You are on page 1of 10

Nowotny, Nowotny-Czupryna, Czupryna, Rottermund   O skoliozach inaczej (cz.

I) Podstawy fizjologiczne i fizjopatologiczne terapii skolioz 341

© Wydawnictwo UR 2012 Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego
ISSN 2082-369X i Narodowego Instytutu Leków w Warszawie
Rzeszów 2012, 3, 341–350

Prace poglądowe

Janusz Nowotny, Olga Nowotny-Czupryna, Krzysztof Czupryna, Jerzy Rottermund

O SKOLIOZACH INACZEJ
(cz. I) Podstawy fizjologiczne i fizjopatologiczne terapii skolioz

ABOUT SCOLIOSIS – ANOTHER APPROACH
(1) Physiological and physiopathological basis of scoliosis therapy

Wydział Fizjoterapii Wyższej Szkoły Administracji w Bielsku-Białej

Streszczenie Abstract
Podejście do problemu skolioz jest wielce zróżnicowane The approach to the problem of scoliosis is very different
i zależy przede wszystkim od zainteresowań autorów zaj- and depends primarily on the interests of authors dealing
mujących się tą problematyką. Przeważają prace dotyczące with the issue. In the literature, scoliosis is treated mostly
epidemiologii i etiopatogenezy skolioz oraz biomechanicz- as a static and local problem with the spine and widely
nych aspektów problemu. W literaturze przedmiotu skolioza seen postural effects are usually considered marginal, or
traktowana jest przeważnie jako statyczny problem lokalny, even ignored. The papers describing a neuropathological
dotyczący samego kręgosłupa, natomiast szerzej widziane aspects about disorders of spatial regulation of the body in
skutki posturalne są zwykle traktowane marginalnie, lub the developing scoliosis are very rare too. Such a perception
wręcz pomijane. Do bardzo rzadkich należą też prace po- of scoliosis causes that conservative treatment of even low
ruszające neuropatologiczne aspekty dotyczące zaburzeń degree scoliosis usually is doomed to fail.
regulacji przestrzennego układu ciała w rozwijających się The aim of this study was to present physiological and
skoliozach. Takie postrzeganie skoliozy powoduje, że zacho- pathophysiological basis of scoliosis therapy in terms
wawcze leczenie nawet niskostopniowej skoliozy na ogół different from most commonly presented in the literature.
skazane bywa na niepowodzenie. In this part of paper posture steering (control) system
Celem pracy było przybliżenie fizjologicznych i patofizjolo- and developmental aspects of the problem in terms of
gicznych podstaw terapii skolioz w ujęciu odmiennym od physiological and pathological was first presented. Then the
najczęściej prezentowanego w piśmiennictwie. postural effects of growing and already developed scoliosis
W tej części pracy przedstawiono najpierw system sterowania was presented.
postawą ciała oraz rozwojowe aspekty tego zagadnienia Attention is paid to effects of spontaneous compensation
w warunkach fizjologicznych i patologicznych. Następnie and forming the habit of improper posture. “Reprogramming”
przedstawiono skutki posturalne rozwijającej się i już roz- the system of postural control, making active attempts of
winiętej skoliozy. Zwrócono uwagę na skutki samoistnej correction ineffective and the need for early intervention
kompensacji i tworzący się nawyk nieprawidłowej postawy leading to, among others, not to preserve the habit of
i „przeprogramowanie” systemu sterowania postawą, czyniące improper posture was discussed as well.
próby aktywnej korekcji nieskutecznymi, a także na potrze- In the last section of this paper, attention was drawn to the
bę wczesnej interwencji zmierzającej m.in. do tego, by nie fact that creating and developing scoliosis usually do not
utrwalił się nawyk nieprawidłowej postawy. bring with them noticeable complaints, and serious health
Zwrócono uwagę na to, że tworzące i rozwijające się skoliozy effects usually become apparent only after many years, in
na ogół nie przynoszą ze sobą uchwytnych dolegliwości, adults life, as a back pain syndrome, gynecological problems
a poważniejsze ogólne skutki zdrowotne przeważnie ujaw- in woman, respiratory and cardiovascular problems related to

2012. nego podejścia do tego problemu przez różne środowiska co nie pozwala na zakwalifikowanie jej do innej grupy zajmujące się tą problematyką – np.342 Prz. Uniw. Pierwsze z nich G. Inst. Dla praktyki ważna jest lokalizacja skrzywienia. 6. wraz z jego późniejszymi modyfikacjami. lekarzy ortopedów. że – poza wrodzonymi – początek rozwoju Pomimo tego na cały ten temat nie ma jak dotąd jedno. kompozycja objawów. habit of zaburzeń oddychania i krążenia związanych z deformacjami improper posture klatki piersiowej. funkcjonalne i strukturalne. często zdawkowo w płaszczyźnie strzałkowej – zwykle spłaszczenie kifozy poruszanych w różnych opracowaniach. się skrzywienia ma spore znaczenie dla określenia ro- ne używanie tych określeń. wielu skolioz jest trudno uchwytny. zwłaszcza się zwykle określenie „postawa skoliotyczna”. chronologiczny. 341–350 niają się dopiero u osób dorosłych. tak by ułatwić piersiowej[4. a drugie jako ponieważ i on decyduje o doborze środków [6. Słowa kluczowe: skolioza. gdy kąt skrzywie- nieco mniejsze znaczenie. Rzesz. już w sferze nazewnictwa. Prawdopodobnie spowodowane Problemy ogólne jest to mniejszą bądź większą skutecznością samoistnej Zagadnienia dotyczące skolioz pozornie tylko wydają się kompensacji różnych osób z bocznym skrzywieniem uporządkowane. We wspomnianym powyżej informacje są często rozbieżne. Od. Key words: scoliosis. Racjonalne podejście do i stałym w każdym przypadku objawem jest boczne tego problemu wymaga więc pewnego uporządkowania wygięcie kręgosłupa. Wiodącym osób mniej doświadczonych. 3]. Na pierwsze rozbieżności napotykamy kręgosłupa. elementów anatomicznych (są wadą budowy). W jednych przypadkach zmiany jednoznaczną ich interpretację. warto przy- wiele różnorodnych metod postępowania korekcyjnego. Stąd też decyduje ona o doborze niektórych środków (np.in. w tych dwóch płaszczyznach są wyraźne. natomiast czwarty stopień tego podziału kręgosłupa jest skoliozą (ponieważ są to synonimy). lecz brak jednoznacznej przyczyny. które dla praktyki terapeutycznej mają o skoliozie mówimy dopiero wówczas. strerowanie postawą ciała. Określenie to pochodzi od greckiego słowa nośnie wyboru najlepszego sposobu leczenia. które dowym (pozaosiowym) połączeniem kręgów nie pozwala w codziennej praktyce są zwykle niedostrzegane. leczenia są często odległe od oczekiwanych. z odmien. obniżenia ogólnej wydolności. Med. Te ostatnie polegają już na o czym traktuje zresztą etiologiczny podział skolioz wg odmiennym od normalnego ukształtowaniu różnych Cobba. objawem jest podziały skolioz – np. progresja skoliozy. Wejsfloga podział dotyczący korektywności skolioz. a efekty tego ίdios. łów i sporo opracowań zwartych. 7]. Stałym. Towarzyszą temu też zmiany pewne wyjaśnienie niektórych kwestii. 9]. ćwiczeń wzięła się nazwa „skolioza”. W literatu. a zwłaszcza odnośnie samego Poza podziałem etiologicznym istnieją również i inne terminu skolioza. lokalizacyjny czy chronologiczny tutaj odchylenie (wygięcie) osi kręgosłupa w płaszczyźnie [8]. problemów ginekologicznych u kobiet. W bogatej literaturze przedmiotu poruszono też Orthopaedic and Rehabilitation Treatment (SOSORT) wiele zagadnień. nauczycieli wychowania fizycznego czy fizjoterapeutów Stosownie do wytycznych Society on Scoliosis [1]. Na temat skolioz napisano już niezliczoną liczbę artyku. pomnieć. koresponduje z podziałem rozróżniającym zmiany Osobną kwestią jest natomiast przyczyna skrzywienia. nawyk nieprawidłowej postawy Wstęp rębnymi jak gdyby kwestiami są etiologia (przyczyna). 3. 5. Leków. a w innych ledwie dostrzegalne. steering of body posture. Konieczne wydaje się również w płaszczyźnie poprzecznej. Wspomniana Wyróżnikiem nie jest więc tutaj tak często eksponowana powyżej rozbieżność poglądów wynika m. Konstrukcja kręgosłupa z mimośro- podstawowych zagadnień i przybliżenia tych. Wypracowano również Pomijając skoliozy o znanej etiologii. a ściślej mówiąc moment pojawienia rze przedmiotu napotykamy jednak nie tylko na zamien. gdyż – wymusza bowiem konieczność zastosowania jakiejś siły etymologicznie rzecz ujmując – każde boczne skrzywienie zewnętrznej. bólowych kręgosłupa. gdyż pochodzące z greckiego korekcyjnych czy rodzaju gorsetu). a niekiedy wręcz sprzecz. choć nie jedynym. tworzą one swego rodzaju „szum informacyjny” i mogą Skrzywieniom o mniejszej wartości kątowej przypisuje stanowić podłoże niewłaściwych decyzji. Przykład . gdyż czołowej. co znaczy utworzony samodzielnie (samoistny). tycznych. wspomnianego powyżej podziału etiologicznego. przebieg i rokowanie. a zawarte w licznych opracowaniach się ustalić ich przyczyny. „choroba” określana zwykle jako idiopatyczna skolioza Brak możliwości czynnego skorygowania skrzywienia młodzieńcza. Nie ułatwia to praktykom podejmowania decyzji od. czyli boczne skrzywienie kręgosłupa. Często też nie udaje litych poglądów. Jest to swego rodzaju błąd logiczny. Niezależnie od ich wartości nia (kąt Cobba) osiągnie wartość co najmniej 10° [2. Szczególnie istotny jest zaproponowany przez bocznych skrzywień kręgosłupa i skolioz. podziale skoliozy takie określane są mianem idiopa- ne. natomiast podział słowo scoliosis oznacza właśnie takie wygięcie. pod postacią zespołów deformities of the chest or reduction in efficiency etc. ale i na odrębne traktowanie kowania. lub jednak na jego boczne zgięcie bez jednoczesnej rotacji błędnie interpretowane. są często postrzegane jako „wada postawy”.

Działanie rozwojowi (profilaktyka drugorzędowa). ponieważ rozpoczynająca się od zera skolioza zanim osiągnie końcową wartość jest też progresującą. Wszystkie te elementy. o które oparto powyższe podziały są ważne. zwłaszcza w okresach szybkiego wzrostu.the symmetry of the body segments Najlepszą bodaj definicją postawy ciała jest ta. czy też dana grawitacyjnych. gdyż regu- utrzymywana jest automatycznie. W przypadku mięśni trzeba jednak postrzegać dwuaspektowo. ale o tym będzie ciągle tak dostosowywać układ ciała. Musi więc sprawnie funkcjonować – dotyczące kątowej wartości skrzywienia. on the right . Jest tutaj pewna nieścisłość. 1. Ponieważ postawy ciała [12. 17. decydujące system regulacji postawy zabezpieczający spełnienie tych przede wszystkim o kwalifikacji do leczenia gorsetem wymogów [4. 13. chociaż u osób dorosłych niekiedy nieznacznie powiększa się kąt skrzywienia. Progresja zwykle ustaje po osią- gnięciu dojrzałości. że postawa jest aktem dynamicznym. lacja ta oparta jest o sterowanie ciągłe. bez udziału świado. Czupryna. która specific to the frontal plane. W tej sytuacji zwykle mówi się raczej o mechanicznym pogłębianiu się skrzywienia. mięśnie muszą Ważna jest również kompensacja. Pierwsza część tej definicji wskazuje. lecz nie pozwala na bierne utrzymywanie tego z obwodu o aktualnym układzie ciała. a z drugiej z akty- . układu. antygrawitacyjnych (bliski przebieg sił związanych nego kręgosłupa. 18]. On the left . 1. 11]. Ten ostatni jednak nie funkcjonuje jako odrębny element. niestety zmiany nieodwracalne i trzeba zapobiegać ich co oczywiście wiąże się z działaniem mięśni. 14]. Są to jących przyjmowanie i utrzymywanie takiego układu. Rottermund O skoliozach inaczej (cz. Budowa podporowej części szkieletu stwarza w oparciu o sprzężenia zwrotne. pełniąc przede wszystkim funkcję podporową i przez to wpływając na przestrzenny układ ciała. 6. Wg zaleceń SOSORT oczekuje się tutaj progresji co najmniej 5° rocznie. rozwijający się w przebie. Konieczne jest zatem działanie sił umożliwia- gu skoliozy rosnącego dziecka. że postawa osoba „nie czuje” układu ciała i w związku z tym nie pionowa jest niestabilna. którego zewnętrznym przejawem jest working (close trajectory of the forces associated with przestrzenny układ poszczególnych segmentów ciała oraz gravity to the rotational axis joints lying below) jego sylwetka [15]. czyli Ryc.Nowotny. Na dodatek postawa System regulacji postawy jest złożony. z ciążeniem względem osi obrotu niżej położonych stawów) Postawa ciała i regulacja postawy Fig. mięśni anty- mechanicznych (np. co zapewnia działanie tzw. czy torsja kręgów. 16. by zachowane było mowa nieco dalej. 17]. 6. chociaż w wielu przypadkach postęp rozwoju skrzywienia nie jest zbyt szybki. W innych przypadkach dynamika rozwoju skoliozy jest znaczna. Śledzenie tempa progresji jest szczególnie ważne w przypadkach podejrza- nych o rozwój idiopatycznej skoliozy młodzieńczej. Wreszcie najpowszechniejsze podziały jego zrównoważenie. funkcjonujące mości.good mówi. postawa utrzymywana jest automatycznie. gdyż w pozycji tej funkcjonu- potrafi go skorygować [10. sprawa to zabezpieczenie pionowego układu ciała wbrew czy brak możliwości czynnej korekcji wynika z przyczyn sile grawitacji. a po prawej sprawę z tego. Z jednej strony mamy wprawdzie dogodne warunki dla pionowego układu więc do czynienia z nieustannym dopływem informacji ciała. że postawa ciała to sposób trzymania się osobnika biomechanical conditions for antigravity muscles w pozycji stojącej. Drugi aspekt wiąże się z tym. z powodu przykurczu). Z tego też powodu warto zdać sobie charakterystyczna dla płaszczyzny czołowej. wysokiego usytuowania ogólnego środka ciężkości ciała kiedy to dochodzi do pewnych zmian w systemie regulacji i małej płaszczyzny podparcia [4. Nowotny-Czupryna. W oparciu o powtarzane okresowo pomiary kąta skrzywienia mówi się o skolio- zach progresujących i nieprogresujących. 11. lecz stanowi integralną część całego ustroju. I) Podstawy fizjologiczne i fizjopatologiczne terapii skolioz 343 mogą stanowić krąg klinowy. Po lewej – symetria układu segmentów ciała na jego postawę [6]. 11. niż o jego progresji. jak kształt kręgosłupa wpływa na postawę – dogodne warunki biomechaniczne dla pracy mięśni i jakie są skutki posturalne nieprawidłowo ukształtowa. lecz dotyczą one niemal wyłącznie kręgosłupa. Ze zjawiskiem takim jemy w warunkach równowagi chwiejnej – z powodu mamy do czynienia w dłużej trwających skoliozach. Pierwsza 2° korektywności dla praktyki ważne jest rozeznanie. bądź leczenia operacyjnego.

Źródłem informacji o tym układzie są „gołym okiem”. wyzwalając w ten sposób starczają informacji jak gdyby lokalnych (odcinkowych). lecz ruchy [11. że umożliwiają pokonywanie znacznych obciążeń są tak małe i szybkie. Odpowiedź ta wzrokowy. ponieważ mózg jak gdyby „nie widzi” gają naszej woli i służą przyjmowaniu dowolnej postawy pojedynczych mięśni. Pod tym ostatnim dąży do swego rodzaju zrównoważenia. ścięgnowe i błędnikowe. Uniw. Wychwiania te tyle silne. Rzesz. że układ taki pracuje stawów skokowych i błędnik. Mięśnie gdyż obiektem sterowania jest jednoczasowo wiele grup drugiego układu (głównie długie mięśnie grzbietu) podle- mięśniowych. oraz podtrzymywaniu przyjętego układu ciała. 11. podczas powrotu ciągłego stanowią tzw. 2. ale na tyle wyraźne. oraz w jej regulacji odgrywają mięśnie. Jedne z nich do. mikroruch w kierunku przeciwnym. by ponadprogowe pobudzenie każdego receptora Ważną rolę w utrzymywaniu pionowej postawy z osobna wyzwalało odrębną odpowiedź (odruch). ale – co ważniejsze – wszystkie te pozwala na bierne utrzymywanie pionowego układu ciała. Regu. reakcję ruchową. and on the right . a po prawej – w warunkach utrwalonej wady postawy Fig. będący dzanych jednoczasowo receptorów nie pozwala jednak podstawą sterowania ciągłego [6. informacje muszą być najpierw scalone (zintegrowane). wiednie receptory i wyzwolić odpowiedź zmierzającą we. 18–30]. Najważniejsze są mięśnie I i II układu. lecz nigdy nie względem najważniejszą rolę pełnią receptory okolicy osiąga go na stałe. 341–350 Ryc. 16. przesterowanie) przestrzennych punktów odniesienia. układ nadążny (serwomechanizm). Ich rola i sposób działania są jednak odmienne [9]. Normalnie są one na odchylenia od prawidłowego układu ciała. Spełniające powyższą rolę mięśnie dzieli się na trzy tzw. wspierane przez telereceptor do przywrócenia prawidłowego układu. Schemat ideowy regulacji postawy ciała w zależności od funkcjonującego w o. wzorca – po lewej w warunkach prawidłowych.344 Prz. by pobudzić odpo- liczne proprioreceptory – stawowe. na to. że nie zagrażają stabilności ciała i nie zewnętrznych – np. gdyż – jak już lacja zachodzi zarówno na poziomach rdzeniowych. 2. Dlatego mówi się. ułatwiający orientację układu ciała względem jest jednak zawsze zbyt obszerna (tzw. podnoszenie i przenoszenie sporych . Schematic diagram of the control of body posture depending on functioning in CNS pattern . 3. torebkowe.u. będącą również scaloną odpowiedzią.on the left in normal conditions. Są one niewidoczne pożądany układ. 19]. Leków. przywracających docierają do naszej świadomości.n. mięśnio. jak wspomniano – budowa podporowej części szkieletu nie i ponadrdzeniowych. i pobudza kolejne receptory. Ogromna liczba pobu. Inst. W ten sposób układ a inne o zrównoważeniu całego ciała. Med.in a posture entrenched wizacją określonych grup mięśniowych. 2012. wychwiania – czyli nieznaczne ze skłonu do wyprostowanej pozycji. jako tzw. Dopiero to scalone pobudzenie wyzwala odpowiednią układy odniesienia. Działają one Podstawę dla wspomnianego powyżej sterowania „prostująco” po zmianie ułożenia – np.

tylko określone skutki funkcjonalne. podsystemów) mięśni tylko na nieco odmiennym działaniu na różnych po. obserwowana na platformach powodując tym samym ból i dalsze zaburzenia funkcji. Źródłem ich pobudzenia jest ich rozciągnięcie. nuje samodzielnie. w wyniku nieprawidłowego napięcia powięzi. jaką pełnią w regulacji postawy. czy wykonać dowolny ruch na tym wszelkie nieprawidłowości w ich obrębie przynoszą nie poziomie. Ich specyfika polega nie aktywność pięciu zespołów (tzw. Podsystemy te nazywane są ziomach kręgosłupa. podłoża. To właśnie naprzemienne ich rozciągnięcia struktur kostnych prowadzić do ich deformacji. triady mięśniowe działające na poszczególne tułowia oraz jego stabilizacji niezbędna jest odpowiednia segmenty ruchowe kręgosłupa. I) Podstawy fizjologiczne i fizjopatologiczne terapii skolioz 345 Ryc. pracujących synergistycznie. Nowotny-Czupryna. Rottermund   O skoliozach inaczej (cz. iż są to mięśnie poprzecznie prążkowane. ale przede wszystkim na sposobie też taśmami mięśniowymi. Do prawidłowego wykonywania ruchów tworzące tzw. zdolności kurczenia się. Pierwszy układ odniesienia stanowią na. wobec czego segmentu ruchowego.3. spowodowane albo zadziałaniem mięśni II układu. z czego dla praktyki ważne jest to. Każda taka taśma mięśniowo-powięziowa ma możemy np. w którym istotną rolę odgrywają synergizmy wstępujące. ale i strukturalne. Są to specyficzne mięśnie skomplikowane. siłę ten układ funkcjonuje pod postacią łańcucha otwartego. ponieważ większość mięśni wpleciona Pomimo tego. kręgosłupa) na płaszczyźnie podparcia. Żaden mięsień nie funkcjo- ich pobudzania i roli. dowolnie napiąć któregoś z nich na poziomie określone funkcje posturalne i ruchowe. a także po nagłym tomiast krótkie mięśnie grzbietu. Kolejną konsekwencją skrócenia systemu powięziowego Powyższe układy odniesienia są ze sobą powiązane jest ograniczenie długości mięśni. których wyrazem jest „wędrówka” rzutu środka ciężkości może dojść też do kompresji w stawach (np. Wychwiania jako podstawa działania systemu regulacji postawy ciała Fig. Oprócz są głównym źródłem wspomnianych powyżej wychwiań. albo Ograniczenia i dysfunkcje w obrębie powięzi mogą też niewielką nawet zmianą pozycji związaną z działaniem bowiem poprzez nieprawidłowe napięcia i pociąganie siły ciążenia. wobec czego nie głowy. co z kolei powoduje funkcjonalnie. i wytrzymałość [31]. jest w powięziowe łańcuchy przebiegające od stóp do nie podlegają one wprost naszej woli. stabilograficznych [19]. Swings as the basis of postural control system nawet ciężarów. że cały zmiany ich pobudliwości. wet na skośnie usytuowanym podłożu. 3. Czupryna. tego. Powiązania funkcjonalne są jednak bardziej typowo antygrawitacyjnym.Nowotny. Ich prostujące działanie zaburzeniu równowagi spowodowanym zachwianiem jest raczej działaniem elongacyjnym (wydłużającym). To dzięki nim możemy utrzymać pionowy układ ciała na- .

3. wych opartych o stereotypy ruchowe pierwszego rzędu ści i niejako uczy się egzystowania w wyższych pozycjach. 4. określanych jako odruchy po. z jednoczesnym automatycznym utrzymywaniem nieprawidłowej postawy.346 Prz. a wszystkie te reakcje czego rozróżnia się nawyki – prawidłowej i nieprawi- są wbudowane we wzorce ruchowe i wyzwalają zmianę dłowej postawy.n. że jest nawykiem nieprawidłowej postawy postawa prawidłowa ona cechą indywidualną. jak i wskutek długotrwałego utrzymywania ciała. wobec kształtują się odruchy równowagi. stereotypami i modyfikowana przez utrwalone nawyki puterowym. później kości postawy jest nawyk postawy. Inst. podobnie do innych nabytych jest sztuczna i męcząca. bez . Nawyk nieprawidłowej postawy może rozkładu napięcia mięśniowego w zmieniających się sytu. Są one najbardziej wi. 4. trzymania się osobnika. Wszystkie te [11. właściwego układu. W takim przypadku prawidłowa rę motorycznego rozwoju dziecka kształtują się bowiem postawa ciała odbierania jest przez o.u. wymuszonego niejako przez pionowego układu ciała. wyzwalane (swego rodzaju ćwiczeń). Changes in the stability of the body in the 1 year of age associated with a progressive decrease of plane of support and upstroke of the center of gravity Postawa ciała w ujęciu rozwojowym porównywany jest aktualny układ ciała. rodzaju program zakodowany w ośrodkowym układzie Ważne jest przy tym i to. 341–350 Ryc.u.n. Oznacza on sposób ulegają wyhamowaniu (wygasają). Do. natomiast zdeterminowana stereotypami drugiego rzę- stawy.). Nabywanie umiejętności rucho- piero w trakcie rozwoju dziecko nabywa takie umiejętno. Zmiany stabilności ciała w 1 roku życia związane ze stopniowym zmniejszaniem się płaszczyzny podparcia i unoszeniem środka ciężkości ciała Fig. reakcje mają charakter sprzężony. Leków. Med. jako błąd i jest stereotypy ruchowe II rzędu (nabyte) i one powodują. Są to reakcje toniczne. a okazję do tego typu ćwiczeń przede wszystkim przez rozciągnięcie niektórych mięśni stanowi normalna aktywność rozwijającego się dziecka lub zmianę ułożenia głowy w przestrzeni. zawsze układ ciała. „korygowana”. Podstawę dla rozwoju postawy stanowią stereotypy Z czasem nawyk taki zostaje wbudowany we wspomniany ruchowe I rzędu (wrodzone). ale są nadal obecne. Dlatego właśnie dla dziecka z utrwalonym że postawa poszczególnych osób różni się nieco. W miejsce reakcji ustępujących przyzwyczajeniem. (postawnych. 10. związany ze swego rodzaju choć „niewidoczne”. Dzięki temu człowiek ma możność wykonywania codziennych czynności w nieprawidłowych wykonywania ruchów dowolnych różnymi odcinkami pozycjach. a wykryta różnica Noworodek nie posiada umiejętności przeciwstawienia uruchamia mechanizmy zmierzające do przywrócenia się sile ciążenia i przyjęcia pozycji wyższej niż leżąca. Nie zawsze jest on poprawny. Rzesz. 14].]. To właśnie do tego wzorca w każdej chwili postawa ciała utrzymywana jest automatycznie. wytworzyć i utrwalić się zarówno jako skutek częstego acjach posturalnych. ale nie identyczna. w skład których wchodzą przede wszystkim reakcje du jakość tych umiejętności wymaga wielu powtórzeń statyczne i nastawcze. jakąś dysfunkcję – głównie ze strony narządu ruchu. To dzięki nim postawa powyżej program (wzorzec) i do niego sprowadzany jest wszystkich ludzi jest podobna. szereg złożonych reakcji. W mia. co niekiedy jest błędnie inter- umiejętności ruchowych Stereotyp oznacza tutaj swego pretowane jako osłabienie mięśni posturalnych [9. Uniw. że zdeterminowana powyższymi nerwowym (o. Ważnym elementem decydującym również o ja- doczne w najwcześniejszych stadiach ontogenezy. lokomocyjnych i manualnych) zachodzi Podstawę dla tego typu edukacji posturalnej stanowi spontanicznie i nie wymaga żadnej specjalnej ingerencji. porównywalny z programem kom. 2012.

33]. a także sformułował . której głównym przejawem jest osiowe żadnego wyjątku. Changed pattern of posture as the cause of problems of automatically maintain the correct body udziału świadomości i to w zmieniających się sytuacjach Skutki posturalne skoliozy życia codziennego. na mowa w drugiej części opracowania. skutki posturalne jego deformacji. Charakte. biegające od normalnych układ segmentów ciała i kształt stawy są zmiany proporcji ciała. Kręgosłup stanowi że postawa ciała zmienia się w ciągu całego życia i jest jednak zasadniczy element podporowej części naszego poniekąd charakterystyczna dla poszczególnych okresów szkieletu. 50 lat temu. 32]. 5. w której – począwszy od totalnej kifozy w której mówimy o tzw. dodatek w okresach swego rodzaju rozchwiania funk. Problem w tym. bo ok.i patomechaniczne zjawiska istotne ruchowej [10. jak i dla objawów oraz rozwoju skolioz. G. I) Podstawy fizjologiczne i fizjopatologiczne terapii skolioz 347 Ryc. Zmieniony wzorzec postawy jako przyczyna trudności automatycznego utrzymywania prawidłowego układu ciała Fig. zasadniczą cechą fizjologicznego układu ka – stopniowo kształtują się fizjologiczne krzywizny kręgosłupa w pozostałych płaszczyznach jest symetria. u której te w płaszczyźnie czołowej pozostaje niezmienny. o czym będzie one bowiem dość szybko (brak czasu na adaptację). Na tym też koncentruje się większość wysokości usytuowania ogólnego środka ciężkości ciała doniesień na ten temat. a jego przestrzenny układ decyduje też o po- rozwojowych. 5. centrują się wyłącznie na kręgosłupie. Problem ten musi być jednak dostrzegany. a więc odbijają się na postawie osoby. zachodzą podczas tzw. Związane z tym zmiany sylwetki osobnika.Nowotny. kręgosłupa. w linii środkowej ciała. Już dość dawno. że utrwalone nawyki W wielu publikacjach dotyczących skolioz autorzy kon- dość trudno ulegają przebudowie [11. Skolioza nie stanowi tutaj ryzuje go symetria. Wejsflog cjonalnego organizmu. Drugim najłatwiej dostrzegalne są ich zewnętrzne przejawy – od- elementem rozwoju mogącym mieć wpływ na jakość po. Rottermund   O skoliozach inaczej (cz. Czupryna. zwłaszcza w sferze koordynacji uporządkował bio. strzałkowej. Zasadnicze zmiany dotyczą płaszczyzny stawie ciała osobnika. Pomimo charakterystycznej dla człowieka Stąd też wszelkie nieprawidłowości ukształtowania asymetrii morfologicznej (układ nieparzystych narządów kręgosłupa powodują zmianę przestrzennego układu wewnętrznych) i funkcjonalnej (lateralizacja) obraz ciała. W dostatecznie rozwiniętych skoliozach usytuowanie kręgosłupa. Szczególnie „niebezpieczne” są przemiany. Pomijając płaszczyznę strzałkową. a opracowania traktujące o spo- oraz rozkładu mas ciała mogą mieć wpływ na jego sta. nieprawidłowości występują. sobie trzymania się osób ze skoliozą należą niestety do bilność. fizjologicznych krzywiznach całego kręgosłupa charakterystycznej dla noworod. jakie rzadszych. pomijając niejako Omawiając rozwój postawy warto przypomnieć. skoków wzrostowych. Nowotny-Czupryna. kręgosłupa. Zachodzą gdyż ma on spore znaczenie praktyczne. tak dla utrzymywania prawidłowej postawy ciała.

Wskazał. zasadą może kompensować nieprawidłowości zarówno w obrębie Molliera. aż do one obraz tego zrównoważenia. jaką odgrywa stabilizatorów kręgosłupa oraz rolę. to dalsza kompensacja może mieć charakter są przy tym wieloelementowość i wielopłaszczyznowość wstępujący lub zstępujący [6. 2012. jakim pewnej wartości końcowej – niekiedy znacznej. czego kolców biodrowych przednich górnych na niejednakowym najlepszym przykładem jest rozwój kręgu klinowego. 341–350 na tej podstawie zasady ich leczenia [9]. cały statyczny i dynamiczny układ człowieka kończyn dolnych. 34. Dynamika kosztem się to odbywa. jak i skut- symetryczne obciążenia i napięcia biernych i czynnych kiem skoliozy. Wśród zjawisk Umiejętność obserwacji oraz interpretacji zmian natury biomechanicznej podkreślił on znaczenie. Ważne miednicy. że zgodnie z tzw. Leków. Przypomnienie co również ułatwia zrównoważenie ciała. Niejednakowe są na początku korygowane w oparciu o funkcjonujący przejawy kompensacji wynikają z tego.i trzeciorzędowych o spowodowanych rozwijającą się skoliozą zmianach ukła. nym charakterze. Uniw. dopatrując się w tym Naturalnym skutkiem długotrwałego ustawienia w nie- przyczyny skrzywienia (a w tym przypadku jest to akurat prawidłowej (przymusowej) pozycji jest rozciągnięcie skutek). w postaci całkowitej między. do asymetrycznego wzrastania jednostronnie przeciążo- śną rotację miednicy. jakie ustawienia miednicy jest ważna nie tylko dlatego. Jeśli jednak (a w tym także i kręgosłup) stanowi jedną funkcjonalną mamy do czynienia z pierwotną zmianą usytuowania całość i jako taką należy ją zawsze rozpatrywać. Przejawem elementów elastycznych po wklęsłej stronie skrzywie. pozorną nierówność kończyn dolnych. W efekcie dostrzegamy usytuowanie nych kości i zmiany ich fizjologicznego kształtu. Dobrym mier- tego wydawało się celowe.n. że objawów dysfunkcji zlokalizowanych poniżej bądź pomiędzy wszystkimi tymi mięśniami zachodzą pewne powyżej miednicy. co jest być może zaczyna traktować je jako „defekt”. Podkreślił też. tów ciała. Skutkiem kompensacji jest zwykle asymetryczne ność okresów skrzywienia i trojakiego rodzaju czynniki ustawienie różnych punktów ciała. lecz nie informują. aczkolwiek nie wszystkie Podobne zmiany występują też w skoliozach o znanej z nich mają charakter wyłącznie liniowy. lecz gdy staną się zbyt duże o. linijne przemieszczenia różnych segmen. Efekty są bowiem Ośrodkowy układ nerwowy jest na bieżąco informowany najwyraźniejsze w sferze drugo.u. w którym mogą pojawić się wyraźne trójpłaszczyznowe wagi oraz jednokierunkowej współzależności mięśni zmiany ustawienia. W dwunożnej pionowej pozycji jest powiązania funkcjonalne. z samoistną kompensacją często przynoszą nieprzewidy- kach problem bywa poważny. że sekwencja zdarzeń jest odmienna. walny oraz nie w pełni korzystny efekt. Konieczne staje się więc kierowanie kompensacją. co ułatwiają coraz Stałym elementem rozwoju skolioz o nieustalonej powszechniejsze obecnie platformy stabilograficzne. Pojęcie liniowy etiologii. przykurcze układ jest mniej lub bardziej zrównoważony. kompensacyjne są cechą indywidualną. natomiast ogólniejsze skutki posturalne kiegoś odcinka ciała. Nie osu obserwowanego w skoliozach młodzieńczych [36]. gdyż ruchy w stawach są wyłącznie W tych bowiem przypadkach skrzywienie kręgosłupa przemieszczeniami kątowymi. mas ciała na płaszczyźnie podparcia. 9]. . poprzez sko. co osoby mniej wprawne interpretują nieraz Pewne zmiany zachodzą też w układzie mięśniowym. Stąd też zmiana ustawienia miednicy I i II układu. jest zresztą umowne. że zdolności system regulacji postawy.348 Prz. gdyż w wielu publikacjach nikiem tego zrównoważenia jest obserwacja rozkładu przesłanki te są jak gdyby niedostrzegane. a zwłaszcza w których charakter połączenia krzyżowo-biodrowego asymetryczny rozkład związanych z grawitacją sił ściska- wymusza niejako skośne ustawienie miednicy. Med. osoby. wobec czego układ ciała przeważnie du ciała. 35]. poziomie. może być ustawienie miednicy w skoliozach lędźwiowych. a dopiero wypadkową takich bywa jednym z symptomów kompensacji dysfunkcji o in- ruchów w kilku stawach jest przemieszczenie liniowe ja. oznacza to jednak wyrównania skrzywienia. Rzesz. Kompensacyjnie Zgodnie z prawem Wolffa i Delpeche’a dochodzi bowiem dochodzi więc do wyrównania tego defektu. a zwłaszcza nieodwracal. Niewielkie odchylenia od wypracowanego wzorca znacznie odbiega od prawidłowego. lecz dominuje W skoliozach tych mamy bowiem do czynienia ze swego dążność do zabezpieczenia stabilnego (zrównoważonego) rodzaju kompromisem pomiędzy siłami działającymi układu ciała jako całości. a zdolnościami kompensacyjnymi danej kompensacyjne. że dla prawidłowości postawy w tej płaszczyźnie mają zmiany takie mogą być zarówno przyczyną. asymetria obciążeń. W niektórych przypad. ale nie jest to problem jedyny. W związku z tym pojawiają się zniekształcająco. lecz w efekcie cały patogenetyczne – tj. synkinezji i naprzemiennej równo. ona pierwszym od podłoża segmentem ruchowym. głównie obu obręczy. tyle tylko. Wysiłki organizmu związane i stopień progresji bywają różne. Inst. 7. oraz wieloukładowość zmian. a to daje jących stanowi z kolei zagrożenie dla rosnącego kośćca. objawów skoliozy. Dają przyczynie jest powiększanie się kąta skrzywienia. układowej syntonii. kompensacji jest także pojawienie się wygięć wtórnych. jako nierówność kończyn dolnych. ale również z uwagi na rolę. jaką odgrywają ona w pionowej postawie ciała oraz w kompensowaniu tu mięśnie trzech układów odniesienia. Odbiegający od normalnego układ ciała. 3. nia oraz zaburzenia wzrostowe [6. jak i w obrębie kręgosłupa. co staje się sygnałem dla przyczyną opisanego przez de Mauroy swego rodzaju cha- uruchomienia mechanizmów samoistnej kompensacji. Przykładem zmian kompensacyjnych bywają później podobne. jednych mięśni i skrócenie (przykurcz) antagonistów.

natomiast rzadziej dostrzegane są ogólniejsze Ponieważ tworzące i rozwijające się skoliozy na ogół skutki posturalne skoliozy. Nie oznacza to wcale. Na niektóre zmiany są stosunkowo łatwo zauważalne. Nowotny-Czupryna. w czym znaczącą rolę odgrywa wspomniana po. ujawniają się dopiero po latach. Rehabilitacja 2009. Rottermund   O skoliozach inaczej (cz. że często determinują możli. Często są one bardziej wyraźne skuteczne. Są one o tyle ważne. środków terapeutycznych. ale stwierdza się je błąd i dąży do przywrócenia nieprawidłowego układu również u osób ze skrzywieniami o mniejszej wartości ciała. Kucharz EJ. Dyszkiewicz AJ. Maruyama T. 12: 1-11. Rigo M. Amsterdam-Berlin-Oxford-Tokyo-Washington. a nie tylko grzbietu. układu ciała mogą reagować skurczem przywracającym Starano się przy tym wyeksponować mniej popularne nieprawidłowy układ. aspekty rozwojowe i neurofizjologiczne (czy neuropa- Opisane powyżej zmiany nie są jedynymi zagroże. niania w wadach.n. z pewnym uproszczeniem wynikającym z ob- mięśni zmienia ich reaktywność na rozciąganie. i wsp. schorzeniach i urazach kręgosłupa (red. przedstawiono skoliozy szczególnie istotne w odniesieniu do krótkich mięśni jako element nieprawidłowej postawy ciała. W: 2006. Próby czynnego skorygowania skrzywienia i krążenia związanych z deformacjami klatki piersiowej. które przy próbie przywrócenia symetrycznego jako dotyczący samego kręgosłupa problem lokalny. Nowotny J. Jest to jętościowych ram opracowania. skutki funkcjonalne. by zostaną przedstawione podstawy takiego postępowania. Grivas TB. Severius Warszawa 1995. nizm progresji skolioz idiopatycznych – znaczenie fizjologicz- sowanych w zachowawczym leczeniu skolioz. do pod postacią zespołów bólowych kręgosłupa. Wyd. Mówiąc inaczej. i utrzymania prawidłowej postawy stają się wówczas nie. Czupryna K. 2008: 164-172.11(5):379-95. aspects of axial function of the spine in the human body. 3. mogące mieć wpływ nie tylko na dobór niami. Biomechanical Wejsflog G. Kotwicki T. Nowotny J. zaburzeń oddychania układ ciała. Gimnastyka korekcyjna. zwłaszcza przez skrzywienia. Indications for Con. Ortopedia nej kifozy piersiowej. a nawet pogłębiającym go [34]. AWF Katowice 1998. kiedy zmiany są już przez dłuższy okres czasu. skutecznego leczenia. w o. kąta skrzywienia. u osób już dorosłych. Problem 5. 14. Kotwicki T. wyjątku. Niektóre zaburzenia statyki ciała i ich czenia nieoperacyjnego skolioz idiopatycznych. u których pojawiły się już te dolegliwości. 10. WSiP Fizjoterapia 2006.Nowotny. natomiast trwałe skrócenie Powyżej. po- wości dalszego. układu kręgosłupa w pozycji pionowej nie jest możliwe Piśmiennictwo / References 1. 8. Czaprowski D. że nie towarzyszą im niejako przyzwyczaja się do tego i traktuje nieprawidło. to stają zakończenie trzeba jednak wspomnieć o tym. Podstawy kliniczne fizjoterapii w dys- Grivas TB. I) Podstawy fizjologiczne i fizjopatologiczne terapii skolioz 349 Krótkie mięśnie grzbietu nie stanowią tu żadnego [11].u. Ortopedia Traumatologia 7. ale i na skuteczność tzw. (red). Kotficki T. Korekcja wad postawy ciała. Landaner F. choć często postępowanie lecznicze koncentruje się zwykle na ich jest tak postrzegana. Trwające dłużej rozciągnięcie okre- ślonych mięśni powoduje z czasem ich osłabienie (tzw. Zasady leczenia bocznych skrzywień IOS Press. Zasady le. automatyczne utrzymywanie prawidłowego osoby. Warszawa 1994. tworzy i utrwala się nowy wzorzec postawy. Dobosiewicz K. tologiczne). tego typu skutki były możliwie jak najmniejsze. funkcjach narządu ruchu. oparte o zalecenia SOSORT 2006. Patomechnika bocznych skrzywień kręgosłupa. Durmała J. Sprzyja temu nie tylko siedzący tryb wyżej nadpobudliwość przykurczonych mięśni krótkich. 9. 2. Saulicz E. Wskazówki korekcja. Czupryna. Wyd. ale wystarczy zwykłe rozproszenie uwagi. 4(6): 756-765. Medipage Warszawa servative Management of Scoliosis (SOSORT Guidelines). Szulc A. 4: 79-92. Ortopedia Traumatologia Rehabilitacja Traumatologia Rehabilitacja 2010. bardziej ogólne skutki zdrowotne. Patomecha- zróżnicowanego podejścia do ćwiczeń korekcyjnych sto.) PTWK Katowice 1969: 9. ale nie to stanowi istotę problemu. 4. trzeba też zwrócić uwagę na inne automatyczne powrócił do wadliwego ustawienia. Haves MC. kręgosłupa. Rąpała A. to system regulacji postawy widoczne. wobec czego nie jest wyłącznie defektem kosmetycznym. Wejsflog A. by kręgosłup widłowych ustawień. wobec czego trzeba stępowania korekcyjnego. dotyczące zmian w systemie nie przynoszą ze sobą uchwytnych dolegliwości. Weiss HR. Ponieważ w kontekście omówionej powyżej problematyki. W: Metody uspraw- DC. Podsumowanie niedowład z rozciągnięcia). Nowotny-Czupryna O. Rumanowski M. Jeśli skrzywienie utrzymuje się często rozpoznawane dość późno. pomimo mechanicznego skorygowania ograniczaniem aktywności ruchowej. Kutzner-Kozińska M. Negrini S. W kolejnej części opracowania zapobiegać ich rozwojowi tak sterując kompensacją. Nowotny J. spowodowana zwykle W takiej sytuacji. Pominąwszy sam fakt utrwalania się niepra. 2002. proble- którego w każdym momencie porównywany jest aktualny mów ginekologicznych u kobiet. Skutki te przeważnie wy układ ciała jako coś normalnego. 6. . obniżenia wydolności itp. editor. są one sterowania postawą ciała. Można to oczywiście przez krótki okres kontrolować. The Conservative Scoliosis Treatment. Wyd. gdyż system traktuje postawę prawidłową jako w zaawansowanych skrzywieniach. ale i mniejsza sprawność. i wsp. życia. Tylman D. że skolioza się one często przedmiotem zainteresowania. 1(6). łagodzeniu. Wejsflog G.

) Ortopedia i rehabilitacja. Kuczyński M. 32. Clinical Biomechanics.) PAN-WSA. 2000. Granata KP. (UK): Oxford University Press 2002: 136-157. Neurofizjologiczne aspekty diagnostyki Therapeutic. van der Kooij H. Kiemel T. Fiz. (red. Leków. 53-60. Kasper Kraków in Perception and Action. 100: 3197-3208. Role of trunk muscles in generating fol. Saulicz E. 15. Postural Dynamics: Clinical and Empiri- nia postawy ciała. inputs contribute jointly to human erect posture regulation. Biological Cybernetics 1999. AWF Katowice 1986. limb stability. WSA. Koopman B. Regulacja pozycji pionowej człowieka: od metod oceny do mechanizmów. Wood W. Neal DT. of Physical Education in Wrocław. Amsterdam-Berlin-Oxford-Tokyo-Washington-DC. Pinter IJ. Wady postawy ciała. Homme B (Eds). 130(4): 041005. Wyd. How the brain represents the body: insights from 34. Charakterystyka procesu utrzymywania równo. Evaluation of Pos- 735-742. Richardson P. interface. Jakobs R. 2001. Grootenboer H. Ole S. 1-2: 24. 5: 299-308. Matthew A.134. Kim YH. A. Czupryna K. ul. Journal of Manipulative and Physiological 14. Idiopathic Scoliosis and Chaos W: Grivas 22. Peterka RJ. 2008. Nowotny J. 23: 30. The Conservative Scoliosis Treatment. Jeka J. Nowotny J. Shemmell J.1: 110-114. 93(6): 20-21. i terapii wad postawy. Nowotny J. Westcott S. Kraków 1994. Bielsko-Biała of Neurophysiology 2008. Dega W.edu. 341–350 11. in the Maintenance of Posture. 532: 869-878. A new look at habits and the habit-goal 19. Frycza Modrzewskiego 12 25. więziowe dla terapeutów manualnych i specjalistów leczenia 18. Taśmy anatomiczne. 27. 5: 340-349. postural control: integrating touch and vision. Smart LJ. Med. Stretch 12. Foot sole and ankle muscle TB (ed). 2000. 35.1 Podstawy teore- neurophysiology and psychology. A new interpretation of spontaneous Janusz Nowotny sway measures based on a simple model of human postural Zakład Fizjoterapii WSA 43-300 Bielsko-Biała control. 2010. J Neotophysiol 2005. Oxford 2004. 31. The Role of Vision and Spatial Orientation 1996. Zaburzenia przestrzennego ustawienia miednicy 21. Graziano M. 2002. IOS Press. Krutky A. Czucie ułożenia a postawa ciała dzieci i mło./23: 24-27. Pax Lowes L. cal Implication. In: Common Mechanisms tyczne i wybrane aspekty praktyczne. Knoek van Soest AJ. 20. Reedukacja PCA a segment rotations during unperturbed stance. 114: 843-863. Kasperczyk T. 2008: The Journal of Physiology 2001. 121(10): 1680-1689. Kim K. W: Wady postawy ciała u dzieci 28. 23. Myers TW. dzieży. 6: 629-637. Clin Neurophysiol. Multisensory information for human w niskostopniowych skoliozach oraz możliwości ich korekcji. Physical Therapy 1997. Grochmal S. 80. Golema M. Psychological Review 2007. tural Stability in Children: Current Theories and Assessment 17. University 33. 36. i młodzieży (red. Exp Brain Res Wyd. Process stationarity end reliability (6): 619-627. Wade M. Kasper. Uniw. Roll R. 3. A multisensory integration model of human stance control. Nowotny J. Jones G. 2012. Maurer C. Journal posturalna w systemie stacyjnym. Diagnostyka i leczenie. Kult. DB Publishing Warszawa 2010. The dynamics of postural sway cannot be captured using a one-segment inverted pendulum model: a . Mediany mięśniowo-po- J Biomech Eng 2008 Aug. ruchem. 24. Domagalska M. Nowotny-Czupryna O. 77 16. Smith DS. PZWL Warszawa 29. Human Movement. Spondyliatria 1990. 13. Nowotny J.350 Prz. (red) Podstawy fizjoterapii cz. AWF Katowice. Wyd. Cieśla T. of trunk postural stability. lower load in the lumbar spine of neutral standing posture. Tools. Physical Therapy 1997. Bielsko-Biała. 2. Wyd. 2 (2): 34-41. 1985. e-mail: nowotny@sum. Neuropatologiczne mechanizmy w powstawaniu sensitive reflexes as an adaptive mechanism for maintaining wad postawy. de Mauroy JC. Kavounoudias A. Wyd. van Swigchem R.pl Rozendaal LA. 2003. Prinz W. Inst. wagi ciała człowieka w obrazie stabilograficznym. Neurofizjologiczne aspekty kształtowa. Rzesz. Hyun WL. 2008. 26. Wyd. Roll JP. Adres do korespondencji / Mailing address: 24. 2009: 31-56. Perreault EJ.