ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ – ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ
ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ

Ο ΣΛΑΒΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΟΥ
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ
ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΗΛΙΑΣ Γ. ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ

ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΦΟΙΤΗΤΗ: ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΤΣΑΒΔΑΡΗΣ

Θριαμβευτική είσοδος του αυτοκράτορα Iουστινιανού B΄ στη φλεγόμενη
Θεσσαλονίκη
ύστερα από την απόκρουση των πολιορκητών Σλάβων. Aντίγραφο από
ημικατεστραμμένη
τοιχογραφία του ναού Aγ. Δημητρίου Θεσσαλονίκης.

Διπλωματική Εργασία που υποβλήθηκε στο Τμήμα Θεολογίας της
Θεολογικής Σχολής Α.Π.Θ. για τη λήψη του Μεταπτυχιακού Διπλώματος
Ειδίκευσης

ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2014

«Ἱστορικὰ καὶ γεωγραφικὰ μνημεῖα καθιστῶσιν ἀναμφισβήτητον ὅτι ἦλθον
ποτέ Σλάβοι εἰς τὴν Πελοπόννησον. Ἀναμφίλεκτοι ὅμως μαρτυρίαι βεβαιοῦσιν
ἐπίσης ὅτι δὲν ἦλθον ὡς κατακτηταί, οὔτε κατέστρεψαν τὴν χώραν, οὔτε
ἐξωλόθρευσαν τοὺς ἀρχαίους αὐτῆς κατοίκους, ὥς τινες ἰσχυρίσθησαν.
Ἐπῴκησαν εἰρηνικῶς καὶ ἐζήτησαν μὲν πολλάκις ν᾿ ἀποστατήσωσιν, ἀλλ᾿
ἐδαμάσθησαν ἐπὶ τέλους ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς καὶ δεχθέντες τὴν
θρησκείαν καὶ τὴν γλῶσσαν της ἐσυγχωνεύθησαν ἐντὸς αὐτῆς, καθὼς τὰ
ὕδατα τοῦ ποταμοῦ τὰ σώζοντα μὲν περὶ τὰς ἐκβολὰς τὸ χρῶμα αὐτῶν καὶ τὴν
ποιότητα, ἀλλ᾿ ἀφανιζόμενα μικρόν ἔπειτα ἐντὸς τοῦ ἀχανοῦς ὑγροῦ τῆς
θαλάσσης…»

Κ. Παπαρρηγόπουλος, Περὶ της εποικήσεως σλαβικών τινών φυλών εις την
Πελοπόννησον, σελ. ii.

2

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ …………………………………………………………………………………... 4
ΕΙΣΑΓΩΓΗ …………………………………………………………………………………….. 6

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α´
ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ. ΕΛΛΗΝΕΣ ΚΑΙ ΣΛΑΒΟΙ
Α.1. Οι νέοι προσανατολισμοί του ελληνισμού κατά το δεύτερο μισό του
19ου αιώνα (1870-1881)
…………………………………………………………………. 9
Α.2. Το κίνημα του Πανσλαβισμού και η ίδρυση της βουλγαρικής εξαρχίας
…….. 12
Α.3. Η Ελλάδα και το Ανατολικό Ζήτημα (1875-1878)
………………………………… 14
Α.4. Το πρώτο σχέδιο συνεργασίας των βαλκανικών κρατών
……………………… 18
Α.5. Το Μακεδονικό Ζήτημα και η προπαγανδιστική δραστηριότητα των
νότιων Σλάβων ………………………………………………………………….……..
20

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β´
Ι.Φ. ΦΑΛΛΜΕΡΑΫΕΡ – Κ. ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ. ΤΟ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟ ΔΙΠΟΛΟ
Β.1. Οι ισχυρισμοί της θεωρίας του Φαλλμεράυερ. Μια συνοπτική
προσέγγιση …. 25
Β.2. Ιδεολογική και πολιτική διάσταση της θεωρίας
………………………………….. 32
Β.3. Η θεωρία του εκσλαβισμού της Ελλάδας και η προσπάθεια ανασκευής
της .. 33
Β.4. Τα πολιτισμικά κριτήρια του Κ. Παπαρρηγόπουλου
…………………………….. 38

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ´
ΤΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΤΗΣ ΣΥΝΕΧΕΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ
ΤΟΝ Κ. ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟ
Γ.1. Το ιδεολογικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής του Κ.
Παπαρρηγόπουλου … 42
Γ.2. Το παρελθόν: Αρχαία Ελλάδα ………………………………………………………..
46
Γ.3. Βυζάντιο: Το «ρυπαρό» παρελθόν και η αποκατάστασή του …………..
…….… 47
Γ.4. Η συμβολή του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου στη διαμόρφωση της
συνέχειας του ελληνικού έθνους ………………………………………………….…
52

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ´
Ο ΣΛΑΒΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ Κ. ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ
Δ.1. Γενικές παρατηρήσεις …………………………………………………………………
57
Δ.2. Ο κόσμος των Σλάβων μέσα από την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους του
Κ.
Παπαρρηγόπουλου …………………………………………………………………….
67

3

Στο τρίτο κεφάλαιο εξετάζεται το μοντέλο της συνέχειας της ελληνικής ιστορίας. Πηγές ……………………………………………………………………………………… 99 B.… 88 ABSTRACT …………………………………………………………………………………. Πρόκειται για τις περιπλοκές εκείνες οι οποίες κάνουν την εμφάνισή τους κάθε φορά που στο επίκεντρο της έρευνας βρίσκονται έννοιες όπως «ιστορική συνέχεια».ΕΠΙΛΟΓΟΣ – ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ……………………………………………………. 99 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το θέμα με το οποίο ασχολήθηκα σε αυτή την εργασία. ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος.. όπως τον προσέγγισε ο εθνικός μας ιστοριογράφος. έχει κάποιες ιδιαιτερότητες και δυσκολίες.. Στο δεύτερο κεφάλαιο εξετάζεται η ιδεολογική διάσταση της θεωρίας του Φαλλμεράυερ και η αντιπαράθεσή του με τον Παπαρρηγόπουλο. αλλά ενίοτε μπορούν να επηρεάσουν και τον προσδιορισμό στοιχείων της ταυτότητάς του.. αφού όχι μόνον αφορούν ένα κοινό πολύ ευρύτερο από τον στενό κύκλο των ειδικών επιστημόνων. Αφενός η οικεία βιβλιογραφία είναι τεράστια σε όγκο και αφετέρου σε ορισμένες περιπτώσεις οδηγεί σε αντιφατικά συμπεράσματα. μέσα από το μνημειώδες έργο 4 .από πολλά «ιστορικά κύματα». Βοηθήματα ………………………………………………………………………………. άλλοτε ειρηνικά και άλλοτε συγκρουσιακά. Αυτή η εργασία. Οι σχέσεις των Ελλήνων με τους βόρειους γείτονες Σλάβους πέρασαν – από την πρώτη στιγμή που συναντήθηκαν οι κόσμοι τους . «έθνος».. «Βυζάντιο». «σλαβικός κόσμος». σύμφωνα με τον Παπαρρηγόπουλο.. Τα ζητήματα αυτά είναι εξαιρετικά ευαίσθητα. Από την αρχή δηλώνω ότι τα πορίσματα της έρευνάς μου δεν εξαντλούν το θέμα της τελικής διπλωματικής εργασίας που μου ανατέθηκε. Στο πρώτο κεφάλαιο εξετάζεται το ιστορικό πλαίσιο του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα. Αυτό σημαίνει πως διαπλέκονται με ορισμένες από τις πιο θεμελιώδεις πτυχές της πνευματικής και ψυχολογικής συγκρότησης ενός ανθρώπου ή μιας ευρύτερης ομάδας. σε συνάρτηση με το ιστορικό πλαίσιο της εποχής που έζησε. κυρίως σε ότι αφορά τις σχέσεις των νεότευκτων βαλκανικών κρατών.. Στο τέταρτο κεφάλαιο εξετάζεται η ερμηνευτική προσέγγιση του σλαβικού κόσμου. 98 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ A. προσπαθεί να εξετάσει το σλαβικό κόσμο. Η διάρθρωση της εργασίας αποτελείται από τέσσερα κεφάλαια.

κ. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 5 . Η εργασία κλείνει με τον επίλογο-συμπεράσματα και τη βιβλιογραφία. Ευχαριστίες επίσης οφείλω και στους άλλους καθηγητές μου κ. γιατί αυτή η εργασία δεν θα είχε φτάσει στο τελικό της στάδιο χωρίς την πολύτιμη βοήθειά τους. Παναγιώτη Υφαντή και Αγγελική Ζιάκα. Σ’ αυτό το σημείο θέλω να εκφράσω τις ολόθερμες ευχαριστίες προς τον επιβλέποντα καθηγητή μου κ. Ηλία Ευαγγέλου. για την αμέριστη συμπαράστασή του για την ολοκλήρωση αυτής της εργασίας.του Κ. Παπαρρηγόπουλου. Φώτιο Ιωαννίδη. Τέλος. εκφράζω την ευγνωμοσύνη μου προς την κόρη μου Γεωργία Τσαβδάρη και στο φίλο και συνάδελφο Βασίλειο Τσακλίδη.

οι σχέσεις του Βυζαντίου με τους Σλάβους πέρασαν από πολλές φάσεις: επιδρομείς στην αρχή. είναι φυσικό να γράφουν γι’ αυτούς. και από τη Βαλτική μέχρι την Μεσόγειο. Η συζήτηση σχετικά με την καταγωγή των Σλάβων και ιδιαίτερα για το θέμα της αυτοχθονίας τους ή μη άνοιξε τον 18 ο αιώνα. Ωστόσο. το αν αυτό αρκεί. με τη δημοσίευση του έργου στη λατινική γλώσσα Περί των σλαβικών λαών (De originibus Slavicis. στοιχεία που καθόριζε την εθνικότητα.Φ. Ήδη από το 1843. Τον 19ο αιώνα αναπτύσσεται το κίνημα του Πανσλαβισμού. από τον Έλβα μέχρι τον Δον και τον Βόλγα. ακόμη και διεκδικητές της αυτοκρατορίας και της κληρονομιάς της. χάρη σε μία κοινή γλώσσα. αλλά αυτός μάλλον κρίνεται δικαιολογημένος για την εποχή που ζει. Στη μακρά ιστορία του.  East Central Europe/L’Europe du Centre­Est. 125­148. ιδίως σε ότι αφορά την ιστορία και την καταγωγή τους. Φαλλμεράυερ. οι Σλάβοι. σε ηλικία μόλις 18 ετών. Μέχρι και τον 10ο αιώνα. για να μπορούμε να κάνουμε λόγο για συνείδηση ότι ανήκουν σε ενιαίο «σλαβικό έθνος» 1. η γλώσσα υπήρξε ένα από τα κυριότερα. Οι πρώτες γραπτές μαρτυρίες για του Σλάβους.  F.  (2004) «The Slavic  lingua franca  (Linguistic Notes of an Archeologist Tutned Historian)». η συνείδηση των σλαβικών λαών ότι ανήκουν σε μια μεγαλύτερη οικογένεια. Για πρώτη φορά τον 6 ο αιώνα εμφανίζεται σε γραπτά κείμενα η γενική ονομασία «Σλάβοι» ως δηλωτική εθνότητας. Βέβαια. εμφανίζεται δυναμικά στον ακαδημαϊκό «πόλεμο» που έχει ξεσπάσει. του συγγραφέα Johann Christoph de Jordan. όσο και στον μεσαίωνα. 6 . υπάρχει πολύ νωρίτερα. κατά κύριο λόγο από βυζαντινούς χρονικογράφους. με τρόπο που απηχεί τις εκάστοτε ιστορικές συγκυρίες και εκφράζει την τρέχουσα κατεύθυνση της βυζαντινής διπλωματίας και τους στρατηγικούς στόχους της αυτοκρατορίας. 1720 ή 1745). Αν και αμφισβητείται από πολλούς μελετητές. κατά καιρούς σύμμαχοι ή υποτελείς. 31/1. που επιδιώκει να θεμελιώσει μια κοινή σλαβική συνείδηση στην κεντρική και ανατολική Ευρώπη. ο Παπαρρηγόπουλος κατακρίθηκε από πολλούς σύγχρονους αλλά και μεταγενέστεραους ερευνητές για τον υπερβολικό ελληνοκεντρισμό του. είναι γεγονός ότι. Οι συγγραφείς που αναφέρονται στους Σλάβους. προέρχονται από μη Σλάβους συγγραφείς. Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος υπήρξε ο θεμελιωτής της αντίληψης της ιστορικής συνέχειας του ελληνικού έθνους (αρχαιότητα – Βυζάντιο – νεότερη Ελλάδα) και ένας από τους κορυφαίους αντιπάλους της θεωρίας περί εκσλαβισμού και εξαλβανισμού της Ελλάδας κατά το Μεσαίωνα του Γερμανού ακαδημαϊκού Ι. 1   Curta. μπορούν ακόμη να συνεννοηθούν μεταξύ τους άνετα. τόσο στην αρχαιότητα.

Φ. όπου κι αυτοί τελικά αφανίστηκαν με τη σειρά τους από τους βυζαντινούς. Αθήνα. 230. σελ. Με φλογερό και πατριωτικό οίστρο. Ι. ολοκληρώνεται η παγίωση εθνικής ιστοριογραφίας με την αποκατάσταση του Βυζαντίου στη συνείδηση του μέσου Έλληνα και ξένου. 13. Αθήνα. αποσαφηνίζει το στόχο της μονογραφίας του. 3 Πρβλ. όπως τις αποκαλούσε3. Με αυτή τη μελέτη. δεν ήταν ακόμη έτοιμος να αποφανθεί για το Βυζάντιο. Ι’. στα πλαίσια ανακατάληψης της Ελλάδας από τους τελευταίους2. με την καθιέρωση της συνέχειας – παρά τις ενστάσεις κάποιων μελετητών . σελ.εξ. στα «θανάσιμα ως προς το μέλλον της Ελλάδος συμπεράσματα» και στο «ελληνοκτόνο τούτο σύστημα». ἀλλ᾿ ἐδαμάσθησαν ἐπὶ τέλους ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς…»4.έβαζε τα πράγματα στη θέση τους. διαπερνά ολόκληρο το έργο του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου. σελ. 1850. οὔτε ἐξωλόθρευσαν τοὺς ἀρχαίους αὐτῆς κατοίκους. φυλ. Η παρέμβαση του Παπαρρηγόπουλου στο μεσαιωνικό σλαβικό ζήτημα. ὥς τινες ἰσχυρίσθησαν…αλλά. Γ. οὔτε κατέστρεψαν τὴν χώραν. Η ιδέα της ιστορικής συνέχειας του ελληνικού έθνους. 4 Βελουδής. Πρόκειται για τη μελέτη του Περί της εποικίσεως Σλαβικών τινών φύλων εις την Πελοπόννησον.. με την οποία επεδίωξε να απαντήσει στις παραπάνω απόψεις. 46 κ.εξ’ αφορμής των απόψεων που ήθελαν τους Σλάβους – και τους Αλβανούς . 7 . Οι παράγοντες που συνέβαλαν στην αφύπνιση της συνείδησης του παρελθόντος και στη δημιουργία εθνικής ιστοριογραφίας. τχ. Κ. Περιοδικό Πανδώρα. έχουν άμεση σχέση με το «ατόπημα» Φαλλμεράυερ και τη στάση των βορείων γειτόνων του ελληνισμού μέσα στη διαχρονικότητα των επαφών τους. Α’.Π. την εδραίωση της θέσης της Ελλάδας στη μεταναπολεόντειο Ευρώπη. Με την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. αντικρούει τους ισχυρισμούς του Φαλλμεράυερ και προσπαθεί να καταδείξει ότι οι Σλάβοι «…δὲν ἦλθον ὡς κατακτηταί. Ἐπῴκησαν εἰρηνικῶς καὶ ἐζήτησαν μὲν πολλάκις ν᾿ ἀποστατήσωσιν. Ρωμανός. επιχείρησε να ανασκευάσει τη θεωρία περί εκσλαβισμού του ελλαδικού χώρου 2 Φαλλμεράυερ. αλλά κυρίως στην αποσαφήνιση των σχέσεων ελληνικού και σλαβικού κόσμου. (1982) O Jacob Philipp Fallmerayer και η γένεση του ελληνικού ιστορισμού. αν και δήλωνε ευθαρσώς. Στον πρόλογο της πρώτης αυτής μελέτης του. που είναι η – από τις ιστορικές πηγές – απόδειξη της συνέχειας και της ενότητας του ελληνικού στοιχείου. (1984) Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων.να έχουν υποτάξει και τελικά να εξαλείψουν τους αρχαίους Έλληνες από τον 6 ο ως τον 9ο αιώνα. μτφρ.

που εξελίχθηκε σε «εθνική». Τα κύρια αίτια της παρακμής είναι οι συνεχείς και εξαντλητικοί πόλεμοι σε μια τεράστια γεωγραφικά περιοχή. απολογητικής κάποιες φορές ιστοριογραφίας. Δυνάμεις της εποχής προσπαθούν να επωφεληθούν από αυτή την κατάσταση. Οι νέοι προσανατολισμοί του ελληνισμού κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα (1870-1881) Τον 19ο αιώνα γίνεται πλέον εμφανής η κατάρρευση της οθωμανικής αυτοκρατορίας και οι Μ. όπου το 1774 με τη Συνθήκη του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή. Το αποφασιστικό χτύπημα θεωρείται η έντονη διαμάχη της Υψηλής Πύλης με τον πασά της Αιγύπτου Μεχμέτ.Αλή (1769-1849). που την οδήγησαν αργά και σταθερά σε οικονομική καταστροφή.και αποτέλεσε τον επιφανέστερο εκπρόσωπο μιας διδακτικής.1. Η Ρωσία από τα τέλη του 18 ου αιώνα έχει εμπλακεί σε μια σειρά από πολεμικές συγκρούσεις με την οθωμανική αυτοκρατορία. 8 . ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α´ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ 19ου ΑΙΩΝΑ Α.

Αθήνα. 188. Αθήνα. που ήταν σαφέστατα αντικανονική και απορρίφθηκε άμεσα από το Πατριαρχείο ως σχισματική. Από το 1833 ως 1881. Θεσ/νίκη. 9 . (2005) Ιστορία των Βαλκανίων (1804-1945). Ασδραχά Αι..K. Η Αγγλία κυρίως αλλά και η Γαλλία έδειχναν ενδιαφέρον για τον έλεγχο των Δαρδανελλίων και γενικότερα το χώρο της Ανατολικής Μεσογείου για εμπορικούς λόγους. υπήρχε διαμάχη μεταξύ τους μετά την ίδρυση της βουλγαρικής εκκλησίας.. (1999) Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας. αναφορικά με τις εξωτερικές σχέσεις της χώρας.επέβαλε για λογαριασμό της την προστασία των Ορθοδόξων Χριστιανών όλης της αυτοκρατορίας. Εκδοτική Αθηνών.εκτός της τουρκικής αδιαλλαξίας . τομ. 109 κ.και οι νέοι βαλκάνιοι ανταγωνιστές.. απέκτησε την άμεση προτεραιότητα των κυβερνήσεων. εξαιτίας του Κρητικού ζητήματος. 6 Σβορώνος. μτφρ. σελ. ιδρύεται με σουλτανικό φιρμάνι η Βουλγαρική Εξαρχία. 1977. λόγω της εμφάνισης νέων ανταγωνιστικών δυνάμεων σε περιοχές που ζούσαν συμπαγείς ελληνικοί πληθυσμοί. S. Το Φεβρουάριο του 1870 και με ανοιχτή πλέον υποκίνηση των Ρώσων. Αρχικά. Αποτέλεσμα όλων αυτών των εξελίξεων υπήρξε η ανάδειξη έντονων διχονοιών και ανταγωνιστικών ενεργειών μεταξύ των Μ. σελ. με έδρα το Ορτά-Κιοϊ. Ξανθόπουλος Α. 8 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Ήδη από τα τέλη της 10ετίας του 1860 η τύχη των υπόδουλων Ελλήνων. είχαν βλέψεις εθνικής ανεξαρτησίας και κατέβαλαν συνεχείς προσπάθειες για τη σύσταση εθνικού κράτους και καθολικής χειραφέτησης6. γεννήθηκε το λεγόμενο «Βουλγαρικό ζήτημα» 8. (⁶2009) Η Ενοποίηση της Ελλάδας (1770-1923). 298-299. Ν. Χασιώτης Λ. η οποία δεν υπάγονταν στο οικουμενικό πατριαρχείο και υπήρχε ανεξάρτητα από αυτό. Αθήνα. που τα βαλκανικά κράτη εκμεταλλευτήκαν για τα δικά τους εθνικά συμφέροντα5. αφού τώρα πλέον έπρεπε να αντιμετωπισθούν . 97. Ο ελληνικός προβληματισμός και η ανησυχία εντάθηκε. ΙΓ’. έξω από μέχρι τότε σύνορα του μικρού βασιλείου. Όλοι οι βαλκανικοί λαοί.εξ. σελ. οι Έλληνες άρχισαν να αντιμετωπίζουν πλέον φανερά τις αξιώσεις των Βουλγάρων για εθνική Εκκλησία7.δεν είχε αμιγώς εκκλησιαστικό περιεχόμενο αλλά 5 Pavlowitch. D. σελ. Έτσι. μτφρ. με τη δημιουργία ανεξάρτητης βουλγαρικής εκκλησίας. μτφρ. 7 Douglas. Την επόμενη δεκαετία και ενώ διαρκούσε ακόμη μεγάλη ένταση στις σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας. Δυνάμεων. Νεώτερος Ελληνισμός. Στην πραγματικότητα όμως η διαμάχη αυτή – που ανάγονταν στη μεσαιωνική περίοδο . εν όψει και της ενδεχόμενης διάλυσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας.

Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Η στάση 10 .κυρίως εθνικό. κάνοντας εφικτή την εμφάνιση ενός ευρύτερου ιδεολογικού συστήματος. Μία ακόμα αιτία της διαμαχών αποτελούσαν οι περιοδείες των επισκόπων στην ύπαιθρο για την συγκέντρωση της αρχιερατικής εισφοράς. 213 κ. Κ. Αρχικά βέβαια αφορούσε μόνο τον τομέα της ιδιωτικής πρωτοβουλίας με άρθρα στις ρωσικές εφημερίδες. παρατηρούνταν ότι η βαθμιαία αποκατάσταση της εθνικής ανεξαρτησίας των βαλκανικών λαών γινόταν κάτω από την επίδραση εσωτερικών και εξωτερικών παραγόντων. με απώτερο σκοπό την κυριαρχία στις οθωμανικές κτήσεις της Μακεδονίας και της Θράκης. οι Ρώσοι έδιναν αμέριστη συμπαράσταση στους Βούλγαρους. όσο καταλάβαινε ότι οι Ρώσοι υποστήριζαν με θέρμη τα αιτήματα των Βουλγάρων αλλά και των Σέρβων για πλήρη εθνική ανεξαρτησία 9. αλλά και των Μ. Κύρια αιτία των διενέξεων ήταν ο διορισμός ελληνόφωνου επισκόπου σε βουλγαρόφωνες ή μεικτές περιφέρειες αλλά και το γεγονός ότι η θεία λειτουργία τελούνταν με την χρήση βουλγάρικης γλώσσας. Γενικότερα. Δυνάμεων της εποχής. οι εκκλησιαστικές διενέξεις οδηγούσαν σε συγκρούσεις μεταξύ των αντίπαλων εθνικών κοινοτήτων. δηλαδή η Ρωσία ήταν αυτή που κρύβονταν πίσω από τα αιτήματα των Βουλγάρων εθνικιστών (λαϊκών και κληρικών) για εθνική εκκλησία μια και οι Έλληνες αλλά και πολλοί Ευρωπαίοι διαπίστωναν πλέον ότι αυτές οι βλέψεις ταυτίζονταν με τις διακηρύξεις των πανσλαβιστών.εξ. Βακαλόπουλος. Όλη τη δεκαετία 1860- 1870. με κυριότερο τις επιδιώξεις των Μ. το οποίο απειλεί σοβαρά τα 9 Η Μακεδονία έγινε το επίκεντρο των βλέψεων όλων των βαλκανικών κρατών. Πολλές φορές μάλιστα. Ο ελληνισμός αποφάσισε να αντιδράσει και να ανασυνταχθεί. Δυνάμεων. 10 Πατέρας του Πανσλαβισμού θεωρείται ο Κροάτης πολιτικός και θεολόγος Γεώργιος Κριζάνιτς (1618-1683). καλλιεργήθηκε το μίσος μεταξύ των δυο λαών και επηρέασε αρνητικά την αλληλεγγύη που κατά παράδοση συνέδεε τους Έλληνες με τους ομόδοξους καταπιεσμένους λαούς της οθωμανικής αυτοκρατορίας. με δημόσιες ομιλίες. (1992) Ιστορία του Βόρειου Ελληνισμού (Μακεδονία). με χρηματική βοήθεια και με υποτροφίες αλλά στην συνέχεια ανάλογο ενδιαφέρον άρχισε να δείχνει και η επίσημη Ρωσία. σελ. το οποίο έμεινε γνωστό στην ιστορία με τον όρο «Πανσλαβισμός» 10. ο οποίος δεν οραματίστηκε μια Ρωσία επικεφαλής απλώς του ορθόδοξου κόσμου. Θεσ/νίκη. Οι Έλληνες γρήγορα κατάλαβαν ότι το βουλγαρικό εθνικό κίνημα ήταν ετερόφωτο και όχι αυτοδύναμο. Έτσι. με την πάροδο του χρόνου. αλλά μια Ρωσία επικεφαλής γενικότερα του σλαβικού κόσμου. Αυτό είχε σαν συνέπεια να γίνονται αυτές οι διενέξεις αντικείμενο ευρείας και ορισμένες φορές αποκλειστικής προβολής από τα μέσα δημοσιότητας των Ελλήνων και των Βουλγάρων.

το οποίο επηρέασε καταλυτικά τους σλαβικούς λαούς της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Το κίνημα του Πανσλαβισμού και η ίδρυση της βουλγαρικής εξαρχίας Το ιδεολογικό κίνημα του Πανσλαβισμού. σελ. αυτές οι θεωρίες βρήκαν απήχηση σε επιστήμονες της Δύσης και κυρίως στην Καθολική Εκκλησία. που είχε αναλάβει για λογαριασμό της Congregatio de Propaganda Fide στη Ρωσία. Θεσ/νίκη. Αν και δεν τυπώθηκαν οι εργασίες του. εμφανίστηκε σαν κίνημα στη Ρωσία στα μέσα του 19 ου αιώνα. γραμμένο στη Σιβηρία το 1663-65. μτφρ. Το 1853-56 διαδραματίστηκε ο 11ος κατά σειρά ρωσοτουρκικός πόλεμος. (²2000) Οι βαλκανικοί λαοί. οι ελληνικές παροικίες των Βαλκανίων εξακολουθούσαν να κατέχουν την πρώτη θέση στην οικονομία των χωρών που διαβιούσαν11. Οι μόνιμες ιμπεριαλιστικές βλέψεις της Ρωσίας στις νότιες θερμές θάλασσες. Στόχος της η ενότητα και εξύψωση των σλαβικών λαών που εξαπλώνονταν στο μεγαλύτερο τμήμα της Ανατολικής Ευρώπης.ελληνικά συμφέροντα σε περιοχές αλύτρωτες ακόμη όπως η Μακεδονία και η Θράκη. 11 . ο Κριζάνιτς πρέπει να θεωρηθεί ως ο πατέρας του Πανσλαβισμού. Σύντομα. η Γαλλία και αυτή υπαγορεύτηκε από τον καθολικισμό του Κριζάνιτς (είχε σπουδάσει στο Κολέγιο του Αγίου Αθανασίου στη Ρώμη) και την αποστολή για τη διάδοσή του. Αι. Ασδραχά. Δυνάμεων. τις οποίες έγραψε στη Ρωσία. 164. 89. Ν. Από την τουρκική κατάκτηση στην εθνική αποκατάσταση (14ος -19ος αι. Σύμμαχοι της Τουρκίας ήταν η Αγγλία.2. (1999) Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας. Κατά τις δεκαετίες του 1830-40 Ρώσοι επιστήμονες άρχισαν να διατυπώνουν μια σειρά από θεωρίες και απόψεις που χαρακτηρίζονται από έντονη εθνικιστική φιλολογία. με προεξάρχοντες του Ρώσους. βλ. γνωστός ως Κριμαϊκός Πόλεμος καθώς οι περισσότερες μάχες έγιναν στην χερσόνησο της Κριμαίας.. βρήκαν το ιδεολογικό τους υπόβαθρο και πλέον στρέφονταν εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο όνομα της προστασίας των χριστιανικών λαών στο εσωτερικό της. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου.). 11 Σβορώνος. Αθήνα. Μ. η οποία προσπαθούσε να εξυπηρετήσει δικούς της στόχους εις βάρος της Ορθοδοξίας. Την ίδια περίοδο και παρόλο τον αυξανόμενο εθνικισμό των βαλκανικών λαών και τον ανταγωνισμό των Μ. Τα Πολιτικά. Α. Οι ρίζες του όμως ξεκινούν με ιδεολογικό-πολιτιστικό υπόβαθρο στην περίοδο 1830-1860 σαν αντίπαλο δέος στους «δυτικόφιλους» που ήταν υποστηρικτές των ιδεών της δυτικής Ευρώπης. μια κίνηση γνωστή ως Πανσλαβισμός. επειδή πρώτος αυτός διαμόρφωσε τη νέα μεσσιανική αποστολή της Μόσχας στο σπουδαιότερο έργο του. σελ.

τομ. 64-66. Εκδοτική Αθηνών. αλλά ο Σουλτάνος υποχρεώθηκε να παραχωρήσει διάφορα προνόμια στους υπόδουλους χριστιανούς της αυτοκρατορίας με το Διάταγμα Χάττι Χουμαγιούν (1856). (1987) Η Εκκλησία και ο Μακεδονικός Αγώνας. Έκτοτε. Ομοίως με τα προηγούμενα.εξ. δήλωναν ξεκάθαρα τον εθνοφυλετικό χαρακτήρα τους13. εναντίον του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης. οι υπερβολικές αξιώσεις τους για σχεδόν πλήρη αυτονόμηση του βουλγαρικού κλήρου και την πλήρη ανασύσταση της πρώην αυτοκέφαλης Αρχιεπισκοπής Αχρίδος ή του Πατριαρχείου Τυρνόβου. Θεσ/νίκη. υπό τη σκέπη πάντα του Πατριαρχείου. 12 . το Πατριαρχείο αρχικά κράτησε μια μετριοπαθή πολιτική απέναντι στις ήδη εμφανιζόμενες αντιδράσεις των Βουλγάρων. Αθήναι.το Βασίλειο της Σαρδηνίας. Δ. Συμπόσιο Μακεδονικού Αγώνα. Ακολούθησε μια σειρά διαβουλεύσεων που θα καθόριζαν σε ποιες επαρχίες θα τοποθετούνταν Βούλγαροι ιερείς. Μετά το Χάττι Χουμαγιούν. που προωθούσαν με ανάλογο τρόπο τη δική τους παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο και εναντιώνονταν στις ρωσικές βλέψεις. Βούλγαροι επιστήμονες στέλνονταν για σπουδές στην Αγία Πετρούπολη και επέστρεφαν ώστε να εξαπλώσουν τον σλαβικό εθνοφυλετισμό. που είχε ατονήσει μετά από τόσους αιώνες τουρκοκρατίας 12. εκτός των Τούρκων. το σχέδιο αυτό απορρίφθηκε και η οθωμανική διοίκηση ύστερα από ρωσικές πιέσεις αναγνώρισε με φιρμάνι του 1870 την Αυτοκέφαλη Βουλγαρική Εκκλησία με επικεφαλής έξαρχο. που θα είχε όμως πνευματικούς δεσμούς με το Πατριαρχείο14. σελ. το εθνικό συναίσθημα των Βουλγάρων γρήγορα άρχισε να παίρνει μεγάλες διαστάσεις και στρεφόταν. Το 1858 πραγματοποιήθηκε συνέλευση αντιπροσώπων στο Πατριαρχείο. που έγινε αρχικά δεκτό από τη μετριοπαθή μερίδα των Βουλγάρων αλλά τελικά απορρίφθηκε. (1996) Ιστορία των Ορθοδόξων Εκκλησιών Βουλγαρίας και Σερβίας. Γόνης. 1977. Το Πατριαρχείο αντιπρότεινε ένα σχέδιο 15 άρθρων με αρκετές υποχωρήσεις. 129 κ. Το φιρμάνι όριζε τη 12 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Χ. Το 1867 το ζήτημα φάνηκε πως θα λυθεί μετά τις προτάσεις του Πατριάρχη Γρηγορίου Στ’ για αυτοδιοικούμενη (εθνική) βουλγαρική εκκλησία στις βόρειες περιοχές. 13 Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Από το 1833 ως 1881. σελ. ΙΓ’. Έτσι. Όμως. η Ρωσία επιδίωξε με έντονο ζήλο την τόνωση του εθνικού φρονήματος των νότιων σλαβικών φύλων και ιδιαίτερα της Βουλγαρίας.εξ. Ο πόλεμος έληξε με νίκη των συμμάχων. 14 Παπαστάθης. στην οποία συμμετείχαν και Βούλγαροι.Β. Νεώτερος Ελληνισμός. 299 κ. σελ.

προκλήθηκε το σχίσμα στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία που εξυπηρετούσε συνάμα τα συμφέροντα των Οθωμανών. 19 Σύμφωνα με τον Εντουάρ Ντριώ. Driault. (1958) Η άρσις του του βουλγαρικού σχίσματος. Χ.. 1977.3. η Στενήμαχος και τα γύρω χωριά τους. Από τις αρχές του έως τη συνθήκη των Σεβρών. μτφρ. σελ. Κονιδάρης. Τραπεζούντιος. Αλεξάνδρεια. Ε. όπου ζούσαν ελληνικοί πληθυσμοί15. Μέρος Β΄. γεγονότα παράτυπα σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση. Δεν είναι τυχαίο που η ίδρυση της Βουλγάρικης Εκκλησίας αποτελεί την απαρχή του Μακεδονικού Ζητήματος. καθώς αποφεύχθηκε προς το παρόν η κοινή δράση των χριστιανών εναντίον τους. Σταματιάδη. Τελικά. 18 Καργάκος. το Φεβρουάριο του 1945 έγινε η άρση του σχίσματος με το Οικουμενικό Πατριαρχείο και αποκαταστάθηκαν οι διμερείς σχέσεις των Εκκλησιών17. Η Πανορθόδοξη Σύνοδος που συγκλήθηκε το 1872 κήρυξε ως σχισματική την Βουλγαρική Εξαρχία λόγω του καθαρά εθνοτικού χαρακτήρα της και της μη μνημόνευσης του Πατριάρχη κατά τις λειτουργίες. (2005) Ιστορία του Ελληνικού Κόσμου και του Μείζονος Χώρου. τομ.Θ. Λ. της Αχρίδας και των Βελεσσών. Β’. Η Ελλάδα και το Ανατολικό Ζήτημα (1875-1878) Ανατολικό Ζήτημα επικράτησε να ονομάζεται στην ιστορία και στη διεθνή διπλωματία το σύνολο των στρατιωτικών και διπλωματικών συγκρούσεων που προέκυψαν λόγω της επικείμενης διάλυσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας18. μελετώντας αυτή τη χρονική περίοδο κατά την οποία η οθωμανική αυτοκρατορία «ασθενεί». Σ. 13 . Ο άκρατος εθνοφυλετισμός της Βουλγαρικής Εξαρχίας καθόρισε σε απόλυτο σχεδόν βαθμό την ταύτιση της έννοιας του εξαρχικού με αυτή του Βούλγαρου. Από τις παραπάνω περιοχές εξαιρούνταν η παραθαλάσσια περιοχή της Βάρνας. Ο Γάλλος διπλωμάτης Εντουάρ Ντριώ. 355. βλ. ορίζοντάς το ως «Ιστορία της προόδου των γειτονικών λαών σε βάρος των Μουσουλμανικών»19. (2000) Το Ανατολικό Ζήτημα. (1944) Βούλγαροι και Ελληνισμός. 17 Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Γ. Έτσι. του Κιουστεντίλ. Αθήνα. ΙΓ’. σελ. δίνει τον πρώτο ορισμό του Ανατολικού Ζητήματος. 289 κ.δικαιοδοσία της Εξαρχίας ανάμεσα στην οροσειρά του Αίμου και τον Δούναβη μαζί με την Δοβρουτζά. οι Οθωμανοί ήταν καταδικασμένοι να παρακμάσουν μπροστά στην πρόοδο του πολιτισμού. 372. 15 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. ενώ επεκτάθηκε αργότερα δυτικά στην ζώνη των Σκοπίων. Νεώτερος Ελληνισμός. Αθήνα. η Φιλιππούπολη. Εκδοτική Αθηνών.εξ. Α. τομ. 16 Για περισσότερες πληροφορίες βλ. σελ. Αθήναι. Ιστορικοπολιτική μελέτη. Από το 1833 ως 1881. που θα μετατραπεί σε ένοπλη αντιπαράθεση κατά τις επόμενες δεκαετίες 16.

Ασδραχά Αι. να αποτρέψει . Αυτό διαφαινόταν ξεκάθαρα με την αλλοπρόσαλλη και αντιφατική ελληνική εξωτερική πολιτική και των ελληνοαγγλικών σχέσεων. Θεσ/νίκη.κυρίως . 262-266. Ο ελληνικός παράγοντας διαδραμάτιζε εξ’ ίσου σημαντικό ρόλο στο Ανατολικό Ζήτημα με τον αντίστοιχο τουρκικό και το σλαβικό. γιατί η Αγγλία είχε να συμβιβάσει τις ελληνικές εθνικές διεκδικήσεις και από την άλλη να εξασφαλίσει τα δικά της συμφέροντα (βλέπε τη διφορούμενη στάση που κρατούσε απέναντι στην οθωμανική αυτοκρατορία και στο φόβο της για επωφελείς διεκδικήσεις από τη Ρωσία στο ενδεχόμενο διάλυσής της). Η Ρωσία στο μεταξύ. σελ. 105-106.. θα ορίσει το Ανατολικό Ζήτημα.εξ. (1996) Διεθνείς πολιτικές και στρατιωτικές συνθήκες – συμφωνίες και συμβάσεις (Ελλάς – Βαλκανική Χερσόνησος. (1999) Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας. Αθήνα. Όμως αναγκάζεται να υποχωρήσει μετά την ήττα της Τουρκίας (ανακωχή της Αδριανούπολης 30-1-1878) και τις πιέσεις των Μ. 21 Με τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου Ιδρύεται η «Μεγάλη Βουλγαρία». ως το πρόβλημα πληρώσεως του κενού του δημιουργουμένου δια της βαθμιαίας υποχωρήσεως της τουρκικής αυτοκρατορίας στην Ευρώπη. Ο Βρετανός ιστορικός Ουίλιαμ Μίλλερ. Αθήνα. σχόλια. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου. η προσπάθεια της αδιαφιλονίκητης κυριάρχου της Ελλάδας αλλά και της Μεσογείου Αγγλίας. Δυνάμεις να αντιμετωπίσουν προς όφελος πάντα των ιδιοτελών σκοπών τους. (²2000) Οι βαλκανικοί λαοί. μτφρ. η επιθυμία των υπόδουλων λαών να αποτινάξουν τον οθωμανικό ζυγό και να αποκτήσουν την εθνική τους ανεξαρτησία και β. 131 κ. στο έργο του για την πτώση της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Νικολάου. σελ. Την περίοδο 1877-1878 ξεσπάει ένας ακόμη ρωσοτουρκικός πόλεμος και η Ελλάδα (κυβέρνηση Κουμουνδούρου) προσπαθεί να επωφεληθεί της κατάστασης και διατάζει την είσοδο του ελληνικού στρατού στη σκλαβωμένη ακόμη Θεσσαλία. σελ. κρίσεις. κείμενα. Κι αυτό. η οποία εκτεινόταν εδαφικά από τη Μαύρη Θάλασσα ως την Αλβανία και από το Δούναβη ως το Αιγαίο Πέλαγος. υπέγραψε με την Υψηλή Πύλη την προκαταρκτική συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (3 Μαρτίου 1878)21. Χ. Η επικείμενη διάλυση της οθωμανικής αυτοκρατορίας δημιούργησε μια σειρά διπλωματικών προβλημάτων που κλήθηκαν οι Μ. Δυνάμεων από τη μία και της απειλής της Τουρκίας για γενικευμένο πόλεμο από την άλλη. Από την τουρκική κατάκτηση στην εθνική αποκατάσταση (14ος -19ος αι. Tα σημαντικότερα προβλήματα ήταν: α. Ν. από το 1453 μέχρι σήμερα). που προέβλεπε σημαντικές 20 Σβορώνος. βλ. Μ.τη ρωσική διείσδυση στις νότιες θάλασσες και η οικονομική διείσδυση στην ευρύτερη Ανατολή για τη διασφάλιση των συμφερόντων της20.).Γ. 14 .

K. Αρχείο Θεόδωρου Δηλιγιάννη. Μ. Pavlowitch. 23 Aσπρέας. σελ. (⁶2009) Η Ενοποίηση της Ελλάδας (1770-1923). Ανατολική Ρωμυλία περιλάμβανε έκταση 35. Για πρώτη φορά στη διεθνή σκακιέρα της γεωπολιτικής εισέρχεται η Γερμανία του Μπίσμαρκ (Otto Bismarck). 117. B. (1985) Ανατολική Ρωμυλία. Θεσ/νίκη.μόνο κάποιες εδαφικές διορθώσεις στα βόρεια σύνορά της 23. Αθήνα. (1922-1930) Πολιτική Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος. Ο Μπίσμαρκ επωφελούμενος του αγγλορωσικού ανταγωνισμού προχωράει με γοργούς ρυθμούς στην επίτευξη των σχεδίων του. με κυρίαρχο όλων το ελληνικό στοιχείο. περιλαμβάνοντας τις νότιες επαρχίες ως την Αδριανούπολη και τις Σέρρες. Η αλύτρωτη ορφική Γη. Ανατολική Ρωμυλία.. Η Κρήτη παρέμεινε στην Τουρκία και η Κύπρος περνούσε στην κυριαρχία των Άγγλων. αναγκάζεται να αποδεχτεί το γενικό διακανονισμό του Ανατολικού Ζητήματος που πραγματοποιήθηκε με το Συνέδριο του Βερολίνου (1878). Αθήναι. D. Υποχρέωση της Τουρκίας ήταν ο διορισμός χριστιανού κυβερνήτη και η εισαγωγή διοικητικών μεταρρυθμίσεων. εν Φιλιππουπόλει 1883. ένας νέος ανταγωνιστής που θα διαδραματίσει μεγάλο ρόλο στη συνέχεια των παγκόσμιων εξελίξεων (βλ.εξ. φάκ. (1983) History of the Balkans I. Η Ελλάδα δεν κέρδισε τίποτε σημαντικό παρά – μετά τις υποσχέσεις της Γαλλίας . Αθήνα. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου. Από την τουρκική κατάκτηση στην εθνική αποκατάσταση (14ος -19ος αι. βλ. 15 . χιλιομέτρων και συνολικό πληθυσμό 850. Eighteenth and Nineteenth Centuries. που είναι η λεγόμενη «ώθηση προς την Ανατολή» (Drang nach Osten). μτφρ. Το Συνέδριο του Βερολίνου αποτελεί σταθμό και κομβικό σημείο στο λεγόμενο Ανατολικό Ζήτημα25. Το 1881 επιτέλους με τη Σύμβαση της 2 ης Ιουλίου η Θεσσαλία και η Άρτα περνούσαν στην ελληνική επικράτεια. Cambridge. Θεσ/νίκη.εξ.000 περίπου. Χασιώτης Λ. τομ.). (2005) Ιστορία των Βαλκανίων (1804- 1945). Οι εδαφικές διεκδικήσεις των σλαβικών κρατών περιορίστηκαν και δημιουργούνταν μια ημιαυτόνομη περιοχή (τουρκικής κυριαρχίας) με το όνομα Ανατολική Ρωμυλία24. σελ. μτφρ.901 τετρ.. 266-272. Δυνάμεων. Γ.εδαφικές προσαρτήσεις εκ μέρους της Σερβίας και του Μαυροβουνίου και την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας τους μαζί με τη Ρουμανία 22. 25 Περισσότερες λεπτομέρειες για το Συνέδριο του Βεριλίνου βλ. Κόρμαλης. Ξανθόπουλος Α. Α. Douglas. 24 Σύμφωνα με στοιχεία του 1883. έναντι αποζημίωσης των τουρκικών περιουσιών. Παρόλα αυτά δεν ήταν εύκολο στη Ρωσία να υποστηρίξει όλες αυτές τις εθνικές (σλαβικές) αλλαγές. 22  Jelavich. Για περισσότερες πληροφορίες βλ.. Έκθεσις πολιτικο-στατιστική. 2ος. 159 κ. 357. σελ. Έτσι μπροστά στην έντονη εχθρότητα εκ μέρους των δυτικών Μ. Δημιουργούνταν επίσης αυτόνομη βουλγαρική Ηγεμονία. δηλαδή η διάνοιξη του δρόμου της Πρωσίας προς την Ανατολή. (²2000) Οι βαλκανικοί λαοί. σελ. Α’ και Β’ Παγκόσμιους Πολέμους). 205 κ. VI/74/2. S. σελ.

Το πρώτο σχέδιο συνεργασίας των βαλκανικών κρατών Οι πρώτες προσπάθειες συνεννόησης με τους βαλκάνιους γείτονες έγιναν όταν πρωθυπουργός της Ελλάδας ήταν ο Χαρίλαος Τρικούπης. σελ. αποτελούν ολοφάνερα δείγματα εχθρικής εξωτερικής πολιτικής της Βουλγαρίας. όφειλε αποζημίωση στην Τουρκία και έμπαινε για μια ακόμη φορά υπό διεθνή οικονομικό έλεγχο. Ενέργειες όπως η ίδρυση από τους Σλαβομακεδόνες της Βουλγαρίας το 1893 της «Εσωτερικής Μακεδονικής Επαναστατικής Οργάνωσης». Αθήνα.σ’ αυτή τη φιλόδοξη γερμανική διείσδυση προς την Ανατολή και έκτοτε παραμένει αγκάθι στην ατζέντα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής 26. Η Ελλάδα.γιατί ο «δρόμος του Μπίσμαρκ» περνούσε από τα εδάφη της Μακεδονίας .4. (1999) Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας. Αποτέλεσμα του ατυχούς πολέμου – εν μέρει θετικό για την Ελλάδα . Ν. άλλοτε ειρηνικά και άλλοτε βίαια -για λογαριασμό τους μέρος της ιστορικής αυτής περιοχής. ήταν η χρονική συγκυρία να έρθει σε συνεννόηση με τους Σλάβους για φιλικές σχέσεις και έτσι θα του δινόταν η ευκαιρία να αφοσιωθεί ανεπηρέαστος στις εσωτερικές υποθέσεις του κράτους και στις μεταρρυθμίσεις που σχεδίαζε. μτφρ. θεωρείται ότι υπήρξε η έναρξη όλων των μετέπειτα βίαιων συγκρούσεων.. αμιγώς ελληνικών περιοχών. διεκδικούν . Το Μακεδονικό Ζήτημα έχει τις απαρχές του . Ασδραχά Αι. 108 16 . με κυβέρνηση από την υψηλή Επιτροπεία του πρίγκιπα Γεωργίου.ήταν η Κρήτη να ανακηρυχθεί αυτόνομη κάτω από την επικυριαρχία του Σουλτάνου. ηττάται αλλά σώζεται την τελευταία στιγμή από την επέμβαση των Μ. Είχε την ελπίδα ότι μετά και την απόκτηση της Θεσσαλίας και της Άρτας. Παρόλο που επιθυμούσε τις φιλικές σχέσεις με του κυριότερους Σλάβους 26 Σβορώνος. Η πραξικοπηματική προσάρτηση της Ανατολικής Ρωμυλίας από τη Βουλγαρία το 1885. Η Ελλάδα απροετοίμαστη στρατιωτικά και με μόνο εφόδιο το διακαή πόθο για απελευθέρωση κι άλλων. Οι Έλληνες και οι νότιοι Σλάβοι έκτοτε. έρχεται να προστεθεί κι ένας ακόμη παράγοντας αποσταθεροποίησης στην Ανατολική Μεσόγειο. το Κρητικό Ζήτημα και ο «ατυχής» ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897. Μέσα σ’ όλα αυτά που έχουν άμεση συνάρτηση με το Ανατολικό Ζήτημα. Α. σε αντάλλαγμα. Δυνάμεων. η δράση του «Ανώτατου Κομιτάτου» στη Σόφια το 1895 και η λεγόμενη «επανάσταση του Ίλιντεν» στις 20 Ιουλίου του 1903.

τομ. (³1999) Ανάλεκτα Νεοελληνικής Ιστορίας και Ιστοριογραφίας. 30-31. ανέλαβε να εκτελέσει κα ολοκλήρωσε με επιτυχία πάρα πολλά έργα. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του 1930 (Κ. ανακήρυξε επίσημα «το δόγμα της αλληλεγγύης των χριστιανικών εθνών και της από κοινού υπεράσπισης της ανεξαρτησίας των κατά πάσης γενικής επιδράσεως και της από κοινού επιτελέσεως της αποστολής ήν επέβαλεν εις έκαστος εξ αυτών η ιστορία»˙ παρόλα αυτά σε εκπροσώπους του τύπου δήλωνε ότι «η ιδέα της Βαλκανικής Ομοσπονδίας είνε προς το παρόν απραγματοποίητος»28. Εκεί βρήκε την αμέριστη συμπαράσταση των Σλάβων συνομιλητών του για την επίλυση των εθνικών τους υποθέσεων. να ενισχύσει πολεμικά την Ελλάδα αλλά και να επιτύχει υλική πρόοδο και ευημερία στο εσωτερικό. σελ. όταν ήταν υπουργός Εξωτερικών στην κυβέρνηση του Αλέξανδρου Κουμουνδούρου27. Σβορώνος. βλ. 1932.γείτονές του. αλλά ακυρώθηκε με την επέμβαση της Αγγλίας. 6ος. 28 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. σχεδίαζε να βελτιώσει και τις σχέσεις της Ελλάδας με την Τουρκία γιατί υποπτευόταν πάρα πολύ τα πανσλαβιστικά τους σχέδια. σε γεύμα που παρατέθηκε προς τιμή του. Καρολίδης). περιόδεψε με την ευκαιρία σε Βελιγράδι και Σόφια. Ο Τρικούπης κατηγορήθηκε σφοδρά από φιλοκυβερνητικούς κύκλους και από τον τύπο της εποχής ότι με το ταξίδι του αυτό σε Βουλγαρία και Σερβία εξέθετε ανεπανόρθωτα την πολιτική της Ελλάδας. Πίστευαν δηλαδή ότι η αυστριακή πολιτική θα μπορούσε να είναι η κατάλληλη λύση μια και παρακολουθώντας τις κινήσεις αυτές θα μπορούσε να διασπάσει την πιθανή συνεννόηση των κρατών του Αίμου με πιέσεις στην Τουρκία να παραχωρήσει στην βουλγαρική εκκλησία και άλλες περιοχές στην Μακεδονία. Παπαρρηγόπουλος – Π. 17 . Αυτός ήταν άλλωστε και ο διακαής του στόχος ήδη από το 1866. Χαρακτηριστική είναι η σημαντική ενίσχυση των πολεμικών δυνάμεων 27 Χαρακτηριστική προσπάθεια συμφιλίωσης της Ελλάδας με τους Σλάβους γείτονές της αποτελεί η υπογραφή της Συνθήκης του Μπρεσλάου (1867) με τη Σερβία. Ο Τρικούπης για να θωρακίσει την εξωτερική πολιτική. Αθήνα. Κατά τη διάρκεια ιδιωτικού ταξιδιού που πραγματοποίησε στην Αυστρία ο Τρικούπης. 247. Ήταν άλλωστε γνωστές οι βλέψεις της Βουλγαρίας για την Μακεδονία και μια μεμονωμένη ενέργεια σε συνεργασία με την σερβική κυβέρνηση δεν θα μπορούσε να έχει ευτυχές αποτέλεσμα. Στο Βελιγράδι μάλιστα. Η κυβέρνηση Κουμουνδούρου με υπουργό Εξωτερικών τον Τρικούπη επιχείρησε μια συμφωνία που θα εξελισσόταν σε συμμαχία (Συνομοσπονδία) μεταξύ των βαλκανικών κρατών εναντίον της Τουρκίας. Εν Αθήναις. Δηλιγιάννης) και την απόσυρση από την εξουσία του Τρικούπη. σελ. Ν. Με πρόσχημα το Κρητικό Ζήτημα και τη δυσχερή εξυπηρέτηση των δανείων η αντιπολίτευση κατάφερε να κερδίσει τις εκλογές της 14ης Οκτωβρίου του 1890 (εξελέγη ο Θ.

(2001) Η πορεία πρός το Ίλιντεν και οι απαρχές της ένοπλης φάσης του Μακεδονικού Αγώνα. Σ. 32 Ο όρος ανήκει στον Ιωάννη Κωλέττη και ελέγχθηκε στην συνεδρία της Εθνοσυνέλευσης της 14-1-1844. Αθήνα.5. Παρόλα αυτά. του σχετικού με την ιδιότητα του Έλληνα πολίτη και την διάκριση μεταξύ αυτοχθόνων και ετεροχθόνων Ελλήνων. 32. την κορύφωση των εθνικιστικών κινημάτων των υπόδουλων εθνοτήτων της. 1932. αλλά και τις δολοπλοκίες των Μ. σελ. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του 1930 (Κ. Α. το 1896 η Βουλγαρία θέλοντας να επωφεληθεί από τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας προσπάθησε να αποσπάσει από την Υψηλή Πύλη την υπόσχεση ότι θα της παραχωρηθούν άλλα τέσσερα βεράτια.εξ. Για αρκετά χρόνια οι Σέρβοι και οι Βούλγαροι δεν θα απασχολήσουν με προκλήσεις την ελληνική κυβέρνηση. βλ.στην θάλασσα με την προσθήκη τριών θωρηκτών στο πολεμικό ναυτικό έτσι ώστε να αποτελεί η Ελλάδα υπολογίσιμη δύναμη για τους αντιπάλους της σε ενδεχόμενη πολεμική σύρραξη29. Έλληνες. 30 Η Βουλγαρία. Το Μακεδονικό Ζήτημα και οι προπαγανδιστική δραστηριότητα των νότιων Σλάβων Ο 19ος αιώνας για τη νότιο βαλκανική χερσόνησο. (²1995) Σύννεφα στη Μακεδονία. δηλαδή να πάρει την άδεια από την Τουρκία να εγκατασταθούν Βούλγαροι επίσκοποι σε περιοχές όπου υπήρχε ελληνικός πληθυσμός 30. το Μοναστήρι και τη Στρώμνιτσα. βλ. Παπαρρηγόπουλος – Π. 97 κ. ως αποτέλεσμα της ουδέτερης στάσης που τήρησε στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897. Τα ιδεολογικά σχήματα πάνω στα οποία στηρίχθηκε ο επεκτατισμός των αλύτρωτων αδελφών ενός εκάστου κράτους ήταν. 5-9. Εν Αθήναις. 6ος. Δυνάμεων στον ευρύτερο βαλκανικό χώρο31. ήταν αιώνας που η ιστορική της πορεία καθορίστηκε από την βραδεία αλλά σταθερή κατάρρευση της οθωμανικής αυτοκρατορίας. σελ. σελ. έχοντας εξασφαλίσει τον Οκτώβριο του 1897 τρία νέα σουλτανικά βεράτια για εξαρχικούς επισκόπους στη Δίβρα. σε καμιά περίπτωση δεν δεχόταν τη λύση της διανομής και απλά ήθελε να βολιδοσκοπήσει την στάση της Ελλάδας. 18 . Καρολίδης). η «Μεγάλη Ιδέα» 32 για τους 29 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Χ. 31 Μια σειρά διπλωματικών εγγράφων φέρνουν στην επιφάνεια τον ύποπτο και δολοπλόκο ρόλο των Μ. Για να υλοποιήσει αυτήν την πρωτοβουλία επέλεξε να συστήσει το «μακεδονικό κομιτάτο». Αμέσως μετά η Βουλγαρία θα προσπαθήσει με κάθε μέσο να προετοιμάσει το κλίμα για να μπορέσει να κυριαρχήσει απόλυτα σε ολόκληρη την Μακεδονία όταν θα το επέτρεπαν οι συνθήκες. αλλά και εναντίον των άλλων νεοπαγών βαλκανικών κρατών. σε μια συζήτηση περί του άρθρου 3 του νέου Συντάγματος. Σέρβοι και Βούλγαροι μετά από μια σειρά από σκληρούς εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες απέκτησαν την ελευθερία τους και αναζητούσαν την εδαφική τους επέκταση σε βάρος της Τουρκίας. τομ. Τσιρκινίδης. Το Μακεδονικό μέσα από τα Γαλλικά Αρχεία. Δυνάμεων της εποχής. Θεσ/νίκη.

Αθήνα. αλλά της ελληνικής φυλής». σελ. σε εκκλησιαστικό αλλά και εθνικο-πολιτικό επίπεδο36. η Σερβία με το βασίλειο του Στέφανου Δουσάν (14ος αιώνας) και η Ελλάδα με το Βασίλειο του Φιλίππου Β’. (1992) Οι Βαλκανικοί Λαοί κατά τους Μέσους Χρόνους.της μεγάλης ταύτης ιδέας.. 140 κ. Σέρβοι και Βούλγαροι διεκδικούσαν ένα στόχο. Ε. αναλυτικά. Σκοπετέα. 33 Oι Σέρβοι ποτέ δεν ξέχασαν το απόγειο της δυνάμεως του μεσαιωνικού σερβικού κράτους των Νεμάνια και του Στέφανου Ντουσάν (13 ος – 14ος αι.Έλληνες. Τα βαλκανικά έθνη-κράτη συνέδεσαν τη μοίρα τους με το ιστορικό τους παρελθόν. (2011) Slavia Orthodoxa: Tομές στην πνευματική και πολιτιστική ιστορία του ορθόδοξου σλαβικού κόσμου. (1993²) Nationalism and Communism in Macedonia. σελ. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου. Αθήνα. 2-3. Η. Την περίοδο αυτή η βουλγαρική κυβέρνηση επικέντρωνε την προσοχή της περισσότερο στην Ανατολική Ρωμυλία. μια έκταση που οι απόψεις διίστανται ακόμη και σήμερα. (1981) Ο Μακεδονικός Αγώνας. σελ.). Μ. λόγω της γεωγραφικής της θέσης.κυρίως .. Από την ίδρυση της Εξαρχίας το 1870. βλ. Μ. 205 κ.Αϊνιάν. σελ. Δημαράς. Όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880). αιώνας) και το Βυζάντιο. η «Ιλλυριστική κίνηση» ή «Γιουγκοσλαβική Μεγάλη Ιδέα» 33 για τους Σέρβους και ο «μεγαϊδεατισμός» των Βουλγάρων34.εξ. Επί βασιλείας μάλιστα του Στέφανου Ντουσάν. Θεσ/νίκη. Η Βουλγαρία με το κράτος του τσάρου Σαμουήλ (10ος αιώνας). Θεσ/νίκη. Είναι οι αυτοκέφαλες Εκκλησίες που θα γίνουν ο φορέας που θα αποσαφηνίσει την εθνική καταγωγή των κατοίκων της Μακεδονίας και θα απαιτήσει την πολιτική τους ενσωμάτωση στη Σύμφωνα με τον Κωλέττη η Ελλάδα. Η περιοχή όπου κατεξοχήν συγκρούστηκαν οι μεγαϊδεατισμοί . (1994) Ελληνικός Ρωμαντισμός. Περισσότερα για το ζήτημα βλ.. ώστε να αναδειχθούν σε ρυθμιστές ολόκληρης της βαλκανικής χερσονήσου και έτσι Έλληνες. είδον πάντοτε τους πληρεξουσίους του έθνους να συνέρχωνται διά να αποφασίσωσιν ουχί πλέον περί της τύχης της Ελλάδος.. Θ.εξ. σελ. του Μ. Κ. Τα κράτη-έθνη που αναδύθηκαν στα νότια Βαλκάνια. 405.Χ. (1988) Το «Πρότυπο βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. σελ. Αλεξάνδρου (4ος π. τη Μακεδονία που αποτέλεσε το μήλον της έριδος λόγω της τεράστιας οικονομικής και στρατηγικής της θέσης. 35 Kofos. και Ευαγγέλου. 34 Για τον εθνικό επεκτατισμό των νοτίων Σλάβων βλ. Και συνεχίζει « εν τω πνεύματι . Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου. επεδίωκαν δυναμικά να ενσωματώσουν την περιοχή της Μακεδονίας.). βλ.των νοτίων Σλάβων και των Ελλήνων υπήρξε η γεωγραφική Μακεδονία. Από την τουρκική κατάκτηση στην εθνική αποκατάσταση (14ος -19ος αι. οι Βούλγαροι διεκδίκησαν το δικαίωμα να επεκταθούν με τη μορφή εκκλησιαστικής δικαιοδοσίας σε μεγάλη περιοχή. 19 . Κ. 7. New York. ευρισκόμενη μεταξύ Ανατολής και Δύσης. προορίστηκε με την πτώση της να φωτίσει τη Δύση και με την αναγέννησή της την Ανατολή. E. 171 κ. η Σερβία έφθασε στο ανώτατο σημείο της εδαφικής της επέκτασης και υπήρξε περίοδος ακμής και μεγαλείου. Ένα άλλο κοινό που τα τρία έθνη-κράτη μοιράστηκαν ήταν και η ίδρυση αυτοκέφαλων εθνικών Εκκλησιών. Αθήνα. (²2000) Οι βαλκανικοί λαοί.εξ. 36 Μαζαράκης . Θεσ/νίκη. αλλά σε γενικές γραμμές εκτεινόταν νότια από το όρος Όλυμπος έως και βόρεια της πόλης των Σκοπίων35.

Επιπλέον η γεωγραφική εγγύτητα της Βουλγαρίας στη Μακεδονία και η ρεβανσιστική πολιτική των Βουλγάρων ώστε να ανακτήσουν τα απολεσθέντα εδάφη της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου.Σ. Λόγω της εκκλησιαστικής δράσης. όπου ο εξαρχικός επίσκοπος εκτός της εκκλησιαστικής χειραφέτησης επεδίωκε και την εθνική συγκρότηση και ανεξαρτησία.Ε. χωρίς βέβαια ουσιαστικό αποτέλεσμα. με την ίδρυση στα 1870 της βουλγαρικής Εξαρχίας. αντάρτικων ομάδων στη Μακεδονία το καλοκαίρι του 1896 39. αλλά και η Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου της Μεγάλης Βουλγαρίας. 20 . Ο Μακεδονικός Αγών και τα εις Θράκη Γεγονότα. Κ. Η ίδρυση της βουλγαρικής Εξαρχίας. Υπό το μανδύα ενός σωματείου για «την προώθηση των ελληνικών γραμμάτων» το ελληνικό κράτος οργάνωσε μέσα από τα κατά τόπους προξενεία και μητροπόλεις αγώνα. Αθήναι. σελ. έκαναν τους Βούλγαρους να ασχολούνται με την προπαγάνδα στη Μακεδονία με πολύ μεγαλύτερο ζήλο από ότι οι Σέρβοι και οι Έλληνες37. 46 κ. Έκδοσις Διευθύνσεως Ιστορίας Στρατού/Γ. η βουλγαρική προπαγάνδα άρχισε να γίνεται πιο συστηματική και αποτελεσματική.εξ.«Μητέρα-πατρίδα» αφού έχουν τη δυνατότητα της ελεύθερης δράσης στα οθωμανικά εδάφη. Ο σλαβικός επεκτατισμός εξαπλώνεται με σταθερά βήματα στη Μακεδονία. 39 Βακαλόπουλος. 382 κ. (1992) Ιστορία του Βόρειου Ελληνισμού (Μακεδονία). που ήταν η αποστολή. Α.εξ. δυο καταστροφικές πανσλαβιστικές κινήσεις. αλλά και Ρουμάνους βλ.. ώστε να ιδρυθούν σχολεία και εκκλησίες ενώ πλήθος αξιωματικών του στρατού πήγαν στη Μακεδονία όπου διαμόρφωσαν τοπικές ομάδες ανταρτών ώστε να σταματήσουν τους Βούλγαρους κομιτατζήδες. 38 Βακαλόπουλος. (1985) Ο Μακεδονικός Αγώνας (1904-1908) ως κορυφαία φάση των αγώνων των Ελλήνων για τη Μακεδονία. καταδίκαζαν σε μαρασμό και εδαφική ασφυξία τους Έλληνες 38. σελ. Τα κράτη θα αποφύγουν συστηματικά την επίσημη εμπλοκή μέχρι και το ξέσπασμα του Α’ Βαλκανικού Πολέμου (1912). 37 Για εκτενέστερη ανάλυση των προπαγανδιστικών δραστηριοτήτων κατά του ελληνισμού από τους Βούλγαρους. Θεσ/νίκη. Θεσ/νίκη. σελ. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα εντάσσονται οι ενέργειες και οι πρώτες δυναμικές εκδηλώσεις της Εθνικής Εταιρείας. Σέρβους. Παρά το γεγονός ότι η ελληνορθόδοξη Εκκλησία είχε το προβάδισμα (λόγω του ηγετικού της ρόλου στα πλαίσια του συστήματος των millet). αποκλειστικό κριτήριο αποσαφήνισης της εθνικής ταυτότητας των χριστιανών της Μακεδονίας αποτέλεσε η συμμετοχή τους στην αντίστοιχη εκκλησία και στα σχολεία που οι πρώτες διεύθυναν. 23. 1979. Η επαγρύπνηση των Ελλήνων εντάθηκε ώστε συστηματικά πλέον να οργανώσουν αυτό που στην ελληνική ιστορία θα γίνει γνωστό ως Μακεδονικός Αγώνας.

Βυζαντιακά 16: 233-244. Αρχικά. υποστήριξαν ότι οι Σλαβομακεδόνες ήταν Έλληνες που ήταν σλαβόφωνοι. οι Σλαβομακεδόνες δεν είχαν διαφοροποιηθεί από τους Βούλγαρους. (1996) «Η Σερβοκρατία στη Βυζαντινή Μακεδονία κατά την ιστοριογραφία των Σκοπίων». Σε ότι αφορά τους Σλαβομακεδόνες. εθνικούς μύθους. για να στηρίξουν τη συγγένεια. αυτοί αποτέλεσαν λόγω της γλώσσας τους ζήτημα ανταγωνισμού περισσότερο για τους Βούλγαρους και τους Σέρβους παρά για τους Έλληνες. 40 Μια σημαντική μελέτη για την παραχάραξη του όρου «μακεδονικός» από γεωγραφικό σε εθνικό επίπεδο βλ. Και ενώ ο ανταγωνισμός για τον προσεταιρισμό των χριστιανικών κατοίκων της Μακεδονίας έφτανε σε κορύφωση τις δύο τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα. προοδευτικά φάνηκε ότι είχε δημιουργηθεί μια ηγετική ομάδα Σλαβομακεδόνων οι οποίοι διατύπωναν ότι οι «Μακεδόνες» 40 αποτελούσαν ξεχωριστή εθνική ομάδα. Οι Σέρβοι. ακολούθησαν σε γενικές γραμμές ότι και οι Έλληνες : ίδρυσαν το σωματείο του «Αγίου Σάββα». ωστόσο. δημιούργησαν κατά τόπους προξενεία ενώ στα 1890 απέσπασαν την άδεια του Πατριάρχη Κωνσταντινούπολης για δημιουργία σερβικής επισκοπής στα Σκόπια ώστε να δημιουργηθεί αντίβαρο στην ολοένα αυξανόμενη βουλγαρική επιρροή. Οι Σλαβομακεδόνες ελλείψει δικής τους εκκλησίας ή άλλων μέσων για την καλλιέργεια εθνικής ταυτότητας (λογοτεχνία. ακόμα και οι Έλληνες οι οποίοι δεν μπορούσαν γλωσσικά να στηρίξουν κάποιο είδος συγγένειας. το σλαβόφωνο πληθυσμό της περιοχής. Τέλος. στόχος των εθνικών κρατών της βαλκανικής ήταν να πάρουν με το μέρος τους. Ν. 21 . συντάχθηκαν στο πλευρό των εξαρχικών προκειμένου να αντισταθμίσουν τη μεγάλη επιρροή που ασκούσε το ελληνορθόδοξο Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης και οι Έλληνες αντάρτες στη Μακεδονία. Οι Βούλγαροι σε καμία περίπτωση δεν έβλεπαν στους ανθρώπους αυτούς ένα άλλο έθνος. ώστε να προωθήσουν την εκμάθηση της σερβικής. αφού η «σλαβομακεδονική» γλώσσα δεν ήταν γραπτή και θεωρείτο για αυτούς βουλγαρική διάλεκτος. παρότι άργησαν να οργανώσουν εκστρατεία για την αύξηση της επιρροής τους στη Μακεδονία σε σχέση με τη Βουλγαρία και την Ελλάδα. αλλά Βούλγαρους. Οι Σέρβοι υπερτόνιζαν συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της γλώσσας όπως η γραμματική. Νικολούδης. κρατική υπόσταση στο απώτερο παρελθόν) και λόγω της στενής πολιτισμικής τους συγγένειας με τους Βουλγάρους.

σελ.O]. Χ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β´ Ι. 42 Καργάκος. Καρολίδης). Ο εθνικισμός45 συνδέθηκε άμεσα με το πνευματικό κίνημα του Ρομαντισμού. Θεσ/νίκη. 1932. Βακαλόπουλος. Παπαρρηγόπουλος – Π. μέσω προπαγανδιστικών δράσεων σ’ όλη την περιοχή 42. ΦΑΛΛΜΕΡΑΫΕΡ – Κ. Δεν πρέπει να λησμονείται και η ρουμανική προπαγάνδα που διεξάχθηκε στους βλαχόφωνους πληθυσμούς – κυρίως . Η εμφάνιση των ενόπλων αντάρτικων ελληνικών σωμάτων με την βοήθεια των μακεδονικών συλλόγων. σελ. ΤΟ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟ ΔΙΠΟΛΟ Β. σελ. Ο κλήρος και ο λαός της Μακεδονίας έλαμψε με πολλά ανδραγαθήματα που επηρέασαν θετικά τον πληθυσμό του ελληνικού βασιλείου αλλά και τον ελληνισμό που ζούσε στην Τουρκία και σε όλο τον κόσμο. Β’. Φ. Κ. Σταθμός των νέων πολιτικών εξελίξεων στα τέλη του 19 ου αιώνα (1893- 1896) στο μακεδονικό χώρο. (2005) Ιστορία του Ελληνικού Κόσμου και του Μείζονος Χώρου. 79. (1992) Ιστορία του Βόρειου Ελληνισμού (Μακεδονία). 44 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. 377-388. Κοινό σημείο και των δυο ήταν η 41 Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Αθήνα. 366. Και εδώ ο κλήρος έπαιξε σπουδαίο ρόλο διαφώτισης των βλαχόφωνων κατοίκων της περιοχής με συνεχή ιεραποστολική και πνευματική υποστήριξη43. αλλά κάτω από τις σφοδρές αντιδράσεις των τουρκικών δυνάμεων και της αδιαφορίας των βουλγαρομακεδονικών πληθυσμών απέτυχε στους στόχους της. σελ. τομ. 43 Καρδάρας. Οι ισχυρισμοί της θεωρίας του Φαλλμεράυερ. 76-77.M. Θράκης – Ηπείρου. (1996) Το Οικουμενικό Πατριαρχείο και ο Αλύτρωτος Ελληνισμός της Μακεδονίας. 22 .R. αποτελεί η ίδρυση της Βουλγαρομακεδονικής Εσωτερικής Μακεδονικής Επαναστατικής Οργάνωσης (1893) [ΕΜΕΟ/I. Θεσ/νίκη. της οποίας κυρίαρχος σκοπός ήταν η απελευθέρωση της Μακεδονίας από τους Τούρκους. ανύψωσε το εθνικό φρόνημα των ελληνοφώνων και βουλγαροφώνων Ελλήνων44. Εν Αθήναις. τομ. Η Ανώτατη Μακεδονική Επιτροπή – κάτω από τον έλεγχο της βουλγαρικής κυβέρνησης και με κύριους εκπροσώπους τους Βερχοβιστές – επεδίωξε την άμεση ενσωμάτωση της Μακεδονίας στη Βουλγαρία. 6ος. Μια συνοπτική προσέγγιση Ο 19ος αιώνας έχει ταυτιστεί στην ευρωπαϊκή ιστορία με την άνοδο των διαφόρων εθνικών κινημάτων.της Πίνδου. Σ. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του 1930 (Κ. με το σύνθημα «Η Μακεδονία για τους Μακεδόνες»41. ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΣ.1.

Τσαούσης. από τη γέννησή του στον απόηχο των επαναστάσεων στην Ευρώπη μέχρι τα τέλη του 20ου αιώνα βλ. Η μεγάλη σημασία που δίνει το κίνημα του Ρομαντισμού στο παρελθόν και η εκτίμηση προς τη θρησκεία θα σημάνουν συγκεκριμένη αλλαγή προσανατολισμών για την ευρωπαϊκή ιστοριογραφία. τχ. E. Αθήνα. και η τυχόν αποσιώπηση του είναι δυνατόν να οδηγήσει στην καταστροφή ενός έθνους. Μα Εστία. ασχολούνται και συστηματικά με την πολιτική 47. τόσο ως ατομική εμπειρία όσο και ως έκφραση εθνικής κληρονομιάς. Τα δυο αυτά έργα. θησαυρίσματα.. Σπυρίδων Παπαδόπουλος και Domenico Caminer». οι Άγγλοι Samuel Taylor Coleridge και Thomas Macauley και οι Γάλλοι Michelet. Ο Μεσαίωνας και η χριστιανική πίστη.Γ. 47 Κιτρομηλίδης. (1991) «Το ιστορικό εκκρεμές και ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος». Αθήνα. Η θρησκεία. o Ranke και ο Droysen στη Γερμανία. στο συλλογικό 'Οψεις της ελληνικής κοινωνίας του 19ου αιώνα. τυπικά δείγματα της ρομαντικής αντίληψης για τη μελέτη και συγγραφή της ιστορίας. Histoire de la civilsation francaise και ανάμεσα στο 1833 και το 1844 ο Michelet κυκλοφορεί το μνημειώδες έργο του Ιστορία της Γαλλίας. Παράλληλα με τη νοσταλγία του παρελθόντος οι ρομαντικοί δείχνουν και μια σαφή ροπή προς την πίστη. Οι σημαντικότεροι από τους ευρωπαίους ιστορικούς αυτών των χρόνων αναπτύσσουν άμεση και έντονη πολιτική δραστηριότητα. Π. μτφρ. Hobsbawm. (1990) «Ιδεολογικές επιλογές και ιστοριογραφική πράξη. θα επιδράσουν τα κατοπινά χρόνια με τρόπο καθοριστικό στις αναζητήσεις των Ελλήνων ιστοριογράφων και ειδικότερα του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου46. ο Michelet. του ίδιου Κιτρομηλίδης. Νάντρις.: (1984) «Ιδεολογικά ρεύματα και πολιτικά αιτήματα: προοπτικές από τον ελληνικό 19ο αιώνα». Ο Mommsen. πεδία περιφρονημένα από το Διαφωτισμό. Μελετώντας τώρα την ελληνική ιστοριογραφία του 19ου αιώνα. Π. Friedrich Schlegel και Friedrich von Savigny. θα υπερασπιστούν με πάθος την ιδέα ότι το παρελθόν είναι στενά συνδεδεμένο με το παρόν. τομ. επιμ. σελ. Σημαντικοί διανοούμενοι της εποχής όπως οι Γερμανοί Johann von Herder. Χ. πραγματικότητα. (1994) Έθνη και εθνικισμός από το 1870 μέχρι σήμερα: Πρόγραμμα. 20 σελ. μύθος. εκτός από την ιστορία. Μ. 107-121. ο Thiers και ο Guizot στη Γαλλία. ο Gioberti στην Ιταλία. 1546. Δ. διαπιστώνουμε ότι από τις 45 Για την ιστορική εξέλιξη του εθνικισμού ως ιδεολογία. Μ. Guizot και Chateaubriand. 46 Κιτρομηλίδης. παίζει για το Ρομαντισμό σημαντικό ρόλο. θα συγκεντρώσουν αυτή την περίοδο τα ενδιαφέροντα των ρομαντικών ιστοριογράφων. 23 . 500-517. Π. ο Russell και ο Macauley στην Αγγλία.πεποίθηση ότι το παρελθόν θα έπρεπε να λειτουργεί ως βασικό μέσο κατανόησης του παρόντος και σχεδιασμού του μέλλοντος. J. Το 1830 ο Guizot εκδίδει το έργο του. Μ.

Σχετικά νεότερες μελέτες απέδειξαν ότι οι ιστορικές απόψεις του Φαλλμεράυερ. σελ. 49 Κιτρομηλίδης. ενός ρομαντισμού που θεωρεί ότι η ιστορία χωρίς εθνικότητα ήταν κάτι αδιανόητο. 20ος. (1990) «Ιδεολογικές επιλογές και ιστοριογραφική πράξη: Σπυρίδων Παπαδόπουλος και Domenico Camine». 500-517. οι οποίοι ασχολήθηκαν μαζί του του καταλόγισαν πολιτική σκοπιμότητα. καθώς και η αρθρογραφία του στον τύπο της εποχής. αλλά τολμά να διατυπώνει και αρνητικές κρίσεις για τους Έλληνες και το παρελθόν τους. σελ. Π. Κοινό χαρακτηριστικό όλων όσων κάνουν αυτές τις εκκλήσεις είναι η εκτίμηση ότι πρέπει να καλλιεργηθεί περισσότερο η ελληνική ιστορία. Αθήνα. 107- 121. Οι περισσότεροι από τους σύγχρονους αλλά και κατοπινούς Έλληνες. Π. Βενετία. Ο Έλληνας ιστορικός εκείνης της περιόδου πολύ δύσκολα θα μπορούσε να φανταστεί τον εαυτό του ασχολούμενο με άλλη ιστορία εκτός από την ελληνική και αυτό τον έκανε να πιστεύει ότι ήταν δύσκολο αν όχι αδύνατο να γράψει ελληνική ιστορία ένας ξένος ακόμα και αν διέθετε σημαντικά επιστημονικά εφόδια και τις αγαθότερες προθέσεις. Δεν πρέπει ωστόσο να ξεχνάμε ότι αναφερόμαστε σε μια εποχή που η ιστοριογραφία κυριαρχείται από το πνεύμα του ρομαντισμού. Τα περιοδικά της εποχής και ιδιαίτερα η Μνημοσύνη και η Πανδώρα φιλοξενούν συχνά άρθρα και σχόλια που αναφέρονται στην αναγκαιότητα μελέτης της ιστορίας. μάλλον μια άλλη εικόνα μαρτυρούν. Φαίνεται λοιπόν ότι ήταν γενική πίστη των Ελλήνων ιστοριογράφων της εποχής ότι «ουδείς πλην ομοεθνούς δύναται να γράψει ακριβώς την ιστορίαν έθνους τινός» 49. Ωστόσο η μελέτη της πολιτικής δραστηριότητας του μέσα στα πλαίσια της ευρωπαϊκής πολιτικής του 19ου αιώνα. όσον αφορά το Ανατολικό Ζήτημα. Μπορεί εύκολα λοιπόν να κατανοήσει κανείς γιατί η «ελληνική λογιοσύνη» της εποχής αντιμετωπίζει με τόση σφοδρότητα τον Φαλλμεράυερ και το έργο του. Βέβαια με διάφορα ζητήματα της ελληνικής ιστορίας είχαν ήδη ασχοληθεί αναλυτικά ορισμένοι ευρωπαίοι ιστοριογράφοι. θα έπρεπε να αντιμετωπιστούν περισσότερο ως αποτέλεσμα 48 Κιτρομηλίδης. 24 . αφού ένας ξένος όχι μόνο έχει τη φιλοδοξία να ασχοληθεί με ζητήματα της ελληνικής ιστορίας. τομ. στο 'Οψεις της ελληνικής κοινωνίας του 19ου αιώνα. οφειλόμενη στις πανσλαβιστικές συμπάθειες που έτρεφε.αρχές της δεκαετίας του 1850 όλο και πληθαίνουν οι εκκλήσεις για μια πιο έντονη και συστηματική ενασχόληση με την ιστορία48. ότι πρέπει επιτέλους να γραφτεί η πραγματική ελληνική ιστορία. (1984) «Ιδεολογικά ρεύματα και πολιτικά αιτήματα: προοπτικές από τον ελληνικό 19ο αιώνα». Θησαυρίσματα -Thesaurismata.

(1991) «Το ιστορικό εκκρεμές και ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος». σελ. το οφείλουμε σε εκείνους που εμφύτευσαν στον ταπεινό.των εκτιμήσεων του για ζητήματα πολιτικής επικαιρότητας της εποχής του 50. (²1988) Εισαγωγή στην ιστορία της νεοελληνικής κοινωνίας (1700-1821). ανάμεσα σ' αυτούς και ο Φαλλμεράυερ. Β.έκαναν το φιλελληνισμό να 50 Κιτρομηλίδης. ρωσική επέκταση στη νότια Ευρώπη. την οθωμανική αυτοκρατορία και τόνιζε πως «είναι ούτως ή άλλως γνωστό στους πάντες ότι τα μεγάλα συμφέροντα της παρούσας τάξης πραγμάτων δεν είναι άλλα από την αναχαίτιση και χαλιναγώγηση της μοσκοβίτικης υπεροχής» 51. Ο ίδιος όχι μόνο δεν ενδιαφερόταν για την επιστημονική τεκμηρίωση του Πανσλαβισμού αλλά αντίθετα θεωρούσε ως μόνο φραγμό ικανό να ανακόψει τη σλαβική . 1546. 51 Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Έτσι λοιπόν όσον αφορά το Ανατολικό Ζήτημα συμμεριζόταν την αγγλική πολιτική. (²1988) Εισαγωγή στην ιστορία της νεοελληνικής κοινωνίας (1700-1821). Στα μάτια του Φαλλμεράυερ ο φιλελληνισμός φάνταζε ως ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την ακεραιότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. 25 . 52 Κρεμμυδάς. φτωχή Ελλάδα έμεινε με την εντύπωση ότι θα μπορούσε και θα έπρεπε να πάρει αμέσως τη θέση ενός εκτοπισμένου Πατισάχ στο Βόσπορο και ότι χάρις στην ιδιοφυΐα της και δύναμη θα μπορούσε να κρατήσει Ανατολή και Δύση σε ισορροπία. Π. αδύνατο χριστιανικό λαό της Ρούμελης και του Μωρέα τη φαντασίωση ότι αποτελεί Μεγάλη Δύναμη»52. Ο Φαλλμεράυερ δεν πίστευε καθόλου στη φιλελληνική θεωρία σύμφωνα με την οποία το ελληνικό βασίλειο θα μπορούσε να παίξει το ρόλο του εξισορροπιστή μεταξύ Δύσης και Ανατολής: «Αν η καημένη. διασπασμένο. την ακεραιότητα του οθωμανικού κράτους. Αθήνα. τχ. ήταν διατεθειμένοι να μην αντιδράσουν μόνο υπό την προϋπόθεση ότι το νέο κράτος θα παρέμενε κάτω από τον ασφυκτικό έλεγχο όλων των Δυνάμεων και δεν θα γινόταν όργανο του ρωσικού επεκτατισμού ικανό να απειλήσει συνολικά. H ελληνική επανάσταση σήμαινε αποδυνάμωση του οθωμανικού κράτους και οι ευρωπαίοι συντηρητικοί. Αθήνα. Μα Εστία. Είναι βέβαια φανερό ότι σ' αυτό το σημείο οι πολιτικές εκτιμήσεις του Βαυαρού ιστορικού απηχούσαν σε μεγάλο βαθμό και τις θέσεις των εκφραστών της Realpolitik και ειδικά του αυστριακού καγγελάριου Metternich. Β. μια αγγλική πολιτική που εκείνο το διάστημα βασιζόταν στο δόγμα της ακεραιότητας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Κρεμμυδάς. Ο θαυμασμός των δυτικοευρωπαίων διανοουμένων για το αρχαίο ελληνικό πνεύμα καθώς και το κλασικιστικό κλίμα της εποχής - ιδιαίτερα έντονο στις γερμανόφωνες χώρες . Αθήνα. 11.

Γ.αντιμετωπίζει τους Έλληνες αγωνιστές του 1821 ως άξιους απογόνους των Μαραθωνομάχων και των Σαλαμινομάχων. Μνημοσύνη 5: 284-324. Το κλίμα αυτό σε συνδυασμό με το μεγαλοϊδεατικό περιβάλλον που έχει αρχίσει σιγά σιγά να διαμορφώνεται στις αρχές της δεκαετίας του 1840 θα οδηγήσουν σε μια κάθε άλλο παρά επιστημονική αντιμετώπιση του έργου του Φαλλμεράυερ. Ωστόσο οι Έλληνες λόγιοι άρχισαν να ασχολούνται συστηματικά με το ζήτημα γύρω στα 1840. Βασικός στόχος λοιπόν της θεωρίας του Γερμανού διανοούμενου.. Όπως παρατηρεί και ο Κωνσταντίνος Ασώπιος το 1853.) έμμεσα ο πατέρας μιας εθνικής ελληνικής επιστήμης. και (έγινε. (1974-1975) «Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Αθήνα. Οι παραπάνω απόψεις του Φαλλμεράυερ άρχισαν να διατυπώνονται γύρω στο 1827. σύμφωνα με την οποία οι σύγχρονοι κάτοικοι της Ελλάδας δεν είχαν ούτε σταγόνα ελληνικού αίματος αλλά ήταν ένα κράμα από διάφορες εθνότητες. Εντυπωσιακότερο όμως είναι το γεγονός ότι το έργο του Φαλλμεράυερ.. με τους ισχυρισμούς του για το αίμα που ρέει ή δεν ρέει στις φλέβες των Ελλήνων συνετέλεσε στην αυτοσυνειδησία των Ελλήνων και του νέου τους κράτους πολύ περισσότερο από ολόκληρη τη φιλελληνική κίνηση της κεντρικής Ευρώπης»54.. ενώ οι επικριτές του ήταν πολύ περισσότεροι από τους γερμανομαθείς που μπορεί να δεχτεί κανείς ότι υπήρχαν τότε στην Ελλάδα..Ο Jacob Philipp Fallmerayer. 26 .. Όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα. (1988) Το «Πρότυπο Βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. ακριβώς την ίδια εποχή παρουσιάζεται ένα κλίμα έντονης απόρριψης των όποιων δυτικών επιδράσεων. Το έργο αυτό λειτούργησε λοιπόν. σελ.. Η καθυστέρηση αυτή δεν θα πρέπει να θεωρηθεί τυχαία. που αποφάσισε ότι καταπολεμώντας τον είχε χρέος και να αναζητήσει τις ρίζες της στην αυτόχθονη ιστορία και γλώσσα. το έργο του Φαλλμεράυερ έμεινε στην πραγματικότητα αμετάφραστο. Ούτε επίσης πρέπει να θεωρηθεί τυχαίο το γεγονός ότι...Ξ. παρέμεινε επί 150 χρόνια ουσιαστικά αμετάφραστο και η πρώτη ολοκληρωμένη του μετάφραση στην ελληνική γλώσσα δημοσιεύτηκε μόλις το 1984. Δ. παρ' όλες τις θυελλώδεις συζητήσεις που έγιναν γύρω από το περιεχόμενο του. Α΄ (1814-1851)». εκτός από δυο τρεις προτάσεις 53. 54 Λάιος. Ε.. 53 Σκοπετέα. όπως είδαμε παραπάνω. ήταν να πλήξει το κύρος της ελληνικής επανάστασης. όπως εύστοχα σημειώνει ο Hans Eideneier περισσότερο ως «ο καταλύτης κοινών σκέψεων Ελλήνων και Φιλελλήνων για το ποιες είναι οι αληθινές ελληνικές αξίες. 174.

57 Φαλλμεράυερ. το έργο του δεν μεταφράστηκε στην ελληνική γλώσσα για περίπου εκατόν πενήντα χρόνια. Αθήνα. με διπλή σημασιολογία: «μέθεξη στην ελληνική παιδεία και ελληνική καταγωγή». επίσης Φαλλμεράυερ. Αθήνα. σελ. Η προσπάθεια αυτή σε συνδυασμό με την εκτίμηση της εποχής ότι στην Ελλάδα η ιστορία είχε χαρακτήρα «πρακτικώτερον του συνήθους» 55 έκαναν την ιστορία να αποσπαστεί γρήγορα από κάθε έννοια επιστημονικής αυστηρότητας και δεοντολογίας. 86 κ. Βακαλόπουλος. Ν. Ο Φαλλμεράυερ με τα έργα του Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων και Ιστορία της χερσονήσου του Μωρέα κατά τον Μεσαίωνα. βλ. Αθήνα. 8. τομ. (1985) Η ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα (1859-1862). βλ.. βλ. Ι. Σβορώνος. 86 56  «Das Geschlecht der Hellenen ist in Europa ausgerottet … Denn auch nicht ein Tropfen edlen und ungemischten Hellenenblutes   flieίt   in   den   Adern   der   christlichen   Bevφlkerung   des   heutigen   Griechenlands».  Μτφρ.εξ.Φ. Με αυτόν τον τρόπο ο Φαλλμεράυερ θέλησε να θέσει εσκεμμένα υπό αμφισβήτηση τους κανόνες όπως είχαν δημιουργηθεί για τον Νέο Ελληνισμό τάσσοντας τον εαυτό του εναντίον του νεοσύστατου ελληνικού κράτους αλλά και των ιδεολογιών που το χαρακτήριζε. 27 . Ρωμανός Κ. 58 Κατά τα τέλη του 14ου αιώνα η χρήση των ονομάτων «Έλλην» και «Ελλάς» παίρνει καθολική μορφή. της «ελληνικής ενότητας στο χώρο και το χρόνο». (1999) Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας. (1984) Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων. 7.. Ο Σβορώνος θεωρεί ότι ήδη από τα μέσα του 11 ου αιώνα αρχίζει η αφύπνιση της εθνικής συνείδησης των Ελλήνων. υποστήριξε ότι «το γένος των Ελλήνων έχει εξαλειφθεί από την Ευρώπη δεδομένου ότι στον χριστιανικό πληθυσμό της Ελλάδας δε υπάρχει ούτε μια σταγόνα ελληνικού αίματος»56. σελ. Α. και Έλληνες από τους ίδιους58. Το εθνώνυμο των Ελλήνων είχε 55 Λιάκος. Αθήνα. Α΄. γεγονός που μπορεί να οφείλεται στον φόβο ή την απέχθεια για το συγκεκριμένο σύγγραμμα57.Φ. Αρχές και διαμόρφωση του. (⁴2007) Ιστορία του Νέου Ελληνισμού. Αθήνα. Οι Έλληνες λεγόταν Graeci και Graecia ή με παράγωγους όρους από τους Δυτικούς. μτφρ. σελ. σελ.Π.: Το Ελληνικό έθνος έχει εξαφανιστεί από την Ευρώπη … Γιατί ούτε μια σταγόνα καθαρού και αμιγούς Ελληνικού αίματος κυλάει στις φλέβες των Χριστιανών κατοίκων της σημερινής Ελλάδας. σελ. Ρωμανός Κ. Ι. Αυτή η εχθρότητα απέναντι στους Έλληνες όπως είχε αναφέρει ο ίδιος ο συγγραφέας στην εισαγωγή του βιβλίου του ήταν λογικό να εγείρει διάφορα αρνητικά συναισθήματα και αντιδράσεις..εξ. Ασδραχά Αι. (1984) Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων. μτφρ. Αυτή η εκπληκτική ιδέα ερχόταν σε αντίθεση με τις κοινές πεποιθήσεις της εποχής.Π. Έτσι λοιπόν η ελληνική ιστοριογραφία μέσα στο μεγαλοϊδεατικό κλίμα που υπαγορεύει η δεκαετία του 1840 αρχίζει το μεγάλο της ταξίδι για την αναζήτηση της «εθνικής αυτογνωσίας». 20 κ. Παρά τις συζητήσεις όμως που ακολουθήθηκαν από τις απόψεις του Φαλλμεράυερ. μτφρ. Α.

59 Ενδεικτικά βλ. γλωσσολόγους. Είναι βέβαιο πως η διατήρηση της Ελληνικής γλώσσας στην Ελλάδα δεν ήταν τυχαίο γεγονός αλλά απαιτούσε την ύπαρξη Ελλήνων ομιλητών που έδρασαν ως φορείς εξελληνισμού όσων ξένων βρέθηκαν ανάμεσά τους. αιώνες πριν από την πτώση της ανατολικής ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Είναι ομολογουμένως ακατανόητο πώς ήταν δυνατό αυτοί οι ελληνόφωνοι. (1994) Από το Βυζάντιο στην Αναγέννηση. μτφρ. λαογράφους. Wilson. και αυτοαποκαλούμενοι Έλληνες να μην είχαν καμιά σχέση με τους αρχαίους.χάσει σταδιακά τον παλιό παγανιστικό χαρακτηρισμό του. Ι.. (1984) Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων. Ρωμανός Κ. Σύμφωνα με τον Χανς Αϊντενάιερ (Hans Eideneier). Η θεωρία του Φαλλμεράυερ έχει αντιμετωπιστεί επαρκώς από ειδικούς (Έλληνες και ξένους) ιστορικούς. Πρεβεδούρου-Γεωργίνη Φ. Αθήνα.. και άλλοι Έλληνες ήταν αυτοί που αιώνες νωρίτερα είχαν εγκαινιάσει τις ελληνικές σπουδές με τη διάδοση της ελληνικής γλώσσας στη Δυτική Ευρώπη πριν και αμέσως μετά την περίοδο της Άλωσης του Βυζαντίου από τους Οθωμανούς Τούρκους59. Ελληνικές σπουδές κατά την ιταλική Αναγέννηση. ο Eideneier υποστηρίζει ότι ο Φαλλμεράυερ με τη θεωρία του έγινε «από μια άποψη ο καταλύτης κοινών σκέψεων Ελλήνων και Φιλελλήνων για το ποιες είναι οι αληθινές ελληνικές αξίες…και έμμεσα ο πατέρας μιας ελληνικής επιστήμης.Φ. κ. Επιπρόσθετα. 9.α. κάτοικοι της Ελλάδας. Αθήνα. ο συγγραφέας του βιβλίου «Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων» αποτέλεσε τον καταλύτη μεταξύ των Ελλήνων και των Φιλελλήνων για το ποιες είναι τελικά οι ελληνικές αξίες αλλά και τον πατέρα μιας εθνικής ελληνικής επιστήμης για αναζήτηση των ριζών του ελληνισμού στην αυτόχθονη ιστορία και γλώσσα. το μεγαλύτερο τμήμα του πληθυσμού του βασιλείου της Ελλάδας μιλούσε ελληνικά. που αποφάσισε ότι καταπολεμώντας τον είχε χρέος και να αναζητήσει τις ρίζες της στην αυτόχθονη ιστορία και γλώσσα… Ο Φαλλμεράυερ με τούς ισχυρισμούς του για το αίμα που ρέει ή δεν ρέει στις φλέβες τών Ελλήνων. σελ. μτφρ.Π.G. 60 Φαλλμεράυερ. Επιπλέον. συνετέλεσε στην αυτοσυνειδησία τών Ελλήνων και τού νέου τους κράτους. 28 . πολύ περισσότερο από ολόκληρη τη φιλελληνική κίνηση τής κεντρικής Ευρώπης»60. N.

Ο Φαλλμεράυερ δεν ξέχασε επίσης την πανάρχαια διαφωνία- 61 Φαλλμεράυερ.2.Π. η εξέταση των προβλημάτων της γέννησης του έθνους των σημερινών Ελλήνων είχε συγκεκριμένη πολιτική σκοπιά και σκοπό. στην Ελλάδα χαρακτηριζόταν ως σλαβόφιλος. Για να επιτευχθεί λοιπόν ο συγκεκριμένος σκοπός σύμφωνα με τον Φαλλμεράυερ έπρεπε να κατοχυρωθεί οπωσδήποτε το κράτος του Σουλτάνου το οποίο αποτελούσε την φυσική λεία του Τσάρου της Μόσχας. την αναχαίτιση του σλαβορωσικού επεκτατισμού και την διασφάλιση της συνέχισης του μεταναπολεόντειου status quo στον χώρο της Ευρώπης. εμποδίζοντας την επέκταση των Σλάβων. (1984) Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων. Σε αυτό το σημείο αξίζει να αναφερθεί ότι αποτελεί ειρωνεία το γεγονός ότι ο Φαλλμεράυερ που χαρακτηριζόταν από σλαβοφοβία σε πολιτικό επίπεδο. 29 . Β. πανσλαβιστής και πράκτορας του Τσάρου. Ι. μτφρ. στα πλαίσια μιας σλαβοελληνικής συμμαχίας. αδυναμία αλλά και ανικανότητα στοιχεία τα οποία τα διέγνωσε η Αγγλία με αποτέλεσμα να αδυνατούν να δημιουργήσουν ένα φράγμα κατά της γρήγορα αναπτυσσόμενης φιλοδοξίας των Σλάβων που απειλούν την Δύση61. αν και σήμαινε την αποδυνάμωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. την ύπαρξη του Οθωμανικού κράτους. του Metternich της Αυστρίας και του Castlereagh που ήταν υπουργός της Αγγλίας. υποστήριζε ότι το βασικότερο μειονέκτημα των Ελλήνων αποτελούσε το γεγονός ότι χαρακτηρίζονταν από πολιτική ανεπάρκεια. Επίσης. Η πολιτική ανάλυση του Γερμανού ιστορικού ακολουθούσε την ιδεολογία των μεγάλων εκφραστών της Realpolitik της εποχής του. Απώτερος σκοπός ήταν η αναχαίτιση και έλεγχος της μοσκοβίτικης υπεροχής. σύμφωνα με την οποία ένα ισχυρό ελληνικό βασίλειο με έδρα την Κωνσταντινούπολη θα ήταν σε θέση να εξισορροπήσει την Δύση με την Ανατολή.Φ. Με καχύποπτη διάθεση. 12. σελ. Ρωμανός Κ. Ιδεολογική και πολιτική διάσταση της θεωρίας Σύμφωνα με τον Φαλλμεράυερ. Αθήνα. Η πρώτη προϋπόθεση ήταν ότι το νεοσυσταθέν κράτος της Ελλάδας θα παρέμενε υπό την επιρροή της Ευρώπης και κυρίως της Βαυαρίας και η δεύτερη προϋπόθεση ότι δεν θα αποτελούσε όργανο της Ρωσίας για επεκτατισμό ικανό να απειλήσει. Ο Φαλλμεράυερ δέχθηκε την ελληνική επανάσταση.. με κάποιες προϋποθέσεις. ο Φαλλμεράυερ δεν εμπιστευόταν την φιλελληνική θεωρία.

όπου βρέθηκε σλαβικό νεκροταφείο.διαμάχη που είχαν οι πρόγονοι του με τους Σλάβους της Ανατολής. 87-105. Αθήνα 29-30 Μαΐου 1998 [Εταιρεία Μεσσηνιακών Αρχαιολογικών Σπουδών - Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών / Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών]. σελ. (1955) Τά αρχαιολογικά τεκμήρια τής καθόδου των βαρβάρων εις την Ελλάδα. Ο Weithmann έβγαλε το συμπέρασμα. όχι όμως και οι Άβαροι64. (1924-1928). Επίσης. 99. 174-188. το 1975 στο Άργος βρέθηκαν σλαβικά κεραμικά που προέρχονταν από την δεκαετία του 580 μ. με αποτέλεσμα να εγκατασταθούν Σλάβοι στην Πελοπόννησο. το 1938 στην αρχαία Κόρινθο. λαών που σύμφωνα με τον Φαλλμεράυερ συνδέονταν μεταξύ τους όχι μόνο με την ορθόδοξη πίστη αλλά και με την υποτιθέμενη κοινή καταγωγή.. 30 . επιβεβαιώθηκε από τη σύγχρονη ιστορία και αρχαιολογία. Μ. Από τις ανασκαφές που έγιναν στην Νέα Αγχίαλο. σελ. (1992) Οι Βαλκανικοί Λαοί κατά τους Μέσους Χρόνους. αποκαλύπτοντας τα κύρια χαρακτηριστικά του υλικού πολιτισμού τους. Γ.εξ. η παρουσία των σλαβικών πληθυσμών στον ελληνικό χώρο. 64 Η πρώτη σλαβική επιδρομή εναντίον του Βυζαντίου χρονολογείται το έτος 518. Η θεωρία του εκσλαβισμού της Ελλάδας και η προσπάθεια ανασκευή της Ως προς την θεωρία περί εκσλαβισμού της Ελλάδας. σελ. 33 κ. ἤγουν ἀπὸ τῆς βασιλείας 62 Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου. ότι σύμφωνα με τις γραπτές πηγές που διαθέτουμε.. της ίδιας. όπου βρέθηκε τάφος σλάβου στρατιώτη με βάζο «τύπου Πράγας» και το 1959 στην Ολυμπία.Α. 63 Πάλλας. με κεραμικά «τύπου Πράγας»63. έκαναν επιδρομές στον ελληνικό χώρο την περίοδο 580-626 μ. Οι σχέσεις των Σέρβων με το Βυζάντιο αποτυπώνεται με πολιτικό ρεαλισμό στα γραπτά του λόγιου αυτοκράτορα του 10 ου αιώνα Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου: «Ὅτι ὁ ἄρχων Σερβλίας ἐξ ἀρχῆς. ο Φαλλμεράυερ χρησιμοποίησε τα επιστημονικά του δεδομένα σαν μορφή προειδοποίησης στους «ονειροπαρμένους» Ευρωπαίους φιλέλληνες για τους κινδύνους που θα είχε μία μελλοντική συμμαχία σε πολιτικό επίπεδο μεταξύ των Ελλήνων και των Ρώσων.Χ. Αρχαιολογία και Τέχνες 74:64-72. Σύμφωνα με τον Weithmann. υποσ. Αθήνα 2002. σελ. 81-84. Αστικός και αγροτικός χώρος στη Δυτική Πελοπόννησο. Ελληνικά 14. επί βασιλείας του αυτοκράτορα Ιουστίνου Β΄. Δ. Β. Αθήνα. ούτε και τον κίνδυνο μιας επικείμενης εκδίκησης των Σλάβων εναντίον της Γερμανίας. Η μυθολογία της εγκατάλειψης. Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου Πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη και Ολυμπία. όπου βρέθηκαν τάφοι με πόρπες σλαβικών ζωνών. Ζακυθηνός. 3. Θεσ/νίκη. (2000) Σλάβοι στη βυζαντινή Πελοπόννησο.3. Μουτζάλη. Δ. βλ. κυρίως από 9 ο και 10ο αιώνα62. Η πόλη των Πατρών κατά τον 6ο και 7ο αιώνα. (²1978) Βυζαντινή Ιστορία (324- 1071).Χ. οι Σλάβοι σε πολεμική συμμαχία με τους Αβάρους. Για περισσότερες πληροφορίες βλ.

  Constantine   Porphyrogenitus. μια προσωρινή αλλαγή στην κατοχή της γης. διαφοροποίησαν χιλιάδες τοπωνύμια.   JENKINS. Νορμανδοί. Σύμφωνα όμως με τον Patrick Leigh Fermor. (1972) Μάνη. MORAVCSIK – R. L. Washington. P. διαπιστώθηκαν από πολλούς ερευνητές μέχρι σήμερα 66. ένα φαινόμενο που βρισκόταν σε αντιστοιχία με ανάλογες προσπάθειες που έγιναν στην Βουλγαρία και την Τουρκία. (2006) Ελληνισμός και σλαβικός κόσμος. της Πολιτικής Ιστορίας και της Γεωγραφίας ενός τόπου.   De   administrando   imperio   [Corpus   Fontium   Historiae Byzantinae. Αθήνα. Ένα ακόμη πρόβλημα. μα δυσανάλογο αριθμό νορμανδικών ονομάτων χωριών…κι οι Ισπανοί αλλάξανε τη μισή ινδιάνικη ονοματολογία του Νέου Κόσμου». 67 « Το βασικό επιχείρημα του Φαλλμεράυερ βασίζεται στο πλήθος των σλαβικών τοπωνυμίων στην Ελλάδα. 117-125 και 209-235. Ένα μεγάλο θέμα της Ιστορικής Δημογραφίας. Φ. μετά τον 10ο αιώνα έως την Τουρκοκρατία. δουλικῶς ἐστιν ὑποτεταγμένος τῷ Ῥωμαίων βασιλεῖ. 1]. μπορεί ενδεχομένως να αλλάξει τα δεδομένα για μια ή δυο γενεές. βλ. Βλάχοι αλλά και Έλληνες. Πρὸς τὸν ἴδιον υἱὸν Ῥωμανόν. της Γλώσσας. καὶ οὐδέποτε τῷ ἄρχοντι Βουλγαρίας καθυπετάγη65». Θεσσαλονίκη. 160. το πλήθος τοπωνυμιών που παραθέτει ο Φαλλμεράυερ «δεν αποδεικνύει τίποτα έτσι ή αλλιώς»67. Αλβανοί. 237. DC 1967. σύμφωνα με την θεωρία του Φαλλμεράυερ «περί ολικού εκσλαβισμού της Ελλάδας». Fermor. Χρειάζεται λοιπόν μια εκτεταμένη μελέτη της Ιστορικής Εθνογραφίας.Ἡρακλείου τοῦ βασιλέως. Πολλά σλαβικά τοπωνύμια έφεραν στην Ελλάδα σε διάφορες εποχές. μια προσωρινή πνοή εθνικού πνεύματος. 66 Μαλιγκούδης. Ο Φαλλμεράυερ (1984) στηρίχθηκε σε ορισμένα χωρία των Βυζαντινών ιστορικών συγγραφέων και στην τοπογραφία της χώρας. που έγινε με προσπάθεια της ελληνικής κυβέρνησης. μια χούφτα από Άγγλους άλλαξε εκατοντάδες κέλτικα ονόματα στην Ιρλανδία κι η Νορμανδική Κατάκτηση έχει αφήσει ένα μικρό. σελ. GY. Κων/νος Πορφυρογέννητος. 31 . J. Άγγλοι. Δεν αποδείχνει τίποτα έτσι ή αλλιώς… Μια βραχύχρονη αγγλική κατοχή άλλαξε χιλιάδες τοπωνύμια στη Βρεττανική αυτοκρατορία. έκδ. σελ. Οι τοπωνυμικές ενδείξεις για την εγκατάστασης των Σλάβων από τον 6 ο έως τον 9ο αιώνα. υπάρχει με τον εξελληνισμό των παλαιότερων ξενόφερτων τοπωνυμίων στην Ελλάδα. Ισπανοί. Ποσοτικός προσδιορισμός όμως για την Ιστορική Δημογραφία δεν υπήρξε για να προσδιοριστεί η αναλογία σλαβικών και ελληνικών τοπωνυμίων. είναι η αποδεικτική δύναμη του μεγάλου αριθμού σλαβικών ονομασιών στην φυσική και πολιτική γεωγραφία της Πελοποννήσου και άλλων περιοχών. Μια σύντομη ξένη κυριαρχία. H. στη λαλιά και τη 65 Πρβλ. σελ.

Οι άνθρωποι ως ένα σημείο είναι αυτό που θέλουν να πιστεύουν ότι είναι. Αθήνα. μτφρ. Τα ήθη. οι θεσμοί. Αθήνα. Το επιχείρημα ότι η κοινή ελληνική γλώσσα ήταν «βάρβαρη»σε σχέση με την αττική διάλεκτο.Π. 23-24. αλλά να διατηρεί την εθνική του προέλευση. μπορεί κάποιος λαός να είναι δίγλωσσος. χωρίς τα οποία δεν νοείται η συνέχεια του. Η γλώσσα τους ήταν η βυζαντινή ή χριστιανική ελληνική. σελ. Ι. Ι. οποιοσδήποτε λαός μπορεί να μάθει την γλώσσα κάποιου άλλου. οι πατριές. σελ. Ρωμανός.φύση των σημερινών της κατοίκων. ότι η φυλετική και γενεαλογική συνέχεια του έθνους των Ελλήνων είναι αποτέλεσμα της διατήρησης της γλώσσας του. πολιτικής ή στρατιωτικής επιβολής). οι τόποι. Η απάντηση του Φαλλμεράυερ είναι ότι η γλώσσα των Σλάβων (που αφάνισαν τους αρχαίους κατοίκους της Αττικής και της Πελοποννήσου) εξέλειπε. Άλλωστε. στηρίζεται αποκλειστικά σε γραπτές μαρτυρίες βυζαντινών ιστορικών. η φυλετική συγγένεια. η θρησκεία. τι ρόλο παίζουν στην εθνογένεση 68 Φαλλμεράυερ. Παπαρρηγόπουλος για να αντικρούσει τον Φαλλμεράυερ. αλλά η θέση αυτή εκφράζει την εχθρότητα ή την αδιαφορία της Δύσης προς τον μεσαιωνικό.Φ. Επίσης.εξ. Σύμφωνα με τον Κ. Αυτή η γλώσσα σύμφωνα με τον Φαλλμεράυερ αντικατέστησε τις αρχαίες διαλέκτους και καθιέρωσε την ελληνική γλώσσα που μιλάμε σήμερα68.Π. η ελληνική γλώσσα παρουσιάζει μία φυσιολογική εξελικτικότητα από τους αρχαίους χρόνους έως την εποχή μας. δεν είναι αρκετό για να αποδείξει την κατά τον Φαλλμεράυερ ιστορική ασυνέχεια της γλώσσας. μτφρ.Φ. χριστιανικό ελληνισμό. είτε εκουσίως είτε ακουσίως (για λόγους σκοπιμότητας. Ο Φαλλμεράυερ λοιπόν υπαινίσσεται την ασυνέχεια της ελληνική γλώσσας. (1984) Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων. Παπαρηγόπουλο. (1984) Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων. Κ. 32 . δεν βγαίνει αυτόματα το συμπέρασμα. τα έθιμα. 69 Φαλλμεράυερ. Γι’ αυτό το λόγο δεν είναι αναγκαίο η φυλετική γενεαλογική συνέχεια να αναφέρεται στην γλώσσα και αντίστροφα69. Η καθαρότητα της ελληνική γλώσσας αλλά και η ύπαρξη της. αποτελεί το βασικό επιχείρημα των πολεμίων της θεωρίας για αφανισμό του αρχαίου ελληνισμού από τους Σλάβους. Ρωμανός. 22 κ. Ποια είναι τα βασικά του στοιχεία. όταν οι Σλάβοι αυτοί εξολοθρεύτηκαν από τον αυτοκρατορικό στρατό με την ανακατάληψη της Ελλάδος. Συνεπώς τι είναι «έθνος». Ο Κ. Η σλαβική γλώσσα εξαφανίστηκε όταν νέοι έποικοι ήρθαν από τα ανατολικά εδάφη του βασιλείου στην Ελλάδα. Βέβαια. Κ.

σελ. Πάντως οποιαδήποτε και αν είναι η αλήθεια για τις εθνικές καταβολές των Ελλήνων. τον μεσαίωνα.Φ. κάνοντας πράξη την ανάγκη να συνταχθεί ένα σύγγραμμα ελληνικής ιστορίας. τόσο διαφοροποιούν την ανεπανάληπτη φυσιογνωμία κάθε λαού που περνά από την γη71. 70 Φαλλμεράυερ. Η αλήθεια των λαών όμως προσδιορίζεται από την αυτοσυνειδησία που δημιουργείται βάσει τυχαίων και βίαιων ιδεολο- πολιτικών οριοθετήσεων. Ι. ισχύει ότι «το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό.. Η αντίδραση που προκάλεσε η θεωρία του Φαλλμεράυερ στους Έλληνες. (1984) Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων. αλλά και στους Ευρωπαίους ιστορικούς. 343-344. Ο Κ. Αθήνα. σελ. Ο Κων/νος Παπαρρηγόπουλος..το περιεχόμενο ενός σημαντικού χειρογράφου της μονής Αγίων Αναργύρων που του παρέδωσε κατά την επίσκεψη του στην Αθήνα ο έφορος αρχαιοτήτων Κυριάκος Πιττάκης «μεταβαλών… τους τρεις χρόνους του χειρογράφου προχείρως εις τετρακοσίους». 72 Σταθμός του εγχειρήματος της απόδειξης της συνέχειας του ελληνικού έθνους. 25-26. 33 . Αθήνα. σε μια αρμονική και ισορροπημένη σύνθεση όλων των περιόδων της ιστορίας της73. μτφρ. 71 Φαλλμεράυερ. σελ. Έτσι ο Φαλλμεράυερ έβγαλε το συμπέρασμα ότι όλη η Ελλάδα εξανδραποδίστηκε από τους Σλάβους. μτφρ. 27. Ρωμανός Κ. που όσο συσκοτίζουν τις ομοιότητες των λαών που τους ενώνουν. Ι. Από τις πρώτες ρίζες ως την εποχή μας. 1852. 73 Δημαράς. 93-94.τυχαία στοιχεία όπως ο πολιτικός καθορισμός των συνόρων ενός κράτους ή οι οραματισμοί κάποιου μεγάλου σοφού ή προφήτη ή πολιτικού τυχοδιώκτη.Π. (1984) Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων.ή παρέλαβε παραχαραγμένο . Αθήνα. Κ. από ένα παραχαραγμένο πιθανώς ντοκουμέντο70. Παπαρηγόπουλος αποδέχθηκε την εκδοχή ότι ο Φαλλμεράυερ μετέτρεψε με την θέληση του . με το κλασικό του έργο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς (1860-1874). Ν.. μέχρι τον νεότερο ελληνισμό. είναι το κλασικό του έργο του Άσματα Δημοτικά της Ελλάδος εκδοθέντα μετά μελέτης ιστορικής περί Μεσαιωνικού Ελληνισμού. Σβορώνος. σελ.τι είναι αληθές» [Διονύσιος Σολωμός]. (⁹2000) Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Ασδραχά Αι. Κέρκυρα. (1999) Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας.Φ. ο οποίος ξεκάθαρα αμφισβητούσε τη συνέχεια του ελληνισμού και δεν αποδεχόταν τη σχέση των Νεοελλήνων με τους αρχαίους προγόνους τους ήταν άμεση και μεγάλη. δίνει την τελειότερη μορφή στην ιδέα της συνέχειας.Θ. που να εκφράζει την συνεχή και αδιάλειπτη πορεία της ελληνικής συνείδησης. από την αρχαιότητα. Ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος υπερασπίστηκε τη συνέχεια του ελληνισμού και αποκατέστησε το Βυζάντιο στη συνείδηση των Ελλήνων 72.

74 Σταματόπουλος.4. τη ρωμαϊκή κατάκτηση θα την αντιμετωπίσει με την ανωτερότητα της παιδείας του. 34 . Και στις δυο περιπτώσεις καθοριστικός παράγοντας υπήρξε η αποδοχή από τους κατακτητές των πολιτισμικών – και σαφώς ανώτερων – πολιτισμικών στοιχείων του ελληνισμού. που ο ίδιος ο επικυρίαρχος αναγνώρισε74. Β. Ο Παπαρρηγόπουλος. Σύμφωνα με τον Παπαρρηγόπουλο. Παπαρρηγόπουλου Ο Κ. Παπαρηγόπουλος προσπαθεί να οικοδομήσει ένα μοντέλο συνέχειας του έθνους. και έρχεται να προστεθεί στην πλειάδα των διαφόρων επιστημόνων που στηρίζουν τις ιστορικές αφηγήσεις του Παπαρρηγόπουλου. αντιμετωπίζει δύο ριζικές ασυνέχειες του ελληνισμού με «πολιτισμικά» εργαλεία. Οι δύο παραπάνω μεγάλοι ιστορικοί. ήδη από την πρώτη σύντομη έκδοση της Ιστορίας του το 1853. σελ. Επίσης. Είναι αυτοί που μετέβαλαν καθοριστικά τις εχθρικές διακηρύξεις περί «ρυπαρού Βυζαντίου». χρησιμοποιώντας απαραίτητα στο σχήμα του τη θρησκεία. υπήρξε η έκδοση της Μελέτης επί του βίου των νεωτέρων Ελλήνων του πρωτοπόρου Λαογράφου Νικολάου Πολίτη το 1871. αλλά επιστρέφει στην πηγή του κακού. Άλλος ένας πολύ σημαντικός σταθμός προς την καταγραφή της συνέχειας του ελληνισμού. αντιμετώπισαν το Βυζάντιο ως κομμάτι της ελληνικής ιστορίας και ως τον κρίκο που συνέδεε την ελληνική αρχαιότητα με την νεοελληνική εθνότητα. ενώ την περίοδο της οθωμανικής κατάκτησης με την πεισματική διατήρηση της θρησκείας του. Ο Παπαρηγόπουλος αποτελεί έναν από τους λόγιους εκφραστές του ρομαντικού εθνικισμού. Δ. όπως ο Οικονόμος και ο Ρενιέρης. θα προσεγγίσει με ρεαλιστικό τρόπο και με σαφή πολιτισμικά κριτήρια την επιβίωση του ελληνισμού κάτω από τις ξένες κυριαρχίες των Ρωμαίων και των Οθωμανών. δηλαδή στην ήττα των αγαπημένων του Περσών από τους Αρχαίους Έλληνες. Σε αυτήν την επιχειρηματολογία δεν εξιδανικεύει απλά τον βυζαντινό πολιτισμό. Το πρόβλημα της συνέχειας στις βαλκανικές ιστοριογραφίες. Τα πολιτισμικά κριτήρια του Κ. (2009) Το Βυζάντιο μετά το έθνος. δηλαδή την γλώσσα και τη θρησκεία. σε ιστορία ενός έθνους που ζει για αιώνες τις αξίες του ελληνικού ανθρωπισμού και επιτέλους μπορεί να συγκαταλεγεί περήφανα στη χορεία των ευρωπαϊκών εθνών. Αθήνα. που «κατασχημίζει την πατρίδα της αρχαίας Ελλάδος». 71-72.

από την Ευρώπην θεσμούς και νομοθέτας ζητήσατε» 76. Δεν είναι Γραικοί ή Γάλλοι. Κ. σελ. των Λελέγων και των Κουρητών. 1ος. 77 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. Γάλλοι και Γραικοί δεμένοι. 76 Δημαράς..λπ. ελλείψει πηγών που να αποδεικνύουν την συνέχεια της παρουσίας τους στον ελλαδικό χώρο. Η τεράστια οικουμενική συμβολική σημασία που παίρνει η αρχαιότητα. σε βαθμό που να ελπίζει την ίδρυση «γραικογαλλικής δημοκρατίας». και κυρίως της Γαλλίας. Κιτρομηλίδης.Θ.Μ. 1932. (1994) Ελληνικός Ρωμαντισμός. (2000) Η Γαλλική Επανάσταση και η Νοτιανατολική Ευρώπη. σελ. Αν και ο ίδιος αποκαλεί «πελασγικό» τον ιδιαίτερο κλάδο της ινδοευρωπαϊκής οικογένειας. κατηγορεί τον Κοραή ότι «είχε πάντοτε εις το στόμα του ως πανάκειαν την λέξιν: Ευρώπη. Παραπέμπει για άλλη μια φορά στις απόψεις του George Grote και θα θέσει σε αμφισβήτηση την υποτιθέμενη σχέση Πελασγών και Ελλήνων. όπως διαμορφώθηκε κατά τον 11ο αιώνα. που αναφέρονται σε μεταγενέστερες ιστορικές πηγές77. Οι πρώτοι που το αντιλαμβάνονται είναι οι λόγιοι Έλληνες διαφωτιστές. Αθήνα. 35 . Αλλ’ έν έθνος Γραικογάλλοι. «Την Ευρώπην μιμήθητε: Την Ευρώπην μελετήσατε. Π. Αθήνα. Με φιλίαν ενωμένοι. Ανατολή ή Δύση. 115. όταν θα χρειαστεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα των προελληνικών πληθυσμών θα είναι πάρα πολύ επιφυλακτικός και παραπέμποντας στις απόψεις του George Grote. τομ. Σύμφωνα με τον Παπαρρηγόπουλο θα είχε νόημα να αναζητήσουμε αυτή την σχέση μόνο στην περίπτωση που θα έλυνε κάποια προβλήματα της 75 Το πνεύμα της φιλογαλλικής προπαγάνδας του Κοραή αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στους στίχους του : «…όταν έχωμεν τους Γάλλους.» δημιουργούν ένα τεράστιο πλεονέκτημα για τους υπόδουλους ακόμη Έλληνες. 339. τις η χρεία από άλλους. Ο Παπαρηγόπουλος χρησιμοποιεί μία μεθοδολογία αντικειμενικής χρήσης των πηγών και αμφισβητεί την πιθανολογούμενη σχέση μεταξύ προελλήνων Πελασγών και ελληνικών φύλων.» (1842). βλ. Ακρόπολις κ. αμφισβητεί την ύπαρξη πραγματικά των Πελασγών. δημοκρατία. σελ. Αθήναις.. με κορυφαίο τον Αδαμάντιο Κοραή. λάτρη της Ευρώπης. η γενικευμένη «ελληνομανία» της Ευρώπης του Διαφωτισμού. 61. που περιλαμβάνει τα ελληνικά φύλα συγγενικά κατά την γλώσσα με τα φύλα της μέσης και νότιας ιταλικής χερσονήσου. 75 Ο Κοραής στάθηκε ο «μεγάλος διερμηνέας της Δύσης προς την Ελλάδα» σύμφωνα με μια μελέτη του Μάρκου Ρενιέρη που δημοσιεύθηκε σε περιοδικό ανώνυμα με τίτλο: «Τι είναι η Ελλάς. Με τον Παπαρρηγόπουλο ο αρχαιοελληνικός πολιτισμός λοιπόν γίνεται κομμάτι της ευρωπαϊκής «κοινής πολιτισμικής κληρονομιάς».Καρολίδης). η παγκόσμια εμβέλεια των λέξεων «Αθήνα. Ο Ρενιέρης βέβαια.Παπαρρηγόπουλος – Π.».

βιβλίο 1ο. εἶναι ἐλεύθερος νά πράξη τοῦτο ἀλλά τό ὄνομα ἐκείνο οὐδεμίαν συνεπάγεται μεθ’ ἑαυτού ἀσφαλή ἔννοιαν καί πρό πάντων δέν συντελεί εἰς τήν διευκρίνισιν τοῦ μόνου σπουδαίου ἐπί τοῦ προκείμενου ζητήματος. [εκδ. Γαλαξία . ὅτι ἡ ἑλληνική γλῶσσα. σελ. πῶς καί πόθεν παρέλαβον οἱ Ἕλληνες τάς πρώτας τοῦ πολιτισμοῦ αὐτών ἀρχάς». Οι Πελασγοί λοιπόν δεν ήταν ιδιαίτερα χρήσιμοι επειδή δεν μπορούσε να αποδειχθεί η συνεισφορά τους στην διαμόρφωση του αρχαιοελληνικού πολιτισμού.Ερμείας]. Όταν ο Παπαρρηγόπουλος υιοθετεί το πολιτισμικό κριτήριο για να το χρησιμοποιήσει σαν σταθερή αξία που προσδιορίζει την διαδικασία της διαδοχής των τριών (ή πέντε) ελληνισμών το κάνει σαφέστατα σε ένα πλαίσιο οριενταλισμού. βλ. 79 «Ἀδύνατον δέ πρό πάντων. η απόρριψη των προελληνικών και ανατολικών επιδράσεων για την αρχαιοελληνική βασίζεται σε ένα ενιαίο πρόσημο: την αποστασιοποίηση από την Ανατολή. 36 . τῆς πελασγικῆς. Αυτός λοιπόν είναι ο λόγος που ο Παπαρρηγόπουλος αναφέρεται σθεναρά στο έργο του Grote. Γαλαξία . 72. ἡ εὐγενεστάτη ὅλων τῶν ανθρωπίνων γλωσσῶν. Ίσως να ήταν εν δυνάμει επικίνδυνη η εκδοχή ότι οι λαοί της ανατολής όπως οι Φοίνικες και οι Αιγύπτιοι επέδρασαν στη δημιουργία του συγκεκριμένου πολιτισμού. 2001. του οποίου οι απόψεις χαρακτηρίζονται από μια βασική σταθερά: την κριτική του στάση έναντι των μυθικών παραδόσεων και την απόρριψη της ανατολικής προέλευσης του ελληνικού πολιτισμού 79.Ερμείας]. βιβλίο 1ο.Παπαρρηγόπουλος). 2001. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ.ανάδυσης του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Έτσι ακριβώς έγινε και με την εικονομαχία για την μεσαιωνική περίοδο. [εκδ. ἀνακράζει. αλλά γιατί έπρεπε η δυτική εθνική προσέγγιση να εγκλωβιστεί στον κυρίαρχο τρόπο που η Δύση αντιλαμβανόταν 78 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. καί ἄλλων τοιούτων». 74.Παπαρρηγόπουλος). προέκυψεν ἐκ τῆς συμβολῆς δύο ἐξωτερικῶν βαρβάρων γλωσσῶν. Αθήνα. καί δύο ἤ πλειοτέρων ἰθαγενῶν βαρβάρων γλωσσῶν. ἥτις ἔχει καθ’ ὅλα αὐτῆς τά ἐσωτερικά μέρη πλείστην τήν συμμετρίαν καί τήν ἁρμονίαν. Αθήνα. τῆς λελεγικῆς. νά παραδεχθῶμεν. σελ. Η αρχαιότητα λοιπόν και ο μεσαίωνας ορίζονται με βάση το πολιτισμικό κριτήριο όχι γιατί υφίσταται κάποια συνειδητή επιλογή απόρριψης του φυλετικού και εθνοτικού εθνικισμού. γιατί όπως ισχυριζόταν 78: «Ὁ ἐπιθυμῶν νά ὀνομάση πελασγικήν τήν προηγούμενην τῆς ἑλληνικής περιόδον. τῆς φοινικικῆς καί τῆς αἰγυπτιακῆς. Οι παραχωρήσεις που θα γινόταν δηλαδή υπέρ της αυτοχθονίας με την διεκδίκηση των Πελασγών θα βοηθούσαν την άποψη ότι ήταν καθοριστική η διαμόρφωση της αρχαίας Ελλάδας από τον κόσμο της βαρβαρότητας.

Το να δημιουργηθεί μια αντίληψη για την ιλλυρική ή τη θρακική αρχαιότητα δεν μπορούσε να γίνει παρά μόνον ανταγωνιστικά σε σχέση με την αρχαιοελληνική. ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ´ ΤΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΤΗΣ ΣΥΝΕΧΕΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ Κ. οι προσπάθειες να δημιουργηθεί μια ενιαία ελληνική ιστορία καθώς και η καθοριστική συμβολή 80 Σταματόπουλος. 37 . Εν Αθήναις. 82 Για περισσότερες πληροφορίες βλ.την Ανατολή. Αθήνα. 1ος. Οι Πελασγοί και οι Θράκες ήταν ήδη αντικείμενο διεκδίκησης και δεν θα εγκαταλείπονταν εύκολα στην ενδεχόμενη διαχείριση των αντίπαλων εθνικισμών. μετά παραρτήματος περί των Ελληνοβλάχων και των Βουλγάρων. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. Πασχίδη. σελ. Παπαρρηγόπουλου Ο τρόπος συγκρότησης του νεοελληνικού έθνους. σελ. εἰς την ἰλλυρικήν ἤ στήν ἑλληνικήν φυλήν». Θ. 1932. τομ. 81 «αἰ πρός τόν βοράν τῆς Θεσσαλίας μακεδονικαί φυλαί ἀμφισβητείται ἄν ὑπήγοντο εἰς τήν θρακικήν. που θα υποστηρίξει την κοινή καταγωγή Ελλήνων και Αλβανών από τους Πελασγούς. Πασχίδης. Δ.Παπαρρηγόπουλος – Π. Η χρήση του πολιτισμικού κριτηρίου είναι συνάρτηση της επιρροής του σχήματος της αυτοκρατορίας που σύμφωνα με τον Παπαρρηγόπουλο το πολιτισμικό δεν οριζόταν πλέον με βάση το πλαίσιο μιας προνεωτερικής αυτοκρατορίας αλλά την οριενταλιστική συνιστώσα των σύγχρονων του δυτικών αποικιακών αυτοκρατοριών. βλ. Ακόμη και αν μια τέτοια διαχείριση δημιουργούσε μια αντεπίθεση των Ιλλυριών και των Θρακών80. Το πρόβλημα της συνέχειας στις βαλκανικές ιστοριογραφίες.Καρολίδης).1. Ο Παπαρρηγόπουλος αφήνει συνειδητά ένα «κενό» για τους πελασγούς που ήταν επόμενο να καλυφθεί στο μέλλον από τον Θ. ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟ Γ. Ως προς τους Μακεδόνες θα αναγνωρίσει ότι η καταγωγή τους παρέμεινε αδιευκρίνιστη81. θέλοντας να πείσει τους Αλβανούς ότι προέρχονται από την ελληνική φυλή82. Το ιδεολογικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής του Κ. 325. Κάνουμε λόγο όμως για μία εποχή όπου ο ελληνικός εθνικισμός έχει υποστηρίξει φυλετικές θεωρίες για την διεκδίκηση του βορειομακεδονικού χώρου. (1879) Οι Αλβανοί και το μέλλον αυτών εν τω Ελληνισμώ. 59. (2009) Το Βυζάντιο μετά το έθνος. Αθήνα. Ο Παπαρρηγόπουλος θεωρεί ότι βρισκόταν σε σχέση «οικειότητας» με τον αρχαίο ελληνισμό ή ακόμη και σε μια διαδικασία πολιτισμικής όσμωσης τουλάχιστον όσον αφορά τα ελληνικά φύλα που είχαν άμεση επαφή μαζί τους όπως οι Ηπειρώτες και οι Θεσσαλοί.

κατά τα μέσα και τέλη του 19ου αιώνα και πιο συγκεκριμένα «η θεωρία των τριών σταδίων» έτσι όπως αυτή διατυπώθηκε στο έργο του Παπαρρηγόπουλου. 38 . θα μπορούσαμε να πούμε ότι η νεωτεριστική . (1978) «Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Το κίνημα του νεοελληνικού Διαφωτισμού ενστερνίζεται την αφετηριακή θέση του αντίστοιχου ευρωπαϊκού κινήματος και πιστεύει ότι ο άνθρωπος είναι δυνατόν να εξελιχθεί και κατά συνέπεια ανάλογο δρόμο μπορεί να ακολουθήσει και η ανθρώπινη κοινωνία. Δελτίο της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού πολιτισμού και Γενικής Παιδείας. Η συστηματική μορφοποίηση των νέων τάσεων στο χώρο της ιδεολογίας εκφράζεται κυρίως μέσα από το κίνημα του νεοελληνικού Διαφωτισμού. Κοινωνική κριτική και κοινωνική απελευθέρωση.κριτική δραστηριότητα του νεοελληνικού Διαφωτισμού οργανώνεται και εκφράζεται σε τέσσερα επίπεδα: α. κατάφαση και θεωρητική κατοχύρωση των επιδιώξεων της. Στενά συνδεδεμένοι με τις οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές που συντελούνται κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα είναι και οι ανάλογοι ιδεολογικοί αναπροσανατολισμοί που αρχίζουν να αναδύονται. Άρνηση της παραδοσιακής παιδείας και ιδεολογίας β. Νεωτεριστικές προκλήσεις και παραδοσιακές αντιστάσεις». Μέσα σ' αυτά τα πλαίσια δε μοιάζει καθόλου παράξενη στον προεπαναστατικό ελλαδικό χώρο η παρουσία ενός εθνικιστικού ρεύματος. Το μοντέλο και η θεωρία της «ακατάλυτης συνέχειας του ελληνισμού». Αθήνα. έρχεται να εδραιώσει τη συνείδηση ενός ενιαίου ελληνικού έθνους και να τεκμηριώσει θεωρητικά την ελπίδα δημιουργίας ενός ελληνικού κράτους που θα συνένωνε τα διάσπαρτα τμήματα του. Με αυτή την έννοια. δεν αποτελεί απλά και μόνο την κατάληξη των προσωπικών αναζητήσεων ορισμένων ιστορικών.του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου. Η διαδικασία διαμόρφωσης της νεοελληνικής εθνικής ταυτότητας – μέσω της εθνικής ιστορίας . αντανακλά άμεσα τα συμφέροντα της κυρίαρχης τάξης του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού και αποτελεί έκφραση της ιδεολογίας της. Αναπροσανατολισμός της ελληνικής παιδείας και κυρίως αποκληρικοποίησή της γ. Υιοθετώντας τις εκτιμήσεις του Φίλιππου Ηλιού83. αναδεικνύει τα στρατηγικά προβλήματα που καλούνται να επιλύσουν οι πολιτικές και οι πνευματικές ελίτ του υπό διαμόρφωση έθνους. Η εμπορική αστική τάξη ενδιαφέρεται έντονα για μια νέα μορφή πολιτικής 83 Ηλιού. τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Εθνική απελευθέρωση δ. Φ.

Οι μαθητές ζητούν να σπουδάσουν την ιστορία αλλά συχνά ακόμα και οι πιο ικανοί από τους παλιούς δασκάλους αποδεικνύονται μάλλον ανεπαρκείς με κριτήριο τις απαιτήσεις της νέας εποχής. Λίγο πριν το 1784. Γ.οργάνωσης η οποία όχι μόνο θα οδηγήσει στην απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό.Θ. σελ. με αποτέλεσμα το ενδιαφέρον για τη μελέτη και τη συγγραφή της ιστορίας να γίνεται όλο και πιο έντονο. Στερεά Ελλάδα) και παράκτιων περιοχών84. 42. Ο έντονος τρόπος με 84 Μηλιός. τομ. οι οικονομικοκοινωνικές εξελίξεις στην ύπαιθρο. 39 . επέτρεψαν τη διάδοση των νέων επαναστατικών ιδεών και στους αγροτικούς πληθυσμούς των νοτιοελλαδικών (Πελοπόννησος. 177-191. Βιέννη. Αθήνα. σελ. Αθήνα. η ζωή του. 86 Σταγειρίτης. αλλά θα αποτελέσει και την αφετηρία μιας «ευρωπαϊκού τύπου» αστικής κοινωνίας. ὅστις τῷ ὅντι εἶναι ἀδύνατον νά ἐννοηθή ἄνευ ἱστορίας»86. Παράλληλα. όρος απαραίτητος για τη νέα αστική τάξη καθώς είναι πια φανερό ότι μόνο μια τέτοια πολιτική εξουσία μπορεί να αποτελέσει εγγύηση για την πολιτική της απελευθέρωση και τη σταθερή της οικονομική ανάπτυξη. Α. Ωγυγία ή Αρχαιολογία. 85 Δημαράς. Η διαμόρφωση ενός νέου πολιτικού σχηματισμού γίνεται λοιπόν. αλλ' ἐκείνος ὁ σεβάσμιος ἀνήρ τό ἀπέφυγε. το έργο του. Από τον επεκτατισμό στην καπιταλιστική ανάπτυξη. Θ. και πρώτα απ' όλα η αποσύνθεση του ασιατικού - κοινοτικού συστήματος και η έμμεση υπαγωγή των αγροτών στο εμπορικό κεφάλαιο. από ένα σημείο και έπειτα. (1988) Ο ελληνικός κοινωνικός σχηματισμός. σελ. Ο Αδαμάντιος Κοραής διακηρύσσει τώρα ότι προέχει η εθνική μνήμη και ο ίδιος προσπαθεί να εδραιώσει την παρουσία των αρχαίων Ελλήνων μέσα στα πλαίσια της νέας ελληνικής συνείδησης που βρίσκεται υπό διαμόρφωση. λέγων τήν ἀλήθειαν ὅτι δέν δύναται νά παραδώση τόν λόγον ἐκείνον. 1ος. ωστόσο στα τέλη του 18 ου αιώνα η σχολαστική προσήλωση στους τύπους της γραμματικής και η αδυναμία ενασχόλησης με ζητήματα που αφορούν την ιστορία και απαιτούν ανάλογο ιστορικό γνωστικό υπόβαθρο αποτελούν πια παρελθόν. (1815). Κ. (1986) Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος: Η εποχή του. Δημαράς85. Είναι φανερό ότι οι νέες τάσεις που φέρνει μαζί του ο Διαφωτισμός είναι πια αρκετά ισχυρές. Αν και θα ήταν σίγουρα υπερβολικό να πούμε ότι αυτές οι νέες τάσεις έχουν κυριαρχήσει. Είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό το επεισόδιο που διασώζει και αναφέρει ο Κ. Οι νέες ιδέες που φέρνει μαζί του ο Διαφωτισμός αρχίζουν σταδιακά να ισχυροποιούνται. 21. «λέγεται ὅτι οἱ μαθηταί τοῦ μακαρίτου Νεοφύτου Καυσοκαλυβίτου ἐζήτησαν νά παραδοθοῦν τόν ἐπιτάφιον λόγον τοῦ Λυσίου.

64. Οι Έλληνες μόλις έχουν δημιουργήσει το πρώτο ανεξάρτητο κράτος στη νεότερη εποχή και μέσα από την ιστορία προσπαθούν να οριοθετήσουν την εθνική τους συνείδηση. Εν Βενετία. 88 Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Α. αλλά χωρίς την Ιστορίαν. 87 Για τις γλωσσικές ιδέες του Κοραή βλ. (1995) Προλεγόμενα στους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς. 42α. ο ιερομόναχος Γρηγόριος Παλιουρίτης88 θα υπογραμμίσει τη σημασία που έχει η ενασχόληση με την ιστορία. 2. Κατά την πρώτη μετεπαναστατική περίοδο ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της πνευματικής ζωής του νεοελληνικού κοινωνικού σχηματισμού είναι το έντονο ενδιαφέρον για τη μελέτη καθώς και τη συγγραφή της ιστορίας. τομ.123.146. Λίγο αργότερα ένας άλλος οπαδός των νέων ιδεών. 275.τον οποίο οι εκπρόσωποι του Διαφωτισμού ασκούν κριτική στις ενασχολήσεις των σοφών της εποχής φαίνεται από την εκτίμηση του Κοραή87 ότι «περισσότερον ήθελ' ωφελήσει το γένος σήμερον όστις καίει παρά όστις γράφει Γραμματικός». Παλιοί αγωνιστές γράφουν για να προβάλλουν την προσωπική τους συμβολή στον επαναστατικό αγώνα. Οι ιστοριογραφικές αναζητήσεις της εποχής χαρακτηρίζονται από μεγάλη ποικιλία που αφορά τόσο το περιεχόμενο των ιστορικών έργων όσο και τους σκοπούς για τους οποίους γράφονται. των Γάμων. σελ. Γ. τα δημόσια. 62. της προγονικής Ιστορίας». ο Ιωάννης Φιλήμονας και βέβαια ο Σπυρίδων Τρικούπης σφραγίζουν με την παρουσία τους την εποχή. 272. τα Έθιμα της Θρησκείας. την Πολιτείαν. Αθήνα. Άλλοι ασχολούνται με τη συγγραφή απομνημονευμάτων. την οποίαν εις τα σχολεία έχομεν. λέγοντας ότι «τα Γραμματικά καλά και αναγκαία είναι. ου μόνον είναι γυμναί λέξεις. αλλά και επιπονέστερα εις τους σπουδάζοντας». Βέβαια δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι αυτή η έντονη έφεση προς τα ιστορικά ενδιαφέροντα σημειώνεται λίγο πριν την έκρηξη της ελληνικής επανάστασης και ταυτίζεται με την κορύφωση του κινήματος του Διαφωτισμού. 372. Κοραής. των Εορτών. Προσωπικότητες όπως ο Ιακωβάκης Ρίζος Νερουλός. Παλιουρίτης. 422. 246. και Επικηδείων. Δε λείπουν ωστόσο και εκείνοι που ενδιαφέρονται για μια περισσότερο επιστημονική προσέγγιση της ιστορίας. ενώ παράλληλα θα υπογραμμίσει την «ολίγην χρήσιν. (1815) Αρχαιολογία ελληνική : Ήτοι φιλολογική ιστορία περιέχουσα τους Νόμους. ο Αλέξανδρος Σούτσος. εξαιρέτως δε των Αθηναίων. Ανεξάρτητα πάντως από τον τρόπο με τον οποίο εκδηλώνονται κάθε φορά τα ιστοριογραφικά ενδιαφέροντα εκείνο που έχει τη μεγαλύτερη σημασία είναι το γεγονός ότι στο πνευματικό κλίμα της εποχής διάχυτη παρουσιάζεται η έντονη έφεση προς τη μελέτη της ιστορίας. 40 .109. 47α. και τα κατά μέρος Παιγνίδια των παλαιών Ελλήνων.

που υπερέβαιναν τον καθαρά εκπαιδευτικό του ρόλο89. εντάσσεται μέσα σ’ αυτά τα πλαίσια και δεν είναι απλά ένα τυχαίο γεγονός. Η γενική αποδοχή του αρχαίου κόσμου και η αναγνώριση του ως βάσης της ελληνικής ιστορίας επιβάλλει κάτι τέτοιο. αλλά προσδόθηκε σ’ αυτό χαρακτήρας ενός εθνικού θεσμού με πολλαπλές λειτουργίες. Το παρελθόν: Αρχαία Ελλάδα Αφού κάναμε μια επιγραμματική καταγραφή των συντεταγμένων της επίσημης ιδεολογίας του πρώτου νεοελληνικού κράτους. Κατά τη μετεπαναστατική περίοδο η θέση αυτή όχι μόνο διατηρείται αλλά και ενισχύεται. Η τύχη αυτής της προσπάθειας είναι λογικό να ενδιαφέρει άμεσα και το ίδιο το κράτος.2.εξ. Καταρχήν όσον αφορά την αρχαία Ελλάδα και τη θέση της στην επίσημη ιστορία θα είμαστε σύντομοι. διεύθ. 41 . Η εκτίμηση ότι οι Έλληνες του 1821 αποτελούν κατευθείαν απογόνους των αρχαίων Ελλήνων αποτελεί όχι απλά μια επιστημονική αλήθεια αλλά μια «εθνική αλήθεια» που κανείς δεν έχει τη διάθεση αλλά και την τόλμη να αμφισβητήσει. 151 κ. Β. Γ. σελ. Παναγιωτόπουλος. τομ. Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός είχε δώσει στην κλασική αρχαιότητα κυρίαρχη θέση μέσα στην ελληνική ιστορία. με αποτέλεσμα η κλασική αρχαιότητα να επιδρά καθοριστικά στη συνολική διαμόρφωση του ιδεολογικού χαρακτήρα του πρώτου νεοελληνικού σχηματισμού. θα προσπαθήσουμε δηλαδή να καταγράψουμε τον βασικό τόνο των εκτιμήσεων για τις δύο αυτές περιόδους λίγο πριν την κατασκευή του σχήματος της «αδιάλειπτου ελληνικής συνέχειας». Το Ελληνικό Κράτος (1833-1871). Η ίδρυση του Πανεπιστημίου Αθηνών. 2003. μπορούμε στη συνέχεια να ασχοληθούμε με τη θέση του ιστορικού παρελθόντος μέσα σ' αυτό το οικοδόμημα. Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (1770-2000). θα μας απασχολήσει ο τρόπος ένταξης της αρχαίας Ελλάδας και κυρίως του Βυζαντίου στις ιστορικές αναζητήσεις της εποχής. Πραγματικά σ' όλες τις ιστοριογραφικές αναζητήσεις της 89 Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Η εθνική εστία και ο Ελληνισμός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. το 1837. 4ος. Αθήνα. Η πολιτική εξουσία αυτής της περιόδου συμμετέχει δραστήρια στην προσπάθεια προσδιορισμού της εθνικής ταυτότητας και οι ιδεολογικοπολιτικές προτεραιότητες του νέου κράτους επιδρούν καθοριστικά στο «νέο» ιδεολογικό οικοδόμημα που αρχίζει να διαμορφώνεται κατά τη δεκαετία του 1830..

εποχής είναι αδύνατον να καταγραφεί η οποιαδήποτε απορριπτική διατύπωση
για το αρχαιοελληνικό παρελθόν.
Είναι βέβαια γνωστό ότι η αρμονική σχέση αρχαίων και νέων Ελλήνων είχε
καλλιεργηθεί σε σημαντικό βαθμό ήδη πριν την επανάσταση. Ωστόσο η άφιξη
του Όθωνα και η εγκαθίδρυση της Βαυαροκρατίας απετέλεσαν έναν ακόμα
παράγοντα ενίσχυσης αυτού του κλίματος. Δεν είναι καθόλου τυχαίο το
γεγονός ότι κατά τη διάρκεια της παρουσίας του Όθωνα στην Ελλάδα το
κρατικό ενδιαφέρον για τον αρχαίο κόσμο είναι έντονο. Με την ενίσχυση του
κράτους ιδρύεται η Αρχαιολογική Υπηρεσία, ενώ παράλληλα ιδρύεται η
Αρχαιολογική Εταιρεία, η Αρχαιολογική Εφημερίς και συντάσσονται διάφορα
βασιλικά διατάγματα που αφορούν τη διάσωση των αρχαιοτήτων, τις
ανασκαφές, την άνθηση του νεοκλασικού αρχιτεκτονικού στυλ. Όλα αυτά τα
γεγονότα σε συνδυασμό με την απόφαση μεταφοράς της πρωτεύουσας από το
Ναύπλιο στην Αθήνα καθώς και το όλο κλίμα αρχαιολατρείας που
διαμορφώνεται και ενισχύεται από τους Βαυαρούς «καθιστούσαν τον αρχαίο
κόσμο οργανωμένα παρόντα μέσα στο Βασίλειο» 90. Γενικά οι Βαυαροί
ξεκινώντας από μια αφετηρία κλασικιστικών ενδιαφερόντων, που ούτως ή
άλλως ήταν υπαρκτή στη γερμανόφωνη Ευρώπη, ενισχύουν και υποθάλπουν
τη στροφή προς το αρχαϊκό παρελθόν.
Βέβαια η τακτική αυτή εμπεριέχει και σημαντικά στοιχεία πολιτικής
σκοπιμότητας. Η ταύτιση της Βαυαροκρατίας με το αρχαιοελληνικό παρελθόν
και η εμφάνιση του Όθωνα ως βασικού προστάτη αυτού του παρελθόντος
είναι ένας από τους λίγους τρόπους που είχε η βασιλεία για να νομιμοποιηθεί
ως θεσμός και να αποκτήσει ρίζες στην ελληνική ιστορική πραγματικότητα.
Πάντως αυτό το ρεύμα της έντονης αρχαιολατρείας ανακόπτεται αισθητά
μετά το 1843 έχοντας όμως ήδη προλάβει να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας
συγκεκριμένης ελλαδικής άποψης για το ελληνικό παρελθόν.

Γ.3. Βυζάντιο: Το «ρυπαρό» παρελθόν και η αποκατάστασή του

Η σύνδεση των αρχαίων και των νεοελλήνων, προσλαμβάνει, στα πλαίσια
της ιστοριογραφίας και της συνείδησης αυτής της εποχής, το κύρος
αυτονόητης αλήθειας, τα πράγματα για το Βυζάντιο και την ιστορία του που
δε φαίνεται να είναι ευπρόσδεκτη απ’ όλους.

90
Σκοπετέα, Ε. (1988) Το «Πρότυπο Βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. Όψεις του εθνικού
προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αθήνα, σελ. 171.
42

Γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι δεν θα μπορούσε να γίνει, τουλάχιστον με
την επίσημη ενίσχυση του κράτους, καμιά συζήτηση για το θέμα αυτό από τη
στιγμή που παρέμενε ανοιχτή η διαμάχη για το Αυτοκέφαλο της Ελληνικής
Εκκλησίας και για τη δήμευση μέρους των εκκλησιαστικών κτημάτων. Η
αποκατάσταση του Βυζαντίου θα σήμαινε ουσιαστικά αναγνώριση και κατά
συνέπεια νομιμοποίηση ενός είδους κράτους στο οποίο οι κοσμικές
αρμοδιότητες των εκκλησιαστικών ηγετών κάθε άλλο παρά περιορισμένες
ήταν. Ωστόσο το καθεστώς της Βαυαροκρατίας δεν αντιμετώπισε με ανοιχτή
εχθρότητα το Βυζάντιο και την ιστορία του, «ανακαλύπτοντας» από νωρίς ότι
και αυτό θα μπορούσε να προσφέρει σημαντικές υπηρεσίες στην εδραίωση του
θεσμού της μοναρχίας.
Έτσι λοιπόν ενώ από τη μια πλευρά η κυρίαρχη ιδεολογία σφραγιζόταν από
την αμέριστη εκτίμηση του κλασικού αρχαιοελληνικού παρελθόντος και την
απόρριψη του Βυζαντίου, από την άλλη πλευρά η επίσημη κρατική πολιτική
ανεχόταν τις λαϊκές δοξασίες που αναφέρονταν στο μύθο του «μαρμαρωμένου
βασιλιά» και το πάρσιμο της «κόκκινης Μηλιάς». Οι Βαυαροί νωρίς
κατάλαβαν ότι μέσα από αυτή τη λαϊκή μυθολογία ο θεσμός της βασιλείας
μπορούσε όχι μόνο να αποκτήσει κάποια στοιχεία ελληνικότητας αλλά να
εδραιωθεί και ως λαοπρόβλητος. Η «φύσει μοναρχικότητα» του ελληνικού
λαού ήταν μια άποψη ιδιαίτερα χρήσιμη για την εξουσία. Έτσι διαμορφώθηκε
για το Βυζάντιο και την ιστορία του ένα ιδιότυπο καθεστώς «μη αποδοχής».
Επίσημη απόρριψη και ανεπίσημη ανεκτικότητα συμπλέκονταν στα πλαίσια
αυτού του καθεστώτος.
Αυτή η αντιμετώπιση του Βυζαντίου και της ιστορίας του από τους
λόγιους της εποχής είναι, ως ένα βαθμό, αποτέλεσμα και των ανάλογων
εκτιμήσεων των ευρωπαίων διανοουμένων και ειδικά εκείνων που συνδέονται
στενότερα με το κίνημα του Διαφωτισμού. Το Βυζάντιο αρχίζει να απασχολεί
έντονα την ευρωπαϊκή διανόηση κατά την εποχή του Διαφωτισμού. Μέσα στα
πλαίσια των ιστορικών αναζητήσεων που αφορούσαν το Βυζάντιο,
θεμελιακής σημασίας έργο θεωρήθηκε τότε η μελέτη του Εδουάρδου Γίββωνα
(Ed. Gibbon), The History of the Decline and Fall of the Roman Empire. Ο Γίββωνας, με το
έργο του αυτό, αλλά και με τη συνολική παρουσία του, κερδίζει κεντρική θέση
στην ευρωπαϊκή ιστοριογραφία της εποχής και επιδρά, άμεσα ή έμμεσα, στο
έργο των περισσότερων ευρωπαίων ιστορικών. Οι έντονα επηρεασμένοι από
το Διαφωτισμό ιδεολογικοί προσανατολισμοί του Γίββωνα τον οδηγούν στην

43

απόρριψη εκείνων των ιστορικών εποχών που είχε κυριαρχήσει η
θρησκοληψία και ο χριστιανικός φανατισμός. Αυτό λοιπόν το πνεύμα της
απόρριψης και της εκμηδενιστικής κριτικής του Βυζαντίου κάνει έντονη την
παρουσία του και στα έργα ορισμένων σημαντικών διανοουμένων που δρουν
στα πλαίσια του ελληνικού κράτους μετά την επανάσταση. Τα παραδείγματα
ούτε λίγα είναι ούτε και περιθωριακά.
Θα μπορούσε να αναφερθεί μια πλειάδα των κυριότερων αρνητικών
εκτιμήσεων για το Βυζάντιο91, από τους λόγιους της εποχής, αλλά είναι
αντικείμενο άλλης μελέτης. Έτσι, είναι χρήσιμο να σφραγιστεί η αναφορά για
το «ξεχασμένο» Βυζάντιο, με την παρουσία ενός διανοούμενου που μάλλον
για τις φιλοβυζαντινές παρά για τις αντιβυζαντινές του θέσεις έχει γίνει
γνωστός. Πρόκειται για τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο.
Ο κατοπινός εισηγητής της ελληνικής συνέχειας εκφράζει, στα πρώτα
νεανικά του έργα, αρνητικές κρίσεις για το Βυζάντιο ενώ παράλληλα
,διατυπώνει τη σαφή επιδοκιμασία του για τις αντιβυζαντινές απόψεις του
Γίββωνα. Το Σεπτέμβριο του 1845 ο Παπαρρηγόπουλος δημοσιεύει στα
ελληνικά τη μετάφραση ενός γαλλικού σχολικού εγχειριδίου του Levi Alvares
με τον τίτλο «Στοιχεία της γενικής ιστορίας κατά το σύστημα του Γάλλου
Λευΐ». Το βιβλίο αυτό αποτελεί στην πραγματικότητα μια διασκευή του
αντίστοιχου γαλλικού έργου αλλά προκειμένου για επικρίσεις προς το
Βυζάντιο ο μεταφραστής μένει ιδιαίτερα πιστός στο πρωτότυπο92.
Το 1867, αρκετά χρόνια δηλαδή μετά την έκδοση του πρώτου τόμου της
Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους του Παπαρρηγόπουλου, συναντάμε στο
περιοδικό «Ελπίς» ένα δριμύ κατηγορώ εναντίον εκείνων που περιφρονούν τη
μελέτη της βυζαντινής ιστορίας: «Ἡμείς ἔχομεν ἐστραμμένον τόν μέν ἕνα τῶν
ὁφθαλμῶν εἰς τήν κλασσικήν ἀρχαιότητα, τόν δ' ἔτερον πρός τήν κλασσικήν
νεότητα, καί ἀφήνομεν ἀόρατον τήν μεσότητα, καί διά τοῦτο πάσχομεν
κλασσικόν στραβισμόν, καί ἀφήσαμεν τόν μέσον αἰώνα ἀόρατον καί
ἀπαρασκεύαστον, καί τούς πειρωμένους νά ἐξερευνήσωσι τά κατ' αὐτόν καί
νά φέρωσι σύνδεσμον καί ἑνότητα εἰς τάς δύο τοῦ ἑλληνικού βίου ἀκρότητας
θεωροῦμεν ὡς ματαιοπονούντας»93.
91
Οι κυριώτεροι διαπρεπείς αρνητές του Βυζαντίου την εποχή που έγραφε ο
Παπαρρηγόπουλος ήταν ο Σπυρίδων Βαλέτας, ο Ιακωβάκης Ρίζος Νερουλός, ο Μάρκος
Ρενιέρης, ο Στέφανος Κουμανούδης, ο πολιτικός, και δημοσιογράφος από την Κρήτη,
Εμμανουήλ Αντωνιάδης και ο Παύλος Καλλιγάς.
92
Δημαράς, Κ.Θ. (1986) Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος: Η εποχή του, η ζωή του, το έργο
του, Αθήνα, σελ. 123.
93
Περιοδικό Η Ελπίς, 12.9.1867, βλ. επίσης Σκοπετέα, Ε. (1988) Το «Πρότυπο βασίλειο» και η
Μεγάλη Ιδέα. Όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880), Αθήνα, σελ. 182 και
44

Οι διαφορές ανάμεσα τους είναι ποικίλες και έχουν να κάνουν με τα διαφορετικά πνευματικά περιβάλλοντα από τα οποία προέρχονται αλλά και με τους διαφορετικούς δρόμους από τους οποίους έφτασε ο καθένας στη «διαπίστωση» της ελληνικής συνέχειας. Ανεξάρτητα πάντως από τις απόπειρες ορισμένων μοναχικών πρωτοπόρων η αποκατάσταση του Βυζαντίου και η συνακόλουθη διαμόρφωση της πολυπόθητης ελληνικής συνέχειας ανά τους αιώνες είναι ένα έργο που συνδέθηκε. Το 1852 ο Σπυρίδων Ζαμπέλιος εκδίδει μια συλλογή δημοτικών τραγουδιών που αποτελείται από 150 σελίδες και συνοδεύεται από αναλυτικά Προλεγόμενα. όταν πια έχει διατυπωθεί και επίσημα η Μεγάλη Ιδέα. Πάντως από τα μέσα κιόλας της δεκαετίας του 1840. τόσο προεπαναστατικά όσο και κατά τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια. το κύρος του Βυζαντίου είχε ήδη κλονιστεί σοβαρά. Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει ο Ζαμπέλιος είναι ότι «ο Μεσαίων είναι ο μέσος Δημαράς. Ωστόσο. Αναφερόμενος στη δεύτερη περίοδο γράφει χαρακτηριστικά: «Η δευτέρα και μέση περίοδος υπερεχόντως των άλλων εμπεριέχει το νήμα της ενότητος και ολομελείας. Ο Ζαμπέλιος θα αγκαλιάσει από την αρχή αυθόρμητα τον ελληνικό μεσαίωνα ενώ ο Παπαρρηγόπουλος θα καταλήξει σ' αυτόν μόνο μετά από μια μεγάλη περιπλάνηση και αφού έχει πια κατά πολύ ξεπεράσει τα νεανικά του χρόνια. Δειλές και διστακτικές στην αρχή αυτές οι φωνές θα αποκτήσουν με τον καιρό ένταση και οξύτητα94. κατά κύριο λόγο. Κ. αποτελούμενα από 600 σελίδες. 45 . 400. Ο Ζαμπέλιος πρωτοτυπεί υιοθετώντας τη διάρθρωση σε τρείς περιόδους και μάλιστα ασχολείται διεξοδικά με τη θεμελίωση των εκτιμήσεων του. σελ. Παππαδόπουλος. 94 Στους υποστηρικτές του Βυζαντίου υπάγονται ενδεικτικά οι Αλέξανδρος Σούτσος. να αντιμετωπίσει και να λύσει ένα βασικό πρόβλημα: την «αποκατάσταση» του Βυζαντίου. Μέχρι τότε οι λόγιοι θεωρούσαν ότι η ελληνική ιστορία απαρτιζόταν από δύο περιόδους ανάμεσα στις οποίες εκτεινόταν ένα μεγάλο κενό. Αθήνα. Η οποιαδήποτε απόπειρα οικοδόμησης της ελληνικής ενότητας στο χώρο και το χρόνο θα έπρεπε. αρχίζουν να πυκνώνουν εκείνες οι φωνές που αντιδρούν στον εξοβελισμό του Βυζαντίου από το χώρο της ελληνικής ιστορίας. (1989) Νεοελληνικός Διαφωτισμός. τον κρύφιον λόγον τον συνδυάζοντα την αρχαίαν μετά της ενεστώσης κοινωνίας». ο Σκαρλάτος Βυζάντιος και ο Γεώργιος Γ. Εκεί ο Ζαμπέλιος διαρθρώνει την ελληνική ιστορία σε τρεις περιόδους εισάγοντας έτσι μια αξιοπρόσεκτη καινοτομία για τα δεδομένα της εποχής. με δύο ονόματα: το Σπυρίδωνα Ζαμπέλιο και τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο. καταρχήν.Θ.

Κατά τα πρώτα βήματα της καριέρας του δε δείχνει διάθεση απομάκρυνσης από τις επιστημονικές ορθοδοξίες του καιρού του. Γ. η ζωή του. 96 Δημαράς. «Ενότητα» και «ολομέλεια» είναι όροι που αρχίζουμε πια να συναντάμε με ένταση όχι μόνο στους λόγους των πολιτικών αλλά και στα επιστημονικά κείμενα της εποχής. διότι εἰς τό Βυζαντινόν κράτος κατά μέγα μέρος ὁφείλομεν τήν διατήρησιν τῆς γλώσσης. Σ.μπόρεσε να ακολουθήσει πανεπιστημιακή καριέρα. 171. (1986) Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος: Η εποχή του. Α΄ (1814- 46 . Όλες οι παραπάνω εκτιμήσεις του Ζαμπέλιου συμπυκνώνονται με χαρακτηριστικό τρόπο στη δημιουργία του όρου «ελληνοχριστιανικός». σελ. (1974-1975) «Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος.4. τοῦ θρησκεύματος καί ἐν γένει τῆς ἐθνικότητος ἡμών»96. ασχολούμενος με τη σύνταξη του δεύτερου τόμου του Εγχειριδίου της Γενικής Ιστορίας. Κέρκυρα. Το 1852. την Μέσην Ιστορίαν. Αθήνα.Θ. το έργο του. 95 Ζαμπέλιος. γράφει χαρακτηριστικά: «Ἀλλ' ἡμείς οἱ Ἕλληνες ὁφείλομεν νά ἐπιστήσωμεν καί εἰς τήν Βυζαντινή ἱστορίαν ἰδιάζουσαν προσοχήν. Εκείνο όμως που κυρίως μας ενδιαφέρει εδώ δεν είναι το ότι ο Ζαμπέλιος επιλέγει να έρθει σε μετωπική σύγκρουση με την κρατούσα αντίληψη όσο το γεγονός ότι οι απόψεις του είναι ολοφάνερα επηρεασμένες από τα βασικά στοιχεία της «εθνικής» πολιτικής γραμμής έτσι όπως αυτή έχει αρχίσει να διαμορφώνεται. (1852) Άσματα δημοτικά της Ελλάδος: Εκδοθέντα μετά μελέτης ιστορικής περί μεσαιωνικού Ελληνισμού.μέσα από τη δημοσιογραφία και βοηθούμενος από τις ισχυρές διασυνδέσεις του στο χώρο της πολιτικής και της επίσημης κρατικής διανόησης . Κ. Μόνο στα τέλη της δεκαετίας του 1840 και στις αρχές της επόμενης δεκαετίας αρχίζουν να διαφαίνονται ορισμένα δείγματα διαφοροποιήσεων στις ιστορικές του εκτιμήσεις.ουσιωδέστατος κρίκος ο συναρμολογών λογικώς και φιλοσοφικώς τα προηγούμενα μετά των επομένων»95. μια ακόμα έκφραση της προσπάθειας συγκερασμού του χριστιανικού Βυζαντίου με τον Ελληνισμό. Λάϊος. Ήρθε στην Ελλάδα πολύ νέος και γρήγορα μπήκε στη διοίκηση αλλά στη συνέχεια . Γ. Η συμβολή του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου στη διαμόρφωση της συνέχειας Ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος (1815-1891) γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη και έζησε για ένα διάστημα στην Οδησσό όπου και έλαβε μόρφωση επηρεασμένη από γαλλικά εκπαιδευτικά πρότυπα.

σελ. Ε. Αθήνα. ὅτι ἐν ἄλλαις λέξεσι προώρισται νά προεδρεύση εἰς τῆν ἀναβίωσην τῆς Ἀνατολής»97. . Οι επιδράσεις που ασκεί η Μεγάλη Ιδέα στους ιστορικούς προσανατολισμούς του Παπαρρηγόπουλου είναι πια εμφανείς και στα επόμενα χρόνια θα γίνουν ακόμα πιο βαθιές και συγκεκριμένες.1853). Το έργο αυτό που αποτελεί στην πραγματικότητα μια πρωτόλεια μορφή της κατοπινής συνθετικής ιστορίας του Παπαρρηγόπουλου περιλαμβάνει. Εκεί βρίσκει την ευκαιρία να επεξεργαστεί το τρίσημο σχήμα της ελληνικής ιστορίας. μέσα στο πέρασμα του χρόνου. καθώς ἐν τῇ ἀρχαιότητι ἐξεπλήρωσε μίαν μεγάλην ἱστορικήν ἐντολήν. ὅτι. (1. τχ. ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο για το Βυζάντιο με τον τίτλο Το Ανατολικόν Ρωμαϊκόν κράτος μεταβάλλεται εις κράτος ελληνικόν. 181. Το 1853 εκδίδει ένα νέο έργο του με τίτλο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι της σήμερον. ανάμεσα στα άλλα. φ.. (1988) Το «Πρότυπο Βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. 47 . που έχει ήδη διατυπωθεί από το Σπυρίδωνα Ζαμπέλιο. Οψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880). καθώς ἔπειτα ἐσώθη ἀπό τῆς θείας Προνοίας ἐπί τῆς Ρωμαϊκής κυριαρχίας ἵνα ἐκπλήρωση ἐν τῷ μέσω αἰώνι δευτέραν μεγάλην ἱστορικήν ἐντολήν. με τίτλο «Η ορθόδοξος ανατολική εκκλησία και τα δύο άλλα μεγάλα χριστιανικά θρησκεύματα». 79. Κατά τη γνώμη του Παπαρρηγόπουλου δόθηκαν στον ελληνισμό. Μνημοσύνη 5: 302. ο Παπαρρηγόπουλος γράφει ένα άρθρο στο περιοδικό της εποχής Πανδώρα. 97 Πρβλ. Ε'. 1851)». Φαίνεται ότι ήδη έχει αρχίσει να ωριμάζει στο μυαλό του μελλοντικού «εθνικού ιστορικού» η ιδέα να ασχοληθεί με τη σύνταξη ενός μεγάλου και συνθετικού έργου ελληνικής ιστορίας.7. Την ίδια περίοδο. 173 και Σκοπετέα. Προς διδασκαλίαν των παίδων. Αν και το κεφάλαιο αυτό καταλαμβάνει ένα μάλλον μικρό τμήμα του έργου (15 από τις 180 σελίδες) παρουσιάζει ενδιαφέρον το γεγονός ότι μέσα σ' αυτές τις λιγοστές σελίδες αρκετός χώρος αφιερώνεται στην περιγραφή του εξελληνισμού των Σλάβων καθώς και στα κατορθώματα του «Έλληνα» Σκεντέρμπεη.) τό ὁποίον ἔχει τήν ἀδιάσειστον πεποίθησιν. οὖτως βραδύτερον ἐσώθη πάλιν ἀπό τοῦ θεοῦ τῶν πατέρων αὐτού ἐπί τῆς Τουρκικῆς κυριαρχίας ἵνα ἐκπλήρωση καί ἐν τοῖς νεωτέροις χρόνοις τρίτην τινά οὐδέν ἧττον μεγάλην ἱστορικήν ἐντολήν. σελ. Περιοδικό Πανδώρα. «τρεις εντολές» που αναλογούν στα αντίστοιχα τρία στάδια της ελληνικής ιστορίας: «Ὑπάρχει ἐν τῇ Ἀνατολή ἔθνος (.

με το πέρασμα του χρόνου. η οργάνωση και ενίσχυση των κρατικών μηχανισμών ελέγχου πάνω στην ατίθαση παραδοσιακή κοινωνία (στρατός. Η ολοκλήρωση της Ιστορίας τον Ελληνικού Έθνους. πολύ γρήγορα ξεπέρασε το χαρακτήρα ενός απλά ιστορικού έργου και υιοθετήθηκε από το κράτος ως ένα βασικό στοιχείο του προγράμματος οικοδόμησης της νεοελληνικής εθνικής ιδεολογίας. Η συντελούμενη αλλαγή που παρατηρείται στις απόψεις του. ανίσχυροι σε σύγκριση με τους υποστηρικτές του.τι του είχε αφαιρέσει ο Διαφωτισμός. Ωστόσο οι αντίπαλοι του Παπαρρηγόπουλου και της «ελληνικής ενότητας» αποδείχτηκαν. όχι χωρίς αντιδράσεις γίνεται δεκτή και η «θεωρία των τριών σταδίων» που εισάγει - και επίσημα πια . της Ιστορίας τον Ελληνικού Έθνους. Βασικές αρχές αυτού του προγράμματος είχαν εκφραστεί μέχρι εκείνη τη στιγμή με ποικίλους τρόπους: η προσπάθεια οικοδόμησης εκπαιδευτικού συστήματος. αποβαίνει μια εκδοτική περιπέτεια που διαρκεί περισσότερο από δεκαπέντε χρόνια. Ο χριστιανισμός ξανακερδίζει ό. θα επισφραγιστεί στις αρχές της επόμενης δεκαετίας με την έκδοση του κυριότερου έργου του. και η λαϊκή θρησκευτική ιδεολογία των 48 . Η «αποκατάσταση» του Βυζαντίου έρχεται να καλύψει ένα μεγάλο κενό στο «εθνικό» ιδεολογικό οικοδόμημα της εποχής και να εξασφαλίσει την «ελληνική ενότητα» στο χώρο και το χρόνο. Παράλληλα. Τα κέρδη από μια τέτοια ιδεολογική κατασκευή είναι πολλαπλά. Ο βασικός άξονας πάνω στον οποίο περιστρέφεται ολόκληρο το έργο είναι η θεμελίωση της «ενότητας του ελληνισμού στο χώρο και το χρόνο». Η Ιστορία του Ελληνικού Έθνους του Παπαρρηγόπουλου. Όλες αυτές οι προσπάθειες οικοδόμησης ενός σύγχρονου εθνικού αστικού κράτους ενισχύουν το ιδεολογικό τους υπόβαθρο με το έργο του Παπαρρηγόπουλου το οποίο συμβάλλει στην ολοκλήρωση της ιδέας μιας ενιαίας εθνικής κοινότητας που εκτεινόταν εντός και εκτός του κράτους. δικαιοσύνη). Οι αντιδράσεις αυτές θα προέλθουν κυρίως από τους τελευταίους εκπροσώπους του πνεύματος του Διαφωτισμού στην Ελλάδα. η επιβολή μιας ενιαίας γλώσσας είναι τα σημαντικότερα από αυτά τα μέτρα. η δημιουργία εθνικής εκκλησίας. το πανεπιστήμιο.ο Παπαρρηγόπουλος στο χώρο της ελληνικής ιστορίας. Ο «υποβιβασμός» του αρχαιοελληνικού παρελθόντος από αυτοτελές και απόλυτο τεκμήριο της Θείας Πρόνοιας δεν μπορούσε να συντελεστεί από τη μια μέρα στην άλλη. διοικητικός συγκεντρωτισμός.

πολιτικές ελευθερίες. νόμιμοι κληρονόμοι της Βυζαντινής αυτοκρατορίας και άρα εξίσου νόμιμοι δικαιούχοι μιας μελλοντικής Ελληνικής Χριστιανικής Αυτοκρατορίας της Ανατολής.τι και αν μπορούσε να σημαίνει αυτό πολιτικά: δημοκρατική πολιτεία. έρχεται να προσφέρει στο ιδεολογικό οικοδόμημα του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού την ιστορική συνέχεια και μαζί εκείνη την ιστοριογραφική ευστάθεια που είναι τόσο απαραίτητη. Είναι φανερό ότι η ιστορική σύνθεση του Παπαρρηγόπουλου είναι έντονα διαφοροποιημένη τόσο από την προεπαναστατική ιστοριογραφική παράδοση του Διαφωτισμού όσο και από την ιστορική σκέψη των πρώτων δεκαετιών του ελληνικού κράτους. ισονομία. Οι κληρονόμοι του Βυζαντίου νομιμοποιούνται να διεκδικούν την πρωτεύουσα και τα σύνορα της παλιάς αυτοκρατορίας ενισχύοντας έτσι τον αλυτρωτισμό με ιστορικά επιχειρήματα. Η ανάγκη διάνοιξης του δρόμου που θα οδηγεί από τα αρχαία χρόνια στη σύγχρονη εποχή περνά οπωσδήποτε από το «μοναρχικό» Βυζάντιο για να καταλήξει στην εποχή του 49 . Οι παλαιότερες απόπειρες συγγραφής κοσμικής ιστορίας απέβλεπαν στην καλλιέργεια του συλλογικού προσδιορισμού του νεότερου ελληνισμού σε συνάρτηση προς την κλασική αρχαιότητα με ό. αβασίλευτη δημοκρατία. Ακόμα οι Έλληνες.μέσων του 19ου αιώνα αφομοιώνεται αποτελεσματικά από τον κυρίαρχο ιδεολογικό λόγο. Το σημαντικότερο όμως όφελος από την «αποκατάσταση» του Βυζαντίου συνίσταται στην «τεκμηρίωση» και «δικαιολόγηση» των ελληνικών διεκδικήσεων στο σώμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ένα βήμα πέρα από τον εξελληνισμό του ιστορικού παρελθόντος βρίσκεται ο εξελληνισμός τον βαλκανικού παρόντος. Η κληρονομιά του αρχαίου κόσμου σήμαινε για τους Έλληνες απλά ένα ένδοξο παρελθόν. Ο Παπαρρηγόπουλος και ολόκληρη η ρομαντική ιστοριογραφία του 19ου αιώνα διατηρούν τη σύνδεση με το παρελθόν ως βασικό τίτλο εθνικής τιμής αλλά αμβλύνουν τις πολιτικές αιχμές του Διαφωτισμού μέχρι που τις εγκαταλείπουν οριστικά. Οι βαλκανικοί εθνικισμοί βρίσκονται σε έξαρση και η «ιστορική θεμελίωση» της βαλκανικής πρωτοκαθεδρίας των Ελλήνων δεν είναι ένας στόχος χωρίς σημασία. Η κληρονομιά του Βυζαντίου σημαίνει σαφείς και χειροπιαστές απαιτήσεις στο παρόν. Οι αρχαίοι Έλληνες και η ειδωλολατρική τους εποχή περιορίζονται πια στις «πραγματικές» τους διαστάσεις μέσα στο σύνολο της ελληνικής ιστορίας. Το έργο του Παπαρρηγόπουλου. κερδίζουν το προβάδισμα σε σχέση με τους άλλους βαλκανικούς λαούς.

αλλά για να επιλύσει τα δύσκολα προβλήματα της ασυνέχειας. Οι βαλκάνιοι ιστορικοί πολλές φορές επικαλούνται θετικά το Βυζάντιο (Έλληνες και Ρουμάνοι) και αρνητικά (Βούλγαροι και Αλβανοί). Στις θεωρίες περί καταγωγής.1. επέβαλε ως πρωταρχικό ζητούμενο προς ιστοριογραφική θεμελίωση την ενότητα: ενότητα στο χώρο. Στον αιώνα αυτό (19 ο) υπάρχει μεγάλος αριθμός περιπτώσεων ιστοριογραφικών έργων που διαφοροποιούνται από τον κανόνα ιστορικής συνέχειας του ελληνικού έθνους όπως καταγράφηκε από τον Κ. ΠΑΠΑΡΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ Δ. Παπαρρηγόπουλος και το έργο του κρίνεται καθοριστικό. Για να θεμελιωθούν ιστορικά δικαιώματα ενός έθνους μέσα στο χώρο και το χρόνο πρέπει να έχει προηγηθεί η οργάνωση μιας καταγωγικής αντίληψης που αποτελεί τον πυρήνα του μοντέλου της συνέχειας. γιατί συνέβαλε σημαντικά στην καθιέρωση της συνέχειας της ελληνικής ιστορίας από το Βυζάντιο και την υποδούλωση του ελληνισμού στους Τούρκους. δηλαδή αποδέχεται την εσωτερική αντιφατική της98. είναι ξεκάθαρο ότι εάν οι Έλληνες ιστοριογράφοι επινόησαν την ιστορική συνέχεια. (2009) Το Βυζάντιο μετά το έθνος. οι Βούλγαροι με τον Παΐσιο τον Χιλανδαρινό και τη Σλαβοβουλγαρική Ιστορία επικαλέστηκαν την καταγωγή. ενότητα στο χρόνο. Παπαρηγόπουλο και τον Σ. όσο και τον εκτός του κράτους πληθυσμό της Νότιας Βαλκανικής και της Μικρός Ασίας που μιλούσε ελληνικά. Ο Κ. το αίτημα για καλλιέργεια μιας εθνικής συνείδησης τέτοιας που να συνενώνει σε μια ενιαία εθνική κοινότητα τόσο τα κοινωνικά στοιχεία και τις περιοχές που συναπάρτισαν το ανεξάρτητο κράτος. Το πρόβλημα της συνέχειας στις βαλκανικές ιστοριογραφίες. Δ.Όθωνα. Γενικές παρατηρήσεις 98 Για τις αποκλίσεις και τις ασυνέχειες των βαλκάνιων εθνικών ιστοριογραφιών βλ. 50 . Ζαμπέλιο. Παράλληλα. Σταματόπουλος. ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ´ Ο ΣΛΑΒΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ Κ. στο εθνικό κίνημα των Ελλήνων του 19 ου αιώνα. Το σχήμα της συνέχειας δεν επινοήθηκε αυτήν την εποχή για να εκφράσει μια γραμμική αφήγηση των πραγμάτων. ενότητα στην εθνική ιδεολογία. Αθήνα.

Α.7. Αθήνα. Οικουμενική Ιστορία 1.1 [εκδ. ΠΑΑ 7: 331-339. Δ. 52]. 103 «Σκλαβηνά πλήθη οἱ Ἄβαρες ἐπεφέροντο καί εἰς συμμαχίαν ἐχρῶντο». Μ. (μετ’ επιμέτρου περί των Περσικών Πολέμων). 423]. (1945) Οι Σλάβοι εν Ελλάδι. Αθήνα. Κ. Σκλάβους και Σθλάβους. δημιούργησαν νέα δεδομένα στο Βυζάντιο και συναποτέλεσαν ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα αλλά παράλληλα πολυσύνθετα και αμφιλεγόμενα προβλήματα που απασχόλησαν την ιστορική έρευνα ήδη από τον 19 ο αιώνα. Γενική επισκόπηση. βλ. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου. (1995) Σλαβικές εγκαταστάσεις στη μεσαιωνική Ελλάδα. Νυσταζοπούλου- Πελεκίδου. 51 . βλ. σελ. Δεν είχαν αναπτύξει το εμπόριο. C. Σκλαυηνούς. Mango. 23. Νικηφόρος. (1946) Βυ ζαντιναί μελέται Β’. 78-79. Μ. Σύμμεικτα 2: 145- 208 και Curta. (1970) «Συμβολὴ εις την χρονολόγησιν των αβαρικών και σλαβικών επιδρομών επὶ Μαυρικίου (582-602)». Cambridge. ούτε είχαν αξιόλογο αστικό βίο και γενικά η πολιτική του οργάνωση ήταν υποτυπώδης 101. Αθήνα. πρβλ. de Boor. σελ. σελ. II. 500-700). εντάχθηκαν στη σφαίρα επιρροής άλλων πολιτικά συγκροτημένων λαών102. Θεσ/νίκη. σελ. 1. (1997) «Η εικόνα των πρώιμων Σλάβων στο Δούναβη στις βυζαντινές αφηγηματικές πηγές». Σθλαβηνούς. Σκλαβησιάνοι και βάρβαροι». CFHB XIII. Μ.[Haury. Σ. Γενική επισκόπηση. όπως οι γερμανικοί λαοί και κυρίως από το 558 και μέχρι το 803 – όταν καταλύθηκε το κράτος τους από τον Κάρολο το Μεγάλο - οι Άβαροι103. σελ. (1991) Σλάβοι στη Μεσαιωνική Ελλάδα. 23-25. Συμβολαί εις την Ιστορίαν του Μεσαιωνικού Ελληνισμού. 14-15. επίσης Άμαντος.Αβραμέα. Αθήνα. C. Μ. (1932) «Σκλάβοι. Ελληνικά 25: 409-414. 59 κ. (1992) Οι βαλκανικοί λαοί κατά τους Μέσους Χρόνους. Ιστορία Σύντομος 58 [εκδ. Η 99 Οι Έλληνες – όπως φαίνεται μέσα από τις βυζαντινές πηγές του 6 ου αιώνα . Στα μέσα του 6ου αιώνα οι Σλάβοι βρίσκονται εγκατεστημένοι στα βόρεια του Δούναβη. (1972) «Σημείωμα για το εθνικό όνομα Σλάβος και τη σημασιολογική του εξέλιξη σις βυζαντινές πηγές».29. Υπέρ των Πολέμων 7. Φ. (1995) Σλαβικές εγκαταστάσεις στη μεσαιωνική Ελλάδα.τους Σλάβους τους ονόμαζαν Σκλαβηνούς.1. Πατούρα. επίσης Διομήδης. 100 Μ. 102 Ζακυθηνός. Βυζαντιακά 17: 449-464. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου. Προκόπιος. σελ. Οι Σλάβοι99 θεωρούνται ινδοευρωπαϊκός λαός του οποίου η αρχική κοιτίδα τοποθετείται ανάμεσα στους ποταμούς Όντερ και Βιστούλα 100. πρβλ. σελ. Θεοφύλακτος Σιμοκάττης. 104 Για τις επιδρομές των Σλάβων εναντίον του Βυζαντίου μέχρι το 602 βλ. 101 Μαλιγκούδης. Η κάθοδος των Σλάβων προς τη νότια βαλκανική χερσόνησο συνδέεται με τις αναστατώσεις και τις μετακινήσεις που ακολούθησαν τη διάσπαση του ουνικού κράτους του Αττίλα (453). Dumparton Oaks 1990].εξ. Για το όνομα Σλάβος βλ. 105 Για το πρόβλημα των σλαβικών εγκαταστάσεων στον ελληνικό χώρο βλ. (2001) The Making of the Slavs: History and Archaeology of the Lower Danube Region. Αθήνα. Θεσ/νίκη. Α. Οι επιδρομές104 και οι αργές αλλά σταθερές μεσαιωνικές σλαβικές εγκαταστάσεις στη Χερσόνησο του Αίμου 105 και οι ιστορικές τους συνέπειες. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου. Νυσταζοπούλου- Πελεκίδου. 25-27. (c. Lipsiae σελ. σελ. 6. Μ. Αι σλαβικαί επιδρομαί εις την Ελλάδα και η πολιτική του Βυζαντίου. σελ. Ο λαός αυτός δεν ήταν νομαδικός και ασχολούνταν κυρίως με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. αλλά λόγω της έλλειψης συντεταγμένης πολιτικής οργάνωσης. 82-87. F. (1995) Σλαβικές εγκαταστάσεις στη μεσαιωνική Ελλάδα. Γενική Επισκόπηση.

108  Στρατηγικόν Μαυρικίου. [εκδ. ο Σέρβος κληρικός J. τομ. Σύμμεικτα 2: 150. Τον 17ο αιώνα. Gamillscheg.Παπαρρηγόπουλος).  Procopii Caesariensis Opera Omnia  τομ. Das Strategikon des Mauricios.Μ. αναφέρει ότι οι κύριες πηγές για τα γεγονότα της βασιλείας του αυτοκράτορα Μαυρικίου είναι «Αί ιστορίαι» του Θεοφύλακτου Σιμοκάττη και η «Χρονογραφία» του Θεοφάνη του Ομολογητή106. 370.και ο Παπαρρηγόπουλος111. Γαλαξία- Ερμείας]. για τη συνολική αποτίμηση αλλά και για τη διερεύνηση επιμέρους πτυχών του συγκεκριμένου προβλήματος υπήρξαν ωστόσο ιδιαίτερα αντικρουόμενες. J. Υπὲρ των πολέμων. ἡ δέ μήτηρ. Dennis – E. τά ὁποία. επίσης Μ. Μ. όταν οι Σλάβοι . στη μελέτη της για τις αβαροσλαβικές επιδρομές. από Έλληνες και ξένους ιστορικούς. Πρέπει να σημειωθεί ότι είχε ιδιαίτερη σημασία για τις πληροφορίες του Προκοπίου. Νισταζοπούλου–Πελεκίδου. ­ Wirth. υποστήριξε ότι ο Ιουστινιανός ήταν σλαβικής καταγωγής και ότι το πραγματικό του όνομα ήταν Ουπράβδα. (1965) «The Barbarians in Justinian’s Armies». 110 Καρπόζηλος. Leipzig 1963. Α΄ (4ος-7ος αι. 482-565). (1965) «Prokopios’ Berichte über die slavische Vorzeit. εκδ. (1970) «Συμβολή εις την χρονολόγησιν των αβαρικών και σλαβικών επιδρομών επί Μαυρικίου (582-602)». βλ. 109  Teall. Α’. Α. Οι κυριότερες μαρτυρίες για τους πρώιμους Σλάβους εντοπίζονται στο έργο Υπὲρ των Πολέμων του Προκοπίου107 και στο Στρατηγικόν του Μαυρικίου108. ἡ τοῦ Ιουστίνου ἀδελφή. Οικουμενική Ιστορία II 10-17 και Θεοφάνης. Marnavïtch. αφού ο ίδιος ήταν αυτόπτης μάρτυρας των συγκρούσεων με τους Γότθους στην Ιταλία. Οι ποικίλες απόψεις που εκφράστηκαν εκείνη την περίοδο. Αθήνα.T. ο οποίος μεταφέρει τα εξής: «Ὁ Ἰουστινιανός ἐγεννήθη ὡσαύτως ἐν Δαρδανία˙ καί ὁ μέν πατήρ αὐτού ὠνομάζετο Ἰστόκ. 94-95. ήταν το ζήτημα της καταγωγής του βυζαντινού αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α’ (Φλάβιος Πέτρος Σαββάτιος. Χρονογραφία I 252- 290. Wien 1981.). βιβλίο 9 ο. Βιγλενίτζα. σελ. στις οποίες συμμετείχαν και Σλάβοι μισθοφόροι110. Αθήνα. Benedicty. Haury. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου. G. R.ήταν αφενός ότι ήταν επιδρομείς στις βαλκανικές επαρχίες της βυζαντινής αυτοκρατορίας και αφετέρου είχαν αρχίσει να εισέρχονται ως μισθοφόροι στις τάξεις του βυζαντινού στρατού 109. 106 Θεοφύλακτος Σιμοκάτης. τομ. εἶχον δηλαδή ἅπαντες ονόματα καθ' ὅλας τάς πιθανότητας σλαυϊκά. JÖBG 14. αὐτός οὖτος δέ Ουπράβδα. σελ. 52 . 107 Προκόπιος. [εκδ. 111 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. Ένα από τα πολυσύνθετα και αμφιλεγόμενα προβλήματα που απασχόλησαν έντονα την ιστορική έρευνα τον 19ο αιώνα. Beiträge zur historiographischen Methode des Prokopios von Kaisareia». J.και οι Άντες . 2001. (CFHB  17). Αυτή την εκδοχή υιοθέτησε – στηριζόμενος όπως αναφέρει ο ίδιος στον Προκόπιο . Το χωρίο του Προκοπίου που αφορά τους Σλάβους για το διάστημα από το 530 έως το 550 περίπου. (1997) Βυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι. Speculum 40: 303. 2 (De Bellis). G.

) ιστορικός Καρολίδης δεν αποκατέστησε πλήρως την αλήθειαν». (⁵1995) Ιστορία βυζαντινού κράτους: Ιστορία πρώιμου βυζαντινής περιόδου (324-565). 1994. σελ. Αθήναι. Αλέξανδρος]. 114 Ο Στίλπων Κυριακίδης γράφει χαρακτηριστικά: «είναι περίεργο ότι και ο εκδότης της εκδόσεως ταύτης (5η έκδ. Καρολίδης114. Stuttgart – Tübingen. Αθήνα.εξ. αλλά και άλλοι διανοούμενοι της εποχής του είχαν την ίδια αντίληψη. 391-392. Ι. 68-69. Αθήνα-Θεσ/νίκη. τομ. Ευρώπης 32].8ο αιώνα. στηριζόμενος στον Προκόπιο. Ι. ο Καρολίδης εξέφρασε τις αντιρρήσεις του στην 5η έκδοση της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους. ότι ο Παπαρρηγόπουλος παρασύρθηκε113 από το μύθο αυτό της σλαβικής καταγωγής του Ιουστινιανού.Κέντρο Σπουδών Ν. Κυριακίδης. βλ. Ευρώπης . σελ. 117  Fallmerayer. κυρίως σελ.ἀφού ὁ Ιουστίνος μετεκαλέσατο τόν ἀνεψιόν αὐτοῦ εἰς Κωνσταντινούπολιν καί ἐξεπαίδευσεν αὐτόν καί προήγαγε. Α’. (ανατ. η οποία μάλιστα ουσιαστικά αναπαράγεται. 80 κ.εξ και 47 κ. αλλά και της ουσιαστικής εξάλειψης του ελληνικού πληθυσμού στην ευρύτερη περιοχή μετά την άφιξη των Σλάβων117. τό μέν Ἰστόκ εἰς Σαββάτιον. στη μελέτη του Η Μακεδονία του Αιγαίου και οι Γιουγκοσλάυοι. Όπως αναφέρει σχετικά ο στρατηγός Δ. J. μετεφράσθησαν εἰς τήν λατινικήν. [εκδ.Α. Καραγιαννόπουλος115 πάντως. ισχυρίζεται ότι ήταν θρακικής καταγωγής και γεννήθηκε στο Ταυρήσιο της Δαλματίας. τομ. 113 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ.Αναστασιάδης). Τη σλαβική πλαστογραφία κατέρριψε περίτρανα ο μεγάλος Ρώσος βυζαντινολόγος V. σελ. περί ολοκληρωτικής κατάρρευσης της βυζαντινής κυριαρχίας στα Βαλκάνια κατά τους 7 ο . Ζαγκλής112.χαρτογραφία116. (1946) Η Μακεδονία του Αιγαίου και οι Γιουγκοσλάυοι. Darmstadt 1965). 18. υποσ. στη σύγχρονη ιστοριογραφία . 8 κ. Σ.Ε. Ι. ισχυριζόμενος ότι πιθανόν η καταγωγή του αυτοκρατορικού του οίκου να έχει ιλλυρικές ή αλβανικές ρίζες και όχι σλαβικές. 5ος.Παπαρρηγόπουλος – Π.­Ph. τό δέ Οὐπράβδα ες Ἰουστινιανόν». σελ. Ωστόσο. Θεσ/νίκη. Ο Φαλλμεράυερ ανέπτυξε την ακραία θεωρία. (1994) Το βυζαντινό διοικητικό σύστημα στα Βαλκάνια (4ος-9ος αι.Καρολίδης-Γ. 112 Ζαγκλής. 2. Untergang der peloponnesischen Hellenen und Wiederbevölkerung des leeren Bodens durch slavische Volksstämme. (1946) Τα Βόρεια Εθνολογικά Όρια του Ελληνισμού. όπως ο καθηγητής της Νομικής Αλκ.Ε. 115 Καραγιαννόπουλος.τη σλαβική καταγωγή του αυτοκράτορα. ἤ ἐπί τό λατινικώτερον διεμορφώθησαν. Π. xii­xiv. 116 Καραγιαννόπουλος.   53 . Δ. σελ. Κρασσάς˙ ακόμη κι αυτός ο εκδότης της αναθεωρημένης 5ης έκδοσης της Ιστορίας του Παπαρρηγόπουλου. (1830) Geschichte der Ηalbinsel Morea während des Mittelalters. όπου αναφέρει στην πρώτη κιόλας υποσημείωση ότι οι αλλαγές των ονομάτων της οικογένειας του Ιουστινιανού ήταν προσθήκες μεταγενέστερης επινόησης (12 ος αιώνας) σλάβων (κυρίως νοτιοσλάβων) ιστορικών για να αποδείξουν – ψευδώς . Vasiliev. Ο Ι. Θεσ/νίκη. τό δέ Βιγλενίτζα εἰς Βιγιλαντίαν.Α.) [Ελληνική Επιτροπή Σπουδών Ν. Ein historischer Versuch.εξ.

 Φρ. έδωσε ο καθηγητής Γιώργος Βελουδής. και πως ουσιαστικά σλαβική εγκατάσταση δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.  Κ. 5: 404­434. υποστηρίχθηκε η ακριβώς αντίθετη άποψη.  Κ.  ἐν  Βενετίᾳ  1872). (1898) Slavjane v Grecii. München und Paris».  Ἀνασκευὴ  τῶν  θεωριῶν  Φαλλμεράυρ. 119   Enepekides. [Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού].  Ηοpf. Vasiliev. Αθήνα. σελ.  Ζαμβάλδης.  54 . Άλλωστε στο έργο του Ιστορία της Τραπεζούντας. A.  μτφρ. 24 κ. Παρόλα αυτά.για την ελαχιστοποίηση της έκτασης και των συνεπειών της. Leipzig.. πολιτικές ή προσωπικές σκοπιμότητες. o oποίος ωστόσο αποδοκίμασε ανοικτά τις ακραίες απόψεις του Φαλλμεράυερ118. ήδη κατά τον 19ο αιώνα δόθηκαν άμεσες και επιστημονικά στηριγμένες απαντήσεις στους παραλογισμούς του Γερμανού ιστορικού120.. Oἱ Σλάβοι ἐν  Ἑλλάδι. Kopitar. 103­119. όταν η ιστορική έρευνα του θέματος είχε πλέον «ενηλικιωθεί» αποδεσμευόμενη. Xoπφ.   (1843)  Περὶ  της  εποικήσεως  σλαβικών  τινών  φύλων  εις  την Πελοπόννησον  [Βιβλιοθήκη  ιστορικών  μελετών  203].   (1870)   L’Empire   grec   au   dixieme   siècle:   Constantine   Porphyrogénète. Sathas. Rambaud. που διατείνονταν ότι Σλάβοι άποικοι υπήρξαν στην Ελλάδα μόνο κατά τη χρονική περίοδο 750-807. Κ. Viz. Paris. αντίθετα απ’ ότι πιστευόταν μέχρι σήμερα. (1982) Ο Jakob Phillip Fallmerayer και η γένεση του ελληνικού ιστορισμού. Wiener Slavistisches Jahrbuch 5: 53­70.  Εν  Αθήναις. 626­670. όπως είδαμε παραπάνω. λίγο μετά τα μέσα του 20ού αιώνα. Ουσιαστικός «πατέρας» αυτής της θεωρίας. v­ xxxiv. υπήρξε ο Σλοβένος γλωσσολόγος και φιλόλογος J. Vrem. 120   Παπαρρηγόπουλος. υποστηρίζοντας ότι ο Φαλλμεράυερ. τομ. Leipzig (ελλ. στα αμέσως επόμενα χρόνια.   209­240.   P. από άγονες αντιπαραθέσεις και διαμάχες του παρελθόντος. Α.: K. Γ. B. αποκαλεί τους Νεοέλληνες «απογόνους εκείνων των ανδρών που αγωνίστηκαν στις Πλαταιές και στη Σαλαμίνα». εθνικιστικές επιδιώξεις. κυρίως από τον Γερμανό ιστορικό Κarl Hοpf (1832-1873) και ορισμένους Έλληνες συγγραφείς121.   Nach   ungedruckten   Akten   und   Briefen   aus   den Archiven von Wien. στρεφόταν εναντίον του πανσλαβισμού και επειδή πίστευε στην ακεραιότητα της οθωμανικής αυτοκρατορίας ως αντίβαρο στις σλαβικές διεκδικήσεις. (1870)  Documents inédits relatifs à l’histoire de la Grèce au moyen âge.  σελ.   Paris. θέλησε να πλήξει την ελληνική ιστορική και εθνολογική συνέχεια. Βελουδής.  Α. (1867) Geschichte Griechenlands vom Beginn des Mittelalters bis auf die Neuere Zeit. ουσιαστικά ως απάντηση στην προηγούμενη θεωρία και επρόκειτο για την πλήρη άρνηση της σλαβικής εγκατάστασης ως ιστορικού γεγονότος . C. Παράλληλα είχε πλέον καταστεί εφικτή η αξιοποίηση και συγκριτική μελέτη όλων των συναφών διαθέσιμων 118 Νέες πρωτοποριακές ερμηνευτικές προσεγγίσεις της θεωρίας του Φαλλμεράυερ.εξ. έκδ. φυλετικές προκαταλήψεις και φυσικά από εσφαλμένες ευρύτερες θεωρήσεις και παρανοήσεις των λεγομένων των πηγών. Η communis opinio για το πρόβλημα των σλαβικών εγκαταστάσεων διαμορφώθηκε εν πολλοίς. Για την αντίκρουση της θεωρίας του Φαλλμεράυερ.   (1867)   Geschichte Griechenlands vom Beginn des Mittelalters bis auf die Neuere Zeit.   (1953)   «Kopitar   und   die   Griechen.ή συνηθέστερα .  σελ. 1ος. αποδεχόμενος παράλληλα την επιβίωση του αρχαίου ελληνικού στοιχείου119. σελ. ως ένα βαθμό. βλ.   121  Ηοpf.

της παλαιότερα άγνωστης συλλογής των Θαυμάτων του Αγίου Δημητρίου) αλλά και των ευρημάτων της αρχαιολογικής σκαπάνης καθώς και των οικωνυμίων και του τοπωνυμικού υλικού122. επιστολές. 303­304. DOP 13: 1­21. G. επισκοπικοί κατάλογοι κ. Rassenkunde) αλλά και στη θεώρηση του ιστορικού παρελθόντος υπό ένα ρομαντικό ή και εθνικιστικό πρίσμα. σελ.χ.  Η ιστορία της Βυζαντινής aυτοκρατορίας.   124  Ostrogorsky. (1995) Ξενικές εγκαταστάσεις στη μεσαιωνική Μακεδονία (Το πρόβλημα των σλαβικών εποικισμών στη διεθνή βιβλιογραφία).-Cl. Από τα μέσα του 20ου αιώνα και εφεξής. μελέτες σύγχρονων «νεοφαλμεραϋεριστών». (1959) The Byzantine Empire in the World of the Seventh Century. Παρά την ουσιαστική υποχώρηση της ανάπτυξης ποικίλων θεωριών περί «φυλετικής καθαρότητας» και μη ιστορικής συνέχειας του ελληνισμού στα Βαλκάνια.ά. (²2011) Τα Βαλκάνια: O βυζαντινός κόσμος. 122 Μίντσης. ZRVI 4: 73­88. Οι παλαιότερες απόψεις του 19ου αι.Χ. Γ. Cheynet. Η εγκατάσταση των Σλάβων τεκμαίρεται από τα λεγόμενα των σωζόμενων γραπτών πηγών της εποχής (αφηγηματικά κείμενα. σελ.  Πανεπιστήμιο  του  Καίμπριτζ. συνεχίζουν να εμφανίζονται. Αθήνα. σελ. τομ. αν και σχετικά σποραδικά πλέον. μτφρ. Καραγιαννόπουλος Γ. βυζαντινολόγων και σλαβολόγων124.. 354- 55 . (1950) Justin the First. μ. 605-636. J. F. Cambridge.πληροφοριών που προέκυψαν από την ιστορική και φιλολογική έρευνα του συνόλου των κειμένων (λ. οι ιστορικές ανακρίβειες για το ζήτημα των σλαβικών εγκαταστάσεων και των αποτελεσμάτων τους συνεχίζουν δυστυχώς να υφίστανται και να αναπαράγονται.. Βυζαντιακά 15: 155-176. Α. Αθήνα. Α. (1956) Car Foka (602­610) i podunavksi Avaro­Sloveni (De Avaro­slavis in Phocae imperatoris aetate). .  Obolensky. D. αποτελεί αδιαμφισβήτητο ιστορικό γεγονός. αλλά και γενικότερα στα νότια Βαλκάνια κατά τον 7ο αι. θα πρέπει εν πολλοίς να αποδοθούν στις τότε τάσεις της λεγόμενης «φυλετικής επιστήμης» (γερμ. Η άφιξη και η εγκατάσταση σλαβικών φύλων στον ελλαδικό χώρο. (²1979) Η αυτοκρατορία και οι βόρειοι γείτονές  της  (565­1018).) αλλά και από τα ποικίλα ανασκαφικά ευρήματα και το λοιπό αρχαιολογικό υλικό που εμπλούτισε και συνεχίζει να ενισχύει τις γνώσεις μας για το συγκεκριμένο θέμα. Η Βυζαντινή αυτοκρατορία (641-1204). Σαούλ Ντ. Ι. Α’. Vasiliev. ειδικότερα από τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα. Α. το οποίο είχε πολλαπλές πολιτισμικές και πολιτικές συνέπειες για τις συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές 123. τομ. έγγραφα. Καραστάθη. προλ. βάζοντας σε διχόνοιες τους βαλκάνιους γείτονες. 123  Barišić. Β´. Γ.μτφρ. το οποίο ενίοτε συσκότιζε ή και αλλοίωνε τα ιστορικά δεδομένα και επηρέαζε αρνητικά την κρίση ερευνητών και φυσικά ακόμη περισσότερο των μη ειδικευμένων αναγνωστών.

τα σλαβικά γλωσσικά δάνεια στη μεσαιωνική ελληνική όχι μόνο δεν ενισχύουν αυτήν την άποψη. 125 Μαλιγκούδης. Γ´. άλλοτε ειρηνικά131 και άλλοτε πολεμικά στα εδάφη του ελληνικού χώρου . 130 Χριστοφιλοπούλου. οι Βίνδες κινήθηκαν νότια. Ο Φαλλμεράυερ δεν μνημονεύει τη διείσδυση αυτή των 389. Νεότερος ελληνισμός. προς τις περιοχές της βυζαντινής αυτοκρατορίας και ήταν κυρίως αυτοί που εισέβαλαν σταδιακά. Leipzig. Παπαρρηγόπουλος. Α. από τις αρχές του 20 ου αιώνα. 128 Χριστοφιλοπούλου. Αντίθετα. αυτός που εξεσλάβισε γλωσσικά τη Ρωσία και τη Βουλγαρία. σελ. της ίδιας Βυζαντινή αυτοκρατορία. δηλαδή τους Ουτρίγουρους. Για παράδειγμα. Σταματόπουλος. Zinkeisen126 το 1832. Άντες και Σλάβους 130. Ειδικότερα για τους Σλάβους και τη διείσδυσή τους στον ελληνικό χώρο. Οι Άντες αναφέρονται ως ο κύριος σλαβικός όγκος. Εν Αθήναις. Νέα Εστία 130:1561-1567. 126  Zinkeisen. σελ. 703 κ. 119-130. (2009) Το Βυζάντιο μετά το έθνος. Το κράτος αυτό περιλάμβανε στους κόλπους του λαούς που είχαν εγκατασταθεί παλαιότερα στην περιοχή αυτή. (1983) «Βυζαντινή Μακεδονία. (²1991) Σλάβοι στη μεσαιωνική Ελλάδα. ότι οι μεσαιωνικές σλαβικές εγκαταστάσεις στη Μακεδονία και γενικά στην Ελλάδα ανήκαν γλωσσικά και εθνολογικά στον βουλγαρικό κλάδο των Νότιων Σλάβων. Το πρόβλημα της συνέχειας στις βαλκανικές ιστοριογραφίες. 2006. ο Παπαρρηγόπουλος αναφέρει τρεις σλαβικούς κλάδους: τους Άντες. τον Έλβα και τις Βαλτικές χώρες. 112. Ουσιαστικά όμως τη σύλληψη αυτή περάτωσε και θεμελίωσε ο Κ. των οποίων οι γηγενείς κάτοικοι χάθηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά.ε.­W. 1­ 4. αλλά παρόλα αυτά οικειοποιήθηκαν τη γλώσσα τους και τον πολιτισμό τους βλ. υποστήριξε επίσης ότι οι Σλάβοι κατέκλυσαν τις ελληνικές περιοχές στα τέλη του 6ου αιώνα. Σχεδίασμα για την εποχή από τα τέλη του Στ' μέχρι τα μέσα του Θ' αιώνα». 1ος. (1832) Geschichte Griechenlands vom Anfänge geschichtlicher Kunde bis auf unsere Tage. αλλά αντιθέτως οδηγούν στο εντελώς αντίθετο συμπέρασμα125. Παράγοντες εξελληνισμού [Βιβλιοθήκη Σλαβικών Μελετών 1]. Πολιτειακή δομή. (1843) Περί της εποικίσεως Σλαβικών τινών φυλών εις την Πελοπόννησον. αν και ο ίδιος στον 1 ο τόμο του παραπάνω έργου του127.­W. 56 .ε. Leipzig. Παπαρρηγόπουλος στην περίφημη Ιστορία του Ελληνικοῦ Έθνους128. Βυζαντινά 12: 15. τομ. σελ. Εθνολογική προέλευση. σελ. 17 κ. Δ. Αθήνα. τομ. ιδρύοντας μάλιστα κράτος – υπό την ηγεσία των Αβάρων – το 568 το οποίο άρχιζε από τον Δούναβη και έφτανε μέχρι τον Δνείπερο. 127 Zinkeisen. Οι Βένδες μετέφεραν τη σλαβική γλώσσα στην Τσεχία και τη Σλοβακία. J. 90-91. Κ. Φ. Την ιστορική συνέχεια του ελληνικού έθνους oυσιαστικά επισήμανε πρώτος ο J.  τομ. Θεσσαλονίκη. σελ. (1832)  Geschichte Griechenlands vom Anfänge geschichtlicher Kunde bis auf unsere Tage. J. Αθήνα. τους Βένδες και τους Βίνδες129. Α. 129 Σύμφωνα με τον Παπαρρηγόπουλο οι Βούλγαροι δεν είναι Σλάβοι. (1991) Ο Κωνσταντίνος Δ. Αι. Παπαρρηγόπουλος και το σλαβικό ζήτημα. Ωστόσο.-W. Οικονομική οργάνωση. Κουτρίγουρους. Βούλγαροι ιστορικοί υποστηρίζουν. Συμβολή στην έρευνα.

τομ. διαβάντες τόν Ἴστρον μετά στρατοῦ μεγάλου. Λίγες μόνο δεκαετίες τον χώριζαν 131 Την ειρηνική σλαβική εγκατάσταση στον ευρύτερο βαλκανικό χώρο πρώτοι υποστήριξαν ο Σλοβένος Jernej Bartol Kopitar και ο Γερμανός J.τονίζουν τον υπερβολικό ελληνοκεντρισμό του φλογερού πατριώτη και τα εθνικιστικά κριτήρια που διατρέχει σχεδόν όλο το συγγραφικό του έργο. εντούτοις την πρώτη εκτενή ανάλυση και ερμηνεία των πηγών την οφείλει η νεότερη ελληνική ιστορία στον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο και στο σύγχρονό του Σπυρίδωνα Ζαμπέλιο. (Κ. Πάσαι των περιπετειών τούτων αι λεπτομέρειαι δεν είναι οικοδομητικαί˙ αλλά μήπως ως τοιούτο τι δεν συμβαίνει εις τα πλείστα των μεγάλων εθνών. 2001. πρβλ. βιβλίον 9ον. σελ. βλ. Παπαρρηγόπουλος). Σάθας (1842-1914). 1596 (1994): 39-42. Κάποιος προσεκτικός μελετητής οφείλει όμως να ανιχνεύσει ποιες ήταν οι συνθήκες της εποχής που έγραφε την ιστορία του. 1932. 57 . 134 «…Αρχόμεθα ήδη της εξιστορήσεως των περιπετειών του ελληνικού έθνους από της ε’ μέχρι της ιγ’ εκατονταετηρίδος. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. Α. 156-158. το νεότερο ελληνισμό»135. Αθήναι. σελ. Κ. το μεσαίωνα. Παγκόσμιο Βιογραφικό Λεξικό (Εκδοτική Αθηνών). που είχε αποκρουσθεί με επιτυχία από τους βυζαντινούς132. Παρόλο που η αρχική έκδοση πολύτιμων βυζαντινών κειμένων οφείλεται στους σπουδαίους φιλολόγους και ιστορικούς. Καρολίδη στη διαμόρφωση του έργου. αναφερόμενοι στη συμβολή του Παπαρρηγόπουλου στη βυζαντινή ιστορία – και ειδικότερα στην έρευνα των σλαβικών διεισδύσεων στη νότιο βαλκανική χερσόνησο . Zinkeisen (αυτοί οι δυο είναι και οι πρώτοι που αντέκρουσαν τη θεωρία του Φαλλμεράυερ). Σαββίδης.Θ. «πως με την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους ο Παπαρρηγόπουλος έκανε πράξη την ανάγκη να συνταχθεί ένα σύγγραμμα ελληνικής ιστορίας που να εκφράζει του ελληνικού στοχασμού και της ελληνικής συνείδησης τη θέση. ορία του Ελληνικού Έθνους. 19-20. 135. 8: 157-158. τχ. ήταν καθοριστική και από το 1925 είχε δώσει νέα διάσταση στο μνημειώδες έργο του Παπαρρηγόπουλου. α’.».Ἡ καταστροφή αὕτη ἥν ἔπαθον οἱ Ἄνται.».. Γ’. Αθήνα. τομ.Καρολίδης). Η ιστορία του Κ.. ἀπήλλαξεν ἐπί μακρόν χρόνον τό κράτος πάσης ἀρκτώας ἐπιδρομῆς. 135 Δημαράς. Ἄνται. αλλά την επιδρομή των Αντών στη Θράκη τον 6ο αιώνα. Παπαρρηγόπουλου. Παπαδόπουλος Κεραμέας (1855-1912) και Σ. Δημαράς χαρακτηριστικά έγραφε. ως προς την αρχαιότητα. όπως οι Κ. ένα έργο ζωής133 (opus vitae). Α. τομ.. Παπαρρηγόπουλος – Π. 132 «Τῳόντι μικρόν μετά τήν εἰς τον θρόνον ἀνάβασιν τοῦ Ἰουστινιανοῦ. φυλή σλαυϊκή. [εκδ.W. όπως και εις τους πλείστους των μεγάλων ανδρών. 133 Η συμβολή του Π. ἐνέβαλον εἰς τήν Θράκην.Βινδών τον 8ο και 9ο αιώνα στον ελληνικό [βυζαντινό] χώρο. βλ. Γαλαξία- Ερμείας].Θ. (1988) λήμμα «Παπαρρηγόπουλος». «Ο ιστορικός Παύλος Καρολίδης (1849-1930)» ΝΕστ. άντεξε στο χρόνο επειδή εκφράζει απόλυτα τον εθνικό στοχασμό 134 και που ο σύγχρονος βιογράφος του Κ. Οι κορυφαίοι βυζαντινολόγοι. τιτλοφορούμενο πλέον ως Ιστορία του Ελληνικού Έθνους από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερα. Αθήνα. Λάμπρος (1851-1919).

το οποίο όμως διέλυσε ο Βασίλειος Β’ το 1014 140. Ο μεγάλος Ρώσος βυζαντινολόγος Αλέξανδρος Βασίλιεφ (Vasiliev V. είναι αλήθεια ότι βρέθηκαν υλικά κατάλοιπα σλαβικών εποικισμών και αρκετά τοπωνύμια από τη – κυρίως . βλ. στην υποτιθέμενη ολοκληρωτική εξαφάνιση του ελληνικού στοιχείου. που ο Παπαρρηγόπουλος θα επιχειρούσε με επιτυχία – αν λάβουμε υπόψη μας το θόρυβο που δημιούργησε – να ανακατασκευάσει τη θεωρία του Φαλλμεράυερ (1790-1861). G. 58 . 60-61. Σαββίδης. σελ. 46. σελ. σελ. Ο άλλος σπουδαίος Ρώσος βυζαντινολόγος. ΝΕστ. 136 Επανέκδοση του έργου. 140 Αδριώτης. όπως και ο Κάρολος Χοπφ (1832- 1873)139.Καραβία. ακόμη και στην Πελοπόννησο. δηλαδή πάνω στην ίδρυση του νεοελληνικού κράτους. γεγονός που ο Arnold Toynbee θεωρεί το μεγαλύτερο πολιτιστικό επίτευγμα του ορθόδοξου Χριστιανισμού141. Αθήναι 1843)136. στη σειρά Βιβλιοθήκη Ιστορικών Μελετών (αρ. Αθήνα. σελ. μτφρ. Α’. Γιανναδάκης. Γεώργιος Οστρογκόρσκι (G. μτφρ. αλλά αντιτάχθηκε σφοδρά. V. 141 Toynbee. Αθήνα 1992. περί εκσλαβισμού και εξαλβανισμού του ελληνικού χώρου κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα138. σελ. Α. τομ. 209). που είναι η συγγραφική απαρχή στα «προκαταρκτικά βήματα για μια πιο εκτενή εργασία» 137. Αθήνα. σελ. την εποχή που ο Σαμουήλ (977) ίδρυσε το κρατίδιό του στη βόρεια Μακεδονία.από τη λήξη του πολύμοχθου αγώνα για την ελευθερία των Ελλήνων και την ίδρυση του μικρού νεοελληνικού βασιλείου. αφού φυσικά η ιστορία του Βυζαντίου ήταν για τους Έλληνες επιστήμονες ένα τμήμα της εθνικής τους ιστορίας». Ο Παπαρρηγόπουλος είχε αποδεχτεί την κάθοδο – από τα τέλη του 6 ου αιώνα .) τόνιζε ότι «κατά τον Παπαρρηγόπουλο ο ελληνισμός υπό την μιαν ή την άλλην μορφήν συνέχισε την ύπαρξή του – μια υγιή ύπαρξη – καθ’ όλη τη βυζαντινή περίοδο». Α. Ι. 385-387. 31. (1997) Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους. Θεσ/νίκη. Το πρώτο χρονολογικά έργο του γράφηκε το 1843 και αφορούσε τους Σλάβους και τις εποικίσεις τους (Περί εποικίσεως σλαβικών τινών φύλων εις την Πελοπόννησον. Αθήνα. (1973/2000) Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.Ν. Κοντού. Vasiliev. 1995 Περισσότερες πληροφορίες για τη ζωή και το έργο του σπουδαίου Γερμανού μελετητή της ελληνικής ιστορίας βλ. Ostrogorsky. 138 Ο πρώτος τόμος του έργου του Φαλλμεράυερ Ιστορίας της Χερσονήσου του Μορέως κατά το Μεσαίωνα.. Ανασκευή των θεωριών του Φαλλμεράυερ.σύντομη κυριαρχία Βούλγαρων (Σλάβων) στον ελλαδικό χώρο. 129. Αθήνα. κυκλοφόρησε μόλις το 1830. με εισαγωγικά σχόλια του Δ. βλ. (1989) Το ομόσπονδο κράτος των Σκοπίων και η γλώσσα του. V. (1993) «Δυο μεγάλοι Γερμανοί ιστορικοί μελετητές της Ελλάδος τον περασμένο αιώνα: Κάρολος Χοπφ (1832-1873) και Γουσταύος Χέρτσμεργκ (1826-1907)». Ν. Ν. 137 Vasiliev. Ostrogorsky) συμπλήρωνε: «στην Ελλάδα η ενεσχόληση με τη βυζαντινή ιστορία άρχισε νωρίς.. έκδοση) Οι Σλάβοι στην Ελλάδα. Οι βυζαντινοί πέτυχαν τελικά να αφομοιώσουν τους Σλάβους και κυρίως να τους εκπολιτίσουν. 29. (1973/2000) Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. 139 Έγινε ευρύτατα γνωστός με το μνημειώδες έργο του (ελλ. Παναγόπουλος. Αθήνα. εκδόσεις Δ.των αβαροσλαβικών φυλών στον ελληνικό χώρο. (1992) Οι Έλληνες και οι κληρονομιές τους. Βέβαια. 133/1577.

εἰς τήν πραγματικότητα ἡ πολεμική του ἀπέρεεν ἐκ τῆς πεποιθήσεως ὅτι ὥφειλε νά τεθή φραγμός εἰς τήν σλαβικήν ἐπεκτατικήν πολιτικήν»142. 144 Περισσότερες πληροφορίες για τις επαφές των βυζαντινών με το σλαβικό κόσμο. Η μεθόριος του Δούναβη και ο κόσμος της στην εποχή της μετανάστευσης των λαών (4ος-7ος αι. Πατούρα-Σπανού. Α. (1999) «Η θετική πλευρά του έργου του Φαλλμεράυερ». 52-60. Ο κόσμος των Σλάβων μέσα από την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους του Κ. Α. Ταχιάος. όπως και άλλων λαών. βιβλιοκριτικά. σελ. σελ. Θεσ/νίκη. 15-20. Α. Σαββίδης. φιλολογικά. στο Ποικίλα δοκίμια ιστορικά. [IBE/EIE. Αθήνα. προκάλεσαν αρκετές καταστροφές και οδήγησαν την κεντρική εξουσία στη δημιουργία ενός εκτεταμένου συστήματος οχυρώσεων στο σύνολο σχεδόν της βαλκανικής χερσονήσου143. (2008) «Οι επιδρομές των βαρβάρων στο Ιλλυρικό και τη Θράκη και η πτώση του limes: ιστορικό περίγραμμα». τομ. 35. όπως αποτυπώνονται μέσα από τις μεσαιωνικές πηγές βλ. σελ. Σε αυτό το υποκεφάλαιο θα εξετασθούν περιληπτικά οι κυριότερες μαρτυρίες – με σχολιασμό -της επαφής144 του 142 Χριστοφιλοπούλου.2. τονίζεται από μεγάλη μερίδα ερευνητών όλο και περισσότερο ότι «ἐνώ ὁ Κ. Β’1:610-867. Παπαρρηγόπουλος ἐθεώρησεν ὅτι ἡ ἀμφισβήτησις τῆς ἑλληνικότητος τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Ἑλλάδος ὑπό τοῦ Φαλλμεράυερ ὡφείλετο εἰς τάς πανσλαβιστικάς αὐτοῦ συμπαθείας. (²1993) Βυζαντινή Ιστορία. (2006) «Ο κόσμος των 59 . 143 Για τις επιθέσεις των Σλάβων στις βαλκανικές επαρχίες του Βυζαντίου έως το 602. Α. στο Σοφία Πατούρα-Σπανού. Παπαρρηγόπουλου Η εμφάνιση των Σλάβων στον χώρο του Κάτω Δούναβη στις αρχές του 6 ου αιώνα δημιούργησε νέα δεδομένα για τη βυζαντινή αυτοκρατορία. Οι επιθέσεις των σλαβικών φύλων. Eρευνητική Bιβλιοθήκη 6]. Αθήνα.). η οποία τώρα πλέον καλούνταν να προστατεύσει πιο επισταμένα τις βαλκανικές επαρχίες της από τους βάρβαρους λαούς που ζούσαν στη βόρεια όχθη του ποταμού. βλ. Δ. Σ. Τα τελευταία χρόνια.

Ταχιάος. Αναδρομὴ σε αμοιβαίες σχέσεις και επιδράσεις. Θεσ/νίκη. (1992) Κύριλλος και Μεθόδιος. Αναστάσιος Α’). Σημ: Η έκδοση ακολουθεί την τελευταία έκδοση του έργου από τον Παπαρρηγόπουλο [Εν Αθήναις. Θεσ/νίκη. Σλάβοι Αγιον Ὀρος. Ευρώπης». Βλ. 155-156. Νυσταζοπούλου – Πελεκίδου.Βυζαντίου με το σλαβικό κόσμο. (1971) The Byzantine Commonwealth. Φ. Κ. (1991) Σλάβοι στη Μεσαιωνική Ελλάδα.Α. New York. 148 Στις αρχές του 6ου αιώνα. (Αμύνταιο 21-22 Μαΐου 2010). Θεσ/νίκη. D.. Δαπέργολας. βιβλίον 9ο. Lemerle. Ιστορία Βυζαντινού Κράτους.ἀναπείθει σφᾶς ἔφοδον αὐτίκα ἐς τῶν Κουτριγούρων τούς ὑπολελειμμένους ποιήσασθε. Α’. Νιχωρίτης. επιμ. Ευαγγέλου. P. 500-1453.Γ.ακολουθούν τις εκδόσεις Γαλαξία – Ερμείας [Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. 145 Τα επιλεγμένα κείμενα – με απόδοση στη νεοελληνική γλώσσα . 150 Για τις αλληλεπιδράσεις του ελληνικού και του σλαβικού κόσμου βλ. εκ του τυπογραφείου των καταστημάτων Ανέστη Κωνσταντινίδου. (⁵1995) Ιστορία Βυζαντινού Κράτους.. που αργότερα θα εγκατασταθεί οριστικά μεταξύ Ίστρου και Αίμου και θα επηρεάσει ουσιαστικά τα επόμενα χρόνια την τύχη του ελληνικού έθνους150. Ι. αναζητώντας εδάφη για εγκατάσταση. Κατά την πρώτη εκείνη εισβολή. Θεσ/νίκη. βυζαντινό]148από τον ποταμό Ίστρο149 οι Βούλγαροι. (1992) Οι βαλκανικοὶ λαοὶ κατὰ τους μέσους χρόνους. 149 Ο Καραγιαννόπουλος. Eastern Europe. άρχισαν να κινούνται απειλητικά εναντίον της βυζαντινής μεθορίου διάφορα ουννο-βουλγαρικά φύλα (Ουτίγουροι. εκτός των Αβαροσλάβων. London 1980. Ι. τον αναφέρει ως «ποταμόν Τζούρταν». 60 . 2001]. πρβλ. σελ. (2011) Slavia Orthodoxa: Tομές στην πνευματική και πολιτιστική ιστορία του ορθόδοξου σλαβικού κόσμου. Προκόπιος. Κύριλλος και Μεθόδιος: Παρακαταθήκες Πολιτισμού. Κουτρίγουροι). 2012. κατά τη διάρκεια της οποίας σκοτώθηκε και ο επικεφαλής του στρατεύματος Ιουλιανός. RH 211: 265­308 (= P. [εκδ. από την πρώτη τους εμφάνιση. 332. Θεσ/νίκη.21: ταῦτα σημήνας τοῖς Οὐτιγούροις Ἰουστινιανός βασιλεύς. για πρώτη φορά. Θεσ/νίκη. Βυζάντιο. Α. μπήκαν στο κράτος [εν. Ν. από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. έθνος τουρκικής καταγωγής. 2001. Obolensky. Γαλαξία – Ερμείας]. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. I). Αθήνα.  επίσης  Lemerle. [Βιβλιοθήκη Σλαβικών Μελετών 1]. Η. Θεσ/νίκη. αφού προέλασαν μέχρι το Ιλλυρικό Σλάβων στην προοπτική της ελληνικής ιστορικής έρευνας». βλ. Μαλιγκούδης. Οι θεμελιωτές της αρχαίας σλαβικής γραμματείας. σελ. τομ. Α’ (324-565). Α. 147 Ο Ι. που είχε οδυνηρά αποτελέσματα για το βυζαντινό στρατό. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου: «Η Πολιτισμική κληρονομιά του έργου των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου ως παράγοντας ενότητας με τους λαούς της Ν. σελ. 146 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. (1954)  Invasions et migrations dans les Balkans depuis la fin de l‘époque romaine jusqu‘ au VIIIe siècle. Καραγιαννόπουλος αναφέρει ως πρώτη βουλγαρική επιδρομή το έτος 493 (αυτοκρ. Καραγιαννόπουλος. όπως τις αφηγείται ο ίδιος ο Παπαρρηγόπουλος στην Ιστορία του Ελληνικού Έθνους145: Πρώτη επιδρομή των Βουλγάρων146 «Το 499147 λοιπόν. Αθήνα. τόμ. τομ. Υπέρ Πολέμων 4. (2009) Σλαβικές εγκαταστάσεις στη Μακεδονία από τον 7ο έως και τον 9ο αιώνα. M.. VR. 1886]. Θεσ/νίκη. α’. 332. Essais sur le monde byzantin.

αρχικά στις βόρειες επαρχίες της αυτοκρατορίας (Ιλλυρικό- Θράκη). πυρπολώντας πόλεις και εξανδραποδίζοντας ή σφάζοντας τους κατοίκους κυρίως στη Θράκη και στη Μακεδονία. πρβλ. αφού πέρασαν τον Ίστρο. λεηλατώντας βυζαντινά εδάφη. Haury. πρβλ.Το 502 οι Βούλγαροι λεηλατούν151 πάλι τη Θράκη152. αλλά από άλλους βαρβάρους». 153 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. πρβλ. Άντες. Αν και συνεχιζόταν ακόμη ο πρώτος περσικός πόλεμος. ο οποίος γ=ηγούνταν στρατό 15. 154 Σύμφωνα με τον Προκόπιο. επέτρεψε τη σταδιακή διείσδυση των Αβάρων και Σλάβων στον ελληνικό χώρο. Σ.)το Βυζάντιο ήταν απασχολημένο σε άλλα πολεμικά μέτωπα (όπως οι συνεχιζόμενοι στην Ανατολή βυζαντινο-περσικοί ππόλεμοι και στη Δύση οι επιχειρήσεις εναντίον των γερμανικών φύλων). Lipsiae 1883-5]. Ο Ιουστινιανός.000 αντρών˙ αλλά αυτός ο στρατός. εισέβαλαν στη Θράκη με μεγάλο στρατό155. Πατούρα. Χρονογραφία 143.20: ἐξ οὗ Ἰουστινιανός παρέλαβε τήν Ρωμαίων ἀρχήν. σελ. de Boor. βιβλίον 9ο.40. 152 Για τα τεχνάσματα και τις πονηριές των Βουλγάρων κατά τη διάρκεια των επιδρομών αναφέρει σχετικά ο Θεοφάνης ο Ομολογητής: «Οἱ καλούμενοι Βούλγαροι τῷ Ἰλλυρικῷ καί Θράκῃ ἐππιτρέχουσι καί ἐπανατρέχουσι πρίν γνωσθῆναι αὐτούς». [εκδ.000 άντρες και τρεις από τους επιφανέστερους ηγεμόνες. Προκόπιος.)». Προέλαυναν νοτιότερα. σταματούν οι επιδρομές από το βορρά…Επαναλήφθηκαν όμως μετά το θάνατό του οι εισβολές. Γερμανός. σελ. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. 155 Οι συνεχείς πόλεμοι σε Ανατολή και Δύση. 156-158. βλ. προσβλήθηκαν εδώ από το στρατηγό του Ιλλιρικού Άριστο. οι πρώτες επιδρομές των Σλάβων εναντίον του βυζαντινού κράτους.6ος αι. υπήρχαν αρκετές δυνάμεις στη Θράκη.1-5 (έκδ. νικήθηκε και έχασε 4. [ed. Χιλβούδιος153 «Πραγματικά λίγο χρόνο μετά την αναρρίχηση του Ιουστινιανού στο θρόνο154. Ανέκδοτα 18. οι Βούλγαροι και οι Σλάβοι βρήκαν την ευκαιρία να επιδοθούν σε ληστρικές επιδρομές.20-21 (έκδ. III. Ανέκδοτα 18. Σύμμεικτα 6: 315-351. Γαλαξία – Ερμείας]. C. παρόλα αυτά έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την αποκατάσταση των βόρειων limes. 475-476) και Προκόπιος. Θεοφάνης Ομολογητής. ΙΙ. Αθήνα. 114). Σαν χαρακτηριστικό του πνεύματος από τους μεταγενέστερους χρονογράφων αναφέρουμε το Ζωναρά. Υπέρ Πολέμων 7. για 151 Κατά την περίοδο εκείνη(5ος . το Νικόστρατο. Ο βυζαντινός στρατός δεν ήταν ακόμη απασχολημένος στις εκστρατείες έξω από τα σύνορα της Ιταλίας και της Αφρικής. πραγματοποιήθηκαν το πρώτο έτος της ανάρρισης στο θρόνο του Ιουστινιαανού. Άντες. τόμ. 2001.και μετά επέστρεψαν στα εδάφη τους μέσω της Θράκης. σελ. αν και αγωνίστηκε γενναία. Haury. όπου όπως φαίνεται δεν υπήρχε κανένας στρατός να τους αντισταθεί…Αλλά αμέσως μόλις ανεβαίνει το θρόνο ο Ιουστίνος. όχι όμως από τους Βουλγάρους. ο οποίος μιλώντας για το γεγονός αυτό βεβαιώνει ότι οι στρατιώτες του Άριστου κατατροπώθηκαν γιατί οι Βούλγαροι χρησιμοποίησαν τεχνάσματα και πονηριές…. Προκόπιος. (1985) «Συμβολή στην ιστορία των βόρειων επαρχιών της αυτοκρατορίας (4ος – 6ος αι. 26-27. 61 . τον Ιννοκέντιο και τον Ακουϊλίνο˙ και έτσι οι εχθροί επέστρεψαν στην πατρίδα τους χωρίς να υποστούν βλάβες. στον οποίο άρχισε τη σταδιοδρομία του ο Βελισσάριος.

Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. και ελευθέρωσε τους αιχμαλώτους. 62 . σελ. ένας από τους ανηψιούς του Ιουστινιανού. χτύπησε τους Σλάβους εκείνους. σελ. Υπέρ των Πολέμων 7 [Έκδ. όσο επικρατούσε ακόμη ειρήνη στην Ανατολή. πρβλ. Η καταστροφή που έπαθαν οι Άντες απάλλαξε για πολύ το [βυζαντινό] κράτος από κάθε επιδρομή που προερχόταν από το βορρά 156. άλλαξαν πορεία και κατευθύνθηκαν προς τη Δαλματία. 158 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.40. αν και ήταν ασύγκριτα περισσότεροι. α’. Οι Σλάβοι μόλις πληροφορήθηκαν την πολεμική προετοιμασία του Γερμανού εναντίον τους. Προκόπιος. ακυρώνοντας οποιαδήποτε εχθρική ενέργεια. Το καλύτερο δε ήταν ότι επικεφαλής των δυνάμεων του εκεί στρατού ανέλαβε ένας σπουδαίος στρατηγός. Ίσως γιατί. οι οποίοι επέτρεψαν στην 156 Ο Γερμανός παρότι προετοιμάζονταν για την εκστρατεία της Ιταλίας. Προκόπιος. προκαλώντας μεγάλες καταστροφές. μεγάλη μοίρα Σλάβων.εξ. Υπέρ των Πολέμων 3.Αν η τύχη δεν του άνοιξε μεγάλη πολεμική σταδιοδρομία. και περνούσαν το χειμώνα τους στη Θράκη για να μεταβούν την άνοιξη στο στρατό της Ιταλίας. που ο βασιλιάς δεν αναγκάστηκε να αναζητήσει στις κοινές τάξεις του στρατού. οι οποίοι για διάστημα τριών ετών όχι μόνο δεν τόλμησαν να περάσουν τον Ίστρο.. 157 Ο Προκόπιος αναφέρει ότι το 544 και το 546 νέες επιδρομές Αντών . που κι αυτοί υποκινήθηκαν από το βασιλιά των Γότθων Τωτίλα. υπήρχαν διαθέσιμες στρατιωτικές δυνάμεις αρκετές για την άμυνα της Θράκης»157. Γιατί ήταν αυτός ο στρατηγός.1 κ. το 546. Haury. Γαλαξία – Ερμείας]. Αθήνα. 159-164. στην ίδια τους τη χώρα. που ήταν σύμμαχοι του βασιλιά. πάντοτε υπήρξε νικητής…Πλούσιος καθώς ήταν ευχαρίστησή του ήταν να βοηθάει τους αδύνατους και τους φτωχούς…Αυτός λοιπόν ο Γερμανός ήταν επικεφαλής στρατηγός στη Θράκη το 528. [εκδ. προκάλεσε μεγάλο φόβο στους βαρβάρους. όπως στο Βελισσάριο και στο Ναρσή. όταν διορίστηκε στρατηγός της Θράκης το 531.σε περιοχές της Θράκης – με τη συνεπικουρία πλέον και Βουλγάρων. Γερμανός…. II. πρβλ. Το Γερμανό ως στρατηγό της Θράκης.να αποκρούσουν τους εχθρούς που επιτέθηκαν σ’ αυτό το μέρος. αφού πέρασαν τον Ίστρο λεηλάτησαν τη χώρα γύρω απ' αυτόν και έπιασαν πολλούς αιχμαλώτους. Αλλά τότε μια μοίρα Αιρούλων. Ούννοι και Σλάβοι158 «Αργότερα. αλλά τον βρήκε πρόχειρο στο σπίτι του. κατατροπώθηκαν από εκείνο το στρατηγό…Μέχρι το 540 δεν αναφέρεται καμιά επιδρομή των βόρειων βαρβάρων. τον διαδέχτηκε ο επίσης γενναίος και ενάρετος Χιλβούδιος…Ο Χιλδούβιος. όσες φορές του δόθηκε η ευκαιρία να αγωνισθεί. 2001. πήρε διαταγή από τον Ιουστινιανό να αποκρούσει τις σλαβικές επιδρομές πριν την αναχώρησή του. αλλά πολλές φορές και πέρα από τον ποταμό αυτό.. τόμ. τους νίκησε και τους σκότωσε. γιός του αδερφού του. είτε εναντίον των βαρβάρων στην Ευρώπη είτε στην Αφρική. βιβλίον 9ο. όταν εισέβαλαν σ’ αυτή οι Άντες. 354].

στον οποίο έφτασε η πόλη εξαιτίας των Ούννων. Περί της Ιουστινιανού βασιλείας 5.9-19[έκδ. Γαλαξία – Ερμείας]. σελ. το 550. Και το παράδοξο λέει ο Προκόπιος.38. Το έτος αυτό λοιπόν 3. σελ.800 άντρες η πρώτη και 1. R. Agathiae Myrinae Historiarum libri quinque. πρβλ. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς.13. Προκόπιος. ενώ οι σύντροφοι τους έκαναν τα ίδια στην Ιλλυρία…Ο έσχατος κίνδυνος. Η γνώμη για την εξόντωση της ελληνικής φυλής163 «Πιστεύομε μόνο ότι όλα τα πασίγνωστα γεγονότα της μεσαιωνικής μας ιστορίας δείχνουν ότι οι Σλάβοι αυτοί δεν κατέστρεψαν την ελληνική φυλή. Μετά δυο χρόνια πάλι. (CFHB II). Προκόπιος. διαιρέθηκαν σε δυο μοίρες. Ἤδη δέ καί φρούρια ἐνταύθα πολλά τε καί δοκούντα ἐχυρά τό πρότερον εἶναι. Keydell. σελ.και αυτά κατόρθωσαν στη Θράκη. αν και είχε καταβληθεί από τα γηρατιά. β’.800 ή 1. Αθήνα. 2001.000 άντρες και δεν τόλμησαν πουθενά να πλησιάσουν εκείνους τους άντρες… Αλλά ακόμη πιο παράδοξα είναι όσα έγιναν. 224-236. νέο στράτευμα Σλάβων «διαβάντες ποταμόν Ἴστρον Ἰλλυριούς ἅπαντας ἄχρις Ἐπιδαμνίων ἔδρασαν ἀνήκειστα ἔργα. όπως λέει ο Αγαθίας ανέλαβε το έργο με θαυμαστή πραγματικά προθυμία και δραστηριότητα»162. 161 Για μια ακόμη φορά ο Ιουστινιανός προσέτρεξε στο γηραιό και έμπειρο στρατηγό Βελισάριο.πατρίδα τους.4 (έκδ. Berlin 1967]. πρβλ.200 εκείνοι Σλάβοι εισβάλουν στο Τόπερο160. υποχρέωσε το βασιλιά να αναθέσει στον παλαίμαχο εκείνον161 [εν. σκοτώνουν τους άντρες και αιχμαλωτίζουν τις γυναίκες και τα παιδιά. σελ. σύμφωνα με τον Προκόπιο. I. οὐδενός ἀμυνομένου ἐξελείν ἴσχυσαν. τομ. επίσης Άμαντος. Αθήνα. Υπέρ των Πολέμων 2.. [εκδ. Προκόπιος. αλλά αναχαιτίστηκαν με επιτυχία από τον Βελαισσάριο.200 περίπου η δεύτερη…Το ίδιο οι 1.29.1. Βελισσάριο] τη φροντίδα της σωτηρίας όλων και αυτός. 63 . 423] 160 Για την άλωση της Τοπήρου πρβλ.4. Haury. Haury. σελ. οι άρχοντες των Ιλλυριών ακολουθούσαν με 15. βλ.. 163). 243. Υπέρ των Πολέμων 7. ΙΙ. 468-470]. με 1. (1953) Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους (395-867). [Έκδ.000 Σλάβοι πέρασαν τον ποταμό Ίστρο και επειδή στην αρχή δε συνάντησαν καμιά αντίσταση. Α΄. ο οποίος με επιδεξιότητα κατενίκησε τους επιδρομείς Κουτριγούρους Ούννους. II. 163 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. 162 Ένα βαρβαρικό τμήμα με ηγέτη τον Ζαβεργάν κατευθύνθηκε εναντίον της Κων/πολης. βιβλίον 9ο. Υπέρ των Πολέμων 7.2 [έκδ. κτείνοντες καί ἀνδραποδίζοντες τούς ἐν ποσίν ἡβηδόν ἄπαντας καί τά χρήματα ληιζόμενοι. Αγαθίας Σχολαστικός. τόμ. 159 πρβλ. περιιόντες ξύμπαντα κατ' ἐξουσίαν καί διερευνώμενοι»159. Haury. Κ.

2001. τόμ. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. σελ. ὥς τινες ἰσχυρίσθησαν. οι οποίοι αποδεχόμενοι το Χριστιανισμό από την Κωνσταντινούπολη. P. καθὼς τὰ ὕδατα τοῦ ποταμοῦ τὰ σώζοντα μὲν περὶ τὰς ἐκβολὰς τὸ χρῶμα αὐτῶν καὶ τὴν ποιότητα. οὔτε κατέστρεψαν τὴν χώραν. β’. με την ευκαιρία της ετήσιας τελετής ίδρυσης του Πανεπιστημίου Αθηνών και των γενεθλίων του βασιλιά Όθωνα εκφώνησε λόγο προς ανασκευή των «δοξασιών» του Φαλλμεράυερ και δημοσιεύτηκε στο περιοδικό της εποχής Νέα Πανδώρα. (1970) Die Slaven in Griechenland. II: commentaire. I: le texte. πρβλ. η νεοελληνική γλώσσα ελάχιστα υπέστη την επίδραση της σλαβικής…Αλλά και για τη δύναμη του ελληνικού πολιτισμού δεν είναι λιγότερο χαρακτηριστικό το ότι. αμέσως μετά τις αναστατώσεις στην πατρώα γη του καιρού εκείνου. Πραγματικά το 1830 ο Γερμανός ιστορικός Φαλλμεράυερ167 αμφισβήτησε πρώτος τη συγγένεια του σημερινού ελληνικού έθνους με το αρχαίο. λέγοντας ότι το αρχαίο εκείνο έθνος εξολοθρεύτηκε από τους Αβάρους και τους Σλάβους και ότι οι σημερινοί κάτοικοι των ελληνικών περιοχών δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα πλήθος και όχλος παντοειδών βαρβαρικών φυλών. (1979. σελ. Κ. [εκδ. M. Vasmer αναφέρει ότι «αντίθετα με τις δοξασίες του Φαλλμεράυερ. Παπαρρηγόπουλος. και ιδιαίτερα των σλαβικών. βλ. Αθήνα. ἀλλ᾿ ἀφανιζόμενα μικρόν ἔπειτα ἐντὸς τοῦ ἀχανοῦς ὑγροῦ τῆς θαλάσσης… 165 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. της οποίας οι συνέπειες επέζησαν στους αιώνες». οὔτε ἐξωλόθρευσαν τοὺς ἀρχαίους αὐτῆς κατοίκους. δέχθηκαν και την ελληνική γλώσσα που μιλάνε σήμερα 168…Τις επιδρομές των σλαβικών και ουννικών φυλών που έγιναν στην εποχή του Ιουστινιανού τις εκθέσαμε 164 Μπορεί κάλλιστα να θεωρηθεί το αποτέλεσμα των ιστορικών του ερευνών.  167 Ο Παπαρρηγόπουλος το 1857. ώστε δε μας άφησαν τίποτε άλλο παρά μερικά ονόματα βουνών. ἀλλ᾿ ἐδαμάσθησαν ἐπὶ τέλους ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς καὶ δεχθέντες τὴν θρησκείαν καὶ τὴν γλῶσσαν της ἐσυγχωνεύθησαν ἐντὸς αὐτῆς. Γαλαξία – Ερμείας]. 166 Πολύ σπουδαία ιστορική πηγή γι’ αυτές τις επιδρομές είναι μεταξύ άλλων και το αγιολογικό κείμενο «των θαυμάτων του Αγίου Δημητρίου». ii: Ἱστορικὰ καὶ γεωγραφικὰ μνημεῖα καθιστῶσιν ἀναμφισβήτητον ὅτι ἦλθον ποτέ Σλάβοι εἰς τὴν Πελοπόννησον. Οι πόλεμοι αυτοί δεν είναι πιο αξιόλογοι από εκείνους που προηγήθηκαν. Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Vasmer. 325. Paris. 214-224. ποταμών και χωριών»164. με Έλληνες ιεραποστόλους κατήυθυνε τα βόρεια σλαβικά φύλα στην επιστροφή στο Χριστιανισμό και μαζί της συνέδεσε τη θριαμβευτική πορεία του ελληνικού πνεύματος.αλλά αντίθετα συγχωνεύτηκαν μ' αυτή τόσο πολύ. 64 . Leipzig. 168 Ο M. (1843) Περί της εποικίσεως Σλαβικών τινών φυλών εις την Πελοπόννησον. Ἀναμφίλεκτοι ὅμως μαρτυρίαι βεβαιοῦσιν ἐπίσης ὅτι δὲν ἦλθον ὡς κατακτηταί. Lemerle. Εν Αθήναις. σελ.1981) Les plus anciens recueils des Miracles de Saint Démétrius et la pénétration des Slaves dans les Balkans. αλλά έγιναν σπουδαίοι για εμάς τους Έλληνες εξαιτίας ενός νεότερου επιστημονικού γεγονότος. Οι αβαροσλαβικοί πόλεμοι165 « Πρώτα απ’ όλα θα μιλήσουμε για τις βαρβαρικές επιδρομές και τους πολέμους που πραγματοποιήθηκαν στο ευρωπαϊκό τμήμα του [βυζαντινού] κράτους166. Ἐπῴκησαν εἰρηνικῶς καὶ ἐζήτησαν μὲν πολλάκις ν᾿ ἀποστατήσωσιν. το οποίο καταγράφει τις συνολικά πέντε πολιορκίες της Θεσσαλονίκης από τους Αβαροσλάβους (τέλη 6 ου μέχρι την έβδομη δεκαετία του 7ου αιώνα). βιβλίον 9ο.

 Turnhout 2007. Eυάγριος. πρβλ. Στον Ηράκλειο173 βέβαια δε συνέφερε να επιχειρήσει πόλεμο κατά των Περσών. Θεοφάνης. ασχολήθηκε με δυο πράγματα . Διομήδης. Ιστορία 5. Χρονογραφία 302: Τότε Ἡράκλειος τῆλον θεοῦ ἀναλαβών καί μετά τῶν Ἀβάρων εἰρηνεύσας. έχοντας ηττηθεί από τους πρώην υποτελείς τους Τούρκους. 174 Την εποχή του Ηρακλείου η αυτοκρατορία ήταν σε απελπιστική κατάσταση λόγω των συχνών λεηλασιών από τους Αβαροσλάβους και επιπρόσθετα ο κίνδυνος των Περσών επέβαλε τη διατήρηση μεγάλου αριθμού στρατιωτικών δυνάμεων στην Ανατολή. Α΄. 552. 2001. 171 Πριν την περίοδο του Φωκά (602-610) δεν παρατηρούνται εγκαταστάσεις σλαβικών φύλων νότια του ποταμού Δούναβη. η οποία ξεκίνησε από τα οροπέδια της Ασίας και εμφανίστηκε στις όχθες του Δούναβη169…Ο Φωκάς αναχαίτισε τις ληστρικές επιδρομές του Χαγάνου αυξάνοντας το φόρο…». 170 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. πρβλ. Εκκλησιαστικὴ Ιστορία E 1. 249. Αθήνα. Θεσ/νίκη. Aris et al. Πρώτη μεγάλη εγκατάσταση των Σλάβων στις όχθες του Ίστρου170 «Είδαμε ότι από το 602171 δεν αναφέρονται επιδρομές Αβάρων. τόμ.. σελ.τη συνομολόγηση ειρήνης με το Χαγάνο και τη διαίρεση των Σλάβων από τους Άβαρες174… Η αποδοχή αυτή των Σλαύων 169 Η έλευση των Aβάρων στην Eυρώπη σχετίζεται με τις ανακατατάξεις στην Kεντρική Ασία μεταξύ 552 και 555. μετακινήθηκαν προς την Ευρώπη και το 557 εμφανίσθηκαν βόρεια του Kαυκάσου. ετήσιες χορηγίες και δώρα. 245-250. οι Σλάβοι ήταν εγκατεστημένοι βόρεια του Δούναβη και προέβαιναν σε επιδρομές κάτω από την καθοδήγηση άλλων – κυρίως Αβάρων – βαρβαρικών λαών. Θεοφάνης. πρβλ. στον χώρο όπου ζούσαν οι Aλανοί. δέχθηκε όμως τη σύναψη συμμαχίας μαζί τους και έστειλε δώρα στον χαγάνο Bαϊανό. φαίνεται ότι οι Σλάβοι έχουν αποδεσμευτεί από την καθοδήγηση των Αβάρων και δρούν αυτόνομα. όπως χρυσοποίκιλτες αλυσίδες. Κ. η φυλή των Αβάρων. Οι Άβαροι. Αθήνα. 173 Την περίοδο του Ηρακλείου (610-641). ο οποίος ζήτησε γη για εγκατάσταση. βιβλίον 9ο. για την επιβεβαίωση της συμμαχίας. σελ. αλλά ως εντολοδόχοι του Χαγάνου των Αβάρων. Τότε για να εξασφαλιστεί σ' αυτό το μέρος. (1997) Οι Σλάβοι στη Μεσαιωνική Ελλάδα. 302. O Iουστινιανός αρνήθηκε την εγκατάσταση των Aβάρων σε αυτοκρατορικό έδαφος. A. Χρονογραφία 292. Άμαντος. 43-44. (1953) Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους (395-867). Φ. Αθήνα. τομ. Γαλαξία – Ερμείας]. M. Μαλιγκούδης. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. σελ. σελ. β’. 12. ούτε μνημονεύεται επίσημη συνθήκη ειρήνης172. ανάκλιντρα και μεταξωτά υφάσματα. Evagrius Scholasticus Historia Ecclesiastica. σελ. βλ. Αι σλαβικαί επιδρομαί εις την Ελλάδα και η πολιτική του Βυζαντίου. βλ. μετήνεγκε τά στρατεύματα τῆς Εὐρώπης ἐπί τήν Ἀσίαν καί διενοεῖτο τῇ συνεργασία τοῦ θεοῦ κατά Περσίδος χωρῆσαι. έκδ. Ο Μαλιγκούδης ωστόσο διαφωνεί με αυτή την άποψη και ισχυρίζεται ότι δεν ενεργούν ακόμη αυτόνομα. τόμ. απέστειλε στους Aβάρους τον σπαθάριο Bαλεντίνο προκειμένου να τους στρέψει εναντίον των λαών που ζούσαν βόρεια του Kαυκάσου και της Mαύρης Θάλασσας. Aκόμη.1-2.λεπτομερειακά παραπάνω…Αλλά οι σλαβικές φυλές συνέχισαν για πολύ ακόμη να επηρεάζουν την τύχη του ανατολικού κράτους˙ και εκτός από αυτούς εμφανίστηκε την εποχή εκείνη για πρώτη φορά στα βόρεια σύνορα του κράτους μια άλλη φυλή. 172 Καθ’ όλη την περίοδο του Ιουστινιανού. στοιχείο που καταδεικνύει έλλειψη σταθερής κρατικής οργάνωσης και αυτοτέλειας. υποσχόμενος ότι οι Άβαροι θα πολεμούσαν τους εχθρούς της Αυτοκρατορίας. ὡς ἐνόμιζεν. Mένανδρος Προτήκτωρ. 65 . αφήνοντας μετέωρα τα πράγματα στην Ευρώπη. Tον Iανουάριο του 558 έφθασε στην Kωνσταντινούπολη η πρώτη αβαρική πρεσβεία υπό τον Kανδίχ. [εκδ. που κατάγονταν από μια μεγάλη σκυθική ομάδα. Α. (1946) Βυζαντιναί μελέται Β’. ΙΙ.

Ταρνανίδης. επηρέασαν και μέχρι σήμερα επηρεάζουν την τύχη του ελληνισμού˙ επομένως πρέπει να προσέξουμε ιδιαίτερα το γεγονός αυτό…. φιλελεύθερη και υπερεθνική πολιτκή είχε. στο τέλος όμως διέσωσαν αυτονομία τους. 235-247. Και κατακτήθηκαν βέβαια τότε όπως και οι Έλληνες. αποτελούν ένα μεγάλο και αυτοτελές μέρος των Χριστιανών κατοίκων της Ανατολής. αποτελεί αδιαμφισβήτητο ιστορικό γεγονός. την κυρίως Ελλάδα και την Πελοπόννησο. κατέλαβε ελληνικές επαρχίες. Η άφιξη και η εγκατάσταση σλαβικών φύλων στον ελλαδικό χώρο και γενικότερα στα νότια Βαλκάνια κατά τον 7ο αι. επιμ. πρβλ. σελ. Νιχωρίτης. ώστε για κάποια στιγμή 14ο αιώνα. κοντά στην πόλη Noviodunum. συγκρότησαν ισχυρές αυτοτελείς ηγεμονίες. Νυσταζοπούλου-Πελεκίδου. Ι.27. με απώτερο σκοπό την κατάκτηση της ίδιας της βυζαντινής αυτοκρατορίας. το οποίο είχε πολλαπλές 66 . γιατί οι πολυάριθμες σλαβικές φυλές που εγκαταστάθηκαν από τότε στα νότια του ποταμού. από τους Οθωμανούς αλλά μέχρι σήμερα οι σλαυικές φυλές βορειότερων χωρών. τη Θεσσαλία. διατηρώντας τις αυτοτελείς φυλετικές ομάδες. που φαίνονται προορισμένοι να ξαναποκτήσουν την πολιτική της κυριαρχία· ώστε οι φυλές αυτές για χίλια διακόσια χρόνια δεν έπαυσαν να επηρεάζουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο την τύχη ελληνικού έθνους και γι' αυτό είπαμε ότι εγκατάσταση τους στην άνω Μοισία και Ιλλυρία είναι από τα σπουδαιότερα γεγονότα της ιστορίας μας178… 175 Σύμφωνα με τον Γότθο ιστορικό Ιορδάνη και την επιβεβαίωση του από τον Προκόπιο. (2012) «Η Υπερεθνική και οικουμενική διάσταση στο κήρυγμα των θεσσαλονικέων αδελφών Κυρίλλου και Μεθοδίου». Είναι αλήθεια ότι στη Μακεδονία. δεν επικράτησαν ποτέ όπως στις βορειότερες χώρες στα νότια μάλιστα του Ολύμπου και των Κεραύνιων ορέων συγχωνεύτηκαν εντελώς με την ελληνική φυλή176. στο Κύριλλος και Μεθόδιος: Παρακαταθήκες Πολιτισμού. την Ήπειρο. Κ. βλ. Για περισσότερες πληροφορίες βλ. Υπέρ των Πολέμων 5. Getica 63. Ο Ντουσάν εκείνη την περίοδο επωφελούμενος τις βυζαντινές δυναστικές έριδες και την απειλή της οθωμανικής προέλασης. ιδίως στη Σερβία και στην εκσλαβισμένη Βουλγαρία. πάντοτε όμως κάτω από την αυστηρή εποπτεία του βυζαντινού αυτοκράτορα. 207 κ. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου: «Η Πολιτισμική κληρονομιά του έργου των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου ως παράγοντας ενότητας με τους λαούς της Ν. Προκόπιος.Χ. 176 Το βυζαντινό κράτος αξιοποίησε την προυπάρχουσα πολιτειακή δομή της κοινωνίας των Σλάβων. Μ. Ευρώπης». είναι ένα από τα σπουδαιότερα γεγονότα της μεσαιω- νικής μας ιστορίας. Θεσ/νίκη. (1992) Οι Βαλκανικοί Λαοί κατά τους Μέσους Χρόνους. Ιορδάνης. οι Σλάβοι τον 6ο αιώνα ήταν εγκατεστημένοι στα βόρεια του μέσου ρου του Δούναβη και στον κάτω ρου του ποταμού. Αυτή η εξωστρεφής. γιατί έτσι θεωρούσε ότι θα πετύχει την πολιτική ενσωμάτωσή τους. Αλλά στις βορειότερες χώρες. που πολλές φορές καταβλήθηκαν από τα ελληνικά όπλα στη διάρκεια του μεσαίωνα. μ. επιθύμησαν την κυριαρχία όλων των ευρωπαϊκών επαρχιών του ανατολικού κράτους177.Α. όπως είναι φυσικό. Θεσ/νίκη. 178 Oι μεσαιωνικές σλαβικές εγκαταστάσεις στη Χερσόνησο του Αίμου και οι ιστορικές τους συνέπειες συναποτελούν ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα αλλά παράλληλα πολυσύνθετα και αμφιλεγόμενα προβλήματα που απασχόλησαν την έρευνα ήδη από τον 19ο αι.1-2.Γ. την ευλογία και έγκριση και της Εκκλησίας.2: ὑπέρ ποταμόν Ἴστρον οὐ μακράν τῆς ἐκείνῃ ὄχθης ἵδρυνται.εξ.κάτω από τον Ίστρο175. σελ. (Αμύνταιο 21-22 Μαΐου 2010). 177 Σαφέστατη αναφορά του Παπαρρηγόπουλου στην περίοδο ακμής της σερβικής αυτοκρατορίας του Στέφανου Ντουσάν (1331-1355).

μτφρ. Beäevliev. κεφ.   (1981)    Die   protobulgarische   Periode   der bulgarischen Geschichte. Εισαγωγή-σχόλια – επιστημονική θεώρηση Δ. η οποία είναι γνωστή με το όνομα μεγάλη Βουλγαρία. ο ηγεμόνας των Βουλγάρων Κούβρατος απομάκρυνε την αβαρική κυριαρχία και συμμάχησε με τον Ηράκλειο. των Λομβαρδών και των Βυζαντινών. σελ. Χρονογραφία σελ. 179 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.4. οι οποίοι σύμφωνα με την επικρατέστερη γνώμη για την καταγωγή τους ήταν έθνος τουρκικής φυλής. Ιστορία Σύντομος. Στο πλαίσιο της μεγάλης μετακίνησης των λαών από την ευρασιατική στέπα προς τα δυτικά. Στα τέλη της βασιλείας του Ηράκλειου. Κωσταρέλλη. 182 Οι Βούλγαροι. Λ. Ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Ηράκλειος ήρθε σε επαφή με τον αρχηγό αυτού του κράτους. 437–438. μνημονεύεται στα κείμενα των χρονογράφων της εποχής. 67 . πολύ κατώτερο στον πολιτισμό από το γεωργικό έθνος των Σλαύων. Το 632 οι διαμάχες μεταξύ των Τούρκων ηγεμόνων του πολυεθνικού αυτού κράτους επέτρεψαν στους Βουλγάρους να επαναστατήσουν και να σχηματίσουν μια δική τους μεγάλη αυτοκρατορία αποτελούμενη από βουλγαρικές και άλλες συγγενείς φυλές. Όταν πέθανε ο Κοβράτος. Γ. ώστε με το πέρασμα του χρόνου έχασαν εντελώς τον αρχέγονο τουρκικό ή τουρανικό χαρακτήρα πολιτισμικές και πολιτικές συνέπειες για τις συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές. πρβλ. Για περισσότερες πληροφορίες βλ. σελ. [εκδ. η μεγάλη Βουλγαρία διαλύθηκε εξαιτίας των πιέσεων των Χαζάρων. τον Κοβράτο (516. βιβλίον 9ο. Από τότε σ' όλη τη διάρκεια του 6ου αιώνα δεν αναφέρονται βουλγαρικές εισβολές181 και αυτό γιατί οι Βούλγαροι είχαν στο μεταξύ υποταχθεί στους παντοδύναμους σ' εκείνα τα χρόνια Άβαρες. (2012-2013) «Η μεσαιωνική Μακεδονία και τα σλαβικά φύλα στην ιστοριογραφία της FYROM. Ιωάννη Μαλάλα και Θεοφάνη Ομολογητή. 80. β’. Νικηφόρος πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. μερικές βουλγαρικές φυλές εγκαταστάθηκαν στην Παννονία όπου υποδουλώθηκαν από τους Άβαρους και έλαβαν μέρος σε εκστρατείες κατά των Φράγκων. Βυζαντιακά 30: 81-131. άρχισαν από τότε να εκσλαβίζονται αλλά και να εξελληνίζονται κάπως. μια δυναμική εμφάνιση των Βουλγάρων στη βαλκανική χερσόνησο αναγκάζει τον αυτοκράτορα Αναστάσιο να επιδιορθώσει και να επεκτείνει το Μακρό Τείχος για την προστασία της Κωνσταντινούπολης. Αθήνα. φυλές κτηνοτρόφων.   V. Χρονογραφία σελ. 344-347. ο οποίος τον τίμησε με το αξίωμα του πατρικίου182…Το βέβαιο είναι ότι οι Βούλγαροι. Αθήνα 1994]. Θεοφάνης. Ο κύριος όγκος των βουλγαρικών φυλών. Προβλήματα και αντιφάσεις της σύγχρονης έρευνας».Τσουγκαράκης [Κείμενα Βυζαντινής Ιστοριογραφίας. 37. για να αποτρέψει την εξάπλωση των Χαζάρων προς τα δυτικά. Ιωάννης Μαλάλας. ωστόσο. ζούσαν αρχικά στην κεντρική Ασία.-541/2). Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. 2001. πρβλ. βλ. Πρώτη εγκατάσταση των Βουλγάρων γύρω από τον Ίστρο179 Οι πρώτες επιδρομές των Βουλγάρων ήταν στις αρχές του 6 ου αιώνα180. Amsterdam. κινήθηκε βόρεια της Αζοφικής θάλασσας όπου από τα μέσα του 6ου αιώνα εντάχθηκε στο τουρκικό χαγανάτο που είχε δημιουργηθεί εκεί. των Ούννων και των Αβάρων. Λεβενιώτης. Εκδ. αφού αναμείχθηκαν με εκείνες τις σλαυικές φυλές και υπόκυψαν κατά ένα μέρος στην επίδραση του χριστιανικού πολιτισμού. τόμ. 217-218. Κανάκη. 181 Μια από τις μεγαλύτερες εισβολές των Βουλγάρων στη Θράκη το 539. 180 Γύρω στ 510. Γαλαξία – Ερμείας].

Εν Αθήναις 1906. ότι εξαιτίας του γεγονότος τούτου προτιμούσαν τα ορεινά μέρη και όχι τις πεδιάδες και ότι είχαν δικούς τους φυλάρχους. Γαλαξία – Ερμείας]. οι δε Εζερίτες της Ήλιδος ύστερα από δώδεκα χρόνια ξεσηκώθηκαν και πάλι. ενώ στην Λακωνία και Εζερίτες και Μηλιγγοί. Τελχίνές τινες και βάσκανοι δαίμονες εξώρμησαν ποτέ ενίους των την χώραν λαχόντων των Αθρικών. Ο Κ. φαίνεται. Πορφυρογέννητος αναφέρει: «Οἱ τοῦ θέματος Πελοποννήσου Σλάβοι. τόμ. σελ. 68 . που περιέχεται στη συγγραφή προς το γιο του Ρωμανό185…Η επανάσταση των Σλάβων της Πελοποννήσου186 183 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. 2001. 185 Πρβλ. η αποδοχή σ' αυτές τέτοιων νέων φυλών έγινε μέχρι ενός σημείου αναγκαία και μπορούσε πάντως να μη θεωρηθεί επιζήμια-από τη μια γιατί μ' αυτή αναπληρωνόταν ο ντόπιος πληθυσμός που είχε ελαττωθεί. άνδρες αιμοφορείς και φόνιον πνέοντες. στον οποίο ο Βίος του Νίκωνος του Μετανοείτε. Αλλά νικημένοι κατά κράτος αποσύρθηκαν. που κατέβηκαν στην Πελοπόννησο.ἀποστατήσαντες γεγόνασιν ἰδιόρρυθμοι. με το πέρασμα του χρόνου θα εξελληνίζονταν. Στρέφονταν ωστόσο μερικές φορές και σε ληστρικές πράξεις κατά των ντόπιων. όταν αραίωσε πολύ ο πληθυσμός των χωρών γύρω από εκείνο τον ποταμό και προκλήθηκε ερήμωση εξαιτίας διαφόρων αιτιών και κυρίως εξαιτίας της επιδρομής των βαρβαρικών φυλών. λεηλασίας καί ἀνδραποδισμούς καί πράιδας καί ἐμπρησμούς καί κλοπάς ἐργαζόμενοι». Περιοδικό Νέος Ελληνομνήμων. που καλούνταν Ζουπάνοι (βλ. Περί βασιλείου τάξεως 50. οι πρώτοι στην ανατολική πλευρά του Ταΰγετου και οι δεύτεροι στη δυτική. Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. Ν.. Τα γεγονότα αυτά τα γνωρίζουμε με ακρίβεια από μια έκθεση του Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου. 201. που από τους ιδίους ονομάστηκαν Νεζερά. οι Μηλιγγοί και οι Εζερίτες εγκαταστάθηκαν σ’ εκείνες τις περιοχές. Κων/νος Ζ’ Πορφυρογέννητος. 3ος. Οι Σλάβοι όμως της Πελοποννήσου και μετά την κατατρόπωσή τους από τον Σταυράκιο δεν ησύχασαν.6-9. από όπου και οι ονομασίες Ζυγός και Δρόγγος του Μελιγγού. στα ψηλά μέρη. Θωμόπουλος στην Ιστορία της πόλεως των Πατρών αναφέρει: «…από τα πρώτα Σλαβικά φύλα. [εκδ.τους…Από τον 6ο κυρίως αιώνα. όχι μόνο στις άλλες ελληνικές περιοχές αλλά και στην Πελοπόννησο. Σε κώδικα του 10ου αιώνα που βρέθηκε στη μονή Κουτλουμουσίου του Αγίου όρους. απειθώντας στις εγχώριες αρχές και ξεκινώντας επαναστάσεις». Αθήνα. σελ. των οποίων ο πληθυσμός πιο πολύ είχε αραιωθεί από την επιδημία – και ήσαν τέτοιες περιοχές η Ήλιδα και η Λακωνία. βιβλίον 10ον. ούς δή και Μιληγγούς καλείν ειώθασιν αντί Μυρμιδόνων οι εγχώριοι. και από την άλλη γιατί υπήρχε εύλογη ελπίδα ότι οι ξένοι με το να δεχτούν την ευεργετική επίδραση του χριστιανικού πολιτισμού. Σλαβικές λέξεις). 240-244. αναφέρεται: «…Αλλά συντετάχθω τω λόγω και θαύμα έτερον αξιάκουστον˙ έχει γάρ μετά του φοβερού και το χάριεν. σύμφωνα με σχετική μαρτυρία του Θεοφάνη. βλ. πρβλ. στράφηκαν κατά της υπαίθρου της Αχαΐας και σύμφωνα με την διήγηση του Κωνσταντίνου Ζ’ του Πορφυρογέννητου χτύπησαν την Πάτρα (805). Φαίνεται δε ότι οι Σλάβοι της Πελοποννήσου ήσαν στο μεγαλύτερο μέρος τους ποιμένες και ελάχιστοι γεωργοί. Κατατρόπωση των Σλαύων της Πελοποννήσου 183 «Τα αγαθά αποτελέσματα της αναδιοργάνωσης του κράτους που έγινε από το βασιλιά Νικηφόρο εμφανίστηκαν κυρίως στην αναχαίτιση των Σλάβων της Πελοποννήσου184. β’. πόδας τε κεκτημένοιεις κακίαν τρέχοντας και μηδέν άλλο ειδότες ή μόνον το ληστεύειν αεί και τα αλλότρια επισπάσθαι αρπαλέως…». Συγκεκριμένα στην Ήλιδα κατοίκησαν μόνο Εζερίτες. Κων/νος Ζ’ Πορφυρογέννητος. τομ.. λ. 184 Ο Σ. 186 Για πρώτη φορά οι Σλάβοι επαναστάτησαν το 783.

Ο ηγεμόνας είναι απαραίτητο να προσφέρει στους υπηκόους του αγαθά που θα τους επιτρέψουν να ζήσουν μία αρμονική ζωή. να υποκύψουν στους νόμους της και να δαμαστούν αφού δεχτούν το χριστιανικό θρήσκευμα188». σελ. όπως υπέθεσαν μερικοί…Αλλά εδώ δεν πρόκειται για συνηθισμένους υπηκόους του κράτους. καθώς θα αποτελούσε αιρετική άποψη σχετικά με την πολιτική ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. πρόκειται για αλλόθρη- σκους ξένους και στασιαστές. βιβλίον 11ον. 188 Μέγας Φώτιος. το 886. Το πρώτο απ' αυτά τα τμήματα ήταν η Βουλγαρία που βρίσκεται στο πέρα μέρος του Ίστρου. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. υποστηρίζει πως ο αυτοκράτορας επιλέγεται βάση της αρετής και της ευσέβειας του προς τον Θεό. Τα χρόνια αυτά το βουλγαρικό κράτος αποτελούνταν από δύο σχεδόν ίσα τμήματα σε έκταση. Συντάκτης των Παραινετικών Κεφαλαίων και δημιουργός του «κατόπτρου ηγεμόνος» που αφορά τον Βασίλειο Α’ Μακεδόνα. Σε ποια κατάσταση βρίσκονταν τότε οι Βούλγαροι 189 «Απ' τους γιους του [εν. Λέων ΣΤ'. ώστε η βασιλεία πήγε στο δευτερότοκο Λέοντα. Γι’ αυτό ο Βόρρις-Μιχαήλ προσφωνείται ως «εκ θεού άρχων Βουλγαρίας». Κ. οὐκ ἔστὶ χωρὶς αὐτῶν οὔτε τῆς τῶν πιστῶν καὶ φιλοθέων μερίδας γενέσθαι οὔτε τῆς τῶν οὐρανῶν ἀξιωθῆναι βασιλείας. Παϊδας. στην οποία λέγεται ότι επαναστάτησαν όλοι οι Σλάβοι της Πελοποννήσου και όχι μια μοίρα τους.είναι μια από τις γνωστότερες σε μας και σπουδαιότερες βέβαια. Ο Πατριάρχης Φώτιος στην πρώτη Επιστολή του προς τον ηγεμόνα της Βουλγαρίας Βόρι-Μιχαήλ. α’. Επιστολὴ προς Βούλγαρον Ηγεμόνα 36: διὸ προσήκει παντὶ τρόπῳ καὶ πάσῃ σπουδῇ μετὰ τῆς καθαρᾶς καὶ ἀμωμήτου ἡμῶν θρησκείας καὶ ταύτας διαφυλάττειν τὰς ἐντολάς˙ οὐ γάρ ἐστιν. τόμ. η οποία αποτελείται 187 Βασική αρχή της πολιτικής θεωρίας του Βυζαντίου αποτελεί η άσκηση της εξουσίας του αυτοκράτορα κατ’ εικόνα και ομοίωση του Θεού. ο Κων/νος. Την ίδια άποψη υιοθετεί και ο Κεκαυμένος στο Στρατηγικόν του προσθέτοντας πως ο βασιλιάς αποτελεί άγιο πρόσωπο και έχει την ισχύ να πραγματοποιεί τις επιθυμίες του. Γαλαξία – Ερμείας]. ο Βασίλειος Α’] ο μεγαλύτερος. που δέχτηκε το χριστιανισμό ως θρήσκευμα στο βουλγαρικό κράτος.γιατί συμμε- τείχαν. όλοι οι ξένοι άποικοι της χερσονήσου. Καθώς η Επιστολή του δεν έχει αποδέκτη το βυζαντινό αυτοκράτορα αλλά ηγέτη ανεξάρτητου κράτους. είχε πεθάνει. 69 . δεν ήταν εφικτό να χαρακτηριστεί «απεσταλμένος» της ανώτατης αρχής στη γη. 88-91. (2005) Η θεματική των Βυζαντινών «κατόπτρων ηγεμόνος» της πρώιμης και μέσης περιόδου (398-1085). Αθήνα. προκειμένου να αποδειχθεί άξιος της εμπιστοσύνης του. θεωρεί πως ο μιμητής του Θεού στον κόσμο υπερέχει σε σχέση με τους άλλους ανθρώπους και επομένως οφείλει να αξιοποιήσει τα χαρίσματα που του έχουν αποδοθεί. Αθήνα. 189 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Συμβολή στην πολιτική θεωρία των Βυζαντινών. Αυτό συμπεραίνεται πρώτα πρώτα από την έκθεση του Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου. Ο Συνέσιος στον Περί Βασιλείας λόγο του πρεσβεύει πως ο ανώτατος επίγειος άρχοντας οφείλει να υιοθετήσει τις αρετές της υπερκόσμιας αρχής. Για περισσότερες πληροφορίες βλ. που δεν μπορούσαν να συνδεθούν με την πολιτεία187. [εκδ. … Γι αυτό δεν είναι καθόλου παράξενο ότι στη βασιλεία αυτή το κράτος έπαθε φοβερές καταστροφές και αυτό γιατί εκτός απ' τους Άραβες. Με την σειρά του ο λαός θα του ανταποδώσει τις ευχαριστίες του με τιμές και θα ενισχύσουν την εικόνα του ως άξιο εκπρόσωπο του Θεού επί γης. 2001. κτυπήθηκε πάλι τότε απ' τους Βούλγαρους. όπως φαίνεται.

λοιπόν.λ. κ.π. Βέβαια. οι σχέσεις των δύο κρατών υπήρξαν ειρηνικές. Σ’ όλο το έργο του κάνει συχνές αναφορές στη φιννουραλική ή τουρανική καταγωγή τους για να ξεκαθαρίσει τη διαφορετικότητα από τους Σλάβους. Μη έχοντας άλλη διέξοδο. τόμ. 141 κε. που διώχθηκαν από τη Μοραβία 191… Με άλλες λέξεις και ο χριστιανισμός συντέλεσε όχι μόνο στην εξημέρωση των Βουλγάρων 192 αλλά και στον εκσλαβισμό τους…Πρέπει να σημειωθεί ότι αν οι πολλοί Βούλγαροι εξσλαβίζονταν. μετατράπηκαν σε αδελφό έθνος «εν Χριστώ αδελφοί» βλ. βλ. αλλά όταν κυριάρχησαν ανάμεσα στον Ίστρο και τον Αίμο.λ. Παραχωρήσεις έγιναν και από τις δύο πλευρές και έτσι για τα είκοσι χρόνια που ακολούθησαν. αλλά άκμασε μόνο όταν έφτασαν σλάβοι απόστολοι. Βλαδιμίρ κ. Νικολάου. (1966) Το ιστορικόν πλαίσιον του έργου των αποστόλων των Σλάβων. Σύμμεικτα 10: 280. Συμεών Πέτρος κλ. άρχισαν να υποκύπτουν στην επίδραση των σλαυικών φυλών που είχαν ιδρυθεί εκεί από καιρό και με το πέρασμα του χρόνου εξισλαυίσθηκαν εντελώς όπως είπαμε κι άλλη φορά… Για πολύ χρόνο ξεχώριζε η γλώσσα των Βουλγάρων από των Σλαύων και ο ηγεμόνας προσφωνούνταν στα βουλγαρικά Χ α γ ά ν ο ς . Το 864 βαπτίσθηκε και πήρε το όνομα του Βυζαντινού Αυτοκράτορος Μιχαήλ συνάπτοντας ειρήνη με τους Βυζαντινούς. ο Βόρις δέχθηκε αναγκαστικά να εκχριστιανισθεί ο λαός του και ο ίδιος από τους Βυζαντινούς. και πολιτικές προεκτάσεις. Κ. 192 Είναι χαρακτηριστική η μεταστροφή των βυζαντινών διαθέσεων για τους εκχριστιανισμένους πλέον Βουλγάρους. γιατί δι- 190 Επαναλαμβανόμενη επισήμανση του Κ. Ι.π. έτσι και ο Βούλγαρος Ηγεμόνας Βόρις μετά τον εκχριστιανισμό της Μοραβίας ένιωθε να απειλείται. οι ανώτερες τάξεις τους δε διέφυγαν την επίδραση του Ελ- ληνισμού. 191 Η σχέση της εκχριστιανισμένης Μοραβίας με τον αυτοκράτορα είχε. Ο χριστιανισμός στην αρχή κηρύχτηκε στους Βουλγάρους από έλληνες απόστολους. περισσότερα Ι. μαθητές του Μεθόδιου. σύμφωνα με τον Πατριάρχη Νικόλαο Μυστικό. που ήταν την εποχή αυτή ηγεμόνας των Βουλγάρων. (1996) Η εικόνα του Κρούμου: Εικόνα των «κακοφρόνων» Βουλγάρων. Την ανασφάλεια των Βουλγάρων επέτειναν και οι κινήσεις του βυζαντινού στρατού. Όπως. τόμος εόρτιος. Οι ευπατρίδες εκπαιδεύονταν στα ανάκτορα και τα σχολεία της Κων/πολης. Ο ηγεμόνας προσφωνήθηκε στα σλαβικά κνι α ς και τα ονόματα των ηγεμόνων από τουρκικά (Ασπαρούχ. προκειμένου να επιτύχει την αυτοτέλεια της Βουλγαρικής Εκκλησίας.) ή χριστιανικά (Σαμουήλ. Καραγιαννόπουλος. σύμφωνα με το Θεοφάνη τον Ομολογητή και θεομίσητοι. σελ.). Κυρίλλω και Μεθοδίω. Παπαρρηγόπουλου για την καταγωγή των Βουλγάρων. που έπλεε στις βουλγαρικές ακτές και στον Δούναβη. ῥυπαρόν καί ἀκάθαρτον ἔθνος.από ηγεμονίες υποτελείς στον άρχοντα των Βουλγάρων και περιλάμβανε όλη την ανατολική Ουγγαρία με το Βανάτο. θεωρούνταν σχεδόν Έλληνας.π. οι διαπραγματεύσεις μεταξύ Φράγκων και Βουλγάρων είχαν αναγκάσει τον Ρατισλάβο της Μεγάλης Μοραβίας να στραφεί προς το Βυζάντιο. που από μιαρόν. τη Βοϊεβοδία την Τρανσυλβανία και τη Ρουμανία… Οι Βούλγαροι ήταν φυλή φιννουραλική ή τουρανική 190. που δεν ήταν πρόθυμη να του εκχωρήσει η Κωνσταντινούπολη. Θεσ/νίκη. που προήλαυνε προς τα βουλγαρικά σύνορα καθώς και του βυζαντινού στόλου. 70 . Κρουμμ. ο δευτερότοκος γιος του Βορίς ή Βογόριδα (που μετονομάστηκε σε Μιχαήλ όταν δέχτηκε το χριστιανισμό).τελικά όμως επι- κράτησε ο σλαβισμός. μυσαρόν. Ιδίως ο Συμεών.) έγιναν ή σλαβικά (Βορίς. 1. όπως άλλωστε προσδοκούσαν οι Βυζαντινοί. οι σχέσεις των νεοφωτίστων Βουλγάρων με την Κωνσταντινούπολη δεν ήταν απόλυτα αρμονικές και ο Βόρις-Μιχαήλ προσπάθησε να αναμίξει το 866/867 τους Φράγκους.

2001. άρχισε απ' το γιο και διάδοχο του τον Πέτρο. Θεσ/νίκη. μεταξύ Βυζαντινών και Βουλγάρων. εκτός από μικρές εχθροπραξίες που έγιναν στο μεταξύ. σελ. τόμ. το 893193. Ρώσοι194 «Πραγματικά οι Βούλγαροι. Αφού προκάλεσε αυτή την ασύνετη ρήξη με μια φυλή που τα αρχαία άγρια πάθη της δε μπορούσαν να ησυχάσουν παρά με ειρηνικές σχέσεις. Αθήνα. οι οποίοι από σύμμαχοι μεταβάλλονταν πολλές φορές σε εχθρούς. (1972) Η συνάντηση Συμεών και Νικολάου Μυστικού στα πλαίσια του Βυζαντινοβουλγαρικού ανταγωνισμού. στα ελληνικά εγκωμιαζόταν από τους στρατιώτες και τους αξιωματικούς του». αλλά στα ατυχήματα εκείνα συντέλεσε και ο τρόπος που διευθυνόταν ο αγώνας απ' την Κων/πολη.δάχθηκε στη Βασιλεύουσα τη ρητορική του Δημοσθένη και τη λογική του Αριστοτέλη. Το χρόνο αυτό δηλ. βιβλίον 11ον. Σταυρίδου- Ζαφράκα. Γαλαξία – Ερμείας]. Β’. το 927. η εξουσία ήρθε στο Συμεών (893 – 927) και τότε η ασύνετη κυβέρνηση του Λέοντα έδωσε αφορμή για την έκρηξη μακροχρόνιου και γεμάτου αγωνία πόλεμου… Ηταν ο Συμεών μεγάλος στρατηγός και οι Βούλγαροι άριστοι πολεμιστές. που όμως δεν έχει καταγραφεί από τις πηγές με ακρίβεια. η παρακμή του πρώτου βουλγαρικού 193 Η αφορμή για την έναρξη των νέων αυτών αιματηρών εχθροπραξιών. Σλάβοι. [εκδ. οι Σλάβοι. Θεσ/νίκη. έπειτα ματαίωσε με την ίδια ασύνετη επέμβαση τη λειτουργία των πιο καλών του στρατηγών… Ο πόλεμος συνεχίστηκε έτσι με μικρές διακοπές σ' όλη τη ζωή του Συμεών και αυτές τις τελευταίες περιπέτειες θα τις αναφέρουμε επί Κων/νου του Πορφυρογέννητου». Α. 71 . τομ. 101-108. Καραγιαννόπουλος. που πιο πολύ φρόντιζε για τους έρωτες του και για τα συγγράμματα παρά για το δημόσιο συμφέρον. που βασίλεψε μέχρι το 969. Και όταν αργότερα βασίλεψε αυτός ο Συμεών. 194 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Συμεών «Έτσι ήταν τα πράγματα στα τέλη του 9ου αιώνα. σελ.εξ. (⁵1993) Ιστορία Βυζαντινού Κράτους (565-1081). σελ. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. 143 κ. 317. Ο Πόλεμος προς τους Βουλγάρους. ήταν ένα ζήτημα εμπορικής φύσης. οι Ρώσοι και οι τουρκικές φυλές. εξακολουθούσαν για κάποιο χρόνο ακόμη τις επιδρομές τους… Μετά το θάνατο του Συμεών και λίγο πριν. βλ. από έναν ηγεμόνα. α’. μετά το θάνατο του Μιχαήλ και μετά από τριετή βασιλεία του με- γαλύτερου γιου του του Βλαδίμηρου. Η ειρήνη που υπογράφτηκε με τους Βούλγαρους επί του Λέοντα Ε' το 817 διατηρήθηκε μέχρι το 893. Ι. Βούλγαροι. Για τους βυζαντινοβουλγαρικούς ανταγωνισμούς βλ.

ήταν ελάχιστοι. 197 Για την αποστασία του Βάρδα Σκληρού και την εξολόθρευση της επανάστασής του από το στρατηγό Βάρδα Φωκά βλ. 2001. (⁵1993) Ιστορία Βυζαντινού Κράτους (565- 1081). Επανάσταση της Βουλγαρίας. Αθήνα. γι αυτό χρειαζόταν μακρόχρονη. χωρίς να ακούσει την αντίθετη 195 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Β’. αλλά η υπηρεσία που πρόσφεραν σ' αυτούς με την εξασθένιση του βουλγαρικού κράτους ήταν πολύ μεγαλύτερη απ' τη ζημιά που προξενούσαν με τις δικές τους επιδρομές· γιατί σαν πρόσφατα ιδρυμένοι και επειδή κατά διαστήματα με δωρεές και επιτήδειες συμβάσεις γίνονταν ουδέτεροι. σελ. οι δεύτεροι τον κάτω και αφανίσθηκε έτσι η βουλγαρική κυριαρχία πέρα από τον Ίστρο.κράτους. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. 72 . πού είχε αρχίσει ο βασιλιάς εκείνος για τον εξελληνισμό και την αφομοίωση της. δηλαδή «πρόεδρος» αντί «αυτοκράτορας» ή «βασιλιάς». ήταν πολύ λιγότερο επικίνδυνοι απ' τους Βούλγαρους». Οι πρώτοι κατέλαβαν τότε το μέσο Ίστρο. 196 Μετωνυμία ή συνεκδοχή. Οι κύριοι κάτοικοι της Σλάβοι και εκσλαβισμένοι Βούλγαροι δεν μπορούσαν να λησμονήσουν εύκολα ότι για 300 περίπου χρόνια ήταν σχεδόν ανεξάρτητοι και μάλιστα ότι κατά διαστήματα επέκτειναν τις κυριαρχικές αξιώσεις τους στο μεγαλύτερο μέρος της Θράκης και της Μακεδονίας… Ο πρόεδρος196 Βασίλειος νόμιζε ότι είχε εξασφαλίσει την αρχή του με την ήττα του Σκληρού197. 235-238. Θεσ/νίκη. που έκαναν στο μακρόχρονο αυτό πόλεμο. Είναι αλήθεια ότι οι Ούγγροι και οι Πετσενέγοι μερικές φορές έστρεφαν τα όπλα τους προς τους δικούς μας. β’. Καραγιαννόπουλος. Ο Βασίλειος Β' εμφανίζεται στη μέση195 «Η Βουλγαρία είχε μεν υποταχτεί από το βασιλιά Ιωάννη [εν. ο οποίος στο μεταξύ έγινε κύριος όλης της χώρας απ' τον Ίστρο μέχρι την Πελοπόννησο. Όσοι Έλληνες απόμειναν στην πλατιά χώρα μεταξύ του Αίμου και τού Ίστρου. Δεν ξέρουμε τι μελετούσε να κάνει κατά του άλλου πολύ φοβερότερου εχθρού. βιβλίον 11ον. Δεν γνωρίζουμε γιατί χρησιμοποιεί αυτό το λογοτεχνικό σχήμα ο Παπαρρηγόπουλος. Ι. οι βασιλιάδες Λέοντας και Κων/νος. συστηματική και απερίσπαστη ενέργεια. αλλά για να στερεωθεί η ένωση της με το κράτος απαιτούνταν να συμπληρωθεί το έργο. αλλά ξαφνικά αισθάνθηκε να γλιστράνε τα πράγματα απ' τα χέρια του… Το βέβαιο όμως είναι ότι το 981 αποφάσισε να εκστρατεύσει ο ίδιος κατά των Βουλγάρων. Γαλαξία – Ερμείας]. σελ. τόμ. τον Ιωάννη Τσιμισκή (969-976]. [εκδ. τομ. 430-433. Μία απ' τις κυριότερες αιτίες αυτής της παρακμής ήταν η συμμαχία. με τους Ούγγρους και τους Πετσενέγους.

2001. και χωρίς να ζητήσει τη συνεργασία των πιο ονομαστών στρατηγών της Ανατολής. Ο αντιπερισπασμός αυτός δεν εμπόδισε τό Βασίλειο να επιτεθεί κατά του Κλειδιού…Ο ίδιος ο Σαμουήλ μόλις ξέφυγε απ' τον κίνδυνο με τη βοήθεια του γιού του. αλλά περιοριζόταν σε απλές επιδρομές και λεηλασίες. Και έτσι άρχισε ο Βασίλειος Β' την ένδοξη σταδιοδρομία του. Αθήνα. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. που έμελλε να διατρέξει χωρίς αναπνοή για 40 και παραπάνω χρόνια και αναδείχτηκε εφάμιλλος των μεγάλων του κηδεμόνων. Γαλαξία – Ερμείας]. διέταξε να τυφλωθούν οι 99 άνθρωποι κάθε λόχου και απ' τον εκατοστό να βγει μόνο το ένα μάτι για να μπορέσει να χρησιμεύσει σαν οδηγός των υπόλοιπων. τόμ. Αφού παράταξε τους αιχμάλωτους που ήταν κατά τα λεγόμενα 15. με αξιόλογο στρατό κατά της Θεσσαλονίκης. Ενώ ήταν έτσι τους έστειλε στο Πρίλαπο στο Σαμουήλ. 73 . τον ανέβασε στο άλογο του και τον έφερε στο φρούριο Πρίλαπο (το σημερινό Περλεπέν κοντά στο Κιουτσούκ Καρά Σου. βιβλίον 11ον. Κατορθώματα του 1014198 «Στο μεταξύ συνεχιζόταν ο πόλεμος κατά των Βουλγάρων. το Δαυίδ Νεστωρίτση. [εκδ. ώστε ο Σαμουήλ το 1014 αποφάσισε να κάνει κάτι γενναιότερο για την άμυνα της χώρας του. περίμενε εκεί τον αντίπαλο· απ' το άλλο μέρος έστειλε για αντιπερισπασμό έναν απ' τούς καλύτερους στρατηγούς του. Ο βασιλιάς επιχείρησε φοβερή εκδίκηση κατά των Βουλγάρων. η οποία σε αυτή την κατάσταση των πραγμάτων μπορούσε να φέρει μόνη της την οριστική κατάληψη της χώρας. 254-257. ό οποίος μόλις είδε το 198 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. επειδή ο βασιλιάς χτυπούσε πάντοτε απ' την κλεισούρα πού λεγόταν Κλειδί. β’. Τελικά όμως οι συμφορές τις οποίες έφερναν αυτές οι επιδρομές κατάντησαν τόσο φοβερές. γιατί ό μεν Σαμουήλ δεν τολμούσε να ανταγωνιστεί σε παράταξη με το βασιλιά και ό Βασίλειος δεν επιχειρούσε την κυρίευση των φρουρίων. Συνέχεια του Βουλγαρικού πολέμου. του Νικηφόρου και του Ιωάννη». Γι' αυτό το σκοπό. για έντεκα χρόνια. τείχισε το στενό αυτό και αφού συγκέντρωσε πίσω απ' το φράγμα πολλή δύναμη. σελ. αλλά ατελείωτος.000 σε λόχους από 100 άνδρες.γνώμη του πρόεδρου. οι οποίοι αγανάκτησαν για την παραγκώνιση τους αυτή. που αγωνίστηκε γενναία για τον πατέρα του. που δυσαρεστήθηκε μ' αυτό το ξεσήκωμα του βασιλικού φρονήματος. δυτικά του Βαρδάριου).

338-339 74 . Πρέπει να σημειωθεί ακόμη ότι κατά τον Ευφραίμιο ο Βασίλειος απ' αυτό ονομάστηκε Βουλγαροκτόνος. Η ιδιαίτερη σύνοδος των 5 πατριαρχών για τη Βουλγαρία 199 «Τελικά λοιπόν επικράτησε το σύστημα του Φωτίου κι όχι του Βασιλείου και του Ιγνατίου. Ζ' βιβλ. [εκδ. Γ) οι Βούλγαροι είχαν δεχτεί το χριστιανισμό πριν από λίγο καιρό. Αλλά αφού πέτυχαν εξαιτίας αυτού του γεγονότος αρκετά πλεονεκτήματα απ τους δικούς μας. έπειτα φάνηκαν πρόθυμοι να υποταχτούν στη δυτική εκκλησία με την ελπίδα να ωφεληθούν και απ' αυτή και απ' τούς Φράγκους… Ρώτησαν λοιπόν τους Βούλγαρους σε ποιόν ανήκε η χώρα τους όταν την υπόταξαν και αν υπήρχαν τότε εκεί Έλληνες ή Λατίνοι ιερείς· επειδή οι Βούλγαροι απάντησαν ότι η χώρα άνηκε στους Έλληνες και μόνο Έλληνες ιερείς υπήρχαν εκεί. δεν πρέπει. Αλλά ως προς αυτό δε θα παύσουμε να λυπούμαστε. στις 15 Σεπτεμβρίου…. όπως πολλές φορές είπαμε. αλλά για μας θα ήταν πάντοτε προτιμότερο να μείνει σ' αυτούς η πρώτη ευθύνη της διαίρεσης μ' αυτό τον τρόπο… Όπως ξέρουμε (Κεφ. Αλλά κι αν υποθέσουμε ότι έγινε η πράξη αυτή μέχρι ένα σημείο. με ενέργειες της βασιλείας και της εκκλησίας της Κων/πολης. Δηλαδή το ζήτημα αντί να είναι απλώς διοικητικό έγινε πάλι δογματικό. 2001. σελ. που αποτέλεσμα της όμως ήταν η επικύρωση της προηγούμενης απόφασης και έτσι εναρμονίστηκε πολύ 199 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. τόμ. απ' την όποια πέθανε μετά από δύο μέρες. ούτε να καταδικάσουμε το Βασίλειο σαν ανήμερο θηρίο. Γαλαξία – Ερμείας]. Η τύφλωση ήταν ποινή αποτρόπαιη αλλά αναγνωρισμένη τότε απ' το ποινικό δίκαιο.οικτρό αυτό θέαμα λιποθύμησε και συνήρθε με ταχυκαρδία. να την κρίνουμε σύμφωνα με τις πα- ρούσες ιδέες μας. ενώ αυτό το επώνυμο προϋποθέτει θανάτωση κι όχι τύφλωση. όπως ο θάνατος με τη φωτιά ή με άλλα βασανιστήρια ήταν ποινή αναγνωρισμένη σε μερικές περιστάσεις στις νομοθεσίες πολλών δυτικών επικρατειών της Ευρώπης μέχρι τον προηγούμενο αιώνα και σχεδόν μέχρι τελευταία». Οι Λατίνοι θα μεταχειρίζονταν βέβαια και μόνοι τους αυτό το όπλο. γιατί ο Φώτιος πρώτος έφερε στη μέση τη δογματική διαίρεση. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. χωρίς να υπάρχει καμιά υποχρέωση. β’. βιβλίον 11ον. οι τοποτηρητές των πατριαρχών της Ανατολής υποστήριξαν ότι ή χώρα άρα ανήκει στη δικαιοδοσία του θρόνου της Κων/πολης. Τότε ξέσπασε μεγάλη συζήτηση. Αθήνα.

Γαλαξία – Ερμείας]. του Εύξεινου πόντου και όλα τα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας. Μ' αυτή την ελληνική φυλή 200 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. τόμ. Οι τοποτηρητές του πάπα διαμαρτυρήθηκαν. αυτό που απλώνεται από τα Άδριατικό πέλαγος. αξιόλογο μέρος της Συρίας και στην Ευρώπη όλη ή Βουλγαρία. απαρτίστηκε από το συνδυασμό διάφορων φυλών. 338-339. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. 383-385. Βούλγαροι201 «Το μεσαιωνικό μας κράτος. ηθική και εθνολογική κατάσταση επί της μακεδονικής δυναστείας200 «Έτσι είχαν τα πράγματα όταν πέθανε ο τελευταίος απόγονος της μακεδονικής δυναστείας και αναγορεύτηκε βασιλιάς ο αρχηγέτης των Κομνηνών. Πρώτη εθνική βάση αυτού του κράτους στο κύριο μέρος του ήταν η ελληνική φυλή. Γαλαξία – Ερμείας]. βιβλίον 11ον. [εκδ. της Θράκης. οι Τούρκοι από ανατολικά και οι Νορμανδοί από δυτικά είχαν εμφανιστεί πριν από λίγο καιρό. Το κράτος. 201 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. σελ. σελ. Σλάβοι. αν και έχασε την κάτω Ιταλία στα τέλη αυτής της περιόδου. η οποία κατείχε τις χώρες νότια του Ολύμπου και των Κεραυνίων βουνών μέχρι το Ταίναρο. Δύο νέοι εχθροί. αλλά οι στόλοι και οι στρατοί του κράτους πού πριν λίγο ακόμη είχαν δημιουργήσει τόσο καίριες πληγές στους Μωαμεθανούς και στους Βούλγαρους φαίνονταν περισσότερο από ικανοί να αποτρέψουν τους κινδύνους που είχαν εμφανιστεί πάλι στον ορίζοντα… Ο εξελληνισμός της νομοθεσίας και της διοίκησης είχε συμπληρωθεί και ο μεσαιωνικός μας κόσμος έφτασε στά τελευταία του συμπεράσματα αποδείχνοντας το τι μπορούσε να κάνει και το τί δεν μπορούσε».καλά ο κανόνας για την εκκλησιαστική πενταρχία. 2001. αλλά η απόφαση εκτελέστηκε και έτσι έγινε αναμ- φισβήτητο ότι η σύνοδος του 869 καθιέρωσε την ισότητα μεταξύ των αρχηγών της εκκλησίας και όχι την κυριαρχία του ενός απ' αυτούς». τα νησιά. [εκδ. Αθήνα. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. της Μακεδονίας. η Κιλικία. τόμ. 2001. είχε έκταση μεγαλύτερη απ' όση όταν κάθισε στο θρόνο ο Βασίλειος ο Μακεδόνας· γιατί στο μεταξύ ανακτήθηκε η Κύπρος. δηλ. Υλική. η Κρήτη. Αθήνα. βιβλίον 11ον. β’. 75 . τις παραλίες της Ιλλυ - ρίας. β’.

και στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας. έπαθε φοβερές ακρωτηριάσεις και από τότε δεν σταμάτησε να ελαττώνεται. Απ' το άλλο μέρος επειδή ήταν πιο ολιγάριθμοι και πιο βάρβαροι απ' τους υπηκόους υπέκυψαν στην ηθική και κοινωνική επίδραση τους και λίγο - λίγο γενικά εκσλαβίστηκαν».ενώθηκαν κάτω απ' τό σκήπτρο της μοναρχίας που ιδρύθηκε στην Κωνσταντινούπολη όλες οι φυλές που κατοικούν στις μεσογειότερες χώρες βόρεια των Κεραυνίων και του Όλύμπου μέχρι τον Ίστρο. Γαλαξία – Ερμείας]. 389-390. στη Συρία και στην Αίγυπτο είχαν λίγο πολύ εξελληνιστεί με τη . και οι Βούλγαροι πάντοτε και όταν δηλαδή αποτελούσαν δικό τους κράτος βρίσκονταν σε συνεχείς εκκλησιαστικές. βιβλίον 11ον. εμπορικές και φιλολογικές σχέσεις με το με- σαιωνικό ελληνισμό και δέχονταν την επίδραση του με πολλούς τρόπους. τόμ. 76 . Ευρώπη. δεν ανήκαν στη σλαβική φυλή άλλά στις φιννοουραλικές ή τουρκικές ή τουρανικές φυλές. Από τότε που η Αίγυπτος και η Συρία τον 7 ο αιώνα κατακτήθηκαν απ' τους Άραβες. β’. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς. που ήταν ιδρυμένες πιο δυτικά 1 .μακεδόνικη κυριαρχία και τη διάδοση της χριστιανικής πίστης.επειδή όμως ήταν πιο κυρίαρχοι απ' τους Σλάβους πήραν αμέσως την ηγεμονία των σλαβικών φυλών στην κάτω Μοισία και με το πέρασμα του χρόνου και των περισσότερων απ' αυτές τις φυλές. 2001. σελ. [εκδ. η ελληνική γλώσσα τόσο σ’ κείνες τις χώρες υποχώρησε στην αραβική ώστε ο πατριάρχης Ευτύχιος της Αλεξάνδρειας που άκμασε το 10 ο αιώνα σύνταξε το ιστορικό του έργο στα αραβικά κι όχι στα ελληνικά… Οι Βούλγαροι. Αναλογία του ελληνικού και του σλαβικού πληθυσμού 202 «Δεν ξέρουμε ποιά ακριβώς ήταν η αναλογία του ελληνικού και του σλαβικού πληθυσμού στις χώρες ανάμεσα στον Ίστρο και το Ταίναρο το 10 ο αιώνα…Οι Βούλγαροι που εκσλαβιστήκαν υπέκυψαν πολλές φορές στην ελληνική κυριαρχία και ιδίως για μισό και παραπάνω αιώνα απ' το 1020-1186 οι βασιλιάδες της Κωνσταντινούπολης επιχείρησαν πολλές φορές να εξελληνίσουν τις πόλεις της Βουλγαρίας. Αλλά απ' την αρχή ο Ελληνισμός αυτός και ο αρχέγονος και αυτός που αποκτήθηκε. όπως είπαμε πολλές φορές. Κι όμως τελικά νίκησε η σλαυική γλώσσα στη Βουλγαρία… Οι σλαβικές φυλές σ' αυτά απέκτησαν τον 8 ο και 9 ο αιώνα δική τους 202 Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Αθήνα.

τον αποκαλούσε βασιλιά των Ελλήνων 203 και [σπάθη] των Μακεδόνων» 204 . Τα ονόματα των Θρακών και των Μακεδόνων αναφέρονται όλο το μεσαίωνα. όπως είδαμε. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. όταν έγραφε στο βασιλιά Καντακουζηνό. ένα από 203 «Καί ἐν τῇ 14ῃ ἑκατοντατετηρίδι ὁ σουλτάνος τῆς Αἰγύπτου. βιβλίον 11ον.Αναστασιάδης). γράφων πρός τόν βασιλέα Καντακουζηνόν. 6ος. τόμ. σελ. 344. 2001. Αθήνα-Θεσ/νίκη.αυτονομία. [εκδ. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. 1994. ἀπεκάλει αὐτόν βασιλέα τῶν Ἑλλήνων. καί σπάθην τῶν Μακεδόνων».Καρολίδης- Γ. Αλέξανδρος]. Πιστεύεται ότι θα τον αποκαλούσε ως «μελέκ –ουρ –ρούμ» [βασιλιάς των Ρωμαίων] και όχι μελί-κούλ-Γιοναναΐν [βασιλιάς των Ελλήνων]. τομ. σ' όλους τους πολέμους. πολλές φορές επιχείρησαν πολέμους κατά της δικής μας μοναρχίας και ανάγκασαν αυτή τη μοναρχία να επιτεθεί εναντίον τους με όλη τηςτη δύναμη. Αθήνα. 389. παράλληλα με τα ονόματα των Σλάβων. βλ. [εκδ. ΕΠΙΛΟΓΟΣ . Τον 14 ο αιώνα ο σουλτάνος της Αιγύπτου. β’.Παπαρρηγόπουλος – Π. Ο σοφός Τάφελ το απέδειξε αυτό ακριβέστατα. Κι όμως η σλαυική γλώσσα τόσο λίγο επικρατούσε σ' αυτές τις χώρες που οι πιο επιμελείς απ' τις νεώτερες έρευνες δεν μπόρεσαν να ανακαλύψουν εκεί παρά μόνο δύο σλαυικές επιγραφές απ' αυτά τα χρόνια. βλ. 77 . το αραβικό κείμενο της επιστολής του Μαμελούκου σουλτάνου προς το βυζαντινό αυτοκράτορα Καντακουζηνό δεν διασώθηκε. Γαλαξία – Ερμείας]. από τους μεσαιωνικούς Ρούμ. Αυτός ο διαχωρισμός γινόταν γιατί οι Άραβες ήθελαν να ξεχωρίσουν τους αρχαίους Έλληνες που αποκαλούσαν Γιουνάν. σελ. Το πολύ να επήλθε κάποια ισορροπία των δύο γλωσσών στη Θράκη και στη Μακεδονία.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Oι μεσαιωνικές σλαβικές επιδρομές και εγκαταστάσεις στη Χερσόνησο του Αίμου και οι ιστορικές τους συνέπειες συναποτελούν. 204 Όπως επισημαίνεται στην πρώτη έκδοση στη νεοελληνική γλώσσα της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους [συμπληρωμένη μέχρι το 1993]. Η δυναστεία του Βασιλείου Α' καυχιόταν που λεγόταν μακεδονική. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς.

ως ένα βαθμό. η οποία μάλιστα ουσιαστικά αναπαράγεται. 78 . εσφαλμένα στη σύγχρονη ιστοριογραφία – χαρτογραφία . γιατί ήταν αναγκαίο να επανακαθορισθεί η αδιαίρετη τρισχιλιετή συνέχεια του ελληνικού έθνους και η ανασύσταση του ιστορικού παρελθόντος. εθνικιστικές επιδιώξεις. από άγονες αντιπαραθέσεις και διαμάχες του παρελθόντος. ο Παπαρρηγόπουλος άρχισε να δίνει σχήμα ενωτικό στην ελληνική ιστορία και να προσεγγίζει το σλαβικό κόσμο (με αφορμή και τα ιδεολογήματα του Φαλλμεράυερ) με αληθινή γενναιότητα και ευφυΐα.8ο αιώνα. εν πολλοίς. (⁹2000) Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας.τα πλέον ενδιαφέροντα αλλά παράλληλα πολυσύνθετα και αμφιλεγόμενα προβλήματα που απασχόλησαν την έρευνα ήδη από τον 19 ο αιώνα. ουσιαστικά ως απάντηση στην προηγούμενη θεωρία· επρόκειτο για την πλήρη άρνηση της σλαβικής εγκατάστασης ως ιστορικού γεγονότος ή (συνηθέστερα) για την ελαχιστοποίηση της έκτασης και των συνεπειών της. σελ.Θ. το «τρίσημο σχήμα» της ελληνικής ιστορίας. Από τις πρώτες ρίζες ως την εποχή μας. Οι ποικίλες απόψεις που εκφράστηκαν εκείνη την περίοδο για τη συνολική αποτίμηση αλλά και για τη διερεύνηση επιμέρους πτυχών του συγκεκριμένου προβλήματος υπήρξαν ωστόσο ιδιαίτερα αντικρουόμενες: Αρχικά ο Γερμανός πολιτικός. Παράλληλα είχε πλέον καταστεί εφικτή η αξιοποίηση και συγκριτική μελέτη όλων των συναφών διαθέσιμων πληροφοριών που προέκυψαν από την ιστορική και φιλολογική έρευνα του συνόλου των κειμένων. 343-345. φυλετικές προκαταλήψεις και φυσικά από εσφαλμένες ευρύτερες θεωρήσεις και παρανοήσεις των λεγομένων των πηγών. Αθήνα. λίγο μετά τα μέσα του 20 ου αιώνα. ανέπτυξε την ακραία θεωρία περί ολοκληρωτικής κατάρρευσης της βυζαντινής κυριαρχίας στα Βαλκάνια κατά τους 7 ο . δεν πρέπει να 205 Δημαράς. βασισμένη στη συχνή αναφορά στις πρωτογενείς πηγές205. Το πρόβλημα των σλαβικών εγκαταστάσεων διαμορφώθηκε τελικά. πολιτικές ή προσωπικές σκοπιμότητες. χωρίς κενά και παρερμηνείες που έφερνε αντίσταση στη νέα ιδεολογία. αλλά και ουσιαστικής εξάλειψης του ελληνικού πληθυσμού στην ευρύτερη περιοχή μετά την άφιξη των Σλάβων. Κ. Στα αμέσως επόμενα χρόνια ωστόσο υποστηρίχθηκε η ακριβώς αντίθετη άποψη. όταν η ιστορική έρευνα του θέματος είχε πλέον «ενηλικιωθεί» αποδεσμευόμενη. αρθρογράφος και ιστορικός Φαλλμεράυερ [Jakob PhilipFallmerayer (1790-1861)]. κυρίως από τον Γερμανό ιστορικό Κarl Hοpf (1832-1873) και ορισμένους Έλληνες συγγραφείς. Τέλος. Σύμφωνα με το πνεύμα της εποχής του.

Εδώ παρατηρούμε την προτεραιότητα του Βυζαντίου στο μείζον θέμα του «εκχριστιανισμού» του σλαβικού κόσμου και στη συνειδητή επιλογή δια της ειρηνικής οδού η συνέχιση της φιλελεύθερης και εξωστρεφής εξωτερικής πολιτικής απέναντι στους γειτονικούς λαούς και όχι ο ενδεχόμενος μαζικός εξελληνισμός του 209. Θεσ/νίκη. (2012) «Η Κυριλλομεθοδιανή κληρονομιά απέναντι στις προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου».εξ. Νιχωρίτης. (1946) Τα Βόρεια Εθνολογικά Όρια του Ελληνισμού. 45. 53 κ. σελ. εντάσσεται στον πολυεθνικό. σε αντίθεση με τους στόχους της δυτικής Εκκλησίας.Μ. σελ. πολυφυλετικό και οικουμενικό ρόλο της βυζαντινής αυτοκρατορίας και της Ορθοδοξίας ειδικότερα. γενικά στην παραδοχή και αναγνώριση από τους 206 Ευαγγέλου. επιμ. Τα στοιχεία υπερεθνικής συμπεριφοράς που ασκούσε το βυζαντινό πολυεθνικό κράτος.. (2012) «Οι φωτιστές των Σλάβων Κύριλλος και Μεθόδιος και τα προβλήματα της Ορθοδοξίας στα Βαλκάνια». με απλά λόγια αυτό που αποκλήθηκε εύστοχα από τον Ρώσο επιφανή βυζαντινολόγο και ακαδημαϊκό D. Κ. Κυριακίδης.-Α. Η κοσμοθεωρία αυτή. Θεσ/νίκη. Θεσ/νίκη. στο Κύριλλος και Μεθόδιος: Παρακαταθήκες Πολιτισμού. 79 . Θεσ/νίκη. για τις σχέσεις Βυζαντίου και Σλάβων: «η αποστολή των δυο ιεραποστόλων θεσσαλονικέων αδελφών Κωνσταντίνου – Κυρίλλου και Μεθοδίου στη Μεγάλη Μοραβία το έτος 863 σηματοδοτεί την έναρξη της πορείας εκχριστιανισμού του σλαβικού κόσμου και την ενσωμάτωσή του στην ευρωπαϊκή σκηνή»206. Σ. Obolensky «Βυζαντινή Κοινοπολιτεία» (Byzantine Commonwealth)208. Κ. 208 Ευαγγέλου.Γ. (2011) Slavia Orthodoxa. Θεσ/νίκη. όπου με το πέρασμα των αιώνων διευρύνθηκε δημιουργώντας πνευματικούς. Α. απέναντι στις διάφορες ξένες εθνικές ομάδες. 207 Για την πνευματική κληρονομιά του Κύριλλου και του Μεθόδιου στο σλαβικό κόσμο βλ. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου (Αμύνταιο 21-22 Μαΐου 2010). απέβλεπαν κυρίως στη συνοχή της κοινής θρησκείας (πρωτοκαθεδρία της Ανατολικής Εκκλησίας) και πολιτισμού. 193-225. 341-353. Ταχιάος. επιμ. 355- 362. 209 Βέβαια δεν λείπουν και οι ιστορικές μαρτυρίες για τον εξελληνισμό Σλάβων. (⁴2007) Κύριλλος και Μεθόδιος: Οι θεμελιωτές της αρχαίας σλαβικής γραμματείας. Τομές στην πνευματική και πολιτιστική ιστορία του ορθόδοξου σλαβικού Κόσμου. στο Κύριλλος και Μεθόδιος: Παρακαταθήκες Πολιτισμού.. Νιχωρίτης.Γ. Η. σελ. Είναι αδιαμφισβήτητο το γεγονός της τεράστιας επιρροής που δέχθηκε ο σλαβικός κόσμος μέσω της κυριλλομεθοδιανής παράδοσης 207. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου (Αμύνταιο 21-22 Μαΐου 2010). ένα καθοριστικής σημασίας κοσμοϊστορικό γεγονός. Η.διαφεύγει της προσοχής μας. 210 Τρίτος. στις βόρειες επαρχίες (σημερινή Βόρεια Ελλάδα) της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Γ. σελ. σελ. πολιτιστικούς και πολιτικούς δεσμούς που κράτησαν το σλαβικό κόσμο στενά συνδεδεμένο με το Βυζάντιο. που ήταν ανέκαθεν αλλά ακόμη και σήμερα. ο προσηλυτισμός μέσω εκλατινισμού και εκδυτικισμού της μη λατινικής Ανατολής210.

2001. 1977. αναγκαστικά έπρεπε να αναζητήσει τις απαρχές και το ρόλο των Σλάβων γειτόνων στη διαμόρφωση της ενότητας. ἀλλ᾿ ἐδαμάσθησαν ἐπὶ τέλους ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς212 καὶ δεχθέντες τὴν θρησκείαν καὶ τὴν γλῶσσάν της 211 Περισσότερες πληροφορίες βλ.άλλους της ανωτερότητας της αυτοκρατορικής εξουσίας και της αποδοχής του παγκόσμιου κύρους που κουβαλούσε ως οικουμενική πολιτική και πνευματική υπερδύναμη211. δεν τις είδε ως άμεση απειλή – τουλάχιστον μέχρι την περίοδο του Ηράκλειου – επειδή αφ’ ενός η μεγαλύτερη απειλή παρέμενε η ανατολική διείσδυση Περσών και άλλων μικρότερων λαών και αφ’ ετέρου «υπήρχεν ελπίς ότι οι επήλυδες υποκύπτοντες εις την ευεργετική επίδρασιν του χριστιανικού πολιτισμού. σελ. Ἐπῴκησαν εἰρηνικῶς καὶ ἐζήτησαν μὲν πολλάκις ν᾿ ἀποστατήσωσιν. ο Παπαρρηγόπουλος έδωσε την ιστορικά τεκμηριωμένη απάντησή του στην αδιάλειπτη συνέχεια της εθνικής ενότητας.Χ.. 66 κ. ὥς τινες ἰσχυρίσθησαν. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Νιχωρίτης. του δόγματος της ολοκληρωτικής εξαφάνισης της αρχαίας ελληνικής φυλής από την ευρωπαϊκή οικογένεια των νεότερων χρόνων. επιμ. αλλά με την επισήμανση: «ὅτι δὲν ἦλθον ὡς κατακτηταί. Στην αναζήτηση αυτής της συνέχειας του ελληνισμού. Αθήνα. Η’. 235-247. 346-347. οὔτε ἐξωλόθρευσαν τοὺς ἀρχαίους αὐτῆς κατοίκους. Από το 1833 ως 1881. Εκδοτικής Αθηνών]. Α’. από την αρχαιότητα. τομ.Γ.εξ.στα πλαίσια της ευρύτερης εξωτερικής πολιτικής της βυζαντινής αυτοκρατορίας και των επιδιώξεων των Σλάβων. βιβλίο 9ο. άνοιξε το δρόμο για ιστορικές και εθνολογικές έρευνες που αναδείκνυαν την καθολική (φυσική-ηθική-πνευματική) ενότητα του ελληνισμού. τομ. Ι. [εκδ. αφού ιστορικά και άλλα τεκμήρια το αποδεικνύουν. Ταρνανίδης. Γαλαξία-Ερμείας]. Η μισελληνική αυτή θεωρία του Γερμανού ιστορικού για την καταγωγή των νεοελλήνων. το Βυζάντιο τις εγκαταστάσεων σλαβικών φύλων. σελ. Άλλωστε. από τις μεσαιωνικές επιθέσεις Σλάβων – Αβάρων και Αλβανών. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου (Αμύνταιο 21-22 Μαΐου 2010). Νεώτερος Ελληνισμός.Παπαρρηγόπουλος). Αθήνα. μέσα στα εδάφη της αυτοκρατορίας. σελ. Κ. Με αφορμή την αυθαίρετη και ιδεολογικοπολιτικά στοχευμένη θεωρία του περιβόητου Φαλλμεράυερ. Κι αυτό το κατάφερε μέσα από τις δυο μνημειώδεις πραγματείες του: με το έργο Περὶ της εποικήσεως σλαβικών τινών φυλών εις την Πελοπόννησον (1843) και το επίσης μνημειώδες μέχρι και σήμερα Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (1860-1872). οὔτε κατέστρεψαν τὴν χώραν. (2012) «Η υπερεθνική και οικουμενική διάσταση στο κήρυγμα των θεσσαλονικέων αδελφών Κύριλλου και Μεθόδιου» στο Κύριλλος και Μεθόδιος: Παρακαταθήκες Πολιτισμού. 212 Αυτές οι μεταβολές των σχέσεων μεταξύ Βυζαντινών και Σλάβων ήταν αναπόφευκτες και συνεχείς – ακόμη και ύστερα από τον εκχριστιανισμό τους . 80 . ήθελον προιόντος του χρόνου εξελημισθή». Θεσ/νίκη. [εκδ. βλ. Μέσα σ’ αυτά τα έργα αποδέχεται την αδιαμφισβήτητη εισβολή και εγκατάσταση Σλάβων στον ελλαδικό χώρο κατά τις αρχές του Μεσαίωνα. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ.

Ήπειρο.. αναίρεσε πλήρως τις απόψεις του Φαλλμεράυερ. καθὼς τὰ ὕδατα τοῦ ποταμοῦ τὰ σώζοντα μὲν περὶ τὰς ἐκβολὰς τὸ χρῶμα αὐτῶν καὶ τὴν ποιότητα. ότι ο 213 Παπαρρηγόπουλος.ἐσυγχωνεύθησαν ἐντὸς αὐτῆς. περί τα μέσα του 8ου αιώνα. Συγκεκριμένα. ὄχι βίᾳ τῆς Βυζαντινῆς κυβερνήσεως. ἀλλ᾿ ἀφανιζόμενα μικράν ἔπειτα ἐντὸς τοῦ ἀχανοῦς ὑγροῦ τῆς θαλάσσης…»213. στο 9ο βιβλίο της Ιστορίας του Έλληνικού Έθνους και στο κεφάλαιο με τον τίτλο «Η περί της εξοντώσεως της ελληνικής φυλής δοξασία». ο Παπαρρηγόπουλος κατέληξε στην αδιαμφισβήτητη ιστορική αλήθεια. (1843) Περί της εποικίσεως Σλαβικών τινών φυλών εις την Πελοπόννησον. Εν Αθήναις. ο Παπαρρηγόπουλος αντικρούοντας τις αντίθετες απόψεις του Φαλλμεράυερ.. όσο και με το έργο Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. απέδειξε ότι ουδέποτε η ελληνική φυλή εξαφανίσθηκε στο τέλος του 6ου αιώνα από τις επιδρομές των Σλάβων. Ότι δεν εξόντωσαν τους αρχαίους κατοίκους όπως αξιοί ο Φαλμεράυερ καθίσταται πρόδηλον εκ των προεκτεθέντων. Αλλά το ζήτημα είναι εάν εγένοντο από του τέλους της έκτης εκατονταετηρίδος. Και καταλήγει: «Ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι καθ᾿ ὅλας τὰς μαρτυρίας καὶ καθ᾿ ὅλας τὰς πιθανότητας μόνιμος ἐγκατάστασις Σλάβων εἰς τὸ Βυζαντινὸν Κράτος ἐντὸς τοῦ ἕκτου αἰῶνος δὲν ἐγένετο οὐδεμία. αντίθετα. ακόμη και οι Σλάβοι οι οποίοι εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα (Μακεδονία. σελ. 81 . ii. Έτσι. Αἱ ἐποικήσεις τῶν φυλῶν τούτων ἤρξαντο ἐντὸς τῆς ἑπομένης ἑκατονταετηρίδος καὶ ἐξετελέσθησαν ὄχι διὰ κατακτήσεως τῆς Βυζαντινῆς χώρας. Τόσο με το έργο του Περί εποικήσεως σλαυϊκών τινών φύλλων εις την Πελοπόννησον. αλλά.. Θεσσαλία . Πελοπόννησο) αργότερα. Κ. αν οι Σλάυοι εκυριάρχησαν ποτέ της Πελοποννήσου και εάν εξαφάνισαν τους αρχαίους αυτής κατοίκους. από τους αρχαιοτάτους χρόνους μέχρι τις μέρες του. ἀλλὰ δυνάμει συμβάσεων μετ᾿ αὐτῆς πρὸς ἐκτέλεσιν οἰκείων αὐτῆς βουλευμάτων γενομένων».». ότι δήθεν η Ελλάδα είχε εκσλαβιστεί και δεν έρεε ούτε σταγόνα ελληνικού αίματος στις φλέβες των νεότερων κατοίκων της και παρουσίασε την ιστορία του ελληνισμού ως αδιάσπαστη ενότητα και αδιαίρετη ολότητα.. Προς νότον μάλιστα του Ολύμπου και των Κεραυνίων ορέων εντελώς συγχωνεύτηκαν δια του χρόνου εντός της ελληνικής φυλής». ήσαν ασφαλώς λιγότεροι από τους Έλληνες και «ουδέποτε επεκράτησαν όπως εις τας βορειοτέρας χώρας. Σε άλλο σημείο του εν λόγω κεφαλαίου αναφέρει: «Είπομεν και προηγουμένως ότι σλαυικαί αποικήσεις εγένοντο εν Πελοποννήσω πολλαί.

αλλά και από το άφθονο αρχαιολογικό υλικό που εμπλούτισε και συνεχίζει να ενισχύει τις γνώσεις μας για το συγκεκριμένο θέμα. Φ. (2009-2010) «Βυζάντιο και Σλάβοι: από την αντιπαράθεση στη συμβίωση».Χ. Παπαρρηγόπουλου.ελληνισμός είναι δύο πράγματα: Και ενότητα πολιτισμού και βιολογική συνέχεια των Ελλήνων στον συγκεκριμένο χώρο ανά τους αιώνες. μεταβολές και μετέπειτα διευθετήσεις. σύμφωνα με το Φ.βορειοελλαδικό χώρο και γενικότερα στα νότια Βαλκάνια κατά τον 7ο αι. ειδικά από τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αι. Θεσ/νίκη. στρατιωτικές επιχειρήσεις. «στον κόσμο της αγροτικής καλύβας».ε. πρβλ. Οι παραπάνω παράγοντες οδήγησαν προοδευτικά αρχικά στην ένταξη των Σλάβων επήλυδων των νοτίων Βαλκανίων στο ελληνόφωνο αυτοκρατορικό διοικητικό και οικονομικό περιβάλλον και αργότερα στον εκχριστιανισμό και τελικά στο γλωσσικό εξελληνισμό και στην εθνολογική αφομοίωση των απογόνων τους.81-82: ἀμφιμίκτους κώμας. Κων/νος Ζ’ Πορφυρογέννητος.) καθώς και η σαφής πολιτισμική και ενίοτε και αριθμητική υπεροχή του γηγενούς ελληνόφωνου πληθυσμού. Εις την άλωσιν της Θεσσαλονίκης 8. μ. κ. το οποίο είχε πολλαπλές πολιτισμικές και πολιτικές συνέπειες για τις συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές. Εθνολογική προέλευση. Η εγκατάσταση των Σλάβων μαρτυρείται από τις σωζόμενες γραπτές πηγές της εποχής. 215 Η ομαλή και αφομοιωτική συμβίωση ελληνικών και σλαβικών πληθυσμών με το πέρασμα του χρόνου. μπορούν να εξαχθούν συμπεράσματα που αφορούν στο σλαβικό κόσμο και τις σχέσεις του με το βυζαντινό κράτος και τον ελληνισμό. Προς τον ίδιον υιòν ‘Ρωμανòν 49. σελ. Η άφιξη και η εγκατάσταση σλαβικών φύλων στον – κυρίως . Ιωάννης Καμινιάτης. Βλ. διοικητικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις. Ωστόσο υπήρξαν σημαντικοί παράγοντες. H απρόσκοπτη συνέχιση και η ολοκλήρωση της μακροχρόνιας διαδικασίας αφομοίωσης των Σλάβων επήλυδων αλλά και των απογόνων τους 214 Μαλιγκούδης. Βυζαντινός Δόμος 17-18: 15-32. Τα υπερεθνικά μέτρα του βυζαντινού κράτους κατά τους 7ο μέχρι και τον 10ο αιώνα (π. σε πολλές περιπτώσεις. Μέσα από την Ιστορία του Ελληνικού Έθνους του Κ. Πολιτειακή δομή. (²1991) Σλάβοι στη μεσαιωνική Ελλάδα. αποτελεί αδιαμφισβήτητο ιστορικό γεγονός. Μαλιγκούδη 214. καθώς μετέβαλαν τελικά την ευρύτερη κατάσταση που είχε διαμορφωθεί στα νότια Βαλκάνια γύρω στα μέσα του 7ου αιώνα215. ίδρυση επισκοπών και ιεραποστολική δράση κλπ. επίσης Γιαννόπουλος.χ. αποδεικνύεται μέσα από τις πρωτογενείς πηγές. 82 . Π. 10 κ. Παράγοντες εξελληνισμού [Βιβλιοθήκη Σλαβικών Μελετών 1].εξ. μετοικεσίες πληθυσμών. συμβίωσε ειρηνικά με τους απογόνους των Σλάβων. Οικονομική οργάνωση. ο οποίος αρχικά ζούσε ξεχωριστά και αργότερα.

ε. Δ. των οποίων οι γηγενείς κάτοικοι χάθηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά. σελ. στην Ιστορία του Ελληνικοῦ Έθνους. Ο αδιάσπαστος ιστορικός βίος και η συνέχεια του τελευταίου στις νότιες . Η λανθασμένα αμφισβητούμενη.ε. αλλά κυρίως για τις εξελίξεις και τις διακυμάνσεις των σχέσεων των Σλάβων με το βυζαντινό κράτος και τον ελληνισμό γενικότερα. Τέτοιες ιστορικές – χρονογραφικές πηγές είναι για παράδειγμα οι μαρτυρίες του Προκόπιου. επίσης Χριστοφιλοπούλου. της ίδιας. αν και ο ίδιος (βλ. 216 Βλ. Έχουν διασωθεί αρκετές (πρωτογενείς) γραπτές μαρτυρίες και άλλων συγγραφέων – σύγχρονων και μεταγενέστερων των γεγονότων – που μπορεί συνδιαστικά να επιβεβαιώσουν εν πολλοίς την αντικειμενικότητα των αφηγήσεων του Παπαρρηγόπουλου. τομ. Ειδικότερα: Α. Ο Κ. 1-3 (βιβλία 1-15). τομ. εάν δεν συνέτρεχαν δύο βασικές προϋποθέσεις: α. Την ιστορική συνέχεια του ελληνικού έθνους oυσιαστικά επισήμανε πρώτος ο J.περιοχές της Χερσονήσου του Αίμου υπήρξαν συνεπώς. αδιαμφισβήτητα και αδιάκοπα από την ύστερη αρχαιότητα στους νεότερους χρόνους. Παπαρρηγόπουλος και το σλαβικό ζήτημα. Α. (2009) Το Βυζάντιο μετά το έθνος. τομ. Το πρόβλημα της συνέχειας στις βαλκανικές ιστοριογραφίες.ά. Γ.) υποστήριξε επίσης ότι οι Σλάβοι κατέκλυσαν τις ελληνικές περιοχές στα τέλη του 6ου αιώνα. Οι Σλάβοι (μαζί με τους Αβάρους) εμφανίστηκαν στη βαλκανική χερσόνησο στα τέλη του 6ου αιώνα και επί βασιλείας Μαυρικίου (582-602). γλωσσική και πολιτιστική παρουσία του ελληνικού ή ελληνόφωνου στοιχείου στη γεωγραφική περιοχή του ελληνικού κόσμου. του- λάχιστον για τον μεγάλο κορμό της σύγχρονης έρευνας. 17 κ.-W. συνέχεια της βυζαντινής κυριαρχίας στα νότια Βαλκάνια μετά τις αρχές του 7ου αιώνα από ορισμένους Έλληνες και ξένους ερευνητές και β. του Πατριάρχη Νικηφόρου.και όχι μόνο . Η ιστορικά συνεχής και ισχυρή πληθυσμιακή. του Θεοφάνη του Ομολογητή. Παπαρρηγόπουλος αποτελεί αδιαμφισβήτητα πολύτιμη ιστορική πηγή πληροφόρησης για το ζήτημα της πρώτης εμφάνισης. Zinkeisen. Αι. τομ. 1 ος. (1991) Ο Κωνσταντίνος Δ. Leipzig 1832. 83 . των επιδρομών. Γ´.. Βυζαντινή αυτοκρατορία. Συμβολή στην έρευνα. 1-4. και Σταματόπουλος. Νεότερος ελληνισμός. οικονομική. του αυτοκράτορα Κων/νου Ζ’ Πορφυρογέννητου κ. Αθήνα. 703 κ. Β. Νέα Εστία 130: 1561-1567. και των εγκταταστάσεων στον ελληνικό χώρο τη μεσοβυζαντινή περίοδο. Geschichte Griechenlands vom Anfänge geschichtlicher Kunde bis auf unsere Tage. Ουσιαστικά όμως τη σύλληψη αυτή περάτωσε και θεμελίωσε ο Κων/νος Παπαρρηγόπουλος. Αθήναι 1860-1876216. 119-130. του Θεοφύλακτου Σιμοκάττη.θα ήταν βεβαίως αδύνατες. σελ. σελ. Αθήνα 2006.

ἕν γένος ἀναγνωρίζοντες». Βλάχοι. Πανδώρα iii (1853) σελ. εἰς ἕνωσιν τείνοντες. Θ. Ζ. Για εγκατάσταση Σλάβων σε βυζαντινά εδάφη νότια του Δούναβη δεν μπορεί να γίνει λόγος πριν τη βασιλεία του Φωκά (602-610). Από την πρώτη εμφάνιση και τις επιδρομές εναντίον του βυζαντινού κράτους. Ανώνυμος (Κ. εἰσίν ὅλοι οἱ διασπαρέντες κρίκοι τῆς ραγείσης Βυζαντινῆς ἁλύσεως. Ο Παπαρρηγόπουλος ακολουθώντας τον Προκόπιο θεωρεί ότι οι επιδρομές άρχισαν επί Ιουστινιανού. Βέβαια. ἀλλ᾿ ἀφανιζόμενα μικρόν ἔπειτα ἐντὸς τοῦ ἀχανοῦς ὑγροῦ τῆς θαλάσσης…». ὥς τινες ἰσχυρίσθησαν. τον 9 ο κ. Ι. μίαν ἐλπίδα τρέφοντες. ἕν αἴσθημα ἔχοντες. Παρόλες τις πολεμικές προστριβές που είχε το βυζαντινό κράτος. επειδή: «Ἀναμφίλεκτοι ὅμως μαρτυρίαι βεβαιοῦσιν ἐπίσης ὅτι δὲν ἦλθον ὡς κατακτηταί. συνέβαλε στη σταδιακή αφομοίωση και τον εξελληνισμό τους217. βλ. Ἀλβανοί. Παπαρρηγόπουλος). Οι πολεμικοί αγώνες του Βυζαντίου εναντίον των επεκτατών Βουλγάρων υπήρξαν σκληροί. κατάφερε με την υπερεθνική πολιτική του να εκχριστιανίσει το σλαβικό κόσμο και διαμέσω της ειρηνικής οδού να εντάξει όλους τους Σλάβους στον 217 Ο Κ. Ἐπῴκησαν εἰρηνικῶς καὶ ἐζήτησαν μὲν πολλάκις ν᾿ ἀποστατήσωσιν. ΣΤ. Βούλγαροι. Παπαρρηγόπουλος έγραφε το 1853: « Ἕλληνες. ἕναν σκοπό ὑπάρξεως. είναι ανεξακρίβωτο πότε ακριβώς άρχισαν τις επιδρομές τους. 84 . μίαν ἐθνικότητα. 204. οὔτε ἐξωλόθρευσαν τοὺς ἀρχαίους αὐτῆς κατοίκους. μέχρι την οριστική τους ήττα και συντριβή από το σπουδαίο αυτοκράτορα Βασίλειο Β’ (Μακεδονική Δυναστεία). Η ένταξη των Σλάβων στο βυζαντινό στρατό και στην μετέπειτα αποκλειθήσα «βυζαντινή κοινοπολιτεία». Όμως αυτή η εγκατάσταση – σύμφωνα με τις κατηγορηματικές διαπιστώσεις του Παπαρρηγόπουλου – δεν είναι καταστροφική για τον ελληνικό κόσμο. Η. Δ.εξ. καθὼς τὰ ὕδατα τοῦ ποταμοῦ τὰ σώζοντα μὲν περὶ τὰς ἐκβολὰς τὸ χρῶμα αὐτῶν καὶ τὴν ποιότητα. οι Σλάβοι τέθηκαν υπό την αρχηγία των οργανωμένων πολιτικά Αβάρων. οὔτε κατέστρεψαν τὴν χώραν. Ουβικίνης και οι εν Τουρκία χριστιανοί». τήν βυζαντινήν. Ε. μέχρι τη Δαλματία. Ιστορικά και γεωγραφικά στοιχεία μαρτυρούν την εγκατάσταση Σλάβων στην Πελοπόννησο. ἀλλ᾿ ἐδαμάσθησαν ἐπὶ τέλους ὑπὸ τῆς Ἑλληνικῆς φυλῆς καὶ δεχθέντες τὴν θρησκείαν καὶ τὴν γλῶσσαν της ἐσυγχωνεύθησαν ἐντὸς αὐτῆς. «ο κ. Οι Άβαροι τους δίδαξαν την τέχνη του πολέμου και μαζί επέδραμαν εναντίον του βυζαντινού κράτους. Σέρβοι. Την περίοδο του αυτοκράτορα Ηρακλείου (610-641) οι Σλάβοι βρίσκονται εγκατεστημένοι στη βόρεια βαλκανική χερσόνησο.

Σ’ αυτό το μνημειώδες έργο του . είχε τακτική συνεργασία με πολλά ελληνικά και όχι μόνο περιοδικά (π. Παρνασός.). Εστία. με προεξάρχοντες τους αδελφούς Κύριλλο και Μεθόδιο. Θεωρούσε ότι κατά τη βυζαντινή περίοδο. Θεσ/νίκη. θρησκευτική και πολιτιστική ενότητα του ελληνικού 218 Για το κίνημα του Ησυχασμού ως παράγοντα προσέγγισης του ελληνικού και του ορθόδοξου νοτιοσλαβικού κόσμου ενόψει της οθωμανικής επέλασης τον 14 ο αιώνα βλ. Αθήνα. (2011) Slavia Orthodoxa: Tομές στην πνευματική και πολιτιστική ιστορία του ορθόδοξου σλαβικού κόσμου.είτε αφομοιώθηκαν είτε εξελληνίστηκαν. 219 Δημαράς. που εκτός από αυτοτελείς μελέτες που εξέδωσε. αρχικά. σελ.που υπήρξε η αφορμή συγγραφής για την απόρριψη των ιδεολογημάτων της ασυνέχειας της ελληνικής φυλής από τον Φαλλμεράυερ και συνδέεται στενά με το σλαβικό κόσμο και τις αλλοιώσεις που αυτός δήθεν επέφερε στον ελληνισμό – διατύπωσε την άποψη ότι το έθνος που δημιούργησε το ελληνικό κράτος το 1832. Η συγγραφική παραγωγή του Κωνσταντίνου Παπαρρηγόπουλου είχε μεγάλη έκταση ποσοτικά και ποιοτικά. τον οποίο μάλιστα ο Κ. «ρωσικό βυζαντινισμό» σύμφωνα με το μεγάλο Ρώσο θεολόγο Γ.χ.ά. 137-160. συνδεόταν οργανικά με το μεσαιωνικό ελληνισμό [βυζαντινό]. στους Βούλγαρους (που ο Παπαρρηγόπουλος ξεκάθαρα και επανειλημένα δηλώνει ότι δεν είναι Σλάβοι. 197. από ένα σημείο και πέρα. Ευαγγέλου. (1985) Ελληνικός Ρωμαντισμός.Θ. 1860-1872). Πανδώρα. Η εχθρική εκκλησιαστική και πολιτική των Φράγκων ηγετών δεν κατέστει δυνατόν να ανακόψει την ελληνο-ορθόδοξη [βυζαντινή] πνευματική ανατροφή των Σλάβων και τη δημιουργία αυτόνομης. Κλειώ της Τεργέστης. Η βυζαντινή παράδοση πέρασε εκτός από τους Σέρβους. παγιώθηκε η πολιτική. αλλά τουρανικής-τουρκικής καταγωγής). του λεγόμενου «Ορθόδοξου Σλαβισμού» [Slavia orthodoxa]. Οι περισσότεροι Σλάβοι – δια μέσω των αιώνων . «κίνημα του Ησυχασμού τον 14ο αιώνα στον ορθόδοξο νοτιοσλαβικό κόσμο»218]. Παπαρρηγόπουλος προέβαλε ως συνέχεια και ολοκλήρωση του αρχαίου219. πεντάτομη Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (α’ έκδ. 85 . στους Ρώσους και στους λοιπούς βόρειο-ανατολικούς Σλάβους. Ωστόσο το έργο που τον ανέδειξε σε εθνικό ιστορικό ήταν η. ΙΑ. ΙΒ. από την εποχή εκείνη και μέχρι σήμερα. Ο ελληνο-βυζαντινός πολιτισμός στον κόσμο των Σλάβων. σελ. κ.πολιτισμένο κόσμο. ΙΓ. Φλορόφσκι. πορείας. διαπνέεται από το πολιτιστικό έργο κορυφαίων ιεραποστόλων και λοιπών πνευματικών καθοδηγητών. ΙΔ. Η εκκλησιαστική παράδοση και το τυπικό μεταφέρεται στους Σλάβους [βλ. Η. Κ.

βλ. «Εορτή. αυτό που έλειπε ήταν το τρίτο στάδιο ολοκλήρωσης της αδιάλειπτης συνέχειας. χωρίς σημαντικές αλλοιώσεις από ξένες επιδρομές και προσμίξεις (βλ. ως «κιβωτός διαφώτησης όλης της ανθρωπότητας». «Το εν τω Πανεπιστημίω μάθημα της ιστορίας του ελληνικού έθνους». Κ. 110-120. Έτσι. Κ. τα γράμματα και τη φιλοσοφία του αρχαίου πολιτισμού. Σύμφωνα με τον ιστορικό. ένα «νομοτελειακό πεπρωμένο». σλαβικές).  220 Ο Παπαρρηγόπουλος οραματίστηκε το τρίτο στάδιο του ελληνικού πολιτισμού. ABSTRACT       The medieval Slavic invasions and facilities in the Balkan Peninsula and the historical consequences constitute one of the most interesting but also complex and controversial problems   that   preoccupied   the   research   since   the   19th   century. Επέτειος του πανεπιστημίου κατά την 20η Μαΐου».έθνους220. 555. Πανδώρα viii (1857) σελ. Πανδώρα v (1855) σελ.  The   various   views expressed at that time in the overall assessment and to investigate various aspects of the problem but there were very conflicting. που σύμφωνα με τον Παπαρρηγόπουλο οριζόταν από το Θεό. Παπαρρηγόπουλος. Παπαρρηγόπουλος. 86 . οι κλασικοί χρόνοι είχαν αφήσει ως κληρονομιά στον ελληνισμό τις ιδέες. Η βυζαντινή περίοδος είχε διασώσει ως πολύτιμη κληρονομιά τις αρχές της χριστιανικής θρησκείας.

Πηγές • Αγαθίας Σχολαστικός. And this ball through the two monumental treatises : the work On epoikiseos Certain Slavic tribes in the Peloponnese  ( 1843 ) and also monumental until today History   of   the   Greek   Nation  (   1860   to   1872   ). 87 .2 [έκδ. Εκκλησιαστικὴ Ιστορία [έκδ. Stuttgart 1985].  Theophylaktos      Simokates. Fallmerafer ) with true bravery and intelligence. Οικουμενική Ιστορία [Schreiner. Aris et al. Evagrius Scholasticus  Historia      Ecclesiastica. Turnhout 2007].). necessarily  had to  look  for the origins and role of Slavic neighbors in  the configuration section. M. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Α.13.). •  Θεοφάνης. P. R. A. •  Θεοφύλακτος Σιμοκάττης. (CFHB II).  In pursuit of this continuity of Hellenism . R. Περί της Ιουστινιανού βασιλείας 5. because it was necessary redefine indivisible thousand year then the Greek nation and traceable past . without gaps and misconceptions that bring resistance to the new ideology . the " triplet shape" of Greek history.      In the spirit of his time. ΙΙ. Χρονογραφία [Mango. based on frequent reference to primary sources . – Scott.  Keydell. The Chronicles of Theophanes      Confessor: Byzantine and Near Eastern History. Berlin 1967]. but by pointing out that not corrupted the indigenous Greek population. (επιμ.      Agathiae Myrinae Historiarum libri quinque.F. τόμ. • Eυάγριος.   Within   these   projects   accept   unquestioned invasion and installation of Slavs in Greece during the early Middle Ages . after historical and other evidence to prove it. AD 284­ 813 (Oxford 1997)]. (μτφρ. Geschichte [Bibliothek der griechischen Literatur 20.. C. Constantinos Paparrigopoulos started giving shape hyphen in Greek history and approach the Slavic world ( on the occasion of the ideologies of German historian J.

• Ιωάννης Καμινιάτης, Εις την άλωσιν της Θεσσαλονίκης [έκδ. G. Böhlig, 
Ioannis 
    Caminiatae de expugnatione Thessalonicae (CFHB 4), Berlin 1973].
• Ιωάννης Μαλάλας, Χρονογραφία, [έκδ. L. Dindorf, CB. Bonnae 1831.
• Κων/νος Ζ’ Πορφυρογέννητος, Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν [(De
administrando
imperio), έκδ. G.Moravcsik – R.J.H. Jenkins, Constantine Porphyrogenitus, De 
     administrando imperio. Greek text edited by G. Moravcsik. English translation by 
     R.J.H. Jenkins, Budapest 1949, Β΄ έθδ. Dumbarton Oaks 1967].
•  Κων/νος Ζ’ Πορφυρογέννητος, Έκθεσις  περί βασιλείου τάξεως [ Reiske, J.J. 
     (επιμ.), Constantini Porphyrogeniti imperatoris de cerimoniis aulae Byzantinae libri duo 
     (Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, Bonn 1829­1830). Έκδοση σχολιασμένη 
     και μερικώς μεταφρασμένη στα γαλλικά, Vogt, A. (επιμ.), Le livre des cérémonies 
1­2 
     (Paris 1935-1939, ανατ. 1967)].
• Μέγας Φώτιος, Επιστολὴ προς Βούλγαρον Ηγεμόνα [Επιστολή Φωτίου προς
τον
Μιχαήλ-Βόρι Βουλγαρίας, έκδ. Β. Λαούρδα– L.G. Westerink, Photii patriarchae
Constantinopolitani Epistulae et Amphilochia, (επιστ. αρ. 1), [Bibliotheca Scriptorum et 
    Romanorum Teubneriana], Leipzig, 1983].
• Mένανδρος Προτήκτωρ, Ιστορία [ έκδ. R. C. Blockley, The History of Menander the 
    Guardsman, ed. and trans., Liverpool 1985]
• Νικηφόρος, Ιστορία Σύντομος [εκδ. C. Mango, CFHB XIII, Dumparton Oaks
1990].
• Προκόπιος, Υπὲρ των πολέμων [εκδ. Haury, J. ­ Wirth, G.  Procopii Caesariensis
Opera 
    Omnia τομ. 2 (De Bellis), Leipzig 1963].
• Προκόπιος, Ανέκδοτα [εκδ. Haury, J. ­ Wirth, G. Procopii Caesariensis Opera Omnia 
    τομ. 2 (De Bellis), Leipzig 1963].
• Στρατηγικόν Μαυρικίου, [εκδ. G.T. Dennis – E. Gamillscheg, Das Strategikon des 
    Mauricios, (CFHB 17), Wien 1981.

Β. Βοηθήματα

• Αβραμέα, Α. (1972) «Σημείωμα για το εθνικό όνομα Σλάβος και τη
σημασιολογική
του εξέλιξη σις βυζαντινές πηγές», Ελληνικά 25: 409-414.
• Άμαντος, Κ. (1953) Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους (395-867), τομ. Α΄,
Αθήνα.
• Ανατολική Ρωμυλία. Έκθεσις πολιτικο-στατιστική, εν Φιλιππουπόλει 1883,
Αρχείο
Θεόδωρου Δηλιγιάννη, φάκ. VI/74/2.
• Αδριώτης, Ν. (1989) Το ομόσπονδο κράτος των Σκοπίων και η γλώσσα του,
Θεσ/νίκη.
• Aσπρέας, Γ. (1922-1930) Πολιτική Ιστορία της Νεωτέρας Ελλάδος, τομ. 2ος,
Αθήναι.
• Beäevliev, V. (1981) Die protobulgarische Periode der bulgarischen Geschichte, Amsterdam.
• Benedicty, R. (1965) «Prokopios’ Berichte über die slavische Vorzeit. Beiträge zur  
   historiographischen Methode des Prokopios von Kaisareia», JÖBG 14.

88

•  Βακαλόπουλος,  Α.   (1985)  Ο  Μακεδονικός  Αγώνας  (1904­1908)  ως  κορυφαία
φάση  
   των αγώνων των Ελλήνων για τη Μακεδονία, Θεσ/νίκη.
• Βακαλόπουλος, Κ. (1992) Ιστορία του Βόρειου Ελληνισμού (Μακεδονία),
Θεσ/νίκη.
• Βακαλόπουλος, Α. (⁴2007) Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, τομ. Α΄. Αρχές και
διαμόρφωση του, Αθήνα.
• Barišić, F. (1956) Car Foka (602­610) i podunavksi Avaro­Sloveni (De Avaro­slavis in Phocae 
   imperatoris aetate), ZRVI 4: 73­88.  
•  Βελουδής,  Γ.   (1982)  Ο  Jakob   Phillip   Fallmerayer  και  η  γένεση  του  ελληνικού
ιστορισμού,  
   [Εταιρεία Μελέτης Νέου Ελληνισμού], Αθήνα.
• Benedicty, R. (1965) «Prokopios’ Berichte über die slavische Vorzeit. Beiträge zur  
   historiographischen Methode des Prokopios von Kaisareia», JÖBG 14.
• Γιαννόπουλος, Π. (2009­2010) «Βυζάντιο και Σλάβοι: από την αντιπαράθεση στη
   συμβίωση», Βυζαντινός Δόμος 17-18: 15-32.
• Γόνης, Δ,Β. (1996) Ιστορία των Ορθοδόξων Εκκλησιών Βουλγαρίας και
Σερβίας,
Αθήναι.
• Curta, F. (2001) The Making of the Slavs: History and Archaeology of the Lower 
    Danube Region, (c. 500-700), Cambridge.
• Δαπέργολας, Ν. (2009) Σλαβικές εγκαταστάσεις στη Μακεδονία από τον 7ο
έως
και τον 9ο αιώνα, Θεσ/νίκη.
• Δημαράς, Κ.Θ. (1985) Ελληνικός Ρωμαντισμός, Αθήνα.
• Δημαράς, Κ. Θ. (1986) Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος: Η εποχή του, η
ζωή του, το
έργο του, Αθήνα.
• Δημαράς, Κ.Θ. (1988) λήμμα «Παπαρρηγόπουλος», Παγκόσμιο Βιογραφικό
Λεξικό
(Εκδοτική Αθηνών), Αθήνα, 8: 157-158.
• Δημαράς, Κ.Θ. (1989) Νεοελληνικός Διαφωτισμός, Αθήνα.
• Δημαράς, Κ.Θ. (⁹2000) Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Από τις
πρώτες ρίζες
ως την εποχή μας, Αθήνα.
• Διομήδης, Α. (1946) Βυζαντιναί μελέται Β’. Αι σλαβικαί επιδρομαί εις την
Ελλάδα
και η πολιτική του Βυζαντίου, Αθήνα.
• Cheynet, J.-Cl. (²2011) Τα Βαλκάνια: O βυζαντινός κόσμος, τομ. Β´.  Η
Βυζαντινή 
    αυτοκρατορία (641­1204), μτφρ. Καραστάθη, Α., Αθήνα.
• Curta, F. (201) The Making of the Slavs: History and Archaeology of the Lower 
    Danube Region, (c. 500­700), Cambridge.
• Curta, F. (2004) «The Slavic lingua franca (Linguistic Notes of an Archeologist Tutned 
   Historian)», East Central Europe/L’Europe du Centre­Est 31/1, 125­148.
• Douglas, D. (⁶2009) Η Ενοποίηση της Ελλάδας (1770-1923), μτφρ.
Ξανθόπουλος Α.,
Αθήνα.
• Driault, Ε. (2000) Το Ανατολικό Ζήτημα, Μέρος Β΄. Από τις αρχές του έως
τη
συνθήκη των Σεβρών, μτφρ. Σταματιάδη, Λ., Αθήνα.
89

• Enepekides, P. (1953) «Kopitar und die Griechen. Nach ungedruckten Akten und 
   Briefen aus den Archiven von Wien, München und Paris», Wiener Slavistisches Jahrbuch 
   5: 53-70.
• Ευαγγέλου, Η. (2011) Slavia Orthodoxa: Tομές στην πνευματική και
πολιτιστική
ιστορία του ορθόδοξου σλαβικού κόσμου, Θεσ/νίκη.
• Ευαγγέλου, Η. (2012) «Η Κυριλλομεθοδιανή κληρονομιά απέναντι στις
προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου», στο Κύριλλος και Μεθόδιος:
Παρακαταθήκες
Πολιτισμού. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου (Αμύνταιο 21-22 Μαΐου 2010),
επιμ.
Νιχωρίτης, Κ.Γ., Θεσ/νίκη, σελ. 355-362.
• Fallmerayer, J.­Ph. (1830) Geschichte der Ηalbinsel Morea während des Mittelalters. Ein  
   historischer Versuch. Ι. Untergang der peloponnesischen Hellenen und Wiederbevölkerung des 
   leeren Bodens durch slavische Volksstämme, Stuttgart – Tübingen, (ανατ. Darmstadt 
   1965).
• Fermor, P. L. (1972) Μάνη, Αθήνα.
• Haury, J. ­ Wirth, G. (1963) Προκόπιος, Υπὲρ των πολέμων, Procopii Caesariensis Opera
   Omnia τομ. 2 (De Bellis), Leipzig.
• Hobsbawm, E. J. (1994) Έθνη και εθνικισμός από το 1870 μέχρι σήμερα:
Πρόγραμμα,
μύθος, πραγματικότητα, μτφρ. Νάντρις, Χ., Αθήνα.
• Ηοpf, Κ. (1867) Geschichte Griechenlands vom Beginn des Mittelalters bis auf die 
   Neuere Zeit, Leipzig (ελλ. έκδ.: K. Xoπφ, Oἱ Σλάβοι ἐν Ἑλλάδι. Ανασκευὴ τών
θεωριών Φαλλμεράυρ, μτφρ. Φρ. Ζαμβάλδης, εν Βενετίᾳ 1872).
• Ζαγκλής, Δ. (1946) Η Μακεδονία του Αιγαίου και οι Γιουγκοσλάυοι,
Αθήναι.
• Ζακυθηνός, Δ. (1945) Οι Σλάβοι εν Ελλάδι. Συμβολαί εις την Ιστορίαν του
Μεσαιωνικού Ελληνισμού, Αθήνα.
• Ζακυθηνός, Δ. (²1978) Βυζαντινή Ιστορία (324-1071), Αθήνα.
• Ζαμπέλιος, Σ. (1852) Άσματα Δημοτικά της Ελλάδος εκδοθέντα μετά
μελέτης
ιστορικής περί Μεσαιωνικού Ελληνισμού, Κέρκυρα.
• Zinkeisen, J.­W. (1832) Geschichte Griechenlands vom Anfänge geschichtlicher Kunde bis auf 
   unsere Tage, τομ. 1-4, Leipzig.
• Ηλιού, Φ. (1978) «Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Νεωτεριστικές προκλήσεις
και
παραδοσιακές αντιστάσεις», Δελτίο της Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού
πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Αθήνα.
• Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του
1930
(Κ.Παπαρρηγόπουλος – Π.Καρολίδης), τομ. 1ος, Εν Αθήναις, 1932.
• Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του
1930 (Κ.
Παπαρρηγόπουλος – Π.Καρολίδης), τομ. 3ος, Εν Αθήναις, 1932.
• Ιστορία τον Ελληνικού Έθνους. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του
1930 (Κ.
Παπαρρηγόπουλος – Π. Καρολίδης), τομ. 5ος, Εν Αθήναις, 1932.
• Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. Από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι του
1930 (Κ.
Παπαρρηγόπουλος – Π. Καρολίδης), τομ. 6ος, Εν Αθήναις, 1932.

90

Ε. (2005) Ιστορία του Ελληνικού Κόσμου και του Μείζονος Χώρου. τομ. Β. Νεώτερος Ελληνισμός. 1977 • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους. (1996) Το Οικουμενικό Πατριαρχείο και ο Αλύτρωτος Ελληνισμός της 91 . Γαλαξία-Ερμείας]. 5ος. Αθήνα. [εκδ. βιβλίο 11 ο. Εκδοτική Αθηνών.Παπαρρηγόπουλος – Π.Παπαρρηγόπουλος).Αναστασιάδης). • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. τομ. Η’. Γαλαξία-Ερμείας].Α. • Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (1770-2000). βιβλίο 12ο. ΙΓ’. Αλέξανδρος].     Cambridge. • Jelavich. Αθήνα.Αναστασιάδης). Το Ελληνικό Κράτος (1833- 1871). Γαλαξία-Ερμείας].Παπαρρηγόπουλος). [εκδ. [εκδ. • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. Νεώτερος Ελληνισμός. τομ. τομ.Παπαρρηγόπουλος). Χ. [εκδ. Αθήνα. [εκδ. • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. Αθήνα-Θεσ/νίκη. Αθήνα. τομ. [εκδ.Παπαρρηγόπουλος). • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. τομ.Α. β’. [διεύθ. Β’. Ι. τομ.]. τομ. Αθήνα. Αθήνα. 2001. • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. τομ. Αλέξανδρος]. α’. Αθήνα. • Καραγιαννόπουλος. τομ. 2001.Καρολίδης- Γ. Ευρώπης . 1994.• Ιστορία του Ελληνικού Έθνους.Παπαρρηγόπουλος). βιβλίο 9ο. 1977. τομ. Ι. Εκδοτική Αθηνών.Ε. 7ος. τομ.Παπαρρηγόπουλος – Π. Ευρώπης 32]. [εκδ. • Καραγιαννόπουλος. (1993) Ιστορία Βυζαντινού Κράτους (565-1081).Παπαρρηγόπουλος – Π. 6ος. Η εθνική εστία και ο Ελληνισμός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. (1994) Το βυζαντινό διοικητικό σύστημα στα Βαλκάνια (4ος- 9ος αι.Καρολίδης- Γ. Γαλαξία-Ερμείας]. Αθήνα. [εκδ. • Καρδάρας. 2001. (1983) History of the Balkans I. [εκδ. βιβλίο 9ο. α’. 2003. 2001.Παπαρρηγόπουλος). Θεσ/νίκη. τομ. Αθήνα-Θεσ/νίκη. • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. Αθήνα. τομ. βιβλίο 9ο. Ι.Κέντρο Σπουδών Ν. β’.) [Ελληνική Επιτροπή Σπουδών Ν. • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. 2001. • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. 2001. 1994. α’. B. βιβλίο 10 ο. • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. τομ.Παπαρρηγόπουλος). [εκδ. Β’. Παναγιωτόπουλος. Αθήνα. Αθήνα. Αθήνα-Θεσ/νίκη. Γαλαξία-Ερμείας]. Α’. Από το 1833 ως 1881. • Καραγιαννόπουλος. 2001. Θεσ/νίκη. Β. Αθήνα. • Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (Κ. β’. Σ.Καρολίδης- Γ. (⁵1995) Ιστορία βυζαντινού κράτους: Ιστορία πρώιμου βυζαντινής περιόδου (324-565).Αναστασιάδης). Γαλαξία-Ερμείας]. βιβλίο 10ο. 1994. Από το 1833 ως 1881. Eighteenth and Nineteenth Centuries. 4ος. Αλέξανδρος]. Γαλαξία-Ερμείας]. • Καργάκος.

(2012-2013) «Η μεσαιωνική Μακεδονία και τα σλαβικά φύλα στην ιστοριογραφία της FYROM.1981) Les plus anciens recueils des Miracles de Saint Démétrius et la      pénétration des Slaves dans les Balkans. Η αλύτρωτη ορφική Γη. • Λάιος. Βενετία. 92 . • Μαζαράκης . • Κοραής. New York. (1800- 1878). (1990) «Ιδεολογικές επιλογές και ιστοριογραφική πράξη: Σπυρίδων Παπαδόπουλος και Domenico Camine». Π. 20: 500-517 . Προβλήματα και αντιφάσεις της σύγχρονης έρευνας». 2012. E. Γ.     London 1980. • Κόρμαλης.Μ. Π. (1995) Προλεγόμενα στους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς. Αθήνα. Αθήνα. (1948) Το Ανατολικόν Ζήτημα (1800-1923). (1954) Invasions et migrations dans les Balkans depuis la fin de l‘époque romaine     jusqu‘ au VIIIe siècle. (1974-1975) «Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος. Αθήναι.Μ. τομ. Α’. I). Π. επιμ.Γ. • Lemerle. • Καρπόζηλος. Γ. • Κονδύλης. • Λάσκαρις. Α΄ (1814-1851)». • Κυριακίδης. Μα Εστία. Αθήνα. (1958) Η άρσις του του βουλγαρικού σχίσματος. • Κιτρομηλίδης. Μ. • Λιάκος. I: le texte. (1979. Μακεδονίας. Paris. Ευρώπης». Αθήνα. • Κονιδάρης. τχ. επιμ. Αθήνα.Α. II: commentaire. • Λεβενιώτης. • Kofos. P. (1946) Τα Βόρεια Εθνολογικά Όρια του Ελληνισμού. στο 'Οψεις της ελληνικής κοινωνίας του 19ου αιώνα. • Κιτρομηλίδης. 1546. Μνημοσύνη 5: 284-324. • Κιτρομηλίδης. Θεσ/νίκη. Βυζαντιακά 30: 81­131. Lemerle. Π. Κ. Αθήνα. (1985) Ανατολική Ρωμυλία. Νιχωρίτης. (1981) Ο Μακεδονικός Αγώνας. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου: «Η Πολιτισμική κληρονομιά του έργου των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου ως παράγοντας ενότητας με τους λαούς της Ν. Αθήνα. • Κιτρομηλίδης. Αθήνα. Α. Κ.). (1991) «Το ιστορικό εκκρεμές και ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος». Οι φιλοσοφικές ιδέες. (1988) Ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός. Α. P. Αθήνα. Θ.Γ. RH 211: 265­308 (= P. (1985) Η ιταλική ενοποίηση και η Μεγάλη Ιδέα (1859-1862). (Αμύνταιο 21-22 Μαΐου 2010). Α. τομ. (1993²) Nationalism and Communism in Macedonia. Τσαούσης. Θράκης – Ηπείρου. Θεσ/νίκη. • Κύριλλος και Μεθόδιος: Παρακαταθήκες Πολιτισμού. VR. (2000) Η Γαλλική Επανάσταση και η Νοτιανατολική Ευρώπη. Π.. Essais sur le monde byzantin.Αϊνιάν. (1984) «Ιδεολογικά ρεύματα και πολιτικά αιτήματα: προοπτικές από τον ελληνικό 19ο αιώνα». • Lemerle. Σ. (1997) Βυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι. Αθήνα. Δ. Θεσ/νίκη. Γ. Α΄ (4ος- 7ος αι.Μ. Θησαυρίσματα -Thesaurismata. Α.

Εκδ. (1996) Διεθνείς πολιτικές και στρατιωτικές συνθήκες – συμφωνίες και συμβάσεις (Ελλάς – Βαλκανική Χερσόνησος. κείμενα. • Νικολούδης. (2000) Σλάβοι στη βυζαντινή Πελοπόννησο. (2002) Η πόλη των Πατρών κατά τον 6ο και 7ο αιώνα. Θεσ/νίκη. Αθήνα. Μ. (²1991) Σλάβοι στη μεσαιωνική Ελλάδα. σχόλια. Από τον επεκτατισμό στην καπιταλιστική ανάπτυξη. Ν. (1992) Οι Βαλκανικοί Λαοί κατά τους Μέσους Χρόνους. Πρὸς τὸν ἴδιον υἱὸν  Ῥωμανόν. Παράγοντες εξελληνισμού [Βιβλιοθήκη Σλαβικών Μελετών 1]. DC. Κανάκη. (1970) «Συμβολὴ εις την χρονολόγησιν των αβαρικών και σλαβικών επιδρομών επὶ Μαυρικίου (582-602)». (1996) Η εικόνα του Κρούμου: Εικόνα των «κακοφρόνων». Μ. Αθήνα. Πρακτικά του Διεθνούς Συνεδρίου Πρωτοβυζαντινή Μεσσήνη και Ολυμπία. • Μουτζάλη. • Νικολάου.Πελεκίδου. 37. κρίσεις. (1995) Ξενικές εγκαταστάσεις στη μεσαιωνική Μακεδονία (Το πρό βλημα των σλαβικών εποικισμών στη διεθνή βιβλιογραφία). Αρχαιολογία και Τέχνες 74:64-72. 1]. • Νυσταζοπούλου .  έκδ. Αθήνα 1994]. Γ. Gy. Φ.• Μαλιγκούδης. (1988) Ο ελληνικός κοινωνικός σχηματισμός. Οικονομική οργάνωση. Γ. H. Φ.Πελεκίδου. • Μουτζάλη. Βυζαντιακά 16: 233-244. Θεσ/νίκη. μτφρ.   Constantine   Porphyrogenitus. Βυζαντιακά 15: 155- 176. Αθήνα 29-30 Μαΐου 1998 [Εταιρεία Μεσσηνιακών Αρχαιολογικών Σπουδών . (1967) Κων/νος Πορφυρογέννητος. Λ. • Νικηφόρος πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Κ. Washington. Κωσταρέλλη.σχόλια – επιστημονική θεώρηση Δ. Ι. κεφ. Αστικός και αγροτικός χώρος στη Δυτική Πελοπόννησο. Ιστορία Σύντομος. • Μαλιγκούδης. Εισαγωγή . (1996) «Η Σερβοκρατία στη Βυζαντινή Μακεδονία κατά την ιστοριογραφία των Σκοπίων».Πελεκίδου.4. • Μίντσης.Γ. Αθήνα. Σύμμεικτα 10:269-282.Α. Πολιτειακή δομή. Γ. Η μυθολογία της εγκατάλειψης.. Βουλγάρων. Μ. • Μηλιός. –Jenkins. R.Α. Θεσ/νίκη. • Νυσταζοπούλου . J. Σύμμεικτα 2: 145-208. Γ. (μετ’ επιμέτρου περί των Περσικών Πολέμων).Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών / Ινστιτούτο Βυζαντινών Ερευνών].   De   administrando   imperio [Corpus     Fontium Historiae Byzantinae. Τσουγκαράκης [Κείμενα Βυζαντινής Ιστοριογραφίας. Χ. Εθνολογική προέλευση. από το 1453 μέχρι σήμερα). • Νυσταζοπούλου . • Νικολάου. • Moravcsik. (2006) Ελληνισμός και σλαβικός κόσμος. (1995) Σλαβικές εγκαταστάσεις στη μεσαιωνική 93 .

μτφρ. Αθήνα. • Ostrogorsky. Θεσ/νίκη. • Obolensky. Αθήναι. Η ιστορία της Βυζαντινής aυτοκρατορίας. • Παϊδας.). G. Αθήνα. Γενική επισκόπηση. των Εορτών. Ι. (2005) Η θεματική των Βυζαντινών «κατόπτρων ηγεμόνος» της πρώιμης και μέσης περιόδου (398-1085). Ελληνικά 14: 87-105. Καραγιαννόπουλος Γ. Σ. και Επικηδείων... G. Eastern Europe. (1997) «Η εικόνα των πρώιμων Σλάβων στο Δούναβη στις βυζαντινές αφηγηματικές πηγές». Γ. Σ. Σ. (1843) Περί της εποικίσεως Σλαβικών τινών φυλών εις την Πελοπόννησον. προλ. στο Σοφία Πατούρα- Σπανού. 2. Ελλάδα.Σπανού. (1815) Αρχαιολογία ελληνική : Ήτοι φιλολογική ιστορία περιέχουσα τους Νόμους. 1979. 500-1453. Παναγόπουλος. [IBE/EIE. Eρευνητική Bιβλιοθήκη 6]. Μ. • Obolensky. DOP     13: 1-21. • Πατούρα . (1997) Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους. • Ο Μακεδονικός Αγών και τα εις Θράκη Γεγονότα. Α’. (1985) «Συμβολή στην ιστορία των βόρειων επαρχιών της αυτοκρατορίας (4ος – 6ος αι. Από την τουρκική κατάκτηση στην εθνική αποκατάσταση (14ος -19ος αι. εξαιρέτως δε των Αθηναίων.Σπανού. (²2000) Οι βαλκανικοί λαοί. Εν Αθήναις. • Παπαστάθης. τομ. Χ. Πανεπιστήμιο του Καίμπριτζ. τα δημόσια. (1987) Η Εκκλησία και ο Μακεδονικός Αγώνας. • Πατούρα . • Πατούρα . τομ. Αθήνα. Έκδοσις Διευθύνσεως Ιστορίας Στρατού/Γ. • Πάλλας. (1959) The Byzantine Empire in the World of the Seventh Century. Αθήνα.Σπανού. • Παλιουρίτης. Βυζαντιακά 17: 449-464. (2008) «Οι επιδρομές των βαρβάρων στο Ιλλυρικό και τη Θράκη και η πτώση του limes: ιστορικό περίγραμμα». • Νυσταζοπούλου .Ε. την Πολιτείαν. και τα κατά μέρος Παιγνίδια των παλαιών Ελλήνων.. Συμπόσιο Μακεδονικού Αγώνα. Εν Βενετία. των Γάμων. Κ. Α’. Θεσ/νίκη. • Παπαρρηγόπουλος. Δ. Αθήνα. D. τα Έθιμα της Θρησκείας.μτφρ. Κ. D. (1971) The Byzantine Commonwealth. Σύμμεικτα 6: 315-351. Συμβολή στην πολιτική θεωρία των Βυζαντινών. (²1979) Η αυτοκρατορία και οι βόρειοι γείτονές της (565- 1018). Σαούλ Ντ. 94 .)». τομ. (1955) Τά αρχαιολογικά τεκμήρια τής καθόδου των βαρβάρων εις την Ελλάδα.Σ. New York. . • Ostrogorsky. Η μεθόριος του Δούναβη και ο κόσμος της στην εποχή της μετανάστευσης των λαών (4ος-7ος αι.).Πελεκίδου.

. 1596 (1994): 39-42. 3ος. επιμ. • Sathas. Α. μτφρ. • Περιοδικό Πανδώρα. (2005) Signature of recent historical events in the European Y­chromosomal STR     haplotype distribution. Αθήνα. Δ. (1870) L’Empire grec au dixieme siècle: Constantine Porphyrogénète. Εν Αθήναις 1906. Diffusion. Κ. (2005) Ιστορία των Βαλκανίων (1804-1945). μτφρ. • Ταρνανίδης. v (1853). «ο κ. • Σκοπετέα. Θεσ/νίκη. • Σαββίδης. (1972) Η συνάντηση Συμεών και Νικολάου Μυστικού στα πλαίσια του Βυζαντινοβουλγαρικού ανταγωνισμού. (²1999) Επισκόπηση της Νεοελληνικής Ιστορίας. Human Genetics 116(4):279-91. (2012) «Η υπερεθνική και οικουμενική διάσταση στο κήρυγμα των θεσσαλονικέων αδελφών Κύριλλου και Μεθόδιου» στο Κύριλλος και Μεθόδιος: Παρακαταθήκες Πολιτισμού. viii (1857). βιβλιοκριτικά.     Paris. Το πρόβλημα της συνέχειας στις βαλκανικές ιστοριογραφίες. • Περιοδικό  Πανδώρα. 1ος. Ν. (1815). Α. • Σαββίδης. στο Ποικίλα δοκίμια ιστορικά. O. Ε. «Ο ιστορικός Παύλος Καρολίδης (1849-1930)» ΝΕστ. φιλολογικά.Χ. Παπαρρηγόπουλος). 385-387. and Differentiation of Y­Chromosome Haplogroups E     and J: Inferences on the Neolithization of Europe and Later Migratory Events in the     Mediterranean Area. 235-247. • Σαββίδης. Α. Α. Ανώνυμος (Κ.1867. τχ.• Pavlowitch. (1993) «Δυο μεγάλοι Γερμανοί ιστορικοί μελετητές της Ελλάδος τον περασμένο αιώνα: Κάρολος Χοπφ (1832-1873) και Γουσταύος Χέρτσμεργκ (1826- 1907)». • Σταυρίδου .K. • Σταγειρίτης. American Journal of Human Genetics. Θεσ/νίκη. • Semino. S.     Αθήνα. (2009) Το Βυζάντιο μετά το έθνος. Ασδραχά Αι. Ι. • Περιοδικό Η Ελπίς. 135. C. Α. 12. Ωγυγία ή Αρχαιολογία. (1999) «Η θετική πλευρά του έργου του Φαλλμεράυερ». Χασιώτης Λ. Ουβικίνης και οι εν Τουρκία χριστιανοί».  • Roewer. • Σβορώνος. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου (Αμύνταιο 21- 22 Μαΐου 2010). Βιέννη. L. 133/1577. (1988) Το «Πρότυπο βασίλειο» και η Μεγάλη Ιδέα. ΝΕστ.9. σελ.. Α. Πανδώρα iii (1853) • Περιοδικό Πανδώρα.Γ. 74:1023­1034. 95 . Θεσ/νίκη. i (1850). τομ. Αθήνα.. Αθήνα..     Paris. τομ. • Περιοδικό Νέος Ελληνομνήμων.Ζαφράκα. σελ. • Rambaud. (2004) Origin. • Περιοδικό Πανδώρα. τομ. • Σταματόπουλος. Όψεις του εθνικού προβλήματος στην Ελλάδα (1830-1880). (1870) Documents inédits relatifs à l’histoire de la Grèce au moyen âge. Νιχωρίτης.

σελ. (2006) «Ο κόσμος των Σλάβων στην προοπτική της ελληνικής ιστορικής έρευνας». Αθήνα. Ιστορικοπολιτική μελέτη. • Vasiliev. • Toynbee. Θεσ/νίκη.Π. Παπαρρηγόπουλος και το σλαβικό ζήτημα». Αθήνα. A. (1983) «Βυζαντινή Μακεδονία. • Χριστοφιλοπούλου. N. Θεσ/νίκη. Αι. Συμβολή στην έρευνα. Νέα Εστία 130:1561-1567. Βυζαντινά 9-63.. • Χριστοφιλοπούλου. (1991) Ο Κωνσταντίνος Δ. (1898) Slavjane v Grecii. J.Φ. Σχεδίασμα για την εποχή από τα τέλη του Στ' μέχρι τα μέσα του Θ' αιώνα». Α. Α.• Ταχιάος. (2012) «Οι φωτιστές των Σλάβων Κύριλλος και Μεθόδιος και τα προβλήματα της Ορθοδοξίας στα Βαλκάνια».-Α. Leipzig. Αναδρομὴ σε αμοιβαίες σχέσεις και επιδράσεις. Θεσ/νίκη. (⁴2007) Κύριλλος και Μεθόδιος: Οι θεμελιωτές της αρχαίας σλαβικής γραμματείας. Αθήνα. Βυζαντινά 12: 9-63. (1970) Die Slaven in Griechenland. Cambridge. (²1995) Σύννεφα στη Μακεδονία. επιμ. Α. μτφρ. • Vasmer. Α. Αι. (1983) «Βυζαντινή Μακεδονία. Νεότερος ελληνι- σμός. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου (Αμύνταιο 21- 22 Μαΐου 2010). 341-353. Αθήνα. Vrem. • Ταχιάος. Χ. (1965) «The Barbarians in Justinian’s Armies». M. • Τρίτος. Σχεδίασμα για την εποχή από τα τέλη του Στ' μέχρι τα μέσα του Θ' αιώνα». Αθήνα. Χ. στο Κύριλλος και Μεθόδιος: Παρακαταθήκες Πολιτισμού. Α. • Τραπεζούντιος. Ν. Α. Β’1::610-867.. μτφρ. Παπαρρηγόπουλος και το σλαβικό ζήτημα. Speculum 40: 303. Αι. Α.   • Vasiliev. Αι. μτφρ. • Χριστοφιλοπούλου. Γ´. • Teall. Αι. Κ. (1944) Βούλγαροι και Ελληνισμός. Πρεβεδούρου-Γεωργίνη Φ. (1991) «Ο Κωνσταντίνος Δ. Νέα Εστία 130: 1561-1567. (1984) Περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων. • Wilson. • Vasiliev. V. Viz.G. τομ. Το Μακεδονικό μέσα από τα Γαλλικά Αρχεία. • Χριστοφιλοπούλου. • Τσιρκινίδης. Νιχωρίτης. Ρωμανός. (1950) Justin the First. Ελληνικές σπουδές κατά την ιταλική Αναγέννηση. Σλάβοι Αγιον Ὀρος. • Χριστοφιλοπούλου. 96 . • Φαλλμεράυερ. Κ. Γιανναδάκης. Βυζάντιο. (2006) Βυζαντινή αυτοκρατορία. 626­670. τομ. Θεσ/νίκη. Γ. Θεσ/νίκη.. (1973/2000) Ιστορία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Αι.Μ. (1994) Από το Βυζάντιο στην Αναγέννηση.Θ. (1992) Οι Έλληνες και οι κληρονομιές τους. Ι. 5: 404­434.Γ.. (²1993) Βυζαντινή Ιστορία. Αλεξάνδρεια. • Χριστοφιλοπούλου.