Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku

Katedra: Promocji Zdrowia
Zakład: Biomedycznych Podstaw Zdrowia

Fizjologia człowieka
Osoby prowadzące przedmiot:

Prof. nadzw. dr hab. Zbigniew Jastrzębski
zb.jastrzebski@op.pl

Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja

Temat wykładu 3

Regulacyjna i integracyjna rola układu
nerwowego

Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja

Układ nerwowy
Anatomicznie:
-układ ośrodkowy (mózgowie, rdzeń kręgowy)
-układ obwodowy (zwoje nerwowe, nerwy czaszkowe
i rdzeniowe)
Czynnościowo:
-układ somatyczny (przewodzi i przetwarza
informacje)
-układ autonomiczny (regulacja czynności narz. wew.
oraz metabolizm tkanek)
W. Z. Traczyk [2005] Fizjologia Człowieka w Zarysie.PZWL,str.59-69
Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja

zstępujące. W. Z. wstępujące. czuciowe).Aferentne (dośrodkowe. Rodzaje neuronów . .Eferentne (odśrodkowe.str. ruchowe)- wychodzą od rdzenia korzeniami brzusznymi.docierają do rdzenia w korzeniach grzbietowych.PZWL. Traczyk [2005] Fizjologia Człowieka w Zarysie.59-69 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja .

móŜdŜek. Ośrodkowy układ nerwowy KaŜde zachowanie człowieka ma swoje źródło w ośrodkowym układzie nerwowym. Górski . które tworzy półkule mózgu.34 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja .[W. śródmózgowie.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. most. czyli w mózgowiu lub rdzeniu kręgowym. PZWL. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. Podstawowymi elementami mózgowia są: rdzeń przedłuŜony.] J. międzymózgowie i kresomózgowie. Piotr Krutki. str.

Górski .] J. PZWL. str.[W.Piotr Krutki. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.34 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja .

[W. mięśniowych kończyn i tułowia oraz z narządów wewnętrznych na wyŜsze piętra układu nerwowego. Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy jest najniŜszym poziomem ośrodkowego układu nerwowego. Jego zadaniem jest między innymi przekazywanie informacji czuciowych z receptorów skórnych. PZWL. stawowych.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. Piotr Krutki.35 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . str. Górski . Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.] J.

przekazujących informacje sterujące aktywnością ruchową. których aksony unerwiają włókna mięśni poprzecznie prąŜkowanych.[W. str.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. Rdzeń kręgowy Motoneurony rdzenia. uwaŜane są za „wspólną drogę końcową" dla wszystkich dróg zstępujących. PZWL.35 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . Górski . Piotr Krutki. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.] J.

piersiową (12 segmentów). 1). Piotr Krutki. WyróŜnia się część szyjną (8 segmentów).Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.] J. Górski . str. Ostatnie segmenty rdzenia leŜą na wysokości pierwszego kręgu lędźwiowego.35 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . krzyŜową (5 segmentów) i guziczną (1 segment). lędźwiową (5 segmentów). Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. PZWL.[W. Rdzeń kręgowy Rdzeń kręgowy połoŜony jest w kanale kręgowym i jest podzielony na segmenty (ryc.

zaznaczono poszczególne części istoty szarej i białej oraz korzenie nerwu rdzeniowego. Górski . A .[W.podział rdzenia kręgowego na segmenty. B .przekrój poprzeczny rdzenia . 1.36 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . str. Piotr Krutki. kifozę piersiową i lordozę lędźwiową. PZWL. Ryc.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. Po wyjęciu z kanału kręgowego rdzeń zachowuje naturalne krzywizny: lordozę szyjną.] J. Zgrubienia rdzenia w odcinku szyjnym i lędźwiowo-krzyŜowym związane są z unerwieniem kończyn. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.

Piotr Krutki.36 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . Rdzeń kręgowy KaŜdy segment jest wyznaczony przez jedną parę nerwów rdzeniowych.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.] J. str. które doprowadzają do rdzenia informacje z receptorów na obwodzie i odprowadzają sygnały do efektorów. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. PZWL.[W. Górski .

str.Piotr Krutki. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. Górski .37 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja .] J.[W. PZWL.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.

38 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . str. Pień mózgu Pień mózgu tworzą trzy połączone ze sobą struktury połoŜone nad rdzeniem kręgowym: rdzeń przedłuŜony. PZWL.] J.[W. most i śródmózgowie. Górski .Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. Piotr Krutki. Znajduje się w nich wiele skupisk komórek nerwowych. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. które biorą udział w procesach sterowania ruchem.

słuchu i równowagi) z receptorów tego obszaru oraz unerwia przywspółczulnie większość narządów wewnętrznych. Górski .[W.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.] J. Pień mózgu Dwanaście par nerwów czaszkowych. Piotr Krutki. których jądra są rozmieszczone w całym pniu mózgu. przekazuje informacje czuciowe (w tym dotyczące smaku.38 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . unerwia większość mięśni głowy i szyi. str. PZWL. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.

utworzona przez krzyŜujące się włókna nerwowe i rozmieszczone pomiędzy nimi neurony i ich skupiska. str. Piotr Krutki. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. PZWL.] J. poprzez konary móŜdŜku . wzdłuŜ całego pnia mózgu rozciąga się twór siatkowaty. Ponadto.[W. Górski .Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.38 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . skomplikowana struktura. Pień mózgu Przez pień mózgu przechodzą liczne drogi łączące rdzeń kręgowy z wyŜszymi poziomami układu nerwowego oraz drogi łączące z móŜdŜkiem.dolne. środkowe i górne.

] J. ciśnienia krwi i oddychania. Górski . str. uczestniczą w kontroli pracy serca. Piotr Krutki.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.[W. Neurony tworu siatkowatego Neurony tworu siatkowatego mają wszechstronne połączenia z wieloma obszarami mózgowia i są zaangaŜowane w koordynację odruchów rdzeniowych i prostych czynności ruchowych.38 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . a takŜe wpływają na regulację stanów snu i czuwania. PZWL. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.

Rdzeń przedłuŜony W rdzeniu przedłuŜonym znajdują się teŜ jądra nerwów czaszkowych. odbierające sygnały z receptorów równowagi i słuchu w uchu wewnętrznym.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.XII). PZWL.38 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja .VII i językowo-gardłowy .X) oraz wraŜenia smakowe (nerw twarzowy . odpowiedzialne między innymi za odbiór wraŜeń czuciowych z narządów wewnętrznych klatki piersiowej i jamy brzusznej (drogą nerwu błędnego . Na granicy rdzenia przedłuŜonego i mostu leŜą jądra przedsionkowe i ślimakowe (nerw przedsionkowo-ślimakowy - VIII).] J. a takŜe za ruchowe unerwienie mięśni języka (nerw podjęzykowy. Górski .IX). Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.[W. Piotr Krutki. str.

Nerwy czaszkowe Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja .

Górski . str. Śródmózgowie Śródmózgowie jest najmniejszą częścią pnia mózgu. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.39 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . PZWL.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.] J. oraz pokrywę śródmózgowia. Piotr Krutki. utworzone przede wszystkim przez włókna biegnące z kory mózgu do ośrodków pnia i rdzenia kręgowego. w której znajduje się kilka waŜnych skupisk neuronów.[W. WyróŜniamy w nim leŜące brzusznie konary mózgu.

Górski .in.39 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . Jądro czerwienne otrzymuje informacje(m. z móŜdŜku poprzez konary górne) i daje początek drogom zstępującym do rdzenia kręgowego oraz wstępującym do wzgórza. Śródmózgowie Istota czarna. odgrywa waŜną rolę w regulacji czynności dowolnej mięśni. PZWL.[W. str.] J.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. Piotr Krutki. mająca połączenia z jądrami kresomózgowia. .

odpowiedzialne między innymi za unerwienie mięśni gałki ocznej dzięki czemu odgrywają waŜną rolę w kontroli ruchów oczu Piotr Krutki. Górski . Śródmózgowie Wzgórki górne i dolne blaszki pokrywy i są związane z przekazywaniem wraŜeń wzrokowych i słuchowych. PZWL.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.40 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . str.[W.] J. w śródmózgowiu zlokalizowane są jądra nerwów czaszkowych. Ponadto.

MóŜdŜek Do móŜdŜku dochodzą informacje czuciowe - wstępujące z rdzenia kręgowego.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. Górski . PZWL.40 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja .[W.] J. ruchowe - zstępujące z kory mózgu oraz dotyczące równowagi - z narządu przedsionkowego w uchu wewnętrznym. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. Piotr Krutki. str.

] J. Uczestniczy teŜ w procesach uczenia się ruchów.[W. Górski . jak i na ich wykonanie. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. PZWL. kontroluje napięcie mięśniowe. str. Piotr Krutki. reguluje postawę ciała oraz koordynuje ruchy głowy i gałek ocznych.40 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . MóŜdŜek Dzięki integracji sygnałów z tych źródeł móŜdŜek zwrotnie wpływa zarówno na planowanie ruchów.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.

Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.40 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja .] J.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. Schemat móŜdŜku na przekroju strzałkowym (A) i poprzecznym (B).[W. Piotr Krutki. str. Górski . PZWL. IV – komora czwarta.

Międzymózgowie Międzymózgowie tworzą dwie główne struktury: wzgórze i podwzgórze Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja .

poprzedzielanych wąskimi pasmami istoty białej.] J.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. Składa się z wielu skupisk istoty szarej (jąder). wciśnięte pomiędzy półkule mózgu. Piotr Krutki. PZWL. str.41 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . Wzgórze Wzgórze leŜy powyŜej śródmózgowia.[W. rozdzielone jest na prawą i lewą część przez komorę trzecią. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. Górski .

Piotr Krutki. integrując informacje z jąder kresomózgowia i móŜdŜku. Górski . który moduluje informacje czuciowe oraz w duŜej mierze decyduje o ich dotarciu do świadomości.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. PZWL. Ponadto wpływa na funkcje ruchowe. Wzgórze Wzgórze stanowi waŜny ośrodek przekaźnikowy w drogach ze wszystkich rodzajów receptorów (z wyjątkiem węchu) do kory mózgu. str.41 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja .[W. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.] J. które przekazuje do obszarów ruchowych kory płata czołowego.

Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. PZWL.] J.41 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . pobieranie pokarmów i wody. Piotr Krutki. ciąŜę. regulację ciśnienia krwi). str.[W. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. zachowania seksualne. Podwzgórze Podwzgórze integruje czynności układu autonomicznego (poprzez wpływ na ośrodki autonomiczne w pniu mózgu i rdzeniu kręgowym) oraz nadzoruje układ wydzielania wewnętrznego (przez co wpływa pośrednio na wzrost. Górski .

Ganong . William F. wpływają na zachowania emocjonalne i sterują reakcjami obronnymi na stres.Fizjologia Lekarska . snu i czuwania. Podwzgórze Ponadto ośrodki podwzgórza uczestniczą w regulacji rytmów dobowych. PZWL. Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja .

hipokamp i ciało migdałowate. Półkule mózgu Prawa i lewa półkula. a ich funkcje związane są między innymi ze świadomym odczuwaniem. oddzielone od siebie szczeliną podłuŜną mózgu. Piotr Krutki.[W.41 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . wewnątrz znajduje się istota biała oraz skupiska neuronów tworzące jądra kresomózgowia. procesami poznawczymi. pamięcią. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.] J. Powierzchnię półkul pokrywa kora mózgu. str. PZWL. emocjami i mową.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego. Górski . tworzą największą część ludzkiego mózgowia. planowaniem ruchów.

[W. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. Kora mózgu Kora mózgu człowieka i innych naczelnych jest silnie pofałdowana. w przeciwieństwie do innych gatunków zwierząt.] J.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.42 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . Piotr Krutki. dzięki czemu znaczącemu zwiększeniu uległa jej powierzchnia i tym samym wzrosły moŜliwości magazynowania i przetwarzania informacji. Górski . PZWL. str.

42 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . Kora mózgu Rozwój kory mózgu u człowieka umoŜliwił przejęcie przez nią kontroli nad wieloma zachowaniami. które u zwierząt mają charakter podświadomy i są sterowane przez niŜsze poziomy układu nerwowego (np.[W. emocje). PZWL. Ten proces ewolucji nazywa się encefalizacją. str. Piotr Krutki. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. Górski . popędy pokarmowe i seksualne.] J.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.

oddzielone od siebie bruzdami. Kora mózgu Poszczególne regiony kory tworzą wypukłe zakręty. Anatomicznie podzielono korę kaŜdej półkuli na 4 główne płaty: • czołowy.42 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . Górski . Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.] J. str.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.[W. PZWL. • potyliczny Piotr Krutki. • ciemieniowy. • Skroniowy.

płat ciemieniowy.] J.42 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . 1 . 3 .Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.płat skroniowy. Górski . PZWL.płat czołowy. 4 . str. 2 .płat limbiczny. B .rzut przyśrodkowy półkul. 5 .rzut boczny. Piotr Krutki. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.Podział kory mózgu na płaty: A .płat potyliczny.[W.

kora stara.42 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . IV . VI .warstwa komórek wielokształtnych. zbudowana z 6 warstw: I . str.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.piramidowa wewnętrzna. składająca się z trzech warstw. V . Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO. Kora mózgu Kora mózgu ma budowę warstwową. Górski . PZWL. Piotr Krutki. III – piramidowa zewnętrzna. II - ziarnista zewnętrzna.ziarnista wewnętrzna. W regionach filogenetycznie starszych występuje tzw.drobinowa.] J. Natomiast 95% zajmuje u człowieka kora nowa.[W.

] J. Górski . Piotr Krutki.[W.Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego.43 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . str. PZWL. Dwa podstawowe typy neuronów kory mózgu: komórki ziarniste i piramidowe i ich lokalizacja w sześciowarstwowej korze nowej. Jan Celichowski[2001] BUDOWA I CZYNNOŚĆ UKŁADU NERWOWEGO.

Z. W. do róŜnych ośrodków podkorowych.str. Komórki piramidowe Komórki piramidowe są macierzystymi dla dróg wyprowadzających informacje z kory.PZWL. pnia mózgu i rdzenia kręgowego. Traczyk [2005] Fizjologia Człowieka w Zarysie.in.59-69 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . ich aksony biegną m.

W. Z.59-69 Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja .PZWL. Komórki ziarniste Komórki ziarniste są głównymi odbiorcami informacji. jakie docierają do kory ze wzgórza. Traczyk [2005] Fizjologia Człowieka w Zarysie.str.

Górski. Traczyk . Bibliografia: Fizjologiczne podstawy Wysiłku fizycznego J. 2001 Fizjologia Człowieka w Zarysie W. Ganong Materiały informacyjne dla studentów AWFiS kierunku Turystyka i Rekreacja . Z.2005 Fizjologia Lekarska William F.