You are on page 1of 95

Me ru Vatanda lk, Gayri Me ru Kimlik?

Trkiyede Sabetayclk

Asl Yurdda
B.A. Psikoloji, Bo azii niversitesi, 1991

Onay:

Yar. Do. Nergis Canefe: ....................................................................................


(Tez Dan man)

Prof. Dr. Aydn U ur: ....................................................................................


(ye)

Blent Somay (MA): ....................................................................................


(ye)

Onay Tarihi: ..................................................................................


2

Abstract:

Bu ara trma son yllarn ok ilgi eken ama bir o kadar da al lmam bir konusu olan
Trkiyedeki Sabetayclarla ilgilidir. Sabetayclk Trkiye gndemine 20.yyn
ba larnda girmi ve o gnden beri hep bir giz perdesinin ardnda kalm tr. Konuyla
ilgili al malar yok denecek kadar azdr. Bu al mada Sabetayclarn Trkiye
Cumhuriyeti devletine ve milletine aidiyetleri ile ilgili sorulara de inilmi ve bu konu
Sabetayclk tarihi, Trkiye tarihi, milliyetilik, vatanda lk, kimlik ve etnisite
perspektiflerinden ele alnm tr. al mada szl tarih yakla m benimsenmi ve
konunun halen kimli i ta yanlar tarafndan hassassiyeti gz nne alnd nda hi de
azmsanmayacak bir say olan 4 ki i ile derinlemesine gr meler gerekle tirilmi tir.
Bu gr melerden burada detayl bir ekilde aktarlm ve irdelenmi tir. Bu
ki ilerin biri hari kimlikleri kendi istekleri zerine gizli tutulmu tur. Ara trma
sonucunda bu ki ilerin kendilerini devletin resmi ve me ru bir vatanda olarak
grmekle ilgili dnem dnem sorunlar ya asalar da aslnda nemli bir problemlerinin
olmad n ancak kimliklerini aka ifade etmek ve sergilemek konusunda nemli
ekinceler ya adklarn gstermi tir. Sabetayclar Trkiye Cumhuriyeti ierisinde
sadece di er etnik gruplar kadar dnm ler ama bunun kar l nda ya am tarzlar ve
benimsedikleri de erlerle devletin rnek birer vatanda konumunda olmu lardr. Bu
srete sz konusu olan Sabetayclarn ba ar ile asimile edilmesi de il tam tersi
onlarn Trkiye Cumhuriyetinin temel ilkelerini adeta temsil etmeleri ve di er
kimliklerin bu yeni Trklk muhayyelesi ierisinde asimile edilmeleri olmu tur. Bunun
kar l nda kimliklerini aka ya amaktan mahrum kalm lar ama dinleri gere i bunu
sorun etmemi lerdir.

Bugn, bu grupla ilgili yaplan speklsayonlarn ve ortaya atlan komplo teorilerinin


kkeninde de bu gerek yatmaktadr.
3

indekiler

1. Giri
1.1. nkar Edilen Kimlik: Selaniklilik 5
1.2. Neyi Ara tryorum? 6
1.3. Neyi Savunuyorum? 7
1.4. Nasl Bir al ma? 8
2. Sabetayclk Tarihi
2.1. Ortaya k ve Geli imi 10
2.2. Sabetayclkn Felsefesi 13
2.3. Din De i tirme ve Sabetayn lm 20
2.4. Sabetaydan Sonra 22
2.5. Osmanl mparatorlu unun Sonlar ve Cumhuriyet Dnemi 23
2.6. Gnmzde Sabetayclk ve Sabetaycl a Ynelik Tutumlar 25
2.7. Konu an Sabetayclar 26
2.8. Gr melerim 27
3. Hikaye
3.1. Bay B 29
3.2. Bay A 34
3.3. Ilgaz Zorlu 42
4. Milliyetilik mi Vatanda lk m: mparatorluktan Ulus Devlete Gei
Srecinde Sabetayc Kimli i 48
4.1. ttihatlktan Kemalizme Trk Milliyetili inin Evreleri
4.1.1. Trk Milliyetili inin Do u u 50
4.1.2. Milli Mcadele ve Sonras 53
4.1.3. Trk Vatanda lk Kontrat 58
4.1.4. Gayrimslimlerin Durumu 61
4.1.5. Sabetayclarn Durumu 62
4.1.6. Ulusal Kimli ini Arayan Bir Ulusta 66
rnek Vatanda Sabetayclar
5. Etnik Kken ve Kimlik
4

5.1. Vatanda lk ve Kimlik eli kisi 70


5.2. Etnisite Tanm ve Kuramlar 72
5.3. Etnisite Perspektifinden Sabetayclkn De erlendirilmesi 75
5.4. Kimlik Tanm ve Gndeme Geli i 77
5.5. Kimlik Perspektifinden Sabetaycl n De erlendirilmesi 79
5.6. Kimliksizli i Tercih Eden Cemaat: Sabetayclar 82
6. Sonu 85

Referanslar 89
5

1. Giri

Ay grdm Allah
Ament billah
Aylar mbarek olsun
Ya Resul Allah

Bu kk iir annemden rendi im, onun da annesinden rendi i ve her yeni ay


grnd nde, u ur olsun diye sylenen kk bir dua. Yllardr, her syledi imde
hissetti im garip bir bys var. En nemli zelli i, bir kez duydu unda insann
aklndan asla kmamas. Bu duay ilk kez bilinli olarak duydu umda herhalde 4 ya da
5 ya mdaydm. Do du um evde, o zamanlar kprlerin, otoyollarn, gkdelenlerin
klaryla aydnlanmayan gkyzne, parlak yldzlara ve incecik, narin ve krlgan
gzken yeniay dilimine annemin kuca ndan bakarken, onun dudaklarndan
dklm t bu dua. Ve o gnden beri yeni ay ilk grd mde aklmdan adeta istemsiz
olarak geer bu szler.

Bu iiri yazl olarak ilk kez bir metinde grd mde ise kk bir ok ya ad m itiraf
etmeliyim. Bir sredir hakknda ara trma yapt m Sabetay Sevi mritlerinin, bu iiri,
onun 18 emrinden biri uyarnca yeni ayn do u unu izler ve incelerken sylediklerini
okudu umda byk bir a knlk ya adm1. Anneannemin Bo nak, dedemin de Trabzon
taraflarndan Kbrsa gm bir Karadenizli oldu u d nda onlara dair bir bilgim yok
ve gemi lerine dair ba ka verilere ula mam da artk olanaksz. Bu ailemin bir srr
olarak kalacak olsa da ben Sabetay Sevi ve mritlerinin zerini rten gizemi aralamak
iin kt m bu yolda imdi daha da byk bir heves ve merakla yryorum.

1.1. nkar Edilen Kimlik: Selaniklilik

Yahudiler, Ermeniler, Krtler, hepimizin bildi i ve sklkla kulland etnik


tanmlamalar. Ancak Trkiye Cumhuriyeti snrlar iinde ya ayan etnik gruplar

1
Sabetay Sevinin 18 emrinden onbe incisi her ay, ayn do u unun izlenmesini ve incelenmesini, ayn
yzn gne e evirmesi ve ayla gne in kar kar ya, yzyze bakmalar iin dua edilmesini emreder.
6

bunlarla snrl de il. Andrewsn Trkiyedeki etnik gruplarla ilgili al masnda tam
47 etnik gruptan sz ediliyor. Ama bir grup daha var ki bu kitapta dahi adlar gemiyor.
Onlar biliniyor, ama pek az kimse haklarnda konu uyor. Ykselen etnisite trendlerinin
aksine onlar ortaya kmamakta, konu mamakta, kendi kimliklerine sahip kmamakta
direniyorlar. Saylar bilinmiyor. Sadece kendi kendilerini ve akrabalarn biliyorlar.
Genleri bazen onu dahi bilmiyorlar. Onlar Sabetayclar. Ba ka bir deyi le Dnmeler,
ya da st rtk tabirle Selanikliler; gizlenen, yok saylan, st rtlmeye al lan bir
kimli in gnlsz sahipleri...

Ufak bir ara trmaya ba ladktan sonra ok yaknmdaki baz insanlarn bu gruba dahil
olduklarn renince ya da tahmin edince bu konuya ilgim bsbtn artt ve bu konuyu
bu kimlikle ya ayan aktrlere sormaya karar verdim. Her zaman bireye, onun kendi
kaderini ynlendirme hakkna, onun iktidar kar sndaki gcne yani onun aktrl ne
inanan bir insan olarak Sabetayclarn da her ne kadar gizli kalm olsa da tamamyla
ezilip yok olmadklarn, bu gemi lerini bugne ta mann yollarn yntemlerini
bulduklarn d ndm ve bunu ara trmak iin bu yola ktm.

1.2. Neyi Ara tryorum?

Bu al mada Trkiyede Sabetaycl anlamaya al yorum. Gnmzde


kreselle menin sonucunda ortaya kan belirgin bir geli me olarak gemi e dn
ya anyor. Gemi e dn n, modernitenin -ulus devlet de dahil- e itli vaatlerine artk
kanmamakla ilgili oldu u da d nlebilir. Bu e ilim kendini, son zamanlarda hz
kazanan szel, toplumsal tarih al malarna bir dn olarak da gsteriyor (Neyzi,
2000).

Ben de bu al mamda, pek ok yn aydnl a kavu mam bu meseleyi ele almak


istiyorum. Sabetaycl n halen bir grup kimli i olarak var olup olmad n, Sabetayc
olarak bilinen ki ilerin kendilerini bir cemaatin yesi olarak hissedip hissetmediklerini,
Sabetayc kimli in onlarn dnya gr ne, inanlarna, trelerine, politik kimliklerine
etkili olup olmad n, Sabetaycl n bu gruba mensup bireyler iin ne anlam ifade
etti ini, neden gizlendi ini, e er gizlenmiyorsa ve sadece yok ise, geriye bu kimlikten
7

bir ey kalmam ise neden yok oldu unu, bu bo lu un ne ile dolduruldu unu anlamaya
al aca m.

Bu ba lamda aslnda yant bulunmas gereken iki temel soru var. Birinci soru
Sabetayclarn kendilerini nasl grd ile ilgili: Sabetayclar kendi znel
deneyimlerinde, birey olarak kendilerini Trk devletinin, Trk milletinin ve
Mslmanl n bir paras olarak gryolar m?

kinci soru ise grup kimli ine ve Sabetayclarn kendi ilerinde bir grup olup
olmadklarna ili kin. lk soruda onlarn tekil bireyler olarak bugnn Trkiyesinde
kendilerini nasl tanmladklarn, Trk devletine ve milletine ait hissedip
hissetmediklerini ara trdktan sonra, bakaca m ikinci olgu, Sabetayclarn halen ortak
bir grup kimli i ta yp ta madklar. Kendilerini ayn vizyonu, de erleri, bak
alarn, karlar, stratejileri payla an bir grup olarak gryorlar m? Aralarndaki
sosyal farkllklarn zerini silen ortak bir grup kimli ini ta yorlar m?

Bu sorulara yant ararken de inilmesi gereken bir alan da bu kimli i neden halen gizli
bir kimlik olarak ya amay setikleri olacak. znel aidiyetler zerinden giderek,
bireylerin bu kimli i neden reddettikleri, benimsemedikleri, bunun yerini doldurup
dolduramadklar zerinde durulacak. Bu kimli i sahiplenememenin yaratt skntlar
ara trlacak. Bunun vatanda lk kontrat ierisinde yer almakla ilgili olup olmad
ortaya karlmaya al lacak. Zaten devletin ideal olarak tanmlad zelliklere sahip
olmann bireysel aidiyete sahip kmamak iin bir zemin hazrlayp hazrlamad
irdelenecek. Di er taraftan bunun Sabetay Sevinin 18 emri arasnda yer alan takiye
gelene i ile ilgili olup olmad derinlemesine ara trlacak.

1.3. Neyi Savunuyorum?

Burada savundu um hukuki anlamda vatanda l n, bireysel bir aidiyet unsuru olan
kimlikten ayrlmas gerekti i. Sabetayclarn, Trk milletine ve devletine hatta devlet
tarafndan idealize edilen Mslmanl a aidiyetlerinde bir sorun ya amadklarn ancak
kendi znel kimliklerini ya amakta, aka sylemekte ve bunu gelecek ku aklara
8

iletmekte sorunlar ya adklarn d nyorum. Bu ara trmada vatanda lk ve alt kimlik


aidiyetlerini birbirinden ayrarak incelemeye, bu ayrmn altn izmeye, birbirleriyle
nasl etkile tiklerini anlamaya al aca m.

Ben bu nedenle Neyzinin aksine Trkiye Cumhuriyetinin ve Trk milletinin in as


srecinde Sabetayclarn ok da yaralanmad n savunaca m. Evet, bu srete kendi
Sabetayc gemi lerini bastrp sahip olduklar Atatrk miras vurguladlar ama
asimile edilen di er kimliklerle kar la trld nda en azndan uzun sredir sahip
olduklar bir kimli i yani sekler (Atatrk) kimli i n plana karmak suretiyle
Trklkn bir paras olmay ba arabildiler. Trkle tirme politikalarnda esas alnan
seklerli e, kendi kimli ini gizleme amacnda olduklarndan drt elle sarlarak,
Kemalizmin biz tanm ierisinde kendilerine kolayca yer buldular ve bu tanmla
kapsandlar. Zaten takiyeyi bir emir olarak kabul etmi dini gelenekleri de bu kimli i
a a karmamay do al sayd ndan burada nemli sorunlar ya amadlar.

Toplum ierisinde e itime ve zellikle sekler e itime verdikleri nemle sivrilmeleri ve


bu nedenle de elit tabakada yer almalar da onlarn Trk toplumundaki adeta rnek
konumlarn destekledi. Bu nedenle Sabetayclarn Trk devletine, milletine,
kendilerini ait hissettiklerini, hatta laikli i alglay ve ya ay ekilleriyle kendilerini -
devlet tarafndan idealize edilen anlamyla- Mslmanl a da ait hissettiklerini
d nyorum.

1.4. Nasl Bir al ma?

Etnografik bir al ma olaca ndan, bu al mada insanlarn kendi ifadelerine


ba vuruldu. Sabetayc ya da Selanikli kimli ini ta yan insanlar bunu aka ifade
etmekten ekindikleri iin gr len ki iler, kimliklerinin bu al mada gizli tutulaca
belirtilerek ikna edildi. Buna ra men bu ara trmada katlmaya istekli 4 ki iye
ula labildi. Ara trma kapsamnda toplam 5 gr me gerekle tirildi. Ara trmann 5.
katlmcs Sabetayclarla ilgili gr lerine ba vurmak zere Eski Yahudi Cemaati
lideriydi. Bu gr melerden 4 tanesi kaydedildi.
9

Ara trma, szl tarih metodu do rultusunda, gr len ki ilerin hayat hikayelerini,
hatta anne-babalarnn ve bykanne-bykbabalarnn hayat hikayelerini de ierecek
eklide uzun derinlemesine gr meler olarak gerekle tirildi. Bu ba lamda ara trma,
cemaat mensuplarnn ku ak iinde ya adklarnn ve aile tarihelerinin ufak bir
dkmnn yaplmasna olanak tand.

Sabetayclk zerine mevcut kaynaklar inceledi imizde bu konuda ki isel beyanlarn


ok snrl oldu unu gryoruz. Rfat Bali, e itli anlardan ve syle ilerden derledi i
beyanlarn bir dkmn yapm tr (Bali, 2002). Benim de gr t m Ilgaz Zorlu bu
konuda konu an ve yazan bir di er ki idir (Zorlu, 1998). Ayrca, Leyla Neyzi bu
konuyu kimlik perspektifinden al m ve al masn ki isel beyana dayandrm tr
(Neyzi, 2002).

Bu al ma, Sabetayclk zerine yaplan ve ilk a zdan bilgileri ieren Leyla Neyzinin
ara trmasndan sonra gerekle tirilen ikinci al ma olmu tur. Ancak daha ok ki i ile
gr lyor olmas, farkl bir sorunsaldan hareket etmesi ile kendi alannda bir ilktir.
Vatanda lk ve kimlik konularnn birbirleriyle kesi tikleri ve ayrldklar yerleri
tart mak bakmndan Sabetaycl n ok nemli bir ara trma konusu oldu una
inanyorum. Sabetayclar, Trkiye Cumhuriyetinin kurulma srecinde Trk devletinin
me ru hatta rnek birer vatanda olduklar halde kimliklerini ya ayamam , gizlemi ,
gen ku aklara aktaramam bu nedenle de bu iki olguyu al mak iin bize ok do al
bir zemin sunmu lardr.
10

2. Sabetayclk Tarihi

2.1. Ortaya k ve Geli imi

Sabetayclk, 17. yyda Osmanl mparatorlu u topraklarnda ya ayan Yahudilerin


arasnda, Sabetay Sevi adndaki ve Mesih oldu unu iddia eden ki inin ortaya kard
bir olu um. Bir gr e gre Yahudiler, spanyada ve Portekizde ya anan Engizisyon
dneminden, s ndklar lkelerde ya adklar sorunlardan, 1648de Polonyada maruz
kaldklar Yahudi krmndan, ya adklar ekonomik gerilemeden ve Safed Kabala
ekolnn yayd mistik fikirlerden tr bir kurtarc (Mesih) beklentisi iine
girmi lerdi. Mesihin gelip onlar bu yzyllardr ya amak durumunda kaldklar
felaketlerden kurtarmasn bekliyorlard (Scholem, 1973). Aslnda her dinde de olan
Mesihin gelece ine dair inan, zellikle Yahudilik ve Hristiyanlkta,
Mslmanlktakinden daha belirgin olarak grlmektedir. Yahudilikte Mesih, gn
geldi inde yeryzne inerek Yahudileri kurtaracak, bozulan dzeni yeniden kuracak,
dnyay adaletle dolduracak bir ilahi temsilcidir ve Hz. Davudun soyundan olacaktr
(Kk, 2001).

Bu nedenle Yahudilikteki bu Mesih beklentisi her devirde olmu tur. Baz kaynaklara
gre Yahudiler M.. 586 ylnda ba layan Babil esaretinin sona erip Yahudilerin ran
hakimiyetine girmeleri srasnda bu inanc Zerd tilikten alm lar ve yzyllar boyu hep
bu felaket ve topya gelene i ile ya am lardr. M.S. 70de yklan ba msz devletlerini
yeniden kurduklar 1948 ylna kadar bu inan hep taze kalm tr. Ancak insanlk halen
sonsuz huzur ve mutlulu a ermedi i iin yani evrensel anlamyla abat gerekle medi i
iin halen varolamaya devam eden bir inan tr. Mesihlik inan nn kkeninde seilmi
ve stn millet olma fikrinin de rol vardr. nk onlar Tanrnn o ullar olarak insan
soyunun en hayrls ve temizi olmay ba aramam lar, bu nedenle esaret ve srgn
gnahlarnn bir cezas olarak grm ler ve onlar bu durumdan kurtaracak bir Mesihin
gelece ine inanm lardr (Kk, 2001).

Dnem dnem, Yahudilikteki Mesih gelene inden tr, Mesih oldu u iddiasn ortaya
atan e itli kimseler olmu tur. Ancak bunlarn iinde en byk etkiyi yaratan ve
11

kendine inanan byk bir cemaat yaratan ki i 1666da kendini Mesih ilan eden 1626 ve
1676 yllar arasnda ya ayan zmirli Sabetay Sevidir.

Sabetay Sevi tccar olan babasnn ve onun izinden giden erkek karde lerinin aksine
Yahudi din e itiminin tm evrelerinden geer ve zel yetene i fark edilince de Rabbi
e itimi almaya ynlendirilir. zmirin en nl Rabbisiyle Talmudu al r ve bu konuda
kimsenin yadsmad bir yetkinli e ula r. Hatta ok gen ya ta Sefaradlarn
Rabbilerine layk grlen bir mertebe olan Haham seviyesine de ula r.

Sabetay Sevi, bu Talmudik klasik e itimin zerine, daha sonra Kabala al maya ba lar.
Kabala, Yahudilik ile iie gemi tmyle ona dayanan mistik bir uygulamadr. sel
ve mistik grnm olup, kutsal simgeleri, evrenin do asn ve insann kaderini Yahudi
terimleriyle aklamaya al an bir retidir. Vahiy yoluyla tebli edildi ine inanlan bu
bilgiler, ketumiyet gelene ine ba l olarak, asrlarca d arya szdrlmadan gelmi tir
(Halevi, 2002). Ketumiyet gelene inin de do rultusunda gelenek szl olarak ustadan
renciye, a zdan a za geer, bylece bir yandan do ru aktarm bir yandan da
rehberlik sa lanm olur. Kabala, de i ik yrelerde ve farkl a larn spiritel ve
kltrel gereksinmelerine gre, mitolojik ve metafizik formlar halinde periyodik
de i imlere u ram tr (Epstein, 2000). Bu nedenle gnmzde pek ok farkl Kabala
anlay ve yorumu mevcuttur. ok eskilere dayanan Kabala gelene i spanyada 13.
yy.da Zohar ( branicede k) adl bir kitapla gn na km tr. Zohar, bir iddiya
gre 2. yyda bir ba ka iddiaya gre 13. yy.da yazlm Kabala retisini anlatan
kitaptr (Zorlu, 1998).

Pek ok farkl Kabala yorumu olmasna kar n Kabalann zn hayat a ac (Sefirot)


ve onun zerinde yaplan al malar olu turur. Sefirot2 eski Kabalaclar tarafndan
ortaya atlm ve evrenin yapsn gzler nne seren bir arketip semboldr. Sefirotun
en nemli zelli i insan, evrenin mikrokozmosu olarak grmesidir. Yani Sefirot,
evrenin yapsn tanmlarken ayn zamanda insann yapsn da tanmlamaktadr

2
Sefirot: Dnya 10 kutsal szle adlandrlr. Orta a lardan beri bu 10 sz Sefirot olarak bilinmektedir.
Bazlar Sefirotu kutsal gler ve kutsal akmlar olarak grr, bazlar da kutsal ynetimin alet ve aralar
olarak niteler. Mistikler ise bunlar Tanrnn 10 yz, eli ve hatta elbiseleri olarak ifade ederler.
12

(Epstein, 2000). Kabalist d nce, bu temel nermesiyle, daha sonra ayrntl olarak
de inece im gibi, Kamil insan kk bir alem olarak tahayyl eden ve onu Hakikatin
(Allah ile Alem) kltlm bir sureti gibi gren slam Tasavvufu ile nemli bir
paralellik gsterir.

Kabala hakkndaki parantezi daha sonra yeniden amak zere kapatp Sabetay Sevinin
mistik yolculu una dnecek olursak Sevi, Kabalay Zohar ve Qanah ile al maya
ba lar. Qanah da spanyol bir Kabalist tarafndan 14. yyda yazlan bu alandaki bir
ba ka kaynaktr (Scholem, 1973). Ancak gelenekten farkl olarak Sabetayn Kabalay
yalnz al t , kimsenin deste ini almad sylenir (Scholem, 1973). Sabetay ksa
srede bu alanda da yetkinle ir ve evresinde bir renci grubu olu ur.

Bu arada kutsal kitaplardaki gizli i aretlerle haber verilen 1648 ylnda gelmesi
beklenen Mesih oldu una inanmaya ve evresindekileri de buna hazrlamaya ba lar.
Normalden farkl olan tavrlar, bugn onun bir manik depresif oldu una i aret etse de
bu, o dnemde ki inin olas bir Mesih oldu unun gstergesi saylr. Buna eklenen di er
tavrlar, sk sk ykanmas, evlendirildi i iki kadnla cinsel ili kide bulunmamas, oru
gnleri d nda da oru tutmas ayrca gzel yz ve hitabet yetene i de onun Mesihlik
iddiasnda i ine yarayan zellikler olur (Gvsa, 2000).

22 ya ndaki gen bir din adam olarak ortaya att Mesihlik iddias kendi memleketi
olan zmirde dnemin Hahamba Josef Eskapa tarafndan hiddetle kar lanp hakknda
lm fetvas verilince areyi seyahat etmekte ve ba ka ehirlerde yanda toplamakta
bulur. stanbuldaki bir Hahamdan ald Mezamiri Sleymann Tefsiri adn ta yan
ve Mesihli ini kantlayan, eski bir belge oldu u ileri srlen vesika ile gcn daha da
artrr ve etrafnda inanan bir kitle toplamaya ba lar. Buradan Selanike, oradan
Atinaya giderek iddialarn srdrr. Gitti i yerlerde kah kabul grr, kah terslenir. Bu
seyahati zmirde noktalar ancak bu kez de kutsal topraklara do ru bir seyahat
ba latmay uygun bulur. Kahire ve Kudse gider. Dnemin Yahudi diasporasnda artk
Mesih dedikodusu iyice yaygnla m , konu ulur hale gelmi tir. Kahirede Mesih ile
evlenece ini ryasnda grd n syleyen ve kendisini Mesihin seilmi e i ilan eden
Polonyal Yahudi kz Sara ile evlenir. Kudse giderken yolda geti i Gazzede gen
bir din adam olan Abraham Nathan, Sabetaya bir rya grd n ve bu ryada ona
13

Sabetayn gerek Mesih oldu unun mjdelendi ini syler ve 5 yzylllk oldu unu
syledi i bir ba ka vesikay ona verir. Bylece Gazzeli Nathan bundan sonra Mesihin
peygamberi olarak anlmaya ba lanr. Btn bu olaylar Seviye inananlarn saysn
giderek o altmaya ba lar.

Bu durum Yahudi cemaati arasnda byk bir heyecana ve o kuya neden olur. Hatta bu
heyecan Yahudiler d ndaki topluluklar da etkiler, Rum ve Mslman halktan
Sabetaycl a geenler bile olur (Dervi , 1986). Sabetay Sevinin n Kuzey ve Orta
Avrupaya kadar yaylr.

Sabetay zmire yeniden dnd nde artk gcne g katm tr ve 11 Aralk 1665
Cumartesi gn zmirdeki Portekiz Sinagogunda Mesih oldu unu ilan eden ilk vaazn
verir ve sonra da cemaatinden, Tanrnn Yahudi inancna gre Sylenemeyen Adn
syleyerek, kendisine olan inanlarn gstermelerini ister. Sabetay ayrca yerle ik
Yahudi geleneklerinin pek o unu de i ime zorlar; kadnlar dua etmek iin krsye
karr, oru ve bayram gnlerini de i tirir.

Artk kurtulu iin adeta geri saylmaktadr. Bu durum ona inanan Yahudilerin, gndelik
i lerden ellerini eteklerini ekmelerine ve kendilerini gnahlarndan arnmaya
vermelerine neden olur. Sabetayn vaazlarna gre gnahlarndan arnmayanlar Sinada
ve Kudste huzur bulamayacak ve sonsuza dek lanetleneceklerdir. Yahudi inancna
gre de gnahlardan arnmak iin kendine eziyet etmek yaygn yntemlerden biridir. Bu
nedenle Sabetayn mritleri haftalarca oru tutar, kendilerine eziyet ederler. Son
yolculuklarna kmadan nce her eylerini satp savarlar. Gen erkekler cennete
girebilmek iin nlerine kan ilk kzla evlenmektedirler (Freely, 2001). Hatta baz
kaynaklara gre bunlarn arasnda ocuk ya takiler dahi bulunmaktadr (Gvsa, 2000).
Bu hareket Sabetayn Mslman olmasna kadar hzn srdrr.

2.2. Sabetayclkn Felsefesi

Buraya kadar Sabetay Sevinin o dnemdeki Yahudi cemaati iinde yaratt ksmi etki
ve atmosferden sz ettim. imdi burada i in tarihi ksmna bir sreli ine ara verip
Sabetaycl n felsefesine de inece im. nk Selanikli ailelerle/ki ilerle yapt m
14

gr melerde onlarn dini inalarnn bu felsefeden ne kadar etkilendi ine, Sabetayc


inan n izlerini ierip iermedi ine bakaca m.

Yukarda da Sabetaycl n, slam Tasavvufu ile ierdi i paralellikten sz etmi ,


ayrntlarna girece imi sylemi tim.

Yahudiler, Byk skender devrinden ba layarak hep Helenler ile yakn ili kiler iinde
olmu lar ama onlarla fikir al veri inden kanm lardr. Kendi dinlerini, btnlklerini
d etkilere kar korumay ve yeniden dnyaya hkmedecekleri gn kendi kabuklar
ierisinde beklemeyi adet edinmi lerdir. Ancak slam dininin spanyadan Orta Asyaya
kadar hakim oldu u dnemde Yahudiler iin durum de i ir. Hristiyanl a olan
d manlklarna ra men slam ile byle bir at ma ierisine girmezler, slam dininde
de onlarn inancnda oldu u gibi tek ve grnmez bir Tanr vardr. Bu nedenle, bu dinle
kar lkl etkile im ierisinde olurlar. Araplarn Yunan filozoflar ve eserleri zerinde
d nerek, fikir retmeleri, o arada Arapa renen ve bu dilde yetkin olan Yahudilere
de, daha nce uzak durduklar yeni bir teoloji anlay nn kaplarn aar. Bu sayede
Talmud ierisine hapsolmu Yahudilere yeni bir k do ar. Aristoteles, Pythagoras,
Platon gibi d nrlerin fikirleri Yahudiler tarafndan tart lmaya ba lanr. Yunan
felsefesiyle slam dininin bu etkile iminden yeni bir skolastik teoloji, Kelam do ar.
Arapada sz anlamna gelen bu kelime geleneksel inanla felsefeyi rt trmek
anlamna gelmektedir. Bu gelenek Yahudi din bilginleri arasnda da yer bulur.
(rs, 1999)

Sabetay Sevinin de ne srd , ayn zamanda Kabala ve slam Tasavvufunun da


temelinde bulunan inan, kutsal kitaplarn grnenin yani Zahir (ak, d rak) olann
d nda, Batn (belirli bir insan toplulu undan ba kasnn anlamayaca , irek) ve
gerek anlamlar oldu una inanmak ve bunlar anlamaya al maktr.

Hazreti Alinin oldu u ileri srlen bir szde bu yle ifade edilmektedir: Drt anlam
olmayan ayet yoktur: Zahir (d rak), Batn (irek), Hadd (snr), Muttala (Tanrsal
tasar). Zahir a zdan nakil iindir; Batn i anlay iindir; Hadd caiz olan ve
olmayanlar belirtir; Muttala her ayetle Tanrnn insanda neleri gerekle tirmek
15

istedi idir. Ayn konuyu mam Cafer-i Sadk u ekilde dile getirmi tir: Allah Kitab
drt eyi iine alr: barat (kelimelerle anlatlanlar), zharat (ima ve bildirilenler), Lataif
(duyular zerindeki alemle ilgili olanlar), ve Hakaik (en yksek manevi retiler).
Bunlardan barat, halk yani avam iin; zharat, sekinler yani havas iindir; Lataif
Evliyalar iin, Hakaik ise peygamberlere mahsustur. (rs, 1999, s: 283).

Kabalaclar da i te bu gelenek ve inan uyarnca Eski Ahitin grnmeyen anlamlarn


ara trrlar. Bunu yaparken kullandklar, tpk slamdaki Ebced hesabnda oldu u gibi,
harflere verdikleri say de erleridir. Bu onlar iinden klmaz bir say mistisizmine,
hatta by ve sihire gtrm tr. slami skolastiklerden farkl olarak Kabalaclar,
evrenin srlarn Tevratn irek anlamnda aramakta o kadar ileri giderler ki, onlara gre
artk Tevratta esas olan kelimeler de il harflerdir. Onlara gre btn Tevrat aslnda
Tanrnn addr. Hatta bir inan a gre Tevrat, Tanrnn gcnn yo un bir ekilde
toplan dr ve evrenin yaratl da Tanrnn adndan, yani Tevrattan yan gle
olmu tur. Bu nedenle Tanr adeta Tevratla birdir.

Kabalann geni kitlelerce kabul grmesini sa layan di er nemli bir figr ise Safedin
byk Aslan olarak da tanmlanan saac Luria Ashkenazi (1534-72) olmu tur. Daha
sonra Sabetayc gelene in de iinden ykselece i Luria doktrinlerinin zelli i,
Yahudilerin tarihsel olarak ya adklar kym ve srgn kozmik ve tanrsal olarak
aklamasdr. Luriann Kabala mistisizmine getirdi i bu sosyal ve ideolojik boyut,
Kabalaya 1600l yllarda byk bir ivme kazandrm tr. Sefirotlarn Luriann
aklad ekliyle anlamlandrlmas, Kabalann en son ve en a kn noktas olarak
kabul grm tr. Lurianizm, kelimenin tam anlamyla mitolojiktir ve tanrsal bir takm
olaylar ve eylemleri hikaye eder ve dnyann srrnn bu olaylar iinde gizli oldu una
inanr. Kabalistlere gre d arda grd mz her ey irek olan gere in bir
semboldr ve grd mz gerekli in esas belirleyicisidir. (Scholem, 1973, s.23)

Kabalaclk, tpk slamda oldu u gibi buradan iki kola ayrlr. Birinci kol bu konuda
d np bu i in felsefesini yapanken, ikinci kolu olu turanlar Tevratn ya da Kurann
srlarn zerek do ast olaylar gerekle tirmeye al rlar. Bu ikinci gruptan
16

olanlarn bir ksm, i i o kadar ilerletir ki balktan insan yapabileceklerini d nmeye


kadar varrlar.

Kabala gelene i, belki biraz da bu ikinci grup yznden Yahudi eriat iinde hibir
zaman kabul grmez ve daha sonra modernle en toplumlarda, zellikle de 18. yydan
sonra Avrupa Yahudileri arasnda unutulur ve etkisini yitirir. Ancak Avrupa d nda
kalan topraklarda etkisini srdrr. Ara trmamn konusu olan Sabetayc gelene in
bugn dahi Trkiyede etkisini srdrmesi bu Kabalac gelene in bir uzantsdr.

1666da Sabetay Sevi Mesihli ini iddia etti inde de i te bu Kabala gelene inden
etkilenmektedir3. O, tpk Osmanl Mistisizminde oldu u gibi, Tevratn iki ayr anlam
oldu unu ileri srmektedir. Bunlardan biri Tevratn d grn ne ait ve herkesin
anlayabilece i anlam olan Yaratl Tevrat (Tasavvufdaki kar l , Zahir), di eri ise
Tevratn ruhani anlam olan Ycelme Tevratdr (Tasavvuftaki kar l , Batn)
(Nassi, 1990).

Sabetayc Kabalaclk, geleneksel Luria doktrinlerini yeniden yorumlayarak Sabetayn


Mesihlik iddiasna yer amakta ve Mesihe biilen rol yeniden tanmlamaktadr
(Scholem, 1973). Bu anlay a gre Sabetay Seviye yeni bir Tevrat (Torah) inmi tir ve
bu Hayat A ac4nn orijinal Tevratdr. Bu yeni Tevrat gere i tm mevcut kurallarn
sorgulanmas, dinen tm izin verilen ve yasaklananlarn yeniden yorumlanmas
gerekmektedir. Ayrca inan a gre Mesih zel bir ruha sahiptir ve onun yolunu seen
ve onun Mesihli ine inananlar da onun ruhu ile ayn kkten gelmektedirler. Bu ruh
Nefe , Ruah ve Ne emadan olu an Asilut (Ycelme) dnyasnn ruhudur5. Sadece
Asiluttan gelen ve orijinal gnah ile kirlenmemi olan ruhlar Tevratn bu en zel ve en
ulvi anlamna ula abilmekte ve dolaysyla onlar Tevratn tm kstlamalarndan,
zorunluluklarndan arnm olmaktadrlar (Scholem, 1973).

3
Sabetay Sevinin at yol he ne kadar Kabaladan etkilense de aslnda heretic olarak adlandrlan ve
aslnda kendi dininin kurallarna kar gelen, dinen kabul olunan doktrinlere ters d en bir yoldur.

4
Hayat A ac: Belirmenin (tremenin) kutsal dnyasn te kil eder ve varolu ilk nce buradan ba lar.

5
Nefe , Ruah, Ne ema: Zohara gre insann ruhunun ad vardr. Nefe , can; Ruah, ruh ve Ne ema, i
ruh ya da stn ruh anlamna gelir. Her birbiri iindedir ama ayr yerde zelliklerini gsterirler.
17

te bu anlay la Sevi, Museviler iin yasak olan Tanrnn adn a zna alm 6,
bayramlarn dzenini ve anlamlarn de i tirmek gibi Musevi dininin temel baz yasalar
ile oynam tr (Dervi , 1986).

Abdurrahman Kkn al masnda Sabetayn Yahudi dininde yapt de i iklikler,


Sabetayn Mslman olmadan nce yapt ve Mslman olduktan sonra yapt
de i iklikler olarak iki gruba ayrlm tr. Kke gre Sabetay Sevi, Yahudi dininde
Mslman olmadan nce ok nemli de i iklikler yapmam tr, yaptklar o unlukla
ekli de i ikliklerdir. Bunlar a a daki gibi zetlenebilir (Kk, 2001).

1. Yahudiler arasnda kutsal Sleyman Mabetinin ykl gn olarak bilinen ve


matem gn olan 9 Ab (9 Temmuz) kendi do um gn erefine bayrama
eviriyor. Bu zel gnde Hristiyanlarla konu ulmamasn emrediyor. Bu gn
sylenen duaya kendisi ile ilgili u eklemenin dahil edilmesini emrediyor: Sen
bizi di er milletlerden sekin kldn, bizi sevdin ve bizimle ne elendin, bizi
emirlerinle kutlula trdn ve bizi hizmetine a rdn. Bykl n ve byk
adn aramza yaydn. Bize Efendimizi (kendini kastediyor) verdin. Senin ilk
do an ve ok sevilen o lun ve Sabetay Sevi iin, Msrdan karld mz gnn
ansn kutluyoruz.
2. Kuds Kalesinin d me gn olan ve matem gnleri arasnda saylan 17
Temmuz gnn bayrama eviriyor.
3. Kuds ku atmas ve Yahudiler arasnda matem olarak bilinen 10 Tevrat
orucunu, bayrama ve ziyafete eviriyor.
4. Sadece abbat gn okunmas gereken duay her gn okuyor.
5. Tanrnn YHVH olarak sylenen ve ancak gerek Mesih tarafndan yazld
gibi sylenebilen adn sylyor ve bu ekilde sylenmesini emrediyor.
6. srailo ullarnn Msr topraklarndan k nn yldnm olarak, Nisann
15inde ba layp, 8 gn sren, bahar, zgrlk ya da hamursuz bayram olarak
da bilinen Pesahda yasay ihlal ederek kendi ya nda pi irilmi kuzuyu
arkada laryla yiyor ve bundan sonra yasaklananlar yeniden veren Tanrya
kran olsun diye dua ediyor.

6
Yahudi inancna gre Tanrnn en zel ad a za alnamaz YHVH olarak sadece harfleriyle ifade edilir.
18

7. Btn Havralara Sabetay Sevinin isminin ba harfleri yazlyor. Dulara


Yakubun Allahnn Mesihi, Lordumuz ve Kralmz kutsal ve drst Sabetay
Seviyi koru ilavesi yaplyor.
8. Sion fikrini Yahudiler arasnda sistemli bir ekilde olu turuyor ve sraili
sava sz bir ekilde kurtaraca n ve bu Yahudi devletinin dnyaya hakim
olaca n ilan ediyor.
9. Osmanl Padi ah 4. Mehmet yerine kendisinin Krallar Kral olaca n ilan
ediyor ve bu nedenle dualardan sonra Osmanl Padi ahnn ismini anmak yerine
Sabetay Sevi denilmesini emrediyor.
10. Tevratn birle iniz ve o alnz emri gere i kk ocuklarn
evlendirilmesini emrediyor.

Sabetay Sevi Mslmanl kabul ettikten sonra, grnrde de olsa artk Tevrata
uymak sz konusu olmad ndan taraftarlarna nasl davranacaklarn, hangi
kurallara uyarak ya ayacaklarn bildirmek daha nemli bir grev olur. Bu nedenle
1876 tarihinde Mslman olduktan sonra Sabetay Sevi, 18 Emir olarak bilinen
prensiplerini aklam tr. Bu prensipler Rabbi Abraham Danon tarafndan branice
yaynlanm ve Abraham Galante tarafndan Franszcaya evrilmi tir (Galante,
2000). Bu 18 Emir unlardr:

1. Tanrnn birli ine ve ondan ba ka Tanr olmad na dair iman korunsun. Onun
haricinde hibir amir ya da hakime vg yaplmasn.
2. Onun Mesihinin gerek Mesih oldu una, ondan ba ka kurtarc bulunmad na,
Efendimiz, Kralmz Sabetay Sevinin Davudun soyundan geldi ine iman
edilsin. Onun erefi yce olsun.
3. Tanrnn adna da Mesihin adna da yalan yere yemin edilmesin. nk
Tanrnn ismi Sabetay Sevide mntemitir7. Ona (Sabetay Sevi) hi
hrmetsizlik edilmemelidir.
4. Tanrnn ad anld nda sayg gsterildi i gibi, Mesihin ad anlnca da ayn
sayg gsterilsin.

7
Kabala hesabna gre Tanrnn sfatlarn biri olan kadir manasna gelen kelime ile Sabetay Sevi ile
e it de erdedir. Sevi Kabalay esas alarak kendi ismi ile Tanrnn ismini bir tuttu undan ve Mesihli ine
inand ndan Tanr ile kendisini bir grr.
19

5. Mesihin srrn anlatmak ve tetkik etmek iin toplantdan toplantya gidilsin.


6. Sabetayistler arasnda katiller bulunmasn. Hatta Sabetayistlerden nefret eden
di er milletlerden kimse ldrlmesin.
7. Kislev aynn (Yahudi ylnn dokuzuncu ay) onaltnc gn (Sabetayn
Mslman oldu u 16 Eyll gn) herkes bir evde toplanarak Mesih hakknda
ve Mesihin imannn srr hakknda i ittiklerini birbirine anlatsn.
8. Aralarnda zina hkm srmesin. Bu Beriann (yaratmak, yaradl ) bir prensibi
olmasna ra men hilekarlar sebebiyle ihtiyatl bulunmak lazmdr.8
9. Yalanc ahitlikte bulunulmasn ve kendi yaknna kar yalan sylenmesin,
kendi aralarnda hatta mmin olmayanlar iin dahi gammazlk yaplmasn.
10. Hi kimse sark imanna ( slamiyete) inansa dahi zorla sokulmasn. nk
mcadele stadlarnn grubuna mensup olanlar (grubun nderleri) oraya ancak
kendiliklerinden ve iradelerinin sevkiyle girerler.
11. Aralarnda kskanlar ve kendilerine ait olmayan eylere gz dikenler olmasn.
12. Kislev aynn 16sndaki bayram (Sabetay Sevinin Mslman oldu u gn)
byk sevinle ilan edilsin9.
13. Birbirine kar merhametle davranlsn ve kendine yakn olanlarn arzularna
kendi arzusu gibi nem verilsin.
14. Her gn gizlice Meamir (Havudun Mezmuru) okunsun10.
15. Her ay, ayn do u u izlensin ve incelensin ayn yzn gne e evirmesi ve ayla
gne in kar kar ya, yz yze bak mas iin dua edilsin.
16. Trklerin adetlerine, onlarn gzlerini rtmek maksadyla dikkat edilsin.
Ramazan orucunu uygulamak iin sknt gsterilmesin ve ayn ey kurban iin
de yaplsn. Gzn grd her ey ifa edilsin.11
17. Mslmanlarla nikah akt edilmemesi lazmdr.
18. ocuklar snnet etmek iin itina olunsun. Bu mukaddes milletten hayaszl
kaldrmak iindir.

8
Bu emir bir taraftan zinay yasaklarken di er taraftan ona ku kulu bir ekilde izin verir gzkyor. Bu
nedenle bu konuda daha sonralar Sabetayclarn cinsellikleri ile ilgili pek ok speklasyon yaplyor
(Galante, 2000).
9
Mslman olmak Yahudileri Filistine gtrmek iin yeni bir formldr. Bu ekilde kurtulu a
yakla ld iin bayrama evirmi tir.
10
Bu hkm Mslman grnmekle beraber Yahudilikle ba larn koparmadklarnn gstergesidir.
11
Bu hkm de onlarn eklen mslman olduklarnn kant saylm tr.
20

Sabetay emirlerini yle bitirmi tir: Emretti im 18 Emir bunlardr. Bazs Beria
Kanununa aittir. Bunun sebebi, gvde olan srailo ullarnn henz eytandan ve
kabilesinden intikam almaya msait olacak derecede kuvvetlenmemi
bulunmasndandr. O a da herkes Musevi olacak, artk hibir emir ve vahiy, sevap ve
gnah kalmayacak ve kkten by e kadar herkes beni tanyacaktr. Bana iman olan
mritlerime unu da haber vereyim ki; Beria (Yaratl ) ve Asiluta (Ycelme) itina
etsinler; ke if ve ilham zamanna kadar ondan hibir ey eksiltmesinler. Onlar o zaman
hayat a acnn altna girecekler ve hepsi birer melek olacaklardr. Ezeli irade zamannn
bir an evvel girmesine taalluk etsin. Amin. (Galante, 2000)

Sabetay tarafndan ne srlen bu 18 Emirin 10 tanesi zaten Yahudilerin 10 Emrinin


ok benzeri, adeta yeniden ba ka kelimelerle syleni eklidir. 2 Emir Mslmanlkta
yaplacaklarla, geri kalan 6 Emir de Yahudi gelenekleri ile ilgilidir. Buradan hareketle
Sabetayn en azndan Emirlerle ifade etti i ekliyle ortaya ok farkl bir inan sistemi
koymad sylenebilir. Zaten kendisinin belirtti i gibi bunlar da sadece gerek
kurtulu a de in uygulanacak geici kurallardr.

2.3. Din De i tirme ve Sabetay Sevinin lm

Sabetay Sevinin isminin kendi emriyle dualarda Kral olarak anlmaya ba land 1666
ylnda, dnemin padi ah Sultan 4. Mehmet bu durumdan rahatszlk duyarak onu
huzuruna a rr. O dnemde ok basit sularda bile idam hkm verilmesine ra men
Sabetaya iki seenek sunulur: Ya lm seecektir ya da din de i tirip Mslman
olarak ya ayacaktr. Seviyi din de i tirmeye ikna etmekle onun mritlerinin de bu yolu
seece i d nlmektedir. Nitekim byle de olur. Sevi din de i tirerek Mslman olur;
Edirnedeki sarayda Kapcba lk grevini stlenir ve Mehmet Efendi ismini alr. Bu
olay, Mesih bekleyen Yahudilerde byk bir d krkl na neden olur. Sabetayn bu
geli en olay kar sndaki pasifli i, zaten zaman zaman iine girdi i psikotik durumun
depre mesi ve onun kendi yalnzl na gmlmesi sonucu buna mritlerin de inanaca
mantkl bir aklama getirme grevi, din kitaplarn ok iyi bilen Nathana d er
(Scholem, 1973). Nathan, bu olay Mesihin kendi benli inde srailin srgnl n
ya amas iin Tanrnn bir tecellisi olarak aklar. Ona gre Mesih bilerek ve isteyerek
21

kutsal kknden kendini koparmakta ve bu srgn kendi nefsinde tekrarlamaktadr. Bu


sonuta Tanrnn amacnn yerine gelmesi iindir ve tamamen beklenen ve istenen bir
olaydr, bu olaydan sonra mutlu sona ula ncaya kadar Mesih d benli i ve i benli i
ayr olarak ya ayacaktr (rs, 1999).

Sabetayn mritleri arasnda ise rivayetler muhteliftir. Kimisi Sabetayn aslnda


Mslman olmad n o anda ruhunun cennete ykseldi ini ve sadece dnyada kalan
bedeninin Mslman oldu una inanr. Bazlar ise Nathann aklamasn tercih eder ve
Mslman olan Sabetayn hala Mesihleri oldu unu ve geici bir sre iin amacna
ula ana kadar onun Mslman gibi gzkmesi gerekti ini d nrler (Scholem, 1973,
s: 694-695). Baz mritlerse Sabetaya inanmakla byk bir hata yaptklarn
d nmeye ba larlar. Tm Yahudiler arasnda bu olaydan tr derin bir utan rzgar
esmektedir. Mesihleri kahramanca lmeyi de il, Mslman olmay tercih etti i iin
Trkler tarafndan kmsenmektedirler. (Freely, 2001).

Her eye ra men birok Sabetayc, Nathann aklamalarn kabul ederek inanlarn
korumay tercih eder. Di er taraftan Sabetay Sevinin yaknlar da Mslman olmaya
ba lar (Dervi , 1986). Bunu ona inanmaya devam eden mritler de yapar.

Selanik o dnemde adeta merkez olmu tur, pek ok Sabetayc bu ehirde


bulunmaktadr. Buradan ve di er pekok yerden mritleri Sabetay ziyarete
gelmektedirler. Sabetay Edirnede rahat bir hayat srmekte, dnem dnem yeni
aydnlanmalar ya amakta, yeni din kurallar koymakta, koydu u kurallar bazen tekrar
tekrar de i tirmektedir. stanbuldaki Hahamlar, Sabetayn gcnn halen belli bir kitle
zerinde devam etmesinden rahatszlk duyarak Sabetayn kuyusunu kazarlar. Sevi,
hem Mslman hem de Yahudi davran larn sergiledi inden Osmanl ynetimi de
davran larn tasvip etmez. K krtmalar da etkili olunca Kprl Fazl Ahmet Pa a,
Sabetay 1673 ylnda lgne (Arnavutluk) srgne gnderir. Sabetay burada da
mritleriyle gr meyi ve haberle meyi srdrr ve 17 Eyll 1676da burada lr.
22

2.4. Sabetay Seviden Sonra

Sabetayc hareket Sabetayn lmyle son bulmaz. Sabetay Sevinin ideolojisi,


Selanik, stanbul ve zmirde ayrca talyann baz kentleri ve Polonyada geli ir. Bu
akm Avrupada zamanla etkisini yitirse de Trkiyede 18 yy.dan itibaren bu grup
Dnme diye adlandrlr ve hareket bu grup tarafndan srdrlr.

Kabala inancna gre ruhlar yok olmaz, sadece beden de i tirir ve bu nedenle de Mesih
aslnda Ademden bu yana birok beden ierisinde dnyada bulunmu tur -inanca gre
19. yya kadar Mesihin ruhu 18 kalp de i tirmi tir- ve buna devam edecektir (Kk,
2001).

Biraz da bu nedenle Sabetayn mritleri, grn te Mslman olmakla beraber kendi


aralarnda Sabetayn on sekiz emrine gre hayatlarn srdrdler. Tpk yukarda sz
edilen bu emirlerde istendi i gibi grn te Mslman gibi davranr, Ramazanda oru
tutar, kurban keser, ocuklarn snnet ettirir ancak Mslmanlarla evlenmezler (Uuk,
1995).

Sevi ldkten sonra cemaatin etkinlik merkezi Selanik olarak kesinle ir ve 1924e kadar
yle kalr. Zamanla Trkiyenin birok blmnde bulunan din de i tirmi aileler de
oraya g ederler. Sabetayn lmyle ondan bo alan yeri doldurmaya ilk olarak
kaynbiraderi Yakup yeltenir. Sabetayn son kars Sarann (Mslman olduktan sonra
Ai e) da deste ini alarak Yakup, Sabetayn onu halife tayin etti ini duyurur. Selanikte
bu dnemde 200-300 aile bulundu u sylenir. Bunlar di er Mslmanlarla
kar mamaya zen gsterir ve kendi aralarnda evlenirler. Bu dnemde farkl tavrlaryla
Mslman gruplarn tepkisini ve d manlklarn ektikleri de sylenenler arasndadr.
Bir sre sonra i eki meler ya anmaya ba lar ve farkl kaynaklarda belirtilen farkl
gerekelerle bir grup, Yakupa inananlardan ayrlr. Yakupa inananlar Yakubi olarak
bilinirken, bu gruptan ayrlarak Mustafa elebi tarafna geenler onun, Sabetayn
lmnden 9 ay 10 gn sonra do an Osman isimli o lunu Mesihin yeni bedeni olarak
kabul ederler. Di er ismi Baruhia Russo olan Osman Efendinin Mesihli ini kabul eden
23

bu grup Karaka lar diye anlrlar. Bunlar cemaatin a r kanad olarak bilinirler. Osman
Efendinin Mesihli ini kabul etmeyen bir nc grup da brahim A a etrafnda
toplanarak Karaka lardan ayrlrlar ve Kapanclar olarak bilinen ve Sabetayn do rudan
takipileri olan zmirli grubu olu tururlar. Bu grubun olu mas Sabetayn
lmnden 44 yl sonra tamamlanm tr (Kk, 2001).

Bugn Dnmelerin nfusu hakknda ok kesin bilgiler mevcut de ildir. Danimarkal bir
seyyahn bildirdi ine gre 1774de Selanikte 600 aile bulunmaktadr. 1. Dnya Sava
ncesinde saylarnn 10.000 ila 15.000 aras oldu u ve bunun grup arasnda e it
olarak da ld tahmin edilmektedir (Dervi , 1986).

Trklerin Dnme ya da Avdeti, Yahudilerin Dervi e gre mumin (yani sekter),


Ortaylya gre ise Sazanikos (ortama gre renk de i tiren bir balk tr) dedi i bu
cemaat, kendi kendilerine maamin demektedirler.

2.5. Osmanl mparatorlu unun Sonlar ve Cumhuriyet Dnemi

Maruz kaldklar dinsel basklardan kurtulmak amacyla laik bir milliyetilik


yakla mn benimseyen Dnmeler, ttihad ve Terakkide ve Jntrk hareketinde aktif
roller aldlar. Laikli in yerle mesi tek ve ortak bir sekler kimlik olu turaca ndan
Tanzimat ile ba layan Batlla ma ideolojisinin destekisi oldular. Dnme aydnlarn
Jntrklere deste i, ynetiminde genellikle aktif olduklar Mason localar vastasyla
olmu tur (Kocaba , 2001). 1908den sonra ba a gelen ttihat ve Terakki ynetiminde
pekok Dnme asll bakan bulunmaktayd (Ortayl, 1998). Mehmed Cavid Bey, Nzhet
Faik, Mustafa Arif, Osmanl mparatorlu unun Sabetayc bakanlarndand. Yunanllara
kar direni i ba latan ki i olarak bilinen Hasan Tahsin, daha sonra ona katlan Selanikli
kr Bey de Sabetayc kkenli ki ilerdi.

Sabetayclar e itim alannda ok nemli faaliyetlerde bulundular. Selanikli Dnmelerin


kard , editrl n Fazl Necipin yapt dergi Gonca- Edebde de en belli ba l
konu sekuler bir genli in yeti tirilmesi konusuydu. Bu yayn Sabetayclkla ilgili
herhangi bir propaganda iermez; edebi tercmelere, iirlere, seyahat notlarna yer verir,
24

gen entellektellerin davran lar ve e itimi konusuna e ilirdi. Dnyaya almak ve


e itim konularnda Avrupada Yahudilerin kendi topluluklar iin yapt n Trkiyede
Sabetayclar yapyorlard (Ortayl, 1998).

Dnmeler, 2. Abdlhamit devrinden ba layarak e itim konusuna zel bir zen


gstermi ler ve atklar modern ve laik e itim uygulayan okullaryla n yapm lardr.
Fevziye Mektepleri ve daha sonra i li Terakki Lisesi, Sabetayclarn kurdu u
okullardr. Atatrkn de e itim ald Selanikteki Mahalle Mektebi de emsi Efendi
isimli Selanikli bir Dnmenin kurucusu oldu u bir okuldu.

1912-13 ylndaki Balkan Harbiyle ve Kurtulu Sava ndan sonra Dnmeler istemeden
de olsa yeniden Anadoluya dndler ve genellikle stanbul, Ankara, zmir gibi byk
ehirlere yerle tiler. Mbadeleye dahil edilen 600.000 gmenden 15.000-20.000 ki iyi
Sabetayc grubun olu turdu u tahmin edilmektedir. 1924den sonra ya anan gle
Sabetayclar Trk toplumu ile daha entegre bir hayat srmeye ba ladlar. Geleneksel
evrelerinden koptuktan sonra Trk toplumuyla btnle meleri hzland. Mslmanlarla
evliliklerin ba lamas bu asimilasyon srecini hzlandrd (Dervi , 1986). Dnmelerin
Mslmanlarla yaptklar evlili e ilk rnek Zekeriya Sertelin Dnme ailesine mensup
Sabiha ile evlenmesidir. Bu olay Zekeriya Sertelin hatralarn aktard kitabnda yle
ele alnr:

... Me er hakkmda bilgi toplam lar, bir defa da benimle gr meye beni
yakndan grmeye karar vermi ler. nk verecekleri karar ok nemliydi.
Hatta tarihi bir nitelik ta yordu. Kz bir Dnme ailesine mensuptu...
Benim bir Dnme kzla evlenmek zere oldu umu ttihat ve Terakki genel
merkez komitesine duyurmu lar. Bir gn bu komitenin nl yesi saylan
Doktor Nazm beni a rd. Tebrik etti. Yapt m i in nemini bilip
bilmedi imi sordu. Sen belki farknda de ilsin, dedi. Fakat yzyllardan
beri birbirine yan bakan iki toplumun birle ip kayna masna yol ayorsun.
Dnmelik kastna lm yumru u indiriyorsun. Biz bu olay gere i gibi
de erlendirmeli ve Trklerle Dnmelerin birle mesini bu vesile ile
kutlamalyz. Bunu milli ve tarihi bir olay olarak de erlendirmek gerek.
a rdm....
Hatrladklarm, Sertel, 2000
25

2.6. Gnmzde Sabetayclk ve Sabetaycl a Ynelik Tutumlar

Bugn varolan kaynaklara bakld nda Sabetayclarn bir cemaat olarak halen i lerlik
gsterip gstermedi i net olarak bilinmemektedir. Baz kaynaklar, zellikle
Karaka larn kurumsal yaplarn bugn de srdrdklerini ve gnmzde de bu
cemaate ba llklarn devam ettirdiklerini belirtmektedir. Ancak bugne kadar bu
konuda yaplan ara trma ve al malar yok denecek kadar az oldu undan yeni bilgiler
de mevcut de ildir (Ortayl, 1998). Cemaat, Osmanl ar ivlerinde zel bir isimle
anlmad iin ara trmaclar iin buradan da izlerini srmek pek kolay olmamaktadr.
Sabetayclarn kendi kaynaklar ise ya hi yazl olmam ya da zaman ierisinde yok
olmu tur. Bir takm belgelerin varl ndan sz edilse de bunlara ula lamad ndan
varlklar da kesinlik kazanmamaktadr.

Trkiyede hali hazrda bu konuyla zel olarak ilgilenip komplo teorileri reten slamc
bir kesim bulunmaktadr. Sabetayc kesimin halen gizlenme gere i duymas da
rahatlkla buna ba lanabilir. nk slamc evreler Dnmelere, laik dzeni besleyip
byttkleri, hatta onu adeta bir din haline getridikleri iin ierlemektedirler. Bu
kesimin bu konu ile en ok ilgilenen yazarlarndan biri olan Eygiye gre Sabetayistler,
ba l olduklar benzeme, benzet prensibi gere i Mslmana benzemek yle dursun,
tm Mslmanlar kendilerine benzetmeye al makta ve aslnda sraile hizmet
etmektedirler (Eygi, 2000).

Sabetaycl n farkl gruplar tarafndan nasl de erlendirildi i konusunda daha ayrntl


bilgi iin Rfat Balinin yapt derlemeden faydalanlabilir (Bali, 2001). Baliye gre
Dnmelik genellikle sa gr benimseyenlerin ilgilendi i bir konu olmu ken son
zamanlarda canlanan Krt milliyetili iyle birlikte Krt yazar ve aydnlarn da
Dnmelere ilgi gstermeye ba lad gzlemlenmektedir. Sa c milliyeti, sa c slamc
ve Krt kesimlerin Sabetayclara duyduklar husumetin kkeninde farkl nedenler
bulunmaktadr. Sa clara zg nedenlerin arasnda Kemalizmle ba layan laiklik
srecinden Dnmelerin sorumlu tutulmas ve Dnmelerin kozmopolitizmi, dnya ile
btnle meyi temsil etmesi saylabilir. Ayrca gemi te Dnmelerin, Marx Yahudi
26

oldu u iin Marksizmi savunduklar ve aslnda Marksizmin, Yahudilerin dnyaya


egemen olmas iin geli tirilmi bir doktrin oldu u da savunulmu tur.

Krt milliyetilerinin Dnmelere olan d manl nn kkeninde ise bu grubun varolan


dzeni temsil etmesi grlmektedir. Sabetayclarn ulus-devleti savunmalar, kendi
kimliklerini gizliyor olmalar ve Trklk ierisinde asimile olmu olmalar, Krt
milliyetilerinin ho lanmadklar zelliklerdir. Krt milliyetilerinin devlet kurma
emellerinde daha nce bunu ba arm ve devlet kurmu srailden destek beklemeleri ve
bunu bulamamalar da Sabetayc d manl nda bir etken olmaktadr (Bali, 2001).

Krt milliyetilerinin Sabetayclara olan husumetinin bir ba ka nedeni ise savmca,


Sabetayclarn vatanda lk kontrat iine sorunsuz dahil olmalar, Cumhuriyetin model
vatanda olarak belirmeleri, bu gerekle irken de grnrde kimliklerini ya amakla
ilgili bir sorun ya amamalardr.

Hem slamc grubun hem de Krt milliyetilerinin Dnmelere ynelik rahatszlklarnn


altnda yatan ortak bir neden de Dnmelerin sahip oldu u ekonomik refahtr. Dnmeler
toplumda genellikle iyi e itimli, elit bir zmreyi olu turmu ve ekonomik olarak refah
iinde ya am lardr. Bu da onlara ynelen d manl n nedenlerinden biridir.
1942deki Varlk Vergisi uygulamasnda Sabetayc kesimin ilk kez resmen Mslman
kabul edilmeyip D snfnda yer almas ve a r vergilerle kar kar ya kalmas
ekonomik rehaf seviyelerinin en belirgin gstergelerindendir (Akar, 2000).

2.7. Konu an Sabetayclar

Bugn bu geni Sabetayclk literatr ierisinde, yukarda da szn etti im gibi


cemaatin ierisinden konu an bir tek ki i vardr: Ilgaz Zorlu (Zorlu, 1998). Ilgaz Zorlu
Sabetayclar kendilerini de ifre etmeye zorlam ve onlarn tepkisini ekmi tir. Cemaat
srlarn d arya vermi ve bunun sonucunda da aslnda cemaatten d lanm tr.
Trkiyeyi yneten siyasi ve brokrat elitin hep bu kkenden geldi ini, Sabetaycl n
bir din de il, Trkiyede hakim olmas istenen bir ideoloji ve kltr oldu unu
savunmaktadr.
27

Sabetaycl kimlik perspektifinden ele alan tek al mann sahibi ise Leyla Neyzi.
Neyzi, Sabetaycl bir zya am yks zerinden irdeliyor ve Cumhuriyet
Trkiyesinde bireysel kimli e yeni bir temel yaratma giri iminin, znellik asndan
sonularn incelemeye al yor. Bireyler zelinde, gemi in reddinin, aile kimli iyle
ulusal kimlik arasnda potansiyel bir at maya neden oldu unu savunuyor.

2.8. Gr melerim

Tez konusu olarak bu konuyu seti imde evremden duydu um ilk ve en belirgin tepki
bunu yapmaya nasl cesaret etti imdi. Bu konuda konu maya hevesli olacak kimseyi
bulamayaca m, bulsam da onlardan asla bilgi koparamayaca m ve bylece bu tezi
bitiremeyece im syleniyordu.

Bu srete bana yardmc olan yaknlarm sayesinde 5 gr me gerekle tirebildim.


Bunlardan 4 Selaniklilerle, bir tanesi de Selaniklilere bak larn renmek iin
Yahudi cemaatinin eski cemaat nderiyle yapld. 3 Selanikliyle yapt m gr meyi
kaydetme olana buldum.

Bunlardan biri ismini sakl tutaca m Bay B. Bay B 58 ya nda. Karaka lardan. Kendisi
cemaat ierisinden evlense de cemaat ya antsnn biraz d nda kalmay tercih etmi ,
dinle ilgisi zayf, asimile olmaya e ilimli bir ki i.

Yapt m gr melerden bir di eri, ismini aklamayaca m ve Bay A diye anaca mz


cemaat mensubu. Bay A 45 ya nda. O da Karaka lara mensup. Sabetayclk konusunda
derin bilgi sahibi, cemaatin tam ierisinde bulunmu hatta din konusunda e itim alm
ama son zamanlardaki inan lar nedeniyle grubun dini olarak biraz d nda kalmay
tercih eden ve biraz da bu nedenle benimle bir gr me yapmay kabul eden biri.

Gr me yapt m nc ki i ise zaten bu konuda konu maya ok hevesli olan ve


kendini de ifre etmekle ilgili hibir kaygs bulunmayan Ilgaz Zorlu. Ilgaz Zorlu bu
grubun bir yesi oldu unu ileri sryor ve Selaniklileri Yahudili e geri dndrme
28

konusunda bir misyon stlendi ini d nyor. Ayrca bu kimli i ortaya karmaya ve
bu gruba mensup olan ki ileri de ifre etmeye ynelik bir faaliyet srdryor. Bu konuda
kitaplar yazyor ve basyor. Aslnda kendisi ne Yahudi cemaatine ne de Selanikliler
cemaatine tam olarak mensup olamam biri. Zorlu, Trkiyedeki baz ki ilerin
Sabetayc gemi ini d a vurmasnn cemaat ierisinde rahatszlk yaratt n o nedenle
kendisine byle davranld n d nyor.

Ilgaz Zorlu ile yapt m gr mede benim ilgimi eken, onun ya ad kimlik sorunu ve
bunu zme ekliydi. Zorlunun hikayesi Trkiye Cumhuriyetinin kimlik konusuna
bak ile ilgili ciddi ipular ieriyor.

Drdnc gr mem ne yazk ki kaydedilme ans olmad ndan burada yer


alamayacak. Bu gr me Karaka lar mensubu ve dinen cemaatin ierisinde yer almayan
bir akademisyenle gerekle tirildi. Verdi i bilgiler ve yorumlamalar asndan son
derece ufuk aan ve konuyu netle tirmemde yardmc olan bir gr me oldu. Onun bu
konuya hem ieriden, hem de bir akademisyen olarak bak n renmek, ara trmann
genelini de erlendirmek asndan byk fayda sa lad.

imdi bu Selanikliyi daha yakndan tanyalm.


29

3. Hikaye

3.1. Bay B

lk hikayemizin kahraman 1946 do umlu, hali vakti yerinde bir ailenin 3. ocu u
olarak stanbulda, Sultanahmette dnyaya geliyor. O ya ndayken aile Te vikiyeye
ta nyor. Annesi ve babas Selanikli ancak Bay B kendini stanbullu diye tanmlyor.
Ben 4 sene ngilterede kaldm. Hibir ngiliz arkada m beni Selanikli diye bilmez,
Trkm yani. diyor. Ancak Selanikli oldu unu inkar etmedi ini ve Selaniklili in ne
oldu unu renmeye al t n sylyor. Babas Selanik do umlu, annesi ise
Selanikten stanbula gten sonra stanbulda do mu . Zaten annesi ve babas akraba:
Annesi, babasnn daysnn kz.

Baba tarafndan dedesi ticaretle u ra r. Selanikte Felester denen yerde kck bir
tuhafiye dkkan vardr. Ayakta durup sat yaplan bir dkkan, bir metrekare falan
diyor Bay B. Genelde evlerde yaplan tekstil i inin o dnemde Selanikliler arasnda ok
yaygn oldu unu sylyor.

Bay Bnin babas stanbulda bir orap fabrikas sahibi olur. Sonra o fabrika kapanr,
Sultanhamamda ticaretle me guliyet devam eder.

Aile nceleri Divanyolunda sonralar ise Ni anta nda oturur. Bay B, i li Terakki
Lisesinde okur. Daha sonra Tde n aat Fakltesini bitirir ve ardndan Britanyada
in aat alannda doktora yapar. Bay B, u anda evli ve bir ocuk sahibi. E i akraba de il
ama o da Selanikli bir aileden.

Bay B, kendini bugn stanbullu olarak tanmlasa da bir nceki jenerasyon iin
durumun farkl oldu unu d nyor. Bizden nceki jenerasyonlar daha ba lyd
birbirine. Yani orada biraz daha ie kapallk vard tahmin ediyorum diyor. Bay B, bu
konuda sorulan sorulara ok ak cevaplar vermekten kanyor, kendi ailesine dair
bilgiler yerine genellemeler zerinden aklamalar yapmay tercih ediyor.
30

Bay B, ocuklu u geride brakp artk bir gen olmaya do ru evrildi i 13-14 ya larnda
ayr bir kimli i oldu unu anlad n sylyor. Biri ld nde farkl davran lar
oldu unu, mesela mezarl n bakmyla ilgili toplantlar yapld n hatrlyor. Bunu fark
eden, yani farkl bir kimli i oldu unu fark eden birinin iki ey yapabilece ini
d nyor: Bakp da anlarsn farkl oldu unu ve daha ok soru sorup derine girmeye
ba larsn, ya da anlarsn ve bo verirsin. Kendisinin daha ok ikinci grupta oldu unu
ima ediyor.

Genlik yllarnda evlerindeki Kastamonulu Ay e Nine aracl ile slam dinine dair
baz ritelleri uygulamaya ba lyor. Oru tutup, teravih namaz klyor. Hatta bunu evin
ortasnda annesine babasna gstererek yapyor. Bykbabasnn takkesini giyip
tespihini alp namaz klyor. Babasn bayram namazna gtryor. Aile bu konunun
zerine d myor, o da daha sonra okuduklarnn etkisiyle kendi deyi iyle dinden
kyor ve artk dini hibir ritel uygulamaz oluyor.

Bay B, Selaniklilerin kolundan Karaka lara mensup oldu unu aka sylemiyor.
Sorularla ynlendirilip bunu benim a zmdan duyduktan sonra teyit ediyor.
Gr memiz esnasnda bu konuyla fazla ilgili olmad hissini vermek iin zel bir aba
sarfediyor. Cemaatin bu farkl kollar ile ilgili d nceleri ise yle: Di er gruplar
kom ular diye bilinir. Benim de iinde oldu um insanlar bugn bu konuya en ok sahip
kanlar. Sylediklerinizden bir grup (Kapanclar kastediyor) bu i i herhalde bir 100
sene nce falan brakm lar tahmin ediyorum. brleri biraz daha geriden (Yakubileri
kastediyor). Ve gittike azalyor bu. yle tabii. Bunu zaman iinde brakmak lazm.
Zorlamamak lazm nk insan neye inanrsa inanacak. Sabetay Sevinin do ru
syledi ine inanyorsa ve size zarar verecek bir ey yapmyorsa, o inanc bana gre
hakl. Sonuna kadar o inancn uygulasn.

Bay B evlilik ya na geldi inde, evlerine gelip giden bir terzi, gitti i bir ba ka evdeki
gzel bir kzdan bahsediyor. Bu kz zaten ablas da tanyor ve bylece ablas onu
imdiki e iyle tan tryor. Annesi babas Selanikli biriyle evlenmesini ok istiyor,
d ardan evlilik yaparsa mutsuz olacaklarn hissettiriyorlar. Bay B, srarla dinle alakas
olmad n sylese de evreden bu yndeki isteklere de kar kmyor. Evlenirken de
31

cemaatten bir hoca geliyor ve dua ediyor. Annesi babas istedi i iin sesini karmyor.
Daha sonra o lunun snnetinde de benzer bir ritel ya anyor. Snneti aileden birisi
yapyor.

Kendi o lunu da yine cemaatten biriyle evlendirmek konusunda zel bir iste inin
olmad n sylyor. Onun iin nemli olann o lunun iyi bir ailenin kzyla evlilik
yapmas oldu unu ama Selanikli olunca da bunun garantiye alnamad n d nyor.

Halen evlerinde uyguladklar ritellerin olmad n sylyor. Ama bu ritelleri


uygulayan bir insan grubunun oldu unu da biliyor. Mesela bir akrabamzn evinde
yemek yiyorsak, o da inanlarna ba l bir insansa, o gn kuzu yenmiyorsa, belki bir laf
olur orada. Yani bu konu mevcuttur. Baz gnlerde baz eyleri yemezler. Bu kadar.
Babam bana aktarmad bunlar, nk ben aykr bir tiptim.

Babasn bir kez dua ederken grd n sylyor, o da Trkeymi . Ama genelde
dualarn ak edilmedi ini biliyor. branice mi yoksa Trke mi olduklar konusunda bir
ey bilmedi ini sylyor. Dine dair belgelerin Selanikteki kutsal saylan bir evde byk
yangn srasnda yand n biliyor. Bu hikayeyi ocuklu undan hatrlyor. imdi ise
yazl bir eyler olmad n tahmin ediyor. Bu i in ezberden gitti ini, sylenen
trklerin, ilahilerin a zdan a za aktarld n d nyor. Bu konuyu konu urken
olduka rahatsz oluyor. Israrla, bir ey bilmedi ini tahminler yrtt n belirtiyor.

Bay B, Selanike zg bir takm yemekler oldu undan da bahsediyor. Kendisi yeme i
ok seven, bundan keyif alan bir insan ve ok sevdi i, unutamad baz yemekler var.
Bunlardan bazlarnn artk hi pi medi ini sylyor. E i bunlar pi irmeyi
bilmiyormu . Halen olan ve pi en yemeklerden biri prasa kftesi, cevizli kfte, hem
tavuk hem bademli kyma ile birlikte yenilen kymal tavuk, bayram kebab. Peynirli
yarma dolma, patlcan ve peynirin frnlanp bundan dolma yapld bir yemek. Uzun
yllardr bu yeme i yiyememi , annesinin yapt bir yemekmi . Tatllardan kll su
lokumunu biliyor. Bunu da e i bir kez yapm ama tutturamam .
32

Bay B ve ailesinin devletle ili kilerinde dnem dnem baz przler ya ansa da kendisi
bunlar ok nemsememi . rne in Varlk Vergisinden bir lde etkilendiklerini
hatrlyor. Ancak ok zengin olmadklar iin ok da zarar grmediklerini, daha zengin
akrabalarnn daha ok etkilendi ini sylyor.

Kendi gruplarnn yakla k 3-4 bin ki i oldu unu tahmin ediyor ve her ne kadar kendini
srarla bir Trk olarak tanmlasa da bu devletin onu ayr bir snfta grd n ve bir
ekilde kaydn tuttu unu d ndren bir olay ya ad n hatrlyor ve aktaryor:

Askerde, benim ngilterede bir kz arkada m vard. Orada Sunday Times


gazetesinden bir kpr kesti, bana gnderdi askerdeyken. te, orduyla,
i kence ile ilgili, Deniz Gezmi ten falan bahseden bir yaz. Sonra ben o
kpr atmadm, okudum ve atmadm. Bir ocuk vard mer diye. Biz
kendi aramzda okuyorduk o kpr u gelmi diye. mer unu bana
verin dedi, ald okudu. Ben ona dedim ki sen yrt at okuduktan sonra. O
atmad onu. Ertesi gn komutanlar bulmu lar szde o kpr onda. O da
benden ald n sylyor. tane generalin kar snda saat sorguya
ektiler beni. Mesela diyorlar ki i te bu nedir?. Ben de diyorum ki bu
ngilterede son derece muhafazakar bir gazetenin bir kpr, yazm ,
gndermi benim arkada m. Sen bunu niye inceliyorsun? diyorlar.
Arkada m gndermi okudum diyorum. nsan bunu ekilde okur. Bir
tanesi buna inanarak okur; bir tanesi tersine, yani tam bir Trk milliyetisi
olup da kar tarafn ne d nd n anlamak iin okur; bir de tarafsz bir
gzlemci olarak okur, sen ne diye okuyorsun diyorlar. Ben bunu tarafsz
olarak okuyorum diyorum. Vay sen nasl bir Trk milliyetisi olamazsn
diyorlar bu defa. Byle bir saat geirdim. Sonra ne yaptlar, ben onu
syleyece im i te esas oraya geliyorum. Benim ba ucumda yatan, benimle
ayn ranzay payla an ocu a yle bir sual sordular. Bunu kimse anlamad.
Dediler ki yedek subay taburunda ka tane gayrimslim var?. ki tane
vard. Biri Rumdu biri de Yahudiydi. O da iki tane dedi. Sen yle mi
biliyorsun, yanl biliyorsun diye adam rahatsz ettiler. Ama bunu benim
yanmda yatan ocu a yaptlar. Yani sen yannda yatyorsun da
tanmyorsun adam gibi sordular. Yani onlar aslnda beni de gayrimslim
olarak gryorlard.

Bay B kendilerine ynelik, varoldu unu zaman zaman hissetti i bu ayrmclktan kendi
cemaatini sorumlu tutuyor. Cemaat kendini ayrrsa, ba kalarna da bunu fark etme yolu
ald n d nyor. Cemaatini kendini ayrmakla, kapal kalmakla suluyor. Eskiden
devlette daha fazla Selanikli al t n, sonradan bunun azald n d nyor bir
yandan. zellikle Cumhuriyetin ilk dnemlerinde daha fazla Selaniklinin Trk
33

ordusunda doktor ya da general olarak grev yapt n, sonradan geri ekildiklerini


d nyor.

Siyasi olarak Selaniklilerin, zellikle sa liberal gr te olduklarn ama bu partiler


laiklikten dn verdikleri anda CHPye de dnld n d nyor. Yani laiklik
cemaatin nem verdi i konularn ba nda geliyor. Askeri mdahaleler de hep bir askeri
disiplin ve Atatrk dzeni iinde oldu u iin bunlarn kendilerini rahatsz etmedi ini
belirtiyor.

Bay B, bir ok Selanikli gibi ayn zamanda Mason. Selanikli cemaatini de Masonluk
cemaatine benzetiyor. zellikle de gizlilik asndan. Ama Bay B Selanikliler
cemaatinde oldu u gibi Masonluk iin de aklktan yana. Gizlenmenin ve gizlili in
merak uyandrmaktan ba ka bir i e yaramad n d nyor.

Bay B, Sabetaycl n dini yn hakknda ok fazla konu mak, o alanda ne bilip


bilmedi ini ortaya koymak istemiyor ama srarla sorunca bu konuda bir eyler bildi i ya
da en azndan bu konularn konu uldu u topluluklar iinde bulundu u anla lyor.
Gizlili in aslnda tamamen mistisizmle ilgili oldu unu, dinin bunu emretti ini biliyor.
Bu eye inananlar iin sessizlik de gizlilik de nemli. Bu olayn bir paras. Benim
urada yapt m eye herkes ters gzle bakar, gnah saylr diyor. Sabetayclarn bir
blmnn seilmi bir gen ta dklarna dair inanlarndan da haberdar. Bunu ok
sama ve anlamsz buluyor. Ska kendi bilimsel gemi ine referansla, aklyla
aklayamad her eyi reddetme e iliminde oldu unu ama byle d nmeyen ve
inanlaryla ya amak isteyen insanlara da sayg duydu unu belirtiyor.

Bay B, eninde sonunda bu cemaatin de ifre olmas ve kendini gizlemekten vaz gemesi
gerekti ini d nyor. Bunun iin gerekli ortamn olu up olu mad konusunda
endi eleri olsa da bunun cemaat adna kanlmaz oldu unu d nyor.
34

3.2. Bay A

Bay A, 46 ya nda iki ocuk sahibi bir Selanikli. Anne ve baba tarafndan dedeleri
mbadele srasnda 1917 ve 1924 arasnda bir tarihte Selanikden gelmi ler. Baba taraf
nce Sultanahmette ikamet etmi . O dnemde stanbulun en merkezi yeri saylan bu
muhitlere yerle tiriliyormu gelenler. Biraz da ekonomik duruma gre diyor Bay A. yi
durumda olanlar Sultanahmete orta halliler Gedikpa aya, durumu iyice bozuk olanlar
da Ramiye yerle mi ler. Daha sonra, Bay Ann babas 4-5 ya larndayken,
Kuzguncuktan bir ev alnyor ve aile oraya yerle iyor. Bay Ann dedesi kymetli ka t
i leriyle u ra yor, tasarruf bonolarnn alm satmn yapyor. Sonra, Tekelin
yaplanmasndan sonra Tekele ttn satmaya ba lyor ve sigorta i leriyle u ra yor,
ticaretten anlayan bir adam. Bay Ann babas ise Haydarpa a Lisesine gittikten sonra
bir sre Osmanl Bankasnda mfetti yardmcs olarak al yor ama bu i lerin
kendisine gre olmad n ksa srede anlayp, el i lerine olan becerisini ortaya
koyabilece i marangozlu u meslek ediniyor. Babasnn ona evin altnda kurdu u
atlyede hayatn marangozlukla kazanyor.

Bay Ann annesi ve babas 1953 ylnda tan p 1955de evleniyorlar. Anne taraf da
Selanikli. Babam anneme d m diye tanmlyor Bay A bu evlili i. O zamanlar
cemaat iinde evliliklerin bu ekilde yapld n, birilerinin birilerine d t n
sylyor.

Anne tarafndan dedesi ise okumak iin Selanikden Almanyaya gidiyor, daha sonra
sava n kaca n hissederek o arada stanbula gm olan ailesinin yanna dnyor.
Ailede lisan bilen insan ok oldu u iin anne tarafnda birok hariciyeci bulunuyor. Bir
dnem bykelilerin te birine yakn hep evreden insanlard diyor Bay A. Annesi
3-4 ya ndayken aile Ankaraya Keirene yerle iyor. Keiren sayfiye gibi yermi o
zaman, imdiki Keirenle hi alakas olmayan bir yer. Orada annem kolsuz bluz,
ortla bisiklete binermi . Ankarann o tarihleri iin ok farkl, ok modern bir yap
diyor Bay A.
35

1955de annesi ile babas evlenip Kuzguncuktaki baba evine yerle irler. Bay A da
orada do ar. lkokul ncesine kadar olan dnemde tm aile birlikte ya arlar. Bay A
dedesine, babasna oldu undan ok daha yakndr. Babasnn kendi evrelerinde
oldu unun aksine evde peder ahi bir dzen kurdu unu ve ok sert mizal oldu unu
hatrlyor.

Kuzguncuk o dnemde farkl dinlerden insanlarn ya ad bir semttir. Ermeniler,


Rumlar, Museviler ve Mslmanlar birlikte ya ar. Ermeni kilisesi ile Cami duvar
biti ikti. 100 m ileride de Sinagog vard diye hatrlyor o dnemki Kuzgucu u Bay A.
Dedesinin de bu kozmopolit yap nedeniyle Kuzguncuku ikamet olarak semi
oldu unu d nyor.

Bay A kendini, Selanik kkenli stanbullu olarak tanmlyor ve farkl bir cemaate ve bir
kimli e mensup oldu unu ok kk ya ta, hatta 2-3 ya nda anlad n sylyor:

Farkl bir ey hissediyor insan. Ba ka bir eve girdi in zaman farkl bir
koku vardr. Musevilerin evi a a yukar ayn kokar. Bizim aile
yapmzdaki evlerin kokusu bile farkldr. Bir ba ka kom umuzun evine
gitti imiz zaman byle farkl bir koku vardr o evde. Tabii imdi kalmad
artk o kokular. ok kar t kokular birbirine. Yani gerek kokudan
bahsediyorum. Burnuma ald m koku, evin kokusu farkldr. O kokudan
bahsedebilirim. Konu malardan bahsedebilirim. Ne bileyim yle abuk
sabuk eyler konu ulmaz, kavga edilmez nk kavga etmek hi istenmeyen
bir eydir gnahtr bizde. Kavga ortamnda Sehina kaar denir Aman
sakn kavga etmeyin. Sehinann adrenalinle ba lants var. Onun iin
adrenalini ortaya karacak yaplar retmemek gerekir. Hep bir ne eli hal,
skunet....Kom uda adam karsna ba rrd biz hayret ederdik kkken,
ok garip gelirdi. Bir kocann karsna ba rmas ho kar lanmaz ve
yaplmaz. Mesela, bizim evde kar koca arasnda hi ba r a r
yaplmaz.

Bu farkl kimli in Bay Aya deklarasyonu ise o 7 ya larnda iken dedesi tarafndan
oluyor. Dedesi Bay Aya onlarn farkl oldu unu sylyor. Bay A bu olay ve
zerindeki etkisini yle hatrlyor:

Bizim farkl bir yapda oldu umuzu toplumla, toplumun iinde


gzkmemize ra men bizim ki iler olarak farkl oldu umuzu syledi. Ben
36

de bunu fizyolojik bir fark olarak anlam tm. Nereden anla lr bu fark?
demi tim. Onu bir tek bizler biliriz demi ti dedem. Ba kalarn nasl
anlarz? diye sordu umda Onlar sana bildirir; bunu da ok konu ma,
kimseyle payla ma dedi. A a yukar ortaokula kadar bu yaplardan dolay
ok iine kapank bydm. Psikolojik baz sorunlar olu turmu olabilir
sanyorum. rkeklik, ekingenlik, toplum iinde konu amamak gibi.

Bay A okul hayatnda merakl ve zeki bir ocuktur. Cemaat ierisinde analitik d nen
ve zeki oldu una inanlan ocuklarn arakland n sylyor Bay A. Bu nedenle baz
bykler onu fark eder ve 11- 12 ya larnda aile iinde zel bir e itime tabi tutulmak
zere seilir. Rabbi ya da Hoca denilen cemaatin din grevlileri ona Toradan belli
pasajlar ve metinler al trmaya ba lar, branice ve spanyolca retirler. branice
kutsal lisan olarak kabul edildi i iin geli i gzel her ortamda branice kelimeler
sylenmez, o nedenle yaplmas gereken riteller a rlkla spanyolca yaplr. Bu dersler
cemaat yelerine ait evlerde olur. Bunlar cemaat yelerinin ya ad evlerdir ancak
topluma aittir.

Bay A da Selaniklilerin Karaka koluna mensup. Bu grup Osman Babann pe inden


giden ve ona inanan grup. Onlar Osman A a olarak bilinen ki ili e Davut diyorlar ve
baz mucizelerle geldi ine inanyorlar. rne in Sabetayn lmn kimsenin
bilmedi ini, sadece Karaka larn bildi ini nk Davutun tam 9 ay 10 gn sonra
do du unu d nyorlar. Osman A a tm emirleri, Sabetayn 18 Emirini de
kaldryor ve yerine de hibir ey koymuyor. Karaka lar eriatn kalkmas gerekti ine
inanyorlar, onun yerine herkesin kendi mkemmelli ini retme zorunlulu u geliyor.
nk her birinin oldu u, aya n bast yer zaten sraildir diye d nlyor, yani
olay artk sembolikle mi tir Bay Aya gre. Bu fikir aslnda Osman A ann retti i
bir fikirdir ve onun bir szdr. Karaka lara gre Osman Beyin szleri birer ayettir.

Bay A e iyle cemaat yelerine ait olan dernekte tan r. Bu legal bir dernek statsnde
olmayan ama cemaat yelerince dernek olarak bilinen bir yerdir. Aile byklerinden
birinin kendine ait olan bir evi bir lokal eklinde dzenleyerek olu turdu u bir mekandr
bu. inde ktphanesi, ay, kahve, tost yaplabilecek bir k esi, film makineleri, pikap,
teyp olan bir mekandr. Sadece genler iin dzenlenmi bu mekanda cemaat
genlerinin birbirleriyle tan mas, kayna mas ve kltrel faaliyetlerde bulunmas
37

hedeflenir. Tiyatro, ktphanecilik, yardmla ma gibi e itli kol al malar yaplr. Bay
A, Yldz Kenterin buraya ders vermeye geldi ini bile hatrlyor.

Bay A 15, mstakbel e i de 13 ya ndayken kmaya ba larlar. D arda kz erkek


ili kileri ok kapalyken, bu evrede daha rahattr, bu da derne e gitmek iin ayrca bir
istek yaratr. Bay Ann ve e inin daha sonra ba ka flrtleri de olur ama sonra yeniden
bir araya gelir ve olduka gen bir ya ta evlenirler. Ailesinin Selanikli birisiyle ilgili
evlenmesi konusunda bir basks olmaz, hatta babas bu evlili e henz ok gen oldu u
iin kar kar. Ne o kyller gibi gen ya ta evleniyorsun der.

Bay Ann babas cemaat i leriyle hi ilgilenmez. Hatta o hakiki bir mslmandr.
Bay A babasnn Mslmanlkla ili kisinin nasl geli ti ini yle anlatyor:

Babam lise a larndayken ilgilenmeye ba lam dinle. Felsefeye ok


merak varm . Eskiden bilirsin yo un felsefe dersleri varm . ok sk bir
felsefe temeli vardr babamn. Onun stne Mesnevi ile ba lam . nce
kendini Mevlevi sanmaya ba lam , Mevlanaya epey tutuk hale gelmi .
Sonra ney almaya ba lam hemen akabinde. Deh et bir a kla ba lanm .
Zaten bir aray iine girince insan, elini uzatt zaman bir tutan oluyor.
Ondan sonra belli Tasavvuf evrelerinin iine girmi . Sonra bir Kadiri
cemiyeti ile tan m ve Kadiri olmu . Benim de yani o tip bir yapnn iinde
bym l m var. Ben 3-4 ya ndayken babamn gitti i bir eyhi vard.
Ben de giderdim o toplantlara. Oradan da bir eyler alyorsun. Sohbetlere
katlyorsun. Kk bir ocuksun. 16-17 ya ma kadar o yapnn iindeydim
ben. O da ho uma gidiyordu ama benimseyemiyordun nk o zaman bir
ayrmclk fikri vard kafamda belli bir ya tan sonra yok oldu. O 35leri
falan buldu.

Bay A, bahsetti i ayrmcl Biz Selanikliyiz biz matah bir eyiz zannederdim diye
aklyor. Kendine din e itimi veren insanlarn etkisinde kald n ve o nedenle kendisi
iin cemaatinin yani bizimkilerin baskn oldu unu sylyor.

Bay A, babasnn Selaniklilerden ho lanmad n, fazla kibirli buldu unu sylyor.


Kendisi de bu kibirden rahatsz, sonralar bu durumu fark etmeye ba lad n ve o
nedenle cemaatten uzakla t n sylyor.
38

Bay Ann anne ve babas Mslmanl a ba l insanlar; oru tutuyor, namaz klyorlar.
Bay A da genli inde oru tutuyor. Orucunu aarken branice de dua edebildi ini
sylyor. Onun kafasnda dinler kompartmanlara ayrlm de il, Tanry bir gryor.
Ona nasl, hangi yoldan ula ld nemli de il diye d nyor. Bu nedenle tm
Selaniklilerin aslnda Mslman oldu unu sylyor. Hatta Mslman olmadan sistemin
i lemeyece ini d nyor. Sabetayn ve Osman Beyin retti i d nce sisteminin
olu mas iin Kuran Kerimin varl n gerekli gryor. Ona gre Dnmelik,
Mslmanlk ve Yahudilik arasnda bir ortak kme yaratyor. Buna imkan veren de
slamiyetin yaps. Bay Aya gre Sabetayclk ve daha sonra Osman Beyle
Karaka larn girdi i dini yol, slamiyetin sa lad iklim ierisinde ye eriyor ve bir
d nce sistemi olarak ortaya kyor.

Burada unu belirtmek gerek ki, Bay Ann tm dinler konusunda engin bir bilgisi var
ve bu konuyu ok derinlemesine al m bir insan. Bu nedenle olaylara zahiri
anlamlarnn ok tesinde anlamlar veriyor. Onun bilgisine sahip olunmad nda da ne
demek istedi ini anlamak ok gle iyor.

Bay A, annesinin peygamber soyundan yani Musann soyundan geldi ini bildi ini
sylyor. Elinde ailesinin soy a ac bulunuyor. Bir dnem ceylan derilerine, daha sonra
par mene, ka tlara dklm kaytlarda tm anne tarafnn soy a acnn bulundu unu
sylyor.

Bay A ve ailesi, inan larna dair baz ritelleri halen yerine getiriyorlar. Aslnda dinle
ilgili yerine getirilmesi gereken riteller tm toplum adna grevliler tarafndan
yaplyor ama bunun d nda bireylerin de yapmaya, uymaya al t baz riteller var.
Bu riteller artk dini olmaktan km bir lde kltrelle mi .

Bay Ann iki ocu u var. Kz ve o lu, zaman zaman uzun bir aradan sonra yeniden
alan lokale gidiyorlar. Bay Ann genli indeki gibi sosyal al malar yrtlyor bu
lokalde. Burada gelenekler genlere aktarlyor ama asla dine dair bir bilgi verilmiyor.
Bunun gerekle mesi iin ki inin kendisinin merakl ve istekli olmas ya da cemiyet
iinden bir evlilik yapmas gerekiyor.
39

Ritellerin pek o u yemekle ilgili. Bu lokalde zellikle ilkbaharda yemek faaliyetleri


dzenleniyor, Selanik yemekleri yeniyor. Byle gnlerde lokale tm cemaatten, 7den
70e insanlar geliyor. Burada temel nokta sofrann bereketi ve yemeklerin e itlili i.
Ayrca baz yemeklerin dinsel gndermeleri de oluyor. rne in normalde et ve balk bir
arada yenmezken yln sadece bir gn birlikte yeniyor. Bay Ann kz annesinin baz
gnlerde sofray daha bir zenle kurdu unu, mutfaktan herkese masaya gtrmeleri iin
bir yemek verdi ini ve iinden bir ey okudu unu sylyor. Byle gnlerden zel bir
takvim sayesinde haberdar olunuyor. Bu takvim cemaatte din i leriyle u ra an ki ilerce
hazrlanp ilgilenenlere yollanyor. Yahudi tavimine benzemekle birlikte baz
de i iklikler gsteren bir ay takvimi bu.

Snnetler ve evliliklerde zel bir takm trenler oluyor. Snnet, Bay Bnin de belitti i
gibi cemaatten bir doktora yaptrlyor, nk operasyon da farkl oluyor.

Cemaatlerinde e itimin, bir de mutfa n ok nemli oldu unu d nyor Bay A.:

E itime ok merakldr bizim ailelerimiz. ocuklarnn e itilmesi ok


nemlidir. Btn ocuklara iyi e itim aldrmaya al rlar. Ben bile
elimdekilerin 5 katn 10 katn, evimi satmay, yok pahasna satmay ve
ocuklarmn e itimini sa lamay d nrm hep. O ok nemlidir. ok iyi
e itim alsnlar. E itimleri ok iyi olsun. Bizim aile yaplarmzda genelde
byledir. Yani bir mutfaktan, bir e itimden hi kesilmez. Mutfak ve e itim.
Mutfakta muhakkak bolluk olacak. Ona ok nem verilir. Yani hep bereketli
olacak. Mesela yok denmez bizde. Pirin azaldysa pirin bereket denir.
Aileden gelme bir syleyi tarz ama hep uyarz da ona. Yok denmez. Yok
deyince o eyin bereketi kaar diye d nlr. Pirin bana kser sonra
gibi. Besine ok sayg gsterilir. Ne bileyim mesela ey de vardr, yere
ekmek d erse onu per ba na koyar. yle eyler yapmayz, pmek falan
de ildir ama ona sayg duyarz. pme seviyesi o ba ka bir ey. O biraz
farkl bir olay.

Atatrk bir ok Selanikli gibi Bay A iinde ok nemli bir tarihi ki ilik. Bay A, Atatrk
ve nn ile ilgili d ncelerini yle aktaryor:

Bizim ya am sebebimizdir. Bir toplum iinde rahat ya amann sebebi


hukuktur. Atatrk olmasa bu rahatlkta ya ama olana na ula amayabilirdik.
Yahut bir ba ka lkeye gitmek zorunda kalabilirdik. Selanikliler Atatrkn
40

zel korumas altndayd nnye kadar. nn ok kskan bir adamd.


Bunu tarih yazmaz mesela ama onun yapt tm eyleri yok etmeye al an
bir adamd. Partisi CHP ise de son derece fa ist bir partiydi tek parti
dnemindeyken. dare de o ekildeydi. Selaniklilere kar zel bir
d manl vardr, deh et bir kini vardr Dnme olanlara. Bu da Atatrkten
kalma bir kuyruk acs olarak de erlendiriyorum.

Bay A kendini orduya yakn hissediyor. Demokrasiye ynelik hareketleri benimsemese


de ordunun adil oldu una, hukuksuz i yapmayaca na gveniyor. Ancak bunun orduya
girmeye kadar gitmedi ini belirtiyor: Bir ekingenlik durumu vardr Selaniklilerde.
Kendilerini byle ortaya atmak istemedikleri iin orduya politikaya girmek istemezler.
Art, bir de anti-militer bir d nce sistemi vardr. Askerlik ok ho bir i de ildir bizim
d nce sistemimize gre. O yzden de askerli e ok meyilli insan yoktur.

Ancak baz durumlarda erken uyar sistemi olmas asndan cemaatten insanlarn
kritik baz konumlarda bulunmak istediklerini cemaatlerine ynelik bir hareketten bu
ekilde erkenden haberdar olmak istediklerini belirtiyor. Bu nedenle Trke e bile yakn
olan Selanikliler oldu unu biliyor.

Bay A da, Bay B gibi bir ekilde devlet tarafndan kaytlarnn tutuldu una inanyor:

Resmi bir ok yerde, mesela memuriyette sicil kayd denen bir ey aranr.
O sicil kaydnda Selanikli oldu u grlen insanlar memuriyete alnmazm .
Bu Atatrkten sonra nnnn Atatrk d manl ndan dolay CHP
dneminde ok ya anm . Hibir Selanikli muvazzaf subay yaplmam .
Mesela benim kaynpederim subay olmak istermi Sen Selaniklisin asker
olamazsn deyip reddetmi ler.

Selaniklilerin zel kaytlar tutulur. Hareketleri izlenir i te, kaytlar


vardr, pasaportlarn st de farkldr. Farkl de il falan deniyor ama ben
farkl oldu unu zannediyorum bildi im baz eyler de var. Hepsi bir numara
ile ba lar mesela %95i. Arada kam gzden kam olanlar olabilir. Yani
bu kadar rastlant olamaz. Bilmiyorum niye byle bir kayt tuttuklarn ama
bildi im bir ey var: Sadece bizi de il ne bileyim erkezleri de tutuyorlar
diye biliyorum. Yani bunu yaptklarn sanyorum nk haritalar
hazrladklarna gre. Mit kaynakl baz haritalar grm tm bir zamanlar.
Narin Mensucatta al rken, Halit Narin diye bir adamca z vardr, ok
uzun sre orada al tm ve burada rahmetli ldrlen Hiram Abbas diye bir
adamca z vard. O, bizim zel dan manl mz yapard. irkette ili d l
olmu tuk, samimi olmu tuk. Onunla ok ey payla tk, o baz bilgiler verdi.
Oradan biliyorum baz kaytlar tutuldu unu, sadece bizim de il. Bizi
41

tuttuklar gibi btn etnik gruplar tutarlar. Lazlar tutmazlar da, erkezleri
tutarlar. Hatta onlarn yerle ti i blgelerin haritalar vardr, hareketlerini
izlerler. Hani insanlarn yerle tikleri mahalleler vardr, Sivasllar mahallesi
gibi, o tip baz etnik gruplarn hareketleri izlenir, gvenlik asndan belki
de ama bizim gvenli i nasl rahatsz etti imizi bilemiyorum. Belki komplo
teorisi, takip makip ettikleri yok biz yle zannediyoruz. Ama yani bilgilerim
bu ynde de il nk adam senin nfus ka dn grp sen asker olamazsn
diyorsa demek ki bu bilgi var, bir kayt tutuluyor bir yerden.

Bay A da ayn zamanda Mason ama Bay Bden fakl olarak o kendi cemaatlerinde,
zellikle dine ba l ki iler tarafndan Masonlu un tasvip edilmedi ini, insann Mason
karde leriyle her eyi konu tu unu ve karde ler arasndaki bu akl n da gizli kalmas
gereken Sabetayclk dinini de konu mak anlamna gelebelece i iin Masonlu un
rahatszlk yaratt n d nyor.

Bay A da tpk Bay B gibi kendi cemaatinden bir lde kopmu ve merkezden biraz
kenara do ru gelmi . Zaman ierisinde dini d nceleri de kendi cemaatinkinden
kopmu ve Kabala zerinde yapt al malar onu ba ka noktalara ynlendirmi . Bu
nedenle ve biraz da aramzdaki ortak dosta dayanarak benimle bu konuda bu kadar ak
konu abildi. Bay A da tpk Bay B gibi benimle yapt bu gr menin cemaatin inan
sistemi iinde ya ayanlar tarafndan ho grlmeyece ini belirtti. Bunlardan biri de
onun e iydi. Bu gr meyi ondan habersiz gerekle tirdik. Kz zaman zaman
sohbetimize katld ama Bay A, e inin bu konular konu tu unu duysa rahatsz olaca n
zellikle belirtti.

Dinin gizli kalmasnn nedenlerine gelince bunun Bay Aya gre de iki nedeni var. Bir
tanesi tamamen sosyal, yani toplumun bu konuya ilgisi ve zellikle slamclar
tarafndan taciz edilme korkusu. Di eri ise tamamen Kabaladaki ketumiyet gelene i ile
ilgili. Bay A bu gelene in ya ama katld n, ya amsal oldu unu sylyor. Bunun artk
bir bilginin tesinde iselle tirilmi bir olgu oldu unu ve do al olarak dinin gizlilik
perdesinin ardnda ya and n sylyor.
42

3.3. Ilgaz Zorlu

Evet, ben Selanikliyim diyor Ilgaz Zorlu. Hatta aynen bu ismi ta yan kitab, bir
Selaniklinin a zndan yazlm ilk ve halen tek kitap. Ilgaz Zorlu ciddi bir kimlik
bunalm ya am ocuklu undan beri. Halen de ya amakta oldu u sylenebilir. Onunla
yapt mz uzun gr me, ya ad kimlik bunalmnn beni ilgilendiren sosyolojik bir
boyutu oldu u kadar, sadece onu ilgilendiren bir psikolojik boyutu oldu unu da
d ndrd bana.

Ilgaz Zorlu uzun yllardr bir kimlik mcadelesi veriyor. zmeye al t bir aidiyet
meselesi var. Dinine, etnik kkenine cemaatin di er yelerinin gsterdi inden ok daha
fazla bir sahiplenmeyle sarlyor. Kendini cemaatinin haklarn savunmaya, onlar
sraile kabul ettirmeye adam . Ancak, kendisini ait olarak grd cemaatin di er
yelerince d lanyor ve cemaatte kabul edilmiyor.

imdi Ilgaz Zorlunun ilgin hikayesine kulak verelim.

Ilgaz Zorlu 36 ya nda. Kendi deyi iyle annesi Sabetay babas Mslman. Annesinin
slalesinin Sabetay Sevinin karde inin soyundan geldi ini, 17 ku ak boyunca Haham
yeti tiren bir aile oldu unu sylyor. Yahudilik anneden geti i iin Zorlu kendisini de
Sabetay hatta Yahudi olarak tanmlyor. Oysa Selaniklilere gre bu hem anne hem de
babadan gemesi zorunlu bir kimlik. te, Ilgaz Zorlunun kimlik mcadelesi de daha
buradan ba lyor. Biraz da o nedenle, yani sadece anne tarafndan cemaatle bir ba
kurabildi i iin Zorlu, Selaniklili i, Sabetaycl a p, Yahudi olmann sava n veriyor.
Yahudilik yle bir ey ki, sizin damarlarnzda bir para bile Yahudilik olsa, siz
de i emezsiniz. Almanya ba bakan istifa etti, yllar sonra Yahudi oldu unu aklad.
nk o alt kimlik onun iinde bir ukte olarak kalm tr diyor.

Ilgaz Zorlunun annesi ve babas yo un tempoda al tklar iin Zorlunun ocuklu u


byk lde anneannesiyle geer. Sabetaycl anneannesinden renir. Anneannesi
43

1924de 24 ya ndayken ailesi ile birlikte stanbula gelmi tir. Anneannesinin ve ya l


arkada larnn evde dualar okuduklarn hatrlyor. Aslnda sz konusu olan bilinli bir
e itim de il de onun tankl zerinden gerekle en bir renmedir. Ilgaz Zorlu farkl
bir kimli e sahip olduklarn fark etti inde bundan byk bir keyif alarak, bunu
sahiplenme ve bu konuyu ara trma yolunu seer. O dnemde sahip oldu u Yahudi
arkada na kendisinin Sabetayc bir aileden geldi ini syler. O arkada da bunu ailesine
iletir. Aile, Ilgaz Zorluyu bir abat yeme ine a rr ve orada Ilgaz Zorlunun
gsterdi i tavrlara ok a rrlar. Kendisi bunu anneannesinden rendi ini syler.
Bylece kendini Yahudilere yakn hissetmeye veYahudi arkada lar ile birlikte
i lideki bir Yahudi din okuluna devam etmeye ba lar.

Zorlunun anne taraf Kapanclar mensubu. Ancak Kapanclar, anneannesinin ku a ile


beraber dine olan tm ynelimlerini brakp, btnyle asimile olmay seerler. Bu
nedenle Ilgaz Zorlu aray larnda kendi cemaatinden bir destek bulamaz ve dini
ynelimlerini halen srdrmekte olan Karaka lara yakla r. Ama bu cemaat onlarla
ortak bir nokta payla madklarn d ndklerinden ve Ilgaz Zorluyu da sadece anne
tarafndan Selanikli oldu u iin tam olarak kendilerinden grmediklerinden, Zorlu bu
abalarna bir kar lk alamaz, areyi Yahudili e daha da fazla ynelmekte bulur.

1990 ylnda sraile resmen Yahudi olmak iin ba vurur. Burada uzun ve zorlu bir
sre ba lar. Bu ilgin yky Ilgaz Zorlu yle aktaryor:

srail devleti genel mantk olarak Yahudi bir aileden do an bir insann
Yahudi oldu unu kabul eder. Ve dnyada, ya am oldu un lkede Yahudi
bir anneden do du unu bir kere Hahamba l yla ispat eden herkes srail
devletinin otomatik olarak vatanda dr. srail devletine ben 1990da Yahudi
olmak iin mracaat etti im zaman benim u ra m uydu. Ben bir Sabetayc
olarak Yahudili e gemek istiyordum. Trkiyeye dnd mde di er
Sabetayclara da bu yolu aacaktm. Fakat srail Hahamba l Trkiyeden
Sabetaycl n ispat edilmesini istedi. Trkiye Hahamba l cevap
vermedi i iin ben normal bir Yahudi din ve e itimine tabi
tutuldum.Girebilirsiniz sraile mracaat edersiniz, size ders verilir. O
derslerden sonra Yahudi dinine gemek iin snavlara girersiniz ve Yahudi
dinine girersiniz. Bunlar srail vatanda olarak kabul eder fakat Yahudi
olarak kabul etmezler. Benim temel izgim sert ve katdr. Ben ortodoks
Yahudili e gemek istedi im iin 10 sene u ra tm. 7. ayn sonunda
Hahamlarn genel kans uydu: Sen buraya Yahudi olmak iin gelmedin,
44

sen bizi Sabetayc yapmak iin geldin. Ben bir snava tabi oldum ve snav
vermedim, Trkiyeye dndm, snav vermememin sebebi uydu: Ben,
benim hakkmda alnacak olan kararn btn Sabetayclar kapsamasn
istiyordum. Ben diyorum ki Sabetayc bir insann Yahudi dinine gei iyle
Sabetay olmayan bir insann Yahudili e gei i arasnda bir fark olmas
gerekir. nk Sabetayclar bu kan 350 sene boyunca muhafaza
etmi lerdir. Onlar, hi Yahudi olmayan bir insan Yahudi dinine almakla
bir tutamazsnz. Buna bir zm bulmanz lazmnk Sabetay zaten
kan muhafaza ediyor. Fakat bunu srail din i leri bir mesele olarak
getiremedi. nk o tarihte Trkiyede siyasi ya amdaki Sabetayclarn dini
biliniyordu. srailde kimse Sabetaylara bula mak istemiyor.

Trkiye Hahamba l nn bu konuya biraz hassas yakla masnn bir nedeni de Ilgaz
Zorlunun nfus ka dnda Mslman oldu unun yazmasdr. nk 1492de Yahudiler
bu topraklara kabul edildiklerinde, hibir Mslman Yahudili e almayacaklarna dair
sz verirler. Ilgaz Zorluya gre bu da onlarn elini kolunu ba lamaktadr.

Bu soruna zm bir avukat arkada retir: Sen manyak msn u ra yorsun? Nfus
ka dndaki Mslmanl n silinip yerine Yahudi yazlmas iin Trkiyede bir Asliye
Mahkemesine ba vur.

Ilgaz Zorlu bu fikri benimser ve olaylar yle geli ir:

Benim buradaki amacm uydu: Hakim Sabetayclk nedir, bununla ilgili


bir tespit yapsn, bununla ilgili Diyanetten fikir alnsn. (...) Karaylar da
Hahamba lk kabul etmedi i halde, Karaylarn da nfus hanesinde Musevi
yazyor ve srailde bunlarn zel bir Hahamba s var, Karay Hahamba s.
Ben bunu istedim fakat Trkiye Cumhuriyetinin byle i lerle u ra acak
hali yok. ok enteresan bir hakime d tm. Hakim beni nne ald, nnde
byle dosyalar Ben adama 250 sayfa dileke vermi tim, 800 sayfalk da
evrak. Hakim dedi ki Ben sana iki soru soraca m ve cevap istiyece im.
Bir, senin dinin ne?. Ben dedim Yahudiyim. Neden? dedi. Ben dedim
Sabetaycym. Peki nfus ka dnda ne yazyor? dedi. Mslman. Yaz
kzm dedi, Silin adamn nfusundaki Mslman Yahudi yapn. Dedim
ki Yapamazsnz!. Niye yapamazm z dedi, buna ben karar veriyorum,
sen Yahudi olmak istemiyor musun? Ama, dedim Hahamba lar.
Senin burada dava at n yer Trkiye Hahamba l de il ki, sen Trkiye
nfus idaresine dava ayorsun, burada kararlar ben veririm. Ve ben kt
diye Yahudi oldum.

Ancak olay burada bitmez. nk Ilgaz Zorlunun Yahudi olabilmesi iin


Hahamba lktan bir ka t almas gerekmektedir. Ilgaz Zorlu mahkeme kararn
45

Hahamba l a iletti inde ve bu ka d talep etti inde Hahamba lk savcl a, anayasal


hakknn zedelendi ine dair bir tevkif karar iste i ile ba vurur. Olayn byyp
gazetelere konu olmas zerine Hahamba lk, Ilgaz Zorluyu hi de memnun etmeyen
bir ekilde, sraildeki dini e itimini dikkate alarak, o dini vazifeleri yerine getirmi
olmasndan dolay 11 Ocak 2001de Yahudi olarak kabul eder. Ama Ilgaz Zorlu
Trkiye Hahamba na kp unu syler: Ben hala bir Sabetaycym.

Ilgaz Zorlu bugn hala Yahudi cemaatinden tam bir kabul grmyor. Sinagoglara gizli
gizli gitti ini sylyor. Ancak kendisini tam bir Sabetayc Yahudi olarak grmeye
devam ediyor. Hatta benimle bu konular konu urken bile takkesini ba nda
bulunduruyor. Ve kendisinin ok nemli bir misyonu yerine getirdi ine adeta bunun
iin seilmi oldu una inanyor.

En son Hahamba ya bir laf ettim. Dedim ki toplantda -btn Hahamlarn


topland - bakn sizin kar nzda Filistinliler, Suriyeliler, Araplar yok. Sizin
kar nzda ayn sizin kadar kt, ayn sizin kadar kafas al an, ayn sizin
kadar inat, Tanrya bile dikba llk yapm bir adam var. Siz kaplar
kapatsanz, ben camdan girerim. Camlar krsanz bacadan girerim. Neticede
benim Yahudi olmama katlanacaksnz. Mecbursunuz nk bu benim
stlendi im misyon. 350 sene sonra benim misyonum buydu, ben bunu
yapmaya mecburum. nk ben o kadar komik bir adamm ki benim babam
Mslman, annem Sabetayc. Belki benim hibir ekilde Sabetaycl
sememem gerekir, belki Yahudi olmamam gerekir. Ama olaylar, bir takm
eyler benim gibi manyak bir adamn bu raddelere gelmesine neden oldu.
Bu akll bir i de il, nk ne Sabetay akll bir adamd, ne Nathan akll bir
adamd, ne de Kabalann ierisindeki adamlar akll adamlard. Size unu
syleyeyim. Ben bugn Sabetaycl n srlarna i aret ediyorum, insanlarn
isimlerini veriyorum, kyametler koparyorum. Sabetayclar yine de beni
seviyorlar. Neden biliyor musunuz? nk onlarn hala ilerinde bir kimlik
var. Ve onlar benim yapt mn do ru oldu unu biliyorlar. Sadece sorun u:
Byk bir patlamaya sebep olmak istemiyorlar. nk e er bir defa alrsa,
bu konu ortaya karsa, insanlar akn akn gelecekler.

Ilgaz Zorluya gre Sabetayclar ciddi bir kimlik bunalm ile ya yorlar.

ok u bir rnek olmakla beraber. Travestileri d nelim. imdi bu


adamn nfus ka dna erkek yazm sn ama kadn kyafetiyle dola yor.
imdi siz istiyorsunuz ki bu adam erkek olsun. Byle bir ey olabilir mi? te
Sabetayclarn durumu bu. Siz bunlarn nfus ka dna Mslman
46

yazm snz. Adam bir defa slam diniyle ilgili e itim almam . E itim
alanlarnn hepsi, slam dnyasna bir takm felsefeler getirmi insanlar.
Mesela Mevlevi olanlar Bekta iler var. Bunlar slam modernizasyonunu
savunmu lar. Klasik Ortodoks slamdan daha da uzaktalar. Hibir alakalar
yok. Onun d nda Fato un (Leyla Neyzinin bu konuda bir rportaj yapt
Fatma Ar ) syledi i biz laikiz diyorlar. Laiklik, Trkiyede Fransadaki
anlamyla veya ngilteredeki anlamyla de il de de i ik bir baskc laiklik
gelmi . nk bunlar tamamen dini ortadan kaldrmak istiyor.

Zorlu, devlet ynetiminin zellikle de D i lerinin Sabetayclarca ynlendirildi ine


inanyor. Birok siyasi figrn, ne kadar inkar etseler de Sabetayc olduklarn
d nyor. Kendini bu ekipten ayryor ve onlar gizlendikleri ve aslnda biraz da onu
ciddiye almadklar iin kyasya ele tiriyor. Bunlarn Sabetaycl bir gizli kulp, bir
asalet unvan gibi grdklerini d nyor. Bunun yan sra ailelerince Sabetayc
olduklar kendilerinden gizlenmi ve asimile olmu bir Sabetayc genlikten ve onlara
liderlik etti inden sz ediyor. Onlar bilinlendirmeye ve kimliklerine sahip kmaya
ynlendirmeye al yor.

Ilgaz Zorluya gre Atatrk, Trkiyede kurmak istedi i modern devletin bel kemi i
olarak Sabetayclar seiyor. nk ona gre modernizasyonu yapabilecek ba ka bir
kltr yok Trkiyede. Zorlu bu sreci yle aklyor:

Bakn Trkiye Cumhuriyeti, ttihat ve Terakkiden sonra ok ciddi bir


problemle kar kar ya kalm tr. ttihat ve Terakki Osmanlclkt. Fakat
Osmanlclk akmnn kt n grdkleri iin yeni bir Trk kavram
yaratmak zorunda kaldlar. Byle bir kavram Osmanlda hi olmam ki.
Yani Ermeni, Rum, Yahudi hepsi Pa a oluyor, u oluyor, bu oluyor, byle
bir ayrm yok. Osmanl nk mparatorluk, mparatorluklarda byle ulus-
devlet ayrmlar olmaz. O vakit bir Trk kimli i olu turuyorlar ve
napyorlar? Osmanll reddeden, ve hi hayatlarnda okumadklar
grmedikleri bu Hunlar, Gktrkler bu hikayelere dayanan bir Trk kavram
geli tirmeye al yorlar. Bunu yaparken esas ama u: Yeni, modern bir
devlet yaratmak. Ama bunu yaparken bir hata yapyorlar. Ne yapyorlar?
Sadece Sabetayclardan olu mu bir sekinler snf yaratyorlar. Bunlar
brokratik kadrolara yerle tiriyorlar. 1926 senesinde Trkiye Cumhuriyeti
valilerinin %70i, %80i Balkan ve Makedonya kkenli, Anadolu kkenli
de ildir. Buna ok dikkat edin. Bu Anadolu-Rumeli kavgas yine Atatrkn
destekledi i bir kavgadr, ve Trkiyenin modern kimli inin olu mas da
Ziya Gkalpe dayanmyor. Kendini Trk kabul eden herkes Trktre
dayanan ve yeni bir Trkiye yaratmak kavgas. Bu herkesi kavrasn diye
yapld.
47

Lozan Antla mas yapld zaman Sabetayclar Lozan Antla masna ayr
bir etnik grup olarak konmadlar. Ve 1924 mbadelesinin niye yapld n
bana Trkiyede kimse anlatamyor nk 1924 mbadelesinde Trkiyeden
gitmesi istenen ki iler Rumlar de ildi, onlar Hristiyan Trklerdi.
Anadoluda ya ayan Hristiyan Trkler gitti. T.C. 1925te byk bir
kavgaya sebep oldu. Bu kavga Ermenilerin tasfiye edilmesiydi. Buradan
Osmanl Devletinin ynetim sistemine gideceksiniz. 1839 Tanzimat
Fermanndan sonra Osmanl mparatorlu unun sac aya nda bir de i iklik
oldu. Tpk Amerikada oldu u gibi Rum, Ermeni ve Yahudi lobilerinin
1839dan sonraki grevleri de i meye ba lad. Yahudiler stnlklerini
Rumlara ve Ermenilere kaptrdlar nk onlarn bir garantr devleti yoktu.
Rumlar ve Ermeniler Hristiyan olduklar iin onlarn bir Hristiyan Devleti
ortaya kt. Ermenilerin haklarn Franszlar korumaya ba lad, Rumlarn
haklarn ngilizler imdi burada burjuvazi Rumlarn ve Ermenilerin
ellerine gemeye ba lad. imdi 1915 olaylarnda Ermenilerin tasfiye
edilmesi olay Sabetayclarn ve Yahudilerin ttihat ve Terakki ierisinde
kurduklar bir rgt tarafndan yapld. Buna ili kin de ben bir takm
mektuplar buldum. Bunlar yazmadm, yazamadm. Bu mektuplar lber
Ortayl da grd, Murat Bardak da grd, onlar da yazamad. Ve bu olay
tamamen Ermenilerin tasfiyesine dayanyordu. Nitekim T.C.nin yapm
oldu u en byk olay Anadoludaki Rumlarn ve Ermenilerin Anadolu
topraklarnn d arsna karldktan sonra oraya Trkle tirme d ncesi
ierisinde yeni insanlarn getirilmesi. 1924 mbadelesinde Trkiyeye
25.000 Sabetayc girdi ve bunlarn o u Anadolunun de i ik yerlerine
yerle tirildi.

Ilgaz Zorluya gre Trkiyede halen etkili olan bir Sabetayc siyasi elit var ve tm
siyasi olaylarn arkasnda bu siyasi elitin gizli parma var.

Grld gibi Ilgaz Zorlu bu i e kendini adam , o u kulaktan dolma olsa da olduka
bilgi sahibi olmu ancak sahip oldu u bilgiyi daha ziyade komplo teorisi retme
alannda kullanmay tercih eden bir ki ilik. Yap olarak provokasyonu seviyor. Ortal
kar tryor ve bunu kimin tarafndan kendisine verildi i belli olmayan dini bir misyon
kisvesi altnda yapyor. Ki isel olarak ya ad kimlik bunalmna sosyolojik bir kar lk
bulmu olmas sebebiyle de bu konu ile daha ok u ra aca a benziyor. Ama Ilgaz
Zorlunun kendi kimlik aray nda ba ndan geenler Trkiye Cumhuriyetinde kimlik
konusunun nasl algland na da k tutuyor.
48

4. Milliyetilik mi Vatanda lk m: mparatorluktan Ulus Devlete Gei Srecinde


Sabetayc Kimli i

Herbiri Trkiye Cumhuriyeti vatanda olan ama dinlerini ve zel hayatlarn farkl
ya amay semi ki inin hikayesine kulak verdik. Bu blmde, bu hikayeyi de
referans alarak ncelikle tarihsel olarak Trkiye Cumhuriyeti devletinde vatanda l n
nasl formle edildi ine, ideal vatanda n nasl tanmland na, bu tanmn ve bunu
byk lde belirleyen Kemalist ilkelerin nasl ortaya kt na, zaman ierisinde nasl
ekil de i tirdi ine bakacak ve zel olarak bu ki inin, genel olarak da Sabetayclarn
bunu nasl ya ad n ortaya koymaya al aca m.

ncelikle vatanda lk kavramnn do masna yol aan ulus-devletin nasl ortaya


kt na bakalm.

inde ya ad mz, ok do al kar lad mz ve farkna varamad mz hava kadar bize


do al gelen ulus-devlet olgusu, aslnda tm dnya tarihi gz nne alnd nda olduka
yakn tarihin, sadece son iki yzyln bir olgusudur. Bu her ne kadar bizim iine
do du umuz ve ok kanksad mz bir dzen olsa da, aslnda sonradan yaratlm ,
modern anlamyla 19 yy. ba larnda ortaya kan bir dzendir. Bu tarihten nce
toplumlar kltrel adan olduka zengin olduklar halde, politik birimler kltrel
farkllklara gre olu mam tr ve dolaysyla modern anlamda milliyetilik de yoktur
(Gellner, 1998, s: 60). Kltrel farkllklarn politik birimlerin snrlarn olu turmaya
ba lamas endstrile meyle ba layan bir sre olur ve 19- 20 yy.larda hzla global
anlamda norm olmaya ba lar. Bu konu nceleri snrl bir biimde sosyal bilimciler
tarafndan tart lsa da, bugn artk, milliyeti ideolojiler gibi ulus-devletlerin de yeni ve
modern bir olgu oldu u, uluslarn ve ulusal kimliklerin yakn tarihin bir rn oldu u
ve tm bunlarn modernitenin ve modernizasyonun bir sonucu oldu u genel kabul
grmektedir (Smith, 2000, s: 27).

Milliyetilik ideolojilerinin ve bunun sonucu olarak ulus-devletlerin ortaya k


nedenleri farkl yakla mlarla aklanmaktadr. Bunlarn arasndaki en yaygn iki
gr ten biri Kedourienin ileri srd gibi milliyetilik ideolojilerinin Aydnlanma ve
49

Romantik Dnemin zeitgeistinden etkilenerek ortaya kt dr (Kedourie, 1971).


Gellner ise milliyetili in modern toplumda ok daha arasal bir i leve sahip oldu unu
savunur (Gellner, 1998). Ona gre toplumsal yap modernite ile birlikte de i mi ve
endstriyel toplumda e itim ve yksek kltr bir referans olmaya ba lam tr. Bu
durumda, kylerden al mak iin kentlere gelen kesim ile kent kkenliler arasndaki
grnrdeki farkll n, birlik ve beraberlik duygusuna verece i zarardan kanmak ve
gelen insanlar yeni dzene adapte edebilmek iin milliyetilik sylemi geli tirilmi tir
(Smith, 2000, s: 30).

Ulus-devlet olgusunun yeni bir olgu oldu unu syledik. Peki bu sylem neyin zerine
in a edilmi tir? Bu konuda d nce retenler de genellikle iki gruba ayrlrlar. Birinci
grup ulus-devletin ve bunu olu turan milliyetin tam bir tahayyl oldu unu, yoktan zorla
var edildi ini, ulus-devletlerin en nemli zelli inin ulusla tran devlet olmak
oldu unu syler (Brubaker, 1996, s: 83). Bu gr e gre Osmanl, Habsburg ve
Romanov gibi imparatorluklar paralandktan sonra baz siyasi sekinler, snrlar
ierisinde bulunan farkl din ve etnisiteden olan insanlar bir tek ulus ats altnda
toplamak isterler. rne in Osmanlda devleti kurtarmak ve imparatorlu un
btnl n korumak amacyla yola kan ttihatlar, daha sonra Osmanlclk
perspektifinden vazgemek ve etrafnda birle ilecek yeni bir platform bulmak zorunda
kalm lardr. Bu da Trkiye Cumhuriyeti kuruldu unda bugnk snrlar ierisinde
ya ayan ve a rlkl Mslman olan nfustur (Keyder, 1989). Bylece mevcut snrlar
ierisinde ya ayan insanlara yeni bir kimlik empoze edilir. Bu ba lamda onlar bir
yandan ulus-devletle irken bir yandan da snrlar ierisinde ya ayan halklar
ulusla trmak zorunda kalm lardr.

Ulus-devleti tart an di er bir grubu olu turan Smith, McNeill gibi isimler ise ulusun
her ne kadar bir tahayyl olsa da gemi ten bir kalnt ierdi ini, yoktan var olmad n
d nrler (Smith, 1999; Mc Neill, 1986). Ancak, Gellner ulus-devlet kavram ile
politik birimleri olu turan kltrel farklarn etnisite kkenli oldu unu ve bunlarn
temelinde insanlarn kltr, din gibi karakteristiklerinin benzerli inin yatt n d nr
(Gellner, 1998). Smith ise, etnik kkene dair mitlerin detayl bir dkmn yapar ve
50

bunlarn bo mitler olmad n, bizi birbirimize ba lamak, gvende hissettirmek, adeta


dinin yerine gemek gibi misyonlar oldu unu savunur.

Peki bu yakla mlar nda Trk ulusla ma srecine bakt mzda ne gryoruz?
Grnen o ki, Trk milliyetili i, Brubakern tabiriyle syleyecek olursak ayn
zamanda hem sahibini arayan bir milliyetilik hem de sahibini reten bir milliyetiliktir
(Brubaker, 1996). Osmanl mparatorlu u da ld nda ve yerine Trkiye Cumhuriyeti
devleti kuruldu unda kendisini Trk-Mslman olarak tanmlayan ve o dnemki
nfusun en fazla %50-60n olu turan grup, gnll olarak sahibini, yani milletini ve
devletini arayanlar grubundandr (Yldz, 2001; Canefe, 2002). Ancak, ierisinde
Sabetayclar gibi daha pekok farkl etnik ve kltrel kimli in bulundu u geri kalan
gruptakiler ise Trkiye Cumhuriyetinin Misak- Milli ile belirlenen snrlar dahilinde
kaldklar halde o tarihte kendilerini Trk olarak tanmlamayanlardan olu maktadr.
Karpata gre bu insanlarn farkl etnik kken ve kimli i ta malarna ra men bir
dereceye kadar Osmanl siyasi kltrn payla makta olmalar, ayn aile hukukunu ve -
Mslman olanlar iin- ayn dini sahiplenmi olmalar da bu sreci mmkn klm tr
(Karpat, 2003). Karpat bu birle tirici kimli i Osmanllk ve Trklk olarak tanmlasa da
aslnda sadece Osmanllk olarak tabir etmek daha do ru grnmektedir. Sonu olarak
onlar da, daha nce szn etti imiz ilk grupla birlikte Trk olarak adlandrlrlar ve
tm bu nfusu bir millet olarak retmek zere lke genelinde bir ulusla trma sreci
ba latlr. imdi bu srecin nasl geli ti ine ve i ledi ine biraz daha yakndan bakalm.

4.1. ttihatlktan Kemalizme Trk Milliyetili inin Evreleri

4.1.1. Trk Milliyetili inin Do u u

Trk milliyetili i, Osmanl mparatorlu unun yklmaya yz tuttu u dnemlerde Trk


aydnlarnca k engellemek zere aranan arelerden biri olarak ortaya kan bir
olgudur (Oba, 1995). Bu dnem, yani 20.yyn ilk on yl Trkiye Cumhuriyetinin
milliyetilik ba lamnda alaca biim asndan olduka belirleyici yllar olmu tur.
ttihat Terakki dneminde ba layan bu ulusla ma abalar, daha sonra de inece imiz
gibi, Milli Mcadele yllarnda farkl bir ekil alm , daha sonra 1924-29 dnemi ve
1929-38 dnemlerinde de yeniden ba ka formlara evrilmi tir (Yldz, 2001).
51

Trk milliyetili inde ya anan ilk hareketlenmenin Sultan Abdlhamit ynetiminin son
yirmi ylnda, 19. yzylda Orta Asya Trklerini incelemeye ba layan do u
bilimcilerinin al malaryla, kltrel bir giri im olarak ba lad n grrz. Abdlhamit
Dnemi Osmanlnn, dnyadaki trendlere uygun olarak, milliyetili i ke fetti i ve
benimsemeye ba lad dnem olmu tur. Fransada kyllerin Fransza dn trlmesi
gibi, Osmanl da, gebeleri, Osmanlla trma sreci ba latm tr (Deringil, 1998).
Ancak, Trklerin kkenine dair al malar yapan bu nc gruplar devletin resmi
doktrinleri ile u ra maz ve politize olmaktan kanrlar. Milliyetili e ynelik k larn
Osmanlclk ve slamclk gibi devletin resmi doktrinlerine de inmemeleri onlarn
devletin btnl n korumaya ynelik hassasiyetleriyle ve dnemin sk rejimi ile
aklanabilir (Kushner, 1977, s: 98).

Abdlhamit Dneminin sona ermesi ve ifade zgrl nn kazanlmasyla


milliyetilik sylemi yeni bir ivme kazanr ve 1908de Tatar Yusuf Akurann kurdu u
Trk Derne i, Trklerin tarih ve kltrn inceleyen al malara hz verir. zellikle
Rusya k l Trklerin kendi cemaatlerine ynelen Rus ve Panislav tehdidiyle bu
konuda artan hassasiyetleri, Yusuf Akura tarafndan Trkl n manifestosu saylan
Tarz- Siyaset isimli bir makale ile ortaya konur (Lewis, 1968, s: 324). Bu
makalede Trklk ilk kez bir fikir olarak ortaya km , imparatorlu un farkl
unsurlarndan bir Osmanl ulusu olu turmann zorluklarna, Mslmanlarn
birle mesinin ise smrge gleri tarafndan engellenece ine, Trklerin birli inin ise
tm Asyann deste ini alaca na ve sadece Rusyann muhalafeti ile kar la aca na
de inilmi tir. Akura, bunun Osmanlclktan daha az i ve slamclktan daha az d
engelle kar lanaca n d nr (Lewis, 1968, s: 325).

Trk Derne inin fazla entellektel yakla m ve baz radikal tavrlar onlarn geni
kitlelerin deste ini almalarna engel olur ve onun yerine 1912 ylnda kurulan Trk
Ocaklar bu misyonu devralr (Kushner, 1977, s: 99). ttihatlar ve onlarn kltrel
rgt olan Trk Oca , i te daha nce temelleri atlan bu Pantrkist hareketin krss
olur. Bu dernek yapt dzenli toplant, konferans, konser gibi kltrel etkinlikler ile
Trk milliyetili i ideolojisini yaymaya koyulur. Ancak, Trk Oca nizamnamesinde
52

de grld gibi Trk rknn her anlamda geli tirilmesi hedeflenmekle birlikte,
Trklk, Osmanlclk ve slamclk akmlarnn ierikleri, d nsel yaplar ve
ideolojileri ve Trkl n kendisi keskin ve net olarak tanmlanamamaktadr (stel,
1997, s: 63).

Balkan Sava nn yenilgi ile sonulanmasndan sonra Trkl n rk temelinde


tanmlanmas Trk Ocaklar ierisinde genel bir kabul grmeye ba lar ve Trklk
tanm ok geni bir co rafyay kapsar bir biimde yeniden olu turulur. Bu e ilimin bir
sonucu olarak 1914de stanbul d nda 25 ubesi olan Trk Gc Cemiyeti de kurulur.
(stel, 1997, s: 64)

Btn bunlar olurken, di er taraftan, slamclk da halen baz gruplarn etkisiyle


gndemdeki yerini srdrmekte, yeni model aray lar ierisinde etkisini
hissettirmektedir. Mehmet Akifin de ierisinde bulundu u bir gruba gre toplumsal
canlanmaya slami de erlere geri dn le ula lacaktr (Zrcher, 1993, s:191). Akife
gre Osmanl mparatorlu u tm slam aleminin en gl imparatorlu udur ve iinde
bulundu u sava slama kar Hristiyan sava dr. mparatorluk ierisindeki bir ba ka
slami hareket Said Nursinin kurmu oldu u Nurculuktur.

Trk milliyetili i ideolojisinin olu masna en byk katky yapan ise Durkheimin
izleyicisi olan Ziya Gkalp olur (Oba, 1995). Gkalp, Durkheimin kuramndaki
toplumun yerine milleti koyar ve milletin do al toplumsal ve siyasal birim oldu una
inanr. Gkalp, hars (toplumun ierisinde geerli olan de erler ve al kanlklar btn
/kltr) ile bilim ve teknoloji sistemi olan uygarlk arasnda bir ayrm yapar ve harsa
sahip karken ayn zamanda Avrupa uygarl ndan faydalanmak gerekti ini syler
(Zrcher, 1993). Gkalpe gre slam, Trklerin kltr ve ritellerinin bir paras
olmakla beraber, Trklerin de iinde yer alaca bir slam medeniyeti tahayyl do ru
de ildir. Bu, ona gre, Trklerin kendilerine ait olmayan baz kltrel eleri
sahiplenmesini getirecektir. Yani Gkalp, slamn sosyal ve siyasi de erini kabul
ederken, Trk kltrnn kendi ayaklar zerinde durmas gereken tm bunlardan
ba msz bir olgu olmas gerekti ini d nmektedir (Kushner, 1977, s: 100).
53

4.1.2. Milli Mcadele ve Sonras

Jntrkler 1918de iktidarlar sona erinceye kadar nceleri slamcl a, 1913de Balkan
Sava nn yenilgiyle sona ermesi ve bunun imparatorlu u bir arada tutmayaca
anla lnca, Trkl e ynelirler. Nitekim, ttihatlar siyasal karlar gerektirdi i
zaman devletin slami niteli ini vurgulamakta bir saknca grmezler (Zrcher, 1993, s:
188-191). Onlarn esas amac devleti kurtarmak, bir arada tutmaktr ve bu yolda
birle tirici unsur olarak hangisini n plana karmak i lerine yaryorsa onu tercih
etmektedirler.

Bu anlay Milli Mcadele yllarnda da devam eder. Anadolunun Trk milletinin


vatan olarak kabul edilip ba mszlk mcadelesinin ba lamasyla milliyetilik
ba lamnda devletin taknaca tavrda dnemin siyasal karlarnn etkili oldu u
de i ken bir evreye girilir.

1919da girilen ba mszlk mcadelesinden sonra geen 20 yl devletin milliyetilik


ba lamnda ald pozisyon bakmndan 3 evreye ayrlr. Bunlar srasyla, 1919-1924
aras, 1924-1929 aras ve 1929-1938 aras dnemlerdir (Yldz, 2001).

i. 1919-1924

Milli Mcadele yllarnda, yani 1919-1924 arasnda Mustafa Kemal ve arkada larnn en
nemli meselesi devleti kurtarmak ancak te yandan da yeni bir ulus-devlet modeli
olu turmaktr. Bu nedenle Anadoluda Milli Mcadele hareketi yrtebilmek iin etnik
adan o ulcu bir yakla m benimsemek ve farkl etnik unsurlarn deste ini almak,
mevcut topraklar zerinde bulunan tm kesimlerle ittifak yapmak ve onlar tek bir ama
do rultusunda birle tirmek gerekmektedir. Bu ittifak ncelikle Anadoludaki yerle ik
slamc gruplar ve Trkler d ndaki Mslman etnik gruplarla yaplm tr (zbudun,
1997). Milliyetiler, slami sylemin erkezleri, Araplar, Lazlar, Krtleri ve Trkleri
birle tirdi ini fark etmi ler ve milliyetilik terimini, Trkede dini cemaat anlamna
gelen millet kelimesinden tretmi lerdir (Ahmad, 1994, s: 73). Bu sayede hem Sultann
54

halifeye kar hareket geli tirmekle ilgili yapt sulamalardan kurtulurlar hem de
tutucu unsurlarn deste ini alrlar (Ahmad, 1994)

te bu nedenlerle Milli Mcadele yllarnda tm resmi belgelerde milli toplulu un


zellikle Trk ya da Osmanl olarak tanmlamaktan kanlm oldu u ve etnik
topluluklar da iine alan bir tahayylle ele alnd grlmektedir. Mustafa Kemal, bu
yllar boyunca rasyonel bir tercihle dini arasal bir ekilde kullanma yolunu semi ve
Trk, Krt, erkez ve Lazlarn olu turdu u Mslman etnik koalisyondan
faydalanm tr (Yldz, 2001).

Nitekim bu durum Milli Mcadelenin en temel metnine de yansm tr. Erzurum ve


Sivas Kongrelerinden sonra Meclis-i Mebusan ierisindeki miliyeti grup olan Felah-
Vatan grubunun hazrlad ve 28 Ocak 1920de mecliste kabul edilen Misak- Milli
beyannamesinde de bu yakla m aka kendini gsterir. 6 maddeden olu an bu metnin
ilk maddesinde Osmanl- slam o unlu unun yerle ik bulundu u topraklarn ayrlmaz
bir btn olu turdu u belirtilmi tir. Dolaysyla, direni amalarnn resmi ifadesi olan
bu belgede yalnzca Trk ulusal egemenli inin de il, btn Mslman Osmanllarn
egemenli inin savunuldu u aka grlr (Zrcher, 1993, s: 203).

Ayrca resmi belgelerde Mustafa Kemalin Trk milleti yerine Trkiye milleti
kavramn kullanmaya dikkat etti i grlmektedir. Ancak Yldza gre Milli Mcadele
boyunca kullanlan tm kavramlarda (Milli istiklal, kuvay- milliye, milli zafer,
hakimiyet-i milliye, Byk Millet Meclisi) aslnda hem milli olana hem dini olana
gnderme yaplm ve cumhuriyet sonrasnn milliyeti zeminini hazrlam tr (Yldz,
2001).

Atatrkten a a daki alnt da, onun bu dnemdeki yakla mn aka ortaya


koymaktadr.

Bu bir halk harekatdr ve slam aleminin yardmna da dayanyoruz.


Trklerin son ba msz Mslman milleti oldu u gibi ba msz kalacaktr.
Ba ka yerlerdeki Mslmanlar da, d manlarmza kar mcadele
edeceklerdir. Bunlar o unlukla ngiliz idaresindedirler. Biz bu Hal
55

harekatnn en son ata ile kar kar yayz. Ancak, slam alemi ldrc
bir biimde uyanm tr.

Atatrk, 10 Mays 1920


(Atatrk Din ve Laiklik zerine, Perinek, s. 27, 1997)

ii. 1924-1929

1923de Cumhuriyetin kurulmas ve Ankarann ba kent ilan edilmesiyle Mustafa


Kemal ve yanda larnn, stanbuldaki Halifecilerin at mas bitmez. stanbulda halen
Halife etrafnda rgtlenen bir muhalefet hareketi srmektedir. Mustafa Kemal
halifeli in ulus-devlet yapsna ters d t n ve yeni cumhuriyeti gereksiz yere slam
dnyas iindeki at malarn ve gerilimlerin iine srkledi ini d nr. Bu vesileyle 3
Mart 1924de Halifeyi grevinden alr (Ahmad, 1994, s: 82). Bu geli me, yeni
cumhuriyetin slama kar ald tavrda ve laiklik hareketinin ba lamasnda bir dnm
noktas olmu tur.

1924-1929 dneminde milliyetilik tamamen dini tanmdan kopmu , dinin hem siyasal
hem sosyal grnrl yok edilmi , din yalnzca vicdanlarda ve mabetlerde ya amas
gereken bir prati e indirgenmi tir. Bu yeni cumhuriyeti millet tanmnn temelini
dilde, kltrde ve lkde birlik iar olu turmu tur (Yldz, 2001).

Yine Atatrke kulak verelim:

Milletin, varl n srdrmesi iin bireyleri arasnda d nd ortak ba ,


asrlardan beri gelen ekil ve mahiyetini de i tirmi , yani millet din ve
mezhep ba yerine, Trk milliyeti ba yla bireylerini toplam tr.

Atatrk, 5 Kasm 1925


(Atatrk Din ve Laiklik zerine, Perinek, s. 94, 1997)

Aslnda d lanan sadece din ve mezhep de ildir:


56

Panislamizm, panturanizm siyasetinin ba ar kazand na ve dnyay


uygulama alan yapabildi ine tarihte rastlanmamaktadr. Irk fark
gzetmeksizin btn insanl kapsayan cihangirane devlet olu turulmas
hrslarnn sonular da tarihte kaydedilmi tir.

Atatrk, 15-20 Ekim 1927


(Atatrk Din ve Laiklik zerine, Perinek, s. 97, 1997)

Yukardaki alntdan da anla laca gibi 1924den sonraki dnemde milliyetilik bir
kez daha biim de i tirerek bu kez daha bzlmeci bir anlay la kapsayc Pan-
slamizm ve Pan-Trkizm anlay larn d lar. Kemalist milliyetilik anlay nda
Trklerin ya da Mslmanlarn dini ya da etnik bir tasavvurla birle tirilmesinden ok
modernle me ve dnya medeniyetlerine ayak uydurma ne kmaya ba lam tr (Yldz,
2001).

inden geilen dnem, Kasm 1924de dini duygulara saygszlk etmeyece ini vaat
eden bir muhalefet partisinin kurulmas (Terakkiperver Cumhuriyet Frkas), 1925de
Do u Anadoluda ardnda gl dini elerin bulundu u bir Krt isyannn patlak
vermesi Mustafa Kemali sert tepki gstermeye iter. Muhalefet partisi kapatlr,
muhalefet gruplar ksa sre ierisinde ezilir. Mustafa Kemali a da uygarl a
ula tracak lksnden ayrmak hi kolay de ildir. Mustafa Kemal bu istibdat dnemini
hayalindeki reformlar gerekle tirmek iin kullanr (Ahmad, 1994).

Bu geli melere paralel olarak, tm milli e itim bu do rultuda hareket ederek yeni
ku aklar reformlara ve ilkelere ba l olarak yeti tirmek zere al maya ba lar. Nitekim
1926 tarihli ilkokul mfredat programna Yurt Bilgisi dersi konmu ve bu vesile ile
henz ilkokuldaki renciler bir yandan vatana ve millete intibak ettirilmek, bir
yandan da medeni bir birey olarak yeti tirilmek istenmi tir (stel, 2002). Yurt Bilgisi
kitaplarnda hem bir ulusa aidiyet kavram hem de belirli bir ya am tarznn
benimsetilmesi zerinde srarla durulmu tur.

iii. 1929-1938
57

1929 ylndan sonra ve Atatrkn lmne kadar olan dnemde Kemalist milliyetilik
yeni bir dnemeten geip a rlkl olarak etnik ve soya dayal bir milliyetili e dn r
(Yldz, 2001; Bora, 2002). Halk katnda popler bir kimlik ve siyasal ideal olarak
Kemalist laiklik ve cumhuriyet lksnn zayfl , Kemalist milliyetili e yeni bir
boyut eklenmesini gerekli klar. Bu da etnik-rki boyuttur. Halk katnda eriat idealinin
yerini tutacak zamk Trklk olarak belirlenir. Trk rkn ikinci snf olarak gren Batl
nyargya cevap olacak Trk Tarih Tezi ve Gne Dil Teorisi bu anlay n rn olarak
geli tirilir. Bu yeni tarih tezi rka vurgu yapan bir niteliktedir. 1932de toplanan Birinci
Trk Tarih Kongresinde sunulan tezler ve savunulan gr lerde her ne kadar farkl
yakla mlar gze arpsa da bunlar Kongrenin sonu bildirgesinde yer alamam lar,
geerli tarih yakla mlar olarak kabul grmemi lerdir. Bu kongre siyasilerin ulusal
kimli i rk ve rka ba l dil olgularyla aklamak istedi ini aka gstermi tir. Bu
aklamalar geerli klmak iin de Aydnlanma d rlerinin takip ederek bu konuya
fiziki co rafya zerinden yakla may uygun bulmu lardr. Afet nan Dil Tarih Co rafya
Fakltesinde ders verebilmek iin yksek renim grmek zere svireye gnderilmi
ve oradan Trk Halknn ve Trk Tarihinin Antropolojik Karakteri zerine isimli bir
doktora tezi ile dnm tr. nan bu tezinde Trklerin siyasi tarihinin izlerini kafatas
kalntlar zerinden srm tr (Behar, 1996). Bu rki yakla mlar benimsetme ere inin
temel iki nedeni bulunmaktadr. Birincisi Trkl e saygnlk kazandrmak ve yeni
ku aklar bu yeni tezin verdi i ilham ve gururla donatmak; ikincisi de Anadoluyu Trk
milli vatan olarak belirlemektir (Yldz, 2001, s: 162).

Burada sz edilen birinci neden zellikle nem ta maktadr. Gelecek nesillerin


yceltilmi Trklk duygusuyla yeti mesini sa lamak, gelecek asndan byk nem
ta maktadr. Atatrkn ne mutlu Trkm diyene, Trk n, al , gven,
genli e hitabede geen damarlardaki asil kan tanmlamalar genlere bu zgveni
kazandrma ynnde yapt telkinlerden bazlardr.

Aslnda milliyetili in bu yeni tanm, zamann ruhu ile de byk lde rt mektedir.
Bilimsel rklk d ncesi 1930larda Almanya, Japonya ve talyada da de i en
vurgularla resmi devlet politikas olarak benimsenmi tir. Di er bir deyi le yeni bir Trk
tarih tezinin ortaya atlmasnda d etkiler, i etkiler kadar etkili olmu tur.
58

Nitekim, Fsun stel Trkiye Cumhuriyetinde resmi yurtta profilinin evrimi zerine
yapt incelemede, 1936 tarihli Yurt Bilgisi kitabnda yurtta n tanm ba lamnda
nemli bir de i iklik gzlemlendi inden ve bu dnemdeki yeni tanmda Trklk
vurgusunun belirgin bir ekilde artt ndan ve yurtta l n Trklk lehine mevzi
kaybndan sz etmektedir (stel, 2002).

4.1.3 Trk Vatanda lk Kontrat

Buraya kadar Trkiyede milliyetilik ve onun geirdi i evrelere gz attk. Bu blmde


ise dnya da ve Trkiyede vatanda lk kavramna ve farkl formlasyonlarna
bakaca z.

Tarihte vatanda lk kavramna ve tanmlarna bakt mzda ok de i ik veheleri


oldu unu grrz. Tarihini eski Yunan ehir-devletlerine kadar gtrebildi imiz
vatanda lk olgusu o gnden bugne de i ik formlara evrilerek bugnk farkl
vatanda lk modellerini ortaya karm tr (Oliver ve Heater, 1994, s: 11). Modern
a larda vatanda lk modelinin geli imi iki boyut zerinden de erlendirilir. Bunlardan
biri aktif-pasif ikilemidir. Bu vatanda l n a a dan yukarya do ru mu, yoksa
yukardan a a ya do ru mu geli ti inin bir sonucu olarak ortaya kar. Pasif modelde
ynetenler tm erke sahiptir ve vatanda lar onlarn verdi i ayrcalklardan faydalanrlar.
Aktif modelde ise vatanda lar zgr, hak sahibi bireylerdir, devletin gcne tabi
olmakla birlikte onun altnda ezilmezler.

Alman vatanda lk modeli pasif vatanda lk modeline bir rnek olarak gsterilebilir
(Turner, 1992). Almanyada milliyetilik Alman ulus-devletinin kurulmasndan yarm
yzyl nce Bat ya da Fransz kar t olarak ortaya km tr ve Alman milleti, devlet
tarafndan in a edilmi tir (Kado lu, 2002).

Vatanda l n ele alnd ikinci boyut ise bireyin zel alannn politik eylemin kamusal
alanyla olan gerilimine ili kindir. rne in Alman modelinde Romantik gelene in de
etkisiyle aile, din ve ki isel ahlaki geli im gibi zel alana dair elere bir vurgu varken,
59

devlet kamusal alanda yegane hakimdir. Alman milliyteili i bu anlamda bir tek Rus
milliyetili i ile kar la trlabilir. Alman milliyetili inin yceltti i halk, etten
kemikten bireyler de il, adeta ussal bir olu umdur. Bu yapda bireyin topluluk iin
kendini feda etmesi, kendi ki isel karlarndan toplumun dzeni ve btnl n
bozmamak iin vazgemesi ngrlr (Greenfeld, 1993). Alman milliyetili i, Fransz
Devriminden treyen ulusulu a kar , Almanlara ve Almanl a zg bir milliyetilik
tahayyl etrafnda kurulmu tur ve milleti bir kltrel cemaat olarak tasarlar (Canefe ve
Bora, 2002).

Bu alanda Almanya, ngiltere ile de kar la trlabilir. Orada da en azndan baslangta


tepeden inme bir vatanda lk modeli oldu u halde zel ve kamusal alan gerilimi farkl
tezahr etmi tir. ngiliz milliyetili inde temel olan bireydir, ki inin bir birey olma
erefidir (Greenfeld, 1993). Bireyi ve onun vicdani hrriyetini ycelten bu yap,
mutlakiyete kar bir sava verilebilmesini mmkn klm ve parlementonun gcnn
artmas, ngiliz anayasa gelene inin savunulmas, bireysel dini haklarn kabuln ve
devletin buradan ekilmesini getirmi tir.

Fransz modeli, aktif bir vatanda lk modeline rnek olarak gsterilebilir. Fransz
htilali vatanda lk haklarnn bireylerin kendisi tarafndan iddete ba vurularak da olsa
alnmasyla son bulmu tur. Fransann eyaletlere blnm bir yapdan tek bir devlete
do ru yol almasnda Franszlarn kendilerini bir vatanda olarak hissetmelerinin byk
rol olmu tur (Turner, 1992, s: 53). Ancak bu alttan gelen ve bireyi aktif bir politik
unsur olarak gren yapsna ra men Fransz vatanda lk modelinde laiklik ilkesine
referansla, zel alana, zellikle dine ve aileye devletin kat mdahalesi sz konusudur.
Ayrca, Anglo-Amerikan gelene inden farkl olarak Fransz modelinde haklar ve
statlerin de il vazifelerin n plana kt bir vatanda lk modeli mevcuttur.

Amerikan modeli vatanda lk merkezi bir gc reddetme anlamnda Fransz modeli ile
benzerlikler ta r. Burada da zgr bireyler ve onlarn haklar sylemi n plandadr.
Ancak Amerikan toplumunun a r bireyselci yaps ve federal sistemi onun gl ve
ulusal bir sosyal haklar program geli tirmesine engel olmu ur. Bu anlamda aktif
60

vatanda l n altn izmesine ra men, Amerikada kamusal alanda zafiyet gsteren bir
yap ortaya km tr. Buna tek istisnai durum mlkiyet hakkdr (Turner, 1992, s: 53).

Trk vatanda lk modeline bakt mzda baz ynleriyle Alman, baz ynleriyle de
Fransz modeline benzedi ini grrz (Kado lu, 2002). Trkiye Cumhuriyetinde
vatanda lk olgusu haklar ve zgrlkler temelli Anglo-Amerikan gelene inden
farkllklar gstererek vazifeler temelli Fransz gelene ine yakla r. Ama te taraftan
Trk modelinde, ulus-devletin kurulu u Fransz modelinde oldu u gibi milliyetili in
do u u ile e zamanl olmam , Alman modelinde oldu u gibi nce devlet kurulmu ve
ardndan bir ulus yaratlm tr. Yani Trkiyede de Almanyada oldu u gibi devletini
arayan milletten de il, milletini arayan devletten sz edilebilir. Trkiye Cumhuriyeti
devrimi katlmc bir model zerinden de il yukardan a a ya bir dn trme projesi
olarak gerekle mi tir. Yani Trklk bilincine sahip olan halk kendili inden rgtlenip
bir devlet kurmam , kurulan devletin snrlar ierisinde kalan halk Trkle tirilmi tir.
Bu dn m yeni olu an siyasi elit tarafndan gerekle tirilmi tir. Osmanl siyasi
elitinin bir ksm Kurtulu Sava n benimsemedi i iin ayklanm ve yeni bir elit
zmre olu mu tur. Bu grup Osmanldan gelen baz elit evrelere, yeni cumhuriyetin
ortaya kard devlet sekinlerinin eklenmesiyle ortaya km tr. Yeni elit giderek
yeni eklemlenmelerle de Selanikliler burada nemli rol oynam lardr- byyerek
toplumu kendi saptadklar ortak yararlar dogrultusunda ekillendirmi ler ve
ynlendirmi lerdir.

Trk vatanda lk kontratnn bir di er zelli i yine Fransz Cumhuriyetinde oldu u gibi
kamusal alan olduka geni tanmlayp, zel alana mdahale etmesidir. Kamusal alann
nasl tanmland devletin ona mdahalesini byk lde etkilemektedir. Kamu
szc Trkede hep, btn olarak tanmlanm , dolaysyla kamusal alan da
hepe, btne dair olarak yorumlanm ve bylece kamusal alan ok geni
tanmlanm tr. zel alann sadece bu alan d nda kalanlar olarak tanmlanmas ise onu
ok kstlam tr. Bu nedenle zgrlklerin belirlenmesinde kamusal-zel ayrm son
derece nemlidir. Byle bir tanmda kamusal alan devlete terk etmek, zel hayata
byk zararlar verebilir (Back, 2003).
61

Trkiyede kamusal alan sadece geni tanmlanmakla kalmam , zel alana bu


mdahale, modelin edilgen yapsyla birle ip ve Fransadann aksine Aydnlanma
gelene inden yoksun bir ortamda ya annca devletin zel alann neredeyse tamamna
mdahale etti i arpk bir kamusal alan ortaya km tr. Bu kamusal alana mdahale o
kadar geni lemi tir ki insanlarn haz ve e lencesini bile denetlemeye kadar uzanm tr
(Kado lu, 2002).

4.1.4. Gayrimslimlerin Durumu

Trk milliyetilik ilkesi 60 yl boyunca farkl evrelerden gese ve zaman ierisinde


giderek din (Mslmanlk) vurgusu ortadan kalksa da, Cumhuriyet devletinin kurulmas
srecinde gayrimslimler kesinlikle d arda braklm lardr. nk tm kurulu
srecinde aslnda, Trk milliyetili i tekinin reddi zerine in a edilmi tir ve bu
tekiler ierideki tekiler, yani aznlklar, gayr Trkler, gayrimslimlerdir (Dndar,
2002, Canefe, 2002). Toplumsal hafzada yer etmi olan millet kavramnn znde
dini temellere dayanmas, aznlklar yeni kurulan cumhuriyetin paras olarak
kabullenmekte zorluklar yaratm ve toplumun sekinleri nezdinde biz ve tekiler
ayrmn belirginle tirmi tir (Bali, 1999, s: 503).

Bunun ardnda a rlkl olarak ekonomik nedenler bulunmaktadr. Osmanl


mparatorlu unda Trkler sadece idari ve askeri i lerle u ra tklarndan, aznlklar
o unlukla tarm, ticaret ve endstriyel faaliyetleri yrten grup olmu tur. Trkiyedeki
yabanc i letmelerde Trkler de il gayrimslimler al m tr. Aznlklar aslnda uzun
yllar boyunca Osmanlnn yabanclarla tm ekonomik ve sosyal konta n sa layan
grup olmu tur. Bu nedenlerle Trkiye Cumhuriyeti ierisinde bir milli bujuvaziden sz
etmek mmkn de ildir. Giri ilmesi gereken kalknma projelerine hep devletin nayak
olmas gerekmi bu da devletilik ilkesini milliyetilik ilkesi ile sk skya
ili kilendirmi tir.

Dolaysyla, her ne kadar din, yeni kurulan devletin millet tanmndan bir lde
d lansa da farkl dine sahip olanlar bu yeni tanmla Cumhuriyet tarafndan tmyle
kapsanamam lardr.
62

Ancak tm bu srete Yahudilerin biraz farkl bir de erlendirilmeye tabi tutuldu undan
da burada sz etmek gerekir. kinci Me rutiyetin kablnden itibaren bakld nda tm
aznlklarn iinde Yahudilerin di erlerinden farkl bir durumda oldu u rahatlkla
grlebilir. Yahudiler her zaman Mslman o unlu a Ermeni ve Rumlardan daha
yakn olmu lardr. Bunun nedeni Yahudilerin belirli bir lkenin deste inden
yoksunlu udur. Ekonomik pespektiften baknca Yahudiler, Ermeniler ve Rumlarla
rekabet halinde olsalar da onlar gibi bir yabanc devletin himayesinde olmadklar iin
bu rekabette pek ba arl olamam lardr. Bu nedenle Yahudiler de Trkler gibi Avrupa
stnl nden zarar grm lerdir. te bu yzden tm Yahudi cemaati Milli
Mcadelenin en ba ndan beri Selanikten Ba data kadar ttihatlar yrekten
destekleyen bir yakla m sergiler (Ahmad, 1996). Trklerle Yahudilerin karlar
ylesine uyum iinde olmu tur ki yabanc yazarlardan bazlar Gen Trk hareketini
aslnda Yahudilerin, Dnmelerin, Masonlarn organize etti i bir komplo olarak
de erlendirmi tir (Kedourie, 1971).

Ancak Cumhuriyetin kurulu unu izleyen yllarda Yahudilerin durumu di er


aznlklardan ok da farkl olmaz (Bali, 1999, s: 241). Yeni Trkiyenin Mslman
vatanda lar iki dnya sava arasndaki dnemde ciddi bir yabanc d manl
geli tirmi lerdir ve tm aznlklara pheli gzle bakar olmu lardr. Ayrca yeni Trk
devletindeki Trk ve Mslmanlardan olu an milli bir burjuvazi yaratma e ilimi bir
takm yeni ekonomik politikalarn da devreye sokulmasn gerektirmi tir (Toprak,
1995). Lozan Bar Antla masyla garanti altna alnan aznlk haklarnn bir ksm
hilafetin kaldrlmas ve Medeni Kanunun kablyle devreden km tr. Yahudiler de
Mslmanlarla ayn yasalara tabii olmu lar, okullarnda kendi dilleriyle e itim
grmeleri engellenmi ve cemaatin zerkli i tamamen ortadan kalkm tr (Bali, 1999, s:
244)

4.1.5. Sabetayclarn Durumu

Trkiyenin milliyetilik ba lamnda yeni bir dneme ald 1924 ylnda, Lozan
Antla mas ile karara ba lanan mbadele erevesinde di er Bat Trakya Trkleri ile
63

birlikte Selanikte kalan Sabetayclar da Trkiyeye gelmeye ve yeni Trkiye


Cumhuriyetine entegre olmaya ba larlar.

Aslnda g yeni Trkiye Cumhuriyetine zg bir olgu de ildir. Osmanl Devleti milli
devlet kavramna gre rgtlenmedi i iin gleri hep serbest tutmu tur. Bu ilke hemen
hemen Osmanl Devletinin sonuna kadar uygulanm tr. Bu nedenle mparatorluk
srekli glerle gelen topluluklara ak olmu tur. 18 yy.da gler siyasi-dini bir nitelik
kazanm ve zellikle Batdan Do uya zellikle de Kafkaslar ve Krm ve
Balkanlardan Anadoluya do ru olmu tur. Bunun d nda Giritten, Polonya ve Macar
topraklarndan, Srbistan, Bosna ve Karada dan, Makedonya, Kosova ve Dobrucadan
zaman zaman g alnm tr. Bu glerle Anadoluya gelen nfus 7 milyon olarak
tahmin edilmektedir (Karpat, 2003).

Dnmelik meselesini ele alan baz kaynaklara gre o dnemde Selanikliler mbadele
d kalmak istemi ler ama bunu ba aramam ve Trk ve Mslman olarak addedilerek
Trkiyeye yollanm lardr (Kocaba , 2001; Eygi, 2000; Dzda , 2002; Zorlu, 1998).
Bu dnemde Karaka zade Mehmet R t isimli bir Selanikli Dnmenin, Dnmelerin
Trk olmad n ve mbadeleye dahil edilmemelerini arzu etti ini ima eden bir mektubu
TBMMye yollamasyla bu konu medya gndemine gelmi tir. Yine Sabetayc kkenli
olan Vatan gazetesi sahibi Ahmet Emin Yalman bu giri imi a r bir ekilde ele tirmi
Dnme denilen bu kesimin 250 yl nce slamiyeti seti i ve gerek Trk olduklarn
sylemi , Karaka zade Mehmet R tnn ki isel nedenler ve buhran sonucu bu
tespitleri yapt n savunmu tur.

O dnemde yine Vatan gazetesi Dnmeli in ne oldu una dair baz yaz dizilerini yayna
sokmu ancak bu olay daha fazla alevlenmeden kapanm tr. Yeni kurulan devletin
Trklk vurgusu bu insanlarn Trk olmadklarna dair bir phenin kendilerine
ynelmesi ile ilgili rahatszlklarn aklamaktadr.

Bu dnemde ya anan bu toplumsal de i im yeni bir elit snf olu turmu tur. Bu yeni
e itimli elitin ierisinde zelllikle subaylar, memurlar, hukukular ve gazeteciler yeni
Trkiyenin olu turulmasnda ok nemli rol oynam lardr (Lewis, 1968, s: 455).
64

Bunlardan gazetecilik ve hukuk olduka yeni mesleklerdir. Geleneksel dzende kabul


edilen ve uygulalan eriat hukukunun yerini modern hukuk sisteminin almasyla, yeni
kurulan laik mahkemelerde yeni grevleri ifa edecek hukuk adamlarna ihtiya
do mu tur. Gazetecilik de yeni saylabilecek bir meslektir. Eskiden edebiyat, memur
ya da politkaclarn ek i olarak yapt gazetecilik okur yazar nfusun da artmasyla
artk ciddi ekilde ele alnmas gereken bir meslek kolu haline gelmi tir.

te yandan ordu ve brokrasi yeni meslekler olmamakla beraber yeni cumhuriyetle


farkl bir anlay la icra edilir olmu lardr. Batl fikirlere ak, lkenin geirdi i
de i imin farknda ama bir o kadar da vatansever bir elit gruba gereksinim do mu tur.
Bu meslekleri icra edecek e itimli elit Abdlhamit dneminden itibaren devletin
okullarnda yeti tirilmi tir. Nitekim 1920de ilk kez toplanan Byk Millet Meclisinde
138 memur ve 53 asker bulunmaktadr (Lewis, 1968, s: 436). Ancak bu elit grubu hzla
bytmek gerekmi tir. Bu elit grup bytlrken bir tasfiyenin ya and da gz ard
edilmemelidir. Yeni cumhuriyet, saray evresi ve ulemann dayand bir takm
kurumlar ortadan kaldrarak aslnda eski zihniyete ba l ve oradan beslenen zmreyi de
devre d brakmay amalam tr. eriye ve Evkaf Dairelerinin kaldrlarak bir genel
mdrl e dn trlmeleri ve bylece din adamlarnn parasal kaynaklarnn
kurutulmas, din i lerinin Diyanet leri Reisli i ad altnda Ba bakanl a ba lanmas
Cumhuriyetin bu yndeki uygulamalarndandr (Oran, 1999, s: 192).

Sonuta yeni kurulan devlet kurumlarndaki brokrat bo lu unu doldurmada byk


lde Selanikten gelen Dnmeler kullanlr. Cumhuriyeti kuran sekinlerin o unun
Balkan kkenli oldu u d nld nde bu hi de yadrganmayacak bir uygulamadr.
Selanikteki iyi e itim kurumlarndan mezun olmu , yabanc dil bilen ve yeni
Cumhuriyetin ideolojisine birebir uyan laik ve yz batya dnk Selanik gmeni
Dnmeler zellikle D i lerinde nemli grevler edinmi lerdir. Bunun yan sra,
Maliye, Milli E itim, i leri, Emniyet Te kilat ve niversitelerde de nemli konumlar
elde etmi lerdir12. Gr mecilerimiz de bu verileri do rular beyanlarda bulunmu lardr.

12
Dnmelere dair pek ok kaynakta bu isimler de ifre edilmekte ancak benim maksadm a t iin ben
bu isimlere girmiyorum.
65

Aslna baklrsa bu son dnemde geerli olan anlay dinden koptu u, modernli i ve
laikli i benimsedi i lde Dnme vatanda lar kapsayc bir milliyetilik
formlasyonu olmu tur. Laiklik ve milliyetilik Jntrk ideolojisinin 1913den beri en
temel ilkelerinden ikisi olmu lar ve daha nce bahsedildi i gibi 1930larda uygulamada
en ulara do ru srklenmi lerdir. Laiklik sadece dinin devlet i lerinden koparlmas
olarak de il, devletin dinle ilgili her eyin zerinde mutlak bir denetim kurmas olarak
yorumlanm ve milliyetilik de, yeni yaratlan Trklk efsaneleriyle adeta dinin
bo altt koltu a oturtulmu ve dinin yerini alm tr (Zrcher, 1993, s: 264).

Benim gr t m ki ilerin de bu olaylar bizzat ya am bykleri adna, bir


entegrasyon sorunundan sz etmedikleri gzlemlenmi tir. Tam tersine o dnemlerde
baz st dzey grevlerde yer aldklarndan ve bunun olduka yaygn oldu undan sz
edilmi tir. Bay B zellikle Cumhuriyetin ilk dnemlerinde ok sayda Selaniklinin
Trk ordusunda doktor ya da general olarak grev yapt n, sonradan geri ekildiklerini
d nd n belirtmi tir. Bay A da bu gr destekler beyanlarda bulunmu tur. O, bu
geri ekilmeyi nnnn Atatrk ile ki isel problemlerine ve Selaniklilere olan
d manl na ba lam tr. Ancak yine Bay Bnin gr memizde belirtti i o dnemlerde
Selaniklilerin daha iine kapal bir hayat srdrdkleridir ki bu onlarn me ru
vatanda lklarn zedelemek yerine kimlik problemlerine i aret eden bir bulgu olarak
de erlendirilebilir.

Ancak Dnmelere ynelik tutumlar olumlu ynde devam etmez. 1929 ylndan sonra
devreye giren soya dayal milliyetilik anlay beraberinde aznlklara kar dozu daha
da artan bir d laycl ve kl da beraberinde getirir. Gayrimslimlerin Trke
konu malar, asimile olmalar ynnde istekler de giderek artar. Bu d laycl n doruk
noktas ise 1942deki Varlk Vergisi uygulamas ile ya anr (Bora, 2002, s: 914). te bu
uygulamada ilk kez Dnmeler de vergi kategorileri ierisinde D snfna konup
aznlklardan saylrlar ve onlara da ciddi vergiler tahakkuk ettirilir (Akar, 2000). En
yksek Varlk Vergisi de yine bu snf ierisinde yer alan Bezmen ailesine tahakkuk
ettirilir (Ortayl, 1998).
66

Bay A ve Bay Bde ailelerinin gemi inde bu dnemin nemine vurgu yapmakta ve bu
devletle ili kilerinde ayr tutulduklarna dair bir anektod olarak bu olaya referans
vermekteler. Bay A, bu olaylar silsilesini her ne kadar nnnn Atatrke kar
husumetinin bir sonucu olarak de erlendirse de sonuta bu dnemde cemaatlerine
ynelik bir ayrmcl n hissedildi inden bahsetmi tir. Ancak gr mecilerin yaptklar
beyanlarda Varlk Vergisi uygulamasnda Sabetayclar adna ya anan bu sknt d nda
vatanda lk ba lamnda ba ka bir sorun ya anmad gzlemlenebilir. Askeriye ile
ilintili konularda da baz alnganlklar sz konusudur ama bunlar da Sabetayclarn
vatanda lklarnn sorunlu oldu una dair somut kantlar iermemektedir. Bu durum,
bireylerin znel alglamalarnda byle bir sorunun varl na i aret ediyor ki bu da,
ya anan durumun vatanda lkla ilgili de il de daha ki isel olan kimlikle ilgili oldu unu
gstermektedir.

4.1.6. Ulusal Kimli ini Arayan Bir Ulusta rnek Vatanda Sabetayclar

Bu ereve ierisinden Trkiyedeki farkl etnik kkenlerin durumuna bakt mzda


grlen o ki, Trkiyede, bu ulus yaratma srecinde gerekten Trk saylanlar d ndaki
tm etnik kkenler kendi etnik ve kltrel kimliklerini bastrarak ukusal kimli e dahil
olmak durumunda kalm lardr. Bu anlamda Trkiye Cumhuriyetinde dnmelik
sadece Sabetayclara mahsus bir kavram olmann ok tesinde, tm etnik gruplar
kapsayan bir kavram olarak de erlendirilebilir (Bali, 2001). Trkiye Cumhuriyeti
snrlar iinde ya ayan tm etnik gruplar dnemin milliyetilik anlay ne olursa olsun,
kendi kimliklerini geriye ekmek bunu Trk kimli i ile doldurmak durumunda
kalm lardr. nk Kemalist milliyetili in Trklk tanm, yukarda sz edilen tm
ekilleriyle sadece Snni Mslman olan Trklerle snrldr13. Bu tanmdaki Snni
Mslmanlk ise cumhuriyetin kurulu u itibaryle yzn Batya dnm , tpk
Selaniklilerin sergiledi i gibi sekler bir Mslmanlktr. Osmanl mparatorlu u,
Mslmanlar, Hristiyanlar, Araplar, Trkler, Krtler, Rumlar, Ermeniler, Yahudiler,
Srplar gibi etnik ve dini topluluklar, siyasal adan teki ama kltrel adan o ulcu
millet sistemi iinde barndrrken yerini Mslmanlardan olu an ama siyasi
me ruiyetini sekler temeller zerine kurmu bir Trkiye Cumhuriyetine brakm tr.

13
Aleviler de bu nedenle rtk bir kimlikle ya amak ve laikli e sk skya ba l olmak durumunda
kalm lardr. Dini kimliklerini aka ya ayamam lardr. Bu konuya ileride de inilecektir.
67

Bu nedenle aslnda bu yeni devletteki en nemli yenilik milliyetiliktir. Buradaki


Trklk vurgusu ise vatanda lk anlamndaki Trklkten ok millet anlamndaki
Trklktr. Kemalist milliyetilik millet ve devlet yeli ini birbirinden ayrm ve
devlet yeli ini yani vatanda l millet yeli ine ba lam tr. Yani Trkiye
Cumhuriyeti snrlar iinde ya ayan bireyler, Trkm dedikleri ve Trke
konu tuklar srece vatanda lk haklarndan faydalanabilmi lerdir. Dolays ile
vatanda lk tanm grnrde farkl kimlikleri barndrmaya el verir gibi gzkse de
haklardan faydalanabilmek iin millet yeli i zorunludur. Bu nedenle ulusal kimlik
tanm kat ve zorlaycdr (Yldz, 2001). Ayr birer olgu olarak de erlendirilmesi
gereken vatanda lk ve ulusal kimli in snrlar birbirine kar m ve vatanda l a giden
yol ulusal kimli e ait olmaktan geirilmi tir.

Bu ereveden baknca Sabetayclarn da bastrlmas ve asimilasyonu do al


grnmektedir. Ancak, Trkle tirme politikalarnda esas alnan seklerli e, kendi
kimli ini gizleme amacndaki Dnmelerin drt elle sarlmas, onlarn Kemalizmin biz
tanm ierisinde kendilerine kolayca yer bulmalarn ve bu tanmla kapsanmalarn
sa lam tr. Sonuta hissedilen ufak tefek rahatszlklara ra men Kemalizmin geirdi i
farkl milliyetilik evrelerinde Sabetayclar di er etnik kimliklerle kar la trld nda
aslnda kendilerine gayet rahat yer bulmu lar hatta yeni olu an kimlik iin bir ilk rnek
yani arketip te kil etmi lerdir.

Aslnda Kemalist milliyetili in etnik boyutu, sekler boyutu kar snda arasal bir
i leve sahip olmu tur. nk Kemalist milliyetili in znde bir medenile me iradesi
yatmakta ve bu iradenin temelini de dine kar laiklik anlay olu turmaktadr.
Milliyetilik ise bu srecin gereklerine gre ekillenmi tir (Yldz, 2001). Yani aslnda
Kemalist milliyetili in 1950ye kadar geirdi i evrede de alt motif kaytsz artsz
ve sorunsuz Batlla maktr. Nitekim Kado lunun da belirtti i gibi Trkiye
Cumhuriyeti yapt vatanda tanm ile vatanda l bir ykmllkler dizisi olarak
tanmlam , zel alana, aileye dini kurumlara mdahale eden bir tavr benimsemi tir
(Kado lu, 2002, s: 287) ve bu zel alan tanm da her hikayede de grd mz gibi
68

Selaniklilerin ya am pratiklerine byk uyum gstermi tir. Bay Ann annesinin


Keirende ortla dola mas bunun gstergelerinden biridir.

Dnmelerin birincil d mannn yukarda da belirtildi i gibi Kemalizmin biz tanm


iine zorla almak istedi i slamc ve Krt evrelerle olmas da bu adan baklnca gayet
do aldr. 200 yl boyunca Dnme olarak anlan Sabetayc topluluk aslnda belki de ilk
kez Kemalist millet anlay na bu kez dnmeden yani sorunsuz uyum sa lam tr ve
tepeden inme uygulanan ve zel hayata mdahaleden kanmayan yeni vatanda lk
modeli ierisine a da ya am pratikleri sayesinde sorunsuz dahil olmu lardr. Bu
nedenle Trkiye Cumhuriyetinin ulusla ma srecinde sz konusu olan Sabetayclarn
ba ar ile asimile edilmesi de il tam tersi onlarn Trkiye Cumhuriyetinin temel
ilkelerini adeta temsil etmeleri ve di er kimliklerin bu yeni Trklk muhayyelesi
ierisinde asimile edilmeleridir.

te bu nedenle giri blmnde de Sabetayc kimli in aslnda Trkiye Cumhuriyetinin


idealize etti i vatanda kimli i ile uyum ierisinde oldu unu bu nedenle bu kimli i
ta yanlarn kendilerini devlete ait hissetmekle ilgili bir sorun ya amadklarn
savlam tm. Kanmca, daha nce de belirtti im gibi Selanikliler Trkiye
Cumhuriyetinin Trkle tirme srecinde ok da yaralanmam lardr. Evet, bu srete
kendi Sabetayc gemi lerini bastrp sahip olduklar Atatrk miras vurgulam lar
ama asimile edilen di er kimliklerle kar la trld nda en azndan uzun sredir sahip
olduklar bir kimli i yani laik kimli i n plana karmak suretiyle Trklkn bir
paras olmay ba arabilmi lerdir. Btn bu srete bu grubu d layan tek uygulama
Varlk Vergisi olmu tur.

Belki de bu nedenle Bay A ve Bay B yine de kendilerinin devlet tarafndan tannd ve


ayr kaytlarnn tutuldu una dair bir inan geli tirmi kendi ki isel tarihlerinde de baz
olaylar bu inanla de erlendirmi lerdir. Bay A kaynpederinin askeriyeye
alnmamasn, Bay B ise kendisine askerde yaplan muameleyi bu ayrmcl n sonucu
olarak de erlendirmektedir. Her iki olayn da ordu evresinde geli mesi ise ayrca
de erlendirilmesi gereken bir olgudur. Trkiye Cumhuriyeti ordusu bu kesim tarafndan
69

her ne kadar laikli in gvencesi olarak de erlendirilse de ayn zamanda derin devlet
olarak grld nden aralarnda bir mesafe oldu u da aktr.

Grlyor ki Trkiye Cumhuriyeti tarihinde Selaniklilere yaplan bu tek ayrmc


hareket bile bu cemaatin belle inde derin bir yer etmi ve belki asimile olmak
istediklerinden, belki ok iyi gizlendiklerini d ndklerinden ya da kendilerini bu
cumhuriyetle ok fazla zde le mi hissettiklerinden ve hep kayrlmaya al tklarndan
bu ayrmclk phesi onlarda byk bir rahatszlk yaratm tr ve halen de
yaratmaktadr.

te bu kimli in halen su yzne kmamasnn nedenlerini burada arayabiliriz.


70

5. Etnik Kken ve Kimlik

5.1. Vatanda lk ve Kimlik eli kisi

Trkiyedeki vatanda lk tanmnn geli imi izledi im, Selaniklileri Trkiye


Cumhuriyeti vatanda olarak ele ald m ve vatanda olarak konumlarn
de erlendirdi im nceki blmde onlarn vatanda lklarnn sorunlu olmad n
savunmu tum. Ancak bu onlarn kimlik sorunu ya amadklar anlamna gelmez. Bu
blmde etnik kken ve kimlik meselesine de inecek ve Sabetayclarn durumunu bu
perspektiften de erlendirece im.

Vatanda l ele ald m bir nceki blmde Trkiyede vatanda lk ve ulusal kimlik
kavramlarnn birbirinin iine geti ini birine aidiyetin di erine aidiyet ile e
tutuldu unu, vatanda l a giden yolun ulusal kimli e ait olmaktan geirildi ini
belirtmi tim. Dolaysyla da, uygulamalara bakld nda Trkiye Cumhuriyetinde
vatanda lk haklarndan fiili olarak faydalanabilmek iin ulusal kimli e ba l olmak bir
n art olarak belirmektedir. Ancak bu iki kavram birbirinden ok farkl ve ayr ele
alnmas gereken iki kavramdr. Kimlik sadece bireyler iin ve onlardan kaynakldr
(Balibar, 1995). Bireysel kimli in millete, devlete aidiyetle, yani vatanda lkla
kar trlmamas gerekir. Zaten daha sonra ele alaca mz gibi Trkiyede Sabetayclarn
durumu da bize vatanda lk ile kimli in ayr ele alnmas gereken konular oldu unu
gstermektedir.

Vatanda lk ve kimlik birbiriyle belli bir ili ki ierisinde olsa da birbirinden ayrlmas
gereken iki kavramdr (I n ve Wood, 1999, s:19). Vatanda lk kimlik ile
kar la trlnca daha ziyade stat belirten, yasal olana gnderme yapan, baz politik ve
sosyal haklar ve ykmllkleri yerine getirmekle ili kilendirilen bir tanmdr.
Kimlikte ise bu sz konusu de ildir. Ancak kimlik de yasal bir temeli olmamasna
ra men o u zaman hukuki bir takm tart malara neden olur ve gcn de byk
lde buradan alr.
71

Kimlik al malarnda, vatanda lk kuramlarndan farkl olarak birey ve etnisite daha n


plana kmaktadr. Vatanda lk ve vatanda olmakla edinilen haklar kimli in feda
edilmesi kar l nda alnan bir sus paydr aslnda. Yani ka t zerinde vatanda
grlmek, baz sosyal sorumluluklar kar l nda baz haklardan yararlanmak daha
makro bir sylemken, kimlik sylemine inildi inde bireylerden, znel deneyimlerden,
ki isel tarihlerden bahsedilmektedir. Bu nedenle kendini millete, devlete ait
hissetmekle, alt kimli ini doyasya ya amak ve yeniden retme hakkna sahip olmak
arasnda bir ayrm yapmak gerekir.

Kimlik, a a dan yukarya geli en bireylerden ba layarak cemaate yaylan bir olgudur.
Bu nedenle kimlik genellikle kltrel bir olgu olarak ele alnr. Kimlik kar taraftakini
tanmaktan geen dolaysyla da ili kisel bir kavramdr. Al kanlklar, pratikler, kltr,
inanlar, de erler asndan birbirine benzeyen insanlarn kendilerini onlara
benzemeyen insanlara gre kurguladklar bir tanmdr. Dolaysyla kimlik,
ba kalarndan ayrlmay ierdi i kadar birbirine benzemeyi de ieren bir kavramdr.
Kimlik olu turmak, bu benzerli in ve ba kalaryla olan benzemezli in farkna varmay
ve bunu nemsemeyi gerektirir. Zaten birey, bu farkll nemsedi inde di erleriyle
olan benzerli ini yeniden retmek konusunda harekete gemektedir.

Kltrel kimlik ile ulusal kimlik ise birbiri ile kar an kavramlardr. Aslnda bunlardan
biri devlete gnderme yaparken di eri ulusa gnderme yapmaktadr. Yani bir tanesi
gerek di eri ise sanal olarak d nlebilir. Beklenenin tersine ulusa gnderme yapan
ulusal kimlik de il kltrel kimliktir. Ve devletin en nemli grevlerinden biri devlete
kltrel kimli ini vermek ve bunu gerek bir ulusal kimlik haline getirmektir. Oysa
kltrel kimlik bir tane de ildir ve genellenemez ama devletin abas da i te bu gere i
mmkn oldu unca gizlemek ve tekil bir ulusal kimlik ortaya karmaktr (Balibar,
1995).

Kltrel kimli in genellenip tm ulusa mal edilmeye al ld durumlarda hakim olan


kltrel kimlik, ulusal kimlik olmay ba arr. Yani bizim Fransz kimli i, in kimli i,
Alman kimli i diye tabir etti imiz kimlikler o lkedeki hakim kltrel kimliklerdir ve
baz ba ka kimliklerin bastrlmasyla ortaya km ve topluma mal edilmi lerdir.
72

Dolays ile Trkiye ba lamnda szn etti imiz kltrel ve dolaysyla ulusal kimlik
de Snni Trk kimliktir.

Kimlikle ilgili tespit ve tanmlamalar daha ok uzatabiliriz. Ama burada asl nemli
olan kimli in ncelikle ve zellikle bireysel bir mesele oldu udur. Ancak her ne kadar
bireysel de olsa ulusal kimlik mitini olu turmak adna Trkiye Cumhuriyetinin kurulu
srecinde ve sonraki yllarda tekil Trk kimli i olu turmak iin hummal bir faaliyete
giri ildi ini ve bu srete bu topraklar zerinde varolan kimliklerin yara ald n,
basklara maruz kald n, bazen gizlenmek zorunda kaldklarn biliyoruz. Sabetayclk
da bu ba lamda de erlendirilmesi gereken bir kimliktir.

Bu blmde Sabetayclarn aldklar sus pay kar l nda kimliklerinden ne lde


dn verdiklerine bakaca z. Ancak tm bu de erlendirmelere girmeden nce etnisite
ve kimlik kavramlarn incelememiz ve Sabetaycl da bu ba lamda de erlendirmemiz
gerek.

5.2. Etnisite Tanm ve Kuramlar

Etnisite kavram ngilizcede 1950lerde ortaya kan bir kavramdr (Hutchinson ve


Smith, 1996). Kavramn sklkla kullanlmasna neden olan geli me aslnda Asya ve
Afrikada ba layan dekolonizasyon sreci ile yeni lkelerin ortaya kmasdr. Bu
lkelerin halklar tanmlanrken rk ve kolonyal syleme kar ve bu kltrlere
duyulan saygnn bir ifadesi olarak etnisite kelimesi kullanlmaya ba lanr (Guibernau
ve Rex, 1997). Ancak etnik kelimesi Ortaa dan beri Franszca ve ngilizcede olan ve
kullanlan bir terimdir. Kelminenin orijini ise Yunancadaki ethnos kelimesinden
gelmekte ve bu kelime Yunancada Hristiyan ya da Yahudi olmayan pagan iin
kullanlmaktadr. Genel anlamda ise kelime, ortak bir biyolojik ya da kltrel payday
payla an ve birlikte uyumlu bir halde ya ayan insanlar iin kullanlr. Ama una da
dikkat etmek gerekir ki kelime zellikle etnik olmayan bize kar etnik olan teki
olarak kullanlr. Yani etnisite kavram olumlu bir a r mla devreye girmemi tir. te,
bugn bile milliyet ile etnisite arasnda kavramsal olarak ya anan at mann kkenleri
de burada yatmaktadr.
73

Daha sonralar sosyal bilimciler bu kavramn daha kapsaml bir tanmn yapmaya
al rlar. Hutchinson ve Smithin editrl n yaptklar Ethnicity isimli kitapta
etnik grup tanmlamas u 6 ko ula uygunluk ile olu turur (Hutchinson ve Smith, 1996,
s: 6-7):

1. Grup yelerinin kendilerini, yani cemaatin zn tanmlamak iin kullandklar


bir isim olmas.
2. Grup yelerinin ortak bir soy miti ta malar (Burada mit kelimesi zellikle bir
olguya de il de bir inan a i aret ediyor, nk bir etnik grubun olu mas iin
ortak bir soy olgusu de il, duygusu yetiyor).
3. Grup yelerinin, ortak bir tarihi, anlar, nemli olaylar payla malar, grup iin
nemli baz ki ileri kahramanlar tanmalar.
4. Dil, din, treler gibi ortak bir kltr payla malar.
5. Diaspora insanlarnda grld gibi, bir devlet gerektirmese de, vaat edilmi ve
etninin ya ad bir toprak kavram olmas.
6. Etnik grubu payla an insanlar arasnda bir dayan ma bulunmas.

Barth da, antropolojide temel alnan etnik grup tanmlamasnda benzer bir yakla m
gdld nden sz eder. Ancak Barth bu tanmlamalarn bizi etnik grup konusunda
yanl alglamalara srkleyece ini d nmektedir. Ona gre bu tanmlama bizim etnik
gruplar arasndaki snrlarn korunmasn do al bir sre olarak alglamamza neden
olur. Bartha gre etnik gruplar daha sonra de inece imiz gibi subjektif tanmlamalar
ierir (Barth, 2001).

Etnisite al malarnda iki farkl yakla m gze arpmaktadr. Birinci yakla m


etnisitenin insanlarn do umlarndan beri ta dklar kan, dil, din, blge, kltr gibi sabit
zellikleriyle bir etninin paras olduklarn savunur ve buna zc yakla m denir. Bu
yakla m, insanlar bir etnik grubun yesi yapan bu zelliklerin onlar birarada tutan
di er zelliklerden ayrld n ve di er zelliklerden farkl olarak anlatlamayacak ve
hesap edilemeyecek kadar nemli ve de i mez bir ba oldu unu ne srer (Jones,
1997). Etnisiteye byle bakld na etnik kimlik sorgulanamaz, de i meyen, sabit ve
74

tart lmaz bir kimlik olarak ortaya kmaktadr. Etnisiteye zc yakla m benimseyen
sosyal bilimciler ve onlarn yolundan giden di erleri etnisiteyi insan do asnn bir
paras olarak yorumlar ve her insann iinde bir gruba ait olma igdsnn varl na
ve bunun do u tan itibaren sosyalizasyon mekanizmalaryla geli tirildi ine de inir ve
etnik kimli i mutlak olarak alglar.

Etnisiteye bu zc yakla mn kar sndaki duru ise arasalc yakla m olarak


belirmektedir. Bu gruba gre ise, zclerin yakla m etnik kimlikleri romantize, hatta
mistifiye eden bir yakla mdr ve mevcut durumu yeterince aklamaktan uzaktr.
Ayrca onlara gre bu yakla m etnik kimlikleri insanlar zerine, onlarn kendi iradeleri
gzetilmeksizin zorlanan kimlikler olarak alglar ve bu anlamda kimliklerin
ak ganl n, farkl insanlar tarafndan farkl ekilde ya and gere ini grmezden
gelir. Yine ayn gr e gre, zc yakla m tarihsel ve sosyal olaylar etnik kimlik
olu umunda hesaba katmayarak indirgemeci bir tavr sergilemektedir.

Btn bu ele tiriler arasalclarn olaya nasl bakt n da ortaya koymaktadr. Arasalc
yakla m etnisiteye daha i levsel bir adan yakla r, insanlarn ekonomik ve politik
karlar gere i kimliklerinde de i iklikler yaptklarn, bir kimlikten di erine
getiklerini, insanlarn yine karlar gere i baz ortamlarda bir kimliklerini, di er
ortamlarda ba ka kimliklerini n plana kardklarn syler. Yani etnisiteye bu
yakla m, zclerin tersine, etnik kimli i bir veri olarak almayp, bireylerin karlar
gere i oynayabildikleri, zerinde etkin olabildikleri ak gan bir kimlik olarak
alglamaktadr. Onlar do u tan ve sosyalizasyon yoluyla belletilen kodlara ra men
bireyin akl ve kendi iradesiyle kendi do rularn bulabilece ine inanr.

Fredrik Barth bu yakla mn nclerinden biri olarak etnik gruplarn farkl evresel
faktrlerle kar la tklarnda farkl ya ama pratikleri, davran kalplar
geli tirebilece ini bylelikle farkl co rafyada ya ayan ama ayn etnik gruba mensup
insanlardan farklla abilece ini savunur (Barth, 2001). Bartha gre etnik gruplar sz
konusu oldu unda objektif farklla malardan ziyade toplumsal etkile imin belirledi i,
bireylerin kendi kimliklerini tanmlarken kullandklar farklla malar nemlidir. Yani
75

birey kendi objektif etnik grubundan ba msz olarak kendini ba ka bir etnik grubun
paras olarak tanmlyorsa buna kimse engel olamaz.

Arasalc yakla m etnisite al malarn 1970lerden sonra, zellikle Barthn


al malaryla, olduka yaygnla r. Ancak bu yakla m da di erleri tarafndan fazla
indirgemeci olmakla, insan davran n sadece politik ve sosyal karlarla ynlenir
olarak alglamakla ve bylece kltrel ve psikolojik olan dikkate almamakla
sulanmaktadr. Bu ele tirilerin de sonucunda her iki yakla m birle tirmeye ynelik bir
takm teorik al malar ortaya atlr. Ancak sosyal bilimlerin her alannda varolan ve
insan faktrnn kendi kaderi zerinde ne derece belirleyici olabildi ine dayanan bu
tart ma yine tek bir teoride btnle emez (Jones, 1997).

Etnisiteye bu iki farkl bak as aslnda ba ka bir ikilemi de temsil etmektedir. Bu da


nesnelci ve znelci yakla mlardr. Tahmin edilebilece i gibi yukarda szn etti imiz
birinci yakla m, yani zclk, nesnelci bir yakla mdr. Yani insanlar onlarn kendi
znel gr lerinden ba msz olarak geli en kltrel pratikleri ve sosyal-yapsal ba lar
gere i bir etnik gruba dahil olduklarn syler. kinci yakla m, yani arasalc yakla m
ise, insanlarn kendi etnik kimliklerini znel yarglaryla belirleyebilecekleri, kendilerini
u ya da bu gruba bireysel olarak ait hissedebilecekleri fikrini savunur.

5.3. Etnisite Perspektifinden Sabetayclkn De erlendirilmesi

Andrews tarafndan kaleme alnan, Trkiyedeki Etnik Gruplar (1989) isimli kitapta
Trkiyedeki 47 farkl etnik gruptan bahsedilmekle birlikte Sabetayclara ya da
Selaniklilere de inilmedi ini daha nce de belirtmi tik. Oysa ayn kitapta 1876 ylnda
Ruslar tarafndan Karsa yerle tirilmi ve 1965de saylar sadece 20 ki i olarak
belirlenen Almanlar bile bir etnik grup olarak yer almaktadr. Saylar binlerle ifade
edilen Sabetayclarn bu tanmlama ierisinde kendilerine yer bulmamalar dikkat
ekicidir.

Oysa, Sabetayc kimli i, bugne kadar bu konuda yazlm gerek speklatif gerekse bir
ara trmaya dayanan tm metinler incelendi inde, yukarda sayd mz alt ko ul ile
76

tamamen rt en ve dolaysyla etnik grup zellikleri gsteren bir topluluktur. Yapt m


gr meler de bu sav do rular nitelikte sonular vermi tir. Hem Bay A, hem Bay B
hem de Ilgaz Zorlu ortak ritellerden dernek ve lokallerden, ortak bir tarihi payla m
olmaktan, kendi aralarndaki baz blnmelerden, alt gruplardan, Selanike
ziyaretlerinden sz etmi lerdir. Bunlar da bunun Trabzonlu, Kayserili gibi Selanikli
olmaktan farkl bir etnisiteyi payla tklarnn ak gstergesi olarak de erlendirilebilir.

Barthn ne srd gibi etnik gruplar arasndaki ba mllk, ya anan sosyal sistemin
yapsyla ilgilidir. Farkl etnik gruplar barndran sosyal yaplarda, bu yap elverdi i
lde etnik grup yeleri arasnda bir toplumsal olu um ya anr ya da etnik kimliklere
hibir referans sz konusu olmaz (Barth, 2001). Yukarda da detayl bir ekilde
de indi imiz gibi Trkiye Cumhuriyeti ortaya kard sosyal sistem gere i etnik
gruplara referans minimal dzeye indirmi tir. Bu nedenle gerek nesnel gerekse znel
de erlendirmeler sz konusu oldu unda bir Sabetayc etnik kimli inden sz edilebilse
bile bunun toplumsal hayatta grnr bir ekilde ya anmas ve dillendirilmesi dini ve
toplumsal gerekeler nedeniyle mmkn olmam tr.

Bugnk konumlarna bakarsak Sabetayclarn bazlar kimliklerine sahip kmakta ve


Bay A gibi bunu aka sahiplenmekte, bazlar da Bay B gibi asimile olmay tercih
eden bir grnm sergilemektedirler. Bartha gre bu ok anla labilir bir durumdur.
Afganistanda ya ayan Pathanlar zerinde yaplan al malar asimilasyonun evrensel
olmad n gstermi tir. Bir grup Pathan, Beluci kabilesi iinde ya arken sosyo-
ekonomik adan daha olumlu ko ullara kavu abilmek adna o grubun siyasal
de erlerini kabul edip, kendilerini Pathan olarak tanmlamaya devam etmi lerdir,
bazlar ise bunu yapmay reddetmi lerdir.

Bartha gre benzeri durumlar pek ok tarihsel olu umda kendini tekrar etmi tir.

Yine Bartha gre ok etnili toplumsal sistemlerde etnik grup yelerinin birbirlerinden
farkl sektrlerde al arak hayatlarn idame ettirmeleri sz konusu oldu undan
bunlarn kendi aralarnda srekli ileti im ve etkile ime girme zorunluluklar ortadan
kalkar. Byle durumlarda aznlk gruplar o unluk toplumuyla girdikleri ili kilerde
77

kendi kltrel kimliklerini zgrce sergilemekten kanrlar ve o unluk toplumunun


kltrne uymak ve asimile olmak gerekti ini d nrler.

Bu adan Sabetayclar de erlendirdi imizde, onlarn aka etnik grup zellikleri


sergilediklerini ancak bu toplulu un tpk Barthn bahsetti i bu nedenlerden tr
o unluk toplumuyla girdikleri ili kiler sonucu ve aldklar sus pay gere i bir etnik
grup gibi davranmay tercih etmediklerini ve asimile olmak e ilimi gsterdiklerini
grrz. Ancak sindirilmeye al lan di er etnik gruplarla kar la trld nda
Sabetayclar dini de erlerini sergilemekten kansalar da Trkiye Cumhuriyetinde
kurulan laik dzen bu grubun kltrel ve toplumsal de erlerini benimseyen bir yap
sergiledi inden onlar din d ndaki kltrel varlklarn ortaya koymaktan
ekinmemi lerdir. Sonu olarak Sabetayclk dini kimli in d land ama sosyal
de erlere sahip kld , bu anlamda yar asimile olmu yeni bir kimli e do ru
evrilmi tir.

5.4. Kimlik Tanm ve Gndeme Geli i

Etnisiteye znelci ya da nesnelci adan ele almak tart labilir olsa da konu kimlik
kavramna gelince bu tart masz bir ekilde znel yakla mla ele alnmas gereken bir
kavramdr. Hatta biraz daha ileri gidip, kimli in etnisite kavramnn znelci hali
oldu unu dahi savunulabilir. Etnik kkenin bir takm verilere, olgulara, yukarda
sayd mz ko ullara gre belirlenip belirlenmedi ini d nebiliriz ama kimlik mutlaka
znel bir meseledir. nsan etnik kkeni ne olursa olsun kendini kimlik olarak ondan
ba msz ekilde de erlendirebilir. Yani etnistenin ak kanl n kabul etmesek bile
kimli in ele avuca gelmez halini, tamamen algsal bir olgu oldu unu teslim etmek
zorunda kalmaktayz.

Bunu Ilgaz Zorlunun hikayesi zerinden savunmak ya da aklamak mmkndr, Ilgaz


Zorlu anne tarafndan ald Selanikli kimli ine babasnn etnik kkeninden ba msz
olarak sahip kmakta hatta bunu daha da ileri gtrerek Yahudi kimli ini
benimsemektedir. Sonuta ka t zerinde yazanla Zorlunun ait hissetti i kimlik
arasnda byk fark ortaya kmaktadr. Ka t zerinde Mslman grnen Zorlu,
78

kendini Yahudi olarak tanmlamaya ba lar. Ilgaz Zorlunun bu farkl ortadan kaldrmak
iin harcad aba devletin ve kurumlarn buna bireyler kadar esnek bakamadklarnn
ve konuyu ne kadar zc bir adan ele aldklarnn ak bir gstergesidir.

Herkesin bir kimli i oldu u gere i ancak son yllarda kabul grmeye, gemi te ulus
devletlerin basksyla adeta tabu olarak nitelenen kimlik meselesi aka konu ulur
olmaya ve daha yo un bir ekilde gndemimize girmeye ba lam tr. Ilgaz Zorluyu da
bu konuda aba harcamaya iten aslnda son yllarda ya anan ve kimlik meselesinin daha
fazla sahiplenilir ve konu ulur olmasna ynelik geli en trendlerdir. Artk insanlar
yllardr bastrmak zorunda kaldklar kimliklerine daha fazla sahip kmakta ve bunu
daha yksek sesle ifade etmektedirler. Ilgaz Zorlu d ndaki Sabetayclar ise buna bir
istisna olu turmaktadrlar.

Kimliklerin gndeme yo un olarak gelmesinin ardndaki neden, Bartha gre etnik az


geli mi toplumlarda ya ayan etnosentrist yeni sekinlerin geli mi toplumlarla
ileti ime gemeleridir. Bu yeni sekinler kendi etnik gruplarn egemen toplumsal
yapya entegre etme giri iminde bulunmak istemi ler ve bunu yapmalar iin yoldan
birini tercih etmeleri gerekmi tir: Birincisi, nceden varolan sanayi toplumuna ve
kltrel yapya dahil olmaktr. kincisi, aznlk statsn kabul edip, kendi kltrel
farklarn n plana karmadan asimile olmay tercih etmektir. nc olarak da
kaynaklardan daha fazla pay alabilmek iin etnik kimli e vurgu yapan yeni bir
toplumsal olu uma gitmektir. Bartha gre birinci strateji kamusal alanda farkllklarn
yitirmi ama kendi iinde kltrel adan muhafazakar bir olu uma, ikinci strateji
o ulculu un olmad ve asimilsayonun tam oldu u bir yapya, ncs ise ayrlk
ve ulusu hareketlerin ya and bir yapya neden olacaktr (Barth, 2001).

Nitekim Trkiyede ve dnyada son 30 ylda Barthn 1969 ylnda yapt bu analizi
do rular etnik hareketlilik ya anm tr.

Trkiye, her eye ra men bu konunun gndeme gelmesini uzun yllar bastrmaya al an
lkelerden biridir. Trkiyede Trklerden ba ka kimlikler oldu unu, bu kimliklerin
sahipleri d ndakiler 20. yzyln son 30 ylnda farketmeye ba lam lardr. Kabul
79

etmek gerekir gibi bugn 40l ya larnda olanlarn ilk ve ortaokul yllar, Misak- Milli
snrlar ierisinde ya ayan herkesi Trk zannederek gemi tir. Bruinessenin de
belittti i gibi Krt szc nn kendisi bile uzun yllar boyunca adeta bir tabu olmu
ve resmi a zlardan duyulmam tr (Bruinessen, 1995).

Ge de olsa, btn bu Trklk muhayyelesinin bir kurgu, bir yanlsama oldu unu,
evremizde kimlikten ok bir ey olmad n, insanlarn mecbur olduklar iin o u kez
kendilerini Trk diye tanmlamak zorunda kaldklarn, Trkiye Cumhuriyeti vatanda
olmakla Trk olmann ayn eyler olmad n rendik, nk ulusal kimlik tekil bir
vatanda lk ve kltrel kimlik hayali zerine in a edilmi ti. Zaman iersinden
ya ananlar bize insanlarn vatanda olmakla yetinmediklerini onlarn kimliklerini, etnik
kkenlerini de yksek sesle sylemek, kendi dillerini serbeste konu mak, renmek ve
kimliklerini ya amak istediklerini retti. Ve ne yazk ki bu lkede biz tm bunlar
renene kadar sadece tekini de il aslnda birey kavramn inkar ettik (Neyzi,
2002).

5.4. Kimlik Perspektifinden Sabetaycl n De erlendirilmesi

Yukarda da de indi imiz gibi Sabetayclk aslnda baz ynleriyle asimile olmu , baz
ynleriyle ise adeta topluma mal olmu bir kimlik grnm sergilemektedir. Kimli in
dini gndermeleri onu hasr alt etmeyi, ona dair her trl referans reddetmeyi ya da
gizlemeyi gerektirmi tir. Ama bu onun bireysel bir kimlik oldu u gere ini de i tirmez.
Bir kkene ya da bir co rafyaya gnderme yapan Selaniklilik terimi onun rtk bir
ekilde bir kimlik olarak telaffuz edilmesine imkan tanm tr. Bu haliyle sanki
Kayserililik, Tarbzonluluk gibi normal ve kabul edilir bir platforma ekilmi , adeta
me rula trlm tr.

Yapt mz gr meler bize aslnda halen byle bir kimli in varoldu unu gstermi tir.
Bu ki ilerin byle bir al maya katlmaya ikna edilmeleri bile kendilerinin
ara trlmaya de ecek bir konu ya da kimlik olu turduklarn d nmelerindendir.
80

Ancak Sabetayclar kimliklerini a a vurmay hibir zaman tercih etmedikleri gibi,


kimliklerin daha rahat ifade edildi i, bununla ilgili at malarn ve tart malarn gze
alnd bu dnemde dahi onlar halen pasif birer birey kalabal olarak ya amay
cemaatle mi bir topluluk olarak ya amaya tercih etmektedirler. Varolan ve genlerin
halen devam etti i Karaka lokali kimliklerini ya atmaya ynelik tek abalar ama bu da
din gere i i in dini taraf n plana karlmadan yaplmaktadr. Toplulu un Karaka lar
d ndaki byk blmnn ise oktan asimile oldu u grlmektedir.

Bu nedenle de Ilgaz Zorlunun cemaati grnr klmaya ynelik abalar iddetle


ele tirilmektedir. Bu kimli i aklamaya, ak etmeye ynelik her trl giri im
d lanmaktadr. Bay A, kimli in din ynne sahip kan bir ki ilik olmasna ra men o
da bunu zel toplantlarla kendi arkada evresi ierisinde gerekle tirmektedir. Zaten
din gere i ibadet kalabalk gruplarla yaplmamaktadr, ibadet anlay bireyseldir.
Mslmanlk kisvesi altnda da gerekli ibadetler yerine getirilebilmektedir. Bay Bnin
ise dinle ilgisinin zayf oldu u grlmektedir. Onun sevdi i yemeklere duydu u zlem
d nda bu kimli e dair bir ba ll gzlemlenmemi tir.

Grnen o ki Selanikliler Bay Ann szn etti i ve halen ocuklarnn zaman zaman
gitti i lokal d nda bu kimli e sahip kacak bir faaliyette bulunmamaktadrlar, bu
kimli i benimsememekte ve gelecek ku aklara aktarmamaktadrlar.

Dolaysyla bir kimlik hatta bir etnik kken oldu u asla yadsnamayacak bu olgunun
kendi mensuplar tarafndan bile bu ekilde adlandrlmasndan duyulan rahatszlk
bunun ne kadar sorunlu bir kimlik oldu unun ak bir gstergesidir. Ancak, Sabetayc
kimli i Trkiyedeki sorunlu birok kimlikten sadece bir tanesidir. Yukarda
gayrimslimlerin durumuna de inmi tik. Burada da Trkiyedeki di er iki nemli
kimlik meselesine ksaca bakmaka fayda var.

Krt kimli i ku kusuz Trkiyedeki kimlikler ierisinde en yaygn ve en sorunlusudur.


Krt ulu ulu u byk lde onyllar sren asimilasyon basks sonucu ortaya km
ve bu basklara bir tepki olarak geli mi tir. 1920 ve 30lu yllarda son derece sert bir
biimde bask altna alnan Krtler bulunduklar yerlerden g etmek durumunda
81

braklm lardr. Hareket 1970lerde yeniden canlanm tr. nceleri ayrlklktan sz


etmeyen bir hareket olarak filizlenmi ama daha sonralar iinde bulundu u konjonktr
gere i daha ayrlk bir havaya brnerek iddete ynelmi tir. 1970lerin sonlarna
do ru PKKnn kurulmasyla hareket hzlanm ve Krtlerin Trk burjuvazisinin
smrgesi oldu unu ileri srerek ba mszlk hareketine dn m tr. 1984den sonra
gerilla eylemleri yo unluk kazanm ve Trkiyede binlerce insann lmne yol aacak
bir i sava srecine girilmi tir. PKK ierisinde bulundu u ideolojik kmaz ve kuvvetli
kar koyu onlar iddet politikalarndan vazgemeye ve daha pragmatist bir izgide yol
almaya zorlanm tr (Bozarslan, 2002). calann yakalanmasyla hareket Krtlerin
kltrel haklarnn tannmasn talep eden siyasi bir yola girmi tir. Trkiyenin
Kopenhag kriterleri erevesinde Krtlere baz kltrel haklarn vermek durumunda
kalmasnn Krt sorununu nasl bir yeni dnemee sokaca ise halen belirsiz bir
olgudur.

Grld gibi Trkiyedeki Krtlerin kimlikleri de vatanda lklar gibi sorunludur.


Sadece iddete ynelenler de il pek ok Krt, kimli ini ve haklarn savundu u iin
cezalandrlm ve zarar grm lerdir. Toplumun st katmanlarna kmay ba arm
aznlk ise asimile olmay tercih etmi , Krtlklerini bu srete dile getirmemi lerdir.

Trkiyede bir ba ka kimlik sorunu Snni Trk kimli ini ne karan Cumhuriyetin
Alevilerinin durumudur. Aslnda Alevilerin durumu bir adan Sabetayclara benzer bir
durumdur. Aleviler uzun yllar boyunca kendilerini slamiyet ve Arap etkisinden
koruyarak slamiyet ncesinin Trk geleneklerini muhafaza etmi lerdir. Bu nedenle
Trkiye Cumhuriyetinin ilk yllarnda Trkl n gerek, bozulmam , z temsilcileri
olarak kabul grm lerdir. eriat ve hilafeti kaldran Kemalist dzenin aydnlar
tarafndan Trk milletininin otantik temsilcileri olarak benimsenmi ve Osmanl
Dneminde yoksun kaldklar merkeze do ru a rlm lardr. Ama buna bir art
konmu tur. O da laik olmalar ve dini tre ve geleneklerini uluorta ya amamalardr.
Yani Alevilik, z Trklk olarak alglanp homojen Trklk kurgusuna dahil edilirken,
tpk Sabetayclarda oldu u gibi dini pratikleri bunun d nda braklm tr. Aleviler ne
denli me rula rlarsa me rula snlar i te bu sebeple her zaman biraz marjinal olarak
kalmak durumunda kalm lardr. Nitekim daha sonraki yllarda, gerek Turancl n ve
82

milliyetili in ekil de i tiririp Alevileri zndk ilan ederek d lamasyla, gerekse


kendileri sol akmlar ierisine ekilmeleriyle, dini basklara ve hatta iddete maruz
kalm lardr (Kk, 2002).

Gnmzde dahi Alevilerin tam bir inan zgrl ne sahip olduklar sylenemez.
Halen, bu topraklarda insanlarn g slerini gere gere Ben Aleviyim demeleri gtr.
Tpk Sabetayclar gibi baz komplo teorilerinde phe znesi olarak alglanmaktan
kurtulamazlar.

Grld gibi kimlik olgusu Trkiyede hep sorunlarla birlikte anlr olmu tur. Ancak
ya anan tm sorunlara ra men etnik kimlik sahipleri devletin basklar kar snda sineye
ekilmek yle dursun tam aksine kltrel kimliklerine ve haklarna sahip kmak adna
srekli sava m vermi lerdir. Sabetayclar bu iki ana etnik kimlikle kar la trld nda,
hi yoklarm gibi davranmay tercih etmi lerdir. Bunun nedenlerine a a da
de inece iz.

5.6. Kimliksizli i Tercih Eden Cemaat: Sabetayclar

Grlyor ki, Trkiye Cumhuriyeti ulusal kimlik ile vatanda l ne kadar bir btn
olarak alglamaya al tysa da Trkiyede bulunan kltrel kimlikler ulusal kimlik
ierisinde ba aryla eritilemedi i iin ve sadece hakim olan Snni Trk kimlik resmi
ulusal kimlik olarak kabul grd iin di er tm kimlikler bastrlm lar, ezilmi ler,
yok saylm lardr. Bu kimliklerden biri de Sabetayclktr. Ancak di er aznlk
kimliklerinin aksine onlar, Trk devletine ait olmakla ilgili byk sorunlar
ya amam lardr. Onlar dinlerinden taviz vermeyi kabul etmi ler, toplumsal katmanlar
arasnda ykselmek, ya da ykseklerdeki konumlarn korumak adna kimliklerini geri
ekmeyi semi lerdir. Trkiye Cumhuriyetine Sabetayc, Dnme ve hatta mbadil
kimli i ile dahil olan bu grup kendi kimlik sorununu gndeme getirmeden ya ayarak
devlete sorunsuz dahil olmay tercih etmi tir.

Sabetayclar sz konusu oldu unda somut olarak bir kimlik hatta bir etnisite sz
konusuyken onlar bunu unuttuklar ve stn rtmeyi tercih ettikleri iin byle bir
83

kimlikten sz edememekteyiz. Bu nedenle de Sabetayclar kimliklerine sahip


kmayarak onu ya atmaya al mayarak aslnda kimlik kuramlaryla ters d en bir
tablo sergilemektedirler. Her trl tehdide ra men ve pek ok zorluk gze alnarak
sahip klan birok kimlik varken Sabetayclarn neden bunu tercih etmedi ini
incelemek gerekmektedir.

Sabetayclarn ya da sabk Sabeyatclarn kimliklerine sahip kmamak iin e itli


nedenleri oldu u ne srlebilir.

Trkiyedeki Sabetayclarn byk blmnn aileleri, bizim hikayesini ele ald mz


Bay A, Bay B ve Ilgaz Zorlu gibi mbadele ile Trkiyeye gelen kesimden
olu maktadr. Mbadeleye maruz kalmak ise bu insanlar ya adklar topluma ikinci kez
yabancla trm tr.

Selanikte hem Rumlar hem de Mslmanlar tarafndan kabul grmeyen kendi ilerine
kapal bir topluluk olarak ya arken ve bu ortama uyum sa lamay e itime verdikleri
nemle byk lde ba arm ken, mbadil olmak zorunda kalm lar ve yeniden
geldikleri topraklarda d lanma sorunuyla kar la m lardr (Gkat, 2003). Yukardaki
blmlerde Karaka zade R t olayndan ve daha mbadele ba lamadan onlara kar
geli en olumsuz kamuoyundan sz etmi tik. ki kere st ste ya amak zorunda
kaldklar bu entegrasyon sorununun onlar bu kimli e sahip kma konusunda
yreklendirmedi i kolayca tahmin edilebilir.

Sabetayclarn kimliklerinin bir zelli i de dinsel kkenli bir kimlik olmasdr. Bu din
de yine kendi kurallar gere i gizli ya anmas gereken mistik bir tarikat niteli indedir.
Dolaysyla tm di er mistik tarikatlar gibi belli bir ketumiyet gelene i iermekte ve
dinin toplumsal olarak ya anmasn kstlamaktadr. Sabetaycl n do asndaki bu
gizem de kimli in aka ya anmasna byk bir engel getirmektedir. Yapt mz
gr melerde Bay A ve Bay Bnin bu konularda konu malarnn dine ba l olanlarca
ho kar lanmayaca n belirtmeleri, dinin bu konudaki kat tutumunu aka ortaya
koymu tur.
84

zel olarak e itilmek zere seilmi baz ocuklar d nda dini bilgi sadece cemaat
iinden evlenenlere aklanmakta bu da giderek daha zorla t iin bu bilginin
yaylmas ve dolaysyla kimli in yeniden retilmesi de giderek daha zorla maktadr.

Kimli in dini bir kimlik olmas ve Yahudilikten gelmesi Trkiyedeki kktendincilerin


tepkisini ekmesine neden olmaktadr. Gizlili in ve kimli i sahiplenmekte ya anan
ekincenin bir di er nedeni de budur. Kktendinci basn bu kesimi Trkiyeyi
ynetmekle ve bunda alttan alta aktif bir rol oynamakla sulamakta ve bu konuyu sk
sk gndeme getirmektedir. Bu nedenle dini yn baskn siyasal partilerin hkmette
yer ald dnemlerde Sabetayclar bu kimli i konu makta ve ifade etmekte daha byk
ekince gstermektedirler.

Bence kimli in sahiplenilmemesindeki ve kimliksiz bir cemaat olarak ya anmasnmdaki


en nemli etken ise gizli kimli in kltrel alt yapsnn Trk kimli i iin ngrlen
temel yap ile birebir uyumlu olmasnn buna gerek brakmad dr. Sabetayclar ya da
daha genel bir ifade ile Selanikliler zaten ya am prati i, dine, e itime bak lar ve bir
takm kltrel de erleri gz nne alnd nda ideal vatanda portresi ile tam bir uyum
sergilediklerinden Trkiye Cumhuriyeti ierisinde kimliklerini aka ifade etmedikleri
halde -zaten dinen de gizli tutulmas gereken birka zel ritel d nda- ya amakta hi
bir sorun ya amamaktadrlar. Bu nedenle de bunu aka ifade etmek ve haklarn
savunmak gibi bir kavgann da iinde yer almalar gerekmemektedir. Kimlik dinden
kopup toplumsalla tka ulusal kimli e yaknla m bu da ortada sahiplenilecek zel bir
de er brakmam tr.

Sonuta kar mza gayri me ru bir kimli e sahip oldu u iin kimliksiz ya amay seen
ama haiz oldu u di er zellikleriyle de rnek bir me ru vatanda portresi km tr.
85

6. Sonu

Bu al mada vatanda lk, milliyetilik, etnik grup, kimlik ba lamnda Sabetaycl


irdeleyip bu grup zerinden bu kavramlar akl a kavu uturmaya, Trkiye
Cumhuriyetinin kurulma ve geli me srecinde bu kavramlarn nasl olu up,
evrimle ti ine ve Sabetayclk zerindeki etkilerini incelemeye al tm. Biz szl tarih
al mas olarak ele ald mzdan bu inceleme 3 ki isel hikaye zerinden gerekle ti.

Btn bu al ma, ba langtaki savm do rular nitelikte bu insanlarn vatanda lkla


ilgili bir sorun ya amadklar ama kimlikleriyle ilgili baz rahatszlklar oldu unu
ortaya karm tr. Cumhuriyetin kurucularyla birebir uyum iinde olan laikli e,
e itime ve meritokrasiye inanan alt kltrleri onlar Trkiye Cumhuriyetinin rnek
birer vatanda konumuna getirmi tir.

Burada zellikle Sabetayclarn laiklik anlay na vurgu yapmakta fayda vardr.


Atatrkn ve Cumhuriyetin alt ilkesinden biri olan laiklik gnlk hayata yansmas
arzu edilen biimiyle Sabetayclarn dini ya ama pratikleriyle bire bir rt mektedir.
Sabetayc gelene in ve dolaysyla Dnmeli in hem dinen hem de biraz mecburen
prati ine yansm olan dini znel hayatn, ev hayatnn bir paras olarak ya amak,
toplu dini ritellerden ziyade bireysel ya da ailevi dini ritelleri tercih etmek ve bunlar
da gizlilik ierisinde gerekle tirmek, dini toplumsal hayatn bir paras olmaktan
karp gnlk hayatta ona dair btn atflar ortadan kaldrmak, dini adeta kltre
indirgemek Kemalizmin de tercih etti i ve Atatrkn bir model olarak sundu u slam
-ya da laikli i- gnlk hayatta ya ama eklidir.

Bu ba lamda de erlendirildi inde Selanikliler Trkiye Cumhuriyeti iinde Trkl e


do ru evrilemeye zorlanan bir ok alt kimlikten ok daha avantajl bir konuma sahip
olmu lardr. Burada Alevilerin durumuna benzer bir konumda olmalarna ra men Alevi
gelenekeleri dini pratikleri aka ya amay gerektirdi inden onlar Sabetayclar kadar
ansl olmam lardr.
86

Yine bu nedenle brokraside kolaylkla kendilerine yer bulmu lar ve hatta d lanan
di er alt kimlikler tarafndan siyasi bir elit olu turmakla sulanacak kadar gzde bir
konuma sahip olmu lardr. Bay A tarafndan da dile getirilen Selaniklilere zg
kibirin altnda da bu Cumhuriyetin ehirli eliti olma zelli i ve kendini Snni Trk
kimli inin modeli olarak grme e ilimi aranabilir. Dolays ile Dnmeler ya da
Selanikliler aslnda Trkiye Cumhuriyetini in a eden Makedon kkenli alt kltrn bir
paras olarak de erlendirilebilir ve vatanda lkla bu lde sorunsuz
eklemlenmelerinin kkenleri de burada aranabilir.

Ancak te taraftan Selaniklilerin kimliklerini ya ama ve onu gelecek nesillere aktarma


konusunda sorunlar ya adklar da aka gzlemlenebilir bir olgudur. Bugn mevcut
oldu u d nlen ve Karaka lar tarafndan birka bin olarak ifade edilen Karaka lar
toplulu u bu kimli i ya amaya en hevesli grup olarak belirdi i halde onlar bile bu
konuda olduka ekingen davranmaktadrlar. Ancak 90lardan itibaren uzun yllardr
sessiz kalan bu kimlikte son yllarda ykselen mistisizm trendinin de etkisiyle bir
hareketlenme gzlemlenmektedir. Bu alanda yaynlanan yeni kitaplar bu kkenden
geldi ini bilen ya da d nenlerde yeniden bu konuyla ilgilenme ve kklerini anlamaya
ynelik bir merak uyandrm tr. Ezoterik konulara merakl bir grup Selanikli de da bu
konuyu kendi zel gndeminde tutmakta ve daha yo un ya amaktadr. Gr me
yapt m ve ki isel hikayelerine bu al mada yer verdi im Ilgaz Zorlu ve Bay A bu
ki ilerden ikisidir.

Karaka larn dinle zel bir ba bulunmayan bir blm, Yakubiler ve Kapanclar ise
genellikle asimile olmay tercih etmi lerdir. Asimile olmay tercih eden grubun
kendilerini Trabzonlular ya da Kayserililerden farkl grmeme abas ve olay bu
ekilde formle etme konusundaki hevesi ise bunun aslnda hi de o kadar basit
olmad nn i aretlerini iermektedir. Bugn hemen hemen Trkiyenin her ilinin
stanbuldaki dayan ma derneklerinin aktif ve gururlu yeleri bulunuyorken
Selanikliler (sadece Karaka lar) bunu neredeyse bir yeralt rgt gizlili inde
gerekle tirebilmektedirler. o u bunu bile yapmaktan ekinmektedir. Karaka lar
d ndaki cemaatler ise tamamen asimile olmu ve endogamiyi devam ettiremedi i anda
yok olan bir topluluk olmalar nedeniyle gemi le ba larn srdrememi lerdir.
87

Burada anla lmas gereken temel konu kimli in erozyona u ramasnn gnll m
yoksa zorunlu mu gerekle ti idir. Bir ba ka deyi le, Selanikliler kimliklerini ya ama
ya da srdrme konusunda isteksizler midir yoksa bu kimli i unutmaya ve yadsmaya
kendilerini zorunlu mu hissetmektedirler?

Benim yapt m gr melerden ald m izlenim her iki seene in de bu sonuta etkili
oldu u ynnde olmu tur. Ilgaz Zorlunun zel durumu haricinde, yukarda hikayesi
yer alan iki ki i ve hikayesine yer veremedi im nc ahs hem bu kimli i ta maya
dair bir rahatszlk duymakta hem de bunu devam ettirmenin ok gerekli olmad n
d nmektedirler. Her birinin byle d nmek iin kendine zel gerekeleri
bulunmaktadr.

Kimli i ta maktan duyduklar rahatszl n kkeninde kendilerinin devlet (M T ya da


ordu) tarafndan tannmas ya da bilinmesine inanmalaryla ilgilidir. Kendilerinin ayr
bir kaytlarnn bir yerde tutuldu unu d nmekte ve 1942de onlar Varlk Vergisi
uygulamasyla di er vatanda larndan ayran devletin, bir gn yine onlar ayr bir snfa
koyaca na dair bir endi e ta maktadrlar.

Bu kimli i ta maktan rahatszlk duymalarna bir ba ka neden de dini kesimin onlarla


ilgili rettikleri komplo teorileri ve Yahudi d man kesimin h mna kolayca hedef
olabileceklerini d nmeleridir. zellikle din vurgusu yksek hkmetler dneminde
bu kimli i ta maktan duyduklar rahatszlk daha da ykselmektedir.

Bu kimli i ta maya ynelik kendi isteksizlikleri ise daha ok ki isel nedenlerden


kaynaklanmaktadr. Kimli i srdrme arzusu konusunda en temel veriyi ki inin kendi
ocuklarn cemaat ierisinden evlendirme iste i olarak alrsak; Bay A dini
al malarnda yapt almla Sabetaycl n giderek d na d t nden, Bay B ise
dine olan ilgisizli i nedeniyle temel olarak dini bir kimlik olan bu kimli i srdrmekte
giderek daha isteksiz oldu undan kendi ocuklarn cemaat ierisinden evlendirmek
konusunda ok hevesli grnmemektedirler. Her ikisi de pratikte zaten bunun ne kadar
zor oldu unun da farklndadr. Endogamiyi srdrmek topluluk cemaat d evililiklerle
88

iyice kld iin giderek daha da zorla m tr. Ayrca kendi ocuklar zerinde
evlilik konusunda bir bask uygulamak ya am gr lerinin d nda yer almaktadr.

Kltrel olarak kimliklerini ya amak konusuna gelince bu konuda ok byk bir istek
belirtmeseler de belli pratikleri uygulamaya devam etmekte ve ocuklarna da szsz bir
ekilde baz gelenekleri aktarmaktadrlar.

Daha nce de belirtti im gibi Trkiye Cumhuriyetinin arketipik vatanda profiline


halen tam bir uyum sa ladklarndan ve kimli e tutunmak iin n artlardan biri olan
teki perspektifinden yoksun olduklarndan bu konuda yeterince istekli olma
motivasyonunu bulamamaktadrlar.

Sabetayclar kabul grmeyen bir kimli e sahip olduklar halde ulusal kimli e bir arketip
olu turduklar iin bu zellikleriyle halen rnek ve me ru bir vatanda portresi
izmektedirler. Bu nedenle Cumhuriyetin dnnde ya da bugnnde ne ma dur ne de
ma dun olduklarn sylemek gtr.

Bu al ma ile ki isel hikayeden hareketle Sabetayc toplulu un bugn ierisinde


bulundu u durumu anlamak adna nemli bir yol kat etti imi, Andrews tarafndan etnik
bir grup olarak anlmaya de er grlmeyen Selaniklilerin kendi ilerinde gemi te ve
bugn ya adklar dini, kltrel ve kimli e ili kin gerekleri ortaya serdi imi
d nyorum.

Gelecekte bu etnik grubun tamamen asimile olaca n ve Ilgaz Zorlunun ki isel


abalarna ra men yine yukarda belirtti im isteksizlik yznden cemaat olarak d a
dnk almlar yaplamayaca n d nyorum. Etnisitenin bu kadar ykseldi i,
mistisizmin dnya apnda ykselme e iliminde oldu u, masonlu un bile yer altndan
yer stne kt bu dnemde hala sessiz ve gizli kalmay tercih eden bu cemaatin bu
giz perdesi altnda yava yava eriyip yok olaca na inanyorum.
89

Referanslar

Ahmad, F (1994) Modernle en Trkiyenin Olu umu. ev: Y. Alogan, stanbul: Sarmal
Yaynlar

Ahmad F. (1996) ttihatlktan Kemalizme. ev. F. Berktay. stanbul : Kaynak.

Akar, R. (2000) A kale Yolcular: Varlk Vergisi ve al ma Kamplar. stanbul: Belge


Yaynlar

Andrews, P.A. (1992) Trkiye'


de Etnik Gruplar. ev: M. Kp o lu. stanbul: Ant
Yaynlar.

Back, G. (2003) Devlet ve Birey A nrken Kamusal Alan D nmek. Sivil Toplum
(1) 2, s: 25-29.

Bali, R. (1999) Bir Trkle tirme Serveni (1823-1945), stanbul: leti im Yaynlar.

Bali, R. (2001) Musann Evlatlar Cumhuriyetin Yurtta lar. stanbul: leti im


Yaynlar.

Bali, R. (2002) Anlarda ve Syle ilerde Sabetayclar, Tarih ve Toplum, Cilt 38, Say
223: 26-36

Balibar, E. (1995) Culture and Identity (Working Notes). The Identity in Question
iinde, haz. John Rajchman, New York: Routledge, s: 173-196.

Barth, F (2001) Etnik Gruplar ve Snrlar, ev: A. Kaya , S. Grkan, stanbul: Ba lam
Yaynlar

Bora, T. (2002) "'


Ekaliyet Ylanlar...'Trk Milliyetili i ve Aznlklar" Modern
Trkiyede Siyasi D nce Cilt 4: Milliyetilik iinde, haz. Tanl Bora, stanbul:
lleti im Yaynlar, s: 911-918
90

Bozarslan, H. (2002) Krt Milliyetili i ve Krt Hareketi Modern Trkiyede Siyasi


D nce Cilt 4: Milliyetilik iinde, haz. Tanl Bora, stanbul: lleti im Yaynlar, s:
911-918

Brubaker, R. (1996) Nationalism reframed. Nationhood and the National Question in


the New Europe. Cambridge: Cambridge University Press.

Bruinessen, M. (1995) Krdistan zerine Yazlar. ev: N. Kra, B. Peker, vd.,


stanbul: leti im Yaynlar.

Canefe, N. (2002) Turkish Nationalism and Ethno-symbolic Analysis: The Rules of


Exception. Nations and Nationalism 8, 2 iinde, haz. Anthony Smith, Blackwell
Publishing, s: 133-155.

Canefe, N.& Bora, T. (2002) Trkiyede Poplist Milliyetilik, Modern Trkiyede


Siyasi D nce Cilt 4: Milliyetilik iinde, haz. Tanl Bora, Istanbul: leti im
Yaynlar, s: 635-662.

Dervi , H. (1986) Sabetay Sevi Olay ve Dnmeler. Tarih ve Toplum, 30: 9-14.

Dndar, F. (2002) "Milli Ezber: Saf Trk- Kar k teki", Modern Trkiyede Siyasi
D nce Cilt 4: Milliyetilik iinde, haz. Tanl Bora, Istanbul: leti im Yaynlar, s:
893-900.

Dzda , M. E. (2002) Yakn Tarihimizde Dnmelik ve Dnmeler. stanbul: Zvi Geyik


Yaynlar.

Epstein, P (2000) Kabala Musevi Mistiklerinin Yolu, c.1993. ev. N. Karayazgan, .


Barkn. stanbul: Dharma Yaynlar
91

Ersanl Behar, B. (1996) ktidar ve Tarih: Trkiyede Resmi Tarih Tezinin Olu umu, c.
1992, stanbul: Afa Yaynclk.

Eygi, M. . (2000) ki Kimlikli, Gizli, Esrarl ve ok Gl bir Cemaat Yahudi Trkler


Yahut Sabetayclar. stanbul : Zvi-geyik Yay.

Deringil, S. (1998) The Well Protected Domains: Ideology and Legitimation of Power
in the Ottoman Empire 1876-1909. London: Tauris.

Freely, J.(2001) Kayp Mesih: Sabetay Sevinin zini Srerken. ev. A.T. Teke.
stanbul: Remzi Kitabevi.

Galante, A. (2000) Sabetay Sevi ve Sabetayclarn Gelenekleri, c. 1935. stanbul: Zvi-


geyik Yaynlar.

Gellner, E. (1998). Milliyetili e Bakmak. stanbul: leti im Yaynlar.

Gkat, M.A. (2003) Nfus Mbadelesi: Kayp Bir Ku a n Hikayesi. stanbul:


leti im Yaynlar

Gvsa, . A. (2000) Sabetay Sevi. c. 1996, stanbul: Milenyum Yaynlar.

Greenfeld, L. (1992) Natonalism: Five Roads to Modernity. Massachusstts: Harvard


University Press.

Guibernau, M. ve Rex, J. (1997) Introduction. The Ethnicity Reader : Nationalism,


Multiculturalism, and Migration iinde, haz. Monserrat Guiberneau ve John Rex.
Cambridge, UK: Polity Press.

Halevi, S. (1997) Kabbalah, Tradition of Hidden Knowledge. New York, N.Y.: Thames
and Hudson.
92

Hutchinson, J. ve Smith, A.D. (1996) Introduction. Ethnicity iinde, haz. John


Hutchinson ve Anthony D. Smith. Oxford, New York : Oxford University Press

Isin, E.F. ve Wood, P.K. (1999) Citizenship and identity. London: Thousand Oaks,
Calif.: Sage.

Jones, S. (1997) Archeology of Ethnicity: Constructing Identities in the past and


Present. USA, Kanada: Routledge

Kado lu, A. (1998) The Paradox of Turkish Nationalism and the Construction of
Official Identity. Turkey Identity and Politics iinde, haz. Sylvia Kedourie, London:
Frank Cass., 177-193.

Kado lu, A. (2001) Sunu . Ne Mutlu Trkm Diyebilene : Trk Ulusal Kimli inin
Etno-Sekler Snrlar (1919-1938) iinde, yaz: A. Yldz. stanbul : leti im Yaynlar.

Kado lu, A. (2002) "Milliyetilik-Liberalizm Ekseninde Vatanda lk ve Bireysellik".


Modern Trkiyede Siyasi D nce Cilt 4: Milliyetilik iinde, haz. Tanl Bora,
Istanbul: leti im Yaynlar, s: 284-292

Karpat, K. (2003) Osmanl Nfusu: 1830-1914 Demografik ve Sosyal zellikleri.


stanbul: Tarih Vakf Yurt Yaynlar.

Kedourie, E. (1971) Young Turks Freemasons and Jews. Middle Eastern Studies, 7,
1.

Keyder, . (2001) Trkiyede Devlet ve Snflar, c. 1989. stanbul: leti im Yaynlar.

Kocaba , S. (2001) Trkiye'


de Gizli Tarih I Dnmelik ve Dnmeler. stanbul: Vatan
Yaynlar

Kohn, H. (1971) Nationalism, its Meaning and History. Princeton, N.J.: Van Nostrand.
93

Kushner, D. (1977) The Rise of Turkish Nationalism 1876-1908, London; Totowa, NJ:
Cass

Kk, A. (2001) Dnmeler (Sabatayistler) Tarihi. Ankara: Alperen Yaynlar

Kk, M. (2002) "Mezhepten Millete: Aleviler ve Trk Milliyetili i". Modern


Trkiyede Siyasi D nce Cilt 4: Milliyetilik iinde, haz. Tanl Bora, Istanbul:
leti im Yaynlar, s: 901-910

Lewis, B. (1968) The Emergence of Modern Turkey. Londra: Oxford U. P.

McNeill, W. (1986) Polyethnicity and National Unity in World History. Toronto:


University of Toronto Press

Nassi, G. (1990) Sabetayclk ve Osmanl Mistik Gelene i. Tarih ve Toplum, 75: 16-
18.

Neyzi, L. Unutmay Hatrlamak: Trkiyede Sabetayclk, Ulusal Kimlik ve znellik.


Yaymlanmam Makale, Sabanc niversitesi.

Neyzi, L. (2001) "Memory and dentity" Modernity and Multiculturalism iinde, s: 193-
198, Helsinki Yurtta lar Derne i Dizisi, stanbul: leti im Yaynlar.

Neyzi, L. (1999) stanbul'


da Hatrlamak ve Unutmak : Birey, Bellek ve Aidiyet.
stanbul : Trkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakf.

Oba, A.E. (1995) Trk Milliyetili inin Do u u. Ankara : mge Kitabevi.

Oliver, D/ Heater, D. (1994) The Foundations of Citizenship, Hertfordshire: Harvester


Wheatsheaf

Oran, B. (1999) Atatrk Milliyetili i, Ankara: Bilgi Yaynevi


94

Ortayl, . (1998) Ottoman Modernisation and Sabetaism. Alevi Identity iinde, haz.
T.Olsson vd., stanbul: sve Ara trma Enstits, 97-104.

rs, H. (1999) Musa ve Yahudilik. stanbul: Remzi Kitabevi.

Perinek, D. (1997) Atatrk: Din ve Laiklik zerine. stanbul: Kaynak Yaynlar.

Rex, J. (1996) Ethnic Minorities in the Modern Nation State. London: MacMillan Press.

Scholem G. (1973) Sabbatai Sevi The Mystical Messiah. New Jersey: Princeton
University Press.

Scpflin, G. (2000) Nations Identity, Power. The New Politics of Europe. London:
Hurst and Company.

Sertel, Z. (2000) Hatrladklarm. c. 1973 stanbul: Remzi Kitabevi.

Smith, A. (1999) Myths and Memories of the Nation. Oxford: Oxford University Press.

Smith, A. (2000) The Nation in History: Historical debates about Ethnicity and
Nationalism, Cambridge: Polity Press

Toprak, Z. (1995) Milli ktisat Milli Burjuvazi. stanbul: Tarih Vakf Yaynlar.

Turner, B (1992) Outlines of a Theory of Citizenship. Dimensions of Radical


Democracy. Pluralism, Citizenship, Community iinde, der: Chantal Mouffe. London:
Verso., s: 33-62.

Uuk, C. (2000) Bir mparatorluk kerken. stanbul:YKY.


95

stel, F. (1997) mparatorluktan Ulus-Devlete Trk Milliyetili i: Trk Ocaklar, 1912-


1931. stanbul: leti im Yaynlar

stel, F. (2002) "Trkiye Cumhuriyeti'


nde Resmi Yurtta Profilinin Evrimi". Modern
Trkiyede Siyasi D nce Cilt 4: Milliyetilik iinde, haz. Tanl Bora, stanbul:
leti im Yaynlar, s: 275- 283

Yldz, A. 2001. Kemalist Milliyetilik. Modern Trkiyede Siyasi D nce Cilt 2:


Kemalizm iinde, haz. Ahmet nsel, stanbul: leti im Yaynlar, s: 210-234.

Yldz, A. (2001) Ne Mutlu Trkm Diyebilene : Trk Ulusal Kimli inin Etno-Sekler
Snrlar (1919-1938). stanbul : leti im yaynlar.

Zorlu, I. (1998) Evet, Ben Selanikliyim. stanbul: Belge Yaynlar.

Zrcher, E. J. (1993) Turkey: A Modern History. Londra: I.B. Tauris.