You are on page 1of 183
PODSTAWY FIZJOTERAPII Czesé I PODSTAWY TEORETYCZNE i WYBRANE ASPEKTY PRAKTYCZNE PODRECZNIK DLA STUDENTOW FIZJOTERAPII i FIZJOTERAPEUTOW pod redakcja Janusza Nowotnego Autorzy: prof. dr hab. Janusz Nowotny dr Krzysztof Czupryna dr Malgorzata Domagalska dr Krzysztof Gieremek dr Olga Nowotny-Czupryna dr Edward Saulicz dr Andrzej Szopa Wydawnictwo KASPER Krakéw 2004 OPRACOWANIE GRAFICZNE: Olea Nowotny-Caupryne: Kreysrtof Czupryna PROJEKT OKEADKI: Olga Nowotny-Coupryna WYDAWCA: oRASPER", 4132 Krakow, ul, Szyllinga 30 yy «Colonet”, Krakow. ul, Dabrowskiego 16 3, 2000 Wydanie TIE Copyright © by AWF Katowice 1988, Wydanie LV (uzupetnione) Copyright © by Janusz Nowomny 2008 ISBN 82.910437-7-0 Spis TRESCI 1. WPROWAD? IL PODSTAWOWE POJRCIA FIZJ IIL ANATOMICZNE 1 FIZJOLOGICZNE PODSTAWY FIZJOTERAPI. Uwagi ogélne Skéea i je) funkeja Podporowa funkeja szkiclet Ruchowa funkeja szkietetu Czynnose migsni Nerwoste mechanizmy ‘ezyninosei ruchowyeh nerwowego Sniowego cay, edukac} richow', sensomororyezn: rmiginiowe w ujgvia tozwojowym, sé narzadow wewnetrznych Uklad oddechowy Ubi kratenia Sprawnose i wydolnosefizyezna Sprawaosé fiaycana Chéd czlowieks Caynnose chwyins re Wydolnosé fieycena Homeostza 2 Wty ceynnikov fizykalnyeh wa ustrojcztowicka Wplvw éwiczei na organizm czlowieka 1V. FIZJOPATOLOGICZNE PODSTAWY FIZJOTERAPTL Uwagi ogdtne Regencracja, kompensucja, ud Regeneracja Kompensacja Adgptacia Plastycanose mézgu : Zaburzenia podporowe] funkcji szhicletu V, BADANIE PACJENTA DLA POTRZEB FIZJOTERAPI Zaburenia ruchowe w ujgciu Funkejonalnym isnt apigcia migsniowego Wotyw zmniejszone] aktywnosei ruchowej na ustroj cabowicka Nickorzysiny wplyw czyanikow fizykulnyeh na usteoj Uwag Statycene badanie ogotne Dynamicane badanie migjscowe Statycane badanie miejscowe - Dynamiczne badanie migjscowe Diagnontyka funkejonalna dla potreebfizjoterapii Wainejsze objawy i testy przydane w praklyce fizjoterapeutyczne) 2... oan 204 Badaria dodatkowe i 4 = STE Budari ezynnosciowe 328 Dokumentacja w fzjoterapt 334 1 kwestionarinsze i skale wykorzystywane do oceny stopnia lowo-prreciazeniowych 33 353, funkei ruchowyeh udrieci . e 362 I. WPROWADZENIE Stosowanie w celach leczniezych rozm: y tym takZe ruchu, ma wielowiekowa tradyejg, u okreslane jest dzidaj powszechnie mia nem fi i. Zwycrajowo, chociaé nie tylko, wyroznie sig tuts) fizykoterapie i leczenie prey pomoey samego tyiko richu ~ ezyli kinezyerapie. Pomijajac na rzie stosowane w tym wzgledzie podrialy trreba powiedricé #c — analogicznic do innyeh srodkswtorspeuryeznyeh — wszelkic 2abiegi fizykalne éwiezenia lecznieze wymagaja eéwni we none i tar. metody terapeutycane nie moga byé w zwlaekuz ta wahlowane na oe daw ju stracly oe na swe) wniwerslnotei Tworza one abecnie tylko pewien arsenat (zasdb) Srodkow, z klorych kaédy ma soja charaklerystyke, cbejmijaca min. mechan cokresony sposéb stosowe ‘oraz wprowadzono nowe, precyzujac ted zasady’ ich stosowania, Pewna role w tym wagledzie odegrst tez postep techniczny, oddajac nam do dyssozyeji nowe rozwi zania aparaturowe w zakresie diagnostyk: sprzetu sto sowanego w Kinezyterapii oraz postep naukowy. poszer ne podstawy do racjonalnego stosowania rozmaityech seod postep \wazys rowoied w obrebie caloksztatu preblematyki rebabilit eyine). jest preci fizjoterapia. Nie bez znaczenia jest rownie2 postep medyeyny kli ze ratowania i praedluzania Zycia ludzkiego oraz wdradamnia stegu nowoczesnych rmetod Ieczenia — srczegolnie zabiegaw odtworcaych. Poja i pewne zagrorenia, wynikajgce chocisdby z rozwoju ey poszczegéinyett tom II podrgcznika). Ulatwia cno bowiem planowa- 8 _Dovsiawy FLOOTERAR eh ona etelne jogo process, dobor nsjwtasciwszych Srodkow terapeuty pone} literatury przedmiotu budai josty wiele wartosciowyeh po7y’ rozpracowane lub wrecz nie ruszone, Jesze7e inne poruszajy te problematyke w kontekicie zagadnien kliniczaych, niejedaokrotnie 2 jednoczesnym splyceniem bd uproszezaniom tr rapeulycanych. Wielu autardw paskipue tym zroznicowanym jezykiem, waywa) swego rodzaju zawodowego éargonu, Ut “Teoria i metodyki kinezycerspi “.osoby majace w pryszl ‘wosed spojrzen na ciloS® zagadnieni tym samym i studiowanie preedmiotow doty- roamaitymi dysfunkejami ‘onuz ,Flzykoteropia i masz” zajmowsé sie figioterapia mozli- ponszane} problems ko ulatwiajacy jej zrozumieri Czesnie w ujeci, ktore merytoryeznie wrydawako sie byé najbardziej uzasdnione. ‘Niniejszy podrecanik ma byé préba wypetnienia preedstawionych powyzej luk emu preeczy zestia objet088 teeO cank ten mt byé preede WZ) podstawa i przewodnikiem do studiowania wspomnisnych wyée) preedmiotow sta- rano sie, by spenit on take We zwleszezs ie ~2 jedne} strony ~ Kine- exter Sianowiy one podstawe dla seeregu innych preedmiotow nauczania. Zj kinezyterapii, Dla znaweow zagadnienia rauczanin 4 precyzyjne roz: do rozwinaania, sad tea zacy . Starano sie wigs, aby eatosé poruszainej problematyki przed: Stawie w miare mozliwosci kompleksowo, celowe jednak skracajyc, upraszczaiac Worowanzense 9 Czytelnik w dostepnym pismiennicteie, Podejscks takiego wrmagaty zresesg prey’ te ramy tego opracowunia ~ zwazyws7y. 7e niektorym poruszanym w nim zagad- heniom poswiecono wrecz cale tomy. Odrebnyin niejako probleme jest — wynikajaca z precznaczenia 1 swepo rodzaju interdyscyplinamosei figjoterapii Koniecznolé korzystania 2 opracowsai dlotyczacych problematyki klinicene), Te ostatnie s4 jednak adresowane (przeznse zone) do innych odbiorcow — glownie lekarzy ezy studentéw medyeyny. Sita rze- czy zawieraja one sporo treici i szezegély nie majace w iadnego zna- Student ‘wieniem” istotnych dla nich zagadnien i jak gdyby wodrauceriem balastu” wiedzy bez znaczenia dla cafoksctattu postepowania fizjoterapeutscznego. Pray ok} by prezentujuc kolejne zagadnienia, wskazaé co ledy w ich pod. ktoryeh zagacinien warto rok i jasno w daste hr nie w potni doste by przenaszenie na grunt fiajolerapii tect bedaoych dameny nauk ‘o kulturze fizyeznej nic byto tylko sloganem. Przede wszystkim jednak widziano 1 potrzeby studenta, zagubionego nigjako na poczatku swe} zawodowe} eduk jednokrotnie nie potrafiacego wykorzystat wiadom wania innych przedmiotow podstuwox ryezace juz bezposredaio 2asygnalizowae niektore axpekty podstawewe, inspirijae go do glebszogo wnikania Ww niektore problemy i pomijania tych informucji, hte 1 Poosrawy nziorexatt studiowania i zrozumienia niektorych przedmiot6w nauezania. i inspiryjaeymn wykorzystanic innych Zddet, ktOrych nie zamierzano zastapié godreniirs Deas hie ra Koen opraowaniazanierzono macy iych zwyezajw pare auiaanyh shod uwagi na znacz- na ficzbe poz’ ennietwa, dla zbednych powtdrzei, jogo wy! casici opracowania, Prey oka2ji wskuzano Czyteni kowi szereg irédel, w ktorych moana znaleié rozwinigeie poruszanych zagadnien ‘oraz niozhedne szezepoty, IL. PoDSTAWOWE POJECIA FIZJOTERAPIL + therapeia = leczenie ike prac 29m jest ch one Vv EIZJOTERAPLA spotykamy 2 dwoch po nowicie 2 kinezytera vwymt srodkiem leezt zabiegami fizykot nowi podstawowa sktadows rei lecanizej (medyczne}). Dla porzadku trzebu jecinak dodaé, 2e w praktyce funk} nuje jedno jesecze pojgcic - medycyna fizykalna — kira jako specjal ona jest 2 balneoklimatologia. Z pewnym uproszezeniem moat powiedziec, 7e medycyna fizykalna definiowana jest jako wykorzystanie Srodkow fizycznych w ‘ch, diagnostyeznych zych. W tym uje ciu jest ona czescig medycyny Alinicane}. W sferze lecanicie) roznica pomieday ——— sei ad paces ake abilis = sprawny | © r»nm wpesezenem ~ ples 8 2 Ponsrawy AZOTERAPI tym, Ze ts ostatnia + {jako sktadowa rehabil ew fd cama | re=coS ponownego j ™* si" jako Srodek w leczenin lub doleezaniu roinych chordb. v Skoro pia jest podstawows laeji_ medyczne}_ 10 REHABILITACJA — Hitows t Rye. 2. Etymologia stows real -zajaea takle postepowanic spelnosprawina do normalnego 2yeia AworZy6 jej warunki do samodzielnego bytowania ied celu petna integracje os6b niepetnospraw- jania ukierunkowane miedzy innymi na jiwego zachowania sig osohy niepetnoxpraw- yeh w spoteczenst ksztahowanie uri rie} w roinyeh ww zaktadze prucy, wyeh w stosunka do procesu ret oxoby niepelnosprav lecznych ~ edukacyjnych, ekonomicznych 3. Rehabilitaeje zawodowa, kiora ma z kolei ma celu stworzenie warank6w do wykony®ania przez osoby niepetnosprawne pracy zawodowe}, Obejmuje ons szereg driata vlarwigjacych osobom niepelnospeswnym podejmowanic pracy zawodowej, W6rdd nich wymienia sig oceng zdol poradnicwo zawodowe, wybbr optymalnego zatrudnicnia, a takZe preckwali- fikowanie zawodowe, W latach siedemdziesiatych powstata tzw. ,polska koncepeja rehabi tac", ktéra zostala przyjets tzslecona przez. WHO do stosowania na éwiecie. Jest to koncepeja ukierunkowana na eztowicka, & nie jogo chorobe, opierajaca sie ns czterech podslawowych przestankach: 2) kompleksowosci ~ gdyz musi ona dotyczyé wsaystkich sfer ~ medyeznej, spo- fecene] i zuwodowe}, Popstawows IsCIA FLZOTERAPI 3 3) wezesnosei — co aznscza konieezno8é rozpoc7ynania jej natychmiast po urazie lub zachorowamiu, tak szybko jak jest to modliwe, aby zapobiec w ten sposdb smym zjawiskom, tzu. wtornym skutkom schorzenia, -wnia plynne nastepowanie po sabi okrestonych etapow «ja medycana obejmuje jednak takze pi soradnictwo psychok Poniewad fiziosera ie] ETUpy osbb w pierwszej kolejnosei naledy wyjasnic I rozrbanic pojecia kalectwa, inwalidztwa i niepelnospravnosei Kalectwo jest definiowane jako niedorozwoj, brak lub nieodwracalne uszko- dzenie narzydu lub czgéci ciaka powodujace trwate uszkadzenie czsnnosel organi zmu, Kalectwo moi, ale nje musi spowodowaé zmniejszenia lub utraty zdolnosci do pracy zawodowe) Tnwalidztwo z kolei ozacza ezesciowg lub catkowita niezdoinos do ‘wykonywania pracy zawodowe} (niezdolnos¢ do wykony ania ) spo ‘wodowang dhugotrwatym, lub trwalym naruszeniem spravnos Ile chorobs trwajaca powyze} 6 miesiecy). Sama definieja inwslidziwa dyskusyjna. Stowo inwalida pochodzi bowiem od taciiskieyD vali Sciowy (od: valor — wartose), poprzedzonege zaprzeczeniem in. Dostownie wige sinvalidus” jest to Ktos pozbawiony pewne} wanosci. DyskusyjnoSé nazwy wynika 4 Popsrawy sziorraacn wiee 2 doslownege twakiowanix stowa inwalida, bo nie wiadomo o jaka wantose tw chor Pojgeie osoby nieped 5 1.) niepelnosprawnosé (0 stan, w kt6rym — sycznych badé umystowych zdolno- zbednych dla prowadzenia norm: styin) lub spolecznym. Rozriznia sie nlepelnosprawnosé okresowg (przejéciowa), podlegajaea na stopaia, lub nawet likwidac}i pod wolywem zastoso- g0 uspraviniania oraz niepelnosprawnose trwaly ~ jpnia pod wplywem leczenis lub uxprawniania, lece W 1980 ecku Swiatowa Organi nnarodowa klasylikacie zaburzen, upostedze of Irapairment, Di petnosprawinose ‘w rodych aspektach, mozna postawie wiele pytui, dotyezacych osoby niepelno- sprawnej, min: jake Lunkcie organizmu zostaty uszkouzone przez chorobe?, Ktére swnosei yciowe) zostaly ograniczone?, w jukich lormach Zycia spotecz~ iat zastal uniemodliwiony (uy Odpowiadajac olejno na powyasze pytanix zostuly zlefiniowane pojecia: usckodzenia, ograniczenia i upo- sledzenia Uszkodzenia (zaburcenia, ang. is) okteslajy preejsciowa, ub wala utrate byl? nenormalnosé psychologiczne}. fizjologiczne} lub anatomicze) struklury lub fankeji. $4 bezposrednim skatkiem choroby lub uruza, ale stanowig 2 kolei preyczyne ograniczef i uposledze. Klasytikacja uszkodzet obejmje 9 ich Lemup, watod kidrych wymienia sig min. zuburzenia motoryki, intelektu, mowy, ‘waroku,narzaééw wewnetrznych, Ograniczenia (ang. disabilities) wynikaja beeposrednio 2 zaburzei oraz uszkodlze i dolyeza zmniejszenia modliwosel wykony wania rozmiaitych czynt W (aki sposéb. lub w takim rozmiarze jakie wanaje sie za normalne, Za usekodzenia staja sie prayezyng zmnicjszenia modliwosei udzialu dane} osoby Ranstawowrn Forkcts cuenta 1s 2 pomoca drugich os6b, od drugiej osoby, ‘od drigic) osohy. ktora potrachuje dodutkowe: pomocy lub kelejne} osoby), iezdolnosé wykony wanis czynnosei Uposiedzenia (ang. usekodzen, ‘agjauposledzeni obejmuje 6 grup Zyciowo waznych zadafi ora 1 grupe .jnnych upostedzen: 1 = upostedzenie orientaeji— dotyezace preyimowania sygnalow z otoczenia, prey ‘swajania tych sygnatow oraz wyrazanie na nie odpowiedzi 2 ~ uposledzenie siecalednosci fizycme} — dotyczace niezalednosei wagledem 3 ~ uposiedzenie ruchliwosei — w sensie preemieszczania sig, 4 = uposledzenie w zajeviach zwyktych dla dane) osoby ~ wykony wants zawodu, ‘ajecia rekreacy ne, 5 ~ uposledzenie kontaktSw spolecznych, 6 — uposledzenie samowystarczalnosci Zyciowe), akée finansowe). Prredstawions powyZe) Klasyfikacja i nazewnictwo nie sw nas w pelni rox powszechnione. Niektore terminy uzywane <3 zamieanie, ce moze prowadzié do 16 PODSTAWY FIZOTERAM riicporozumic, Por uszkodzenia, ograniez przyczynowoskutkow jac ten problem nie rozwigzany mona po 1 ono jednoznacz eh ezyanosci nareadu cry uk} cego di popreedzone zapraeczeniem, Okretlenie dysfunkeja w fizjoterapii 7wyc7a) fizycanych, glownie motorycznych, ale w call ‘czyna mode tkwie w ukladzie Kostno-stawowym, toreb- kowo-wiezadlewym, migsaiowym, nerwowym — obwodowym bad oSradkowym. Wart jednak pamietac, Ze schorzenia ukladu oddechowego czy krtzenia teé moga prowadzi¢ do cysfunkejérichowe}, ale modliwy jest rhumici: hierunck odwratny Na zakosezenie tego razdziatu warto poruszyé jeszeze jeden problem, Trzeba bowiem pamietaé, 2 problematyka fizjolerapit nie stanowi zadnej zamknistej i oderwanej od innych dziedzin calosci. Umi rej oraz wspomniana jud hompleksowoss swego rodzaju imterdyscy plinamost fizjoterapi. Powi 5 ‘nauk sa jednak szersze. Z jednej bowiem strony proces rehabilitacyi dotyezy c \wieks ~ chorego, niepetnoxprawnego. Trudno wiee wyobrazié sobie dziatania tera- peutyczne w oderwaniu od podstaw biomedycznych, be2 znajomosei i zrozumienia 2zmiantzachoslzicych w organizmic tudekim w roimych warunkach i pod wplywem romych ezynnikow, bez klinieznych pods dysfunkeji, ktore przychodlzi nam lagodzié. W tym kontekscie, zwiazek fizjoterapii z naukami medycznymi jest oczywisly — zvlaszezs 2 figjologi, patologia i réznymi abszarami wiedzy klinicz- nj. Zwiazek ten podkresla zreszta drugi czlon nazwy fizjoterapia, ktory oznacza przaciez leczenie. Wspomniana powyze] swego rodzaju domena problematyki Poosrawow no mart v7 wigie z holel fizjoterapig z kinezjologia, jako nauks, © much wyobrazié sobie oddzistywanie na aparat ruchu lub poprrez nieyo na inne uklady bes wish natury biomechaniczne} i fizjologicane} —a zwluszeza neurol |. wiqzane] e sterowaniem czyn= rachowymi. Choroba i niepelnosprawnose przynosai te2 okreslone skut- ja ceesto waranki bytowanis dane} im pomoy i pod ‘To wskazaje z kolel 7 problematyke psychologii i socjologii. Fizjoterapeuta musi byé wiee obyangjom zapadnieniami, Wreszcie powigzanie fijo- 1 pedagogiky, kiGre w znacene| ki, ew uspraveniani 3 wy do czynienia z nauczaniem réénych czynrosci suchowych — od 1 (edukacja), lub reg zacad dydakiyeznyeh, chog nie bez adrowie oddzialywanis wychowaweze. ch bezposeednio 2 wyehowania sport) or. waglet sane, oparte © znavzenie uktywnosei fizyeznej dla zalrowia, a w (ym dl wykor7ysianie rozmaitych doswiadezel dotyezacych wplyws owe}, a zwlaszcza réényeh Cwiczedl na usd] eztowieks oraz Pod- fizycanych. Z obsearu tego zaceerpniets? te? znaceaca exes’ nazewnictwa akiow wowych, Omawinne zwigrki znalazly riwnk2 odzwierciedlenic ‘odrebnicniu dla os6b niepetnosprawnyct Génych form org syene] I rehabilitaei yyezne jest podstawowa shadows ku acja fizyezna to z kolei nigne fomy aktywnosei suchowe} (w tym takze sportowe) 18 Ponsrawy #a0THRARA type dziatania maja rowniez charakter dzi Iyki pierwszoreedowej. W procesie rehabilitacji odpowiednikiem wychoweni fzycanego jest rOwnie2. wychowanie fizyczne specjalne, przeznaczo imodziezy 2 zszaymi dystunkejami (np. gluchych, niewidomych, 2 u tumysdowym W omawianym procesie odpowiednikiem rekreacji fizyczne} jest 2 kol aktywnos ruchowa aduptacyjna, precenaczona gtownie dla osb z wyceerpa- dla podtrzymywania ich sprawnosci. Pe lidow, acekolwiek spon jest przed= wszystkim ski 14 dla os0b 0 specjalnych predyspozyecjach | odpowiednie} moty~ II]. ANATOMICZNE I FIZJOLOGICZNE PODSTAWY FIZJOTERAPII UWAGI OGOLNE Roll i funkejonowania poszezegsinych uklad6w anstomicznych nie posinn sip oceywigeie rozputrywad w oderwunit od ezynnoiet inayen ukladow czy nares: dow. Dla potrzeb ninieiszege opracowania oraz dl lepsze) jeg przejeaystosei prey- Jpto Jednak pewne uproxzezenia. Wérdd strul xomicznych cztowieks. z punk- ze enaczenie maj bowiem: skora, i posrednika ich okteslony wp ijolerapeutyezne} uklad kinezyterapeutyezne) jest bowiem abo ukierunkowane na ten uklad, Poprzez niego wplywa mm inne uklady. Nie mozna te2 pominaé normalnej oli oma \isnezo ubladu. Uklad ruchu zaberpiecza bowiem podstawowe potrzeby Zyciowe calowieks, takie jak: zdobywanie i preyjmowanie pozywienis i eddychanie, pezy)- systemie postural nymt. Pomimo tea 1y wspedzidajy ze soba, funkejon dude} (podporowe) korzeniow 220 ukladu odbywa sig sowywania sie do warunkow srodowiska ie zachodzacego na podstewie potoku zmienii- drodze ciagtey zewnetrznego — dosiosowyw' 20 jaeyeh sie w ezasie kiego wachlarza po Rye. 3. Paseezymy cial no odpowiednio so7ace potozenia i praysrodsowy plaszezyzn