You are on page 1of 8

PRACA POGLĄDOWA

Rehabilitacja szpitalna u pacjentów
po operacji guza mózgu

Hospital rehabilitation in patients after brain tumor
operation

Jarosław Pasek1, Tomasz Pasek2, Piotr Ładziński3, Aleksander Sieroń1

ST R ES Z CZ E NI E

1Oddział Kliniczny Chorób Wewnętrznych, Guzy mózgu stanowią istotną przyczynę zaburzeń funkcji ośrodkowego układu
Angiologii i Medycyny Fizykalnej nerwowego. W większości przypadków ich leczenie obejmuje zabieg operacyj-
Katedry Chorób Wewnętrznych
Wydziału Lekarskiego z Oddziałem Lekarsko- ny. Toczący się proces nowotworowy i nakładający się na niego uraz operacyjny
-Dentystycznym w Zabrzu mogą wywołać głębokie zaburzenia neurologiczne. Odwracalność tych zaburzeń,
Ośrodek Diagnostyki i Terapii Laserowej poza charakterem uszkodzenia struktur układu nerwowego zależy od skuteczno-
Szpitala Specjalistycznego nr 2 w Bytomiu
2Oddział Rehabilitacji
ści leczenia rehabilitacyjnego. Celem pracy jest ukazanie aktualnego stanu wie-
Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego nr 5 dzy na temat takiego leczenia. Wyodrębniono czynniki wpływające na wynik
im. Św. Barbary w Sosnowcu wdrożonej terapii. Omówiono ogólne założenia rehabilitacji chorego po operacji
3Katedra i Oddział Kliniczny Neurochirurgii
guza mózgu oraz postępowanie we wczesnej fazie pooperacyjnej. Przedstawiono
Wydziału Lekarskiego w Katowicach
Śląskiego Uniwersytetu Medycznego
podstawy kinezyterapii oraz metody jej realizacji. Ukazano też znaczenie terapii
w Katowicach zajęciowej oraz psychoterapii.

SŁOWA KLUC ZOWE
guz mózgu, leczenie, rehabilitacja

A B ST R A CT

ADRES DO KORESPO NDENCJI:
Brain tumors are a significant cause of dysfunction of the central nervous sys-
Dr n. kult. fiz. Jarosław Pasek tem. In most cases, the treatment includes surgery. The neoplastic process along
Katedra i Oddział Kliniczny with surgical trauma can cause profound neurological disorders. The reversibility
Chorób Wewnętrznych, Angiologii
i Medycyny Fizykalnej of these disorders, in addition to the nature of damage to the nervous system
Wydziału Lekarskiego z Oddziałem Lekarsko- depends on the effectiveness of rehabilitation. The aim of the paper is to show
-Dentystycznym w Zabrzu the current state of knowledge about such treatment. Factors that determine the
Śląskiego Uniwersytetu Medycznego outcome of the implemented therapy were determined. General assumptions
w Katowicach
ul. S. Batorego 15 about patient rehabilitation after brain tumor surgery and treatment in the early
41-902 Bytom postoperative phase were discussed. The bases of physiotherapy and methods of
tel. +48 32 786 16 30 its implementation were presented. The importance of occupational therapy and
e-mail: jarus_tomus@tlen.pl psychotherapy was also shown.
Ann. Acad. Med. Siles. 2013, 67, 2, 142–149
Copyright © Śląski Uniwersytet Medyczny KEY WORDS
w Katowicach
ISSN 0208-5607 brain tumor, treatment, rehabilitation

142

Najczęstszymi guzami mózgu są glejak (50– W leczenie operacyjne guzów mózgu i przyległych do –60% wszystkich guzów mózgu). Guz mózgu może rozwijać czynników. jego sprawność ruchowa. nudności. gennych. Na rokowanie w przypadku nowotworowych powinien być jak najszybciej objęty leczeniem rehabi- guzów mózgu wpływa nie tylko stopień złośliwości litacyjnym.4]. MR – rezonans magnetyczny). liwości poruszania się. scowienie w określonym obszarze mózgu. charakterem urazu operacyjnego. operacyjnego nie powinna jednak przekraczać grani- ją występowanie objawów klinicznych – zarówno cy. W Polsce zapadalność na pierwotne guzy wego. jaki objawy ubytkowe pod postacią niedowładów (spowo- 143 . zaburzenia równowagi oraz Następstwa operacji neurochirurgicznej usunięcia zmiany nastroju. Często uniknięcie nowych deficytów krwionośnych oraz płynu mózgowo-rdzeniowego. coraz częściej pojawiające się bóle głowy. jak wypada niekorzystnie. zaburzenia wyższych czynności mózgo- niczanie wych. nych doznań somatycznych. jak stan fizyczny i psychiczny chorego. brak moż- zleca się badania obrazowe (TK – tomografia kompu. jaką zapew- cych zawartość jamy czaszki. Objawy ogni- Zazwyczaj u większości chorych pierwszym etapem skowe związane z lokalizacją guza można podzielić na leczenia jest zabieg neurochirurgiczny. Głębokość urazu będące następstwem obecności guza mózgu. Objawy kliniczne zazwyczaj są jego wiek [1. trwałych deficytów neurologicznych. mową. Stan neurologiczny po operacji i w strukturach stanowiących jego bezpośrednie oto. zakrzepicy żył w innych częściach organizmu). mimo prawidłowo prowadzonej reha- ogólnych. może jednak tracić z oczu jakości życia. W dalszym etapie całkowitego uzależnienia od innych ludzi. niespecyficzne i obejmują bóle głowy.7. [5]. mózgu. Duże znaczenie odgrywa również skowych. tj. jak i ogniskowych – wynikających bezpo. sprawił. naczyń nia choremu. że w coraz mniej- szym stopniu operacja neurochirurgiczna w sposób Guzy mózgu stanowią niezwykle istotną przyczynę trwały pogarsza stan neurologiczny chorego. z chwilą jej wykonania. Naturalny rozwój i wzrost guza mózgu zakres przeprowadzonego zabiegu operacyjnego.5]. warunki ekonomiczne. Neurochirurg mając to na uwadze nie układu trzech podstawowych elementów stanowią. a także osła. a przy- średnio z uszkodzenia określonych struktur w mózgu najmniej ich ograniczenie. trudności z pamięcią. prowadzi do uszkodzenia określonych ośrodków bądź choroby współistniejące. do nieprzytomności włącznie. tworowego. i natychmiastowe wdrożenie odpowiedniego leczenia Po zakończeniu leczenia neurochirurgicznego chory [4]. Na bienie kończyn oraz padaczka [4. zmiany osobowości. się bardzo długo i często zupełnie niepostrzeżenie. Pogorszenie stanu neurolo- Obecność guza mogą sugerować w głównej mierze gicznego związanego z operacją następuje nagle. jest w dużym stopniu uzależniony od stanu wyjścio- czenie [1]. wymioty. zdolności do guza mózgu oraz czynniki wpływające na ich ogra- koncentracji. sytuacja społeczna oraz kowej fazie nieadekwatne do rozwijającej się choroby. Rosnący w zamkniętej przestrzeni guz powoduje Ostateczny wynik rehabilitacji pooperacyjnej. ale także jego umiej. który wynika z zaawansowania procesu nowo- mózgu wynosi około 14 przypadków na 100 000 cho. nudności. REHABILITACJA PO OPERACJI GUZA MÓZGU W ST Ę P dokonał się w neurochirurgii w ciągu około stu lat istnienia tej dyscypliny. jak i podtrzymania jego akcepto- dować wystąpienie objawów klinicznych oraz ogni- walnej jakości. poza którą. rych [2]. Na O ogromnej złożoności tego zagadnienia decydują ogół ze zwiększeniem radykalności resekcji guza idzie objawy kliniczne związane ze szczególną lokalizacją w parze wydłużenie okresu przeżycia wolnego od oraz poważne rokowanie. warunku. a czasem również komuniko- terowa. poza wzrost ciśnienia śródczaszkowego i powstanie tzw. stan ogólny chorego oraz też dróg nerwowych. jednak przypadkach porównanie stanu neurologiczne- Pod pojęciem „guzy mózgu” należy rozumieć zarów. ważnym Zabieg operacyjny w obrębie mózgowia może powo- zarówno dla życia. uprzedzani. W wielu zaburzeń funkcji ośrodkowego układu nerwowego. proces pooperacyjnej rehabilitacji mogą też wpływać Przy podejrzeniu guza mózgu pierwszym badaniem czynniki natury emocjonalnej. Mimo że chorzy są o tym wymioty. nie następuje wycofanie się zaburzeń. stanowi to dodatkowe obciążenie. oponiak (13–19% mózgu struktur wpisane są zazwyczaj dwa przeciw- wszystkich guzów mózgu) oraz przerzuty do mózgu stawne cele: radykalność resekcji oraz unikanie jatro- (4–37% wszystkich guzów mózgu) [3.6]. które w wielu wania się oraz niemożności powrotu do aktywnego przypadkach umożliwiają postawienie diagnozy życia zawodowego [10]. szczególne funkcje mózgu [5. zależy też od takich ciasnoty śródczaszkowej. Postęp. neurologicznych nie jest możliwe. utra- tę apetytu. bilitacji.8].12]. zaawansowanie negatyw- Stwierdzane objawy neurologiczne bywają w począt. Przemawia za tym ryzyko wystąpienia guza (jak w przypadku nowotworów zlokalizowanych powikłań zakrzepowo-zatorowych. go przed operacją ze stanem bezpośrednio po niej no procesy nowotworowe wewnątrz mózgu. Zaburzenia równowagi wznowy [2. głębokich oraz zatorowości płucnej [11.9]. o wystąpienie wznowy procesu nowotworowego. wynikające z obawy powinno być badanie neurologiczne oceniające po.

problemy psy- szkowych. W cięższych przypadkach rozważane są jest właściwa pozycja głowy. czyli stej budowie fonetycznej. zdań prostych i zło- Wykorzystywana jest również ustno-twarzowa terapia żonych. 67. czynnościowej chorego oraz ścisłej współpracy całego Ważne jest podkreślenie powagi guza mózgu umiej. manifestujące się ogni. rehabilitacyjnego. W tym przypadku rehabilita- jące podstawowe funkcje życiowe (akcja serca.18]. w przypadku których nia. Wprowadza się orofacjalne. zdolność do pracy. ćwiczenia ukierunkowane na w przypadku rozpoznania choroby nowotworowej umacnianie gotowości do mówienia). je zespół rehabilitacyjny. jako następstwo Program terapii polega na wykonywaniu ćwiczeń operacji guza kąta mostowo-móżdżkowego. Treningi EEG oraz mogłosek). ćwiczenia metodą PNF bądź ćwiczenia również odpowiednie programy komputerowe do izometryczne mięśni krtani. udzielając rad ułatwiających porad dietetycznych i pomocy przy połykaniu. np. intonacji i akcen. złośliwych glejaków) oraz objawy podrażnieniowe. określane jest afazja ruchowa (związana w uszkodzeniem okoli- jako zespół zaburzeń fonacyjno-artykulacyjno-odde. ćwiczeń fonacyjnych (np.14]. z pacjentem. (terapię zaburzeń mowy i połykania. ćwiczenia ny zaburzeń połykania są bardzo liczne. z podbródkiem lekko wspomagające lub alternatywne metody komunikacji. mogą występować zaburzenia natę. Może również wystąpić dysfagia. słów (prostych i złożonych). rezonansowych najczęściej wiążą się z miejscowym rozwojem guza i artykulacyjnych (masaż aparatu artykulacyjnego. sylab. 2 dowanych najczęściej nasilającym się obrzękiem Zasady rehabilitacji pacjentów po operacji guza mózgu) i zaburzeń czucia (najczęściej w przebiegu mózgu guzów szybko rosnących. niektórych runkowego działania opartego na wnikliwej ocenie glejaków. Problemy wydobywania głosu) należy stymulować pacjenta do z oddychaniem mogą uniemożliwić wymówienie odpowiedzi mimiką lub gestami (np. który obejmuje diagnostykę.16]. tablicy la na zamknięcie dostępu do tchawicy w trakcie poły- komunikacyjnej lub syntetyzatora mowy [17]. warto w tym miejscu omówić szerzej.13]. serii trzech słów. co powoduje Inną formą jest komunikowanie się za pomocą przy- przerywanie fraz. języka. runkowaną w pierwszym etapie na komunikację żenia głosu (mowa zbyt cicha lub całkowicie niesły. a postawione zadania realizu- Zlokalizowane są tam najważniejsze ośrodki kontrolu. ustawianie głowy oraz mięśni twarzy i jamy ustnej Jeżeli przyczyna dysfagii jest nieodwracalna. sprawy socjalno- mięśni twarzy.5. borów do pisania (zeszyt lub tablica) [17. (około 10–23%). Leczenie pacjenta po operacji guza mózgu jest lecze- skowymi napadami padaczkowymi (dotyczą najczę. bezpośrednio logopedycznej. W przypadku licy pnia mózgu bądź móżdżku wystąpić mogą u pa. tu [15. szyi.19]. mięśni kontrolujących opisane słownie pod względem ich funkcji) [21].) [12. co pozwa- takie jak użycie elektronicznego komunikatora. powtarzaniu słów o pro- regulacyjna według koncepcji Castillo-Moralesa. niem interdyscyplinarnym. powanie polega na udzieleniu choremu i rodzinie wać z rodziną pacjenta. par BioFeedback stosowane są w celu uzupełnienia terapii słów o podobnym wzorcu fonetycznym. Ponadto przez pień go. zaburzenia rytmu. Włączony w terapię logopeda powinien praco. Przyczy- oddechowych. oddy. Początkowo (gdy nie ma możliwości szalna) i/lub rezonansu (mowa nosowa). Poprzez nazywanie poleca stymulacja biorących udział w procesie mowy mięśni się pacjentowi rozpoznawać przedmioty (pokazane lub oddechowych klatki piersiowej. Istotna komunikację. W zależności od niowej). przerzutów) [1. U chorych osłabionych. wymagających karmie- 144 . postę- [16]. przy czym rozhamowujące mowę. W rehabilitacji neurologicz- scowionego w obrębie pnia mózgu. cja nie ogranicza się tylko do usprawniania fizyczne- chanie. które W przypadku guzów mózgu zlokalizowanych w oko. ale także obejmuje inne dziedziny rehabilitacji mózgu przechodzi dziesięć z dwunastu nerwów cza. a także smak i słuch -bytowe itp. ocenę funkcjonalną. niezależnie od stopnia złośliwości guza. z uszkodzeniem okolicy czołowo-skroniowo-ciemie- trycznych są zaburzenia artykulacji. [5. rokowania. Oznacza on stałą kolejność etapów postępowania sama lokalizacja przesądza o niekorzystnym rokowa. następnie serii zdań. ciśnienie tętnicze krwi). które mają bach powtarzania dźwięków w izolacji (głównie sa- urozmaicić prowadzone ćwiczenia. Najważniejszym objawem zaburzeń dyzar. wymagającym wielokie- ściej guzów wolno rosnących: oponiaków. ANNALES ACADEMIAE MEDICAE SILESIENSIS 2013. Nowotwory pnia nej obowiązuje ściśle określony algorytm postępowa- mózgu stanowią grupę zmian. cy czołowej) czuciowa bądź mieszana (związana chowych. kania. Terapia polega na pró- terapii dyzartrii oraz odpowiednie pomoce. i po odroczeniu. chologiczne. skierowanym w kierunku klatki piersiowej. ukie- wolna lub szybka. skinienie głowy).20]. planowanie rehabili- tyczne. W tych przypadkach należy stosować długo- rodzaju dyzartrii mowa może być niewyraźna. zespołu leczącego [6. pełnego zdania na jednym oddechu. ocenę niu ze względu na ograniczone możliwości terapeu. zbyt trwałą terapię afazji metodami logopedycznymi. Istotnym zagadnieniem są zaburzenia mowy. Wprowadza się wtedy ćwiczenia korygowanie błędnych artykulacji). które kontrolują ruchy gałek ocznych. lokalizacji guzów w lewej półkuli mózgu następstwem cjenta zaburzenia mowy o typie dyzartrii. tacji oraz ich realizację.

wymaga to stałego usuwania śluzu oraz dużej ostrożności przy karmieniu [12.29]. Sposób prowadzenia usprawniania powinien być ak. niom płucnym. Miejsca szczególnie zagrożone należy smarować tłustą maścią.26].27]. mają zazwyczaj charakter terapeutów poprzez swoje oddziaływanie nie ograni- przejściowy i zwykle ustępują samoistnie w miarę czał naturalnych możliwości pacjenta.29]. tów po operacji guza mózgu Ogromne znaczenie w prowadzeniu rehabilitacji od- Rehabilitacja ruchowa to jeden z podstawowych ele- grywa systematyczność. z dróg oddechowych. a dzięki szybkim działaniom lecz. iż jest w pewnym zakresie psychoterapeutą po zabiegu).5–1 godzi- ny po jedzeniu lub piciu. Zaburzenia zwieraczy w przy- padkach. Efektywność rehabilitacji ściśle wiąże się z czasem jej Nieodzownym elementem są pozycje ułożeniowe. Należy także na do każdego pacjenta. Nadrzędnym celem rehabilitacji jest mózgu. cyjną. Kinezyterapia (leczenie ruchem) chowością. nasze działania ograniczają się do kontrolo- wowego. czowego oraz nawiązanie kontaktu z chorym. że reprezentacja korowa ciała ludzkiego w doj. z łamanym leżem i możliwością regulowania wysoko- żano. stopniowo Należy zwrócić szczególną uwagę na chorych z nie. W rehabilitacji neurologicznej do pielęgnacji jest równe. następnie czynno-biernych i czynnych. mentów leczenia pacjentów po przebytej operacji guza mego pacjenta. Wczesne prowadzenie ćwi- pamiętać o profesjonalnej opiece urologicznej zapew- czeń pozwala uniknąć takich powikłań. a także robienie częstych Wybrane metody rehabilitacji szpitalnej u pacjen- przerw w jedzeniu przy uczuciu zmęczenia [21]. najlepsze rozpoczęcia [22. na plecy). ceptowany przez pacjenta i jego otoczenie. krzepicą żył głębokich. zainteresowaniem i troską pozwala na nawiązanie więzi psychologicznej z pacjentem. chorych z za. aby nie dopuścić do zalegania wydzieliny. zapobieganie za zadanie zapobieganie odleżynom. aby zespół go układu nerwowego. ka. Zmian pozycji dokonuje się co 2–3 godziny. Szcze- gólnej troski wymaga utrzymanie drożności dróg tów po operacji guzów mózgu to proces. wykonujemy oklepywanie pleców (2–3 razy dzien- prowadzić wieloetapowo oraz dostosować do indywi- nie). Właściwe podejście charakteryzujące się fa. osoby usprawnianej [11. tak aby niem wynikającym ze stanu neurologicznego (śpiącz- chory mógł spokojnie go połknąć. biernej gimnastyce oddechowej [28. które wynikają z unieru- i nieprawidłowym ułożeniom kończyn oraz powikła- chomienia pacjenta. Postępowanie terapeutyczne w tym okresie ma samodzielności w życiu codziennym. U chorych nieprzytom- my. kiedy dochodzi do uszkodzenia ośrodkowe- powrót utraconych funkcji. a także chorych z ogranicze.22]. w zależności od jego stanu klinicznego [12. wydłużając czas i liczbę powtórzeń. oraz poprawa samopoczucia cho- rego [10. płaskie łóżko (regulowane wykorzystuje się zdolność adaptacyjną i plastyczność automatycznie) z materacem przeciwodleżynowym. od ruchów prostych do bardziej złożonych. który należy oddechowych i wentylacji płuc. wytrwałość oraz ciągłe motywowanie sa. Wiele neuronów wykazuje jedynie przejściowe zaburzenie funkcji. mózgu. jak spastycz- ność i nabycie wadliwych wzorców ruchowych. a wzmacniał pionizacji i powrotu pacjenta do zdrowia [19. woreczki zdolna do czynnościowej reorganizacji. W celu utrzymania odpowiednich pozy- rzałym mózgu jest całkowicie zdeterminowana i nie- cji stosuje się terapeutyczne poduszki.23]. winny odbywać się 1 raz dziennie (do 2–3 doby). członek zespołu leczącego musi zdawać sobie sprawę którą rozpoczynamy od ćwiczeń biernych (od 2 doby z faktu. W pierwszej fazie leczenia zabiegi rehabilita- cyjne są równoznaczne z intensywną opieką pielęgna- możliwie optymalne uzyskanie sprawności ruchowej. Możliwe jest to dzięki zjawisku wrodzonej własności Gdy mamy do czynienia z pacjentem głęboko nieprzy- ludzkiego mózgu – neuroplastyczności układu ner- tomnym. zapadnięcia się języka. Obecnie wie- i różnego rodzaju podkładki. trzeba pamiętać o zmianach pozycji co 2–3 godziny. jego motywację podczas prowadzenia procesu rehabi- litacji. dążąc do reaktywacji wszelkich zdolności regeneracyjnych w układzie nerwowym. wałki. a inten. REHABILITACJA PO OPERACJI GUZA MÓZGU nia ważne jest wolne podawanie pokarmu. W tym przypadku wdrażać bezzwłocznie. zaburzenia funkcji poznawczych) [12. wystąpić problem z połykaniem pokarmu i wydzieliny niczo-terapeutycznym mogą one zostać uratowane. przykurczom powikłaniom po zabiegu.12]. niającej właściwy odpływ moczu i zapobieganie zapa- a także zapobiega wtórnym powikłaniom i stymuluje leniu dróg moczowych. różnorodność ćwiczeń ru- chowych. Każdy Podstawą usprawniania ruchowego jest kinezyterapia.29]. Zaleca się przyj. który przy odpowiedniej stymulacji potrafi wania pozycji ułożeniowych (układanie na boki oraz skompensować powstałe ubytki [25.24]. regulowanie czynności pęcherza mo- Rehabilitacja na oddziale neurochirurgicznym pacjen. kontynuować w sposób ciągły. ści. Ćwiczenia po- wydolnością krążeniowo-oddechową. Zapobiega to sywność ćwiczeń musi być indywidualnie dostosowa- zapaleniu płuc i powstawaniu odleżyn. mowanie pozycji siedzącej przynajmniej 0. Ważne jest. zachłyśnięcia. pacjentów w stanie ciężkim należy poddawać dualnych potrzeb chorego. Długo uwa. że mózg ma ogromne możliwości kompensacyj- nych wskutek niedowładu mięśni gardła i krtani może ne. a następnie 2 razy dziennie dla każdego ruchu w sta- 145 .

). wykorzystu- kać zakładania kroplówek do kończyn z niedowładem. Uruchamianie początkowo. aby pacjent podczas pobytu w szpitalu wych wynikach. łącznie ze wstawaniem możliwość korzystania z odpowiedniego sprzętu z łóżka. Dlatego też w ramach ćwi- cję stawu ramiennego i łopatki. 5–8 min) [12]. cja neurorozwojowa polega na postępowaniu przy- 146 .12]. zgłasza zawroty Metody kinezyterapii (metody neurofizjologiczne) głowy bądź zapaść ortostatyczną. Powtarzalność badania. by doprowadzać do tzw.30]. gdyż niestabil- dzanie aktywności ruchowej kończyn zdrowych. że procesy Podczas nauki chodu należy uważać na upadki wyni- te można wzmagać w różny sposób i dzięki temu kające z zaburzeń postawy ciała (przodopochylenie poprawiać nie tylko rokowanie chorych. prawidłowej postawy ciała. do pionizacji przy łóżku. Dzięki temu zwiększa się stymula- ruchowych i ich utrwalanie wymaga systematycznego cję proprioceptywną ze strony niedowładnej kończyny powtarzania ćwiczeń przez chorego. gdy pacjent przynaj- stanu klinicznego chorego). W ramach kompleksowej rehabilitacji na wielu od- jących w późniejszym czasie niekorzystnemu rozwo. kończynami. ćwiczenia w kabinie UGUL. tycznie ćwiczenia dotyczące nauki chodu i poczucia nia dolegliwości bólowych. odruchów postawnych). nym usprawnianiem [26. siadania z opuszczonymi [12. podpórki itp. (chód koszący). rozpoczyna się od siadania w łóżku zajęcia na macie oraz na cykloergometrze rowerowym z podniesionym oparciem.12]. Można również prowadzić bierno-czynne. Po miejscowym powinien pokonywać krótkie dystanse (np. odżywienia tkanek oraz poprawy a systematyczne ćwiczenie poprawia postawę i odru- i pobudzenia ukrwienia (1–2 razy dziennie. Na początku pacjent przywrócenia właściwych funkcji.) dostarczane przez terapeutę są eliminowane.19]. 67. chy równoważne [19. ale także tułowia). co może doprowadzić do wystąpie. pionizatory statyczne. po sali uszkodzeniu kory mózgowej terapia powinna być tak chorych) po równej i płaskiej nawierzchni. nerwowego wykonujemy od stawów proksymalnych Naukę chodu zaczyna się od wyrzucania do przodu do dystalnych [28]. stosujemy łuski. mniej 5–10 min nie zgłasza wymienionych objawów czenia bierne w uszkodzeniach ośrodkowego układu [11. że ćwi.12]. Pamiętać należy. niedociśnienie ortostatyczne.22]. W tym okresie pomocne kowy układ nerwowy do działania. ność posturalna jest jedną z najbardziej ubezwłasno- utrzymanie pełnego zakresu ruchów w kończynach wolniających pacjenta [12. dolnej (jeżeli występuje niedowład). szyny lub obuwie Motoryczne nauczanie wydaje się niezbędne dla korygujące ustawienie stopy. wykony. Wydaje się. które realizują graficzny wanie ćwiczeń. ruchowe (zaburzenia równowagi związane z utratą Należy zwrócić szczególną uwagę na bierną mobiliza. reagujący na polecenia) uczęszczał na zajęcia w sali gimnastycznej. biegu leczenia w ciągu kolejnych dni usprawniania. nauczanie – z upływem czasu bodźce zewnętrzne dynamiczne. zapobiega. stopniowo prowadzona i dobierana. przytomni. działach rehabilitacji medycznej prowadzi się naukę jowi nadmiernej spastyczności. które dość często czeń na sali gimnastycznej prowadzić należy systema- ulegają retrakcji. dzięki czemu roz. ćwiczenia równoważne no się prowadzić wzorce ruchowe oparte na metodzie (wychwiania ze stanu równowagi w siedzeniu. kule pachowe. zazwyczaj bierne lub ciężarki. Decyzję o uruchomieniu podejmuje lekarz. Ostatnim etapem jest nauka chodu po przynosi wymierne korzyści w związku z prowadzo. wtedy to OUN zaczyna nierówne i pochyłe – bieżnie ruchome z regulowanym pracować sam (dochodzi do tzw. Gdy chory potwierdza skłonność do hipotensji. Należy również uni. omówionej w dalszej części opracowania. schodach [11. ANNALES ACADEMIAE MEDICAE SILESIENSIS 2013. pionizujemy go za Wiele uwagi poświęca się zagadnieniu terapii neuro- pomocą stołu pionizacyjnego pod kontrolą ciśnienia rozwojowej (neurodevelopmental treatment). krwiaków [11. chodziki. co ma korzystny Ruch spełnia funkcję czynnika pobudzającego ośrod. fluktuacje jakość ich życia (Quality of Life) [31]. celowe jest więc stałe pobu. motoryczne nych (parapiony. poręcze. co odciążaniem). wpływ na stereotyp chodu. nauka PNF. a pacjent W przypadku pojawienia się dużej spastyczności zaczyna wykonywać zamierzony ruch samodzielnie. (bloczki. 2 wie strony porażonej (liczba powtórzeń adekwatna do nia odbywa się w momencie.19]. wydłużając dystans i modyfikując nawierzchnie na ośrodkowego zmęczenia. Wskazany jest również masaż łatwość jego wykonania umożliwia obserwację prze- ręczny zdrowych i porażonych kończyn w celu po. jest to tzw. prawy trofiki mięśni. W tym przypadku powin. Ważne jest. metryczne z biofeedback. gdzie ma powinni być uruchamiani. Koncep- krwi i tętna. autostymulacji). Chorzy w dobrym stanie ogólnym (przy prawidło. ćwiczeń koordynacyjno-równoważnych. a niekiedy doprowadza się do pękania zapis rozkładu nacisku wywieranego w trakcie reali- naczyń krwionośnych i masywnych obrzęków oraz zowania postawy stojącej. Nabywanie nowych wzorców kończyny zdrowej. porażonych oraz stosowanie ułożeń ciała. jąc do tego platformy tensometryczne oraz dynamo- utrudnia się przez to właściwe ich ułożenie. zdrowej na kończynę z niedowładem). przenoszenia masy ciała z kończyny na kończynę. terapia Master. Okres wczesnej rehabilitacji wiąże się z obniżonym przenoszenie w czasie stania masy ciała z kończyny napięciem mięśniowym. jest wykorzystywanie urządzeń i pomocy ortopedycz- wija się pamięć ruchowa. Przechodzenie w kolejną fazę uruchamia. gabinet ręki itp.

ignorowanie jednej strony ciała w trakcie pie. odgrywają zajęcia terapii zajęciowej. działań [8. najczęściej wiążą się z obniżoną percep. nych (w. kształceniu znajomości schematu ciała. można zastosować metodę wymusza. Postępowanie reeduka.35]. przeskakiwanie tion). Pacjent taki słabo rozumie wując niepotrzebne obciążenia psychoemocjonalne. rozwijania orientacji w schemacie własnego ciała. Dodatkowo wystę- pacjentów „neurologicznych” czy po operacjach neu. podstawie niesłuszne wnioski. a objawy pomijania ujawniają się w pro. Zespół zaniedbywania połowiczego dotyczy nieświa. neuropsychologicznymi. aby ochło- własnego ciała i zdrowia jeszcze przed wystąpieniem nąć i przystosować się do nowej sytuacji. a umożliwia. Doświad- różnia się wiele klinicznych symptomów zespołu czeniom takim towarzyszą słowa. Należy jak najwcześniej tami psychologii. anozognozja (negowanie prawidłowe wykonywanie przez chorego podstawo- przez pacjenta istnienia zaburzeń neurologicznych. czyni i widzi [35. nie zakładają buta. pisaniem (rozplanowanie kartki. golą jedną po. gest. co się czuje. obok. wykonują makijaż połowy twarzy) [33].in. Zajęcia te wpływają czywistości. za. mających na celu wyróżnianie bodź. Ich przewaga nad innymi metodami terapeutycz- wykonywania codziennych czynności samoobsługo. zaprzeczaniu przez chore. liwości funkcjonalne. 147 . w sposób werbalny [35]. ruch stych oraz złożonych formach zachowania [33]. stymulację zaniedbywanych wać ich o istocie prowadzonej rehabilitacji [18]. anozodiaforia (emocjonal.23]. zować chorego i stwarzać warunki do czynnego udzia- miast zdrowie i praca stanowią dla nich najwyższe łu w leczeniu. m. pisanie od prawej do nia ruchu (constraint-induced movement therapy – lewej strony). a nawet Diagnostyka tego zespołu opiera się głównie na te. W terapii cję w prawej i lewej stronie ciała. pod. z samoobsługą i higieną osobistą. Ważną rolę w przedłużaniu sprawności czynnościowej że kończyny po jednej stronie nie są jego lub są do. rozłado- cją wzrokową [34. wych czynności życia codziennego związanych niedowładu połowiczego). chęca porównując uzyskane przez siebie wyniki Zaburzenia orientacji przestrzennej powodują niewła. a nawet Nierzadko potrzebna jest pomoc psychoterapeuty bądź zaprzeczaniu ich istnieniu. Wy. dbywania jednostronnego (hemineglect syndrome) czy Głównym celem programu zajęć jest kształcenie. a we wczesnym okresie. ma słabą orienta- niu lub nauczaniu prawidłowych reakcji. kiedy objawy choroby linijek). która utrzymuje datkowe i niepotrzebne). np. Definicje zostają przyswajane tylko – CIMT) w związku z występowaniem zespołu zanie. nej oraz korygowaniu zaburzeń w prawidłowym roz- li. REHABILITACJA PO OPERACJI GUZA MÓZGU wracającym pacjentowi kontrolę nad wytłumianiem określenia słowne dotyczące stosunków przestrzen- nieprawidłowych wzorców ruchowych. Cierpiący na to schorzenie strach i całkowitą bezradność. gdyż postawiona diagnoza jest naj- go obecności choroby lub też innych jakichkolwiek częściej szokiem dla pacjenta. włączać rodzinę czy opiekunów pacjenta i informo- ców pomijanej strony. orientacji przestrzennej. że stawia przed pacjentem kon- wych i pielęgnacyjnych (np. czyli braku świadomości zaburzeń chorobowych. ciała i obserwację efektu przemieszczania. zaburzeń orientacji przestrzennej jako następstwa usprawnianie i korygowanie zaburzeń w obszarach uszkodzeń prawej półkuli mózgu [26. współpraca ze strony rodziny. pują trudności związane z rysowaniem (niewłaściwe rochirurgicznych najczęściej wykorzystuje się metodę proporcje i rozplanowanie rysunku). wywołując smutek. nato. Psychoterapia Warto wspomnieć też o zjawisku anozognozji. części ciała.32]. również korzystnie na psychikę pacjentów. przestrzenną kształtuje się poprzez dotyk. o bólu i zdolny jest wykonać więcej zamierzonych stach neuropsychologicznych. usprawnianie analizy wzrokowo-prze- strzennej i integrację percepcyjno-motoryczną [33]. przy zajęciach pacjent zapomina o zmęczeniu. i cyfr o podobnych kształtach.: zaprzeczanie istnienia jednej strony ciała (kontralateralnej do uszkodzonej Terapia zajęciowa półkuli) lub jej zmienione odczuwanie (pacjent uważa. niesprawności fizycznych. nad. kształceniu domości istnienia przestrzeni osobniczej i pozaosob. rozwijaniu sfery emocjonal- niczej po stronie przeciwległej do uszkodzonej półku. Dodatkowo zajęcia ne zobojętnienie wobec zaburzeń zauważanych przez te wyzwalają poczucie przydatności pacjenta w gru- chorego). nymi polega na tym. Nie są skłonni do przyznawania prowadzone przez psychoterapeutę powinny mobili- się do jakiejkolwiek dolegliwości lub słabości. stawianie liter i cząstek wyrazów. z wynikami osób sprawniejszych i wyciąga na tej ściwe funkcjonowanie pacjenta w otaczającej go rze. Orientację sposobów. Ze względu na skupienie uwagi łowę twarzy. mylenie liter są jednostronne. gdyż wielu pacjentów szybko się znie- wartości etyczne [32. Po takiej informacji odznaczają się dość specyficznym stosunkiem do chory oraz jego rodzina potrzebują czasu.33].36]. pacjenci nie ubierają kretny cel wykonania pewnej pracy i ocenia jego moż- jednego z rękawów. czytaniem (prze- PNF Kabata (proprioceptive neuromuscular facilita. psychoonkologa. przed). Nieświadomość ta może przejawiać się na wiele różnianiu poszczególnych części ciała. a więc nazywanie zaniedbywania połowiczego potwierdzonych testami tego. cyjne wciąż pozostaje na etapie badawczym i głównie W całym procesie leczenia bardzo ważna jest również opiera się na programach rehabilitacyjnych z elemen. Zajęcia choroby somatycznej.

nego w zależności od podtypu przebytego udaru niedokrwiennego mózgu 13: 237–250. Kelly C. 25: 675–692. Am. post-stroke rehabilitation. Principles of neurosurgery.N. 2010. J. Clin. Razumov A. Jak najwcześniejsze wprowadzenie metodą używaną w terapii kognitywnej jest ekspery. Sabaskić L. Arch. Rehabil... cję..B. 17: 132– from a neurodegenerative disease. Pasek T. dań nad jakością życia w rehabilitacji. 21: 1–5. Pielęg.P. Vopr. N. Probl. Am. 5. Sieroń A. Boudreau C. Terlikiewicz J. 2009. daje możliwość wykonywania samodzielnie Przedstawienie jednolitego programu usprawniania czynności życia codziennego (activities of daily living czy systematyki ćwiczeń w przypadku chorych po – ADL). Nauk Med. 2008. 2011. 2: 35–39. Wykorzystanie różnych możli- PO D S UMO W A NI E wości i metod terapeutycznych w znaczący sposób przyśpiesza powrót pacjenta do sprawności funkcjo- nalnej. Pasek T.. Primary brain tumours in 25. traditional methods of rehabilitative medicine to the rehabilitation of neu- Histol. 2011. Vougioukas V. 2005. chir. N. Rehabil. w cza. Pasek J. Wy. The surgery for epilepsy with speech arrest.R. Nagańska E. 28. 733: 11. Med. PIŚMIENNICTWO 1.E. Rehabilitation of patients with gliomas. Witiuk-Misztalska A. Mossakowski M. Opisany sposób zbierania informacji w postaci Niezaprzeczalnie postęp w usprawnianiu neurorehabi- schematu.K. IARC Press. Rehabilitacja i fizykoterapia po ctwo Ossolineum. 67.. Sieroń A.. of the American Academy of Neurology. 13.. Falchook A. Często sie którego pacjent testuje empirycznie prawdziwość też jest ważniejsze od prowadzonej później nawet swoich myśli i przekonań poprzez próbowanie nowe. PMR 2011. 2011.J. Dent.. 1: 134–139. Udar Mózgu 2009.. Brain neoplasms: epidemiology.. Zagrodzka. 361: 323–331... Wojtan S. i przeprowadzonej wczesnej rehabilitacji. 64: 286–294. 24. Ważne jest zwracanie szczególnej uwagi na regular- ną aktywność fizyczną oraz edukację samego chore- go i jego opiekunów.38]. Gliomas: advances in molecular 21.. Ocena czynności życia codzien- and prospects for cost-effective imaging. Glasker S. 32. 14: 77–91. Neurochirurgia w zarysie. Neurosci.R.. Maksymowicz W. Sieroń A. Konovalov A. 2011. Nurs.D. który pacjent wypełnia między sesjami. Orchardson R. 62: 1042–1050. 1993. 2002. Inpatient rehabilitation of patients with cancer: 48–50. Lancet 2003. Epstein S. A description of a cognitive 2006. 39(3): 168–170. Rousseaux M. Brain tumor rehabilitation.. Mayberry R. 2003. ty after practice and their implications for neurorehabilitation. Pol. Luyken C. Low-grade gliomas: clinical and pathobiological aspects.N. Pasek J. guza mózgu decyduje o końcowych efektach. 27. Huang M. Evidence for a clinically distinct new subtype of 29. 50(4): 491–494. 10.. red.. 2005: 17–25. Pasek J. Croat.M. Prakt. 1998. 7: 305–312. J. 2003. Phys. ćwiczenia są przeprowadzane. Schramm J. 11(2): 41–49.. Kleihues P. niania. Cerebral plasticity in adults. 18. Neurology 2004. Surg. PWN Warszawa 2005: 111–135. udarze niedokrwiennym mózgu. Pathology and Genetics. Constructive Thinking. Znaczenie ba- 15. (kinezyterapia) pacjentów w podeszłym wieku. Zaburzenia połykania. Yang I. co powoduje zmianę nywania w niej koniecznych modyfikacji wynikają- w emocjach oraz ulgę w cierpieniu pacjenta dzięki cych ze zmieniających się w czasie potrzeb uspraw- rozmowie ukierunkowanej na problematyczną sytua... Sliwa J. Morris D. Paliat. Phys. Surgical treatment of hemangioblastomas of 26.. 17: 253–260. Wojtan A. 2.. W: Mózg a zachowanie. Application of 7. 23.. 3.. Acta Neuropsychologica 2009. Update 2012.R. Aphasia – the hidden disability.E. Pasek J. Garavan H..T. Namsaraeva G.. wieloletniej rehabilitacji..F. 19(2): 90(5): 50–62. Lyon A. Sinanović O. Aaronson N. WHO Classification of Tumours.. Wyder L Savier. go zachowania [37. Histopathol. Childs Nerv. Grabowska. Neurol. Kult. 2005. Misiak A. i wsp. 31. 2006. Gerontol. Neuroimaging Clin. Pol.. Niele. pogarsza by.A. Adams C. Hoang-Xuan K. specyfika opieki pielęgniarskiej. Lech. Taub E. Rehabil. Acta Clin. Rengachary S. Kurortol. Poizner H.. Uswatte G. Liberski P. wprowadzenia rehabilitacji oraz zagadnieniem pla- functional thought record – DTR).I. Wydawnictwo Lekarskie 20.S. 55: 340–347. Fizioter. Carpentier A. diagnosis. ANNALES ACADEMIAE MEDICAE SILESIENSIS 2013. 2 obniżają lęk i głębokość stanów depresyjnych.. Vidović M.. Pasek J. Opara J. Tumours of 30. Neuroplastyczność. 87(12): 20–29.. Neurosurgery wanie klatki piersiowej – podstawowe zabiegi w leczeniu schorzeń układu 2004. 33. którą należy kontynuować. 2011. 4. Brkić E. 1: 20–25. glioma. Drenaż ułożeniowy i oklepy- grade II astrocytomas in patients with long-term epilepsy.E.. PZWL. Messe S. 42: 104–108. 8. analysis and characterization. 2000: 180–210.. Kossut M. 3: 112–118. Pasek J. Opara J. Quality Standards Subcommittee 34. rehabilitacji w proces leczenia chorego po operacji ment behawioralny (behavioural experiment). T. Rehabil. Sieroń A. Foxe J.. Rehabil. Improved motor recovery after stroke 16. Wydawni.). Makarewicz R. rehabilitation programme evaluated in brain tumor patients with mild to 6. Mucha R. Syst. Med. rooncological patients. efficacy and treatment considerations. Lucas M. Guzy układu nerwowego. Mosby moderate cognitive deficits. 7: 1–5. Clin.27].. Therapy. a co za tym idzie – konieczności indywidualnego rokowanie i utrudnia prowadzoną rehabilitację podejścia do każdego chorego i warunków. Opara J. Haticić A. Kizer J. 56: 72–82.. Pasek T. Silverman I.I. a to z kolei jest podstawą sukcesu uspraw- operacjach guza mózgu jest niezmiernie trudne.. Oparta na tych zasa- Stosowanie terapii kognitywnej pozwala na zmianę dach osnowa powinna uwzględniać możliwość doko- sposobu widzenia rzeczy. Hutter A. Prakt. the nervous system. Rehabil.. Szwejkowski W. Liau L. Leczenie ruchem 12. 15(3): 3–8. (red. litacyjnym wiąże się z zagadnieniem wczesności nazywa się pamiętnikiem negatywnych myśli (dys.. Sign language aphasia czego. –138. nianego. 6: 3–5.R. Cavenee W. 68–77. Następną ważną styczności mózgu.. Behin A. Pasek T.. Schwetye K..J. 3: 746–757. 22. J. oddechowego. 14. Smits A. Gehring K. Pasek T. Fizjoterapia 2007. Phys. Soins 2009. Neurocase 2012. Am.... Budziosz J.. Charakterystyka zespołu zaniedbywania połowi- 17. 148 . Fiz. 2007. Wrocław 1997: 36–45. Vargo M. Med. Incidence and massive cortical reorganization following Constraint-Induced Movement and types of speech disorders in stroke patients. 9. 2: 31–38. Sieroń A. Patterns of normal human brain plastici- the central nervous system in pediatric patients. 19. Post.M. nika to ze złożonej struktury i specyfiki samej choro- czona depresja opóźnia powrót do zdrowia. Acta Neuro. Sieroń A. 2003. The key to emotional intelligence. Objawy neurologiczne guzów mózgu. Psychosocial implications for the patient with a high-grade Med. Warszawa 1999: 320–350. Górska. 173–174. Opara J. w jakich [10. Taphoorn M.

subsystems approach. 1993. Psychiatry Res. Layden A.net). 31: 339–354. Zaburzenia orientacji przestrzennej. of borderline personality disorder. Ćwiczenia usprawnia. Artykuł 38.. Newman C. REHABILITACJA PO OPERACJI GUZA MÓZGU 35. Freeman A. The transformation of meaning: the interacting cognitive opublikowany w specjalistycznym serwisie edukacyjnym (www. Postępy Psychologii 2000. 1993. 36. 37.D. szkola. Res. 15: 265–275. Morse S.B. Schematy ćwiczeń na orientację przestrzenną.F. Muszyńska I. Behav. 12: 3–6. Teasdale J.. Cognitive therapy jące.. Ther.L. 149 . Szkopek M.