Herritarrek Markina eta Xemein

faxismotik amets
salbatzea amets
faxismotik salbatzea
Markinaldeko frentea
Ahaztuen Oroimena 1936

2017k� �r��l�
Herritarrek Markina eta Xemein
faxismotik salbatzea amets

Ahaztuen Oroimena
Markinaldeko Frentea 1936

IFZ G 95680591

www.ahaztuenoroimena.com

@etxebarria1936

www.facebook.com/ahaztuenoroimena.markinaldekofrentea

Argazkiak: Gure GIpuzkoa, eta Ahaztuen Oroimena 1936 elkartea
Aurkibidea

Omenaldia herri ardurak hartu zituzten herritarrei..................................................................................................... 3

Batzordeak eta Arduradunak

Markinako Udal Batzordea......................................................................................................................................... 5

Xemeingo Udal Batzordea......................................................................................................................................... 5

Markinako Udal epaile eta fiskal ardura hartu zuten herritarrak..................................................... 6

Xemeingo Udal epaile eta fiskal ardura hartu zuten herritarrak.................................................... 6

Errepublikaren Defentsarako Batzordea............................................................................................................ 7

Isunen Batzordea............................................................................................................................................................... 7

Ikerketa Batzordea........................................................................................................................................................... 8

Emakume Zuzenaritza.................................................................................................................................................. 8

Langileen Kolokaziorako Batzordea..................................................................................................................... 8

Herri ardurak bete eta erre`presioaren ondorioz hildakoak

Beinito Aguinaga eta HIlario Aretxabaleta...................................................................................................... 9

Juan Loiola eta Anbrosio Mallukiza..................................................................................................................... 10

Benito Munñoz eta Ingacio Ugarteburu........................................................................................................... 11

Angel Aretxabaleta......................................................................................................................................................... 12

Markina-Xemeingo Udalaren adierazpena .................................................................................................................... 13
o menaldia herri ardurak hartu zitutzen herritarrei

1936. urteko uztailean
eman zen altxamendu mili-
tarraren porrotak gerra zibil
baten sorrera ekarri zuen.

Gerra egoerari aurre egite-
ko, antolaketa eta prestake-
ta militarraz gain beste
gestio eta ardura batzuk
bete beharra zegoen.

Abagunea hark, gestio admi- Milizianoak Markinan
nistratiboak, udal kudeake-
ta, herritarren hornidura eta
baliabideak, errefuxiatuen
etorrerak sortzen zituen
harrera, jabegoen zaintzak,
eta abar luze bat.
arriskuez gain, pertsona hauen egune-
Demokratikoki erabaki eta aukeratutako rokoa ez zen bat ere samurra izan, zailta-
errepublika eta hau ordezkatzen zuten sun eta oztopoak nonahi azaltzen zitzaiz-
agintearen alde, altxamenduari aurre kien.
egiteko hainbat herritarrek egitura zibile-
tako ardura, konpromiso eta lanak hartu Baina matxinoak 1937ko apirilaren 27an
zituzten. frentearen lerroa gainditu eta gure herriak
okupatu zituztenean egoera erabat larritu
Frentea gure inguruetara iritsi aurretik zen herri ardurak bete zituzten pertso-
udal ardura izan zutenen zeregina ez zen nentzat. Beldurra, arriskua, bizitza
txikia izan, baina 1936ko irailaren bukae- ezbaian, gehienek, ihes egitea erabaki
ran frentea gure mendietan zazpi hilabetez zuten.
finkatu zenean, gabeziak eta arriskuak
nabariagoak zirenean, hauen lana ezinbes- Gerra makinaria maltzur hari, ihes egiten
tekotzat izateaz gain zuzena eta gizatasu- saiatu ziren. Batzuk erbesteratzea lortu eta
nez betekoa izan zen. Gerraren berezko atzerrian bizitzera kondenatuak betirako.
M
arkinako udal batzordea:

X
emeingo udal batzordea:
M
arkinako udal epaile eta fiskal ardura hartu zuten herritarrak:

x
emeingo udal epaile eta fiskal ardura hartu zuten herritarrak:
E RREPUBLIKAREN DEFENTSARAKO BATZORDEA:

I
SUNEN BATZORDEA
I
KERKETA BATZORDEA:

e
MAKUMEEN ZUZENDARITZA

l
ANGILEEN KOLOKAZIORAKO BATZORDEA
Z azpi izen guztien ordezkari

Erantzukizun zibil, administratibo eta instituzionala hartutako Markina eta Xemeinda-
rren aurkako errepresioaren adierazpen gogorreak, zazpi pertsonnek islatzen dute; izan
ere, ardura ezberdinak izan zituzten zazpi pertsona hil baitzituen frankismoak:

BENITO AGINAGA UGALDE
(Markina, 1874/04/03 – Gasteiz 1937/08/04). Benito kartze-
laratzeko
Okerra kalean bizi zen, arotza ogibidez, ezkon- arrazoi
dua, lau seme-alaba zituen (Alberto, Maria b akarra,
Concepcion, Jose Liborio eta Elisabete). g e r r a
EAJko militantea, Markinako Udal Epaile Titular garaian
(gaurko Bake Epailea) kargua izan zuen. sor tut ako
gabezien eta
1937ko maiatzaren 17an Markinan atxilotu eta ardurez jabetzeko
Gasteizko kartzelara eraman zuten. Osasun premian, Udal Epaile
arazoak zituelako ekainaren 29an Gasteizko kargua hartzea izan zen, nahiz eta matxinoen
Ospitale Militarrean sartu eta bertan hil zen aldeko eskuindar eta tradizionalisten jarduera
1937ko abuztuaren 4an, 63 urte zituelarik. ikertzeko atxiloaldietan beti hauek babesten
Mediku txostenaren arabera bronkopneumo- jardun. Ez zuen epaiketarik izan.
nia baten eragin zion heriotza.

HILARIO ARETXABALETA ARRIOLA 1937ko uztailaren
(Markina, 1888/01/14 – Derio, 1937/07/21) 15ean Markinako
agintari eta
Abesua kalean bizi zen, erloju konpontzailea per t sona
ogibidez, ezkondua, zazpi seme-alaben aita desberdinek
(Jose, Maria, Natividad, Nieves, Purificacion, e p a i t e g ir a
Javier eta Imanol). b i dalit ako
EAJko militantea, Errepublikaren Defentsa- informeetan
rako Herri Batzordeko eta Isunen azpibatzor- honelako
deko kidea, EAJko Markinako lehendakaria. salaketak egin
1937ko uztailaren 7an Markinan atxilotu, eta ziozkioten:
uztailaren 9an epaitu zuten militarrek. Heriot- “furioso separatista”, “muy peligroso para la
za zigorrera kondenatu zuten; uztailaren 13an España Nacional dada la gran actividad que
berretsi zuten aurretik emandako sententzia desarrolla en la propaganda separatista”, “per-
eta ondorioz uztailaren 21ean fusilatuta erail secución a los elementos tradicionalistas de
zuten, 49 urte zituen. Marquina”, …
JOAN LOIOLA EIZAGIRRE berea aurka; 13an Larrinagako kartzelara
(Xemein, 1904/02/22 – Derio, 1937/09/09) eraman zuten, uztailaren 20an epaitu eta
29an heriotza zigorra ezarri zioten. Abuz-
Arretxinaga tuaren 27an sententzia berretsi eta 1937ko
inguruko irailaren 9an fusilatu zuten.
Zubialde
etxean bizi Uztailaren 10ean Markina eta Xemeingo
zen, letoigi- agintari eta pertsona ezberdinek, epaitegira
lea ogibi- bidalitako informeetan honelakoak leporatzen
dez, 1938ko zizkioten: “encargado de amedentrar a las
urtarrilean personas de orden”, “nacionalista vasco exal-
ezkontzeko tado que servia de elemento de choque a su
data zuen. partido debido a su carencia de verguenza”,
“desarrollo actividades en oposicion al Glorio-
EAJko militantea, Errepublikaren Defentsa- so Alzamiento Nacional”, …
rako Herri Batzordeko eta Isunen azpibatzor- 1937ko irailean fusilatu bazuten ere, 1941.
deko partaidea, Xemeingo horniduren ardura- urtean Erantzukizun Politikoengatik hasitako
duna eta Markinako Udal Idazkariaren diligentzien ondorioz, 1941eko irailaren 17ko
laguntzailea zen. sententzian 250 pezetako isuna jarri zioten,
ez ordaintzeagatik 1000 pezetakoa bihurtu
1937ko uztailaren 10ean atxilotu, Markinako zena. 1947ko apirilaren 30ean bere kaudi-
kartzelan sartu eta diligentziak hasi zituzten, mengabezia onartu arte.

AMBROSIO MALLUKIZA ALDAOLEA sententziaren berri-
(Arbatzegi, 1886/12/07 – Derio, 1937/09/16) kusketa izan zuen,
horret arako
Karmengo errebalean bizi zen, bizargina eta aurkako salaketa
taberneroa ogibidez, ezkondua, bost seme gogorrak jaso
alaben aita (Jose, Jesusa, Felipa, Justa eta zituen herriko
Felipe). agintariengandik
Izquierda Republicanako afiliatua, Errepublika- eta heriotza zigo-
ren Defentsarako Herri Batzordeko partaidea rreko sententzia irmo
zen, Isunen azpibatzordekoa, eta Markinako bihurtu zen.
udal zinegotzia. Baina irmotasun honen eraginez damuturik
1937ko uztailaren 9 Markinako Udal Idazka- edo, aurretiaz zorrotz eta gogor agertutakoak
riak bere aurkako salaketa jarri eta 11an atxilotu urduritu eta finkoa zen sententzia aldatzeko
zuten. Bi egunetara, Bilboko Larrinaga espe- ahaleginetan beste hainbat adierazpen bidali
txera eraman zuten, 13an bertan bere aurkako zituzten epaitegira, hauetan Ambrosioren alde
epaiketako diligentziak hasiz. Diligentzia haue- agertzen ziren aurretiaz kontra aritutakoak.
tan Markinako hainbat agintari eta pertsonak, Salamancan kokatuta zegoen Estatuburuko
bere aurkako adierazpenak egin zituzten. Idazkaritza Orokorretik igorritako 1937ko
1937ko uztailaren 23an militarrek epaitu irailaren 9ko oharrean sententzia gauzatzea
zuten; 30ean idatzi zen bere aurkako heriotza baimendu zuten. 1937ko irailaren 16an fusila-
zigorreko sententzia. Abuztuaren 18an bere tua izan zen Derion.
BENITO MUÑOZ AZPEITIA
(Markina, 1894/03/21 – Iruñako San Cristobal
espetxea, 1938/02/01)

Okerra kalean 1937ko uztailaren 7an Markinan atxilotu zuten,
bizi zen, igelt- eta uztailaren 9an epaitu ondoren biziarteko
seroa ogibi- kartzela-zigorrera (gehienez 30 urte) konde-
dez, ezkon- natu. Epaitegiak Markinako agintari eta eragi-
dua eta lau leen informeak eskatu zituen, eta hauek azter-
seme alaben tuta uztailaren 26an epaia irmo mantentzea
aita (Jose erabaki zuen epaitegi militarrak.
Mari, Lucia, Larrinagako kartzelan egon ondoren, 1937ko
Lorenzo eta irailaren 1ean Iruñako Espetxe Zentralera (San
Guadalupe). Cristobal edo Ezkaba) eraman zuten. Kartze-
lako baldintza gogorrengatik, bertan hil zen
Alderdi Sozialistako Markinako arduraduna eta 1938ko otsailaren 1ean, mediku txostenaren
UGTko afiliatua zen, Errepublikaren Defentsa- arabera biriketako tuberkulosiak eragindako
rako Herri Batzordeko, eta Ikerketa azpibat- gutxiegitasun kardiako baten ondorioz.
zordeko partaidea.

IGNACIO UGARTEBURU ANITUA
(Markina, 1890/07/31 – Iruñako San Cristobal
espetxea, 1938/10/10)

Jaiotzez Akoda baserrikoa, Abesua kalean bizi L ar r ina -
zen, arotza zen ogibidez, ezkondua eta lau gako kart-
seme alaben aita zen (Ignacio, Martin, Jesus zelan egon
eta Maria). on dor en,
1937ko iraila-
EAJko militantea zen eta Markinako udal ren 1ean Iruñako
zinegotzia. Espetxe Zentralera
1937ko uztailaren 7an Markinan atxilotu (San Cristobal edo Ezkaba) eraman zuten.
zuten, uztailaren 9an epaitu eta biziarteko Kartzelaldiaren gogortasunaren eraginez,
kartzela-zigorrera (gehienez 30 urte) konde- premia minimoak asetzeko eskasian eta
natu. Epaitegiak Markinako agintari eta eragi- atentzio medikorik gabe, biriketako edema
leen informeak eskatu zituen, eta hauek baten ondorioz Ignazio Ugarteburu espetxean
aztertuta uztailaren 26an epaia irmo man- hil zen 1938ko urriaren 10ean.
tentzea erabaki zuen.
ANGEL ARETXABALETA AIZPURU
(Begoña, 1890/12/17 – Dos Camino, 1941/02/06). Angelekin egin
zuen topo.
Tamalez ez dugu bere argazkirik. Jaiotzez 1 9 3 9 k o
Begoñakoa, 9 urte zeramatzan familiarekin maiatzaren
Markinan bizitzen, Bolu okindegian egiten zuen 29an izan
lan. Ezkondua eta bost seme-alaben aita zen zuen epaike-
(Daniel, Angel, Esperanza, Juan eta Ricardo). ta eta hainbat
Alderdi Sozialistako Markinako taldeko partai- salaketen
de eta UGTko Markinako lehendakaria zen, artean okerrena
Errepublikaren Defentsarako Herri Batzorde- “miliciano-panadero”
ko partaidea, irin hornidurarako arduraduna, aipatzen zuena zen. 12 urte eta egun bateko
Ikerketa azpibatzordekoa, Langileen kolokazio- kondena izan bazuen, 1940ko abenduaren
rako Ikuskaritza Batzordekoa eta Markinako 10ean zigorraren arintzea ezarri eta etxean
udal zinegotzia zen. betetzeko aukera izan zuen. Lanik gabe, sos-
tengorik gabe, deserriratua eta etorkizunik
Nazionalak herrira sartu aurretik Bilbora egin gabe sentitzen zelarik, 1941. urte hasieran
zuen ihes, bertan okin lanetan jarraitu zuen Erantzukizun Politikoengatik bere aurkako
ekainaren 17a arte. Orduan, Asturiasko Llanes diligentzia berri batzuk ireki ziotenean, era bat
herriko okindegi batetara joan zen lanera. lur jota, bere buruaz beste egin zuen Dos
Abuztu hasieran Santanderrera itzuli eta Caminosen (Basauri) 1941eko otsailaren 6an.
emaztea eta alabarekin Frantziarako bidea
hartu zuen
belaontzi batean.
Abuztuaren
25ean matxi-
noen gerraont-
ziek itsasoan
atxilotu eta San-
turtzi, Urduña,
Gasteiz eta
Larrinagako
kartzeletan izan
zuten epaiketa
militarra egin
artean. Urdu-
ñako kartzelan
bere seme