aitortza

eta
oroimena
1936ko gerratea
Markinan eta Xemeinen
erra Zibila Markinan eta Xemeinen 1936 - 1939 1936
Uztailaren 17an, Errepublikaren aurkako

uztaila
militarren altxamendua gertatu zen;
markinar eta xemeindarrak Karmen jaietan
murgildurik zeuden orduan.
Markinako alkate tradizionalista zen
GERRA ZIBILA (1936-39) MARKINAN ETA XEMEINEN ULERTZEKO GERTAERA
Jose Luis Gaytan de Ayalak ihes egin
GARRANTZITSUENEN KRONOLOGIA
zuen. Madrilgo aginduz, udal guztiak
desegin eta Errepublikaren Defentsarako
Idazki honen helburua Markinan eta Xemeinen Gerra Zibilean gertatu zena Batzordeak eratu ziren.
azaltzea da. Eta, horrekin batera, gerrak gure herrian eragin zuen samina
erakustea; gerra garaiko markinarren eta xemeindarren sufrimenduaren mapa
irudikatu nahi dugu, fronteetan zein bonbardaketen edo tiroen ondorioz hildako, Frantziako muga kontrolatzeko asmoz, Nafarroatik

abuztua
fusilatu edota espetxean hil zirenen memoria bizirik gordetzeko. Izan ere, abiatutako erreketeekin borroka gogorrak gertatu
memoriarik gabeko herria identitaterik eta etorkizunik gabeko herri bihurtzen da. ziren Irunen. Oiartzun eta inguruko herrietan
ere gerra gordina bizi zuten. Gauzak horrela,
Gipuzkoatik errefuxiatuak etortzen hasi ziren;
hasieran, Gaytanen Patrokua jauregian gorde
zituzten, geroago, errefuxiatuak herritarren etxe
eta baserrietan sartu zituzten, Patrokua jauregia
odol ospitale bihurtu zuten eta.

Irailaren 4an erreketeek Irun eskuratu zuten; Donostia 13an. Gipuzkoa ia

iraila
osoa konkistatu ostean, irailaren 21ean, Elgoibarren sartu eta Etxebarria,
Markina eta Xemeingo mendietaraino iritsi ziren. Ondorioz, hurrengo bi
egunetan, Errepublikaren aldeko hainbat miliziar zeuden gure herrian.
Egun batetik bestera, Markina eta Xemein militartutako herriak bihurtu ziren.
Frankistek irailaren 29an bota zituzten lehen bonbak herritarren aurka, eta
hurrengo zazpi hilabeteetan frontea mugitu gabe egon zen gure lurretan,
eta heriotzak, zaurituak, atxiloketak eta beldurra zabaldu zuten.
-2- -3-
erra Zibila Markinan eta Xemeinen 1936 - 1939 1936
Erreketeek Ondarroa hartu zuten urriaren Urriaren 21ean Egixarreko Bataila gertatu Hurrengo egun bietan, hegazkin
urria

urria
4an, baita Berriatua eta Larruskain inguruko zen, Markinako fronteko gudaldi gogor frankistek egindako bonbardaketa baten
mendi eta baserriak ere. Ondorioz, soldadu eta odoltsuenetarikoa. Hildako ugari ondorioz, Isidra Ugartetxea Ugarteburu
errepublikazaleek atzera egin behar izan izan ziren; batzuen ustez, hirurogei bat. xemeindarra hil zen Meabeko bidean
zuten, Amallo eta Akarregi inguruko tontor Hildakoen artean Fulgencio Mateos eta Dolores (Lolita) Garate Bru ere
eta baserrietaraino. Redondo buruzagi sozialista zegoen. Erdotza jauregian, Santixa baserriaren
Zorigaitza areagotzeko, egun hartan alboan zegoen kanoiaren aurkako
Urriaren 4an falangeko blindatuek bertan, zaurituetariko asko Markinako bonbardaketan.
Urkaregin erasoa jo zuten gerrako frontea Patrokua jauregian hil ziren, baina ez “Esperanza y CIA” arma fabrika helburu
gainditu eta Etxebarria eta Markina batailan izandako zauriengatik, baizik izan zuen aire eraso batean bi bonba
eskuratzeko asmoarekin. Porrot horren Agirre Lehendakaria, Alberto Onaindia eta beste batzuk
Arretxinagan, 1936ko urriaren 11a (Abertzaletasunaren eta arratsaldean hegazkinek eraikina lehertu ziren, bat Patrokua odol ospitalean
ondorioz, frontea zazpi hilabetez finkatu Agiritegia - Sabino Arana Fundazioa)
bonbardatu zutelako. eta bestea Mezedetako elizaren aurrean.
zen gure mendietan.

Urriaren 7an hainbat alderdik osatutako
konzentrazioko Euzko Jaurlaritza eratu,
Jose Antonio Agirre lehen Lehendakari
izendatu eta, ondoren, Euzko Gudarostea
antolatu zen.

Jose Sagarna abade
egin berritan. Argazkia:
Oier Gorosabel Agarre baserrian (Amallo) gudariei eta erizainei eman-
© cc-by-sa: txikillana. dako meza, 1936ko urriaren 11a (Abertzaletasunaren
Agiritegia- Sabino Arana Fundazioa)

Urriaren 19an, erreketeek, Larruskainen abade izandako Jose Sagarna Argazkia: Elisabete Aretxabaleta
Otxandiano batailoia Bilboko Eskolapioetan.
Uriarte gaztea atxilotu zuten, eta biharamunean fusilatu egin zuten Batailoi honetako Oldargi konpainiak Egixarreko batailan parte
hartu zuen, 1936ko urrian. Gero berriro etorri zen Markinako
Amulategi baserriaren inguruan. Frontera, 1937ko otsailaren hiruan, eta guda lerroa apurtu zen
arte, 1937ko apirilaren 27ra arte, egon zen Akarregi inguruan.
-4- -5-
erra Zibila Markinan eta Xemeinen 1936 Errepublikarren aldeko militarrek babeserako bigarren

urria
1936 - 1939 lerro bat eraikitzea agindu zuten. Bigarren lerro hau
Markinako eta Xemeingo herri guneen atzetik egina
zegoen, eta Itoiñomenditik Urko mendiraino zihoan.
Bigarren lerro honetan, hainbat lubaki eta metrailadore-
etxe eraiki zituzten, guztiak alanbrada bitartez lotuak.
Oreinzarren, Iparragirren, Ezkurraundi gainean, Igozen
edo Zapola azpian oraindik ere zutik daude orduan
eraikitako metrailadoreen habiak.

Errepublikaren Defentsarako Herri Batzordea, Isunen
Azpibatzordea, Hornidura Azpibatzordea, Ikerketa
Azpibatzordea, Emakumeen Zuzendaritza eta Langileen
Kolokaziorako Ikuskaritza Batzordea sortu ziren.
Batzorde eta Azpibatzorde hauetan Etxebarriako,
Markinako eta Xemeingo EAJ-ko eta Herri Fronteko
(Sozialistak eta Izquierda Republicanakoak) kideek
parte hartu zuten, eta hauek ziren euren zeregin
nagusienak: herriko armak biltzea, herrian ordenua
ziurtatzea, herriko ondarea zaintzea, elikagaien
hornikuntzak eta banaketak antolatzea, defentsarako
eraikuntzak egitea eta herritarren bizikidetza ziurtatzea.
Urriaren 27 eta 28an
Jose Peñagarikano
Solozabal, Etxebarriko
abade laguntzailea,
eta Zelestino Onaindia
Zuluaga, Elgoibarko
abade laguntzailea,
fusilatu zituzten,
lehenengoa Oiartzunen
eta bigarrena Hernanin.
GureGipuzkoa.net “Markina.
Ametrailadore-etxea “ © CC BY-SA:
Argazkia: Garaian Aldizkaria Indalecio Ojanguren.
Zelestino, Txomin eta Alberto Onaindia abadeak. Zelestino urriaren 28an fusilatu zuten. Ezkurrandiko metrailadore-etxea.
Txominek eta Albertok ihes egin zuten Markinatik 1937ko apirilean, Francoren soldaduak 1936ko urritik 1937ko apirilera
Markinan sartu aurretxoan, eta Iparraldean errefuxiatu ziren. bitartean eraiki zen.

-6- -7-
erra Zibila Markinan eta Xemeinen 1937 Martxoaren 23an, Barinagako

martxoa
1936 - 1939 Gorostadi baserriko Plazida
Mandiola Bilbao neskatoa hil zen
Garagoititik jaurtitako bala batek

1936
sortu zizkion zaurien eraginez.
9 urte zituen.

1932tik 1935erako kintak deitu zituen Eusko Jaurlaritzak,
azaroa

eta Markinako eta Xemeingo hainbat gaztek joan behar
izan zuten borrokatzera. Hauetariko berrogeita hamaika
bat hil ziren frontean.
Azaroaren 26an, EAJ-ko eta Herri Fronteko kideez osatutako
Udal Batzorde berriak sortu ziren Markinan eta Xemeinen.

Argazkia: Felipe Amutxastegi.
Ezk. eskuin.; Santi Zelaia,
Miguel Ibarluzea
eta Luis Foruria.

Argazkiak:
Abertzaletasunaren Agiritegia - Sabino Arana Fundazioa.

Otsailaren 7an, inauteri igandean, Jose

otsaila
Martinen etxea eta albokoa erre ziren,
Urkaregitik frankistek bota zituzten
obusen ondorioz. Markinan eta Xemeinen
gerran ezagutu zen bonbardaketarik
beldurgarriena izan zen.
Abenduaren 20an, soldadu frankistek, Barinagako Benantzia
abendua

Otsailaren 13an, hainbat hilabete
Muguruza Arriaga hil zuten tiroz, bera bizi zen Azkonabieta ezkutatuta ibili ostean, Jose Luis Gaitan
baserriaren inguruan. de Ayala Nabarnizko baso batean atxilotu
Abenduaren 26an, bataila gogorrenetarikoa gertatu zen eta Larrinagako kartzelan sartu zuten, ekainaren 18an aske utzi arte.
Kalamuan, alde bietako hainbat soldadu hil zirelarik. Otsailaren 23an, hegazkin faxistak Urberuaga bonbardatu zuten eta Azpiltzako errotan
Hegazkin frankistek bonbak bota zituzten Arretxinagan, eroritako bonba batek Laiz baserriko Jose Mari Urriolabeitia Gojenola hil zuen.
Olabe baserriaren inguruan, Akarregin eta beste hainbat
-8- tokitan, herritarren beldurra areagotuz. -9-
erra Zibila Markinan eta Xemeinen 1936 - 1939 1937
Apirilaren 25ean gertatu zen hegazkinen
apirila

bidez egindako Markinaren aurkako azken
bonbardaketa; estalitako plaza, frontoia eta
etxe batzuk apurtu zituzten.
Hurrengo egunean tropa frankistak Iruzubieta
eta Ziortza-Bolibarren sartu ziren. Kondor
Legioko ehiza hegazkinek Gernika eta
Munitibar bonbardatu zituzten eta baita Maiatzaren 12an, Etxebarriko Benito

maiatza
Markinatik Gernikara arteko bidea, auzoak eta Agapito Bereziartuarekin gertatu zen
baserriak ere. bezala, Agarre baserriko Pedro Erkiaga
Agirreamalloa hil zen esku-bonba bat
Apirilaren 27an tropa frankistak militarki hartu lehertu zitzaiolako.
zituzten Markina eta Xemein.
Baserritar asko, bereziki frontetik
hurbil bizi zirenak, aste edo hile batzuk
ihesean ibili ostean, herrira bueltatzen
hasi ziren.

-10- -11-
erra Zibila Markinan eta Xemeinen 1936 - 1939 errepresioa Errepublikaren Defentsarako Herri
Batzordean, Xemeingo eta Markinako
Udal Batzordeetan, epaile eta fiskal
lanetan edo erantzukizun politikoetan
aritu zirenetariko askok ihes egitea lortu
zuten. Baina beste asko atxilotu egin
Frankisten errepresioa abertzale, ezkertiar eta errepublikazaleen zituzten eta, ostean, kartzelan sartu eta
atxiloketekin hasi zen. Gerra irabazi zutenak, frankistak, harro eta beste batzuk zuzenean fusilatu zituzten.
gupidagabe agertzen ziren, galtzaileek, errepublikaren aldekoek,
Erantzukizun politikoak izan zituzten eta
ordea, ezin zuten ezer esan, ezta euren defuntuengatik dolua gorde
errepublikaren aldeko batzordeetan
edota behar bezala negar egin ere. Frankisten propagandaren
parte hartu zuten hiru pertsona fusilatu
ondorioz, errepublikaren alde borrokatu zutenen familiak bigarren
zituzten:
mailako herritar bihurtu ziren. Herritarren arteko harremanak,
gizarte kohesioa, guztiz apurtu zen. Joan Loiola Eizagirre,

Errepresioa ideologia abertzalea, ezkertiarra edota Anbrosio Mallukiza Aldaolea
errepublikazalea zuten guztien aurka bideratu zen. Baina eta Hilario Aretxabaleta Arriola.
errepresioa bereziki gogorra izan zen Errepublikaren aldeko
batzordeetan eta Udal kudeaketan parte hartu zutenen edo
nolabaiteko erantzukizun politikoak izan zituztenen aurka.
Beste hiru kartzelan bertan hil ziren:
Benito Muñoz Azpeitia,
Benito Aginaga Ugalde
eta Ignazio Ugarteburu Anitua.

Beste bat, Anjel Aretxabaleta Aizpuru,
kartzelatik atera bazen ere, ezin izan
zuen agintari frankistengandik jasandako
Argazkia: Rosario Bustindui. Puerto de Santa Mariako (Cadiz) kartzela, 1940an.
Beste preso batzuen artean, goian, lehenengokoa, Roman Bustindui (Ziortza-Bolibarkoa)
errepresioa gainditu, eta gabeziari eta
eta laugarrena Kandido Zenarruzabeitia (Ziortza-Bolibarkoa). Behean, lehenengokoa,
Aranaga eta bigarrena Ignacio Azkue (Markinakoa).
bazterkeriari aurre egin ezinda,
bere buruaz beste egin zuen.

-12- -13-
erra Zibila Markinan eta Xemeinen 1936 - 1939 errepresioa
Ideologia abertzalea eta ezkertiarra Ihes egin gabe gelditu ziren emakume Gerra osteko emakume askoren bizimodu
zuten gizonen aurka ez ezik, batzuk Markinako kartzelan sartu gogorra ulertzeko, kontuan hartu behar
Markinako eta Xemeingo emakume zituzten. Beste batzuk zorte txarragoa da, hainbat kasutan, seme-alabak bakarrik
askoren aurkako jazarraldia ere izan zuten, eta, atxilotu ostean, Bilboko atera behar izan zituztela aurrera, gizonak
izugarria izan zen. 1937ko apiriletik edo Saturrarango kartzeletara eraman edota semeak ihes eginda, preso edo
aurrera, falangistek goitik behera egin zituzten. Kasurik onenean, isunak frontean zeudelako.
umiliatu zituzten familia abertzale ordaintzera behartu eta militarren Errepresioa, gosea eta umiliazioak bakarrik
eta ezkertiarretako emakumeak, eta egoitzak eta arropak garbitzera eta isilean jasan behar...
beldurra arimaraino sartu zieten. kondenatu zituzten; edota ilea Bizi izan zituzten beldurrak eta lotsak
Frankistek helburu argi bat zuten: zerora ebaki ostean, herrian zehar azaltzen du, nolabait, gerra garaian eta
ideologia abertzalearen eta ezkertiarren bueltaka erabili, herritarren barregarri. gerra ostean gertatu ziren gehiegikeriak
transmisioa oztopatzea, eta familiari, Emakumeren bat bortxatu ere egin euren seme-alabei ezkutatzea eta gerran
elizari eta etxeko-lanei loturiko andrazko omen zuten. gertatutakoak isileko kontua bihurtzea.
eredua berreskuratzea eta sendotzea.

Saturrarango preso emakumeak baratzeko lanetan. Gerratik ihes egindako baserritarrak etxera bueltatzen.

-14- -15-
erra Zibila Markinan eta Xemeinen 1936 - 1939 azken berbak
Markinan eta Xemeinen ez zen hil
Otxandion, Bilbon, Gernikan edo
Durangon bezainbat lagun.
Markinak eta Xemeinek ez zuten
ezagutu aipatutako herriotan hegazkin
italiar eta alemaniarrek egindako Hala eta guztiz ere, gerrak eragin zituen kalterik larrienak gizakien heriotzak izan
bezalako triskantzarik. Dena dela, ziren, gutxi gorabehera familien %15ean heriotzaren bat egon zelarik.
gerraren ondorioak oso larriak izan
ziren bi herriotan. Markinako eta 1936ko uztailetik 1939ra, gauza mingarri eta beldurgarri asko gertatu ziren, eta
Xemeingo lurretan, 1936ko irailaren horrek eragin izugarria izan zuen garai hura bizi izan zuten markinarrengan eta
29an lehertu ziren lehen obusak, eta xemeindarrengan, baita hauen ondorengoengan ere.
1937ko apirilaren 25era arte, tropa
frankistek hainbat leherkari tona bota
Urteetako isiltasunaren ondoren, Markina-Xemeingo Udalak euren memoria gorde
zituzten markinarren eta xemeindarren
nahi du adierazpen instituzional honen bitartez:
gainera. Hegazkinen bitartez, zein
Arnoaten, Urkaregin edo Kalamuan
zeuden kanoi-baterien bidez, erreketeek
askotan bonbardatu zituzten Xemein
eta Markina. Txomin Onaindiak zioen
bezala, “Markina será de las villas que
más bombardeos aéreos ha sufrido
durante toda la campaña de la guerra”.
Bonbardaketa horiek guztiek kalte
ekonomiko, material eta ekologiko
ugari eragin zituzten, eta hamaika izan
ziren txikituta edo kaltetuta gelditu
ziren etxeak, batez ere Markinako alde
zaharrean.

-16- -17-
erra Zibila Markinan eta Xemeinen 1936 - 1939 adierazpen instituzionala

O rain dala 80 urte, 1936ko uztailean, Errepublikaren aurkako altxamendu
militarra eman zan eta horren eraginez, gure herritarrek, gerra latz bat jasan
Benito Aginaga Ugalde Era berean, 2017ko irailaren 9
honetan, Markina-Xemeingo
behar izan eben, hainbat samin eragin ebana. Udalak adierazpen instituzional

Markinan eta Xemeinen, beste herrietan bezala, mandatua bertan behera
Hilario Aretxabaleta Arriola hau egiten dau:

geratu zan eta herritar batzuk, euren borondatez, herrien ordenua mantentze Garai hartan udal
aldera, beharra egiteko konpromezua hartu eben.
Juan Loiola Eizagirre kudeaketan aritu ziren
herrikideei egin eben
1936ko urrian, Eusko Jaurlaritza osatu ostean, herrietako batzordeak ofizialki beharra aitortzea eta esker
sortu ziren. Markinan eta Xemeinen ideologia eta pentsakera desberdinetako Ambrosio Mallukiza Aldaolea ona adieraztea.
pertsonak batu ziren herriaren alde beharra egiteko, helburu bakar bati
jarraituz: bizikidetza ziurtatzea. Behar hori betetzeagaitik
Benito Muñoz Azpeitia errepresioa jasan eben
Sortu ziren taldeak Errepublikaren Defentsarako Herri Batzordea, Isunen herrikideei eta euren
Azpibatzordea, Hornidura Azpibatzordea, Ikerketa Azpibatzordea, Emakumeen familiei frankismoaren
Zuzendaritza eta Langileen Kolokaziorako Ikuskaritza Batzordeak izan ziren. Ignacio Ugarteburu Anitua biktima izaera
errekonozitzea.
Herritar guzti hauek, era batera edo bestera, errepresioa jasan eben egindako
beharragaitik, batez ere heriotzara bideratutako zazpirak. Guk, gaurko ekitaldi Angel Aretxabaleta Aizpuru Izan ziralako gara.
honetan, eta errepresio hori jasan zuten markiñar eta xemeindar guztien
ordezkari moduan, zazpi pertsona hauek eta euren familiak omendu nahi doguz:

-18- -19-
aitortza
eta
oroimena
1936ko gerratea
Markinan eta Xemeinen