You are on page 1of 52

Sprawdzian A 1

Sofokles
Krl Edyp

Spis treci
Sprawdzian ze znajomoci lektury: Projekty edukacyjne
Czy znasz Krla Edypa Sofoklesa?
1. Kompleks Edypa w literaturze s. 39
1. Sprawdzian A s. 2 i sztuce
2. Sprawdzian B s. 4 2. Koncepcja losu ludzkiego s. 40
w dzieach literackich rnych epok
3. Klucz do sprawdzianu A i B s. 6
3. Kreacje bohatera tragicznego s. 41
Scenariusze lekcji z wykorzystaniem w literaturze
metod aktywizujcych
Notatki z lektury s. 44
1. W greckim teatrze antycznym s. 7

2. Tebaska ulica o Edypie. s. 13 Test podsumowujcy:


Charakterystyka bohatera Sprawd, ile wiesz

3. Rozwaania o tragizmie. s. 15 1. Test A s. 46


Edyp jako archetyp czowieka 2. Test B s. 48
4. Przeklty i ze zych rodzicw s. 19 3. Klucz do testu A i B s. 50
zrodzony. Wolno czy
przeznaczenie?
Bibliografia s. 52
5. Krl Edyp jako tragedia poznania s. 23
Wszystkie cytaty z Krla Edypa wedug tumaczenia
Nikosa Chadzinikolau, Pozna 2010.
6. Hybris wedug staroytnych Grekw s. 28
7. Karta pracy do dzie plastycznych s. 33

Materiay przygotowaa
Urszula Kowalczyk
(kart pracy do dzie plastycznych Magdalena Lotterhoff)
2 Sprawdzian A

Czy znasz Krla Edypa


....................................................
imi i nazwisko

Sofoklesa?
....................... .....................
data klasa

20 min

1 Przywoaj swoimi sowami przepowiedni delfick, ktr usysza Edyp, i napisz, 2 p.


jak postpi, aby jej zapobiec.

Przepowiednia delficka: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

Dziaania podjte przez Edypa: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

2 W Prologu tragedii Kapan prosi Edypa o 1 p.


A. opuszczenie Teb.
B. rozwd zJokast.
C. pomoc dla Teb nkanych kataklizmami.
D. wygnanie zkraju Kreona.

3 Wyjanij, dlaczego Tyrezjasz nie chcia przyby na wezwanie Edypa, apotem unika 1 p.
odpowiedzi na jego pytania.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

4 Jak zareagowa Edyp na sowa Tyrezjasza zEpejsodionu I: Tym zabjc krla, 1 p.


ktrego szukasz, jeste ty?
A. Przemyla wypowied wrbiarza.
B. Wybuchn gniewem izacz grozi Tyrezjaszowi.
C. Wezwa strae ikaza wtrci wrbit do lochu.
D. Skonsultowa wypowied Tyrezjasza zrad starcw.

5 Napisz, oco Edyp oskara Kreona ijak kar mu grozi. 1 p.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................
Sprawdzian A 3

6 Wjakim celu Edyp wzywa do Teb jedynego wiadka mierci Lajosa? 1 p.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

7 Odtwrz swoimi sowami rozmow midzy Edypem, Posacem zKoryntu iJokast 2 p.


wEpejsodionie III. Dialog powinien zawiera wyjanienie, dlaczego krl poczu ulg
na wie otym, e wadca Koryntu Polibos umar mierci naturaln.
Zapisz wypowiedzi bohaterw wdymkach.

...........................

...................................

.....................................

................................
...........................
................. .........................
...................................
..................................
.....................................
..................................
................................
.........................
.................

8 Czego domylia si Jokasta, usyszawszy opowie Posaca wEpejsodionie III? 1 p.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

9 Jak kar wymierzy sobie Edyp, gdy ostatecznie zrozumia, czego si niewiadomie dopuci? 1 p.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................
4 Sprawdzian B

Czy znasz Krla Edypa


....................................................
imi i nazwisko

Sofoklesa?
....................... .....................
data klasa

20 min

1 Przywoaj swoimi sowami zagadk Sfinksa iodpowied Edypa. 2 p.

Zagadka Sfinksa: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

Odpowied Edypa: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

2 Chr wKrlu Edypie skada si 1 p.


A. zniewiast korynckich.
B. zTebaczykw.
C. ztebaskich starcw.
D. ze suebnic Jokasty.

3 Wyjanij, co oznacza zagadkowa wypowied Tyrezjasza skierowana do Edypa 1 p.


wEpejsodionie I: Dzisiejszy dzie ci zrodzi izniszczy.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

4 Ktre spord wymienionych czynw popeni Edyp? 1 p.

A. Morderstwo i zdrada.
B. Kradzie i kazirodztwo.
C. Morderstwo i kazirodztwo.
D. Podwjne morderstwo.

5 Jak tajemnic pochodzenia Edypa wyjawi Posaniec zKoryntu? 1 p.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................
Sprawdzian B 5

6 Podaj imiona przybranych rodzicw Edypa krla ikrlowej Koryntu. 1 p.

..........................................................................................................................

7 Odtwrz swoimi sowami rozmow midzy Edypem aKreonem, ktry wPrologu 2 p.


przekazuje krlowi sowa Pytii. Zapisz wypowiedzi bohaterw wdymkach.

................................ ...........................

........................................ ...................................

......................................... .....................................

.................................... ................................

..................... .................

8 Na podstawie wiedzy oteatrze greckim wyjanij, dlaczego omierci Jokasty 1 p.


ireakcji Edypa na samobjstwo ony widzowie dowiaduj si zrelacji Posaca.
Dlaczego scena ta nie rozgrywa si na oczach widzw?

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

9 Wymie proby, ktre Edyp kieruje do Kreona wExodosie. 1 p.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................
6 Klucz do sprawdzianu

Klucz do sprawdzianu

Nr zadania Odpowied dla grupy A Odpowied dla grupy B

1. Przepowiednia delficka np.: Gdy osigniesz Zagadka Sfinksa np.: Co to za zwierz, ktre
msko, popenisz, Edypie, ojcobjstwo rano chodzi na czterech nogach, wpoudnie na
ikazirodztwo, co stanie si przyczyn twej dwch, awieczorem na trzech?.
klski. Odpowied Edypa np.: Tym zwierzciem jest
Dziaania podjte przez Edypa Edyp pragn czowiek. ycie ludzkie jest niczym jeden dzie:
unikn przeznaczenia iopuci Korynt, eby nie zrana, gdy czowiek jest dzieckiem, raczkuje na
zabi ojca inie popeni kazirodztwa. czworakach, wpoudnie, gdy doronie, chodzi
na dwch nogach, auschyku, jako starzec, musi
podpiera si lask.
2. C. B.
3. Tyrezjasz wiedzia, jakie konsekwencje przyniesie Zagadkowa wypowied Tyrezjasza dotyczy
dochodzenie krla wsprawie zabjstwa Lajosa. chwili, wktrej Edyp pojmie tajemnic swego
Wolaby, eby Edyp nie pozna prawdy oswoim pochodzenia zrozumie, e jest synem Jokasty
pochodzeniu inie zrozumia, e popeni iLajosa iuwiadomi sobie, e popeni wzwizku
przepowiedziane zbrodnie. ztym ojcobjstwo ikazirodztwo. wiadomo
tych zbrodni doprowadzi do klski Edypa:
olepienia ibanicji.
4. B. C.
5. Edyp podejrzewa Kreona ospisek ich Posaniec ujawni, e Polibos iMeropa byli
przejcia wadzy wTebach. Grozi Kreonowi kar bezdzietni iadoptowali Edypa, ktrego Posaniec
mierci. otrzyma jako dziecko zprzekutymi stopami
odtebaskiego Pasterza.
6. Edyp pragnie wyjani okolicznoci mierci Polibos iMeropa
Lajosa, by uwolni si od przeczucia, e starzec
zgadzony przez niego na grskiej ciece by
krlem Teb.
7. np.: np.:
Posaniec: Przynosz wieci zKoryntu, krlu. Edyp: Czego si dowiedziae, Kreonie? Jak
Stary Polibos zmar, tron czeka na ciebie, panie!. uwolni miasto nkane plagami? Czy wisi nad nim
Edyp: Zmar ze staroci? To smutne, ale dla mnie jaka kltwa bogw olimpijskich, e tak pogryo
ta wie jest jednoczenie radosna! Nie spenisi si wnieszczciach irozpaczy?.
za przepowiednia, nie stan si morderc Kreon: Krlu, boski Apollo przekaza mi ustami
wasnego ojca. Pytii, e odwrci si okrutny los Tebaczykw,
Jokasta: Mwiam ci, eby nie przywizywa gdy zostanie odnaleziony iukarany zabjca
wagi do tych gupot. twojego poprzednika na tronie Lajosa.
Tozabjstwo musi zosta pomszczone.
8. Jokasta domylia si, e Edyp jest jej synem, e Wteatrze greckim nie pokazywano okrutnych
spenia si przepowiednia oojcobjstwie ikltwa scen. Odrastycznych wydarzeniach informowano
nad rodem Labdakidw. tylko porednio, wrelacjach chru lub
bohaterw.
9. Edyp wyupi sobie oczy iskaza si na banicj. Edyp prosi Kreona, eby wypdzi go zTeb,
pogrzeba uroczycie Jokast, zaopiekowa si
jego dziemi, szczeglnie crkami, ipozwoli ojcu
poegna si znimi przed odejciem zTeb.
Scenariusz lekcji 7
Scenariusz
zwykorzystaniem
prezentacji multimedialnej 90 min

Wgreckim teatrze antycznym


Cele lekcji Faza realizacyjna
ucze potrafi: przedstawi histori narodzin te- 1. Uczniowie zostaj podzieleni na zespoy. Wszy-
atru antycznego oraz jego najwaniejsze cechy; scy otrzymuj karty pracy izapoznaj si zpo-
wyszuka wtekcie historycznoliterackim infor- leceniami. Nastpnie nauczyciel uruchamia pre-
macje na temat teatru greckiego; zdefiniowa po- zentacj multimedialn oteatrze greckim ioma-
jcia zwizane zhistori dramatu; na podstawie wia zawarto kolejnych slajdw. Na podstawie
prezentacji multimedialnej zredagowa notatk uzyskanych wiadomoci uczniowie, pracujc
stanowic podsumowanie wiedzy w grupach, wypeniaj karty pracy. Wybrani li-
derzy przedstawiaj odpowiedzi.
Metody nauczania 2. Nauczyciel rozdaje do samodzielnej lektury ko-
pie tekstu z Historii teatru pod red. Johna Rus-
aktywizujca mapa myli; pokaz prezentacji
sella Browna (tekst). Po upywie wyznaczonego
multimedialnej; praca w grupach, pogadanka
czasu pyta uczniw, jakich dodatkowych infor-
heurystyczna, wykad
macji dostarczy im tekst badacza.
3. Uczniowie wymieniaj elementy teatru staroyt-
rodki dydaktyczne nego, ktre przetrway do dzi w teatrze wsp-
prezentacja PowerPoint W starogreckim teatrze czesnym.
z pyty Opracowania lektur. Krl Edyp Sofo-
klesa, karta pracy, tekst Faza podsumowujca
Wsplnie znauczycielem uczniowie weryfikuj za-
Przebieg lekcji warto mapy myli sporzdzonej na pocztku za-
Faza wprowadzajca j, po czym indywidualnie redaguj notatk zlek-
Uczniowie na podstawie wiedzy, ktr wynieli cji podsumowanie wiedzy ostaroytnym teatrze
zgimnazjum, indywidualnie odpowiadaj na pyta- greckim.
nie: Co wiesz na temat antycznego teatru greckie-
go?. Wybrana osoba zapisuje na tablicy uporzdko- Praca domowa
wane informacje wformie mapy myli. Zanotowane Na podstawie mitw tebaskich oraz tragedii Sofo-
odpowiedzi zostan zweryfikowane wtoku lekcji. klesa przygotuj wpunktach yciorys Edypa.

Propozycje odpowiedzi do karty pracy


1. Teatr staroytny uksztatowa si wGrecji wVI w. p.n.e. Jego korzenie wywodz si zkultu boga Dioni-
zosa. wita ku czci boga winnej latoroli obchodzono na wsi byy to Mae Dionizje, iwmiecie Wiel-
kie Dionizje. Procesjom towarzyszyy pieni przekazywane zpokolenia na pokolenie zwane dytyramba-
mi, ktre zczasem poeci dostosowali do potrzeb widowiska. Zpieni tych wyksztaci si dialog chru
zjego przewodnikiem koryfeuszem. Po wprowadzeniu pierwszego aktora powstaa potrzeba bogatszej
scenografii iwyranego oddzielenia sceny od widowni. Narodzinom teatru sprzyjaa take tradycja or-
ganizowania konkursw literackich, tzw. agonw. WV w. p.n.e. Wielkie Dionizje stay si powszechnymi
festiwalami ludowymi, ktre trway sze dni. Pierwszy dzie powicano czynnociom kultowym, na-
stpne za zawodom chrw dytyrambicznych, turniejom komedii irywalizacji tragikw.

2. Mae Dionizje Wielkie Dionizje

ludyczna procesja zwana komos obrzdy zudziaem chru ikoryfeusza


komedia tragedia
cechy: cechy:
styl potoczny; styl podniosy; tematy mitologiczne;
tematy aktualne, polityczne; zasada trzech jednoci; katharsis;
elementy parodii, satyry konflikt tragiczny

3. katharsis kategoria estetyczna; wywoanie wwidzu litoci itrwogi, anastpnie oczyszczenie go ztych
zych emocji
8 Scenariusz lekcji

tragedia gatunek dramatu, ktry powsta zelementu obrzdw ku czci Dionizosa dytyrambu, czyli
powiconej temu bogowi pieni kultowej; pocztkowo wykonujcy j chr i koryfeusz byli przebrani
wstroje satyrw (wyobraanych jako pludzie, pkozy), dlatego ich wystpy nazywano pieni koza
(gr. tragos kozio, ode pie)

komedia gatunek dramatu, ktry wyksztaci si zprocesji (gr. komos) organizowanych wpodzice Dio-
nizosowi za uzyskane zbiory; procesjom towarzyszyy swawolne pieni, niekiedy ocharakterze uszczypli-
wym isatyrycznym, azwozw jadcych wpochodzie przebrani artownisie obrzucali zgromadzony tum
citymi dowcipami

4.
Cz kompozycyjna
Opis
tragedii

cz wstpna dziea monolog lub dialog aktorw wprowadzajcy widzw wsytuacj


prolog wyjciow dramatu: wkonflikt dramatyczny oraz informacje opoprzednich wydarzeniach,
czasie, miejscu ipostaciach, ktre bd miay wpyw na fabu

parodos wstpna pie chru wykonywana podczas wkraczania chru na orchestr

stasimony wystpy chru rozdzielajce epejsodia

epejsodia staroytne odpowiedniki aktw zawierajce partie dialogowe imonologowe aktorw

exodos pie wychodzcego chru koczca przedstawienie

5. Chr odgrywa rol narratora: komentowa wydarzenia, wyraa opinie, informowa o przyszych i prze-
szych zdarzeniach, wygasza prawdy o charakterze uniwersalnym. Taniec chrzystw imitowa elemen-
ty wiata przyrody.

6. Jedno miejsca akcja dziaa si wjednym miejscu, czsto na paacowym dziedzicu.


Jedno czasu akcja rozgrywaa si podczas jednej doby.
Jedno akcji akcja ograniczaa si do jednego wtku.

7. a) Aktorzy nosili symboliczne maski ujawniajce stany emocjonalne bohatera, wysokie peruki zwane
onkos, koturny, dziki ktrym stawali si bardziej widoczni, oraz barwne, bogate szaty (syrma) ua-
twiajce granie rl kobiecych.
b) W teatrze grali wycznie mczyni, kobiety nie miay prawa wystpowa na scenie. Mogy jedynie
oglda przedstawienia (w kwestii udziau kobiet wrd publicznoci toczy si spr badaczy).
c) Jednoczenie mogo wystpowa na scenie najwyej trzech aktorw.

8. A. theatron widownia podzielona na kliny


B. orchestra okrgy plac przeznaczony na wystpy chru
C. proskenion scena; miejsce gry aktorw
D. skene budynek sucy jako magazyn igarderoba dla aktorw oraz element scenografii

9. Deus ex machina (bg zmaszyny). Jednym zefektw specjalnych stosowanych wteatrze greckim by
przyrzd, na ktrym opuszczano ukazujcych si ni std, ni zowd bogw ibohaterw. Od niego powstao
aciskie wyraenie oznaczajce czyje nieoczekiwane pojawienie si na scenie niespodziewanego wyba-
wiciela. Dzi jest ono rozumiane jako nieuzasadnione izbyt atwe rozwizanie skomplikowanej, zdawa-
oby si bez wyjcia intrygi wsztuce lub wutworze literackim przez nagy zwrot akcji, wprowadzenie
nowej osoby lub okolicznoci.

10. Ajschylos wprowadzi drugiego aktora; kwestie wygaszane przez aktorw nie byy ju piewane, lecz
przyjmoway form recytowanego dialogu tym samym zostaa ograniczona rola chru
Sofokles rozbudowa akcj; wprowadzi na scen trzeciego aktora, postacie kobiece (grane przez m-
czyzn) oraz malowane dekoracje; akcentowa konflikty midzyludzkie
Eurypides pogbi psychologi postaci; bohaterkami jego sztuk byy czsto kobiety
Scenariusz lekcji 9

Tekst
Zgreki pochodz takie sowa, jak teatr, dramat, tragedia, komedia, scena, epizod, muzyka, chr, mim idia-
log (atake historia). Po takim wstpie dobrze byoby wywie (co czyni wielu badaczy) pocztki greckiego
teatru od prastarych, prymitywnych obrzdw. Rzetelno nakazuje jednak przyzna, e jeli nawet tak
byo, nie mamy adnych dowodw na zwizek teatru zrytuaem inic konkretnego otym nie wiemy. Trage-
dia ikomedia, whistorycznym sensie terminu, byy najprawdopodobniej wynalazkiem jednej, szczeglnej
i bynajmniej nie prymitywnej kultury. Powstay na zapotrzebowanie spoeczne, by Grecy uwielbiajcy
wspzawodnictwo mogli rywalizowa ze sob rwnie pod wzgldem prestiu kulturalnego.
[...] Wlatach 478477 Ateny doprowadziy do zorganizowania tzw. Zwizku Morskiego, zoonego zpo-
szczeglnych greckich miast-pastw, ktre miay swj udzia wpewnego rodzaju funduszu powierniczym.
Wkrtce kontrola nad kas tego funduszu przypada Atenom. Dlatego te, mimo kryzysu ekonomicznego,
stay si Ateny najwaniejszym orodkiem Grecji. Miao to cisy zwizek zkonsekwentnie realizowan
kosztem ogromnych wysikw inakadw pieninych polityk kulturaln. Wstosunkowo krtkim czasie
powstay wspaniae witynie Akropolu iSunion; rzeby Fidiasza imalarstwo Polignota; filozofia sofistw,
Sokratesa iPlatona; historyczne dziea Herodota iTukidydesa. Wtym wanie czasie (iwtym spoecze-
stwie) rozwin si iwyksztaci dramat jako odrbny gatunek literacki. Dramat osign wV w. p.n.e.
doskonao niekwestionowan przez nastpne 700 lat. Aipniej nie znalaz on godnego nastpcy, a
dopiero wepoce Shakespearea.
Przede wszystkim Ateczycy zorganizowali nowe wiosenne obchody ku czci Dionizosa, zwane Wielkimi
Dionizjami. wito powstao zpoczenia kilku pomniejszych lokalnych uroczystoci zokazji winobrania.
Na nowe pastwowo-religijne! obrzdy przeznaczono rozlegy teren u stp Akropolu, nieco powyej
wityni Dionizosa, na poudniowo-zachodnim stoku ateskiego wzgrza. Dolna cz, orchestra, suya
przedstawieniom (orchestra znaczy tyle, co miejsce do taca), aca budowl zwano theatron czyli miejsce
gry ijej ogldania zarazem.
Pierwotnie procesjom ipochodom ofiarnym Wielkich Dionizji towarzyszyy konkursy ku czci boga, od-
bywane przed zgromadzon publicznoci. Greckie festiwale skaday si zkonkursw muzycznych, pie-
waczych itanecznych, atake zawodw sportowych (np. igrzyska olimpijskie). Tworzc pogram nowych
Dionizji, Ateczycy zapragnli wprowadzi niepraktykowane dotd dyscypliny.
Zrazu bya to rywalizacja wdwch dziedzinach: dytyrambie itragedii. Dziesi chrw po 50 mczyzn
idziesi po 50 chopcw (co dawao cznie a tysic wykonawcw) walczyo ze sob, przedstawiajc dyty-
ramby, czyli skomplikowane pieni powicone najczciej Dionizosowi, poczone ztacem (choreografi
realizowano na planie koa). Oile dytyramb by dawn form poetycko-muzyczn, znacznie starsz ni Dio-
nizje iniepochodzc zAttyki, otyle tragoidia (tragedia) wydaje si czysto ateskim wynalazkiem, cile
zwizanym znowo powstaymi obchodami. Wdorocznym konkursie mogo bra udzia tylko trzech pisarzy,
zktrych kady prezentowa po trzy tragedie. Niebawem do tej grupy doczy koczcy widowisko dramat
satyrowy [...].
Tragoidia to dosownie pie koza (tragos kozio, ode pie), ale nikt do dzi przekonujco nie udo-
wodni, oco wtej zbitce chodzio. [...] Musimy pamita, e istniaa ju podziwiana wwczas poezja epicka
ze swymi arcydzieami: Iliad iOdysej. Tragedia czerpaa ztej samej skarbnicy mitw opowiadajcych
oodlegej heroicznej przeszoci, owspaniaych rodach iwojnach. Szczeglnym powodzeniem cieszyy si
historie zwizane z Tebami i opisy wojny trojaskiej. Rapsodowie, recytujcy poematy epickie, potrafili
oczarowa suchaczy, wywoujc zarazem najsilniejsze emocje strach, wspczucie ial. Tragedia podaa
tym samym szlakiem, podkrelajc emocjonalne aspekty opowiadanej historii. Mwia ocierpieniu, umie-
raniu, nieuchronnoci losu, odpowiedzialnoci, winie, zemcie, odkrywaniu tajemnicy, uleganiu saboci,
gniewie, oszustwie, wytrwaoci itrudnociach wrozpoznaniu tego, co boskie. [...]
Tragedia waden sposb nie zakadaa narodzin komedii, za to komedia aprzynajmniej ateska komo-
idia (komos wesoy orszak, ode pie) zpewnoci wyrosa ztego samego pnia co tragedia iwykazuje
znaczn wiadomo pokrewiestwa ze szlachetn starsz siostr. Wedug przekazw, komedia zostaa w-
czona do programu Wielkich Dionizji w486 p.n.e. [...] Wyrnikiem maski komicznej obojtnie: mskiej
czy eskiej bya jej brzydota, jakby powtrzenie wkonwulsyjnym grymasie hieratycznych rysw maski
tragicznej. Ciao znieksztacano podobnie: aktorzy mieli wypchane brzuchy izadki [...]. Popularny by nurt
komedii erujcy w obyczajowo wulgarny sposb na oglnie znanych mitach, pozbawianych wzniosoci
ibohaterstwa. [...] Wsplnoty ateskiej komedii itragedii dowodzi m.in. fakt, e najlepiej potrafiy si defi-
niowa przez wzajemne zaprzeczenie.
Oliver Taplin, Teatr grecki, [w:] Historia teatru, pod red. Johna Russella Browna,
Warszawa 2007, s. 1337.
10 Karta pracy

Narodziny teatru
....................................................
imi i nazwisko

....................... .....................
data klasa

1 Uzupenij tekst.

Teatr staroytny uksztatowa si w . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . wVI w. p.n.e. Jego korzenie wywodz si


zkultu boga ........................... . wita ku czci boga winnej latoroli obchodzono na wsi byy

to Mae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . , iwmiecie Wielkie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Procesjom towarzyszyy

pieni przekazywane z pokolenia na pokolenie zwane ........................... , ktre z czasem poeci

dostosowali do potrzeb widowiska. Zpieni tych wyksztaci si dialog chru zjego przewodnikiem

........................ . Po wprowadzeniu pierwszego ....................... powstaa potrzeba bogatszej

scenografii i wyranego oddzielenia sceny od widowni. Narodzinom teatru sprzyjaa take tradycja

organizowania konkursw literackich, tzw. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . WVw. p.n.e. Wielkie Dionizje stay

si powszechnymi festiwalami ludowymi, ktre trway . . . . . . . . . . . . . . . . . . . dni. Pierwszy dzie powicano

czynnociom kultowym, nastpne za zawodom ........................... dytyrambicznych, turniejom

komedii irywalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2 Wpisz brakujce informacje do diagramu ilustrujcego przeksztacanie si obrzdw religijnych


wteatr.

Mae Dionizje ...................................................

ludyczna procesja zwana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . obrzdy zudziaem chru ikoryfeusza

komedia ...................................................

cechy cechy
................................................. .................................................
................................................. .................................................
................................................. .................................................
................................................. .................................................
................................................. .................................................
Karta pracy 11

3 Wyjanij pojcia.
katharsis ............................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

tragedia .............................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

komedia .............................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

4 Uzupenij tabel.

Cz
kompozycyjna Opis
tragedii

prolog

parodos

wystpy chru rozdzielajce epejsodia

epejsodia staroytne odpowiedniki aktw zawierajce partie dialogowe imonologowe aktorw

pie wychodzcego chru koczca przedstawienie

5 Omw rol chru wteatrze greckim.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

6 Wymie izdefiniuj trzy jednoci tragedii greckiej.

..........................................................................................................................
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

..........................................................................................................................
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

..........................................................................................................................
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
12 Karta pracy

7 a) Opisz wygld aktorw w teatrze greckim. Wykorzystaj w opisie wymienione elementy stroju aktora.
onkos, maska, koturny, syrma
..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

b) Jakie prawa miay kobiety w teatrze greckim?


..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

c) Ilu aktorw mogo wystpowa na scenie jednoczenie?


..........................................................................................................................

8 Nazwij izdefiniuj miejsca zaznaczone na schemacie teatru greckiego.

A ...................................
B ...................................
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

C ...................................

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

D ...................................

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

9 Podaj aciskie wyraenie, ktre pochodzi od efektu specjalnego stosowanego w teatrze greckim.
Wyjanij, na czym polega ten efekt i co oznacza to okrelenie w kompozycji dziea.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

10 Wymie trzech wielkich tragikw greckich iokrel ich wkad wrozwj teatru.
..........................................................................................................................
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

..........................................................................................................................
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

..........................................................................................................................
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Scenariusz lekcji 13
Scenariusz
z wykorzystaniem
dramy 45 min

Tebaska ulica o Edypie.


Charakterystyka bohatera
Cele lekcji biada! Straszna rzecz zna prawd, ktra nie
suy wiedzcemu;
ucze potrafi: przedstawi yciorys bohatera; na-
grupa IV po odkryciu, e ojcobjc ikazirodc
pisa dialog midzy fikcyjnymi postaciami; wcie-
jest Edyp;
li si wrol; stworzy charakterystyk Edypa
grupa V po samobjczej mierci Jokasty
Metody nauczania iolepieniu si Edypa.
Wtworzeniu scenek dialogowych uczniowie opie-
aktywizujca drama (wejcie w rol); praca
raj si na swojej znajomoci mitu orodzie Lab-
ztekstem, praca wgrupach
dakidw idramatu Sofoklesa.
Dialogi powinny stanowi zapis rnych punk-
rodki dydaktyczne tw widzenia na los ipostaw tytuowego boha-
tekst Krla Edypa Sofoklesa, karta pracy tera tragedii.
2. Na podstawie napisanych przez siebie tekstw
Przebieg lekcji uczniowie przygotowuj scenki dialogowe wfor-
Faza wprowadzajca mie dramy.
Uczniowie prezentuj prac domow: yciorys
Edypa w punktach opracowany na podstawie mi- Faza podsumowujca
tw tebaskich oraz tragedii Sofoklesa. Zespoy kolejno prezentuj scenki. Po kadym wy-
stpieniu uczniowie, pracujc nadal w grupach,
Faza realizacyjna zamieszczaj w karcie pracy cechy Edypa przypi-
1. Uczniowie podzieleni na pi grup pisz dialo- sane mu przez Tebaczykw w poszczeglnych
gi, ktre mona by usysze na tebaskiej ulicy dialogach. Swoje propozycje uwiarygodniaj od-
wpiciu rnych momentach historii Edypa: woaniami do odpowiednich treci mitu i tragedii.
grupa I kiedy rozesza si sensacyjna wie Sprawozdawcy zespow przedstawiaj propozycje
opokonaniu Sfinksa przez Edypa; wykonania polece, anauczyciel dokonuje podsu-
grupa II wtrakcie zarazy, gdy Tebaczycy do- mowania i rozdaje uczniom ankiet do oceny pracy
wiedzieli si od Kreona powracajcego z Delf, na lekcji.
e powodem gniewu bogw byo niepomszczo-
ne morderstwo Lajosa; Praca domowa
grupa III po tajemniczej odpowiedzi Tyrezja- Wykorzystaj materiay zebrane na lekcji i napisz
sza na pytanie oto, kto jest morderc: Biada, charakterystyk Edypa.

Karta oceny pracy na lekcji

1 Czy zainteresowa Ci temat lekcji?


Tak Nie Czciowo

2 Czy przewidziano wystarczajco duo czasu na wykonanie zada?


Tak Nie

3 Jak ukadaa si wsppraca w Twojej grupie?


Dobrze Do dobrze le Bardzo le

4 Jak oceniasz swoje zaangaowanie w prac?


Due rednie Mae adne

5 Czego nauczyem/-am si w trakcie realizowania wyznaczonych zada?

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................
14 Karta pracy

Edyp na jzykach
....................................................
imi i nazwisko

....................... .....................
data klasa

Dialog Cechy Edypa wedug Tebaczykw Uzasadnienie w tragedii i micie o Labdakidach

1. .......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

2. .......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

3. .......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

4. .......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

5. .......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................

.......................................... ...................................................................
Scenariusz lekcji 15
Scenariusz
zwykorzystaniem
dyskusji wielokrotnej 45 min

Rozwaania o tragizmie.
Edyp jako archetyp czowieka
Cele lekcji sprawozdawc iosob notujc. Uczniowie tym
razem przyporzdkowuj do poj fakty zycia
ucze potrafi: zdefiniowa pojcia teoretycznoli-
Edypa (druga cz polecenia w karcie pracy).
terackie na podstawie tekstw badaczy literatu-
Wten sposb przekonuj si oobecnoci wymie-
ry i odnie je do utworu; znale elementy tra-
nionych elementw tragizmu wbiografii teba-
gizmu w biografii Edypa; dyskutowa na temat
skiego krla. Sprawozdawcy prezentuj wypra-
archetypowego charakteru postaci Edypa
cowane przez grupy odpowiedzi.
3. Nauczyciel zapisuje na tablicy sowa Chru zfi-
Metody nauczania nau tragedii: Dlatego kady czowiek, patrzc,
aktywizujca dyskusja wielokrotna (dysku- musi widzie swj ostatni dzie, niech pki nie
sja66); praca ztekstem, praca wgrupach zazna zego, nie ogasza si szczliwym, nie
chwali adnego miertelnika przed kocem jego
rodki dydaktyczne ycia, i prosi uczniw o zinterpretowanie tego
tekst Krla Edypa Sofoklesa, karta pracy, teksty cytatu.
1., 2. i3.
Faza podsumowujca
Przebieg lekcji Nauczyciel rozdaje kopie ztekstem Nikosa Chadzi-
Faza wprowadzajca nikolau sowo od tumacza tragedii (tekst 3.).
Po zapoznaniu si uczniw ztekstem inicjuje dys-
Wybrane osoby czytaj prac domow charakte-
kusj wielokrotn na temat tragizmu Edypa: Czy
rystyk Edypa.
mona powiedzie, e kady znas jest wpewnym
sensie Edypem?. Zwraca uwag na tezy postawio-
Faza realizacyjna
ne przez tumacza. Uczniowie dyskutuj wramach
1. Uczniowie czytaj fragmenty tekstw zzakresu szecioosobowych grup w cigu szeciu minut.
historii iteorii literatury (teksty 1. i2.). Na tej Po upywie wyznaczonego czasu liderzy zespow
podstawie poznaj pojcia teoretycznoliterackie porwnuj wnioski z ustaleniami innych druyn.
zwizane z tragedi greck i samodzielnie wy- Nauczyciel podsumowuje dyskusj.
konuj pierwsz cz polecenia w karcie pracy.
Nauczyciel sprawdza poprawno udzielonych
odpowiedzi, wyjania wtpliwoci. Praca domowa
2. Nauczyciel dzieli uczniw na kilkuosobowe ze- Napisz esej na temat: Czy mona powiedzie, e
spoy iwyznacza czas pracy. Kada grupa wybiera kady znas jest wpewnym sensie Edypem?.

Tekst 1.

Tragedi jako gatunek dramatyczny wyrnia nie tylko okrelona budowa, ale take zwizek zkategori es-
tetyczn tragizmu. Goethe okreli go nastpujco: Tragizm polega na przeciwiestwach bez ugody. Tam,
gdzie nastaje albo gdzie moliwa ugoda, koczy si tragizm.
Kada zwielkich epok kulturalnych wypenia pojcie tragizmu nieco inn treci, inne siy widzi wstar-
ciu, wktrym nie ma ugody, inn osobowo przypisuje bohaterowi tragicznemu, ktry bierze udzia wnie-
rozwizywalnym konflikcie. Dla Grekw tragizm by realizacj fatum, ktre tak kieruje losami bohaterw,
e musz one doprowadzi do katastrofy. Kiedy przestano wierzy wfatum, formuowano inne ni wstaro-
ytnoci koncepcje tragizmu. [...]
Mimo tych przemian historycznych pewne elementy pozostaj wzjawisku tragizmu niezmienne: powaga
i nierozwizywalno konfliktw, typ wystpujcych bohaterw, z reguy ludzi nieprzecitnych, wreszcie
kocowa katastrofa, ktra spotyka ich jako osoby, jednake nie jako przedstawicieli pewnych idei, ktre
wkonflikcie tragicznym si stary.
Koncepcja tragizmu wyraa si wkonstrukcji bohatera tragicznego, ktry jest tragiczny nie wogle, ale
ze wzgldu na co. Ustaroytnych Grekw by nim ze wzgldu na dziaanie fatum.
Micha Gowiski, Aleksandra Okopie-Sawiska iJanusz Sawiski,
Podstawowe gatunki dramatyczne, [w:] idem, Zarys teorii literatury, Warszawa 1972, s. 416.
16 Scenariusz lekcji

Tekst 2.
Edypa, przede wszystkim jako krla Teb, cechuje pycha, zuchwaa pewno siebie to, co Grecy nazywali
hybris. Ale te ma by zczego dumny: pokona bowiem Sfinksa, dziewic-potwora, zagraajcego Tebom.
Rozwiza synn Sfinksow zagadk. Dlatego moe nazywa siebie dzieckiem szczcia ichlubi si sob:
ja, Edyp, saw byszczcy wrd Grekw. [...] H.D.F. Kitto1 [...] dowodzi, e hybris Edypa doprowadzia
go do przekonania, i mona za pomoc rozumnych decyzji zapanowa nad yciem a ono przecie jest
wistocie swej bezmierne, skomplikowane iniepewne. [...]
Edyp dochodzi do rozpoznania swej szczeglnej winy tragicznej. Czyme ona jest wtragedii greckiej?
Nie omija dobrych iszlachetnych, nie naley do sfery tak zwanej sprawiedliwoci naturalnej. Wobec trage-
dii greckiej nie stawiamy pytania za co? mwi Tadeusz Zieliski. Usuwamy wszelk domieszk winy
etycznej bohatera. Podobnie Kitto: Wsamej istocie filozofii Sofoklesa tkwi myl, e cnota nie zapewnia
szczcia, anikczemno nie tumaczy nieszczcia. Zaczynamy si domyla, e wina tragiczna to po
prostu kondycja czowieka, skazanego zistoty swej na ograniczenie, klsk imier. S one waciwym
tematem tragedii greckiej. WKrlu Edypie Chr mwi: OEdypie, los ten, co ciebie spotyka, / niech bdzie
przykadem ywym, / e adnego miertelnika / nazwa nie mona szczliwym2.
[...] Nie prosilimy si na wiat. A gdy ju si na nim znajdziemy, z niebytu rzuceni w byt, musimy
przyj wszystkie konsekwencje istnienia. [...] Ironia tragiczna ostrze klski kieruje przeciwko Edypowi:
Rzucaem kltwy, oja nieszczliwy, nie wiedzc otym, e mnie dotkn mog. Edyp przecie im bar-
dziej chcia unikn swego przepowiedzianego przez wyroczni losu, tym bardziej si do niego przyblia.
Niektrzy badacze sdzili, e tragedia Edypa ociera si ju oabsurd tak strasznie konsekwentna wswym
okruciestwie okazywaa si zastawiona na niego puapka losu. [...]
Ale jednak i w Krlu Edypie obecne jest wiato tragiczne, o ktrym mwi Kitto. Objawia si ono
wrozpoznaniu doli czowieka, okropnoci iwielkoci bycia nim. Poznanie tragiczne jest tak trudne do wy-
trzymania, e wymaga pikna jako ochrony przed okruciestwem tego poznania. Aby mc je znie, trzeba
wielkoci sztuki. Musimy przyj nasz kondycj. I pamita, e jak mawiaj Anglicy, nigdy nie naley
mia si razem zbogami, gdy oni zawsze miej si zczego innego.
Maria Janion, Edyp na rozstajach drg, [w:] idem, yjc tracimy ycie, Warszawa 2001, s. 323326.

Humphrey Davey Findley Kitto (18971982) brytyjski znawca tragedii antycznej, tumacz dzie Sofoklesa.
1

2
Cytat zKrla Edypa wprzekadzie Ludwika Hieronima Morstina.

Tekst 3.
Wczasie panowania wTebach braci Zetosa iAmfiona, mody krlewicz Lajos znalaz schronienie ukrla
Elidy Pelopsa. Wychowywa si razem z modszym od siebie synem krla, Chryzypem. Razem uprawiali
sport, szczeglnie biegi. Szybko pikny Chryzyp sta si obiektem zainteresowa Lajosa. A pewnego dnia
uwid go i zgwaci, stajc si tym samym wynalazc homoseksualizmu w Grecji. Chryzyp nie mg
znie tej haby ipopeni samobjstwo, uprzednio ujawniajc przyczyn swego czynu. Lajos, obawiajc si
zemsty Pelopsa, uciek. Nie omina go jednak kltwa. Zeus wysucha proby zrozpaczonego ojca iza na-
mow strzegcej ogniska domowego Hery rozkaza Apollinowi zniszczy rd Labdakidw. Od tego momentu
zaczynaj si tragiczne losy Lajosa ijego potomkw. Po mierci braci: Zetosa iAmfiona, Lajos obj wadz
wTebach. Wkrtce uda si do wyroczni delfickiej po rady. Niestety, nie okazay si one pomylne dla kr-
la. Wyrocznia jednoznacznie oznajmia: czowiek, ktry zabi msk natur drugiego czowieka, niech nie
odway si mie syna, bo zginie zjego rki, aon sam oeni si zwasn matk. Lajos mimo ostronoci nie
uchroni si od kltwy. Po urodzeniu przez Jokast syna krl przerazi si grocych nastpstw nieodwra-
calnoci losu inieomylnoci autorytetu moralnego Wyroczni Apollina, kaza go porzuci na pastw dzikich
zwierzt na pustkowiu gry Kiteron. Znaleli go pasterze ioddali krlowi Koryntu, Polibosowi, ktry nie
mia wasnego potomstwa. Nadano mu imi Edyp, poniewa mia opuchnite nogi (opuchonogi). Dalsze
losy Edypa poznajemy ztragedii Krl Edyp. Icho bohater bdzie podejmowa kroki uniemoliwiajce spe-
nienie strasznej przepowiedni, doprowadz jednak one wostatecznoci do jej spenienia. Zreszt sam Edyp,
wysikiem umysu iwoli, doprowadza do zdarcia zasony swego ycia, do wykrycia tajemnicy swego losu.
wiatem wic rzdzi nie Mojra, lecz Tyche (Przypadek).
Osi akcji Krla Edypa jest wykrycie tajemnicy. Wzwizku ztym Sofokles zmieni zasadniczo istniejc
ju konstrukcj dramaturgiczn. Oile winnych tragediach (np. Antygona, Elektra) rozwj akcji przynosi
coraz to nowe zdarzenia, to tu wszystko miao ju miejsce wczeniej. Tak wic akcja polega na stopniowym
odsanianiu przeszoci. [...]
Krl Edyp to tragedia przeznaczenia, grzechu, winy, trwogi, anawet antynaturalnego porzdku.
Nikos Chadzinikolau, Zamiast wstpu do Krla Edypa, [w:] Sofokles, Krl Edyp, Pozna 2010, s. 56.
Scenariusz lekcji 17

Propozycje odpowiedzi do karty pracy

Pojcie
teoretyczno- Definicja Potwierdzenie wbiografii Edypa
literackie

tragizm nieuchronne zmierzanie Edyp stan przed wyborem: albo zgodnie zobietnic
bohatera do katastrofy docieka, kto jest krlobjc iocali Teby przed kar bogw
zpowodu okolicznoci (zaraz), ale tym samym skaza si na wygnanie imier,
narzuconych czowiekowi albo zarzuci poszukiwanie mordercy iocali wasn skr,
zzewntrz: wystpienia co jednak znaczyoby powici swoich poddanych, czyli
nierozwizywalnego niesprosta podstawowym obowizkom wadcy.
konfliktu midzy
rwnorzdnymi racjami
bd te dziaania fatum
fatum bezsilno czowieka Nieuniknionym przeznaczeniem Edypa od chwili urodzenia
wobec przeznaczenia, byo doprowadzi Teby dozguby, popeni ojcobjstwo
podporzdkowanie ikazirodztwo.
ludzkiego losu siom
wyszym
ironia tragiczna prba ucieczki czowieka Edyp po usyszeniu fatalnej przepowiedni prbowa unikn
przed przeznaczeniem, przeznaczenia, opuszczajc Korynt. Jednak tym samym
ktra paradoksalnie przyspieszy tylko spenienie si wyrokw losu: wwyniku
przyspiesza spenienie si ktni znieznanym wdrowcem oprzejcie wsk ciek
wyrokw losu grsk zabi swego biologicznego ojca Lajosa, awnagrod
za rozwizanie zagadki Sfinksa iuwolnienie Teb odpotwora
polubi krlow Jokast swoj biologiczn matk.
Ju jako krl Teb chcia uwolni miasto od zarazy. Na wie,
e jest ona kar za krlobjstwo, ogosi poszukiwania
mordercy Lajosa izaocznie skaza go na wygnanie imier.
Niewiadomie wyda wwczas wyrok na siebie. Sam
przyspieszy rozwj wypadkw, ktre doprowadziy go
dopoznania tragicznej prawdy osobie.
hamartia wina tragiczna, nieszczsne Edyp zbdzi niewiadomie, nie wiedzia, e popeni
zbdzenie, niewiadome ojcobjstwo ikazirodztwo. Podoznaniu owiecenia
popenienie zbrodni poznaniu strasznej prawdy swoj wczeniejsz lepot
ukara fizycznym, realnym olepieniem, wyupieniem sobie
oczu.
hybris ludzka pycha Edyp myla, e pokona przeznaczenie, uciekajc zKoryntu
wynikajca znaiwnego iopuszczajc domniemanych rodzicw: Polibosa iMerop.
przewiadczenia, e mona Wierzy wswoj modo, spryt isi. atwo da si uwie
oszuka przeznaczenie, losowi, gdy pojawia si okazja zmierzenia si ze Sfinksem
przechytrzy los izostania krlem Teb. Jako potny wadca wierzy, e
moe ocali Tebaczykw od zarazy iodwrci wyroki
boskie. Szuka winy uinnych podejrzewa ospisek Kreona
iTyrezjasza, dugo niedopuszcza do wiadomoci prawdy
oswojej hamartia.
18 Karta pracy

Co to znaczy
....................................................
imi i nazwisko

bohater tragiczny?
....................... .....................
data klasa

Przeczytaj zamieszczone definicje poj teoretycznoliterackich i przepisz je we waciwe miejsca tabeli.


Nastpnie znajd potwierdzenie ich obecnoci w biografii Edypa.

wina tragiczna, bezsilno nieuchronne zmierzanie ludzka pycha prba ucieczki


nieszczsne czowieka wobec bohatera do katastrofy wynikajca czowieka przed
zbdzenie, przeznaczenia, zpowodu okolicznoci znaiwnego przeznaczeniem,
niewiadome podporzdkowanie narzuconych czowiekowi przewiadczenia, ktra paradoksalnie
popenienie ludzkiego losu zzewntrz: wystpienia e mona przyspiesza
zbrodni siom wyszym nierozwizywalnego konfliktu oszuka spenienie si
midzy rwnorzdnymi racjami przeznaczenie, wyrokw losu
bd te dziaania fatum przechytrzy los

Pojcie
teoretyczno- Definicja Potwierdzenie wbiografii Edypa
literackie

tragizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

fatum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

ironia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
tragiczna
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

hamartia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

hybris . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Scenariusz lekcji 19
Scenariusz zwykorzystaniem
tekstu do czytania
zezrozumieniem 90 min

Przeklty ize zych rodzicw


zrodzony. Wolno czy
przeznaczenie?
Cele lekcji wydarzeniom. Ustpuj pola zu skazuj na
mier wasne dziecko i w ten sposb uatwia-
ucze potrafi: przeczyta ze rozumieniem tekst
j dziaanie przeznaczenia. Wykad nauczyciela
krytycznoliteracki; zaj wasne stanowisko wo-
mona wzbogaci lektur tekstu Zygmunta Ku-
bec tezy zawartej wartykule; zebra argumenty
biaka z ksiki Mitologia Grekw i Rzymian.
iwzi udzia wdyskusji na temat determinizmu
Uczniowie zapoznaj si z histori ewolucji
losu ludzkiego; odnie si do kontrargumentw
w antyku pojcia przeznaczenia, jego mitolo-
uytych wdebacie
gicznymi personifikacjami oraz etymologi na-
zewnictwa. Odpowiadaj na pytanie, jak zmie-
Metody nauczania niaa si zczasem staroytna koncepcja zaleno-
aktywizujce dyskusja, debata za iprzeciw; ci ludzkiego losu od przeznaczenia.
praca ztekstem, praca wgrupach 4. Po wprowadzeniu wtematyk fatum nauczyciel
podaje zagadnienie do analizy za pomoc debaty
rodki dydaktyczne za i przeciw: Pesymistyczna wiara Grekw
tekst Krla Edypa Sofoklesa, karta pracy, tekst w determinizm ludzkich losw stawia pod zna-
kiem zapytania zdolno czowieka do wolno-
ci. Czy mona powiedzie, e odpowiednikiem
Przebieg lekcji boskich potg determinujcych los czowieka
Faza wprowadzajca jest rodzina? (Nauczyciel moe zaproponowa
Wybrani uczniowie przypominaj ustalenia z po- wmiejsce rodziny astrologi, aby wywoa dys-
przedniej lekcji dotyczce tragizmu Edypa. kusj na temat wpywu gwiazd na ludzkie losy,
znakw zodiaku itp.). Uczniowie indywidualnie
Faza realizacyjna ustosunkowuj si do przedstawionego proble-
1. Uczniowie czytaj tekst Jana Kotta z ksiki mu i w zalenoci od reprezentowanych pogl-
Zjadanie bogw i indywidualnie wykonuj za- dw dziel na dwa zespoy. Kada druyna otrzy-
mieszczone pod nim polecenia przygotowujce muje arkusz papieru iprzystpuje do spisywania
do matury (karta pracy). Nastpnie tworz gru- argumentw za i przeciw. Przed rozpoczciem
py wcelu porwnania swoich odpowiedzi iusta- debaty nauczyciel przypomina zasady obowi-
lenia wsplnej wersji. Wrazie wtpliwoci kon- zujce podczas dyskusji: naley sucha polece
sultuj problematyczne kwestie znauczycielem. osoby prowadzcej, trzyma si tematu, odnosi
Liderzy zespow prezentuj wyniki pracy na si do wypowiedzi przedmwcy, nie podnosi go-
forum klasy. su, nie przerywa innym, stara si nie urazi ni-
2. Nauczyciel zadaje pytanie: Czy Jan Kott ma kogo swoimi wypowiedziami, uzasadnia wasne
racj, twierdzc, e Edyp nie przyznaje si do stanowisko, unikajc bezzasadnego upierania
winy?, iliczy gosy uczniw na tak ina nie. si przy swoich racjach. Kolejni uczniowie pre-
Podzieleni na grupy zwolennicy i przeciwnicy zentuj zebrane argumenty dotyczce jednej
tezy Kotta szukaj jak najwikszej liczby argu- kwestii na przemian. Osoba kontrargumentu-
mentw na poparcie swojego stanowiska. Na- jca prbuje podway tez przedmwcy. Na za-
stpnie zapoznaj si z argumentacj adwersa- koczenie debaty grupy ustalaj swoje ostatecz-
rzy i w ramach grupy dyskutuj nad jej zasadno- ne stanowisko ioceniaj zasadno argumentw
ci. Na koniec dziel si wnioskami i spostrze- adwersarzy.
eniami z autorami argumentw.
3. Nauczyciel omawia kwesti stosunku staroyt- Faza podsumowujca
nych Grekw do przeznaczenia jako zewntrz- Nauczyciel podsumowuje debat ipomaga uczniom
nego za, ktre moe zdruzgota czowieka. Pe- sformuowa oglne wnioski.
symistyczna wiara wfatum, wbrak moliwoci
wymknicia si losowi uruchamia wKrlu Edy- Praca domowa
pie acuch tragicznych zdarze. Lajos i Joka- Napisz rozprawk, w ktrej przedstawisz swoje
sta zamiast przeciwstawi si kltwie, niewol- stanowisko wsprawie odpowiedzialnoci Edypa za
niczo pomagaj dokona si przepowiedzianym popenione przez niego czyny.
20 Scenariusz lekcji

Tekst
Wsztuce iliteraturze hellenistycznej utrwali si obraz trzech Mojr jako bardzo sdziwych Przdek, ktre
dziel si trudem: Kloto wije ni, Lachezis (Udzielajca) j mierzy, Atropos (Nieodwracalna) przecina;
Rzymianie utosami znimi swoje Parki (Parcae, od sowa parere, rodzi; pierwotnie moce obecne przy
ludzkich narodzinach).
Wizja ta [...] moe si wyda pomniejszeniem owej jednej Mojry przemonej [...], oktrej nieraz czyta
si wIliadzie. Nie rozpadnie si jednak tamta pierwotna moc tak rycho. Po IV w. przed Chr. kosmiczn
Mojr bdzie si nieraz pojmowa wsposb, ktry mona by nazwa deterministycznym wnowoytnym
znaczeniu tego sowa. [...] Co si za tyczy wizji, dosy pnemu okresowi staroytnoci trzeba przypisa
obraz Mojr nie przdcych, lecz wypisujcych swoje zrzdzenia. Wyroki te przechowuje si wolbrzymim
archiwum, jakie roztoczy przed nami wizja Owidiuszowa wPrzemianach [...]; moira nazywana jest tu a-
ciskim wyrazem fatum (wyrzeczone, od czasownika fari, mwi). [...]
Ztak pojtym za przeznaczeniem trudno byo toczy jakkolwiek rozmow. Ale jednoczenie zmetalo-
wym ju twardnieniem niewzruszonych kartotek ksztatowa si inny wizerunek losu, jakby lekkomylny,
cho grony, jakby odupany zmuru tamtej tajemnicy.
[...] Uboku Tyche [...] stoi skrzydlaty Eros, aprzesanie tego jest takie, e powodzenie czowieka, nawet
wmioci, zaley bardziej od trafu ni od piknoci. Znaczenie wyrazu tyche, traf, zwizanego zczasow-
nikiem tynchano, trafiam, miao pierwotnie dwie strony: odnosio si ido tego, co czowiek umie osign,
ido tego, co mu si wyciu przydarza.
Zygmunt Kubiak, Mitologia Grekw iRzymian, Warszawa 2003, s. 5758.

Propozycje odpowiedzi do karty pracy

Nr
Odpowied Punktacja
zadania

1. np.: Whistorii Edypa absurdalna bya, wedug Camusa, nieuchronno, nieunikniono 1 p.


wydarze, zaprogramowanie zgry losu gwnego bohatera, skazanie go na popenienie
niemoralnych czynw.
2. A. 1 p.
3. np.: Wedug Cocteau intryga Edypa nie daje czowiekowi najmniejszej szansy wstarciu 1 p.
zlosem, ktry unicestwia go zprecyzj automatu, jest nieubagany iniezawodny wswoim
dziaaniu, stuprocentowo skuteczny.
4. np.: Spenienie si losu Edypa nie wymagao szczeglnej ingerencji bogw, dziaania 1 p.
typu deus ex machina. Ta bomba tykaa od pocztku, jeszcze przed narodzinami Edypa,
dyktujc ju postpek Lajosa, ktry popeni pierwszy brzemienny wskutki czyn.
5. np.: Wolna wola myszy jest pozorna. Teoretycznie mysz moe nie wpa wpuapk. Ale 1 p.
poniewa jest ona niewiadoma skutkw, grocego jej niebezpieczestwa nie moe
waciwie wybiera. Sama idea puapki precyzyjnie wykorzystuje natur myszy, nie dajc
jej adnych szans.
6. np.: Ludzka wolna wola jest tak samo pozorna jak wolna wola myszy ludzie, jakkolwiek 1 p.
by nie postpowali, itak musz umrze.
7. np.: Edyp nie mia szans w starciu z losem. Aby wygra, musiaby by nieomylny, nie 1 p.
popeni najmniejszego bdu, ato jest wbrew naturze ludzkiej.
8. np.: Mimo e Edyp zostaje pokonany przez los staje si ojcobjc ikazirodc, to 1 p.
zwycia moralnie. Wheroicznym gecie samookaleczenia odrzuca absurdalny wiat,
doniego naley ostatnie sowo.
9. np.: Caa fabua Krla Edypa jest tylko spenianiem si zapowiedzianych wydarze, 1 p.
bohaterowi nie pozostawiono adnego wyboru, oprcz jednego przyznania si do winy.
10. np.: Gestem samookaleczenia Edyp nie przyznaje si do winy, nie bierze udziau wgrze 1 p.
narzuconej mu przez los. Zamiast ofiary staje si bohaterem tragicznym.
11. D. 1 p.

Suma punktw 11
Karta pracy 21

Puapka na myszy
....................................................
imi i nazwisko

....................... .....................
data klasa

Przeczytaj zamieszczony tekst i wykonaj polecenia.

[1] Tragedia jest jednak zawsze nieunikniona. Zniszczenie Teb byo zapowiedziane. Mechanizm by uru-
chomiony zgry. [...] Camus mia racj, nie jest absurdem, e Edyp spa zwasn matk izabi swego ojca,
absurdem jest, e to byo konieczne.
[2] Puapka zostaa zastawiona zuprzedzeniem myszy. Uprzedzony zosta Lajos ipotem Edyp. Intere-
sujce jest, e Sofokles pomin wszystkie motywacje winy Lajosa, ktre obecne byy najprawdopodobniej
wpierwotnej wersji mitu. Cocteau swoj wersj Edypa nazwa Maszyn piekieln, jedn znajbardziej pre-
cyzyjnych machin zbudowanych przez piekielnych bogw dla matematycznego unicestwienia czowieka.
AleuSofoklesa mechanizmu nie puszczaj wruch ani bogowie, ani demony. Iwanie dlatego mechanizm
ten jest absurdalny. Puapka czeka na myszy, ale puapki nikt nie nastawi. Ona po prostu jest.
[3] Edyp ma oczywicie woln wol. Mysz ma take woln wol. Puapka raz nastawiona nie miesza si
do myszy. Mamy woln wol, ale musimy umrze. Tradycyjna problematyka determinizmu iwolnej woli
rozmija si zSofoklesowym Krlem Edypem. Wydaje si, e potrzebne tu s bardziej precyzyjne narzdzia.
Gra ma by sprawiedliwa, to znaczy gracze maj mie rwne szanse, ale Edyp musi wniej przegra. Jest
to gra zautomatem. Nawet wruletce gracz musi przegra, jeeli nie wolno mu odej od stou. Puapka
ma nieskoczenie wiele czasu, czeka spokojnie, a mysz popeni bd. Na skrzyowaniu drg stan Edyp.
Odstrony Teb zajechay wozy. Nie chcia zej zdrogi, podnis rk. Popeni bd. Ju zosta zapany.
[4] Kiedy wSofoklesowskim Krlu Edypie wydaje si przez chwil, e przepowiednia delficka moe si
nie speni iLajos nie zosta zabity przez wasnego syna, buntuje si Chr inie chce ju bra udziau wce-
remonii. Ipo c mi jeszcze plsa wtym witym tacu? krzyczy Koryfeusz. Jeli czowiek moe by
silniejszy od przeklestwa bogw, wiat tragiczny przestanie istnie. [...] Chr wKrlu Edypie przyjmuje
wiat absurdalny, wktrym przeznaczone byo, e syn zabije ojca ibdzie spa zmatk. Ale Edyp zabsur-
dem si nie godzi. Wykuwa sobie oczy, bo nie chce duej patrze na absurdalny wiat. Ale bdzie y.
[5] WKrlu Edypie wszystko stao si ju przedtem. Edypowi pozosta ju tylko ostatni wybr: przyzna
si albo nie przyzna do winy. Przyzna si znaczy wzi odpowiedzialno za tamtego, drugiego iobcego
Edypa, ktry spa zwasn matk izabi swego ojca. Bo przecie naprawd jest dwch rnych Edypw.
Edyp wasnych rozumnych decyzji iEdyp wydany na up koniecznoci iprzypadku; Edyp, ktry jest tylko
sob ichce y na wasny rachunek, iEdyp, ktry powrci do ona matki. Tamten drugi pierwszemu
Edypowi zosta dany. Edyp nie przyznaje si do winy. yje, aby by wiadectwem. Absurdu.

Jan Kott, Zjadanie bogw, Krakw 1986, s. 279280.

1 Napisz, jak Camus tumaczy absurdalno losu Edypa.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

2 rodek stylistyczny zastosowany wzdaniu: Puapka zostaa zastawiona zuprzedzeniem myszy to

A. metafora. B. porwnanie. C. onomatopeja. D. epitet.

3 Wyjanij, dlaczego Jean Cocteau zatytuowa swoj wersj Edypa Maszyna piekielna.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................
22 Karta pracy

4 Dlaczego Jan Kott pisze, e puapki, wktr wpada Edyp, nikt nie nastawi?

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

5 Wytumacz w wietle informacji z akapitu 3., na czym polega wolna wola myszy.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

6 Omw paradoks wolnej woli, ktr dysponuje czowiek. (akapit 3.)

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

7 Na podstawie akapitu 3. napisz, dlaczego Edyp musia przegra z losem.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

8 Kto, wedug treci akapitu 4., wygrywa tragiczny pojedynek: Edyp czy bogowie? Odpowied uzasadnij.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

9 Wyjanij zdanie rozpoczynajce akapit 5.: WKrlu Edypie wszystko stao si ju przedtem.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

10 Jak autor ksiki Zjadanie bogw uzasadnia tez, e Edyp nie przyzna si do winy?
..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

11 Wprzytoczonym fragmencie tekstu Jan Kott posuguje si stylem


A. naukowym. B. urzdowym. C. potocznym. D. artystycznym.
Scenariusz lekcji 23
Scenariusz
zwykorzystaniem
analizy SWOT 90 min

Krl Edyp jako tragedia poznania


Cele lekcji Edyp jest postaci archetypow symbolizujc
los czowieka, ktry dy do samowiedzy ipaci
ucze potrafi: sformuowa definicj pojcia
za to najwysz cen. Si napdow ironii tra-
wiadomo; rozway problem samowiedzy
gicznej, ktra przynosi bohaterowi klsk, sta-
ceny paconej za denie do prawdy, wartoci
nowi jego bezkompromisowe denie do prawdy.
samowiedzy, wpywu na ycie czowieka; anali-
Uczniowie odpowiadaj na pytanie, ktra posta-
zowa tekst Krla Edypa pod ktem stosunku
wa wzgldem odkrywania prawdy jest im bli-
bohaterw do prawdy
sza: Jokasty czy Edypa.
3. Nauczyciel przedstawia zagadnienie do przeana-
Metody nauczania lizowania metod SWOT: Czy naley dy do
aktywizujce burza mzgw, analiza SWOT; prawdy za wszelk cen?. Dzieli klas na gru-
praca ztekstem py iwyania liderw. Kada druyna rozpatruje
cztery aspekty problemu: mocne i sabe strony
rodki dydaktyczne oraz potencjalne szanse i zagroenia, a nastp-
tekst Krla Edypa Sofoklesa, karty pracy 1. i 2., nie zapisuje swoje propozycje na arkuszu papie-
teksty 1. i 2. ru wformie schematu. Liderzy odczytuj rezul-
taty pracy poszczeglnych druyn, a pozostae
Przebieg lekcji osoby ustosunkowuj si do podanych rozwi-
za. Arkusze zostaj rozwieszone w klasie, tak
Faza wprowadzajca
aby uczniowie mogli porwna zebrane pomysy
Uczniowie rozwizuj krzywk z wiedzy na te- oraz stworzy na tablicy jeden schemat SWOT
mat lektury i odczytuj haso (karta pracy 1.). z najczciej powtarzajcymi si argumentami.
Nauczyciel ocenia efekty pracy uczniw.
Faza realizacyjna
1. Nauczyciel inicjuje burz mzgw. Kady ucze
Faza podsumowujca
notuje na kartce wdowolnej konfiguracji skoja- Nauczyciel prosi uczniw owskazanie przykadw
rzenia, myli, uczucia, refleksje zwizane zpoj- postaci fikcyjnych bd prawdziwych ktre tak
ciem wiadomo. Nastpnie chtna osoba za- jak Edyp dyy do prawdy za cen wasnego szcz-
pisuje na tablicy wszystkie propozycje, a ucznio- cia. Uczniowie podaj przykady iuzasadniaj swj
wie wskazuj wyrazy lub sformuowania, ktre wybr.
pojawiay si najczciej.
2. Uczniowie zapoznaj si ztekstami Olivera Ta- Praca domowa
plina iMarii Janion (teksty 1. i2.), po czym wy- Napisz prac dowodzc paralelizmu losw Edypa
peniaj kart pracy 2. Nauczyciel stawia tez, e iwybranego przez Ciebie bohatera.

Tekst 1.
Sztuka nie opowiada otym, jak Edyp zabi ojca ipolubi matk. Stanowi to mao istotny szczeg. Chodzi
owywietlenie tajemnicy pochodzenia Edypa. Pojawiaj si kolejne elementy ukadanki iakurat to, co ze
swego yciorysu Edyp przyjmowa za pewnik idziki czemu wstpi na krlewski tron, okazuje si efektem
pomyki. Prawda jest taka, e na koniec okazuje si najnieszczliwszym zludzi. [...] Gdy ostatni fragment
ukadanki wskakuje na miejsce, Edyp postrzega nagle prawdziwy, nie za wyobraony obraz zprzeraliw
jasnoci. Wrci do punktu wyjcia. Opuci Teby jako mae dziecko, aby powrci tu jako modzieniec gotw
do maestwa. Pocz dzieci zkobiet, ktra go wydaa na wiat. Zabi ma swej matki, czyli wasnego ojca.
[...] Sztuka [...] demonstruje list zagadnie istotnych dla czowieka: pd do wiedzy; to, e nie zawsze
znamy prawd oswej biografii, mimo i samimy przeyli epizody wasnego ycia; mieszanie si tego, co
wyobraone, ztym, co faktyczne; dowody zmiennoci fortuny; potrzeb staych punktw odniesienia; nie-
mono osignicia wyciu ostatecznej pewnoci, e bdzie dobrze. Chr puentuje los Edypa jako przykad
tymczasem najboleniejszym wnioskiem pyncym ze sztuki jest to, e odkrywanie prawdy wcale nie musi
suy poprawie naszego ycia przeciwnie, moe na nas spuci nieoczekiwane plagi. Poniewa jednak
niezbywaln cech czowieka jest ch dowiedzenia si wszystkiego, czego mona si dowiedzie, widzimy
w Edypie wzr kondycji wielkiego bohatera tragicznego ledztwa. Pytanie, czy zakoczenie tragedii ma
widzom przynie ulg, czy pogry wrozpaczy, pozostaje otwarte [...].
Oliver Taplin, Teatr grecki, [w:] Historia teatru, pod red. Johna Russella Browna, Warszawa 2007, s.2729.
24 Scenariusz lekcji

Tekst 2.

Nowoytna tradycja czytania Krla Edypa pozwala widzie wnim dwie tragedie: niewiadomoci wiado-
moci. Podmy za tymi projektami lektury.
Jeden prowadzi wstecz ku niewiadomoci. Paul Ricoeur1 [...] zwraca uwag na to, i niewiadomo
zawsze daje do zrozumienia, e aby poj musimy sign do figur wczeniejszych: albo czasowo izda-
rzeniowo, albo symbolicznie. Czowiek jest jedyn istot wydan na pastw swego dziecistwa, jest istot,
ktr dziecistwo pociga bezustannie wstecz. Na tym wanie Freud buduje swoicie uniwersalistyczn
interpretacj Edypa. Jego los wstrzsa nami dlatego, e mgby si sta take naszym losem, poniewa
wyrocznia przed naszym urodzeniem zawiesia nad nami to samo przeklestwo, co nad nim. Wszystkim
przeznaczono, by pierwszy dziecicy seksualny impuls kierowa si wstron matki, apierwsza zazdrosna
nienawi wstron ojca; sny przekonuj nas otym. Rwnie sny omierci drogich osb. Krl Edyp to tylko
spenienie ycze naszego dziecistwa. Wsamym tekcie tragedii Freud odnajduje dowd, e Sofokles
czerpie zarchaicznego zbiornika snw. Oto Jokasta mwi do Edypa:

Myl omioci zmatk ciebie nka,


wielu si ludzi we nie zmatk kadzie
do oa, ycie by do cna obrzydo,
kto by na senne mia zwaa mamido.

[...] Stumienie dziecicych, ukrytych w niewiadomoci skonnoci kazirodczych stanowi fundament


cywilizacji zachodniej. Doroli umiej wypiera te fantazje, ich otwarte ujawnienie si wyciu Edypa kae
rozpozna wnim wyobraenie losu wyjtkowego. Jednak Freud nazywa go powszechnym, tworzc kluczo-
we dla psychoanalizy pojcie kompleksu Edypa. [...]
Druga interpretacja zmierza winnym kierunku ku wiadomoci, icakiem odmiennie wzwizku ztym
traktuje Edypa, ktry idzie ku wiadomoci siebie, ku samopoznaniu. Jak utrzymuje Ricoeur, przekraczajc
projekt analityczny Freuda, jdrem prawdziwej tragedii Edypa jest nie problem pci, lecz wiata. Sym-
bolem jego jest Apollo, ktry wzywa Edypa do poznania samego siebie. Edyp przede wszystkim pragnie
wiedzy. Jokasta natomiast kilkakrotnie uprasza go, by porzuci swe badania. [...]
Nie mona pozna przyszoci, nie trzeba zgbia przeszoci: najlepiej chyba y tak, ot, z dnia na
dzie, poprzesta na tym, co niesie teraniejszo. Edyp ma na to jedn odpowied: Pragn do gbi zba-
da tajemnic, tajemnic swego pochodzenia i nic nie moe go wtym zamiarze powstrzyma.
Interpretatorzy zwracaj uwag na zasadnicze znaczenie rnicy wnastawieniu Edypa iJokasty. Odtego
zaley rozumienie czowieczestwa: albo si jest ofiar losu, albo si wszczyna walk o zdobycie prawdy
osobie samym. Jokasta, ktra powiada otwarcie pisze Bruno Bettelheim e nie chce odkry prawdy,
nie zdoa te stawi jej czoa, kiedy zostanie odkryta, izginie (popeniajc samobjstwo). Edyp, ktry stawia
czoo prawdzie, mimo e wie si ona dla niego z wielkim niebezpieczestwem, z jakiego przynajmniej
niejasno zdaje sobie spraw, przeyje. [...]
Gdzie znale lady zadawnionej zbrodni? pyta Edyp prawie na pocztku tragedii i rozpoczyna
mudn ibolesn prac dochodzenia prawdy. To pocigao ku niemu wszystkich, ktrzy poszukiwali wtra-
gedii wyrazu najwyszego cierpienia: cierpienia wpoznaniu iprzez poznanie. Denie do wiedzy sprowadza
wiadomo nieszczliw, taka jest kondycja czowieka. [...] Hegel jako twrca nowoytnej teorii tragizmu
podkrela, e nie jest jeszcze wsposb konieczny tragiczny czowiek walczcy sam przeciw wszystkiemu.
Staje si nim dopiero wtedy, gdy czyhajcy zzasadzki wrg tkwi wewntrz niego samego. To, co jest mu
wrogie, znajduje si wczowieku, anie poza nim. Los jest jak gdyby wiadomoci samego siebie, ale siebie
jako nieprzyjaciela, wykada Hegel. Wtym wspaniaym imrocznym zdaniu zawarta zostaa caa nowoyt-
na koncepcja losu. Nie jest on niczym zzewntrz. Jest wnas, jest nami. Ale pozna go musimy jako naszego
nieprzyjaciela, naszego wroga, ktry stawia nam opr istara si nas podej. Tak musimy y, osaczeni od
rodka. Dlatego nikt za nas nie ponosi odpowiedzialnoci, tylko my sami. Zrozumie si, umierajc, oto
formua losu bohatera tragicznego. Wtedy oglda on zzewntrz wasny los, bdc znim jednoczenie ca-
kowicie utosamiony. [...]
Edyp wydaje na siebie nie wiedzc otym wyrok. Rzuca kltw na niewykrytego zabjc Lajosa, ktre-
go obecno wTebach sprowadzia na miasto zaraz [...]. Staje si wten sposb katem samego siebie. Musi
siebie ukara bez litoci irozczulania si nad sob. Wykuwa sobie oczy iudaje si na wygnanie. Na skutek
olepienia uzyskuje wewntrzne widzenie. Poprzez pieko prawdy dostpi bogosawiestwa widzenia,
pisze Ricoeur.
Maria Janion, Edyp na rozstajach drg, [w:] idem, yjc tracimy ycie, Warszawa 2001, s. 319323.

Paul Ricoeur francuski filozof yjcy w latach 19132005; autor dzie dotyczcych psychoanalizy i teorii literatury;
1

twrca hermeneutycznej metody interpretacji dziea literackiego.


Scenariusz lekcji 25

Propozycje odpowiedzi do kart pracy 1. i 2.

1. Apollo, 2. Kreon, 3. Lajos, 4. Antygona, 5. Sfinks, 6. Jokasta, 7. katharsis, 8. hybris, 9. Tyrezjasz,


10.Meropa

Haso: anagnoryzm

Stosunek do prawdy Edypa Stosunek do prawdy Jokasty

EDYP: Ale ja na nowo t spraw wywietl. [] JOKASTA: [] posuchaj mnie uwanie, apoznasz,
Dochodzc zatem krzywdy, broni siebie. [Prolog] e aden miertelny nie wada wrbn sztuk [].
Takwic machnij rk na to wszystko, bo jeli bg
EDYP: Zwracam si tedy do was, Tebanie, zordziem. tajemne rzeczy chce odsoni ludziom, sam atwo je
Kto zwas wie, zczyjej rki zgin Lajos, syn Labdakosa, objawi. [Epejsodion II]
niech wszystko wyjawi, niech nie lka si samego
siebie oskary. Nic zego go nie spotka, tylko opuci JOKASTA: [] wszelkie wyrocznie nic dla mnie nie
t ziemi bezpieczny. Ajeli kto wie, e morderc jest znacz, nie dbam onie ani te opniejsze sdy.
czowiek zobcego kraju, niech nie milczy, szczodrze [Epejsodion II]
go wynagrodz inadto dozna wdzicznoci mojej. []
Iprzeklinam tego, co to sprawi sam lub wsplnie JOKASTA: Czego ma si ba czowiek, kiedy yciem
zinnymi, niech wproch si zamieni jego marne ycie. jego rzdzi przypadek iniczego nie mona przewidzie?
Agdyby, za moj wiedz, wmoim wasnym domu Lepiej y beztrosko, jak si da. Aty nie bj si zwizku
schroni si morderca, ta sama kltwa niech imnie zmatk, bo niejednemu miertelnikowi si nio,
dosignie. [] uczyni wszystko, podejm walk, jakby ezmatk dzieli oe. atwiej ycie przey temu,
za wasnego ojca, by wyledzi spraw mordu []. ktolekceway te rzeczy. [Epejsodion III]
[Epejsodion I]
JOKASTA: Po co pytasz, okim on mwi? Nie zawracaj
EDYP: Na bogi! Znajc prawd, nie odchod. Bagalnie tym gowy. Nawet sw jego nie warto pamita.
wszyscy ci prosimy. [Epejsodion I] EDYP: To by nie moe. Majc takie dowody, nie mog
nie wykry swego pochodzenia.
EDYP: Jestem wcieky iniczego, co wiem, nie JOKASTA: Na bogi! Jeli mie ci ycie, nie staraj si
przemilcz. [Epejsodion I] zbada. Wystarczy mojej mki. [] Jednak posuchaj
mnie, bagam. Nie czy tego.
TYREZJASZ: [] mam wsobie bezwzgldn prawd. EDYP: To niemoliwe, nie posucham. Musz zna
EDYP: Kto ci tej prawdy nauczy? Chyba nie sztuka prawd. []
wrebna? JOKASTA: Oby nigdy, nieszczsny, nie pozna, kim
TYREZJASZ: Ty sam. Bo ty zmusie mnie do mwienia, jeste. [Epejsodion III]
bez mojej woli. [Epejsodion I]

EDYP: Niech nastanie, co chce. Ja musz rozwika


swoje pochodzenie, nawet gdyby ono byo niskiego
rodu. [] Tak wic musz pozna swj rodowd.
[Epejsodion III]

PASTERZ: Biada mi, zabrnem tak daleko, e musz


wyzna najstraszniejsze.
EDYP: Aja wysucham, trzeba wysucha.
[EpejsodionIII]
26 Karta pracy 1.

Krzywka
....................................................
imi i nazwisko

....................... .....................
data klasa

1 Rozwi krzywk iodczytaj haso, ktrego wyjanienie znajduje si poniej.

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

1. Bg, ktrego sowa przekazaa przepowiednia wDelfach.


2. Szwagier Edypa.
3. Zamordowany wadca Teb.
4. Crka Edypa, bohaterka kolejnej tragedii Sofoklesa.
5. Potwr nkajcy Tebaczykw.
6. Wdowa po Lajosie.
7. Oczyszczenie zuczu litoci itrwogi.
8. Grzech, ktry polega na wierze czowieka wmono uniknicia przeznaczenia.
9. Bohater, ktry czyta przyszo zlotu ptakw.
10. ona krla Koryntu.

............................ to zabieg kompozycyjny uywany wdramacie (zwaszcza antycznym).


Inaczej: rozpoznanie (gr. anagnorisma). Gwny bohater dowiaduje si, kim jest naprawd,
iodkrywa tym samym waciwy sens swojej sytuacji.

2 U zdanie zawierajce haso krzywki.

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................
Karta pracy 2. 27

Cena prawdy
....................................................
imi i nazwisko

....................... .....................
data klasa

Odszukaj wtekcie tragedii Sofoklesa cytaty wyraajce stosunek


do poszukiwania prawdy dwojga bohaterw: Edypa iJokasty.

Stosunek do prawdy Edypa Stosunek do prawdy Jokasty

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................

............................................................ ............................................................
28 Scenariusz lekcji
Scenariusz zkart pracy
dotworzenia
wasnego tekstu 45 min

Hybris wedug staroytnych Grekw


Cele lekcji 4. Zadaniem uczniw jest uwane przyjrzenie si te-
matowi pracy izaznaczenie wnim sw, ktre na-
ucze potrafi: interpretowa krok po kroku tekst
rzucaj okrelony tor dziaa interpretacyjnych.
literacki; stworzy wzwizku zfragmentem lek-
tury poprawnie skomponowany tekst wasny;
Analizujc fragment tragedii Sofoklesa, scharakte-
przeprowadzi logiczn analiz tematu pracy;
ryzuj jej bohaterw: Edypa iKreona. Omw istot
sformuowa wnioski kocowe wynikajce z lo-
hybris na podstawie caego dramatu.
gicznego wywodu
zielony wskazanie czynnoci, ktr naley wy-
kona wpracy
Metody nauczania czerwony konieczno analizy podanego frag-
aktywizujca dyskusja; pokaz fragmentu przed- mentu
stawienia; praca ztekstem, rozmowa kierowana niebieski umieszczenie fragmentu w kontek-
cie caego utworu
rodki dydaktyczne pomaraczowy okrelenie gwnego zagadnie-
fragment przedstawienia Krl Edyp wre. Gus nia pracy hybris
tawa Holoubka z pyty Opracowania lektur. Ze wstpnego badania tematu wynika, e ucznio-
Krl Edyp Sofoklesa, tekst Krla Edypa Sofo- wie powinni pamita onastpujcych kwestiach:
klesa, karta pracy, tekst analiz fragmentu powinno si przeprowadza
wcelu scharakteryzowania bohaterw;
Przebieg lekcji charakterystyka postaci bdzie suya jako
Faza wprowadzajca punkt odniesienia dla omwienia problemu hy-
bris wutworze;
1. Uczniowie odpowiadaj na pytania: Jak staro-
konieczne bd wnioski czciowe, ktre po-
ytni Grecy rozumieli hybris? Dlaczego pycha
zwol na sformuowanie penych wnioskw
traktowana bya jako grzech? Ktrzy bohatero-
kocowych.
wie literaccy bd mitologiczni popenili grzech
pychy? Na czym on polega? Co mwi nam sta- Faza realizacyjna
roytne pojcie hybris na temat wierze Grekw Uczniowie wrozmowie znauczycielem ustalaj we-
iich wiatopogldu? dug podanego schematu (karta pracy) propozycje
2. Nauczyciel wyjania, e hybris w kulturze sta- zapisw, ktre mogyby si znale wprzykadowej
roytnej Grecji oznaczao dum, jaka pcha czo- pracy pisemnej.
wieka do przekroczenia granic wyznaczanych
przez umiar oraz ch osignicia wicej ni to, Faza podsumowujca
co dla czowieka przeznaczy los (inaczej: brak 1. Nauczyciel prezentuje uczniom fragment przed-
miary). Arogancja ta wynikaa najczciej zza- stawienia Krl Edyp w reyserii Gustawa Ho-
twardziaej ignorancji iniechci do samopozna- loubka. Autor adaptacji, Marcin Sosnowski,
nia. Hybris nie odesza wraz z upadkiem cywi- skompilowa wiele przekadw Edypa, awparu
lizacji antycznej, take wspczenie pragniemy miejscach sam dopisa tekst. Wedug Sosnow-
wyj poza nasz przestrze yciow, zapomi- skiego Kreon rzeczywicie spiskowa przeciwko
najc, e ma ona swoje granice. Nie mona ich swemu szwagrowi i chcia usun go z tronu.
jednak przekracza bezkarnie, nie wyrzdzajc Wadca Teb doskonale otym wiedzia, amimo to
sobie przy tym krzywdy. Wstaroytnoci wkon- podj si odkrycia zgubnej dla siebie prawdy
tekcie hybris pojawiaa si zwykle Nemesis, bo- omorderstwie Lajosa. Wspektaklu wprowadzo-
gini zemsty isprawiedliwoci. Grecy wierzyli, e no dodatkow scen, w ktrej mwi si wprost
nieposkromiona pewno siebie zawsze zostaje ospisku Kreona zwrbit Tyrezjaszem.
ukarana. 2. Nauczyciel inicjuje dyskusj, czy wwietle takiej
3. Nauczyciel informuje uczniw, e lekcja przygo- interpretacji mona mwi ohybris gwnego bo-
tuje ich do pisania wasnego tekstu w zwizku hatera iczy zdzisiejszej perspektywy kultu indy-
z tekstem literackim, co stanowi zadanie typu widualizmu hybris moe wydawa si grzechem.
maturalnego. Prezentuje temat pracy: Anali-
zujc fragment tragedii Sofoklesa, scharaktery- Praca domowa
zuj jej bohaterw: Edypa iKreona. Omw istot Napisz prac na temat: Analizujc fragment tra-
hybris na podstawie caego dramatu. Nastpnie gedii Sofoklesa, scharakteryzuj jej bohaterw: Edy-
rozdaje kopie fragmentu utworu (tekst) i prosi pa iKreona. Omw istot hybris na podstawie ca-
ozapoznanie si zmateriaem. ego dramatu.
Scenariusz lekcji 29

Propozycje odpowiedzi do karty pracy


I. Rozpoznanie sytuacji i umiejscowienie fragmentu w dramacie
rozmowa Edypa zKreonem wEpejsodionie II;
scena rozgrywa si po tym, jak Tyrezjasz przepowiedzia klsk Edypa;
Edyp podejrzewa Kreona ospisek izmow zTyrezjaszem;
Kreon broni si przed zarzutem zdrady.

II. Analiza fragmentu


a) charakterystyka Edypa
oburzony oskareniem Tyrezjasza;
porywczy, grozi mierci Kreonowi;
pochopnie ocenia ludzi, bez namysu formuuje oskarenia wobec Kreona;
zalepiony krlewskim majestatem wierzy, e jest wstanie unikn spenienia si wyroku bogw;
b) charakterystyka Kreona
opanowany, uywa racjonalnych argumentw;
broni si przed niesprawiedliwymi oskareniami;
prbuje uspokoi Edypa;
oczekuje przedstawienia dowodu swoich domniemanych win;
zarzuca Edypowi brak rozwagi iwyciganie pochopnych wnioskw;
zarzeka si, e nie chciaby zosta krlem, e wystarcz mu dotychczasowe splendory;
broni si, e byoby gupot ryzykowa utrat wygd iprzywilejw pyncych zpozycji brata krlowej;
da sprawdzenia uwyroczni swojej niewinnoci.

III. Odwoanie do caoci utworu istota hybris


definicja hybris: duma rodowa bohatera, majestat wadcy, pycha, zuchwaa pewno siebie uniemoli-
wiajce mu waciwe rozpoznanie sytuacji, wktrej si znalaz; stanowi wyzwanie wobec bogw, dlatego
ciga na czowieka ich kar;
hybris wtragedii Sofoklesa: Edyp podejmuje pojedynek zprzeznaczeniem udaje mu si przey jako
dziecko, mimo e zosta skazany na mier; ucieka zKoryntu, eby unikn spenienia si przepowiedni;
uwalnia Teby od potwora iobejmuje tron; wydaje zaocznie wyrok na morderc Lajosa, rzucajc wyzwanie
boskiej przepowiedni, e to on sam jest morderc;
wobec fatum, wyroku bogw, Edyp jak kady czowiek jest bezsilny, moe si jedynie podda przeznacze-
niu, kada prba odwrcenia losu jest itak skazana na porak;
los bohatera jest zgry przesdzony; przewiadczenie, e mona przezwyciy swj los, jest wystpkiem
przeciwko bogom;
hybris ciga gniew bogw izawsze prowadzi bohatera do zguby (podobnie Lajos, naiwnie wierzcy, e
mona oszuka przeznaczenie, ostatecznie ginie upokorzony na rozstajnych drogach);
hybris, bdca grzechem w oczach staroytnych Grekw, jednoczenie decyduje o wielkoci bohatera,
jego nieprzecitnoci, indywidualizmie; dziki hybris, zmaganiu si bohatera zlosem, jego ycie zyskuje
wymiar tragiczny.

IV. Konteksty
Jako kontekst mona przywoa idea czowieka opisywany przez Arystotelesa czowieka wstrzemiliwe-
go, ktry zaspokaja swe apetyty we waciwym stopniu, zachowuje zoty rodek, potrafi opanowa swe dze
inadmierne ambicje. Cnot umiaru postulowali rwnie stoicy.

V. Wnioski
Konflikt midzy Edypem aKreonem uwypukla hybris tebaskiego krla. Bohaterowie zostali zestawieni
na zasadzie kontrastu: przeciwiestwo zapalczywego, pewnego swoich racji Edypa stanowi zrwnowaony,
rozsdny Kreon. Edyp grzeszy pych walczy przeciw wyrokom boskim, chce zmieni bieg swego losu. Nie
zgadza si na bycie bezwoln marionetk, pionkiem wrkach bogw. Swoim uporem ichci przeciwstawie-
nia si fatum, buntem przeciwko determinizmowi sprowadza na siebie klsk. Jego walka jest zgry ska-
zana na przegran, pojedynek zprzeznaczeniem staje si bezcelowy. ycie czowieka zaley od si wyszych,
od praw rzdzcych wiatem wstopniu, wktrym czowiek sobie tego nie jest wstanie wyobrazi. Czowiek
powinien pogodzi si ze swoim losem, podda mu, poniewa kada decyzja itak zbliy go do wypenienia si
zamierzonego planu. Bogowie zawsze wygrywaj. Jednak to wanie dziki hybris Edyp staje si bohaterem
tragicznym. Jego sia, niezaleno, ch kierowania wasnym yciem stanowi ojego tragizmie. Nie jest
jedynie ofiar, ale przede wszystkim sprawc wasnego losu.
30 Karta pracy

Tworzenie
....................................................
imi i nazwisko

wasnego tekstu
....................... .....................
data klasa

Analizujc fragment tragedii Sofoklesa, scharakteryzuj jej bohaterw: Edypa i Kreona.


Omw istot hybris na podstawie caego dramatu.

Sofokles Krl Edyp


Epejsodion II (fragment)

EDYP EDYP
Hej, ty, omielie si przyj tu? Masz tyle Inie wszczlicie poszukiwania po zabjstwie
bezczelnoci na twarzy, e odwaye si przyj krla?
do moich progw, ty, co jawnie godzisz wme ycie
izwadzy krlewskiej chcesz zbjecko ograbi? KREON
Powiedz, wimi bogw, czy masz mnie za gupca Wszczlimy, oczywicie, lecz nic nie wykryto.
itchrza, e postanowie tak postpi? Amoe
pomylae, e twoich zdradzieckich knowa nie EDYP
potrafi przejrze iprzeniknwszy, odeprze? [...] Czemu wic wwczas w mdrzec nic nie wyjawi?

KREON KREON
Wiesz, jak naley postpi? Najpierw wysuchaj Nie wiem. Osprawach, ktrych nie znam,
mojej odpowiedzi, apotem sam osd, poznawszy zazwyczaj milcz.
prawd.
EDYP
EDYP Na pewno co wiesz imoesz rozgosi.
Jeste biegy wmwieniu, natomiast ja zym
suchaczem, bo poznaem twoj z wol iwrogo. KREON
Oczym? Jeli oczywicie wiem, nie odmwi.
KREON
Wysuchaj mnie najpierw, otym wanie chciaem EDYP
powiedzie. Gdyby wrbita nie by ztob wzmowie, nie
[...] powiedziaby, e ja jestem morderc Lajosa.

EDYP KREON
Jeli ty sdzisz, e krzywdzc krewnego, nie Jeli tak mwi, ty sam dobrze wiesz. Ja chc
poniesiesz sprawiedliwej kary, to jeste wbdzie. dowiedzie si od ciebie, wpodobny sposb, jak ty
ode mnie.
KREON
Zgadzam si ztob, wyrazie si susznie. Ale EDYP
wyjanij mi, co zego tobie uczyniem. Oczywicie si dowiesz, bo nie oka si zabjc.

EDYP KREON
Namawiae mnie czy nie, abym posa kogo No wic? Siostr moj poje za on?
isprowadzi czcigodnego wieszcza?
EDYP
KREON Nie mog zaprzeczy twojemu pytaniu.
Jeszcze teraz wtej sprawie sdz tak samo. [...]

EDYP KREON
Ile czasu mino, gdy Lajos... Aczy ja nie jestem przy was dwojgu jako rwny
[...] trzeci?

KREON EDYP
Wiele ju, wiele lat upyno. Oczywicie, itu wanie okazujesz si faszywym
[...] druhem.
Karta pracy 31

KREON EDYP
Wcale nie, jeli oczywicie t rzecz rozwaysz tak Normalnie, przynajmniej wswoim interesie.
jak ja. Najpierw pomyl nad tym, czy wolaby
kto krlowa wlku, ni spa spokojnie imie KREON
przy tym wadz nie mniejsz. Ja wkadym razie Trzeba widzie imj interes.
znatury nie pragn krlowania, wol y po
krlewsku. Itak samo sdzi kady, kto kieruje si EDYP
zdrowym rozsdkiem. Teraz wszystko mam od Znatury jeste zym czowiekiem.
ciebie, bez kopotw. Gdybym za sam panowa,
wiele robibym wbrew woli. Jak wic mogoby by KREON
milsze krlowanie od wadzy bez trosk iudrki? Jeli jeste wbdzie?
Jeszcze tak nisko nie upadem, eby pragn co
innego ni zaszczyty ikorzyci. [...] Moesz to EDYP
sprawdzi, skoro wybierasz si do Pytii. Dowiedz Na pewno musisz by posuszny.
si, czy wiernie przekazaem jej wyrok. Ajeli
odkryjesz, e wsplnie zwrbit knuem spisek, KREON
zabij mnie nie tylko na podstawie twojego wyroku, Nie wtedy, gdy kto le rzdzi.
lecz imojego. Ale nie oskaraj mnie ciemnymi
wiedziony domysami. [...] EDYP
Omiasto, miasto!
EDYP
Gdy kto pen par chce mnie podej KREON
zdradziecko, ija musz podj odpowiednie kroki. Ja te mam prawa wtym miecie, nie tylko ty.
Jeli natomiast spokojnie bd czeka, jego plany [...]
speni si, moje przegraj.
JOKASTA
KREON Czemu, nieszczni, wywoalicie bezrozumn
Czego wic chcesz? Wypdzi mnie zkraju? ktni? Nie wstyd wam, gdy kraj cierpi zpowodu
klski, wy zajmujecie si sprawami osobistymi?
EDYP [...]
Wcale! Chc ci ukara mierci, nie wygnaniem.
CHR
KREON Przyjaciela, zktrym zwizae si przysig,
Zgoda, ale najpierw musisz udowodni moj nie odtrcaj dla czczych domysw jak zego
zbrodni. czowieka.

EDYP EDYP
Mwisz, jakby nie chcia ustpi ani by Dowiedz si wic, e stajc wjego obronie, prosisz
posusznym. omoj mier lub moje wygnanie ztej ziemi. [...]
Niech sobie idzie, chobym mia to przypaci
KREON yciem lub przymusowym wygnaniem zkraju.
Nie, bo nie mylisz normalnie. Twoje proby, nie jego wywody, rani mi serce.
Onmi zawsze nienawistny bdzie.

I. Rozpoznanie sytuacji i umiejscowienie fragmentu w dramacie


...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................
32 Karta pracy

II. Analiza fragmentu


a) charakterystyka Edypa
...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

b) charakterystyka Kreona
...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

III. Odwoanie do caoci utworu istota hybris


...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

IV. Konteksty
...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

V. Wnioski
...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................

...............................................................................................................................
Karta pracy 33

Karta pracy
....................................................
imi i nazwisko

do dzie plastycznych
....................... .....................
data klasa

I Obejrzyj cz prezentacji multimedialnej dotyczc obrazu Antoniego Brodowskiego Edyp iAntygona


iwykonaj polecenia.

1 Okrel okolicznoci, wktrych zostali ukazani tytuowi bohaterowie obrazu.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

2 Przedstaw pokrtce histori, ktra doprowadzia bohaterw do sytuacji uchwyconej przez Brodowskiego.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

3 Dlaczego artysta namalowa Edypa bosego?


A. Przypomina wten sposb, e bohater odbywa pokut.
B. Podkrela tosamo bohatera obrazu wjzyku greckim imi Ojdypus mona tumaczy jako
czowiek ospuchnitych lub znieksztaconych stopach.
C. Nawizuje do przeszoci Edypa, ktremu wdziecistwie rodzice przekuli stopy.
D. Wszystkie odpowiedzi s waciwe.

4 Wjaki sposb zosta przedstawiony pejza? Scharakteryzuj kolejne elementy krajobrazu, anastpnie
je zinterpretuj.

Element
Jak zosta przedstawiony? Jak peni funkcj?
krajobrazu

niebo
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

gra
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

droga
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

paskowy
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
wtle
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
34 Karta pracy

5 Opisz wyraz twarzy Antygony.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

II Obejrzyj cz prezentacji multimedialnej dotyczc obrazu Johanna Heinricha Fssliego Edyp


przeklina swego syna Polinejkesa iwykonaj polecenia.

1 Wymie postaci widniejce na obrazie.

..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................
..........................................................................................................................

2 Wyjanij tytu dziea.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

3 Opisz, jak artysta przedstawi na ptnie bohaterw.

Posta Opis

4 Przeanalizuj kompozycj obrazu. Zwr uwag na jej dominant.

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................

..........................................................................................................................
Karta pracy 35

III Porwnaj obrazy Antoniego Brodowskiego iJohanna Heinricha Fssliego. Wtym celu wykonaj polecenia.

1 Podaj czas powstania dzie inurt wsztuce, ktry reprezentuj.

Obraz Data powstania Nurt wsztuce

Edyp iAntygona

Edyp przeklina swego syna Polinejkesa

2 Na podstawie swojej znajomoci mitu rodu Labdakidw oraz fabuy dwch tragedii Sofoklesa: Krla
Edypa iAntygony, okrel tematyk obu obrazw iustal, ktra scena wydarzya si najpierw.

Obraz Temat obrazu Chronologia scen

Edyp iAntygona

Edyp przeklina swego syna Polinejkesa

3 Scharakteryzuj sposb przedstawienia Edypa iAntygony na obu obrazach.

Edyp

Aspekt postaci Edyp iAntygona Edyp przeklina swego syna Polinejkesa

twarz
(wygld iwyraz twarzy)

postawa

strj

gestykulacja
36 Karta pracy

Antygona

Aspekt postaci Edyp iAntygona Edyp przeklina swego syna Polinejkesa

twarz
(wygld iwyraz twarzy)

postawa

strj

gestykulacja

4 Zapisz w odpowiednich rubrykach tabeli podane wyraenia.


owietlenie od przodu, silna ekspresyjno, statyczno, pejza peen niepokoju,
wyaniajce si zmroku silnie owietlone sylwetki, uycie perspektywy,
wyranie owietlone postacie, kompozycja oparta na linii ukonej,
posgowy spokj, harmonia, ciemne to

Edyp iAntygona Edyp przeklina swego syna Polinejkesa

wiato

to

kompozycja
Karta pracy 37

Propozycje odpowiedzi do karty pracy


I.
1. Obraz ukazuje tuaczk Edypa, ktry olepi si iopuci Teby, udajc na banicj. Jego przewodniczk
jest crka Antygona.
2. Wypenia si przepowiednia, mwica otym, e Edyp zabije ojca idopuci si kazirodztwa zwasn mat-
k. Gdy prawda wysza na jaw, Edyp wobliczu wasnej haby olepi si iuda na wygnanie.
3. D.
4. niebo zasnute ciemnymi, kbicymi si, gronymi chmurami; wiato soca zostao woddali, nad kra-
in, ktr opucili Edyp iAntygona
gra ciemny masyw przysania wiato, podkrela nastrj niepokoju
droga stanowi kontrast do ciemnego nieba; wdrwka jawi si jako przeznaczenie bohaterw, ktre
kryje wsobie nadziej
paskowy w tle idylliczny charakter skpanego w socu krajobrazu, ktry Edyp musia porzuci,
skontrastowany zciemnymi chmurami nad gowami wdrowcw, podkrela tragizm bohatera iokrucie-
stwo wyrokw losu
5. np.: Twarz Antygony wyraa smutek irezygnacj, ale nie rozpacz. Dziewczyna patrzy wdal, jakby wy-
patrywaa celu dalszej wdrwki.

II.
1. Edyp, Polinejkes, Antygona, Ismena
2. Gdy wyszo na jaw ojcobjstwo ikazirodztwo Edypa, synowie odwrcili si od ojca. Wwczas Edyp unis
si gniewem iprzekl Eteoklesa iPolinejkesa, przepowiadajc im, e zgin wbratobjczej walce.
3.

Posta Opis

Edyp jego twarz wyraa gniew; postawa sugeruje, e Edyp dokonuje sdu wstron syna wyciga
oskarycielsko palec wskazujcy, ktry kieruje do dou, jakby skazywa Polinejkesa na mier
iponienie

Polinejkes odwraca gow, arce ukada wgecie obronnym; odpycha od siebie wyrok ojca

Antygona lew rk powstrzymuje ojca, praw trzyma nad gow Polinejkesa wgecie siostrzanej czuoci
iobrony

Ismena klczy i, wsparta na kolanie ojca, pacze; ukryta twarz czyni j niejako nieobecn, co zapowiada
biern postaw bohaterki wobliczu rodzinnego konfliktu, ktry zkolei Antygon majc
odwag zaprotestowa doprowadzi do mierci

4. Rce Edypa iPolinejkesa tworz lini ukon, ktra dominuje wkompozycji obrazu. Przeciwwag tej
silnej dominanty s dwie kobiety Antygona iIsmena. Inn opozycj stanowi zjednej strony Polinejkes,
zdrugiej Edyp zcrkami, ktre mimo widocznych uczu do brata staj jednak po stronie ojcowskiego
autorytetu.

III.
1. Edyp iAntygona 1828 neoklasycyzm
Edyp przeklina swego syna Polinejkesa 17761778 romantyzm
2. Edyp iAntygona olepiony Edyp znajduje si na wygnaniu, prowadzony przez crk Antygon scena
pniejsza
Edyp przeklina swego syna Polinejkesa Edyp po samobjstwie ony isamookaleczeniu przeklina syna,
ktry nie okaza mu wspczucia scena wczeniejsza
38 Karta pracy

3.

Edyp

Aspekt
Edyp iAntygona Edyp przeklina swego syna Polinejkesa
postaci
twarz zamknite, niewidzce oczy; ciemne gste oczy otwarte, cho ju zasze bielmem
(wygld wosy iprzystrzyona rwno broda; twarz iniewidzce; siwe irozwichrzone wosy, wsy,
iwyraz spokojna, smutna, pena rezygnacji, statyczna krzaczaste brwi ibroda, nadajce nieco szalony
twarzy) wygld; twarz gniewna
postawa mczyzna stoi wsparty mocno na kiju, lew mimo e Edyp siedzi mocne wygicie do tyu
nog wysuwajc lekko do przodu; mimo powoduje, e wydaje si uchwycony wruchu
tragicznego pooenia, wktrym si znalaz
Edyp, nie wydaje si uciekinierem, raczej
godnie kroczy naprzeciw przeznaczeniu
strj purpurowa szata przypomina, e Edyp by blada kolorystyka kae myle opomiertnym
krlem, przyciga wzrok iczyni go gwnym caunie
bohaterem obrazu
gestykulacja gesty s dyskretne jedn rk lepiec trzyma gesty gwatowne, pene ekspresji obie rce
na ramieniu swojej przewodniczki, bez ktrej wyrzucone przed siebie, jedna zwycignitym
nie daby sobie rady wnieprzyjaznym wiecie, oskarycielsko palcem wskazuje na klczcego
drug na kosturze wdrownym sucym iodwracajcego twarz syna
jednoczenie za lask niewidomego

Antygona
Aspekt
Edyp iAntygona Edyp przeklina swego syna Polinejkesa
postaci
twarz twarz spokojna, smutna, zwrcona wbok, twarz zwrcona wkierunku ojca, pena napicia
(wygld zajta swoimi mylami ibuntu; wyraa zdumienie iprzeraenie czynem
iwyraz ojca; wosy rozwiane pokazuj, e bohaterka
twarzy) czynnie przeciwstawia si Edypowi
mimo e dziewczyna jest przewodniczk rce bohaterki jedna zwrcona wstron Edypa,
niewidomego ojca, odwraca idystansuje si druga do Polinejkesa, sugeruj, e bohaterka
postawa od niego; lekki wykrok wskazuje na niezbyt jest rozdarta midzy ojcem abratem, prbuje by
pospieszny ruch mediatorem, ale wida, e jej prby spezn na
niczym Edyp jest zbyt zapieky wswoim gniewie
szaty skromnie zakrywaj nawet kostki blada suknia czyni posta Antygony przynalen
dziewczyny, ta materia trzymana wpasie do grupy Edypa ijego crek Polinejkes wyranie
strj
pozwala zaj czym rce odstaje kolorem swojego intensywnie tego
stroju
ramiona opuszczone, jakby pod ciarem rce wszerokim gecie jedna wycignita
nieszczcia; rce podtrzymuj szat wkierunku ojca, aby go powstrzyma, druga
gestykulacja
rozcignita nad gow brata wgecie obrony
iczuoci

4.

Edyp iAntygona Edyp przeklina swego syna Polinejkesa

wiato owietlenie od przodu, wyranie owietlone wyaniajce si zmroku silnie owietlone


postacie sylwetki
to pejza peen niepokoju, uycie perspektywy ciemne to
kompozycja statyczno, posgowy spokj, harmonia silna ekspresyjno, kompozycja oparta na linii
ukonej
Projekt edukacyjny 39

Kompleks Edypa
wliteraturze isztuce
Rodzaj projektu 5. Sformuowanie wnioskw.
6. Przygotowanie prezentacji multimedialnej owy-
zbiorowy, klasowy
branych realizacjach.
Czas
Przykadowe rda
trzy tygodnie
Sigmund Freud, Upadek kompleksu Edypa, [w:]
idem, ycie seksualne, Warszawa 1999.
Cele
Sigmund Freud, O Edypie i Hamlecie, [w:] idem,
planowanie i organizowanie pracy w grupie; Objanianie marze sennych, Warszawa 1996.
twrcze rozwizywanie problemw; poszukiwa- Karen Horney, Nowe drogi w psychoanalizie,
nie i selekcja materiaw rdowych; przedsta- Pozna 2001.
wienie stanowiska ipracy zespou wpostaci pre- Maria Janion, yjc tracimy ycie, Warszawa 2001.
zentacji multimedialnej Psychoanaliza i literatura, pod red. Pawa Dybla
iMichaa Gowiskiego, Gdask 2001.
Zadania dla grup Anna Burzyska, Micha Pawe Markowski, Teorie
1. Wybranie utworw literackich i artystycznych, literatury XX wieku, Krakw 2006.
w ktrych mona dostrzec realizacj motywu Danuta Danek, Sztuka rozumienia. Literatura
kompleksu Edypa. ipsychoanaliza, Warszawa 1997.
2. Zbadanie motyww postpowania postaci, oko- Joseph Campbell, Bohater o tysicu twarzach,
licznoci ikonsekwencji ich dziaa. Pozna 1997.
3. Porwnanie sposobw kreacji bohaterw. Bruno Bettelheim, Cudowne i poyteczne. O zna-
4. Przywoanie opinii krytykw ibadaczy literatury. czeniach iwartociach bani, Warszawa 2010.

Harmonogram prac

Czas Dziaania Wskazwki

1. tydzie Realizacja zad. 1. wybranie utworw literackich Uczniowie tworz zespoy iwyaniaj
iartystycznych, wktrych pojawia si motyw kompleksu liderw. Kada grupa ustala literatur
Edypa. przedmiotu.
koniec Konsultacje znauczycielem. Uczniowie zgaszaj swj wybr
1.tygodnia utworw literackich iartystycznych,
pomysy na opracowanie tematu oraz
rda, zktrych bd korzysta.
2. tydzie Realizacja zad. 2.5.: zbadanie motyww postpowania Uczniowie dziel si zadaniami
postaci, okolicznoci ikonsekwencji ich dziaa; idokonuj pogbionej analizy tematu.
porwnanie sposobw kreacji bohaterw; przywoanie
opinii krytykw ibadaczy literatury; sformuowanie
wnioskw.
koniec Konsultacje znauczycielem. Nauczyciel doradza zespoom wzakresie
2.tygodnia selekcjonowania zgromadzonych
informacji.
3. tydzie Realizacja zad. 6. przygotowanie prezentacji Nauczyciel udziela wskazwek dotycz-
multimedialnej owybranych realizacjach. cych konstrukcji prezentacji, pomaga
uczniom rozwiza powaniejsze proble-
my zopracowaniem materiau.
koniec Uczniowie przedstawiaj efekty swojej pracy. Nauczyciel Nauczyciel moe skorzysta
3.tygodnia ocenia prezentacje iprojekt zgodnie zustalonymi zprzykadowych kart oceny prezentacji
wczeniej kryteriami. iprojektu.
40 Projekt edukacyjny

Koncepcja losu ludzkiego wdzieach


literackich rnychepok
Rodzaj projektu Sownik wspczesnych pisarzy polskich
(seriaI19631966 oraz II 19771980), Instytut
zbiorowy, midzyklasowy
Bada Literackich PAN, Warszawa.
Czas Zadania dla grup
trzy miesice 1. Wybr dzie literackich ukazujcych rne kon-
cepcje losu ludzkiego na przestrzeni epok.
Cele 2. Znalezienie kontekstw filozoficznych, historycz
planowanie iorganizowanie pracy wgrupie; po- nych, kulturowych.
szukiwanie i selekcja materiaw rdowych; 3. Okrelenie iinterpretacja przesania omawianych
wykorzystywanie w praktyce zdobytej wiedzy; utworw.
prezentowanie stanowiska i rezultatw pracy 4. Sformuowanie wnioskw.
zespou; ksztacenie umiejtnoci publicznych 5. Wybranie prelegentw na konferencj.
wystpie; redagowanie tekstu przemwienia
izaprezentowanie go przed publicznoci; zorga-  adania wramach wsppracy
Z
nizowanie konferencji midzy grupami
6. Ustalenie terminu igodziny konferencji.
Przykadowe rda 7. Wybranie osoby prowadzcej spotkanie.
Maria Cytowska, Hanna Szelest, Literatura grecka 8. Wyznaczenie ekipy technicznej zajmujcej si
irzymska wzarysie, Warszawa 1985. przygotowaniem sali inagonienia.
Jzef Kowalski, Staroytni o sensie ycia. Eseje, 9. Wykonanie zaprosze dla nauczycieli, rodzicw,
Warszawa 1988. koleanek ikolegw.
Wadysaw Tatarkiewicz, Historia filozofii, tom 10. Dziaania organizacyjne itechniczne.
13, Warszawa 2005. 11. Przeprowadzenie szkolnej konferencji, ktrej te-
Jadwiga Czachowska, Roman Loth, Bibliografia matem bdzie koncepcja losu ludzkiego wdzie-
ibiblioteka wpracy polonisty, Warszawa 1977. ach literackich rnych epok.

Harmonogram prac
Czas Dziaania Wskazwki
1. miesic Realizacja zad. 1.4.: wybr dzie ukazujcych rne Uczniowie dziel si na zespoy iwybieraj
koncepcje losu ludzkiego; znalezienie kontekstw spord siebie liderw.
filozoficznych, historycznych, kulturowych;
okrelenie iinterpretacja przesania omawianych
utworw; sformuowanie wnioskw.
koniec Konsultacje znauczycielem. Uczniowie zgaszaj pomysy na opracowanie
1.miesica tematu oraz rda, zktrych bd korzysta.
2. miesic Realizacja zad. 5. wybranie prelegentw. Uczniowie pisz wgrupach teksty wystpie.
Wsppraca midzy grupami (zad. 6.9.): ustalenie Nastpnie prelegenci czytaj je na forum
terminu igodziny konferencji; wyznaczenie osoby swojego zespou. Dziki informacji zwrotnej,
prowadzcej spotkanie oraz ekipy technicznej jak uzyskuj od suchaczy, dokonuj poprawek
zajmujcej si przygotowaniem sali inagonienia; wprzemowach. Trenuj wystp przed
wykonanie zaprosze dla nauczycieli, rodzicw, publicznoci. Grupy, wsppracujc ze sob,
koleanek ikolegw. przystpuj do organizowania konferencji.
koniec Konsultacje znauczycielem. Nauczyciel proponuje poprawki wtekstach
2.miesica iudziela wskazwek dotyczcych wystpie.
3. miesic Wsppraca midzy grupami (zad. 10.): dziaania Nauczyciel pomaga uczniom rozwiza
organizacyjne itechniczne. powaniejsze problemy zprzygotowaniem
konferencji.
koniec Przeprowadzenie konferencji (zad. 11.). Nauczyciel Mona skorzysta zprzykadowych kart oceny
3.miesica ocenia wystpienia zgodnie zustalonymi kryteriami. wystpienia iprojektu.
Projekt edukacyjny 41

Kreacje bohatera tragicznego


wliteraturze
Rodzaj projektu 5. Sformuowanie wnioskw.
6. Przygotowanie broszury na temat wybranych
zbiorowy, klasowy
postaci.
Czas
Przykadowe rda
trzy tygodnie
Andrzej Z. Makowiecki, Sownik postaci literac-
kich. Literatura polska, Warszawa 2004.
Cele
Sownik terminw literackich, pod red. Janusza
planowanie i organizowanie pracy w grupie; Sawiskiego, Wrocaw 1988.
twrcze rozwizywanie problemw; poszukiwa- Jadwiga Czachowska, Roman Loth, Bibliografia
nie oraz selekcja materiaw rdowych; pre- ibiblioteka wpracy polonisty, Warszawa 1977.
zentowanie stanowiska i efektw pracy zespou Jacek Poznaski, Jerzy Margula, Mateusz Logos,
wpostaci broszury; analizowanie literatury pod Literackie koncepcje tragizmu, [w:] Wzorcowe pre-
ktem powtarzajcego si motywu fatum; kate- zentacje 100 tematw. Nowa ustna matura zjzyka
goryzowanie materiau literackiego polskiego, pod red. Grayny Chrzanowskiej, War-
szawa 2004.
Zadania dla grup Maria Janion, Romantyzm, rewolucja, marksizm,
1. Wybranie utworw literackich, wktrych gw- Gdask 1972.
ny bohater jest postaci tragiczn. Juliusz Kleiner, Wkrgu historii iteorii literatury,
2. Zbadanie sposobw kreacji bohatera, a nastp- Warszawa 1981.
nie wskazanie podobiestw i rnic wystpuj- Sownik literatury polskiej XIX wieku, pod red.
cych midzy nimi. Jzefa Bachrza i Aliny Kowalczykowej, Wrocaw
3. Analiza przyczyn i rnych form tragizmu po- 1991.
staci. Stefan Zabierowski, Tragizm Antygony Sofokle-
4. Przywoanie opinii krytykw ibadaczy literatury. sa, Polonistyka 1979, nr 6.

Harmonogram prac

Czas Dziaania Wskazwki

1. tydzie Realizacja zad. 1. wybranie utworw literackich, Uczniowie tworz grupy iwyaniaj liderw.
wktrych gwny bohater jest postaci tragiczn. Szukaj wrnych rdach postaci literackich
do opracowania.
koniec Konsultacje znauczycielem. Uczniowie zgaszaj wytypowanych
1.tygodnia bohaterw oraz podaj literatur podmiotu
iprzedmiotu.
2. tydzie Realizacja zad. 2.5.: zbadanie sposobw kreacji Uczniowie dziel si zadaniami idokonuj
bohatera, wskazanie podobiestw i rnic midzy pogbionej analizy tematu.
nimi; analiza przyczyn irnych form tragizmu
postaci; przywoanie opinii krytykw ibadaczy
literatury; sformuowanie wnioskw.
koniec Konsultacje znauczycielem. Nauczyciel doradza zespoom wzakresie
2.tygodnia selekcjonowania zgromadzonych informacji.
3. tydzie Realizacja zad. 6. przygotowanie broszury natemat Uczniowie pisz teksty igromadz materiay
wybranych postaci. do broszury. Nauczyciel pomaga im wzakresie
ukadu oraz formy graficznej ijzykowej
przygotowanych materiaw.
koniec Prezentacja broszury na forum klasy. Nauczyciel moe skorzysta zprzykadowych
3.tygodnia kart oceny broszury iprojektu.
42 Projekt edukacyjny

Kryteria oceny prezentacji

Przykadowa karta oceny prezentacji

Numer grupy: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Termin prezentacji: ..............................................

Imiona i nazwiska uczniw: ............................................................................................

...............................................................................................................................

Liczba
Oceniane elementy prezentacji multimedialnej
punktw

Zgodno ztematem.
Wyczerpanie tematu.
Poziom merytoryczny.
Poprawno jzykowa wykadu towarzyszcemu pokazowi prezentacji.
Odpowiednie tempo prezentacji.
Estetyka, staranno wykonania pracy.
Uporzdkowany ilogiczny ukad prezentacji (trjdzielna budowa wstp, rozwinicie, zakoczenie).
Oryginalno.
Wykorzystanie rnych rde informacji.
Podanie rde.
Dbao ozainteresowanie odbiorcw.
Suma punktw

Kryteria oceny wystpienia

Przykadowa karta oceny wystpienia

Numer grupy: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Termin wystpienia:. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


Imi inazwisko ucznia: ..................................................................................................

...............................................................................................................................

Liczba
Oceniane elementy wystpienia
punktw

Zgodno ztematem.
Wyczerpanie tematu.
Poziom merytoryczny.
Poprawno jzykowa wykadu.
Odpowiednie tempo wykadu.
Operowanie gosem (poprawna dykcja, odpowiednia intonacja imodulacja gosu).
Uporzdkowany ilogiczny ukad wykadu (trjdzielna budowa wstp, rozwinicie, zakoczenie).
Oryginalno.
Wykorzystanie rnych rde informacji.
Podanie rde.
Dbao ozainteresowanie odbiorcw.
Suma punktw
Projekt edukacyjny 43

Kryteria oceny broszury

Przykadowa karta oceny broszury

Numer grupy: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Termin prezentacji broszury: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .


Imi inazwisko ucznia: ..................................................................................................

...............................................................................................................................

Liczba
Oceniane elementy broszury
punktw

Zgodno ztematem.
Wyczerpanie tematu.
Poziom merytoryczny.
Poprawno jzykowa tekstw.
Estetyka wykonania pracy.
Uporzdkowany ilogiczny ukad zawartoci broszury.
Oryginalno.
Wykorzystanie rnych rde informacji.
Podanie rde.
Dbao ozainteresowanie czytelnikw.

Suma punktw

Kryteria oceny projektu

Przykadowa karta oceny projektu


Numer grupy: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Imiona inazwiska uczniw: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Liczba
Oceniane elementy projektu
punktw

Waciwe zaplanowanie pracy.


Podzia zada zgodnie zumiejtnociami izainteresowaniami poszczeglnych czonkw grupy.
Zaangaowanie wszystkich osb zzespou.
Dokumentowanie prac nad projektem.
Wykorzystanie informacji zrnorodnych rde.
Uporzdkowanie ikrytyczna analiza zebranych materiaw.
Wykazanie si zdolnociami organizacyjnymi.
Systematyczno pracy, terminowo.

Suma punktw
44 Notatki z lektury

Edyp wpiguce
Geneza tragedii S tasimon II: Chr oburzony witokradcz
napisany ok. 427 r. p.n.e. utwr naley do cyklu wypowiedzi Jokasty ubolewa nad upadkiem wiary
trzech tragedii tebaskich Sofoklesa Krl Edyp, E pejsodion III: Jokasta zaczyna uwiadamia sobie
Edyp wKolonie, Antygona opartych na mitach straszn prawd, modli si do Apollina opomoc;
otebaskim rodzie Labdakidw na dwr przybywa Posaniec zKoryntu zwieci
omierci Polibosa, ktr Edyp przyjmuje zulg
Elementy wiata przedstawionego wierzy, e nie zostanie ojcobjc; jednak nadal boi
czas: akcja rozgrywa si wcigu jednego dnia si kazirodztwa Posaniec, chcc go uspokoi,
(jedno czasu) wyjawia, e krl ikrlowa Koryntu nie byli jego
miejsce wydarze: dziedziniec przed paacem biologicznymi rodzicami; Jokasta pojmuje, e Edyp
krlewskim wTebach wrodkowej Grecji (jedno jest jej synem porzuconym wdziecistwie namier
miejsca) wgrach; prosi ma, byzaniecha dalszego
akcja dotyczy jednego wtku denia Edypa ledztwa; odchodzi popeni samobjstwo
dopoznania wasnej przeszoci (jedno akcji) Stasimon III: Chr pyta, kim jest tajemniczy Edyp
gwni bohaterowie: Edyp, Jokasta, Kreon, E pejsodion IV: zjawia si wezwany przed oblicze
Tyrezjasz, Kapan Zeusa, Posaniec zKoryntu, wadcy Pasterz, stary suga Lajosa; przymuszony
Pasterz, Chr potwierdza wersj Posaca zKoryntu przed laty
da Posacowi znalezione wlesie niemowl, ktre
Najwaniejsze wydarzenia wutworze byo synem krlewskim
Prolog: do Edypa, krla Teb, przychodzi procesja S tasimon IV: Chr lamentuje nad losem Edypa
bagalnikw, poniewa miasto nka klska imarnoci ludzkiego ycia
zarazy inieurodzaju; Edypczeka na Kreona, E xodos: Sucy przynosi wieci osamobjstwie
ktrego wysa do wyroczni delfickiej, aby Jokasty iolepieniu si Edypa; bohater rozpacza
pozna przyczyn nieszcz isposb zaradzenia nad swym losem, baga Kreona, nastpc nateba-
im; Kreon przynosi wieci, e klski s zemst skim tronie, by godnie pochowa siostr, wygna
bogw za niepomszczenie przelanej krwi Lajosa gozTeb izaopiekowa si jego crkami Antygo-
poprzedniego krla Teb; Edyp deklaruje, n iIsmen; egna si zdziemi iopuszcza miasto
eodnajdzie iukarze morderc
Parodos: Chr opisuje katastrofalny stan, wktrym Zagadnienia do interpretacji
znalazo si miasto; wzywa bstwa opiekucze tragizm iironia tragiczna gwnymi wyznacznikami
Epejsodion I: ordzie Edypa, wktrym krl kreacji bohatera
przeklina zabjc iwszystkich, ktrzy chcieliby go fatum determinizm losu Edypa
chroni; na dwr przybywa Tyrezjasz sprowadzony  mimowolne zbdzenie bohatera rdem jego
przez Edypa za rad Kreona; pocztkowo ociga nieszcz
si zodpowiedzi, kto jest winny zbrodni; pod Edyp jako posta archetypowa
wpywem nalega Edypa sugeruje krlowi, e to on tragedia Sofoklesa inspiracj psychoanalitycznej
jest morderc; Edyp wzburzony wyrzuca wrbit koncepcji kompleksu Edypa
zpaacu
Stasimon I: Chr jest zdezorientowany, ale staje Motywy
wobronie Edypa zbrodni (ojcobjstwa ikazirodztwa)
Epejsodion II: Edyp podejrzewa spisek ioskara fatum, nieuchronnego przeznaczenia, ktre
swojego szwagra ozmow zTyrezjaszem; Kreon determinuje ludzki los
bronisi przed zarzutami, da sprawiedliwego winy ikary
sdu; Edyp grozi mu kar mierci; Jokasta prbuje maestwa
zagodzi spr, podaje okolicznoci mierci Lajosa, m  ioci/nienawici rodzicw do dzieci oraz dzieci
aby uspokoi ma; Edyp sucha zrosncym do rodzicw
przeraeniem, poniewa rozpoznaje fakty samobjstwa isamookaleczenia
zprzeszoci; krlowa demonstracyjnie lekceway przepowiedni
mroczne przepowiednie wyroczni cierpienia
Notatki z lektury 45

Wybrane cytaty KREON


EDYP Czego wic chcesz? Wypdzi mnie z kraju?
Iprzeklinam tego, co to sprawi sam lub wsplnie EDYP
zinnymi, niech wproch si zamieni jego marne ycie. Wcale! Chc ci ukara mierci, nie wygnaniem.
Agdyby, za moj wiedz, wmoim wasnym domu [...]
schroni si morderca, ta sama kltwa niech imnie KREON
dosignie. [Epejsodion I] Jeli jeste w bdzie?
EDYP
TYREZJASZ Na pewno musisz by posuszny.
Biada, biada! Straszna rzecz zna prawd, ktra nie KREON
suy wiedzcemu. Bo ja, dobrze wiedzc otym, Nie wtedy, kiedy kto le rzdzi.
musiaem zapomnie, skoro przybyem tutaj na EDYP
wezwanie. [Epejsodion I] O miasto, miasto!
KREON
EDYP Ja te mam prawa w miecie, nie tylko ty.
Tak bezwstydnie miesz rzuca obelgi? Ijak mylisz [Epejsodion II]
unikn kary?
TYREZJASZ JOKASTA
Ju uniknem, bo mam wsobie bezwzgldn Czego ma si ba czowiek, kiedy yciem jego rzdzi
prawd. przypadek iniczego nie mona przewidzie? Lepiej
EDYP y beztrosko, jak si da. Aty nie bj si zwizku
Kto ci tej prawdy nauczy? Chyba nie sztuka zmatk, bo niejednemu miertelnikowi si nio, e
wrebna? zmatk dzieli oe. atwiej ycie przey temu, kto
TYREZJASZ lekceway terzeczy. [Epejsodion III]
Ty sam. Bo ty zmusie mnie do mwienia, bez mojej
woli. [Epejsodion I] JOKASTA
Po co pytasz, o kim on mwi? Nie zawracaj tym
TYREZJASZ gowy. Nawet sw jego nie warto pamita.
Poza tym wyrzucasz mi lepot, powiadam ci, cho EDYP
masz oczy iwidzisz, nie dostrzegasz, wjakim miejscu To by nie moe. Majc takie dowody, nie mog
za si znajdujesz ni gdzie izkim mieszkasz. Aczy niewykry swego pochodzenia.
przynajmniej znasz swoje pochodzenie? Niewiedzc JOKASTA
otym, jeste wrogiem swoich najbliszych tych, Na bogi! Jeli mie ci ycie, nie staraj si zbada.
co znajduj si wHadesie, itych, co na ziemi. Wystarczy mojej mki. [Epejsodion III]
Obosieczna kltwa, ojca imatki, wypdz ci
ztego kraju. Bdziesz wwiecznym mroku, cho EDYP
teraz jasno widzisz. [...] Ani przeczuwasz ogrom Biada! Biada! Wszystko wic okae si prawd.
za, jakie spadnie kiedy na ciebie ina twoje dzieci. Owiato! Niech ci dzi ostatni raz ogldam!
[...] Bonie ma wrd miertelnych nikogo, kto by Ja, com si urodzi od tych, od ktrych nie
bardziej od ciebie zosta doszcztnie zniszczony. powinienem, y ztymi, zktrymi nie powinienem,
[EpejsodionI] zabiem tych, ktrych nie powinienem.
[Epejsodion IV]
EDYP
Kto mnie zrodzi? CHR
TYREZJASZ Orodacy tebaskiej ojczyzny, widzicie, oto Edyp,
Dzisiejszy dzie ci zrodzi izniszczy. [Epejsodion I] ktry tre zagadek ycia przenikn, wielki m stanu!
Jego szczliwy los wzbudza zazdro wrd ludzi.
EDYP Ateraz, patrzcie, wjak przepa, wjak otcha
Gdy kto pen par chce mnie podej zdradziecko, nieszczcia run. Dlatego kady czowiek, patrzc,
i ja musz podj odpowiednie kroki. Jeli natomiast musi widzie swj ostatni dzie, niech pki nie zazna
spokojnie bd czeka, jego plany speni si, moje zego, nie ogasza si szczliwym, nie chwali adnego
przegraj. miertelnika przed kocem jego ycia. [Exodos]
46 Test A

Sprawd, ile wiesz


....................................................
imi i nazwisko

....................... .....................
data klasa

1 Uzupenij drzewo genealogiczne rodu Labdakidw. 4 p.

Lajos + Jokasta

Edyp + ..............................

.............................. Eteokles . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..............................

2 Pocz informacje dotyczce pochodzenia Edypa z osobami, ktre ich mu dostarczyy. 6 p.

Tyrezjasz Przynosi wiadomo od wyroczni, e zaraza, ktra dotkna Teby, jest


zemst bogw za bezkarno zabjcy Lajosa.
Posaniec z Koryntu Oskara Edypa ozamordowanie Lajosa.
Pasterz Opowiada, e Lajos zosta zamordowany na rozstajnych drogach przez
zbjcw. Wspomina, jak wyglda wysoki, lekko siwiejcy, podobny
do Edypa. Podrowa zkilkoma sugami, znapadu uszed zyciem
jeden, ktry po tych zdarzeniach poprosi ozwolnienie ze suby na
dworze iprzenis si na wie.
Kreon Powiadamia omierci Polibosa. Wyznaje Edypowi, e Polibos iMeropa
nie byli jego biologicznymi rodzicami, sam bowiem przekaza im
okaleczone dziecko, ktre ocali od mierci pasterz Lajosa.
Jokasta Potwierdza, e przekaza Posacowi krlewskiego syna.

3 Na Edypie ciya hamartia. Zdefiniuj ten termin. Wyjanij, jak idlaczego bohater sam 3 p.
wfinale tragedii wymierza sobie kar.

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

4 Wytumacz, na czym polega ironia tragiczna. Przywoaj dwa ilustrujce jej dziaanie 3 p.
przykady zycia Edypa.

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................
Test A 47

5 Uzupenij tabel. Rozstrzygnij, czy podane motywy wystpuj wtragedii Sofoklesa. 4 p.


Odpowiedzi twierdzce uzasadnij odwoaniami do treci utworu.

Motyw Jest Nie ma Odwoania do treci Krla Edypa

kazirodztwa

cierpienia

wsi

mioci
rodzica
dodzieci

bazna

wadzy

6 Porwnaj koncepcj losu ludzkiego zawart wKrl Edypie zrefleksjami zprzytoczonego 3 p.


fragmentu biblijnej Ksigi Koheleta.

Stary Testament
Ksiga Koheleta (fragment)

Marno nad marnociami,


rzek kaznodzieja,
marno nad marnociami,
wszystko marno.
Jaki poytek ma czowiek
zcaego trudu swego,
ktrym trudzi si pod socem?
Przemija pokolenie irodzi si pokolenie,
aziemia trwa na wieki.

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................
48 Test B

Sprawd, ile wiesz


....................................................
imi i nazwisko

....................... .....................
data klasa

1 Nazwij iopisz cztery motywy wystpujce wKrlu Edypie. 4 p.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
........................................................................................................................

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
........................................................................................................................

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
........................................................................................................................

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
........................................................................................................................

2 Ustal kolejno chronologiczn wydarze obecnych wtragedii Sofoklesa. 6 p.

Sucy przynosi wiadomo osamobjstwie Jokasty iolepieniu si Edypa.

Kreon przekazuje Edypowi wiadomo, e przyczyn gniewu bogw jest obecno wTebach
mordercy Lajosa.

Posaniec zKoryntu przybywa zwieci omierci Polibosa.

Wezwany na dwr Pasterz, stary suga Lajosa, wyjawia histori niemowlcia porzuconego
wlesie.

Edyp prosi Kreona, by godnie pochowa Jokast, wygna go zTeb izaopiekowa si


siostrzenicami.

Wrbita zdradza Edypowi, e on sam jest morderc Lajosa.

3 Wyjanij, co oznacza grecki termin hybris, izilustruj go dwoma przykadami postpowania 3 p.


wKrlu Edypie.

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

4 Zdefiniuj kategori tragizmu. Wytumacz, na czym polega tragizm Edypa. 3 p.

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................
Test B 49

5 Wpisz do tabeli cechy charakterystyczne elementw wiata przedstawionego wKrlu Edypie. 4 p.

Element wiata przedstawionego Cecha charakterystyczna

miejsce akcji

czas

ogranicza si do jednego wtku

bohaterowie (gwne osoby dramatu i liczba


bohaterw wystpujcych w jednej scenie)

6 Sformuuj prawd oludzkim losie zawart wprzytoczonej pieni Chru. 3 p.

Sofokles Krl Edyp


Stasimon IV (fragment)

Ludzie, pokolenie miertelnych, wasze ycie marne, nic nie warte. Kt by na tym wiecie wicej
szczcia dozna, ni tyle, by y wzudzeniu izgasn? Widzc twj okropny los, nieszczsny Edypie,
adnemu miertelnemu nie zazdroszcz.

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................

.........................................................................................................................
50 Klucz do testu
sprawdzianu

Klucz do testu

Nr
Odpowied dla grupy A Odpowied dla grupy B Punktacja
zadania
1. Lajos + Jokasta np.: 4 p.
motyw zbrodni Edyp zabija ojca (po 1p.
motyw fatum przeznaczenie za kady
determinuje los czowieka, jego wyroki poprawny
s nieuchronne element
Edyp + Jokasta motyw mioci/nienawici rodzicw odpowiedzi)
do dzieci oraz dzieci do rodzicw
skazanie na mier Edypa przez Lajosa
iJokast, ojcobjstwo popenione przez
Edypa, mio Edypa do crek, mio
Polinejkes Eteokles Antygona Ismena Jokasty iEdypa
motyw samobjstwa Jokasta
wieszasi po ujawnieniu prawdy
opochodzeniu Edypa
2. Tyrezjasz Oskara Edypa [5] Sucy przynosi wiadomo 6 p.
ozamordowanie Lajosa. osamobjstwie Jokasty iolepieniu si (po 1p.
Posaniec zKoryntu Powiadamia Edypa. za kady
omierci Polibosa. Wyznaje Edypowi, [1] Kreon przekazuje Edypowi poprawny
e Polibos iMeropa nie byli jego wiadomo, e przyczyn gniewu element
biologicznymi rodzicami, sam bowiem bogw jest obecno wTebach odpowiedzi)
przekaza im okaleczone dziecko, ktre mordercy Lajosa.
ocali od mierci pasterz Lajosa. [3] Posaniec zKoryntu przybywa
Pasterz Potwierdza, e przekaza zwieci omierci Polibosa.
Posacowi krlewskiego syna. [4] Wezwany na dwr Pasterz, stary suga
Kreon Przynosi wiadomo od Lajosa, wyjawia histori niemowlcia
wyroczni, e zaraza, ktra dotkna porzuconego wlesie.
Teby, jest zemst bogw za bezkarno [6] Edyp prosi Kreona, by godnie
zabjcy Lajosa. pochowa Jokast, wygna go zTeb
Jokasta Opowiada, e Lajos zosta izaopiekowa si siostrzenicami.
zamordowany na rozstajnych drogach [2] Wrbita zdradza Edypowi, e on sam
przez zbjcw. Wspomina, jak wyglda jest morderc Lajosa.
wysoki, lekko siwiejcy, podobny do
Edypa. Podrowa zkilkoma sugami,
znapadu uszed zyciem jeden,
ktry po tych zdarzeniach poprosi
ozwolnienie ze suby na dworze
iprzenis si na wie.
3. np.: Hamartia to wina tragiczna, niewia- np.: Hybris to ludzka duma, pycha 3 p.
dome popenienie zych czynw. Edyp, polegajca na przewiadczeniu, (1 p.
mimo e ojcobjstwa ikazirodztwa e czowiek jest wstanie unikn zapoprawne
dopuci si niewiadomie, wzi za nie przeznaczonego mu losu, e moe zdefiniowanie
odpowiedzialno. Olepi si iopuci wymkn si boskim wyrokom. Edyp pojcia
Teby, zgodnie zwasnym wczeniejszym zgrzeszy, gdy opuszczajc Korynt, i2 p.
wyrokiem na krlobjc. Do koca zacho- wierzy, e wten sposb uniknie zawaciwe
wa si jak bohater tragiczny cierpicy, popenienia ojcobjstwa ikazirodztwa. odniesienie
ale jednoczenie szlachetny iniezomny Take Lajos dopuci si hybris dotreci
wtym cierpieniu. usyszawszy przepowiedni otym, e utworu)
zamorduje go wasny syn, skaza dziecko
na mier, podj prb oszukania fatum.
Klucz do testu 51

Nr
Odpowied dla grupy A Odpowied dla grupy B Punktacja
zadania
4. np.: Ironia tragiczna to kategoria np.: Tragizm to kategoria estetyczna 3 p.
estetyczna realizowana wtragedii nieodczna wkonstrukcji tragedii greckiej. (1 p.
greckiej. Wystpuje, gdy bohater tragiczny Oznacza nieuchronne zmierzanie bohatera zapoprawne
prbuje unikn fatum, apodejmowane do katastrofy zpowodu okolicznoci zdefiniowanie
przez niego dziaania paradoksalnie narzuconych czowiekowi zzewntrz: pojcia
przyspieszaj tylko spenienie si wystpienia nierozwizywalnego i2 p.
wyrokw losu (bogw). Jest to wic konfliktu midzy rwnorzdnymi racjami zawaciwe
niewiadome iwbrew ludzkiej woli (midzy ktrymi nie mona dokona odniesienie
wypenienie wasnego przeznaczenia. wyboru, poniewa kady wybr jest dotreci
Edyp dowiadczy dziaania ironii zy isprowadza nieszczcie) bd te utworu)
tragicznej, gdy uciek zKoryntu, by nie dziaania fatum determinujcego ludzki los.
popeni ojcobjstwa ikazirodztwa. Kategoria tragizmu realizuje si wosobie
Paradoksalnie dziki temu znalaz si bohatera tragicznego wybitnej jednostki
narozstajnych drogach, gdy przejeda dowiadczonej przez wyroki boskie.
tamtdy jego ojciec Lajos. Edyp wda si Wutworze Sofoklesa takim bohaterem
znim wspr igo zabi. Nastpnie pody jest Edyp nieprzecitny i szlachetny, lecz
do Teb iwnagrod za pokonanie Sfinksa jego wszystkie dziaania podejmowane
otrzyma rk krlowej Jokasty swojej wimi pozytywnych wartoci prowadz
matki. Drugi raz los zakpi zEdypa, gdy dokatastrofy.
wadca wydawa wyrok na zabjc Lajosa
okreli wten sposb kar dla siebie.
Im usilniej Edyp docieka prawdy oswoim
pochodzeniu, tym bardziej zblia si
dokatastrofy.
5. Motywy wystpujce wKrlu Edypie: miejsce akcji caa akcja toczy si 4 p.
kazirodztwa maestwo ispodzenie wjednym miejscu ograniczonym (po 1p.
dzieci zJokast dodziedzica przed tebaskim paacem za kady
cierpienia Edyp cierpi, gdy uwiadamia krlewskim poprawny
sobie znaczenie swoich czynw; cierpi czas akcja tragedii rozgrywa si element
zpowodu samobjstwa Jokasty irozstania wcigu jednej doby odpowiedzi)
zdziemi akcja ogranicza si do jednego wtku
mioci rodzica do dzieci Edyp kocha bohaterowie Edyp, Jokasta, Kreon,
swoje dzieci, szczeglnie czuy jest wobec Tyrezjasz, Kapan, Posaniec zKoryntu,
crek Pasterz, Chr; wjednej scenie
wadzy Edyp jest oddanym wystpuj najwyej trzy osoby iChr
ijednoczenie dumnym ze swych zasug
krlem Teb; podejrzewa Kreona ospisek
zTyrezjaszem
6. np.: Antyczna tragedia iprzytoczony np.: Przesanie wynikajce zpieni Chru 3 p.
fragment ksigi biblijnej zawieraj zblion wStasimonie IV jest pesymistyczne (zapoprawn
koncepcj ludzkiego losu podobnie ycie ludzkie, okupione cierpieniem interpretacj
oceniaj kondycj czowieka. Wedug obu izwieczone mierci, nie ma wikszej cytatu)
autorw jest on istot kruch, naraon wartoci. Nie istnieje czowiek, oktrym
na rnego rodzaju niebezpieczestwa mona by powiedzie, e przekroczy
takie jak bycie igraszk wrkach losu ograniczenia ludzkiej egzystencji. Wszystko
iskazan na rozpad. Cierpienie jest sprowadza si do tego, e yjemy
nieodcznym towarzyszem czowieka, zudzeniami, skazani na ograniczono
wczym trudno dostrzec jakikolwiek swojej percepcji, apotem umieramy.
sens, ycie za ulotn chwil, ktra Tragiczny los Edypa, ktrego dotkno tak
nieuchronnie koczy si mierci. ogromne cierpienie, staje si symbolem
losu kadego czowieka.
Suma punktw 23
52 Bibliografia

Bibliografia
Literatura podmiotu
Sofokles, Krl Edyp, tum. Nikos Chadzinikolau, Oficyna Wydawnicza G&P, Pozna 2010.

Literatura przedmiotu
Chadzinikolau Nikos, Zamiast wstpu do Krla Edypa, [w:] Sofokles, Krl Edyp, Oficyna Wydawnicza
G&P, Pozna 2010.
Gowiski Micha, Okopie-Sawiska Aleksandra iSawiski Janusz, Podstawowe gatunki dramatyczne,
[w:] idem, Zarys teorii literatury, Pastwowe Zakady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1972.
Janion Maria, Edyp na rozstajach drg, [w:] idem, yjc tracimy ycie, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2001.
Kott Jan, Zjadanie bogw, Wydawnictwo Literackie, Krakw 1986.
Taplin Oliver, Teatr grecki, [w:] Historia teatru, pod red. Johna Russella Browna, PWN, Warszawa 2007.

Warto przeczyta
Axer Jerzy, Teatr Dionizosa wAtenach, Dialog 1991, nr 1.
Kernyi Karl, Dionizos. Archetyp ycia niezniszczalnego, Wydawnictwo Baran iSuszczyski, Krakw1997.
Kitto Humphrey D.F., Tragedia grecka. Studium literackie, Homini, Krakw 2003.
Kowalski Jzef, Staroytni osensie ycia. Eseje, Czytelnik, Warszawa 1988.
Kubiak Zygmunt, Literatura Grekw iRzymian, wiat Ksiki, Warszawa 1999.
Kubiak Zygmunt, Wteatrze Dionizosa, [w:] Literatura Grekw iRzymian, wiat Ksiki, Warszawa 2003.
anowski Jerzy, Literatura Grecji staroytnej wzarysie, PWN, Warszawa 1987.
Makowiecki Andrzej, Sownik postaci literackich: literatura powszechna, wiat Ksiki, Warszawa 2004.
Romilly Jacqueline de, Tragedia grecka, PWN, Warszawa 1994.
Stabrya Wadysaw, wstp ikomentarz do: Antologia tragedii greckiej: Ajschylos Sofokles Eurypides,
Wydawnictwo Literackie, Krakw 1989.
Stabrya Stanisaw, piewaj mi muzo: cztery opowieci o poetach greckich, Wydawnictwo lsk,
Katowice 1986.
Stabrya Stanisaw, Historia literatury staroytnej Grecji iRzymu. Zarys, Ossolineum, Wrocaw 2002.
Zieliski Tadeusz, Szkice antyczne, Wydawnictwo Literackie, Krakw 1971.

Copyright by Nowa Era Spka zo.o. Warszawa 2012


ISBN 978-83-267-0836-7

Koordynacja prac: Magdalena Grabowska. Redakcja merytoryczna i jzykowa: Dominika Dmochowska, Katarzyna Ambroziak.
Projekt okadki: Wojtek Urbanek, Maciej Galiski, Magorzata Gregorczyk. Opracowanie graficzne: Wojtek Urbanek,
Magorzata Gregorczyk, Paulina Tomaszewska. Realizacja projektu graficznego: Katarzyna Bielejewska.
Ilustracje: Ewelina Baran. Fotoserwis: Magdalena Dzwonkowska.
Nowa Era Sp. zo.o., Aleje Jerozolimskie 146 D, 02-305 Warszawa
Wydawnictwo dooyo wszelkich stara, aby odnale posiadaczy praw autorskich do wszystkich utworw
zamieszczonych wpublikacji. Pozostae osoby prosimy okontakt zWydawnictwem.
Zdjcie pochodzi ze zbiorw agencji Shutterstock.com/monticello (segregator).
Druk: Colorgraf Sp. z o.o., Gdask
1/04/12

Kontakt z wydawnictwem:
infolinia: 801 88 10 10 (z telefonw stacjonarnych)
58 721 48 00 (z telefonw komrkowych)
strona internetowa: www.nowaera.pl
e-mail: j.polski@nowaera.pl