You are on page 1of 14

TEMA

NDIHMA E PARE
LENDA AFTESIM PER JETEN
PUNOI ARTIOLA SELMANI
T gjith njerzit mund t gjenden n nj situat aspak t prshtatshme, e cila lidhet me humbjen e
ndjenjave t nj afrmi, reaksionin e medikamenteve t ndryshme (kryesisht penicilina), apo edhe
gjakderdhje e madhe q nuk pushon. Por vetm nj pjes shum e vogl di sesi t reagoj prball
ktyre situatave, t cilat prvese nuk jan aspak t kndshme mund t ven n rrezik edhe jetn e t
afrmve, miqve etj. Pikrisht pr kt arsye gazeta boton ushtrimet kryesore q duhen kryer n raste
emergjente.
Frymmarrja goj m goj
Kur nuk ka ngritje e ulje t gjoksit, e ju nuk ndjeni lvizje nga ajri i nxjerr, ather menjher menjher
filloni frymmarrjen nga goja: ulni viktimn n kurriz n nj siprfaqe t fort. Pastroni gojn nga t vjellat,
materiale t huaja e nga dhmbt falso (protezat). Hapni rrugt e frymmarrjes, me dy gishta (tregues e
t mesit) nga posht mjekrs dhe ngrijani kokn pacientit. Njkohsisht dorn tjetr duhet ta vini mbi
ball pr t`ja shtyr kokn nga pas. Pra kndi duhet t jet 90 grad. Viza nga mjekra te vesht duhet t
jet pingul me dyshemen. Hapi i tret q duhet t bni sht ti mbyllni hundn (me dorn q kishit n
ball, tjetra vazhdon t rrije nn mjekr). Merr frym thell, jepi frym shpejt. Kontrollo pulsin. Nse ka
puls, vazhdoni prsri pra dy frymdhnie t shpejta nj pas nj, por pauzat duhet t ndahen me 5
sekonda. Pas do frymdhnie, kthehu e shiko a po lviz gjoksi, dgjo pr zhurmn e ajrit q del nga
goja e viktims. Vazhdo,deri sa viktima fillon t marr frym, a deri sa t vij ndihma mjeksore.
Kompresion kardiak (Shtypja e zemrs)
Kjo teknik prdoret s bashku me frymmarrjen goj m goj, pr t vazhduar lvizjen e gjakut nga
njzemr q ka pushuar normalisht duhet br nga dikush i trajnuar pr kt problem. Kompresioni
kardiak konsiston n shtypjen e gjoksit (n qendr) t viktims me 80 kompresione /minut (pr t rriturit).
15 shtypje/2 frymdhenie.
Si e dim se a ka ndaluar zemra? Kontrollojm pulsin. Zakonisht n qaf (nga t dy ant) jan dy arterie
(damar) q quhen arterier karodite. Nse puls,nuk ka vazhdo kompresionin.
Pozicioni i siguris, sht pozicioni m i sigurte pr nj t shptuar nga mbytja ose per nj q ka humbur
ndjenjat kjo mnyr lejon q personi t marr frym me lehtsi, dhe parandalon mbytjen e tij nga t
vjellat. Nj viktim nga overdoza duhet vn n kt pozicion kur, ndihma e par urgjente nuk sht e
nevojshme (p.sh goj m goj- frymmarrje) e kur nuk ka dyshim pr shok. Vini viktimn prmbys (me
bark n dysheme) hapeni njrn kmb e prkuljani at. Kthejani kokn anash, e ojeni pak lart q rrugt
e ajrit t jen t hapura, veni dorn e viktims nn mjekr (q ta mbaj kokn n kt pozicion) dhe n
fund mbulojeni, pr ngrohtsi.
Praktikisht
Jeni prezent n nj kriz epileptike/ose disa tipe barnash provokojn dridhje, veproni kshtu:
Mos tentoni ta mbani personin, mos tentoni t fusni asnj gj n gojn e tij. Sigurohu q ai nuk ka
dmtime,duke e larguar nga objektet e rrezikshme/mobiljet etj. Kur dridhjet/konvulsionet mbarojn vreni
n pozicionin e siguris. Kurse n rastin e nj reaksioni nga barnat, ose shoku anafilaktik q vjen nga nj
alergji tepr e rnd nga nj ila (p.sh penicilina) ka nj mnyr tjetr veprimi. Presioni i gjakut bie n
mnyr dramatike dhe rrugt e ajrit mund t ngushtohen. Reaksioni, ndodh disa minuta pas marrjes s
ilait, zakonisht simptomat jan:
Zbardhje, humbje ngjyre, shtrngim n gjoks, vshtirsi n frymmarrje. T skuqura (n form pullash e
njollash),fryrje faciale, kolaps, pra humbje ndjenjash. Duhen marre kto masa:
Fillimisht sigurohu q personi po merr frym. Nse frymmarrja ka ndaluar, menjher fillo frymmarrjen
goj m goj. Nse ka frymmarrje normale,vendose n kurriz, me fytyr lart, kmbt ngrihen mbi nivelin
e zemrs, pr t siguruar nivel adekuat te qarkullimit t gjakut. Prdor nj stol, kuti a jastk pr t
mbshtetur kmbt. Mbuloje personin me batanije a rroba dhe telefono pr ndihm mjeksore. Mos jepni
asgj nga goja.
Hemoragjia, me dy gishta ndalon gjakderdhjen
Pr t ndalur gjakderdhjen shtypni fuqishm dy buzt e plags me an t dy gishtave t mdhenj.
Pastroni plagn prreth duke u kujdesur t mos ngacmoni gjakun e mpiksur n t. Mbajeni t shtypur
pjesn e gjakosur me rroba ose me nj cop pambuk t pastr dhe lidheni. Nse rrjedhja nuk pushon
shtrngojeni fort me dor ose me fashature tjetr.
Helmimi, qumsht dhe sheqer pr ta shplar organizmin
Nse i dmtuari sht pa ndjenja prdorni vetm frymmarrjen artificiale. Ata q jan t ndrgjegjshm
se jan dmtuar nga helme grryese q shkatrrojn indet (si jan acidet, etj) t pin sasi t mdha
qumshti. N rastet e helmimeve me ilae gjumdhnse ose qetsuese duhet provokuar vjellja duke
ngacmuar fytin .
Uj t ftoht dhe amoniak pr t fiktit
Uleni personin q i merren mendt. Lagini fytyrn me uj t ftoht. Ulni kokn m posht se gjunjt. Nse
humbet ndjenjat shtrijeni pr tok, i ktheni kokn anash dhe jepini t nuhas amoniak. Nse gjendja nuk
prmirsohet mbajeni n qetsi absolute dhe njoftoni mjekun
Kshillat
1-rekomandohet q ushtrimet pr dhnien e ndihms s shpejt duhet t shkruhen n nj letr t madhe
dhe t vendosen n dhomn e gjumit.

2-Ato duhet t praktikohen her pas here me njerzit e afrm t familjes, qoft edhe me fmijt

3-Ndihma e shpejt jepet n gjith ato raste kur personi humbet ndjenjat, ka gjakderdhje t madhe dhe
helmohet

4-Gjithashtu ndihma e shpejt mund t merren n kushtet e

shtpis edhe n rast se t kan br reaksion barnat, veanrisht penicilinat

5-Pr t gjitha rastet sht e nevojshme q personit ti matet pulsi, dhe temperature

6-Gjithashtu domosdoshmrisht, pas dhnies s ndihms s par i smuri duhet drgua tek specialisti.
4 mnyra
ekzistojn pr t dhn ndihmn e par. Frymmarrja e cila ushtrohet tek personat q kan humbur
ndjenjat, prdorimi i gishtave pr t ndaluar gjakderdhjen, etj

6 kshilla
rekomandojn mjekt specialist pr t gjith personat q do t kryejn ndihmn e shpejt, sipas tyre pas
ndihms s par pacienti duhet drguar domosdoshmrisht tek mjeku.

90 grad
duhet t jet kndi, q formohet nga pjesa e qafs deri tek dora personit q jep ndihmn e par, n
rastin e frymmarrjes goj m goj. Koka nuk duhet t ngrihet shum lart, pasi mund t shkaktoj t
vjella.

2 element
nuk duhet t harrohen asnjher tek nj person q ka humbur ndjenjat, gjithmon n t gjitha rastet atij i
duhen matur pulsi dhe temperatura e trupit.

15 shtypje
n gjoks duhen br zakonisht kur nj person humbet ndjenjat.

Kjo teknik prdoret s bashku me frymmarrjen goj m goj, pr t vazhduar lvizjen e gjakut nga
njzemr q ka pushuar.

Rndsia e dhnies s ndihms s par


Ndihma e par kuptojm zbatimin e ndihms mjeksore n vendin e ngjarjes t t smurit apo t t
lnduarit, gjat transportit si dhe n institucionin shndetsor prkats, me qllim t mnjanimit t
drejtprdrejt t shkaktarve t rrezikut, q e keqsojn gjendjen shndetsore t t smurit ose t t
lnduarit. Dhnia e ndihms s par fillon nga vendi i ngjarjes dhe vazhdon gjat transportit deri n
vendosjen e t lnduarit dhe t smurit n institucionet mjeksore prkatse.

Ndihma e par duhet t zbatohet brenda 10 minutave t art dhe n mnyr prkatse.
Qllimi kryesor i ndihms s par sht q ti siguroj t smurit, t lnduarit dhe t helmuarit ventilim t
shpejt t mushkrive dhe perfuzionin sistemik, t drgohet sa m par dhe n gjendje sa m t mir
shndetsore deri n Entin shndetsor. Shptimtari duhet t krkoj ndihm, t prcaktoj kohn e
sakt t ndrprerjes s puns s zemrs dhe t lnduarin ta vendos horizontalisht mbi nj siprfaqe t
fort. Kjo mund t jepet vazhdimisht si nj pasqyr.

Kur duhet t ofrohet ndihma e shpejt mjeksore?

Ndihma e par duhet tu ofrohet t gjith t smurve, lnduarve dhe t helmuarve, jeta e t cilve sht
n rrezik. Duke pasur parasysh zhvillimin dinamik t jets, shpesh ngjajn lndime n pun, aksidente n
komunikacion, vrasje, plagosje, goditje me mjete t ftohta, rnia nga katet e larta t ndrtesave, lndime
nga rryma elektrike, mbytjet n uj, lndimet nga mjetet fizike, kimike, biologjike, sulme n zemr dhe
gjendje t tjera emergjente. N kto raste sht e domosdoshme t ofrohet ndihma e shpejt mjeksore
brenda 10 minutave t art. Shptimtari i rastit, duhet t zbatoj parimet themelore t dhnies s
ndihms s par dhe ta konsideroi at si obligim human dhe ligjor ndaj t gjith atyre, t cilt, n
momentin e caktuar e kan jetn n rrezik.

Gjendjet t cilat kan prioritet pr ndihm t par:

* Ngulmimi

* Gjakderdhjet

* Gjendjet aksidentale

* Lndimet e koks, bushtit kurrizor, barkut dhe

* Lndimet e shkaktuara nga t goditurat e trupit me grmadha

ROLI I SHPTIMTARIT N OFRIMIN E NDIHHMS S PAR

Do t dshironi apo nuk do t dshironi q nj her n jet t luanin rolin e shptimtarit. Shptimtari nuk
sht person q ka mbaruar specializimin, kurs ose shkoll pr kt qllim. sht shum e natyrshme q
kta persona t posedojn njohuri elementare t ofrimit t ndihms s par. Ofrimi i ndihms s par
mund t bhet n shum mnyra, nga momenti i thirrjes s Enti i Ndihms s Shpejt Mjeksore ose
personave tjer. Shptimtari sht person q ofron ndihmn e par, ndihmon t lnduarit ose t smurt
q t mbijetojn, lehtson ankesat deri na ardhje t ndihms s shpejt mjeksore. Shptimtari sht
person me potencial fizik, psikik, i aft t njoh nevojat e dobishme t ndihms s par, dhe jep vendim
pr fillimin e ndihms s par. Ndihma e par q duhet ti ofrohet t lnduarit apo t smurit, nuk sht
gjithher e ndrlikuar, pr t ciln mendon shptimtari, por vetm duhet t respektohen disa parime baz
t ndihms s par.

Nse gjendeni n nj situat t till, shum shpejt duhet t bni nj plan pr veprim, i cili prfshin kto
detyra:

Njohja e dhe vlersimi i nevojave,

Ndrmarrja e vendimeve pr ofrimin e ndihms s par dhe vlersimi i vendit ku ka ndodhur aksidenti,

Shkalln e lndimeve dhe rrezikshmrin q paraqesin ato pr jetn e t smurit,

Thirrja e ENSHM-s

Ekzaminimi parsor i viktims

Ekzaminimi dytsor i viktims

Vlersimi dhe prcjellja e shenjave jetsore.

Trheqjen e viktims nga vendi ku ka ndodhur aksidenti, vendosja n pozit t dshirueshme

Transporti i t smurve dhe t lnduarve n entet shndetsore

Shptimtari dhe personat, t cilt ofrojn

ndihmn e par, duhet t ken kujdes nga:

Mjetet eksplozive

Zjarret e mdha
Burimet e hapura t energjis elektrike

Shtyllat elektrike t rrzuara

Vazhduesit elektrik

Shembjet e dheut

Tymi nga zjarret

Vrshimet

Trmetet

Aksidentet madhore

Transporti i t smurit apo t lnduarit n Entet shndetsore n rast se nuk sht i pranishm Enti i
Ndihms s Shpejt Mjeksore

Nse lndimet e viktims nuk jan serioze, dhe t pa mundshme t arrij ekipi ndihms s shpejt
mjeksore mund t merret vendimi q transportohet me vetur private deri n entin shndetsor.

Por nse gjendja shndetsore e viktims sht e prkeqsuar nuk kshillohet t bhet transporti, por
t pritet ndihma e shpejt mjeksore por me kusht t jen dy persona njri vozits, ndrsa tjetri n
cilsin e prcjellsit t viktims.

N kushte bashkkohore prdoren mjetet e posame pr transport.

Vetm n raste t veanta viktima mund t bartet me vetur private, por me prcjellje.

Nuk kshillohet q i smuri apo i lnduari t vozis vet, kjo mund t jet vdekjeprurse.
Ndihma e par sht nj veprim kompleks me qllim t mnjanimit
t drejtprdrejt t shkaktarve t rrezikut, q e keqsojn gjendjen
shndetsore t smurit ose t lnduarit.

Ndihma e par kuptojm zbatimin e ndihms mjeksore n vendin e


ngjarjes t t smurit apo t t lnduarit, gjat transportit si dhe n
institucionin shndetsor prkats, me qllim t mnjanimit t
drejtprdrejt t shkaktarve t rrezikut, q e keqsojn gjendjen
shndetsore t t smurit ose t t lnduarit. Dhnia e ndihms s par
fillon nga vendi i ngjarjes dhe vazhdon gjat transportit deri n
vendosjen e t lnduarit dhe t smurit n institucionet mjeksore
prkatse.

Ndihma e par duhet t zbatohet brenda 10 minutave t art dhe n


mnyr prkatse.

Qllimi kryesor i ndihms s par sht q ti siguroj t smurit, t


lnduarit dhe t helmuarit ventilim t shpejt t mushkrive dhe
perfuzionin sistemik, t drgohet sa m par dhe n gjendje sa m t
mir shndetsore deri n Entin shndetsor. Shptimtari duhet t
krkoj ndihm, t prcaktoj kohn e sakt t ndrprerjes s puns s
zemrs dhe t lnduarin ta vendos horizontalisht mbi nj siprfaqe t
fort. Kjo mund t jepet vazhdimisht si nj pasqyr.

Me ndihm t shpejt ofrojm njohuri elementare pr shptimin e jets,


n raste emergjente t rrezikimit t shndetit t njeriut, duke zvogluar
dhembjen, minimizimin e ndrlikimeve t t lnduarit dhe smundjeve
t befasishme, deri sa t arrij ndihma mjeksore profesionale. Ndihma e
shpejt mjeksore nuk ka pr qllim t prcaktoj llojin e smundjes,
shrimit, lndimit apo t helmimit, po t ofroj ndihm t par
themelore. Qllimi i shptimtarit sht t mbizotroj mir masat e
reanimacionit kardiopulomnal n rast t smundjeve apo aksidenteve
(frymmarrja artificiale, masazh zemre, fashimi, ndalja e gjakderdhjes.
Imobilizimi, mobilizimi, lvizjen e t lnduarit dhe vlersimin teorik dhe
praktik. Nse infermieri-ja jep ndihmn e shpejt mjeksore, vlersohet
si ndihm e par profesionale mjeksore. Ndihma e shpejt
joprofesionale mjeksore, nnkuptohet dhnia e ndihms s shpejt nga
personat laik. do person q i jep vetvetes ndihmn e par, nnkuptohet
si ndihm vetes, ose shokut t vet n form t ndihms s shpejt
mjeksore reciproke. Ndihma e par sht e nevojshme vazhdimisht n
jetn e prditshme, dhe sidomos ather kur nuk mund t presim
ndihmn mjeksore profesionale n vendin e fatkeqsis. Kto raste
ngjajn shpesh dhe do dit kudo n bot. Vetm brenda territorit t
Kosovs ngjajn 5000-7000 aksidente brenda vitit. Aftsia e sa m
shum qytetarve pr t ofruar ndihmn e par, ka rndsi t posame,
sidomos kur numri i t lnduarve sht me prmasa t mdha, si
ndodh gjat katastrofave elementare natyrore e t tjera, n kohn e
paqes si dhe gjat lufts. N kushte t lufts numri i t plagosurve dhe i
t smurve sht m i madh dhe gjithnj vjen duke u shtuar. Kushtet e
puns dhe t shrbimit shndetsor, jan t pa prshtatshme si pasoj e
munges s stafit shndetsor dhe pajisjeve konkretizuese. Ndihma e
par ofrohet pr t plagosurit q jan t rrezikuar nga sulmet e agresorit.
N kto rrethana t vshtira ndihma e shpejt mjeksore, q e japin
qytetart ka rndsi t posame. Ndihma e par duhet t jet e shpejt
dhe me cilsi.
N disa rrethana ndihma e par e prolonguar sht e padobishme, por
mund t jet e dmshme, nse nuk jepet drejt. Ndihma e par, n kushte
t paqes, m shpesh jepet ve e ve. Kjo mundson, q personit t
lnduar, ti prkushtohet nj prkujdesje e posame dhe koh e
mjaftueshme pr marrjen e masave tjera pr shptimin e jets s tij. Por,
kur kemi t bjm me lndimet e shumta, kushtet e ofrimit t ndihms s
shpejt mjeksore vshtirsohen. Shptimtari, q ofron ndihmn e
shpejt mjeksore, shpeshher do t ndodhet n situat ti ndihmoj nj
numrit t madh t t lnduarve, por sht e pamundur q n t njjtn
koh tu jap ndihmn t gjith t t lnduarve, pr shkak se lndimet nuk
jan t njjta, disa prej t cilave edhe nuk rrezikojn jetn e t lnduarit.
Ndihma e par duhet t jepet sipas peshs s lndimit, por sht e
domosdoshme t bhet sistemimi sipas prioriteteve.
Me triazhim nnkuptojm klasifikimin e rasteve sipas peshs s
lndimeve, smundjeve. Triazhimi i rasteve emergjente duhet t filloj
nga vendi i lndimit, apo smundjeve t befasishme. Ndihma e par
duhet t ofrohet pandrprer n vendin e ngjarjes, por edhe gjat
transportit deri n entin shndetsor. N rast t fatkeqsive t mdha:
trmeteve, vrshimeve, zjarreve, fatkeqsive t rnda n komunikacion,
miniera, kur brenda nj kohe t shkurtr mund t kemi nj numr t
madh t lnduarve, sht vshtir t bhet nj triazhim i mirfillt, sepse
kushtet e puns jan t ngjashme me ato t lufts.

N kto raste, ndihma e par mund t jepet nga do person q ka


prfituar njohuri t prgjithshme nga kurset e ndihms s shpejt
mjeksore. Shptimtari mund t jet person i rritur, fmij, pa marr
parasysh gjinin, fuqin fizike, dhe ngritjen n pikpamje edukative.
Ndihma e par nuk sht vetm mas pr shptimin e jets, por edhe pr
parandalimin e invaliditetit dhe ndrlikimeve t tjera, q mund t
prkeqsojn gjendjen shndetsore t t smurit, lnduarit dhe t t
helmuarit.

Kur duhet t ofrohet ndihma e shpejt mjeksore?

Ndihma e par duhet tu ofrohet t gjith t smurve, lnduarve dhe t


helmuarve, jeta e t cilve sht n rrezik. Duke pasur parasysh
zhvillimin dinamik t jets, shpesh ngjajn lndime n pun, aksidente
n komunikacion, vrasje, plagosje, goditje me mjete t ftohta, rnia nga
katet e larta t ndrtesave, lndime nga rryma elektrike, mbytjet n uj,
lndimet nga mjetet fizike, kimike, biologjike, sulme n zemr dhe
gjendje t tjera emergjente. N kto raste sht e domosdoshme t
ofrohet ndihma e shpejt mjeksore brenda 10 minutave t art.
Shptimtari i rastit, duhet t zbatoj parimet themelore t dhnies s
ndihms s par dhe ta konsideroi at si obligim human dhe ligjor ndaj
t gjith atyre, t cilt, n momentin e caktuar e kan jetn n rrezik.

Gjendjet t cilat kan prioritet pr ndihm t par:


* Ngulmimi
* Gjakderdhjet
* Gjendjet aksidentale
* Lndimet e koks, bushtit kurrizor, barkut dhe
* Lndimet e shkaktuara nga t goditurat e trupit me grmadha

N t gjitha kto raste, shptimtari q jep ndihma e par, duhet t jet i


qet, i matur, i vetdijshm, i prgjegjshm, kmbnguls, i shkatht, i
sigurt, t ket njohuri t prgjithshme cilsore. Ai mund t jet shptues
i jets edhe duke prdor nj fal t bukur, si Ska gj m t bukur se t
shptosh nj jet njeriu. Ndihma e par sht domosdoshme t jepet
vetm n situatat e arsyeshme dhe n mnyr adekuate. Nuk kshillohet
q msimet e laikve ti zbatoni n kto raste. Ndihma e par sht i
vetmi veprim i dobishm pr ruajtjen e shndetit t jets s t smurve,
t lnduarve dhe t helmuarve, sepse me ndrmarrjen e masave
shptuese, nj numr i madh i t lnduarve mbesin t gjall.

ROLI I SHPTIMTARIT N OFRIMIN E NDIHHMS S PAR

Do t dshironi apo nuk do t dshironi q nj her n jet t luanin rolin


e shptimtarit. Shptimtari nuk sht person q ka mbaruar
specializimin, kurs ose shkoll pr kt qllim. sht shum e natyrshme
q kta persona t posedojn njohuri elementare t ofrimit t ndihms s
par. Ofrimi i ndihms s par mund t bhet n shum mnyra, nga
momenti i thirrjes s Enti i Ndihms s Shpejt Mjeksore ose personave
tjer. Shptimtari sht person q ofron ndihmn e par, ndihmon t
lnduarit ose t smurt q t mbijetojn, lehtson ankesat deri na ardhje
t ndihms s shpejt mjeksore. Shptimtari sht person me potencial
fizik, psikik, i aft t njoh nevojat e dobishme t ndihms s par, dhe
jep vendim pr fillimin e ndihms s par. Ndihma e par q duhet ti
ofrohet t lnduarit apo t smurit, nuk sht gjithher e ndrlikuar, pr
t ciln mendon shptimtari, por vetm duhet t respektohen disa parime
baz t ndihms s par.