You are on page 1of 12

Istorijski temelji grafikog dizajna

Grafiki dizajn je umetnost izbora i araniranja vizuelnih elemenata (poput tipografskih


elemenata, slika, ilustracija, simbola, boja) u cilju prenoenja odreene poruke. Upravo zato
se grafiki dizajn esto naziva vizuelna komunikacija. Razvoj grafikog dizajna kroz
istoriju uvek je bio usko povezan sa razvojem tehnologije i sa drutvenim potrebama.
Grafiki dizajn vue korene jo iz antikog doba, ilustrovani rukopisi pravljeni su jo u
starom Egiptu, Kini, antikoj Grkoj, Rimu. Najlepi primeri ranog grafikog dizajna mogu se
videti u obliku staroegipatske Knjige mrtvih. Knjiga mrtvih je pravljena u nameri da bude
pomo preminulom da zaobie prepreke u zagrobnom ivotu. Najee je pisana na
papirusu i stavljana u sanduk ili u grobnicu pokojnika. Slike, prikazi i ilustrovani tekst u vidu
raznih himni, ini i instrukcija bile su obavezni deo knjige.

Ovaj slikoviti prikaz, na papirusu iz Hunefera, pokazuje vaganje Huneferovog srca. U prvoj
sceni Anubis vodi Hunefera do sale za presude. Posle merenja srca, Horus predstavlja
Hunefera (koji je proao test) Ozirisu, bogu podzemnog sveta i mrtvih, dok su etrnaest
egipatskih bogova kao sudije prikazani iznad kako sede

U srednjem veku sauvani rukopisi i knjige uglavnom su propagirali svete spise. Najraniji
oblici knjiga pisani su i ilustrovani na obraenoj ivotinjskoj koi, materijalu poznatom kao
pergament. Jo poetkom drugog veka pre nove ere faraon iz dinastije Ptolomeja nije
dozvoljavao da se izvozi papirus iz Egipta, u cilju spreavanja razvoja biblioteka u zemljama
koje su od njih nabavljale papirus. Upravo zato su korisnici papirusa (posebno u Evropi, gde
je najvie upotrebljavan) u nedostatku istog bili primorani da nau zamenu, kako bi
nastavili da ire steeno znanje i prenose poruke buduim generacijama. Novi materijal je
naen na podruju dananje Turske u gradu Pergamu, po kojem je i dobio ime - pergament.
Pored toga to je uspeo u potpunosti da zameni papirus, bio je istrajniji i otporniji na vlagu.
Materijal se sekao u istom formatu, a po ispisivanju, vie takvih stranica bilo je priiveno sa
strane, kako bi se listale ba kao i dananje knjige.

Copyright Link group


Ilustracija izrade pergamenta iz 1568. godine

U Evropi su monake sobe za pisanje, tzv. skriptarnice, imale jasnu podelu rada koja je
dovela do dizajna knjiga. Naunik koji je bio upuen u latinski ili grki bio je odgovoran za
uredniki sadraj, dizajn i proizvodnju knjiga. Knjievnici obueni za ispisivanje slova
razliitih stilova provodili su dane i noi savijeni preko stolova, piui stranicu za stranicom.
Ostavljali su prazan prostor na stranicama, gde bi kasnije ilustratori dodavali dekorativne
delove uz tekst, crte ili skicu.

Copyright Link group


Pisar na delu, 1472. godina, autor - Jean Mielot

Evropski zapisi iz srednjeg veka sadre razliit dizajn stranica knjiga, ilustracija, stilova, kao
i tehnika proizvodnje. Izolacija i loi uslovi putovanja rezultovali su raznolikou stilova u
razliitim delovima Evrope. Najkarakteristiniji stilovi tog vremena javili su se u vidu
hiberno-saksonskog stila na prostorima dananje Velike Britanije, kao i daleko poznatiji,
gotski stil koji se u razliitim oblicima pojavio u Evropi krajem XIV i poetkom XV veka.

Copyright Link group


Primeri hiberno-saksonskog (slika levo) i gotskog stila (slika desno)

Rano tampanje i grafiki dizajn knjige

Vrhunac dizajna knjige i grafikog dizajna deava se od momenta kada je pronaena


tamparska maina u Evropi, iako su u Kini slinu tehniku koristili vie vekova. Zna se da su
kineski kovai odavno znali za pojavu "pokretnih slova", da su ih izrezivali i kasnije izlivali
od metala. Pored toga, u Kini su jo u II veku p.n.e. izumeli papir dobijen od tankog sloja
celuloidnih vlakana koji je sluio za tampanje, pisanje ili crtanje. Postupak dobijanja je bio
tajna do VIII veka, kada su ga putem kineskih zarobljenika upoznali Arapi. Prva fabrika
papira bila je napravljena u Bagdadu oko 800. godine, proizvodnja se irila preko Sirije i
Egipta na Siciliju i Andaluziju. Tako se u XIII veku papir proirio Evropom i zamenio dosta
skuplji i petki papirus, kao i pergament.

Copyright Link group


Gutenbergova tamparska presa iz 1568. godine mogla je da odtampa do 240 stranica/sat

Idejni tvorac prve maine za tampanje u Evropi bio je Nemac Johan Gutenberg koji je jo
1440. godine pokuao da izlije pojedinana slova iz metala, koja bi potom slagao u nameri
da dobije planirani izgled stranice. Usavravajui svoju metodu, napravio je drvenu presu uz
pomo koje bi dobio otisak na listu papira, to mu je pomoglo da kreira svoje nadaleko
poznato tampano izdanje knjige. To je bilo izdanje Biblije, koje je danas poznato kao
Gutenbergova Biblija. U njoj nije koristio nijednu od poznatih familija fontova, ve se vodio
idejom da bi slova trebalo da se prave na osnovu zahteva svog vremena i u skladu sa
zahtevima knjige. Nakon ovoga, tampane knjige su poele da menjaju skupe runo
napisane knjige. Dizajneri tipografskih knjiga pokuavali su da naprave replike starih zapisa
kopirajui stil rukopisa, namenski ostavljajui prostor za slike i dekoraciju. Tokom vremena,
tipografske knjige razvile su sopstveni dizajnerski renik.

Grafiki dizajn knjige od XVI do XVIII veka

Renesansa je kulturno-istorijski pojam koji oznaava doba od 1350. do XVI veka, kao
period u kojem je dolo do ponovnog interesovanja za klasinu antiku i procvat umetnosti,
da bi se kasnije ovim pojmom oznaavalo kulturno stanje prelaska doba iz srednjeg veka u
novo doba, naroito u Italiji. Pojam renesansa je u uzajamnom odnosu sa pojmom
humanizam. Poev od kraja XV veka, razvoj tamparije je odigrao kljunu ulogu u procesu
irenja antikih spisa, kako bi oni bili na raspolaganju to veem broju italaca. Tipografsko
pismo je evoluiralo u ono to danas zovemo antikva Stari Stil (Old Style), koji je bio
inspirisan velikim slovima iz drevnih rimskih natpisa i malim slovima iz rukopisa karolinkog
perioda (rano vreme dinastije Karoling na dvoru Karla Velikog 742-814.).

Copyright Link group


Aristotel - tampano izdanje Alda Manucia iz XV veka

Italijanski naunik i tampar Aldo Manucio (Aldus Manutius) osnovao je Aldino tampariju
1495. za proizvodnju tampanih izdanja mnogih grkih i latinskih klasika. Njegova inovacija
su bile jeftine, depne knjige. Kako bi reio problem koliine stranica, predstavio je prvi
kurzivni, odnosno iskoeni slovni oblik uz pomo Franeska Grifoa. Vie takvih uskih slova
iskoenih udesno moglo je da stane u jednom redu, samim tim na jednoj stranici, pa su
male, depne knjige mogle da imaju manji broj stranica. Prototip za dizajn renesansnih
knjiga dolazi upravo iz Aldino tamparije u vidu dve stranice iz knjige Hypnerotomachia
Poliphili (Razdor ljubavi u snu) autora Franeska Kolona. Delo je bilo cenjeno zbog
jednostavnosti i harmonije tonova, jedinstveno po spoju tipografije i slike.

Copyright Link group


Francesco Colonna - Hypnerotomachi Poliphili

Francuska e u XVI veku preuzeti vodeu ulogu u kreiranju tipografije i dizajnu knjiga.
Jedan od najpoznatijih tipografa ovog vremena bio je Klod Garamond, koji je tridesetih
godina u Parizu izrezao slovni lik Garamond inspirisan antikvom Alda Manucija. Renesansni
predstavnik antikvi, slovni lik Garamond, bie uzor mnogim tipografima i dizajnerima do
danas. Klod Garamond i njegov uitelj efri Tori napravili su standard u grafikom dizajnu
koji se rairio daleko van okvira Francuske.

Copyright Link group


Izrezani slovni lik Garamond

Pokret rokoko iz XVIII veka najbolje karakteriu sloene krivolinijske dekoracije, to se


najbolje moe videti kroz grafiki dizajn francuskog slovolivca Pjer-Simona Furnijea i
njegov slovni lik Fournier i Narcissus.

Copyright Link group


Pierre-Simon Fournier, Manuel Typographique, 1766.

Furnije je 1737. godine uveo tipografski sistem mera uzevi za osnovnu jedinicu tipografsku
taku (point typographique - pt. = 0.37 mm), to mu je omoguilo da kreira familiju
pisama.

U drugoj polovini XVIII veka neki dizajneri su, zasieni rokoko stilom, ponovo traili
inspiraciju u klasinoj umetnosti. Taj interes je posebno bio inspirisan arheolokim nalazima
u Grkoj i Italiji. Period neoklasicizma karakterisale su prave linije, pravolinijske forme i
uzdran geometrijski ornament. Najpoznatiji grafiki dizajner tog vremena bio je engleski
graver Don Baskervil, koji je kreirao slovne likove koji su bili tranzicija izmeu rokokoa i
neoklasicizma. Baskervil je u svojoj tampariji godinama pokuavao da izree savren slovni
lik. Njegovo najpoznatije delo je antikva, do koje je doao pedesetih godina XVIII veka.
Svojim karakteristikama antikva je bila na granici rokokoa i neoklasicizma, zbog ega se
klasifikuje kao prelazna ili traniziciona antikva, a ime je, sasvim oekivano, dobila po svom
kreatoru - Baskervilu.

Copyright Link group


Baskervil, 1757.

Kulminacija u razvoju antikve deava se krajem XVIII veka. U Francuskoj se prva tzv.
Moderna antikva pojavljuje u slovnom liku Didot, iji je autor bio Fransoa Ambroaz Dido.
Slova je prvi put upotrebio njegov roeni brat, tampajui knjigu u Parizu koja je nedugo
zatim proglaena remek-delom. U njegovim slovima nisu se videli nikakvi tragovi prethodno
forsiranih rukopisnih pisama. Ipak, i pored ovog uspeha, danas se za kreatora moderne
antikve smatra Italijan anbatista Bodoni, koji je dugo radio kao pripravnik u vatikanskoj
tampariji u Rimu. Sedam godina poto je Dido samo naeo ideju o modernoj antikvi,
Bodoni pravi slovni lik koji se istie svojim kontrastom i serifnim linijama koje su
geometrijski iste. Slova i definitivno odskau od tadanjeg vremena, beei od bilo kakve
povezanosti sa rukopisnim pismima. Logino, slovni lik dobija ime Bodoni, a njegov kreator
do kraja ivota nastavlja sa izradom modernih slovnih likova koji e uticati na mlade
dizajnere u XIX veku i kasnije.

Copyright Link group


Giambattista Bodoni, detalj iz knjige Manuale Tipografico

Razvojem tamparija, dolazi do promena u izgledu slovnih karaktera. Tako se u Engleskoj


poetkom XX veka pojavljuje slovni lik koji ima iste debljine spojnih i osnovnih linija na
slovima. Serifi postaju iskljuivo pravolinijski i po prvi put imaju debljinu koja je srazmerna
debljini osnovne linije slova. Prvi koji je kreirao ovakav vid pisma i omoguio da se takvi
slovni karakteri pojave u tamparijama bio je Vinsent Frings, naziva ga Egyptienne
(Eipsijen) inspirisan novim iskopinama iz doba drevnog Egipta koje su se u tom periodu
deportovale u London. Pismo koje je kreirao sve ee kree da se upotrebljava u
tamparijama u raznim varijantama. Svi slovni karakteri koji su imali takve karakteristike
bili su nazivani po prvom koje je Vinsent kreirao - Eipsijen. Pored naziva Eipsijen, za
ovakve slovne karaktere ete danas uti i izraz slab-serifi. Slab-serifna pisma su se
koristila kao na prvim savremenim pisaim mainama. Najpoznatiji font u tom maniru je
Rockwell.

Od Gutenbergovog doba pa sve do XX veka, slova koja su se izlivala od strane poznatih


tipografa koristei se u tamparijama godinama su sve manje liila na rukopisna. Iako su
pisma tipa Eipsijen dosta odskakala od njih i bila revolucionarna, najveu panju izazvala
su tzv. san-serifna pisma, odnosno slovni karakteri bez ikakvih serifa. Viljem Kezlen IV
je bio jedan od prvih kreatora ovakvih slovnih likova, mada je napravio samo velika,
odnosno kapitalna slova. Iako su ona poznata i od ranije, iz perioda starog Rima i Grke,
tada su prvi put koriena u tamparijama.

Copyright Link group


Na slici ispod moete detaljnije videti kako se razvijao izgled rezanih slovnih karaktera koji
su se koristili u tamparijama od XV do sredine XX veka, od antikve (Old Style), preko
tranzicionih i modernih stilova, do eipsijena (slab-serif).

Copyright Link group