You are on page 1of 304

Arhitektonsko-gra|evinski fakultet u Bawoj Luci

Recezenti
Prof. dr Branislav Stojanovi}
Prof. dr Milorad Ralevi}
Prof. dr Vladan \oki}
Prof. dr Radivoje Dinulovi}
Prof. dr Vladimir Luki}

Lektor
Dr Dijana Crwak

Prevod na engleski jezik


Svetlana Miti}

Izdava~
Arhitektonsko-gra|evinski fakultet u Bawoj Luci

Za izdava~a
Prof. dr Milenko Stankovi}

Prelom kwige
Maja Ili}

[tampa
GrafoMark, Lakta{i

Tira`
500

Bawaluka 2007.
Milenko Stankovi}

ISKUSTVA GRADITEQA
HARMONIJA I KONFLIKTI U PROSTORU
(Kwiga druga)

Bawaluka, 2007

3
4
Njmfolp!! Tubolpwj~

CVJMEFST!FYQFSJFODFT
IBSNPOZ!BOE!DPOGMJDUT!JO!TQBDF!
)Cppl!Uxp*

Cbokb!Mvlb-!3118!

5
HARMONIJA I KONFLIKTI U PROSTORU

(Kwiga druga)

Kwigu posve}ujem mojoj porodici:


supruzi Brani,
kojoj zahvaqujem na kontiunuiranoj podr{ci i preuzetim obavezama,
Jeleni i Sr|anu,
pa`qivoj i radoznaloj djeci zbog kojih se vrijedi `rtvovati.
Hvala im na strpqewu zbog mog odsustva.

6
.

IBSNPOZ!BOE!DPOGMJDUT!JO!TQBDF!
)Cppl!Uxp*

J!efejdbuf!uijt!cppl!up!nz!gbnjmz;!
Csbob-!nz!xjgf-!
xipn!J!uibol!gps!ifs!dpoujovjoh!tvqqpsu!boe!gps!ubljoh!po!tp!nboz!pcmjhbujpot-
Kfmfob!boe!Tsekbo-!
nz!dbsjoh!boe!dvsjpvt!dijmesfo-!xfmm!xpsui!tbdsjgjdjoh!gps/
Uibol!zpv!gps!zpvs!qbujfodf!evsjoh!uif!ujnf!J!tqfou!bxbz!gspn!zpv/!

7
SADR@AJ
PREDGOVOR ................................................................................................................. 14

1.0. UVOD .................................................................................................................... 28


1.1. Razvoj ekolo{ke svijesti .............................................................................. 30
1.2. Naslije|eno stawe ......................................................................................... 37
1.3. Aktivnosti danas .......................................................................................... 39

2.0. ^OVJEKOVA SREDINA.......................................................................................... 43


2.1. Op{te .......................................................................................................... 45
2.2. Uticaji ......................................................................................................... 47
2.2.1. Socio-ekonomski uticaji ................................................................ 48
2.2.2. Institucionalni problemi ............................................................... 50
2.2.3. Drugi specifi~ni problemi .............................................................. 53
2.2.4. Prijedlozi za odr`iv razvoj ............................................................. 58
2.3. Zakonski okviri ........................................................................................... 63
2.3.1. Institucionalno ure|ewe ................................................................. 66
Me|unarodne konvencije ...................................................................... 69
Prostorno ure|ewe ............................................................................. 70
Zakon o ure|ewu prostora ................................................................... 74
Planovi - vizije ................................................................................... 76
Informaciono-dokumentaciona osnova o prostoru ............................. 80
Politika zemqi{ta ............................................................................. 83
Gra|evinsko zemqi{ta ......................................................................... 84
Savremeni principi ............................................................................ 87
Za{tita komponenata ~ovjekove sredine ................................................ 89
Za{tita prirodne i kulturne ba{tine ................................................. 90

8
2.3.2. Uvo|ewe odr`ivosti ......................................................................... 102
Definisawe odr`ivosti....................................................................... 105
2.4. Integralno planirawe i ure|ewe prostora ............................................... 109
Sugestije ..................................................................................................... 116
2.4.1. Prostorni plan Republike Srpske ................................................... 118
2.4.1.1. Uslovi i potrebe ................................................................... 119
2.4.1.2. Postupak izrade Plana .......................................................... 121
2.4.1.3. Preporuke .............................................................................. 122
2.4.1.4. Ciqevi izrade Plana ............................................................ 123
Novi principi ure|ewa prostora ....................................................... 126
2.4.2. Elementi koji naru{avaju odr`ivost ................................................ 132
2.4.3. Uklawawe negativnih elemenata ...................................................... 134
2.4.4. Upravqawe ....................................................................................... 137

3. 0. KONFLIKTI U PROSTORU ................................................................................ 138


3.1. Planeri, urbanisti i ekolo{ke vrijednosti ................................................ 140
3.2. Priroda, urbanizacija i klimatske promjene .............................................. 151
3.2.1. Litosfera ........................................................................................ 154
3.2.2. Vazduh ............................................................................................... 158
3.2.2. Zemqi{te .......................................................................................... 162
Poqoprivredni eko-sistemi ................................................................ 166
3.2.3. Biodiverzitet i {ume ....................................................................... 169
3.2.4. Vode .................................................................................................. 173
Voda za pi}e ........................................................................................ 174
Povr{inske vode ................................................................................. 177
Termalne vode ..................................................................................... 179
Otpadne vode ....................................................................................... 180
Rudni~ke vode ...................................................................................... 180
Za{tita od {tetnog djelovawa voda .................................................... 180
Vi{enamjensko kori{}ewe voda .......................................................... 181
3.2.5. Kori{}ewe hemikalija .................................................................... 184
3.2.6. Buka i vibracije ............................................................................... 186

9
3.4. Nezakonita izgradwa i posqedice ................................................................. 188
3.4.1. Majdani - `ive rane Lijev~a poqa ................................................ 193
3.4.2. Otpad ............................................................................................. 196
3.4.3. Pogoni za preradu drveta .............................................................. 199
3.4.4. Benzinske stanice ........................................................................... 204

4.0. VRIJEDNOSTI NARODNE ARHITEKTURE ........................................................... 209


4.1. Ekolo{ki kvaliteti ................................................................................... 210
4.2. Zdravo mjesto `ivqewa .............................................................................. 211
4.2.1. Stambena izgradwa ........................................................................ 214
Uvod .................................................................................................. 214
Kratak osvrt na narodno graditeqstvo ............................................. 216
Komunalna infrastruktura ............................................................... 220
Stanovawe i reforme ...................................................................... 220
Proces stanovawa sa osvrtom na Etapni plan .................................. 227
Ocjena stawa u stanovawu sa prijedlogom mjera ............................... 232
4.3. Tradicionalni materijali ......................................................................... 234
4.4. Razvojni put anonimne arhitekture ............................................................ 239

5.0. PROIZVODWA U HARMONIJI SA PRIRODOM .............................................. 243


5.1. Op{te ........................................................................................................ 243
5.2. Definicije i institucije ............................................................................ 245
5.3. Uvo|ewe proizvodwe u harmoniji sa prirodom .......................................... 248

6.0. PREPORUKE I SMJERNICE ............................................................................... 250

7.0. KORI[]ENA LITERATURA ................................................................................ 262

8.0. BIOGRAFIJA .................................................................................................... 292

10
DPOUFOUT
QSFGBDF!//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 33

2/1/!JOUSPEVDUJPO!///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 39
2/2/!Efwfmpqnfou!pg!fowjsponfoubm!bxbsfoftt!////////////////////////////////////////////// 41
2/3/!Joifsjufe!tjuvbujpo!///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 43
2/4/!Dvssfou!bdujwjujft/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 45

3/1/!IVNBO!FOWJSPONFOU!////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 54
3/2/!Hfofsbm!////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 56
3/3/!Uzqft!pg!jnqbdu!//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 58
3/3/2/!Tpdjp.fdpopnjd!jnqbdu ////////////////////////////////////////////////////////////// 59
3/3/3/!Jotujuvujpobm!qspcmfnt!///////////////////////////////////////////////////////////////// 61
3/3/4/!Puifs!qspcmfnt!///////////////////////////////////////////////////////////////////////// 64
3/3/5/!Tvtubjobcmf!efwfmpqnfou!tdfobsjpt!////////////////////////////////////////////// 69
3/4/!Mfhbm!gsbnfxpsl!////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 74
3/4/2/!Jotujuvujpobm!efwfmpqnfou!//////////////////////////////////////////////////////////// 77
Joufsobujpobm!dpowfoujpot!/////////////////////////////////////////////////////////////// 7:
Tqbujbm!qmboojoh!//////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 81
Tqbujbm!qmboojoh!mfhjtmbujpo!//////////////////////////////////////////////////////////// 85
Qmbot!!wjtjpot!//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 87
Tqbujbm!jogpsnbujpo!boe!epdvnfoubujpo!cbtf!/////////////////////////////////// 91
Mboe!qpmjdz!////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 94
Dpotusvdujpo!mboe!///////////////////////////////////////////////////////////////////////// 95
Npefso!qsjodjqmft!///////////////////////////////////////////////////////////////////////// 98
Qsftfswbujpo!pg!ivnbo!fowjsponfou!boe!jut!fmfnfout!//////////////////////// 9:
Qsftfswbujpo!pg!obuvsbm!boe!dvmuvsbm!ifsjubhf!//////////////////////////////////// :1

11
3/4/3/!Jouspevdujpo!pg!tvtubjobcjmjuz!//////////////////////////////////////////////////////// 213
Efgjojujpo!pg!tvtubjobcjmjuz ////////////////////////////////////////////////////////////// 216
3/5/!Joufhsbm!tqbujbm!qmboojoh!boe!efwfmpqnfou!////////////////////////////////////////////// 21:
Sfdpnnfoebujpot!//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 227
3/5/2/!Tqbujbm!qmbo!pg!Sfqvcmjd!pg!Tsqtlb!/////////////////////////////////////////////// 229
3/5/2/2/!Dpoejujpot!boe!offet!////////////////////////////////////////////////////// 22:
3/5/2/3/ Qsfqbsjoh!uif!Dvssjdvmvn 232
3/5/2/4/ Sfdpnnfoebujpot!/////////////////////////////////////////////////////////// 233
3/5/2/5/!Hpbmt!pg!uif!Dvssjdvmvn 234
Ofx!qsjodjqmft!pg!tqbujbm!efwfmpqnfou!///////////////////////////////////// 237
3/5/3/!Gbdupst!efusjnfoubm!up!tvtubjobcjmjuz!////////////////////////////////////////////// 243
3/5/4/!Sfevdujpo!pg!ofhbujwf!jnqbdu!////////////////////////////////////////////////////// 245
3/5/5/!Nbobhfnfou!///////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 248

4/!1/!DPOGMJDUT!JO!TQBDF!//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 249
4/2/!Tqbujbm!qmboofst-!upxo!qmboofst!boe!fowjsponfoubm!wbmvft!/////////////////////// 251
4/3/!Obuvsf-!vscbojtbujpo!boe!dmjnbuf!dibohf!/////////////////////////////////////////////// 262
4/3/2/!Mjuiptqifsf!/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 265
4/3/3/!Bjs //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 269
4/3/3/!Tpjm!////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 273
Bhspdvmuvsbm!fdp.tztufn//////////////////////////////////////////////////// 277
4/3/4/!Cjpejwfstjuz!boe!gpsftut!/////////////////////////////////////////////////////////////// 27:
4/3/5/!Xbufs!/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 284
Qpubcmf!xbufs!/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 285
Tvsgbdf!xbufs!/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 288
Uifsnbm!xbufs!////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 28:
Xbtuf!xbufs/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 291
Njof!xbufs//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 291
Qspufdujpo!bhbjotu!xbtuf!xbufs!//////////////////////////////////////////////////////// 291
Nvmuj.qvsqptf!xbufs!vtf///////////////////////////////////////////////////////////////// 292
4/3/6/!Vtf!pg!difnjdbmt//////////////////////////////////////////////////////////////////////// 295
4/3/7/!Opjtf!boe!wjcsbujpot!////////////////////////////////////////////////////////////////// 297

12
4/5/!Jmmfhbm!dpotusvdujpo!boe!jut!dpotfrvfodft!////////////////////////////////////////////////////// 299
4/5/2/!Njoft-!pqfo!xpvoet!pg!Mjkfwf!Qpmkf!///////////////////////////////////////// 2:4
4/5/3/!Sfgvtf!/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2:7
4/5/4/!Xppe!qspdfttjoh!qmbout!////////////////////////////////////////////////////////////// 2::
4/5/5/!Qfuspm!tubujpot!/////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 315

5/1/!USBEJUJPOBM!BSDIJUFDUVSF!BOE!JUT!WBMVFT!//////////////////////////////////////////// 31:
5/2/!Fowjsponfoubm!rvbmjujft!//////////////////////////////////////////////////////////////////////// 321
5/3/!Tfmfdujpo!pg!exfmmjoh!tjuf!////////////////////////////////////////////////////////////////////// 322
5/3/2/!Sftjefoujbm!dpotusvdujpo ////////////////////////////////////////////////////////////// 325
Jouspevdujpo!///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 325
Tipsu!pwfswjfx!pg!usbejujpobm!bsdijufduvsf!//////////////////////////////////////// 327
Dpnnvobm!jogsbtusvduvsf!////////////////////////////////////////////////////////////// 331
Ipvtjoh!boe!sfgpsnt!//////////////////////////////////////////////////////////////////// 331
Qspdftt!pg!ibcjubujpo!boe!qibtfe!qmboojoh!///////////////////////////////////// 338
Bttfttnfou!pg!ipvtjoh!boe!qspqptfe!nfbtvsft!////////////////////////////// 343
5/4/!Usbejujpobm!nbufsjbmt!//////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 345
5/5/!Efwfmpqnfou!pg!bopoznpvt!bsdijufduvsf!//////////////////////////////////////////////// 34:

6/1/!QSPEVDUJPO!JO!IBSNPOZ!XJUI!OBUVSF!//////////////////////////////////////////////// 354
6/2/!Hfofsbm!///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 354
6/3/!Efgjojujpot!boe!jotujuvujpot!//////////////////////////////////////////////////////////////////// 356
6/4/!Jouspevdujpo!pg!qspevdujpo!jo!ibsnpoz!xjui!obuvsf!////////////////////////////////// 359

7/1/!SFDPNNFOEBUJPOT!BOE!HVJEFMJOFT!///////////////////////////////////////////////////// 367

7/1/!CJCMJPHSBQIZ /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 373

8/1/!BCPVU!UIF!BVUIPS!///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 3:5

13
PREDGOVOR

Nikada priroda ne ka`e jedno, a mudrost drugo.


D. Julius Juvenalis

Prva kwiga iz edicije Iskustva graditeqa pod naslovom Narodno gradi-


teqstvo tematski se bavila vi|ewem stambene arhitekture i odnosom prema tradiciji.
Koriste}i iskustva tradicionalnog stanovawa, data je mogu}nost transmisije tradicije u
savremene potrebe. Smjernice za unapre|ewe stanovawa i gra|ewa u naseqima istakle su
potrebu za ugradwom uo~enih vrijednosti narodne arhitekture u nastavu projektantskih
predmeta, {to je teoretski doprinos. Najzna~ajniji svjetski problem poslije proble-
ma gladi svakako je zadovoqewe potreba i pravo na stan dostojan ~ovjeka. Arhitek-
ta kreacijom gra|evine ulazi u predio, mijewa ga, ali treba na}i na~ina da se sjedini sa
tim mjestom.
Prostor istra`ivane teritorije ve} dugo je na marginama interesa. Naru{ena harmoni-
ja, u~estali konflikti, urgentna potreba za zdravim `ivotom itd. zahtijevali su preispiti-
vawe dosada{wih qudskih aktivnosti u prostoru, opredijelili su autora da pro{iri vi-
dike i obuhvat. Neizvjesnost svakog kreativnog posla zahtijeva uvijek i iznova su~eqa-
vawe sa bjelinom hartije, koja u ukupnom ni{tavilu i potrazi za vizijom predstavqa prvi,
poseban, dugotrajan i mukotrpan proces. To je sudbina in`iwera arhitekture, ali i svih dru-
gih umjetnika i vizionara. Prva linija na papiru sve~ani je trenutak, impresija, po~etna is-
kra osmi{qene stvarala~ke aktivnosti, kreativni napredak, uspjeh, trijumf stvaraoca. Pi-
{u}i kwigu, `elio sam pomo}i kolegama u kreaciji, olak{ati im stvarala~ki poduhvat, omo-
gu}iti efikasan prelaz sa teorije ka prakti~nom formirawu vizije svih korisnika u pros-
toru. Saop{tewem sopstvene impresije i vizije, u vidu li~nog stava, nude se prijedlozi, su-
gestije, mogu}i razvojni putevi i na~ini rje{avawa uo~enih suprotnosti u prostoru.
Osmi{qavawe, organizovawe i harmonizovawe budu}ih aktivnosti korisnika prostora
pru`a nam mogu}nost optimizacije rje{ewa i minimizacije {tetnih uticaja. Sprovedenoj
analizi ~ovjekovih aktivnosti u prostoru danas suprotstavqa se vizija narodne ar-
hitekture, kao i efekti nagle urbanizacije. Izazov je to za analizu i vrednovawe dostignutog
nivoa razvoja, ali i zahtjev za iznala`ewe alternativnih rje{ewa. Ponu|eni na~ini rje{a-
vawa uo~enih suprotnosti, sa jasnim razvojnim putevima - jasne su preporuke ove kwige.

14
Bioklimatska ku}a u Velsu. Klijenti projekta "Gvuvsf!Tztufn" odgovorili su na osjetqivu lokaciju, ukopavawem gra|evine u padinu terena, ~ine}i je skoro
nevidqivim dijelom pejza`a. Ovalni omota~ je sastavni dio padine, {to jo{ vi{e nagla{ava strukturalno organsku formu gra|evine. Ne postoji jasna
granica izme|u gra|evine i terena, samo je sa istoka, odnosno sa glavnog puta vidqiv glavni ulaz u ku}u, predstavqen kao pukotina u obliku slova V.
Zapadni zid prati konturu terena i oivi~en je vegetacijom, predstavqa "stakleno oko", ~ime su ostvarene izuzetne vizure prema moru. Svi dijelovi
gra|evine koji su u kontaktu sa tlom napravqeni su od zemqanog materijala, a krov predstavqa omota~ sastavqen od pojedina~nih {perplo~a.

15
Degradacija ~ovjekove sredine po svom obimu i posqedicama danas obeshrabruje i
obespravquje ~ovjeka. Decenijama uni{tavamo prirodu, a nismo shvatili da je zemqa sve-
ta. Ne urazumimo li se uskoro, dove{}emo u pitawe sopstveni opstanak. Ekologisti~ki
pristup problematici ovdje nije u funkciji prepadawa, nego podsticawa. Namjera je
ukazati na prekomjerno i alarmantno kori{}ewe prirodnih resursa, ~ime se ugro`ava
proces skladnog razvoja planete Zemqe. Ekonomija stalno ubrzava razvoj, ali je treba us-
kladiti sa ograni~enim prirodnim kapacitetima. Na istra`ivanim prostorima to se tre-
nutno radi sa nedovoqno znawa i uz slabo razvijenu ekolo{ku svijest, a to za
posqedicu ima degradaciju teritorije. Predgovor zato zapo~iwe najqep{im i naj-
dubqim mislima koje su ikad izre~ene o zemqi, `ivotu, ekologiji...

Mora}ete u~iti svoju djecu da im je pod nogama pepeo na{ih predaka. Da bi po{tovali zemqu,
recite im da je zemqa bogata `ivotom na{ih predaka. Mora}ete u~iti svoju djecu, kao {to mi u~imo
na{u, da nam je zemqa mati. [to sna|e zemqu, sna}i }e i i wenu djecu. Pquje li ~ovjek na zemqu,
pquje na samog sebe. Zemqa ne pripada ~ovjeku. ^ovjek pripada zemqi.1

Zabriwavaju}i su podaci Ujediwenih nacija, koji pokazuju da oko sto miliona qudi u
svijetu danas nema krov nad glavom. ^ovjek ima i duhovne potrebe, ~ije zadovoqewe zahti-
jeva obezbje|ewe hramova, kulturnih, obrazovnih i multimedijalnih sadr`aja, ili drugih
adekvatnih prostora, gra|evina, ~ime se nazna~eni problem samo dodatno uslo`wava.
Razvoj u budu}nosti treba sadr`avati odre|ene komponente, koje za krajwi ciq imaju har-
moni~an (skladan, odr`iv, mudar, pametan) razvoj, uz pove}anu efikasnost i socijalnu prav-
du. Standard pojedinca u dru{tvu ogleda se u uslovima stanovawa, rada, rekreaci-
je, `ivota i kvalitetu ~ovjekove sredine. Stambeni sektor bio je motor ekonomskog
rasta dru{tva u pro{losti, a i danas je u funkciji stimulansa razvoja istra`ivanih pros-
tora. Zemqe u tranziciji, poput na{e, jasno treba da defini{u stavove i poglede, kada su u
pitawu ciqevi stambene politike, a {to, na`alost, nije bio slu~aj na istra`ivanoj terito-
riji. Konflikt prirode i urbanizacije naru{io je harmoniju u prostoru, sa
vidqivim manifestacionim oblicima i u oblasti stanovawa. Kriza se ogleda u preseqewu
stanovni{tva, devastaciji postoje}eg stambenog fonda, porastu problemati~ne, raspr{ene
izgradwe, sumwivom kvalitetu stambenog komfora itd. Rezultat takvih aktivnosti jes-
te kontinuirana migracija qudi sa ove teritorije.2 Dio problema je posqedica nas-
lije|ene stambene politike iz pro{losti, a drugi dio je nespremnost za pravovremeno sav-

1 Iz pisma indijanskog poglavice Sijetla, predsjedniku SAD Abrahamu Linkolnu, 1854.


2 Vidi vi{e Nau~no istra`iva~ki projekat NIP 07- Urbana i graditeqska obnova u duhu odr`ivog razvoja grada Bawaluke
Arhitektonsko-gra|evinskog fakulteta u Bawoj Luci.

16
Put od besku}nika, ovisnika do narkomana danas je vrlo kratak

ladavawe i rje{avawe novonastale stambene krize. Izgradwa elemenata novog sistema zah-
tijevala je podmirivawe osnovnih qudskih potreba za stanovawem, zapo{qavawem i zdra-
vim `ivotom. Tra`ila je uspostavqawe odgovaraju}ih standarda, sa jasnim pravilima pona-
{awa u prostoru, u vidu skupa prakti~nih mjera, za optimalan `ivot qudi na is-
tra`ivanoj teritoriji. Kreirawe jasne politike, osposobqavawe stru~nih institucija, obez-
bje|uje uslove za uspostavu ambijenta tr`i{nog sistema, zahtijeva momentalan zavr{etak za-
po~ete transformacije vlasni~kih odnosa. Obezbje|ewe zdrave stambene izgradwe u budu}nos-
ti, uz dostupnost stanu u skladu sa mogu}nostima, gdje socijalna politika ne smije biti zanemarena, a
izgradwa naseqa u harmoniji sa prirodom, predstavqaju jasan putokaz i osnovnu ideju vodiqu.

Novi tr`i{ni uslovi u oblasti zemqi{ne i urbane politike donijeli su investito-


re-preduzetnike kao kqu~ne figure i nosioce privrednog razvoja. Da bi
stvorili uslove za nesputano i pravovremeno dono{ewe odluka, potrebno im je odgovara-
ju}e okru`ewe. U situaciji kad utvrdimo da sudionici u postupku nisu dorasli zadatku, na
scenu moraju stupiti planeri, urbanisti, projektanti, za{titari, javnost... koji
}e brzo, energi~no, pravovremeno djelovati, u skladu sa planskim dokumentima i za{titi-
ti javni interes (javno dobro). Uloga im mora biti restriktivna, a zadatak da usmje-
ravaju, zabrawuju i iskqu~uju sve aktivnosti koje bi mogle biti konfliktne u pros-
toru i prirodi. Podizawe kvaliteta planskih rje{ewa je preventivna, kontinui-
rana i ciqana aktivnost u prostoru. Poboq{awe primjewivosti planskih rje{ewa, prak-

17
Pogled na slap rijeke Vrbawe sa mjesta zahvata male hidroelektrane Debelo brdo

18
ti~nim mjerama sa odre|ivawem realnog perioda rea-
lizacije plana, preciznim akcionim planom primjene,
uz jasno definisane nosioce aktivnosti, obezbije|ena
finansijska sredstva za realizaciju planova - stvara
osnovne pretpostavke za unapre|ewe kvaliteta `ivota
u naseqima.
Intenzivan tehnolo{ki razvoj prekomjerno koristi
resurse, remeti ravnote`u u prirodi. Minuli je vijek s
pravom dobio epitet tehnolo{ki. O`iqci na ~ovjeko-
voj sredini vidqivi su na sve strane. Novi ekolo{ki
princip, tre}a generacija u oblasti za{tite `ivotne
sredine, daje uputstvo o razvoju u naseqima za 21. vi-
jek, najavquje ravnomjerniji, samoodr`iv razvoj u
svim oblastima `ivota i rada. Filozofija odr`i-
vog razvoja ima za ciq sanirawe u~iwene {tete og-
O~ekivana raspolo`ivost fosilnih izvora energije, izvor xxx
rani~avawem prekomjernog iskori{}avawa resursa, iz-
fofshjflsjtf/ef nala`ewem alternativnih izvora, sirovina, uz o~uvawe
Upozorava nas da rezerve ve}ine fosilnih goriva nestaju u ovom
vijeku, da se moramo koncentrisati na nove obnovqive resurse i da
kvaliteta `ivotne sredine za budu}e generacije. Uspos-
graditeqstvo kao veliki potro{a~ energije mora preusmjeriti svoje tavqawe harmonije u prostoru (dru{tvu, ekono-
aktivnosti.
miji i prirodi istovremeno) garancija je za us-
pjeh na istra`ivanoj teritoriji. Zato za{titi
prirode i ~ovjekove sredine treba pristupiti odmah.
Dio stanovni{tva ve} je osjetio potrebu da, u ciqu o~u-
vawa sopstvene egzistencije i prava na `ivot, za budu}e
generacije uspostavi uskla|en, samoodr`iv, ekolo{ki
prihvatqiv pristup `ivqewa i razvoja. Uo~ene nepro-
lazne vrijednosti narodne arhitekture, u vidu harmoni-
je i sklada sa prirodom (dokazani u prethodno sprovede-
nim istra`ivawima), u fukciji su putokaza za prevazila-
`ewe zate~enog stawa. Primjena neprolaznih vrijednos-
ti anonimne arhitekture u savremenom stvarala{tvu
stvara minimalne uslove za zdrav `ivot poro-

19
dice, kao skroman doprinos u rje{avawu ukupne `ivotne i stambene problematike na is-
tra`ivanoj teritoriji.
Veza ~ovjeka i {ume stara je, ~vrsta i mnogostruka. Nije samo biolo{ke ve} i etni~ke,
istorijske i materijalne prirode. Ovisnost ~ovjeka o {umi i wenim produktima na istra-
`ivanim prostorima evidentna je od praistorije do danas. Prisna, iskonska veza sagle-
diva je iz jasne poruke molitve koju je spjevao i poslao narod, primijetiv{i prekomjer-
nu eksploataciju i degradaciju {uma.

Molitva {ume:...^ovje~e, ja sam toplota tvog ogwi{ta u hladnim zimskim no}ima, prijateqski
hlad po qetwem suncu. Ja sam sqeme tvoje ku}e, daska na tvojoj trpezi, posteqa na kojoj spava{ i drvo
od koga gradi{ la|e. Ja sam dr`alica tvoje motike, vrata tvog obora, drvo tvoje kolijevke i mrtva~kog
sanduka. Ja sam hqeb dobrote i cvije}e qepote. Slu{aj molitvu moju: Ne uni{tavaj me!3

[ume i zelene povr{ine u naseqima i oko wih oduvijek su zauzimale zna~ajno mjesto.
Ne smije se zaboraviti da kod uzgoja i iskori{}avawa {uma oko naseqa nije primarna
proizvodna funkcija, nego za{titna (antierozivna, hidrolo{ka, estetska, higijenska,
sanitarna...) i socijalna (proizvodwa kiseonika, filtracija vazduha, prostor za odmor
i rekreaciju...). Za{titna i socijalna uloga {uma i zelenih povr{ina u naseqima ima za
ciq poboq{awe kvaliteta sredine (mikroklime). Nezaobilazna je jer ~ovjekov `ivot
~ini ugodnijim i sno{qivijim. Svjesni ~iwenice da smo na (zapadnom) Balkanu, gdje
postoje brojne suprotnosti, a narodi ovih prostora dokazuju osporavanu pripadnost svog
nacionalnog, kulturnog i ukupnog duhovnog bi}a evropskoj civilizaciji, moramo izgra|i-
vati pravilan put u budu}nost. Kori{}ewem tradicionalnih iskustava, vrijednosti iz
pro{losti, pravovremenim uo~avawem problema u prostoru, u~e}i se na gre{kama, tre-
ba stvarati jasan pravac razvoja, osoben obrazac za budu}nost. Upravqawe
prostornim razvojem u Republici Srpskoj treba u~initi efikasnijim i korisnijim na svim
nivoima. Sprovo|ewe politi~ke, administrativne i ekonomske vlasti danas podrazumije-
va kontinuirano osposobqavawe svih aktera u prostoru o na~inima vo|ewa politike dod-
jele i kori{}ewa prirodnih, ekonomskih i dru{tvenih resursa. Treba omogu}iti kreirawe
institucionalnog i administrativnog okvira kao kqu~nog elementa upravqawa u kome bi
qudi sa razli~itim interesima mogli na tolerantan na~in sara|ivati i koordinirati svo-
je akcije u prostoru.

3 Ovaj tekst bio je napisan na ~estitki JP Srpske {ume Republike Srpske za 1999. godinu.

20
Studija Harmonija i konflikti u prostoru utvr|uje, analizira i profili{e ta-
kav koncept. Nude se mogu}a rje{ewa, projekcije razvoja u budu}nosti, daju prijedlozi za
rje{avawe uo~enih konflikata u prostoru. Kwiga predstavqa plod vi{egodi{weg nau~nog
istra`ivawa teritorije. Prezentacija ste~enih iskustava u oblasti planirawa, ure|ewa
prostora, projektovawa, za{tite ~ovjekove sredine osvjetqava samo odre|ene aspekte, dok
ste~ene i uo~ene vrijednosti daju putokaze, mogu}e razvojne puteve, nude prak-
ti~an vodi~ za budu}i prostorno odr`iv razvoj istra`ivane teritorije.
Kwiga je namijewena studentima, asistentima, profesorima, po{tovaocima nauke o
gra|ewu i za{titi ~ovjekove sredine, planerskim, projektantskim i obrazovnim instituci-
jama, preduze}ima, onima koji intenzivno koriste prirodne resurse, odla`u nusprodukte
svoje proizvodwe u prirodu, politi~kim i nevladinim organizacijama, svim mladim qudi-
ma zainteresovanim za probleme planirawa, ure|ewa i upravqawa prostorom, kao i qu-
biteqima prirode. Nadam se da }e im kwiga biti podsticaj za budu}i zajedni~ki, multidis-
ciplinaran rad na temu preventivnog rje{avawa konflikata u prostoru, u ranoj
fazi izrade razvojnih i provedbenih planova. Ciq rada je ponuditi harmoni~an, terito-
rijalno prihvatqiv razvoj za stanovni{tvo Republike Srpske.
Jo{ jednom izra`avam zahvalnost svima koji su pomogli da rukopis ugleda svjetlost da-
na. Posebno zahvaqujem recenzentima, uva`enim profesorima: Vladimiru Luki}u, Branis-
lavu Stojanovi}u, Miloradu Ralevi}u, Vladanu \oki}u i Radivoju Dinulovi}u, te Maji Ili}
na pomo}i prilikom pripreme ove kwige. Neizmjernu zahvalnost dugujem svim kolegama koji
su pro~itali ovaj rad te nesebi~nim zalagawem, korisnim savjetima i sugestijama dali is-
taknut doprinos u profilisawu rukopisa. Pojedincima koje ovdje nisam bio u prilici da is-
taknem, moje zahvalnosti, to oni znaju, ne mawka.

Autor

Kqu~ne rije~i: harmonija, konflikt, prostor, ~ovjekova sredina, odr`iv (skladan, teritorijal-
no-prostorno prihvatqiv, pametan, harmoni~an, uskla|en) razvoj za sva vremena.
Napomena: Za narodnu arhitekturu ~esto se koriste nazivi: anonimna, popularna, spontana, ar-
hitektura bez arhitekte... Kao takvi mogu se sresti i u tekstu, kao i pod nazivom graditeqstvo, ar-
hitektura materijalizovana u drvetu, {to podrazumijeva nazna~eni termin.
U tekstu se ravnopravno koriste pojmovi ~ovjekova sredina, `ivotna sredina ili samo sredina.

21
QSFGBDF

Ofwfs!epft!obuvsf!tbz!pof!uijoh-!boe!xjtepn!bopuifs/
E/!Kvojvt!Kvwfobmjt

Uif!gjstu!cppl!jo!uif!tfsjft!Cvjmefst Fyqfsjfodft foujumfe! Usbejujpobm!Bsdijufduvsf efbmu


xjui!sftjefoujbm!bsdijufduvsf!boe!uif!sfmbujpo!up!usbejujpo/!Ju!pggfsfe!uif!qpttjcjmjuz!up!usbotnju
usbejujpobm!fyqfsjfodft!gps!dpoufnqpsbsz!offet!vtjoh!uif!fyqfsjfodft!pg!usbejujpobm!ibcjubujpo/
Uif!offet!boe!hvjefmjoft!up!jnqspwf!ibcjubujpo!boe!dpotusvdujpo!jo!tfuumfnfout!fnqibtjtfe
uif!offe!up!fohsbjo!uif!wbmvft!pg!usbejujpobm!bsdijufduvsf!jo!ufbdijoh!bsdijufduvsbm!eftjho-!xij.
di!jt!b!uifpsfujdbm!dpousjcvujpo!jo!jutfmg/!Uif!tfdpoe!nptu!jnqpsubou!xpsme!jttvf!bgufs!uif!jttvf
pg! gbnjof! jt! dfsubjomz! tbujtgzjoh! fwfsz! qfstpot! offe! boe! sjhiu! up! ibwf! b! exfmmjoh! xpsuiz! pg
nbo/!Cz!nfbot!pg!dsfbujpo-!bo!bsdijufdu!foufst!boe!dibohft!b!mboetdbqf<!ipxfwfs-!ju!jt!of.
dfttbsz!up!gjoe!b!xbz!up!cfdpnf!pof!xjui!uif!mboetdbqf/
Uijt!bsfb!pg!sftfbsdi!ibt!cffo!nbshjobm!gps!b!mpoh!ujnf/!Ejtsvqujpo!pg!ibsnpoz-!gsfrvfou
dpogmjdut-!uif!qsfttjoh!offe!gps!ifbmuiz!mjwjoh-!fud/-!btl!up!sfdpotjefs!ivnbo!bdujpot!jo!tqbdf-
boe! uifz! ibwf! mfe! uif! bvuips! up! cspbefo! ijt! wjfxt! boe! uif! tdpqf! pg! sftfbsdi/! Boz! ljoe! pg
dsfbujwf!xpsl!jt!gbdfe!xjui!vodfsubjouz-!boe!sfrvjsft!bhbjo!boe!bhbjo!up!dpogspou!uif!fnquj.
oftt!pg!xijuf!qbqfs-!xijdi!jt!uif!gjstu-!tqfdjbm-!mpoh.mbtujoh!boe!ujsftpnf!qspdftt!jo!uif!pwf.
sbmm!opuijohoftt!boe!pvs!rvftu!gps!wjtjpo/!Tvdi!jt!uif!eftujoz!pg!bsdijufdut-!cvu!bmtp!pg!puifs
bsujtut!boe!wjtjpobsjft/!Esbxjoh!uif!gjstu!mjof!po!qbqfs!jt!b!tpmfno!npnfou-!bo!jnqsfttjpo-!uif
jodjqjfou! tqbsl! pg! dpodfjwfe! dsfbujwf! bdujpo-! dsfbujwf! jnqspwfnfou-! tvddftt-! uif! dsfbupst
usjvnqi/!Jo!xsjujoh!uijt!cppl!J!xbt!hvjefe!cz!uif!joufou!up!bttjtu!gfmmpx!bsdijufdut!jo!dsfbujpo-
gbdjmjubuf!uifjs!dsfbujwf!fggpsut-!fobcmf!uifn!up!npwf!fbtjmz!gspn!uifpsz!up!uif!qsbdujdbm!gpsnb.
ujpo!pg!uif!wjtjpo!pg!bmm!tqbdf!vtfst/!Jo!dpnnvojdbujoh!nz!jnqsfttjpot!boe!wjtjpo!uispvhi!qfs.
tpobm!pqjojpot-!J!pggfs!qspqptbmt-!tvhhftujpot-!qpttjcmf!efwfmpqnfou!npefmt!boe!xbzt!up!efbm
xjui!qspnjofou!dpousbejujpot!jo!tqbdf/!
Qmboojoh-!pshbojtjoh!boe!ibsnpojtjoh!uif!bdujwjujft!pg!tqbdf!vtfst!jo!uif!gvuvsf!bmmpxt!vt
up!pqujnjtf!tpmvujpot!boe!njojnjtf!ofhbujwf!jnqbdu/!Uif!dpoevdufe!bobmztjt!pg!nbot!bdujp.
ot!jo!tqbdf!upebz!jt!dpogspoufe!xjui!uif!wjtjpo!pg!usbejujpobm!bsdijufduvsf-!bt!xfmm!bt!uif!fggfd.
ut!pg!tveefo!vscbojtbujpo/!Uijt!jt!b!dibmmfohf!xijdi!btlt!up!bobmztf!boe!fwbmvbuf!uif!mfwfm!pg

22
efwfmpqnfou!xf!ibwf!sfbdife!up!uijt!ebz-!cvu!bmtp!sfrvjsft!up!gjoe!bmufsobujwf!tpmvujpot/!Uijt
cppl!pggfst!tusbjhiugpsxbse!sfdpnnfoebujpot-!xjui!tdfobsjpt!xijdi!bjn!up!sftpmwf!uif!pctfs.
wfe!dpousbejdujpot-!boe!xjui!efgjojuf!efwfmpqnfou!npefmt/!
Uif!ivnbo!ljoe!jt!mbshfmz!ejtifbsufofe<!ju!jt!efojfe!jut!sjhiut!bt!b!sftvmu!pg!uif!fyufou!boe
dpotfrvfodft!pg!fowjsponfoubm!efhsbebujpo/!Gps!efdbeft!opx!xf!ibwf!cffo!eftuspzjoh!ob.
uvsf-!xjuipvu!sfbmjtjoh!uif!qmbofu!jt!tbdsfe/!Vomftt!xf!dpnf!up!pvs!tfotft!gbtu-!ju!jt!pvs!pxo
tvswjwbm!uibu!xjmm!cf!bu!tublf/!Uif!qvsqptf!pg!uif!fowjsponfoubm!bqqspbdi!up!uiftf!jttvft!jt!opu
up!ebvou-!cvu!sbuifs!up!fodpvsbhf/!Uif!bjn!pg!uijt!cppl!jt!up!esbx!buufoujpo!up!uif!pwfsfydft.
tjwf!boe!bmbsnjoh!fyqmpjubujpo!pg!obuvsbm!sftpvsdft-!xijdi!ejtcbmbodft!uif!qspdftt!pg!efwf.
mpqnfou!pg!uif!qmbofu!Fbsui/!Fdpopnjd!hspxui!jt!dpotuboumz!po!uif!sjtf-!xijmf!ju!tipvme!cf!cb.
mbodfe!xjui!uif!mjnjufe!obuvsbm!sftpvsdft/!Uif!dvssfou!qsbdujdft!jo!uif!pctfswfe!sfhjpo!dmfbs.
mz!efnpotusbuf!jotvggjdjfou!fyqfsujtf!boe!voefsefwfmpqfe!fowjsponfoubm!bxbsfoftt-!xijdi!sf.
tvmut!jo!uif!bsfbt!efhsbebujpo/!Uibu!jt!xiz!uijt!qsfgbdf!cfhjot!xjui!uif!nptu!qspgpvoe!boe
cfbvujgvm!uipvhiut!bcpvu!uif!Fbsui-!mjgf-!fdpmphz///

Zpv!nvtu!ufbdi!zpvs!dijmesfo!uibu!uif!hspvoe!cfofbui!uifjs!gffu!jt!uif!btift!pg!pvs!hsboegbuifst/
Tp!uibu!uifz!xjmm!sftqfdu!uif!mboe-!ufmm!zpvs!dijmesfo!uibu!uif!fbsui!jt!sjdi!xjui!uif!mjwft!pg!pvs!ljo/!Ufbdi
zpvs!dijmesfo!uibu!xf!ibwf!ubvhiu!pvs!dijmesfo!uibu!uif!fbsui!jt!pvs!npuifs/!Xibufwfs!cfgbmmt!uif!fbsui
cfgbmmt!uif!tpot!pg!fbsui/!Jg!nfo!tqju!vqpo!uif!hspvoe-!uifz!tqju!vqpo!uifntfmwft/!Uijt!xf!lopx<!uif!fbs.
ui!epft!opu!cfmpoh!up!nbo<!nbo!cfmpoht!up!uif!fbsui/5

Uif!Vojufe!Obujpot!ebub!xijdi!dmbjn!uibu!b!ivoesfe!njmmjpo!qfpqmf!jo!uif!xpsme!bsf!ip.
nfmftt!sbjtf!dpodfso/!Nbo!ibt!tqjsjuvbm!offet!bt!xfmm-!xiptf!gvmgjmmnfou!jt!mjolfe!xjui!uif!qsp.
wjtjpo!pg!qmbdft!pg!xpstijq-!dvmuvsbm-!fevdbujpobm!boe!nvmujnfejb!gbdjmjujft//-!ps!puifs!befrvb.
uf!tqbdft//-!cvjmejoht-!xijdi!beejujpobmmz!bhhsbwbuft!uijt!jttvf/!
Gvuvsf! efwfmpqnfou! pvhiu! up! ibwf! dfsubjo! dibsbdufsjtujdt! xiptf! hpbm! tipvme! cf! ibsnp.
ojpvt!efwfmpqnfou!)cbmbodfe-!tvtubjobcmf-!xjtf-!xfmm.efmjcfsbufe*-!xjui!jodsfbtfe!fggjdbdz!b.
oe!tpdjbm!kvtujdf/!Uif!qptjujpo!pg!pof!joejwjevbm!jo!tpdjfuz!jt!sfgmfdufe!jo!uif!dpoejujpot!pg!ib.
cjubujpo-!mjgf-!xpsl-!sfdsfbujpo-!boe!uif!rvbmjuz!pg!uif!fowjsponfou/!Jo!uif!qbtu!uif!ipvtjoh!tfd.
ups!xbt!uif!esjwjoh!gpsdf!pg!fdpopnjd!hspxui-!boe!upebz!ju!bmtp!tujnvmbuft!hspxui!jo!uif!sf.
tfbsdife!bsfbt/!Dpvousjft!voefshpjoh!usbotjujpo!up!nbslfu!fdpopnz-!tvdi!bt!pvst-!offe!up
efgjof!dmfbsmz!uifjs!tubodf!boe!buujuveft!xifo!ju!dpnft!up!uif!pckfdujwft!pg!uifjs!ipvtjoh!qpmj.
djft-!xijdi-!vogpsuvobufmz-!eje!opu!ibqqfo!jo!uif!sftfbsdife!sfhjpo/!Uif!dpogmjdu!cfuxffo!ob.

5! Dijfg!Tfbuumft!2965!usfbuz!psbujpo-!beesfttfe!up!Bcsbibn!Mjodpmo-!VT!Qsftjefou!

23
uvsf!boe!vscbojtbujpo!ibt!ejtsvqufe!tqbujbm!ibsnpoz-!boe!uif!pvudpnft!bsf!fbtjmz!wjtjcmf!jo
uif!ipvtjoh!tfdups!bt!xfmm/!Uif!dsjtjt!jt!fwjefou!bt!xf!bsf!gbdfe!xjui!qpqvmbujpo!njhsbujpo-!ef.
wbtubujpo!pg!uif!fyjtufou!ipvtjoh!tupdl-!tqsbxmt-!ejtqvubcmf!rvbmjuz!pg!mjwjoh!dpngpsu-!fud/!Uif
sftvmu!pg!uiftf!qifopnfob!jt!uif!dpoujovjoh!fnjhsbujpo!pg!uif!sfhjpot!qpqvmbujpo/!Qbsu!pg!uif
qspcmfn!tufnt!gspn!uif!ipvtjoh!qpmjdjft!joifsjufe!gspn!uif!qsfwjpvt!tpdjbm!tztufn-!xijmf!uif
tfdpoe!qbsu!jt!mjolfe!up!uif!jobcjmjuz!up!dpvoufs!boe!sftpmwf!uif!ofx!ipvtjoh!dsjtjt!jo!b!ujnfmz
nboofs/!Cvjmejoh!uif!fmfnfout!pg!uif!ofx!tztufn!btlfe!up!nffu!uif!gvoebnfoubm!ivnbo!off.
et!up!qspwjef!ipvtjoh-!fnqmpznfou!boe!ifbmuiz!mjwjoh/!Ju!bmtp!efnboefe!uibu!befrvbuf!tubo.
ebset!bsf!tfu-!xjui!dmfbs!hvjefmjoft!bt!up!uif!dpoevdu!jo!tqbdf!jo!uif!gpsn!pg!b!tfsjft!pg!qsbd.
ujdbm!nfbtvsft-!jo!psefs!up!bdijfwf!uif!pqujnvn!pg!mjwjoh!gps!uif!qfpqmf!joibcjujoh!uif!sfhjpo/
Jo! psefs! up! dsfbuf! b! dmfbs! qpmjdz-! cvjme! uif! dbqbdjuz! pg! sfmfwbou! qspgfttjpobm! jotujuvujpot! boe
nffu!uif!sfrvjsfnfout!offefe!up!ftubcmjti!uif!tztufn!pg!nbslfu!fdpopnz-!ju!jt!ofdfttbsz!up!gj.
obmjtf!uif!pohpjoh!qspdftt!pg!usbotgpsnbujpo!pg!qspqsjfupstijq!sjhiut/!Uif!gvoebnfoubm!hvjef.
mjof!boe!dpvstf!pg!bdujpo!jt!dpoubjofe!jo!uijt!tubufnfou-!xijmf!beifsjoh!up!uif!npefm!gps!uif
uijse!njmmfojvn;!Fotvsbodf!pg!hppe.rvbmjuz!sftjefoujbm!cvjmejoh-!xifsf!exfmmjoht!xjmm!cf!bd.
dfttjcmf!jo!bddpsebodf!xjui!joejwjevbm!gjobodjbm!dbqbdjuz-!xifsf!tpdjbm!qpmjdz!nvtu!opu!cf!ejt.
sfhbsefe-!boe!tfuumfnfout!ibwf!up!cf!dpotusvdufe!jo!ibsnpoz!xjui!obuvsf/
Uif!ofx!nbslfu!fdpopnz!jo!uif!bsfb!pg!mboe!boe!vscbo!qmboojoh!qpmjdjft!ibt!nbef!jowft.
upst!boe!tqfdvmbujwf!efwfmpqfst!uif!lfz!gjhvsft!boe!esjwjoh!gpsdf!pg!fdpopnjd!hspxui/!Up!dsfb.
uf!uif!dpoejujpot!gps!uifjs!voijoefsfe!boe!ujnfmz!efdjtjpo.nbljoh-!uifz!offe!uif!sjhiu!ljoe!pg
fowjsponfou/!Jg!xf!dpnf!up!dpodmvef!uif!qfpqmf!qbsujdjqbujoh!jo!uif!qspdftt!bsf!opu!nbuvsf
fopvhi!gps!uif!ubtl-!ju!jt!uif!pcmjhbujpo!pg!tqbujbm!boe!upxo!qmboofst-!bsdijufdut-!qsftfswbujpojt.
ut-!uif!hfofsbm!qvcmjd!up!sfbdu!.!rvjdlmz-!efdjtjwfmz!boe!jo!b!ujnfmz!nboofs-!jo!bddpsebodf!xjui
qmbot!boe!jo!psefs!up!qspufdu!uif!qvcmjd!joufsftut!)qvcmjd!hppet*/!Uifjs!spmf!ibt!up!cf!sftusjdujwf
boe!uifjs!hpbm!ibt!up!cf!sfejsfdujoh-!cboojoh!ps!fydmvejoh!boz!bdujwjujft!uibu!njhiu!mfbe!up!dpo.
gmjdut!jo!tqbdf!boe!obuvsf/!Sbjtjoh!uif!rvbmjuz!pg!qmbot!jt!uif!qsfwfoujwf-!dpoujovpvt!boe!ubshfu
bdujpo!jo!tqbdf/!Foibodjoh!uif!bqqmjdbcjmjuz!pg!qmbot!cz!nfbot!pg!qsbdujdbm!nfbtvsft!xjuijo!b
tusjdumz! efgjofe! cvu! sfbmjtujd! jnqmfnfoubujpo! qfsjpe-! xjui! qsfdjtf! jnqmfnfoubujpo! qmbot! boe
dmfbsmz!tqfdjgjfe!jnqmfnfoupst-!boe!xjui!tvggjdjfou!gvoejoh!qspwjefe!up!jnqmfnfou!uiptf!qmbot
.!xjmm!fotvsf!uif!qsfdpoejujpot!gps!jnqspwjoh!uif!rvbmjuz!pg!mjwjoh!jo!tfuumfnfout/
Joufotjwf!ufdiopmphjdbm!hspxui!fyqmpjut!sftpvsdft!fydfttjwfmz-!ejtuvscjoh!uif!cbmbodf!jo!ob.
uvsf/!Uif!qsfdfejoh!dfouvsz!xbt!sjhiumz!mbcfmfe!uif!bhf!pg!ufdiopmphz/!Tdbst!bsf!wjtjcmf!fwf.

24
szxifsf!jo!uif!fowjsponfou/!Uif!ofx!fowjsponfoubm!qsjodjqmf-!uif!uijse!hfofsbujpo jo!fowj.
sponfoubm!qsftfswbujpo-!qspwjeft!hvjefmjoft!gps!uif!efwfmpqnfou pg!tfuumfnfout!jo!32tu!dfo.
uvsz-! boujdjqbujoh! b! npsf! cbmbodfe-! tvtubjobcmf! efwfmpqnfou jo! bmm! bsfbt! pg! mjgf! boe! xpsl/
Uif!hpbm!pg!uif!qijmptpqiz!pg!tvtubjobcmf!efwfmpqnfou jt!up!sfqbjs!uif!ebnbhf!nbef!cz!mj.
njujoh! pwfsfyfttjwf! sftpvstf! fyqmpjubujpo-! gjoejoh! bmufsobujwf! sftpvsdft-! sbx! nbufsjbmt-! xijmf
qsftfswjoh!uif!rvbmjuz!pg!pvs!fowjsponfou!gps!uif!gvuvsf!hfofsbujpot/!Ftubcmjtijoh!ibsnpoz!jt
tqbdf!)tjnvmubofpvtmz!jo!tpdjfuz-!fdpopnz!boe!obuvsf*!hvbsboufft!tvddftt!jo!uif!pctfswfe!sf.
hjpo/!Gps!uibu!sfbtpo!ju!jt!ofdfttbsz!up!cfhjo!jnnfejbufmz!uif!bdujpo!up!qsftfswf!uif!obuvsbm!b.
oe!nbo.nbef!fowjsponfout/!B!qbsu!pg!uif!qpqvmbujpo!ibt!bmsfbez!gfmu!uif!offe!up!ftubcmjti!b
cbmbodfe-!tvtubjobcmf-!fowjsponfoubmmz.gsjfoemz!boe!bddfqubcmf!bqqspbdi!up!mjgf!boe!efwfmpq.
nfou!gps!uif!gvuvsf!hfofsbujpot-!jo!psefs!up!qsftfswf!uifjs!pxo!mjwft!boe!uifjs!sjhiu!up!mjwf/!Uif
fufsobm!wbmvft!pg!usbejujpobm!bsdijufduvsf-!xijdi!fyjtut!jo!ibsnpoz!boe!cbmbodf!xjui!obuvsf!)bt
qspwfe!cz!fbsmjfs!sftfbsdi*!tfswf!bt!hvjebodf!bt!up!ipx!up!efbm!xjui!uif!dvssfou!tjuvbujpo!jo!ps.
efs!up!jnqspwf!ju/!Vtjoh!uif!fufsobm!wbmvft!pg!bopoznpvt!bsdijufduvsf!jo!dpoufnqpsbsz!qspevd.
ujpo!xjmm!dsfbuf!uif!njojnvn!dpoejujpot!gps!uif!gbnjmzt!ifbmuiz!mjwjoh-!bt!b!npeftu!dpousjcvujpo
up!uif!qspdftt!pg!tpmwjoh!fyjtufoujbm!boe!ipvtjoh!qspcmfnt!jo!uif!pctfswfe!sfhjpo/!
Uif!mjol!cfuxffo!nbo!boe!gpsftu!jt!pme-!tuspoh!boe!nbojgpme/!Ju!jt!opu!pomz!cjpmphjdbm!jo
dibsbdufs-!cvu!bmtp!fuiojd-!ijtupsjdbm!boe!qiztjdbm/!Ivnbo!efqfoefodf!po!uif!gpsftu!boe!jut
qspevdut!jo!uif!pctfswfe!bsfb!ibt!cffo!bqqbsfou!tjodf!qsfijtupsjd!ujnft!up!uijt!ebz/!Uijt!dmp.
tf-!qsjnfwbm!cpoe!jt!wjtjcmf!jo!uif!dmfbs!nfttbhf!pg!uif!qsbzfs dpnqptfe!boe!tfou!cz!uif
qfpqmf-!xip!bsf!bxbsf!pg!uif!fydfttjwf!fyqmpjubujpo!boe!efhsbebujpo!pg!gpsftut/

Uif!qsbzfs!pg!uif!gpsftu;! ///Nbo-!J!bn!uif!xbsnui!pg!zpvs!ifbsui!evsjoh!dpme-!xjoufs!ojhiut-!zpvs
gsjfoemz!tibef!jo!uif!ipu!tvo/!J!bn!uif!tvnnju!pg!zpvs!ipvtf-!uif!qmbolt!pg!zpvs!ejojoh!ubcmf-!uif!cfe
zpv!tmffq!jo!boe!uif!xppe!zpv!nblf!cpbut!gspn/!J!bn!uif!iboemf!pg!zpvs!ipf-!uif!epps!pg!zpvs!qfo-
uif!xppe!pg!zpvs!dsbemf!boe!dbtlfu/!J!bn!uif!csfbe!pg!hppeoftt!boe!uif!cmpttpn!pg!hppeoftt/!Mjtufo
up!nz!qsbzfs;!ep!opu!eftuspz!nf"6

Xppet!boe!hsffo!tqbdft!jo!boe!bspvoe!tfuumfnfout!xfsf!bmxbzt!pg!hsfbu!jnqpsubodf/!Xf
nvtu!opu!gpshfu!uibu!uif!qsjnbsz!qvsqptf!pg!gpsftut!tvsspvoejoh!tfuumfnfout!jt!opu!nbovgbduv.
sf-! cvu! sbuifs! qspufdujpo! )boujfsptjwf-! izespmphjdbm-! bftuifujd-! izhjfojd-! tbojubsz///*! boe! tpdjbm
)pyzhfo!qspevdujpo-!bjs!gjmusbujpo-!tqbdf!vtfe!gps!sftu!boe!sfmbybujpo///*/!Uif!qvsqptf!pg!xppet
boe!hsffo!tqbdft!jo!tfuumfnfout!jo!ufsnt!pg!uifjs!qspufdujwf!boe!tpdjbm!jnqbdu!jt!up!vqhsbef!uif

5 Uijt!ufyu!sfbe!po!uif!2:::!Ofx!Zfbs!dbse!qvcmjtife!cz!uif!Tubuf!Foufsqsjtf!Gpsftut!pg!Tsqtlb-!uif!Sfqvcmjd!pg!Tsqtlb/

25
rvbmjuz!pg!uif!fowjsponfou!)njdspdmjnbuf*/!Uifz!bsf!vobwpjebcmf!cfdbvtf!uifz!nblf!ivnbo!mj.
wjoh!npsf!dpngpsubcmf!boe!fbtjfs!up!cfbs/!Bt!xf!bsf!bxbsf!xf!bsf!mjwjoh!jo!uif!)Xftufso*!Cbm.
lbot-!b!sfhjpo!dibsbdufsjtfe!cz!ovnfspvt!dpousbejdujpot-!xiptf!qpqvmbujpo!ibt!up!sfdpogjsn
jut!ejtqvufe!obujpobm-!dvmuvsbm!boe!tqjsjuvbm!bggjmjbujpo!xjui!uif!Fvspqfbo!djwjmjtbujpo-!xf!ibwf!up
mbz!hppe!gpvoebujpot!gps!uif!gvuvsf/!Xf!pvhiu!up!efgjof!uif!ejsfdujpo!jo!xijdi!xf!tipvme!ef.
wfmpq!boe!b!tqfdjbm!npefm!gps!uif!gvuvsf!cz!sfmzjoh!po!usbejujpobm!fyqfsjfodft-!wbmvft!pg!uif!qb.
tu-!cz!tubzjoh!bmfsu!gps!dpogmjdut!jo!tqbdf!boe!mfbsojoh!gspn!pvs!njtublft/!Xf!pvhiu!up!nblf!uif
nbobhfnfou!pg!tqbujbm!efwfmpqnfou!jo!uif!Sfqvcmjd!pg!Tsqtlb!npsf!fggjdjfou!boe!vtfgvm!po!b.
mm!mfwfmt/!Benjojtufsjoh!qpmjujdbm-!benjojtusbujwf!boe!fdpopnjd!hpwfsobodf!upebz!nfbot!usbjoj.
oh!uif!qbsujdjqbout!jowpmwfe!jo!tqbdf!po!ipx!up!svo!uif!qpmjdz!pg!ejtusjcvujpo!boe!vtf!pg!obuv.
sbm-!fdpopnjd!boe!tpdjbm!sftpvsdft/!Ju!jt!ofdfttbsz!up!dsfbuf!bo!jotujuvujpobm!boe!benjojtusbujwf
gsbnfxpsl!bt!uif!lfz!nbobhfnfou!fmfnfou!uibu!xpvme!bmmpx!qfpqmf!xjui!ejggfsfou!joufsftut!up
dppqfsbuf!boe!dppsejobuf!uifjs!bdujpot!jo!tqbdf!jo!b!upmfsbou!nboofs/!
Uif!tuvez!Ibsnpoz!boe!Dpogmjdut!jo!Tqbdf!jefoujgjft-!bobmztft!boe!tqfdjgjft!pof!tvdi!dpo.
dfqu/! Ju! pggfst! tpnf! qpttjcmf! tdfobsjpt-! qspkfdujpot! pg! efwfmpqnfou! jo! uif! gvuvsf-! boe! hjwft
tvhhftujpot!pg!ipx!up!sftpmwf!uif!dpogmjdut!pctfswfe!jo!tqbdf/!Uif!cppl!jt!uif!sftvmu!pg!tfwf.
sbm!zfbst!pg!sftfbsdi!pg!uif!sfhjpo/!Uif!qsftfoubujpo!pg!uif!fyqfsjfodf!pcubjofe!jo!uif!bsfb!pg
qmboojoh-!tqbujbm!efwfmpqnfou-!eftjho!boe!fowjsponfoubm!qsftfswbujpo!tifet!mjhiu!po!tpnf!pg
uif!btqfdut-!xijmf!uif!ftubcmjtife!boe!pctfswfe!wbmvft!qspwjef!hvjefmjoft-!qpttjcmf!efwfmpq.
nfou!spvuft-!boe!pggfs!b!qsbdujdbm!hvjef!gps!uif!gvuvsf!tvtubjobcmf!tqbujbm!efwfmpqnfou!pg!uif
sftfbsdife!bsfb/
Uijt!cppl!jt!joufoefe!gps!tuvefout-!jotusvdupst-!qspgfttpst-!uiptf!xip!bqqsfdjbuf!uif!tdip.
mbstijq!pg!dpotusvdujpo!boe!fowjsponfoubm!qsftfswbujpo-!qmboojoh-!eftjho!boe!fevdbujpobm!jo.
tujuvujpot-!foufsqsjtft-!uiptf!xip!joufotjwfmz!vtf!obuvsbm!sftpvsdft-!ejtqptf!pg!uif!czqspevdut
pg!uifjs!qspevdujpo!jo!obuvsf-!qpmjujdbm!boe!opohpwfsonfoubm!pshbojtbujpot-!bmm!zpvoh!qfpqmf
joufsftufe!jo!uif!jttvft!pg!tqbujbm!qmboojoh-!efwfmpqnfou!boe!nbobhfnfou-!bt!xfmm!bt!mpwfst
pg!obuvsf/!J!ipqf!uif!cppl!xjmm!npujwbuf!uifn!gps!gvuvsf!kpjou-!nvmujejtdjqmjobsz!xpsl!po!qsf.
wfoujwf!sftpmvujpot!gps!dpogmjdut!jo!tqbdf!bu!bo!fbsmz!tubhf!pg!qsfqbsbujpo!pg!efwfmpqnfou!boe
jnqmfnfoubujpo!qmbot/!Uif!hpbm!pg!uif!xpsl!jt!up!pggfs!ibsnpojpvt!boe!ufssjupsjbmmz!bddfqubc.
mf!efwfmpqnfou!pg!nbo!jo!uif!Sfqvcmjd!pg!Tsqtlb/
J!xpvme!mjlf!up!fyqsftt!nz!hsbujuvef!bhbjo!up!bmm!uiptf!xip!bttjtufe!jo!qvcmjtijoh!uif!nb.
ovtdsjqu/!J!bn!qbsujdvmbsmz!hsbufgvm!up!uif!sfwjfxfst!pg!uif!cppl-!uif!sftqfdubcmf!qspgfttpst!Wmb.

26
ejnjs! Mvlj~-! Csbojtmbw! Tupkbopwj~-! Njmpsbe! Sbmfwj~-! Wmbebo! ]plj~! boe! Sbejwpkf! Ejovmpwj~/! J
pxf!bo!jnnfotf!efcu!pg!hsbujuvef!up!bmm!pg!nz!dpmmfbhvft!xip!sfbe!uijt!qbqfs!boe!xiptf!sf.
nbslbcmf!fggpsut-!vtfgvm!bewjdf!boe!tvhhftujpot!hsfbumz!dpousjcvufe!jo!spvoejoh!pgg!uif!nb.
ovtdsjqu/!Bmm!uiptf!xip!J!ibwf!gbjmfe!up!nfoujpo!ifsf!tipvme!dfsubjomz!cf!bxbsf!pg!nz!hfovj.
of!bqqsfdjbujpo!pg!uifjs!dpousjcvujpo/

Bvuips

Lfz!! xpset;!! ibsnpoz-!dpogmjdu-!tqbdf-!fowjsponfou-!tvtubjobcmf!)cbmbodfe-!ufssjupsjbmmz!boe!tqbujbmmz!bd.


dfqubcmf-!tnbsu-!ibsnpojpvt-!dppsejobufe*!efwfmpqnfou! gps!bmm!ujnft/
Sfnbsl; Uif!gpmmpxjoh!ufsnt!bsf!gsfrvfoumz!vtfe!up!efopuf!usbejujpobm!bsdijufduvsf;!bopoznpvt-!tqpo.
ubofpvt-!bsdijufduvsf!xjuipvu!bsdijufdut///!Bt!tvdi-!uifz!xjmm!cf!gpvoe!jo!uif!ufyu-!bmpoh!xjui!uif!ufsnt
qpqvmbs!bsdijufduvsf-!bsdijufduvsf!nbufsjbmjtfe!jo!xppe-!xijdi!bmm!sfgfst!up!uif!bcpwf.tubufe!ufsn/!
Tfwfsbm!ufsnt!bsf!vtfe!joufsdibohfbcmz!jo!uif!ufyu!up!efopuf!uif!qifopnfopo!pg!fowjsponfou/

27
1.0. UVOD

"Svako je kova~ svoje sre}e, ali i nesre}e!"


(Narodna poslovica)

Izvjestan broj stru~nih, savjesnih qudi poku{ava danas


upozoriti na probleme u prostoru, koji izazivaju {tetne
posqedice po prirodu i ~ovjekovu sredinu. Istra`ivawa
daju jasan signal kako da se (u ukupnoj razvojnoj politici
ovih prostora, oblast prostornog planirawa, ure|ewa i
upravqawa prostorom i za{titom ~ovjekove sredine), kroz
planske dokumente (razvojne i provedbene planove) unapri-
jede. Nezaobilazan je to i obavezuju}i korak ka budu}oj
Strategiji prostorno odr`ivog razvoja Republi-
ke Srpske.
Prva konferencija Ujediwenih nacija (UN) o ~ovjekovoj
sredini odr`ana je u Stokholmu 1972. godine i na woj je
donesena Dekleracija o `ivotnoj sredini. Druga konferen-
cija o `ivotnoj sredini i wenom razvoju6 odr`ana je u Rio
de @aneiru, Brazil, 1992. godine. Taj istorijski Skup o
Zemqi doga|aj je bez presedana u bli`oj pro{losti, jer je
usmjerio svu svjetsku pa`wu na rje{avawe najkriti~nijih
pitawa, usvojio Akcioni plan za 21. vijek, Agendu 21.
Pred stru~wake je postavqeno pitawe: Kako za{tititi
i odbraniti ~ovjeka od samog sebe? Upozorewe za pozna-
vawe i prou~avawe pro{losti sa`eto je u staroj latinskoj
izreci: Ijtupsjb! ftu! nbhjtusb! wjubf - istorija je u~iteqica
`ivota. Studioznim prou~avawem pro{losti, uva`avawem
wenih vrijednosti, u~e}i se na propustima i suprotnosti-
ma u prostoru, nastoji se kvalitetnije organizovati `ivot,
sadr`ajnije planirati budu}nost. Tragaju}i za kulturnim
indentitetom, osobeno{}u iz pro{losti, ~ovjek ni jednog Pogledi na netaknut ambijent mo~varno-barskog kompleksa sa
trenutka ne smije negirati ili ignorisati istoriju drugih. panoramom Motajice u zale|u.

6 Na konferenciji su usvojeni sqede}i dokumenti: 1. Dekleracija UN o `ivotnoj sredini i razvoju, 2. Konvencija o biodiver-
zitetu, 3. Konvencija o promjeni klime, 4. Agenda 21.

28
Umjesto da budemo zaslijepqeni nacionalnim ponosom,
potrebno je da preuzimemo pouke iz pro{losti, kreirati
sopstvene vizije, kako bismo im omogu}ili prakti~nu
primjenu danas i trasirali jasan razvojni put u budu}no-
st, grade}i prihvatqiv i osoben obrazac.
Ekolo{ka kriza na na{oj planeti rezultat je raz-
voja dva paralelna sistema: prirodnog (koji se razvija
i funkcioni{e spontano, samoreguli{u}i) i dru{tve-
nog (koji tokom svog razvoja prekomjerno koristi prirod-
ne resurse, ~ime remeti ravnote`u u prirodi). Nedo-
voqno razvijena svijest o me|usobnoj povezanosti i uslo-
vqenosti ovih sistema u prirodi rezultirali su uni{-
tewem zna~ajnog dijela te{ko obnovqivih resursa. Ubr-
zan dru{tvenoekonomski razvoj opredijelio je ~ovjeka ka
zadovoqewu sopstvenih potreba. Posqedica tih nesmot-
renih aktivnosti ~ovjeka u prostoru je period intenzivnog
uni{tavawa prirode (pretvarawa u privatni kapital), uz
Grupa entuzijasta koja se okupila na mostu rijeke Mature u namjeri
da aktivira projekt za{tite i unapre|ewa mo~varno-barskog kom-
vra}awe nusprodukta iz proizvodwe u vidu otpada, ne
pleksa Barda~a shvataju}i da te nesmotrene aktivnosti ugro`avaju sop-
stveni opstanak qudi na Zemqi. Enormno brz napredak
savremenih tehnologija omogu}io je ~ovjeku i podsticao ga
da ovlada prirodom po svaku cijenu. Posqedica tih aktiv-
nosti jeste otu|ewe - otpriro|ewe ~ovjeka u pros-
toru. Poslije konferencije u Riu odr`ane su jo{ dvije
konferencije (Samit+5 i Samit+10, poznatiji pod nazi-
vom Rio+5, Rio+10, sa ciqem da se preko Izvje{taja
svih zemaqa u~esnica sagleda postignuti napredak i utvr-
de daqi koraci ka efikasnijoj primjeni principa odr`i-
vosti. Danas, u trenutku kad je svijet izuzetno bogat mate-
rijalnim dobrima te dostigao visok nivo tehni~kog razvo-
ja, nalazimo se u apsurdnoj situaciji, u kojoj ~ovjek biva
li{en elementarnih uslova za `ivot: zdrave
Plakat projekta koji je nagra|en na Salonu urbanizma u Novom Sadu 2006. `ivotne sredine (vode, vazduha, zemqi{ta itd.).

29
Cjelokupna dru{tvena zajednica, u nastojawu da ispuni sopstvene, zacrtane ciqeve razvo-
ja, ~ini to po cijenu devastacije ~ovjekove sredine, prirode, prostora. Na{a
neaktivnost na razja{wewu uo~enih konflikata rezultira sopstvenom neodgovorno{-
}u prema budu}im generacijama. Trenutna devastacija prirode je izuzetno slo`ena.
Izazov je to stru~wacima svih profila da kroz zajedni~ki rad, na partnerskim
principima, na teoretskom i prakti~nom planu daju svoj aktivan doprinos u razum-
nom rukovo|ewu prostorom kao prirodno raspolo`ivim resursom koji nam je na raspola-
gawu u kriti~no ograni~enim koli~inama.

1.1. Razvoj ekolo{ke svijesti

"... jedna od ~ovjekovih slabosti je wegova mala i ograni~ena


sposobnost predvi|awa, naro~ito kada su u pitawu ne sitne i svakod-
nevne, nego krupne i sudbonosne stvari."
(Ivo Andri}, Znakovi pored puta)

U tragawu za podacima o razvoju ekolo{ke misli razumno je


krenuti od postanka civilizacije. Prvi problemi u prostoru do-
veli su do devastacije prirode, ugro`en je sklad, isprovoci-
ran razvoj ekolo{ke misli. Sve do starog vijeka nema pi-
sanih dokumenata, ali je poznato da je ~ovjek bio izlo`en izmje-
nama prirode od wenog postanka. Promjene su u po~etku bile
prouzrokovane uglavnom prirodnim pojavama i elementarnim
nepogodama, u vidu erupcija vulkana, klizi{ta, odrona, swe`nih
lavina, po`ara, olujnih vjetrova, bujica, poplava... U mla|em
neolitu ~ovjek je zna~ajno uticao na prirodu, kr~io je i palio
{ume kako bi do{ao do obradivog zemqi{ta. To je dovelo do
zna~ajnog porasta ugqen-dioksida (DP3) u atmosferi. Tim nes-
motrenim aktivnostima ~ovjeka u prostoru prouzrokovane su pr-
ve klimatske promjene. Zamijeniv{i dio {umskog zemqi{ta ora-
Rasuti otpad, na nekontrolisanim odlagali{tima, uz vodotoke,
nicama, ~ovjek je brzo dolazio u situaciju da plodno tlo napu{- na obradivim povr{inama, uz puteve i u prirodnim rezervati-
ta nakon nekoliko godina eksploatacije, ~ine}i na taj na~in ma sigurno je ozbiqan problem istra`ivane teritorije

30
dvostruku gre{ku u prostoru. Tu gre{ku ozna~ili smo kao zapa`en konflikt ~ovjeka i pri-
rode. S porastom broja stanovnika na planeti rasle su potrebe qudi, ~ime je nedostatak
obradivih povr{ina postao sve istaknutiji. Uticaj poqoprivredne revolucije na `ivotnu
sredinu zna~ajan je i o~igledan, moglo bi se re}i, sli~an industrijskoj revoluciji. Borba
pe}inskog ~ovjeka za opstanak u surovim klimatskim uslovima i prirodni instinkt, odbram-
beni mehanizam `ivotiwa koje je lovio, rezultirali su spontano uspostavqenim ba-
lansom u prirodi i prostoru na principu samoodr`awa, u borbi suprotnosti. Bez obzi-
ra na to {to nemamo pisanih dokumenata o tome, ~iwenice ukazuju da se tako spontano iz-
balansiran razvoj u prirodi mo`e smatrati ekolo{ki ispravnim sve do momenta kad
~ovjek ovladava oru|ima za zna~ajnije intervencije u prostoru.

Najstariji zapisi o razvoju ekolo{ke svijesti zabiqe`eni su ...na sanskritskom pis-


mu, 2000. godine pre nove ere:...voda koja nije ~ista mora se pre~istiti kuvawem na vat-
ri ili zagrevawem na suncu, ili potapawem vrelog gvo`|a u wu, ili mo`e da se pre~isti
kroz pesak i krupniji {qunak, a onda se ostavi da se ohladi.7 ...Dok zemqa traje ne}e
nestati ni setve ni `etve, ni studeni ni vru}ine, ni
leta ni zime, ni dana ni no}i,8 u stvari, dok ne ug-
rozimo `ivotne uslove ~ovjeka na Zemqi. Pravos-
lavni hri{}anski postulati tuma~e se tako da
je:...Bog podario zemqu ~ovjeku kako bi se na woj ra-
|ao, razmno`avao, `ivio,...obra|ivao je, ubirao
plodove svog rada sa we, kao i plodove iz prirode.
Dozvoqeno mu je kori{}ewe zemqi{ta, ali ~ovjek,
postupaju}i po tim kanonima, ima obavezu da zemqu
sa~uva i unaprijedi, tj. omogu}i weno kori{}ewe bu-
du}im pokoqewima u kvalitetnijem stawu od zate~e-
nog. Iz izlo`enog da se zakqu~iti da je Pravoslav-
na crkva na ovim prostorima od postanka propo-
vijedala adekvatne mjere za{tite sredine
kroz vjerska u~ewa.9 Statutom Dubrova~ke re-
publike iz 1272. godine, kod regulacije i izgradwe
Jo{ od praistorije ~ovjek nastoji da poboq{a uslove `ivota, jo{ od praistorije
oslikavawem pe}ine; oslikani motivi u funkciji su dobijawa naklonosti bogova za grada propisani su na~ini prevencije i eliminacije
uspje{an lov.

7 Mara \ukanovi}, Ekolo{ki izazov, Elit-Beograd, 1991, str. 50.


8 Biblija, Stari i Novi zavet, poglavqe Postajawe, Pokvarenost qudskog roda - Potop, izdava~ Dobra vest, Novi Sad
1989, str. 5.
9 Vidi vi{e u kwizi Pravoslavna crkva i `ivotna sredina, UIF!PSUIPEPY!DIZSDI!BOE!FOWJSPONFOU-!2::3/!cbz!Flep.
ujlf!Buifopo!T/B-!Njojtusz!pg!Gpsfjho!Bggbjst/

31
{tetnih uticaja u ~ovjekovoj sredini. Odre|eni su i propisani neophodni uslovi za:
...kvalitetno osun~awe gra|evina, pad ulica, redovno i kvalitetno prawe ulica, utvr|e-
ni su nagibi kako bi ih ki{a kvalitetno spirala, izgradwu javne kanalizacije, septi~kih
jama i wihovo odr`avawe, zabranu bacawa otpadaka... U stru~noj literaturi poznat je
Edikt o kontroli upotrebe ugqa za lo`ewe u nekim dijelovima Londona iz 1273. godine,
koji je imao namjeru da za{titi vazduh i zdravqe qudi. Me|u prvim normativnim aktima o
za{titi sredine bio je britanski Zakon o gradskoj higijeni, iz 1388. godine, kojim je de-
finisano bacawe otpadaka u jarkove, rijeke i druge vodotoke. U Londonu je 1436. godine
postojala i Uredba o kanalizaciji i ~isto}i grada. Sve izlo`eno predstavqa po~etne ak-
tivnosti razvoja svijesti o za{titi ~ovjekove sredine.
Prethodna analiza dokazuje da su pristupi za{titi sredine razvijani i mi-
jewani tokom minulih vijekova u svim zemqama. Detaqan istorijski pregled
udaqio bi nas od zadatka. Rad nema namjeru da hronolo{ki i sistematski izlo`i ukupan
razvoj ekolo{ke svijesti u svijetu i kod nas. Namjera je bila pokazati vjekovnu nit kon-
tinuiteta u razvoju svijesti o za{titi sredine, koja se provla~i kroz cijelu isto-
riju qudske civilizacije. Misao o za{titi tra`ila je uvijek nove, adekvatnije obras-
ce primjene, ali su je nivoi razvoja dru{tvenih odnosa i svijesti gra|ana ograni~a-
vali i sputavali. Posqedica neadekvatne za{tite rezultirala je bespo{tednom ek-
sploatacijom (profit, spekulativne aktivnosti u prirodi), s namjerom ostvarivawa sop-
stvene koristi, na {tetu prirode i svih korisnika prostora.
O{te}ewe i zaga|ewe prirode de{avalo se isprva spontano, da bi se s razvojem dru{-
tva sve ~e{}e odvijalo namjerno i ciqano. Utvrdili smo da prvo zna~ajnije ugro`avawe
prirode datira jo{ iz neolita, kroz proces paqewa i kr~ewa {uma. Prema Ekolo{ko-veg-
etacijskoj rejonizaciji BiH, vegetacija cijele BiH bila je {umska. Za samo sto godina ~ovjek
je svojim nesmotrenim aktivnostima u prostoru prepolovio tu povr{inu. Analizira li se
danas detaqnije kvalitet {umskog kompleksa i izda{nost {uma na istra`ivanoj teritori-
ji, shvati}emo da je ovaj resurs ozbiqno doveden u pitawe. To zahtijeva potpuno nov
pristup u upravqawu wime. U praksi su se pojavili (administrativno i prisil-
no) razni oblici za{tite sredine, kao reakcija i odgovor na u~estalu degradaciju
prirode. Zajedni~ki pokazateq svih propisa o za{titi sredine iz daleke pro{losti je ra-
sutost po specijalisti~kim zakonima, naj~e{}e u zakonu o javnom zdravstvu i gra-
|anskom zakonu.

32
Fokus u istra`ivawima dat je periodu nastanka teorija o za{titi sredine, ka-
ko bi se uspostavile smjernice za razrje{ewe uo~enih problema iz bliske pro{losti.
^ovjek je, zahvaquju}i dostignutom nau~no-tehni~kom progresu i industrijskoj revoluciji, u
velikoj mjeri uspio ovladati prirodom. Prekomjerno iskori{}avawe resursa prirode mi-
jewa prirodni ciklus, smawuje kvalitet `ivotnog okru`ewa, ugro`ava opstanak qudi.
U~estali nasrtaji na prirodu zahtijevaju hitna rje{ewa za budu}nost. Sukob bios-
fere, kao naslije|ene sredine, i tehnosfere, koju je ~ovjek svojim razvojem stvorio, na-
la`u hitan povratak harmonije u prostoru.
Prva generacija pristupa za{titi `ivotne sredine u minulom vijeku zasnivala se na
ograni~avawu emisije zaga|uju}ih materija iz procesa proizvodwe i postrojewa u priro-
du. Sredstva prinude, ograni~ewa i zabrane, restriktivne metode, usmjeravale su
i ograni~avale razvoj. Problem nagomilanog otpada iz tehnolo{kih procesa proizvo-
dwe rje{avan je razrje|ivawem tokom {ezdesetih godina HH vijeka. Drugi pristup za{titi
`ivotne sredine karakteristi~an je po sagledavawu problema iz bliske budu}nosti. Se-
damdesetih godina minulog vijeka desili su se brzi i ne`eqeni procesi, koji su preobra-
zili prostor. Pitawe za{tite sredine postalo je aktuelna tema dana. Pojavile su se dvi-
je orijentacije u pristupu problematici za{tite sredine. Jedni su smatrali da problem
izazvan (ne)odgovaraju}im razvojem treba rje{avati mijewaju}i razvoj, svode}i ga na is-
kqu~ivo tehni~ko pitawe - rje{avawe uzroka, dok je druga orijentacija uo~ila
pojave velikih emisija zaga|uju}ih materija, opredijeliv{i se za mjere za{tite, sana-
cije, zabrane, korektivne akcije rje{avawa posqedica. Pojavile su se razli-
~ite teorije i pokreti za{tite, izra`eni u doktrini nultog rasta, odnosno zadr`avawu
stawa tubuvt!rvp. Zaga|uju}e emisije u prostoru pospremane su putem pre~ista~a, fil-
tera. Osamdesetih godina HH vijeka proces recikla`e progla{en je za spasonosno rje-
{ewe. U stvari, ponovo su rje{avane samo posqedice, jer su tro{kovi recikla`e
~esto bivali skupi i previsoki. De{avalo se ponekad da neodgovaraju}i tehnolo{-
ki postupci recikla`e prirodi donose vi{e {tete nego koristi. Zajedni~ko
u svim pristupima jeste konstatacija da se pitawe proizvodwe otpada nije rje{avalo pre-
ventivno i integralno. Nije sagledavan cjelokupan `ivotni ciklus proizvoda, te se nije
mogla sprije~iti pojava otpada na izvoru, mjestu nastanka.
Branislav Krsti}, ~ovjek ovih prostora, u kwizi ^ovjek i prostor10 usprotivio se tada
proklamovanoj za{titarskoj tezi. Vizionarski je, na vrijeme, uo~io gre{ku limitirawa

10 Branislav Krsti}, ^ovjek i prostor, Svjetlost, Sarajevo, 1982.

33
razvoja. Shvatio je da nije mogu}e sa~uvati staru sredinu korigovawem, ograni~avawem raz-
voja. Procijenio je mogu}nost sanirawa postoje}eg stawa, samo nastavkom razvoja uz pravil-
no upravqawe dru{tvenim razvojem i za{titu svih komponenata sredine, uspostavqawem
adekvatnog balansa i ravnote`e ~ovjeka i prirode na novom, vi{em stepenu usagla{enog raz-
voja, gdje ...su{tina nije u zaga|ewu sredine; razvoj je u pitawu,11 jer su qudi u poziciji da
upravqaju prirodnom i urbanom sredinom onoliko koliko upravqaju odnosima u dru{tvu. U
predgovoru kwige ^ovjek i prostor recezenti su zapisali: ...suprotstavqaju}i se za{ti-
tarskoj tezi - {to je tada zna~ilo plivawe protiv matice, prisutnoj i kod nas - zastupa tezu
da na sve probleme odnosa ~ovjeka i prostora, ~ovjeka i sredine, treba gledati sa stanovi{-
ta razvoja; hod naprijed je svojstven ~ovjeku i samo je u pitawu dru{tvena sadr`ina toga ho-
da. Sva pitawa koja taj odnos postavqa mogu}e je rje{avati samo daqim, kvalitativno iz-
mijewenim razvojem dru{tva.12 Izneseni argumenti dokazuju da je biv{a, zajedni~ka dr`ava
samo parcijalno regulisala segment za{tite sredine. Restriktivni zakoni, ciqano ograni-
~avawe razvoja, bez cjelovitog sagledavawa uzroka, nisu ni mogli dati zna~ajnije rezultate.
Dualizam je uslovio potrebu za izradom cjelovitog sistema za{tite ~ovjekove sredine. Pre-
ventivne mjere i aktivnosti u prostoru treba usmjeriti u pravcu poboq{awa uslova, mje-
rewa, pra}ewa, monitoringa, {to }e s vremenom sve vi{e dobijati na zna~aju.

Prirodna i logi~na veza ku}e i prirode osigurava spontanost, prisnost, udobnost. Umjesto betona, asfalta.., primjena prirodnih materijala je zdravija, logi~nija,
mikroklima je kvalitetnija, a zemqi je omogu}eno da di{e, posebno kad su klimatski uslovi povoqni.

11 Isto djelo, str. 57.


12 Isto djelo, Predgovor, Dragutin Kosovac i Vladimir-Braco Mu{i}, str. 2.

34
Tre}a generacija u oblasti za{tite sredine i razvoja dru{tva pi-
tawe za{tite integralno sagledava i rje{ava. Prirodu i iz-
gra|enu sredinu razmatra i sagledava kompromisno, a me|usobni odnos
usagla{ava partnerski. Time su u dru{tveni i tehnolo{ki razvoj unese-
ne zna~ajne promjene. Postavqa se pitawe: Da li aktivnosti ~ovjeka uop-
{te mogu koristiti prirodi, i u kojoj mjeri? Za{tita `ivotne sredine pre-
rasta u novi koncept skladnog, humanog razvoja. Osnovni princip integ-
ralnog planirawa i ure|ewa prostora svodi se na zadovoqewe
potreba ~ovjeka uskla|enog sa kapacitetom prirode, da bis-
mo omogu}ili teritorijalno prihvatqiv i odr`iv razvoj. Princip od-
r`ivog razvoja zahtijeva kompromisno usagla{ene uslove zdravog `i-
"Arhitektura i umjetnost imaju odgovornost da se
obra}aju istoriji i zbivawima. "
vota svih stanovnika planete. Podr`an je i preporu~en rezolucijom UN
Ebojfm!Mjcftljoe! 1987. godine. Termin odr`iv podrazumijeva ograni~avawe i zausta-
vqawe prekomjernog iscrpqivawa re-
sursa iz prirode, uz pove}awe ekolo{ke
efikasnosti i racionalnosti wihovog
kori{}ewa. Kori{}ewe prirodno te{ko
obnovqivih resursa treba svesti na mi-
nimalnu mjeru, a obezbijediti nove al-
ternativne, zamjenske izvore. Time bi
~ovjeku bilo omogu}eno da uspostavi rav-
note`u u prirodi, u svim procesima, pos-
tepeno, korak po korak, stvaraju}i zajed-
ni~ki sistem vrijednosti i kompromisa.
Postavqeni ciq je harmonija priro-
de i izgra|ene sredine u prosto-
ru, sa o~uvanim vrijednostima humanog,
zdravog `ivota ~ovjeka, danas i u budu}-
nosti, na istra`ivanim prostorima.
Stvarawe uslova za primjenu Agende
Imamo zna~ajnu odgovornost i obavezu kad interveni{emo u prirodi - ekolo{ki vrijednom prostoru, 21, sa posebnim akcentom na oblast
ponu|eno rje{ewe ne ostavqa tragove gra|ewa, prenosivo je i sklopivo.., omogu}uje komfor, nema
zaga|ewa jer je integrisano u okru`ewe sa obloga od prirodnih materijala, te je iz pomenutih razlo- planirawa, ure|ewa prostora i za{tite
ga i prihvatqivo. ~ovjekove sredine, uz pravilno upra-

35
vqawe dru{tvenim razvojem, nudi mogu}e pravce budu}eg razvoja.
Sveobuhvatna analiza vrijednosti pro{losti i zate~enog stawa os-
vjetqava odre|ene aspekte iz kojih izvla~imo pouke i preporuke za
planski razvoj u budu}nosti. Sprovedena istra`ivawa nude jasne
smjernice za unapre|ewe kvaliteta `ivota.
Prva generacija ekolo{kih arhitekata, skoro bez izuzetka,
do{la je do saznawa da se priroda mora za{tititi od sve ve}ih des-
truktivnih posqedica gra|ewa. Svaka qudska aktivnost, a naro~ito
gra|ewe, ukloni ne{to od prirode, zato priroda i kultura ne
mogu biti shva}eni kao dva odvojena, iskqu~iva sistema.
Analiza postoje}eg stawa ura|ena je selektivno i ciqano,
u namjeri sticawa pozicije preventivnog uo~avawa i rje{avawa kon- "Mnoge porodi~ne ku}e napravqene su od cigle, betona,
flikta ~ovjeka i prirode, stvaraju}i preporuke i smjernice drva i stakla, a neke su napravqene jo{ i od ma{te. O
wima je rije~."
kao preduslov za budu}i planski razvoj istra`ivane teritorije. Ple{tina

Gsbol!Mmpze!Xsjhiu-!Spcjf!Ipvtf
Ku}a {titi korisnike u svim prilikama i nezavisno od promjena spoqa{wih okolnosti koje su prolaznog karaktera. Za{tita pru`a ono {to se zove udob-
nost u arhitekturi. Elementi udobnosti ku}e mogu se definisati kroz osnovne vrste za{tite stanara ili korisnika, kao {to su: za{tita od atmosfer-
skih nepogodnosti, od hladno}e ili vru}ine, od ki{e, snijega, vjetra, sunca, zaklon od buke (radi odmora), zaklon od pogleda, intimnost, sigurnost od
napada~a i lopova, dok izolacije obezbje|uju higijenske uslove za zdrav `ivot; ~isto}a, temperatura, zdravi materijali, zdrava sredina itd... sve te
ugodnosti osigurava ma{ta, ideja vodiqa stvaraoca u skladu sa zahtjevima investitora.

36
1.2. Naslije|eno stawe

I kad qude grdimo sa puno razloga, ne smemo izgubiti ose}awe mere i granice. Stvarajte i ut-
vr|ujte nove mere, ali ne prezirite stare i ne razarajte ih bez potrebe, jer na wima ~esto po~iwu
nove. (Ivo Andri})

Teritorija BiH, kao federalna jedinica i sastavni dio biv{e Jugoslavije, u strate{kom
planu razvoja zemqe bila je predodre|ena za sirovinsku i energetsku bazu
privrednog razvoja.13 Na prostorima BiH razvijane su bazi~ne i vojne industrije. To je
rezultiralo visokim nivoom industrijskog zaga|ewa unutar zajedni~ke dr`ave. BiH
je imala velike emisije zaga|uju}ih materija, ali su puferske sposobnosti prirode bile vi-
soke, a prekograni~ni unos zaga|ewa nizak. To je rezultiralo ~iwenicom da ukupna zaga|e-
nost i nije bila enormno izra`ena. Dru{tveno-ekonomski razvoj socijalisti~kog na~ina
privre|ivawa prekomjerno je iskori{}avao prirodne resurse. Proizvodwe su
bile zasnovane na zastarjelim tehnologijama, ~ime su vr{ile velike emisije zaga|uju-
}ih materija u prirodu. Nedostatak odgovornosti i transparentnosti, koji su naslije-
|eni u pro{losti, lo{a su i neperspektivna osnova za izbalansiran razvoj dru{tva,
ekonomije i ekologije u budu}nosti. Samoupravni socijalizam je imao tr`i{te, ali su pra-
vila tog tr`i{ta bila druga~ija, nisu uva`avala zahtjeve za{tite sredine. Cijene
proizvoda diktirane su od strane dr`ave, a u wih nije ugra|ivan segment za{tite sre-
dine. Nerealni tro{kovi procesa proizvodwe samo su dodatno opteretili ionako nepo-
voqnu sliku naslije|enog stawa. Prostorno planirawe tog vremena, posmatrano sa aspek-
ta za{tite sredine, imalo je vizionarske odluke u Zakonu o prostornom ure|ewu.14 Iz-
mjene i dopune zakona, realizovane kroz Pre~i{}eni tekst Zakona o prostornom ure|ewu,15
promijenile su osnovna na~ela, ~ime je sam koncept zakona doveden u pitawe. Izmijeweni
zakon, u kome su izostale efikasne mjere, rezultirao je izostankom primjene preambicioz-
nih planskih rje{ewa. Vizionarske odluke i iskazana ambicioznost tvorca zakona tako ni-
su do{le do izra`aja u BiH.
Drasti~an pad industrijske proizvodwe, kao posqedica ratnih zbivawa, procesa tran-
zicije, prelaska na tr`i{nu ekonomiju, svojinske transformacije vlasni{tva, imao je po-
zitivnu reakciju, u vidu smawewa stope zaga|ewa prirode. Realno je o~ekivati da }e se na-
rednih godina stawe industrije istra`ivanih prostora stabilizovati, {to }e uticati na
pove}awe proizvodwe, a samim tim - i pritisak na prirodu. Postavqa se pitawe: Da li }e

13 BiH je proizvodila vi{e od 50% jugoslovenske proizvodwe ugqa, vi{e od 50% elektri~ne energije, 70% rude `eqeza,
olova i cinka, te hemijskih proizvoda na bazi azota i hlora, uz velike deponije {qake, pepela i jalovi{ta, podaci su
iz Nacrta NEAP-a, septembar 2002, str. 3. i 8.
14 Zakon o prostornom ure|ewu Slu`beni list SR BiH, broj 13/74. To je ujedno i jedini Zakon o prostornom ure|ewu na
prostorima biv{e Jugoslavije koji je dobio verifikaciju Evrope. Wime se po prvi put reguli{e oblast za{tite ~ovje-
kove sredine na prostorima BiH.
15 Zakon o prostornom ure|ewu Pre~i{}en tekst Slu`beni list SR BiH, broj 9/87.

37
postoje}a industrija,16 koja egzistira na istra`ivanim prostorima, biti u mogu}nosti da poslu-
je u skladu sa novim pravilnicima i standardima zasnovanim na evropskoj politici i regulati-
vi, koji su propisani skupom ekolo{kih zakona, te da li je odre|en razuman prelazni rok za pri-
lago|avawe postoje}ih industrijskih kapaciteta propisima i standardima Evropske unije?
Gre{ke napravqene u privrednom razvoju te{ke su i sudbonosne, ali postoji uvjerewe da
ih je mogu}e ispraviti. Me|utim, gre{ke u~iwene u prostoru, sa neadekvatnim raspo-
redom fizi~ke strukture, dugotrajne su, fatalne i te{ko otklonive. Smatra se da
ih je gotovo nemogu}e otkloniti za prosje~an `ivotni vijek ~ovjeka. Dug vremenski
period fizi~kog trajawa gra|evina u prostoru i nemogu}nost wihovog uklawawa za posqe-
dicu ima dugotrajan uticaj na qude i teku}i dru{tveno-ekonomski razvoj, koji istovremeno
degradira i ograni~ava. Brojni propratni nusefekti gre{aka u prostoru ref-
lektuju se na zdravqe qudi, a manifestuju se u vidu agresivnog odnosa i nasilni~kog pona-
{awa ~ovjeka u prostoru.
Analiza stawa uo~ava probleme u istra`ivanim oblastima, evidentira uzroke i po-
sqedice, sugeri{e na~ine rje{avawa, stvara uslove za zdrav `ivot, tj. teritorijalno

Mf!Dpscvtjfs-!Wjmmb!Tbwpzf!
Upotpuwavawe estetskih osobina ku}e direktni je izraz qepote u arhitekturi ispuwewa kreativne vizije i ostvarewe smisla.
U pitawu nije ukus, to je neki univerzalni smisao. Izgradwa ku}e je postupak u kome se kombinuje tehnika, nauka i estetika,
zato treba posvetiti dovoqnu pa`wu in`iwerskoj strani posla i time ste}i dobar glas, profesionalni renome i sigurnost u
radu. Moderno doba primorava graditeqe da budno prate sva tehnolo{ka dostignu}a i da ih primjewuju u svojim projektima.
U domenu estetike ku}e autor ostaje sam sa sobom i mora biti svjestan ~iwenice da tu wegov fizi~ki okvir prestaje da bude
samo korisni (utilitarni) prostor i da se u wemu javqa qepota kao sastavna, ali i neizostavna dopuna graditeqskog gesta.

16 Trenutno ne postoji nijedna kafilerija za prihvat `ivotiwskog konfiskata iz mesno-prera|iva~ke industrije, podatak
iz Nacrta NEAP, septembar 2002, str. 12.

38
prihvatqivu perspektivu opstanka na istra`ivanoj teritoriji. Prvi prioritet su PCTDV.
SVN! QFS! PCTDVSJVT! - istra`ivawa u istra`iva~kim oblastima, sa hitnim
postavkama nau~nih i strategijskih ciqeva razvoja. Treba usaglasiti za{titu sa svim os-
talim oblastima `ivota i rada na teritoriji Republike Srpske, BiH i EU. Nova zakonska
rje{ewa treba da stvore pravni okvir, povoqnu klimu za rje{avawe uo~enih spor-
nih pitawa u oblasti prostora i za{tite. Preventivno djeluju}i u prostoru treba rje{a-
vati nastale konflikte, ali i preventivno spre~avati wihov nastanak u budu}nosti.

1.3. Aktivnosti danas

Znawe jedino mo`e sprije~iti katastrofu. Ono omogu}ava ~ovjeku da izmijeni svoj `ivot.17

Kao zemqa u tranziciji, suo~ili smo se sa postratnom obnovom. Evidentirani su mno-


gobrojni dru{tveni, sociolo{ki, ekonomski, planski, razvojni, ekolo{ki problemi u raz-
voju. Neuskla|eno upravqawe razvojem i nizak standard rezultirali su krizama u dru{tvu
(prostorna, ekolo{ka, stambena, energetska, saobra}ajna, infrastrukturna.., kriza).
Stawe za{tite ~ovjekove sredine zahtijeva potpuno druga~ije kori{}ewe resursa
prirode i prostora. Da bismo zaga|ewe zemqi{ta, vode, vazduha.., prirode, sveli na
prihvatqivu mjeru, treba mijewati svijest gra|ana. Kontinuiranom edukacijom sta-
novni{tva treba im omogu}iti da aktivno u~estvuju u budu}em razvoju. Postratna obnova
urbanih i ruralnih naseqa otvara pitawa wihove politike rekonstrukcije i upravqawa
na po~etku tre}eg milenijuma. Prilago|avawe evropskim tokovima je nezaobilazna tema
koja tra`i kvalitetnije, sadr`ajnije pristupe, sa novim principima rje{avawa. Profili-
sawe identiteta istra`ivanog prostora zahtijeva upoznavawe stanovni{tva sa novim te-
mama i metodama obnove gradova. Dobro su do{li svi teoretski iskoraci.18 Dosada-
{wi neodgovoran odnos prema prirodi potrebno je mijewati - otklawati, da bismo po-
digli ukupan nivo ekolo{ke svijesti i uskladili odnos: ~ovjek, priroda, dru{-
tvo, ekonomija, te omogu}ili uspje{an razvoj.
Trenutni standard stanovni{tva jo{ nije dostigao ni polovinu kqu~nih pokazateqa
predratnog stawa19 pa je vrlo te{ko govoriti o dostignu}ima odr`ivog razvoja iz prethod-
nog perioda. U vrijeme kada je ostali dio svijeta bio zaokupqen idejom o odr`ivom raz-
voju i konferencijom u Riju, na ovim prostorima zapo~eo je ratni sukob. Za vrijeme odr-

17 Poruka velikog wema~kog filozofa, Karla Jaspersa svom narodu 1945, u trenutku vrhunca katastrofe izazvane politi-
kom osvajawa svijeta.
18 Eva Vani{ta Lazarevi}, Obnova gradova u novom milenijumu, Dmbttjd!nbq!tuvejp- Beograd 2003.
19 BDP po glavi stanovnika, trgovinska razmjena sa inostranstvom, odnos vrijednosti izvoz/uvoz roba i usluga, zaposle-
nost, `ivotni standard stanovnika - sve to 2000.g. nije bilo ni 50% u odnosu na 1991.

39
`avawa konferencije Rio+5, na kojoj je vr{ena detaqna analiza implementacije princi-
pa odr`ivog razvoja i utvr|ivani modaliteti za efikasnu primjenu principa odr`ivosti,
BiH je bila zaokupqena aktivnostima uspostavqawa novog dr`avnog sistema i jasnim prio-
ritetom obnove ratom devastiranog `ivotnog okru`ewa, prate}e infrastrukture i indus-
trije. Dovoqan je i ovaj kratak osvrt da se shvati da nije bilo mogu}nosti da se istra`i-
vana teritorija pravovremeno ukqu~i u realizaciju ideje o odr`ivom razvoju. Razvojnim i
provedbenim planovima danas, koriste}i raspolo`ivi stru~ni i nau~ni potencijal, pos-
toje}e privredne aktivnosti treba transformisati na principu odr`ivosti, uz
preventivnu za{titu svih segmenata sredine. Pokrivenost cjelokupne teritorije adekvat-
nim planovima, u koje se ugra|uje segment za{tite sredine, prioritetan je zadatak. Izra-
da analiza, studija, strategija, projekata, primjena u praksi standarda EU, jesu prakti~-
ni koraci, pomaci ka primjeni Agende 21. Realizacijom planskih aktivnosti, im-
plementacijom studija, strategija, dono{ewem i usagla{avawem zakonske regulative, ko-
rak po korak, smawuju se elementi koji ugro`avaju odr`ivost, a podi`u efikasnost, te omo-
gu}uju prakti~nu primjewivost planova.
BiH je svoj prvi Izvje{taj o odr`ivom razvoju20 pripremila za Svjetski samit
Rio+10 u Johanesburgu. U Izvje{taju - Ocjeni stawa odr`ivog razvoja, utvr|ene su odre-
|ene zapreke i smetwe, izvedeni zakqu~ci i preporuke za wihovo rje{avawe. Autor je
imao zadovoqstvo da bude ~lan ekspertskog tima za pripremu Izvje{taja, ~iji se general-
ni zakqu~ci i preporuke ogledaju u:
1. Specifi~noj ekonomsko-ekolo{koj situaciji koja je uzrokovana, ratom i pos-
lijeratnom obnovom zemqe, {to name}e poseban pristup u ocjeni dostignute odr`ivos-
ti dru{tveno-ekonomskog razvoja i za{tite sredine, te zahtijeva kreirawe rje{ewa za
daqi napredak. U tom pravcu defini{e se:
J Ure|ewe zakonske regulative, prije svega u sferi kori{}ewa prirodnih re-
sursa zemqe i upravqawa `ivotnom sredinom;
J Institucionalno ure|ewe struktura na nivou BiH, entiteta, Distrikta Br~ko
i ni`im nivoima, odgovornim za ekonomski razvoj i upravqawe `ivotnom sredinom,
sa obavezom kontinuiranog razvoja vlastitih kapaciteta;
J Ukqu~ivawe svih struktura dru{tva (vladin sektor, nevladine organizaci-
je, radni~ki sindikati, ekologisti~ka udru`ewa gra|ana, asocijacije privrede, sek-
tor nauke i obrazovawa, `ene, omladina itd.) u kreirawu politike, programirawu

20 Prvi Izvje{taj o odr`ivom razvoju BiH pripremqen je za Svjetski samit Rio+10 u Johanesburgu, 2002. godine i usvojen od
strane Savjeta ministara BiH.

40
i implementaciji programa odr`ivog razvoja, gospodarewu prirodnim resursima i
za{titi ~ovjekove sredine;
J Kreirawe vlastitih programa, globalnih i parcijalnih projekata za me|una-
rodnu saradwu i podr{ku u rje{avawu su{tinskih pitawa problematike za{tite
sredine, kao i stvarawu preduslova za izbalansirano kori{}ewe prirodnih resur-
sa, te uspostavqawu odr`ivog razvoja.
2. BiH se mora osposobiti za razvoj vi{eg stepena me|unarodne saradwe i
partnerstva, kako za globalnu, ekonomsku saradwu u oblasti za{tite sredine, tako,
prvenstveno, za {iru i u`u regionalnu saradwu:
J Kako bi pristupila me|unarodnim multilateralnim sporazumima iz
oblasti za{tite `ivotne sredine i wihovoj implementaciji u praksi;

Nekoliko hiqada gostiju, turista, Mokrogoraca koji `ive {irom Srbije a i daqe, zatim brojnih izletnika, turisti~kih grupa
i brojnih putnika i namjernika, okupilo se ove godine u Mokroj Gori, na manifestaciji koja nema samo kulturno-zabavni
karakter, ve} je postala i svojevrsna promocija turisti~kih potencijala ovoga sela, sada ve} krupnim slovima upisanog na
turisti~kim kartama na{e zemqe, ali i Evrope. Mokra Gora odavno je ve} najzna~ajnija fabrika u ~itavom kraju. U razgov-
oru sa Mokrogorcima ministar Ili} i Kusturica dotakli su se i planova Kusturice da do zime nadomak sela podigne ski-
stazu, `i~aru, prilazni put i ostalu infrastrukturu. Ovom prilikom Kusturica je istakao da }e skijali{te i prilazni put
zatvoriti turisti~ku ponudu u ovom kraju, a u Mokroj Gori bi}e vi{e turista nego na moru (Vesti, 25. Juli 2005). Komentar
je suvi{an, zapitati se moramo koliko kod nas ima sli~nih mjesta, skrivenih potencijala, te kako se mogu aktivirati za op{te
dobro regije, kao akcenti i ciqane ta~ke u prostoru, strate{ka i inicijalna mjesta razvoja.

41
J Razvijaju}i bilateralnu i multilateralnu trgovinsku saradwu i par-
tnerstvo;
J Stimuli{u}i doma}e i strane investicije, uz osigurawe politi~ke, socijal-
ne i ekonomske stabilnosti, postizawem atraktivnosti i privla~ewem investicio-
nog kapitala u zemqu;
J Osposobqavaju}i vlastite qudske kapacitete i efikasne institucionalne
strukture za pokretawe i implementaciju odr`ivog razvoja.
3. Me|unarodna podr{ka BiH u procesu wene dru{tvene i ekonomske rein-
tegracije zahtijeva stvarawe preduslova za kreirawe vlastite (samoodr`ive) budu}-
nosti, koje prvenstveno treba usmjeriti na:
J Razvoj qudskih kapaciteta, uz stru~no osposobqavawe za (u)vo|ewe vlastitog
razvoja i rje{avawe problematike za{tite ~ovjekove sredine u zemqi;
J Tehni~ku i finansijsku pomo} u kreirawu, pokretawu i implementaciji
vlastitih i zajedni~kih (me|unarodnih) programa i projekata ekonomskog razvoja, re-
vitalizaciju i za{titu sredine;
J Razvoj partnerstva i saradwe u rje{avawu globalnih i regionalnih problema
za{tite sredine, kao i ukupnog dru{tveno-ekonomskog razvoja.
Javne rasprave o nacrtu Izvje{taja obavqene su na tri radionice u Sarajevu, Bawa-
luci i Mostaru, skupqeni su prijedlozi i sugestije te izvr{ena upotpuna Izvje{taja. Up-
ravni komitet za za{titu sredine i odr`ivi razvoj BiH formiran je tokom razmatrawa Iz-
vje{taja o u~e{}u na Svjetskom samitu o odr`ivom razvoju Rio+10, kao privremeno mjes-
to podsticaja i koordinacije zapo~etog procesa. Tokom razmatrawa prijedloga Iz-
vje{taja bila je istaknuta hitna potreba za izradom Strategije odr`ivog razvoja u
BiH, sa prijedlogom da Izvje{taj o stawu odr`ivog razvoja u BiH poslu`i kao polazna
osnova za Strategiju.
Procjena odr`ivog razvoja u BiH je zvani~ni dokument, koji treba iskoristiti za
promociju i pokretawe procesa odr`ivog razvoja. Strategije odr`ivog razvoja entiteta i
BiH poslu`ile bi kako organima vlasti na razli~itim nivoima, tako i sektoru biznisa
(privrednim preduze}ima i razvojnim institucijama), u iznala`ewu ispravnog puta za kva-
litetniji razvoj, pru`ile bi jasnije smjernice i stimulanse za racionalnije kori{}ewe
prirodnih i qudskih resursa, pomogle bi u iskorjewivawu siroma{tva i stvorile adek-
vatnije planske vizije i perspektive za budu}nost.

42
2.0. ^OVJEKOVA SREDINA

Ukoliko ne nau~imo ~vrsto ograni~iti svoje `eqe i zahtjeve, te vlastite interese podrediti mo-
ralnim kriterijumima, mi qudi }emo jednostavno biti rastrgnuti, kada najgore strane qudske priro-
de poka`u svoje zube. (ruski nobelovac Aleksandar Sol`ewicin)

O prirodnim vrijednos-
tima i kulturno-istori-
jskom neslije|u mora se
voditi ra~una pri svakoj
aktivnosti u prostoru.

43
^ovjekova sredina predstavqa totalitet prirodne i izgra|ene sredine, ali i ~ovjekov
`ivot u dru{tvenoj zajednici sa me|usobnim uticajima i uslovqenostima. Qudsko iskustvo
nam govori da je pametno imati koristi od prirode. Mudra arhitektura u~i od
prirode. @elimo li razviti kvalitet `ivota i podijeliti ga sa ostatkom svijeta, esenci-
jalni je ciq ostvariti simbiozu prirode i kulture. ^ovjek svoje potrebe defini{e misli-

44
Naseqe Borik, nastalo poslije zemqo-
tresa, imalo je dobre naslije|ene pri-
rodne pogodnosti, ali ih, na`alost, u
planerskoj viziji i realizaciji nisu ad-
ekvatno iskoristili. Rijeka Vrbas os-
tala je nedostupna i ogra|ena od
stanovnika. U nasequ su pomije{ane
funkcije proizvodwe i stanovawa, na
neprimjeren i problemati~an na~in.
Zelene povr{ine su zapu{tene, nedosta-
ju kulturne i obrazovne institucije, nema
prate}ih sadr`aja stanovawu i urbanog
mobilijara, dok je kvalitet materijal-
izacije stanova upitan. Mo`emo se
slo`iti u konstataciji da je to spa-
vaonica za nu`du. Ciqanim aktivnosti-
ma uo~ene propuste mo`emo otkloniti i
u~initi ga atraktivnim za mlade ambi-
ciozne qude, kao ciqanu populaciju.

ma. Znawe daje ~ovjeku mo} da zadovoqi svoje potrebe svjesnim i organizovanim
radom. Razumijevawe sopstvenog odnosa prema prirodi omogu}uje ~ovjeku da raz-
vija qubav prema woj, nalaze}i zadovoqstvo u odnosu s wom, `ivje}i s wom u har-
moniji. Sloboda ~ovjeka ovisi o spoznaji da `eli ono {to mo`e. [to vi{e ~ov-
jek zna (spozna), ima mawu potrebu, tj. `ivqewem se pribli`ava slobodi u naj-
{irem smislu.

Tvornica Fruktona, proizvodwa u cen-


tralnom dijelu stambenog naseqa; pro-
blemi namjene, transporta, arhitektu-
re, ambijenta su evidentni. Op{tu sli-
ku dodatno optere}uju oslikani grafi-
ti zatvorenih ulaza u lamele (arhite-
kti su ih koncipirali sa pristupom iz
dva pravca); rezultat danas je vidqiv
na slici.

45
2.1. Op{te

Ne postoji vredniji element besmrtnosti od qudske humanosti. Nebo mo`e biti simbol ove svet-
losti nad svetlostima samo dok nebo predstavqa samo sebe.21

Priroda je od Sicilije napravila zemaqski raj; to je za qudsko dru{tvo bio dovoqan


razlog da od we napravi pakao. Ustav Republike Srpske defini{e: ^ovjek ima pravo na
zdravu `ivotnu sredinu. Svako je, u skladu sa zakonom, du`an da u okviru svojih mogu}nos-
ti {titi i unapre|uje `ivotnu sredinu.22 O definiciji ~ovjekove sredine ve} je dosta na-
pisano na ovim prostorima i u {irem okru`ewu, te nema posebne potrebe da se bavimo
terminolo{kim pojmom. Zadr`a}emo se na uslovima koje je stvorio ~ovjek tokom is-
torijskog razvojnog puta u svom okru`ewu, prirodi. Uticaji ~ovjeka na prirodu sagledani
su i analizirani u svjetlu prostorno odr`ivog razvoja, kao ~etvrtog kulturnog nivoa
odr`ivosti.23 Postavqeni ciq je definisawe preduslova za human, zdrav `ivot
~ovjeka u prostoru. Ure|ewe prostora zahtijeva preispitivawe cjeline dosada{weg
razvoja. Konkretnim prijedlozima, sugestijama i smjernicama uti~emo na sadr`ajnije upra-
vqawe dru{tveno-ekonomskim razvojem, organizacijom prirodne i izgra|ene sredine, na
skladnim i ekolo{ki prihvatqivim principima, stvaraju}i sadr`ajno kvalitativan pomak
u istra`ivanim oblastima.
Pojam sredina koji se koristi u radu ne predstavqa ...nesporazum oko naziva sre-
dina i okolina, nije lingvisti~ko pitawe, najmawe pitawe srpskog ili hrvatskog jezi~-

Srbac - Barda~a, prirodni rezervat, Kotor Varo{ - panorama na predjelu Debelo Brdo, [ipovo - slap rijeke Jaw, samo su neke od raslolo`ivih vrijednosti o~uvanog
prirodnog ambijenta, koji naprosto mame na komunikaciju i podsje}aju nas na iskonsku i neprolaznu vezu qudi s prirodom.

21 Gsbol!Mmpve!Xsjhiu-!B!Uftubnfou-!Ofx!Zpsl!OZ, 1957, str. 57.


22 Ustav Republike Srpke, ~lan 35, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 21/92, 28/94, 8/92, 8/96, 13/96, 15/96,
16/96, 21/96,21/02, 31/02, 31/03, 98/03.
23 Prostorno-teritorijalno odr`iv razvoj proklamovan je Qubqanskom dekleracijom, usvojili su ga svi ministri za pros-
torno ure|ewe, na 13. sjednici Savjeta Evrope, odr`anog oktobra 2003. u Qubqani.

46
kog podru~ja, ve} pitawe dru{tveno-istorijske sadr`ine pojma.24 Za autora je
prihvatqiva definicija ~ovjekova sredina, koja ...podrazumijeva cijelu planetu Zemqu sa
materijalnim svijetom koji okru`uje ~ovjeka.25 Istra`ivawa su posve}ena dualizmu stvar-
nosti, prirodnih i izgra|enih, me|usobno konfliktnih sistema. Analizirani su procesi
promjene svijesti, prisvajawa, mijewawa i oblikovawa prirode za potrebe ~ovjeka. Sta-
vqawem u istu ravan stawe ~ovjekove sredine danas sa vrijednostima narodnog graditeqa
u pro{losti, povu~ena je paralela koja poma`e u koncipirawu jasnih smjernica kod
stvarawa vizije budu}eg razvoja. Otu|ewe savremenog ~ovjeka od prirode, svakodnevna
izlo`enost stresu, savremenoj bolesti stanovni{tva, izaziva otu|ewe ~ovjeka od sa-
mog sebe. Trenutno izazivawe konflikta je izrazito nazadovawe u odnosu na dostig-
nu}a sklada i harmonije prirode i izgra|ene sredine u prvobitnom dru{tvu i
anonimnoj arhitekturi.
Povezanost i uslovqenost `ivota ~ovjeka sa prirodom i procesima od kojih zavisi `i-
vot predmet su istra`ivawa autora, u namjeri da se dru{tveno-ekonomski uslovi usmjere
ka teritorijalno prihvatqivom (prostorno odr`ivom) razvoju. Proces stvarawa naseqa u
prirodi poti~e od prve iskazane potrebe ~ovjeka za za{titom, ogra|ivawem, definisawem
dijela prostora za sebe i porodicu u prostoru. Definisawe prvog, fizi~kog okvira za
~ovjeka u prostoru bio je blago ogra|eni dio prirode, koliba26 za li~nu upotrebu. Tako
stvoren ambijent, izdvojeni dio prostora, bio je u potpunoj harmoniji sa prirodom. ^ovjek
kao dru{tveno bi}e ima iskonsku potrebu komunikacije u zajednici, gdje u skladu sa
tradicijom, obi~ajima, izgra|uje svoj kulturni i duhovni indentitet, gradi naseqa. Kre-
tawem u prirodi i izgra|enoj sredini ~ovjek stalno mijewa sopstveni ugao gledawa, os-
je}a, sagledava, opa`a, do`ivqava odre|eni ugo|aj, a promjenom polo`aja mijewa svoj ak-
tivan odnos. Dobivenu predoxbu o prostoru graditeq preta~e u konkretan oblik - fizi~-
ki okvir. Mijewa i oblikuje prostor - `ivotno okru`ewe, stvaraju}i, defini{u}i prostor
prema sebi, za sebe, u skladu sa sopstvenim `ivotnim potrebama, prohtjevima i navikama,
ali uvijek vode}i ra~una da se ne ugroze postoje}i korisnici i priroda. Kad se analizi-
raju arhitektonske gra|evine ili naseqa, treba imati u vidu wihov do`ivqaj u pokretu, uz
promjenu ugla percepcije, jer se tu ne radi o prostornoj slici, ve} o `ivotnom prostoru
za qude.
U ve}em dijelu istra`ivane teritorije trenutno je prisutna te{ka socioekonomska si-
tuacija, sa rizi~nim nivoom humanosti i socijalne pravde. Izmijeweni dru{tveno-

24 Vidi vi{e u kwizi Branislav Krsti}, ^ovjek i prostor, Svjetlost, Sarajevo, 1982. godine, str. 49.
U prvoj fazi razvoja priroda i ~ovjek ~inili su jedinstvo, a u drugoj ~ovjek `eli ovladati, biti gospodar, te ona nije we-
gova okolina nego sredina. Sadr`aj pojma okolina defini{e okru`ewe u kome se ne podrazumijeva, ve} iskqu~uje
~ovjek i wegove aktivnosti, dok kod pojma `ivotna sredina ~ovjek se izjedna~uje sa ostalim `ivim svijetom, a wegov uti-
caj i mjesto su puno zna~ajniji (kao integralni dio sredine, tj. prirodno i dru{tveno bi}e), tako da je navedeni pojam
~ovjekova sredina najprihvatqiviji, jer uvodi sveobuhvatnu humanu, qudsku dimenziju u sve ativnosti unutar prostora.
25 Branislav Nedovi}, Ekologija `ivotne sredine, Univerzitetska kwiga, Bawaluka, 1999. godine, str. 17.
26 Arhetipski oblik kolibe po La`jeu: ~etiri stuba, greda i krov, osnovni su elementi arhitekture koja je potpuno uklopqe-

47
na u prirodu, izgra|eni, ogra|eni prostor je u harmoniji sa prirodom.
ekonomski okviri prate pove}an nivo negativnih elementa (kao {to su: enormna in-
dividualnost i zadovoqewe li~nih interesa itd.). Ulazni podaci za analizu mogu biti:
...Svako skrnavqewe zelenila i pretvarawe u gradski gra|evinski prostor odluka je za
osudu i reagovawe na najvi{im instancama,27 unutar naseqa (posebno gusto naseqenim
gradskim i op{tinskim centrima), koji imaju funkciju stvarawa povoqne mikroklime u wi-
ma. Poruka je jasna: zemqi{te treba koristiti u skladu sa prirodnim - definisa-
nim karakteristikama.

2.2. Uticaji

...dobro je jer je grozno... u stvarima od su{tinske va`nosti nije bitna iskrenost, ve} stil.
)Tvtbo!Tpooubh!p!Dbnqv*

Pravilno opredjeqewe za otklawawe uo~enih konflikata na istra`ivanim prostori-


ma zahtijeva analizu stawa i uticaja na ~ovjekovu sredinu. Potrebno je uo~iti i evidenti-
rati posqedice mnogobrojnih {tetnih uticaja, specifi~nih problema, konflikata. U radu
su dati prijedlozi, sugestije i smjernice za rje{avawe uo~enih konflikata
(zadr`avaju}i subjektivan stav po pitawima rje{ewa). Mnogi od uo~enih konflikata u
prostoru dugo su prisutni na istra`ivanoj teritoriji, kao nasqe|e iz pro{losti. Zate~e-
no stawe teritorije optere}eno je minulim ratnim zbivawima i postratnom obnovom, ali
i tradicionalno lo{om brigom o prostoru.

2.2.1. Socioekonomski uticaji

Dajte mi prosve}enog privrednika i promijeni}u lice nacije. )Gsbol!Mmpve!Xsjhiu*

Izra`eni su u:
J Op{tem pritisku na devastaciju prirode (Osnovna pitawa na koja se tra-
`e odgovori jesu: Koliko je miliona kubnih metara {ume isje~eno? Koliko je ugro-
`ena i devastirana priroda na druge na~ine? Da li proces zaga|ewa i degradaci-
je jo{ traje?);

27 Eva Vani{ta Lazarevi}, Obnova gradova u novom milenijumu, izdava~ Dmbttjd!nbq!tuvejp, Beograd 2003. godine, str. 27.

48
J Privremenom nedostatku brige gra|ana za ~ovjekovu sredinu (Posqedica ne-
zadovoqstva je egzistencijalni minimum, posebno kod dijela izbjeglih, raseqenih lica i
povratnika, qudi slabog imovnog stawa, sa povratnim uticajem devastiranog okru`ewa na
qude, {to se uzro~no-posqedi~no reflektuje u vidu nebrige, agresivnog i nasilnog pona-
{awa u prirodi i izgra|enoj sredini);
J Neadekvatnom u~e{}u javnosti u procesu dono{ewa odluka i utvr|ivawa
politike u oblasti za{tite sredine (Nije razvijeno komunicirawe zainteresova-
nih strana, vlada, gra|ana, nevladinih organizacija, strukovnih udru`ewa, ukqu~uju}i i
sve druge asocijacije. Prioritetno treba obezbijediti potpuno i pravovremeno u~e{}e
javnosti u izradi planova, strategija, stru~nih analiza, strate{kih studija uticaja na `i-
votnu sredinu...);
J Nedovoqnoj zainteresovanosti za probleme ~ovjekove sredine, uz nedosta-
tak obu~enosti i obavije{tenosti javnosti (Nedostatak stru~nog znawa, kadrova,
finansijskih sredstava, programa za razvoj svijesti, uz nizak nivo znawa stanovni{tva iz
oblasti za{tite sredine, samo su neki od uzroka. Treba pravovremeno i kontinuirano in-
formisati stanovni{tvo, na svim nivoima, o dostignu}ima u oblasti za{tite sredine.
Treba dati javnu podr{ku stru~nim institucijama, uticati na promjenu svijesti, usposta-
vqati partnerski odnos i dijalog sa gra|anima, da bismo pobudili wihovu svijest o pot-
rebi za{tite izgra|ene sredine i prirode na cjelokupnoj teritoriji);

Erozija zemqi{ta i {umski po`ari u Trebiwu, procjedne vode iz deponije brusnog muqa iz tvornice IAT Trebiwe samo su dio problema
u osjetqivom prostoru karsta.

49
Fekalna kanalizacija iz naseqa Bile}a, devastirane povr{ine i otpadne vode iz rudnika i TE Gacko, drugi su dio problema na jugu Srpske zbog kojih je neophodno
hitno intervenisati s ciqem poboq{awa stawa i o~uvawa prostora za `ivot ~ovjeka.

J Nedostatku ekonomskih inicijativa i stimulansa (Ne postoje porezi, tak-


se, da`bine, nije za`ivio princip zaga|iva~ pla}a, koji bi poslu`io otklawawu
uzroka zaga|ewu, sa usmjerewem na prevenciju. Prikupqawem sredstava i stva-
rawem ekolo{kog fonda treba omogu}iti adekvatnu finansijsku pomo} ekolo{ki
prihvatqivim projektima, stimulisati skladan razvoj kao prioritetnu aktivnost).

2.2.2. Institucionalni problemi

Ogledali su se u:
J Nedostatku sprovo|ewa zakonodavstva i politike u oblasti za{tite
sredine. Prioritet dr`ave bio je rje{avawe socijalnih i ekonomskih problema.
(Donesen je Zakon o za{titi `ivotne sredine28 i ostali sektorski zakoni29, koji su
usagla{eni sa pozitivnim smjernicama Evropske unije, ~ime je normativno-pravno
regulisana oblast za{tite. Pokrenut je postupak izrade podzakonskih akata propi-
sanih skupom ekolo{kih zakona, ali je i daqe prisutna neusagla{enost ukupne za-
konske regulative na istra`ivanoj teritoriji. Treba pokrenuti procese me|usobnog

28 Zakon o za{titi `ivotne sredine,Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 53/02.


29 Zakon o za{titi voda, Slu`beni glasnik Republike Srpske broj 53/02.
Zakon o upravqawu otpadom, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 53/02.
Zakon o za{titi prirode, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 50/02.
Zakon o za{titi vazduha, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 53/02.
Zakon o fondu za za{titu `ivotne sredine, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 51/02.

50
Ne uva`imo li pravilno
pro{lost, {ta mo`emo
o~ekivati u budu}nosti,
jasna je poruka spomenika
u fazi ru{ewa uz bedeme
tvr|ave Kastel, Bawalu-
ka. Slika mosta simboli-
~no predstavqa budu}u vi-
ziju povezivawa i mogu}e
rje{ewe spoja pro{losti
i sada{wosti kao neiscr-
pan izvor kontinuiteta
qudske civilizacije.

usagla{avawa svih propisa koji tretiraju oblast za{tite sredine, ustanovqene na


novim principima.);
J Nepostojawu zajedni~kih institucija koje se bave resursima vodom, {u-
mom, zemqi{tem... (Dosada{wa praksa gospodarewa resursima, sa za{titom unu-
tar specijalisti~kih zakona o resursima: vodi, {umama, zemqi{tu itd. u okviru istih
institucija, uz nejasno definisanu za{titu i kori{}ewe resursa, u praksi su se poka-
zali neodr`ivim. ^esto je dolazilo do prekomjernog kori{}ewa resursa, sa eksces-
nim situacijama, u kojima je kontinuirano zanemarivana za{tita. Sredstva su se pre-
lijevala iz dijela za za{titu u korist eksploatacije resursa, {to je potpuno apsurdno
i pogre{no. Pouka je jasna, treba integralno gospodariti za{titom svih
komponenata ~ovjekove sredine, nezavisno od mjesta gospodarewa resursom);
J Nedostatku tradicije u primjeni Zakona o za{titi sredine (Zajedni~ka
dr`ava Jugoslavija nije pratila standarde i direktive Evropske unije u oblasti
za{tite sredine. Tranzicija i ratni sukobi uslovili su daqe zaostajawe BiH. Neop-
hodno je otklawawe uzroka problema i unapre|ewe stawa, stalnim obrazovawem
stanovni{tva na svim nivoima i upoznavawem sa sistemom funkcionisawa Evrop-
ske unije. Treba {iriti znawa o potrebi korjenitih promjena u pristupu, trasirati
jasan pravac skladnog razvoja u budu}nosti.);

51
J Nedostatku podataka o stvarnom stawu ~ovjekove sredine (Podaci iz pro{-
losti su oskudni, a informacije o sada{wem stawu dosta su ograni~ene. Nema konti-
nuiranog mjerewa, kontrole i pra}ewa zaga|ewa (monitoringa), ali ni izvje{tavawa
javnosti, po metodologiji Agencije za `ivotnu sredinu (EEA).30 To je neophodno da bi se
pravovremeno preduzimali neophodni koraci. Nije postojala zakonska obaveza uspos-
tavqawa sveobuhvatne i sistematske kontrole i izvje{tavawa, a nedostaje i potreb-
na oprema. U stvari, nema mogu}nosti pravovremenog uo~avawa problema i jasne pos-
tavke ciqeva za{tite. Integralnim planirawem, preventivno, kontinuirano, brzo i
efikasno treba ubla`avati konflikte u prostoru i unapre|ivati kvalitet `ivotne
sredine. Odabir optimalne opcije u postizawu zacrtanih ciqeva, sa povla~ewem po-
~etnih i hitnih koraka, prioritetan su zadatak i obaveza.);
J Nea`urnom katastru zaga|iva~a (Napravqen je samo po~etni korak u procesu
dovr{ewa Prostornog plana Republike Srpske, koji mo`e poslu`iti kao polazna
osnova za razradu i a`urirawe. Katastar zaga|iva~a treba unaprijediti i de-
taqnije razraditi u skladu sa propisima iz oblasti za{tite);
J Nepostojawu jasne strategije na entitetskom i dr`avnom nivou (Usvo-
jen je Akcioni ekolo{ki plan za za{titu `ivotne sredine BiH (NEAP), 31 utvr|eni
su prijedlozi projekata za donatorsku konferenciju, nedostaju kratkoro~ni i sre-
dworo~ni akcioni planovi i strategije na op{tinskom, gradskom, entiteskom i ni-
vou BiH.);

Brojni su primjeri odlaga-


wa otpada uz saobra}aj-
nice

30 Fvspqf!Fowjsponfou!Bhfodz- Agencija za `ivotnu sredinu (EEA), sa sjedi{tem u Kopenhagenu mjesto je gdje se slijevaju svi
podaci o stawu `ivotne sredine i razmjewuju podaci po istoj metodologiji u ciqu pra}ewa i prevencije akcidenta,
xxx/ffb/fv/jou/
31 Svjetska banka (XC) je inicirala, finansijski i stru~no pomogla izradu Obujpobm!Fowjsponfoubm!Bdujpo!Qmbo!CjI.OFBQ, do-
dijeqev{i BiH grant Me|unarodnog razvojnog fonda (JEG) jula 2000, OFBQ su u martu 2003. usvojili Vlada i Narodna
Skup{tina RS.

52
Brojna odlagali{ta otpada uz
vodotoke i deponija u Kne`evu
lo{a su poruka i samo dio dev-
astacije i pritiska na ~ovjekovu
sredinu, koji zahtijevaju hitnu
intervenciju dru{tvene zajednice.

J Nedovoqno razvijenim institucionalnim kapacitetima (Neadekvatan


broj izvr{ilaca u institucijama na nivou entiteta, gradova, op{tina, neodgovara-
ju}a kadrovska i tehni~ka opremqenost ministarstava i specijalizovanih instituci-
ja za oblast za{tite sredine);
J Nedostatak monitoringa, opreme i obu~enih kadrova (Za prakti~nu prim-
jenu principa za{tite u skladu sa na~elima EU potrebno je uvo|ewe adekvatnog mo-
nitoringa u svim oblastima, a nedostaje odgovaraju}a oprema, stru~ne institucije,
obuka osobqa.);
J Nedostatku znawa i informacija, uz prisutan otpor stru~nom usavr-
{avawu (Odre|eni broj menaxera i funkcionera smatra da izborom na odgovara-
ju}i polo`aj postaje najstru~niji u toj oblasti, ne uvi|a se potreba za kontinuira-
nim usavr{avawem, pra}ewem razvoja u drugim oblastima. Postoji tradicionalna
podozrivost prema promjenama, {to je izra`eno u oblasti prostornog planirawa i
za{tite sredine, kojima se `eli trasirati put po{tovawa Evropskih principa, kao
novina na istra`ivanim prostorima);
J Neadekvatnom sistemu obrazovawa (Obrazovawe iz oblasti za{tite ~ovjeko-
ve sredine na fakultetima sporo se odvija, obrazuju se usko specijalizovani pro-
fili stru~waka, koji ne sagledavaju integralno oblast za{tite, tj. nisu upoznati sa
ekolo{kom sintezom. Ne smijemo zaboraviti ~iwenicu da je odgovornost profeso-
ra ...otkrivawe istine i saop{tavawe kako je oni vide, te pravo da ne zastupaju
ono {to smatraju la`nim.32 Izra`ena je potreba za hitnim i su{tinskim transfor-

32 Eva Vani{ta Lazarevi}, Obnova gradova u novom milenijumu, izdava~ Dmbttjd!nbq!tuvejp, Beograd 2003.godine, str. 35.

53
misawem obrazovnog sistema, sa novim profilom stru~waka u skladu sa zapo~etim
reformama i Bolowskim procesom. Novi obrazovni profil stru~waka zahtijeva
multipliciran nivo znawa iz vi{e oblasti, sa primjenom teorije u praksi. Zahtije-
va timski rad, toleranciju, kompromis, profesionalizam i partnerski odnos. Prov-
jera teoretski ste~enog znawa u praksi, kao preduslov za pravovremeno ukqu~ivawe

54
u rad, garancija je uspjeha. Liderstvo i dominacija pojedinaca iz pro{losti moraju
ustupiti mjesto me|uresornom i partnerskom usagla{avawu stavova svih aktera u
prostoru kako bismo uspostavili harmoni~an, ravnomjeran i odr`iv razvoj u budu}-
nosti, omogu}ili zdrav `ivot gra|anima, doprinijeli realizaciji ove nove ideje u
obrazovnom sistemu).

55
2.2.3. Drugi specifi~ni problemi

Odre|eni problemi koji se nisu mogli svrstati u prethodne grupacije, prikazani su u


ovom poglavqu, a manifestuju se kao:
J Komunalna infrastruktura i usluge uz:
1. Ote`ano snabdijevawe vodom u nekim urbanim centrima (Rezultirali su nezado-
voqstvom gra|ana zbog nerje{enog vitalnog `ivotnog pitawa, na ~emu treba raditi hit-
no i kontinuirano da bi se prevazi{li uo~eni propusti);
2. Nedostatak mjernih stanica o zahvatu i isporuci vode u vodovodima (Po-
sqedica nedostatka a`urnih podataka na mjernim profilima rezultira neznawem bit-
nih ~iwenica, koliko se vode za pi}e proizvodi, koristi i gubi, {to predstavqa nas-
qe|e nerazvijenosti i pro{losti. Nije uspostavqen sistem integralnog upravqawa vo-
dom za pi}e kao prirodnim resursom neophodnim za opstanak `ivog svijeta na planeti.
U ciqu opstanka, ovom pitawu hitno treba posvetiti neophodnu pa`wu.);
3. Neadekvatnu sanitarnu infrastrukturu (Naslije|eno stawe dodatno je optere-
}eno migracijama stanovni{tva. Neodgovaraju}e odr`avawe, dotrajalost i zapu{tenost
infrastrukturnih vodova trenutno stawe ~ine skoro alarmantnim. Ratna o{te}ewa i
nedostatak adekvatne uprave dodatni su problemi na istra`ivanoj teritoriji. Prije
rata postojalo je samo jedno postrojewe za preradu otpadnih voda u Trebiwu, te je ilu-
zorno govoriti o potrebi hitne i radikalne promjene u ovoj infrastrukturnoj oblasti,
koja zahtijeva hitne i radikalne korake.);
4. Nedostatak sanitarnih deponija za ~vrst otpad na ovim prostorima (Sve vr-
ste otpada: komunalni, medicinski, industrijski, opasni - toksi~ni naj~e{}e su pomije{a-
ne na komunalnim deponijama. Zajedni~ki imeniteq za sve deponije na istra`ivanoj teri-
toriji jeste da ne ispuwavaju uslove sanitarnih deponija. To su, u stvari zvani~na odla-
gali{ta otpada bez potrebne infrastrukture. Na taj na~in otpad iz naseqa samo je pre-
mje{ten na drugo mjesto, na kome je pove}ana koncentracija zaga|ewa. Tokom rata iz na-
seqenih mjesta u prirodu odlo`eno je na hiqade tona otpada, mimo adekvatne kontrole. Ni
danas se ne vr{i procjena uticaja ~vrstog otpada na zaga|ewe zemqi{ta, vode, vazduha,
zdravqe i `ivot stanovnika, `ivotnu sredinu. Ura|ena je Strategija upravqawa ~vrstim
otpadom33, koja integralno sagledava problem ~vrstog otpada od mjesta wegovog nastanka,
na~ina skupqawa, transporta, tretirawa i odlagawa, do zbriwavawa na sanitarnu depo-
niju, kao i recikla`u ili spalionice, ~iju realizaciju treba stimulisati na terenu.).

33 Strategija upravqawa ~vrstim otpadom u BiH, A Solid Weste Menagment Strategy for BiH, AEA Technology, EU Phare Project,
2000.

56
Poruka autora saop{tena je slikovito na koricama kwige i
preto~ena u `equ za uspostavom harmonije u prostoru. Prirodna
i izgra|ena sredina zahtijevaju partnerski odnos s ciqem opstan-
ka qudske civilizacije. Prirodni procesi i qudske aktivnosti u
prostoru stvaraju konflikte, koji su vidqivi i u toku rijeke
Vrbas. Spasonosno rje{ewe nudi se u vidu prostorno-teritori-
jalno odr`iv razvoj, kako ~etvrtog kulturnog nivoa odr`ivosti
koji objediwuje ekonomsku, ekolo{ku i sociolo{ku komponentu, a
slikovito je koncipiran na netaknutoj adi. Prihvatqiv razvoj za
sva vremena nastoji za{tititi prirodu, vratiti zna~ajnu ulogu
uskla|ivawa fizi~kog planirawa sa dru{tveno-ekonomskim
razvojem, te podsjetiti nas da se sve aktivnosti de{avaju u pros-
toru. Tu su gre{ke nedopustive, kao {to i prikazuje orto-foto
snimka iz vazduha-~etvrte dimenzije.

Tako|e treba pomenuti i sqede}e pojave:


5. Veliku zaga|enost minsko-eksplozivnim sredstvima (Koliko jo{ treba uklo-
niti mina, ako ih je deaktivirano svega 15% na nivou BiH34? [ta nas sve o~ekuje kao
posqedica? Da li }e ovaj problem biti mogu}e rije{iti tokom narednih 20 godina? Ko-
liko je qudi stradalo, koliko lak{e ili te`e raweno od minsko-eksplozivnih sredsta-
va poslije rata? Kakvi su gubici i koje nas sve posqedice o~ekuju i za{to? Sve izlo`e-
no zahtijeva da se odmah sistematski pristupi rje{avawu ovog zna~ajnog problema da
bismo na negativne bilanse i posqedice opasnih aktivnosti po `ivote qudi u prosto-
ru djelovali preventivno.);
6. Nedostatak deponija za bolni~ki i opasan otpad (Treba istra`iti gdje su zav-
r{ile mnogobrojne tone humanitarne pomo}i u lijekovima, a koje nisu pristigle u KBC
Bawaluka? Da li je mnogim lijekovima rok trajawa bio pri kraju, ili je istekao nepos-
redno prilikom stizawa? Ako je to ta~no, dio tih po{iqki bio je opasan otpad, za koji
ni danas na ovim prostorima ne postoje adekvatni uslovi za odlagawe, {to treba istra-
`iti i hitno rje{avati. Uo~eno je postojawe radioaktivnog otpada od municije sa osiro-
ma{enim uranijumom.35 Da li je opasan otpad dovezen na ove prostore?36 Kuda su oti{-
li i gdje su zavr{ili konvoji opasnog otpada koji su navodno prolazili ovom terito-
rijom? Kakve se posqedice o~ekuju? Ova i sli~na pitawa ~esto postavqaju predstavni-
ci nevladinog sektora i novinari, a na koja jo{ nema odgovora, ukazuju na otvorenu
opasnost za budu}nost, za koju treba saznati prije nego nastanu {tetne posqedice.);

34 Njof! Bdujpo! Dfousf! )NBD*;! bo! pshbojtbujpo! xjui! nbjo! hpbm! up! dmfbo! bmm! bsfbt! jo! Cptojb! boe! Ifs{fhpwjob! dpwfsfe! xjui! njoft/
xxx/cinbd/psh/
35 Vidi vi{e u kwizi, Efqmfufe!Vsbojvn!jo!CjI- Qptu.Dpogmjdu!Fowjsponfoubm!Bttftnfou-!3114-!Vojufe!Obujpot!Fowjsponfou!Qsph.
sbnnf!)VOFQ*-!xxx/!vofq/psh/
36 Pisawa u dnevnoj {tampi o nasequ Orahova u op{tini Gradi{ka.

57
7. Zaga|ewe podzemnih tokova vode (Degradacija zemqi{ta i zaga|ewe vodnih ko-
rita rasprostraweni su {irom BiH. Rasuti zaga|iva~i se ne evidentiraju i ne prate.
Razne vrste otpada su trenutno rasute na sve strane u prostoru. Napu{teni majdani od
povr{inske eksploatacije {qunka, pijeska, puni su herbicida, pesticida, lijekova, svih
vrsta otpadaka. Brojne pilane, benzinske pumpe, betonare, autopraonice itd. potenci-
jalno su opasni zaga|iva~i voda. Mo`emo samo da pretpostavimo koliku {tetu prave
mali kapaciteti zaga|iva~a, locirani na ekolo{ki osjetqivim prostorima. O~igledno
je da ti problemi i daqe traju, {to zahtijeva da se uo~eni problemi preispitaju i pred-
lo`e efikasne mjere za wihovo otklawawe.);
8. Nekontrolisanu sje~u {ume, prodaju oblovine ili rezane gra|e, koja je
uvijek bila unosna37 (Otpaci prerade drveta razbacani su u {umi, uz puteve, vodoto-
ke, depresije itd. Ve}i dio wih je ekonomski iskoristiv, a nekontrolisano odlagawe u
{umi izaziva bolest, devastaciju, uni{tewe, uz zaga|ewe vode i zemqi{ta. Ako uo~eni
problem i daqe traje, potrebno je utvrditi razloge i nalo`iti mjere za wegovo efi-
kasno rje{avawe i uklawawe {tetnih posqedica);
9. Gubitak stani{ta na pojedinim za{ti}enim prostorima, {to je posqedica neadek-
vatnog upravqawa;
10. Za{titu plodnog zemqi{ta, kojim se trenutno lo{e gospodari (Prisutan je enor-
man pritisak izgradwe gra|evina na poqoprivrednom zemqi{tu od prve do pete kate-
gorije, {to je zakonom zabraweno. Tim aktivnostima u~iwene su ogromne {tete u Li-
jev~u poqu, glavnoj `itnici BiH, ali nije ni{ta boqa situacija ni u Semberiji, Qu-
biwu i Trebiwu, gdje je obradivo zemqi{te, kao vitalan resurs egzistencije, od nep-
rocjewive vrijednosti.) ;
11. Enorman porast broja vozila, naro~ito starih, islu`enih, uglavnom uvezenih iz
Evrope (Rezultat je pove}ano zaga|ewe od emisije izduvnih gasova, poja~ana buka, a
ve} nastaje problem odlagawa i zbriwavawa velikog broja islu`enih automobila
/registrovano oko 285.33438 vozila/. Koliki su tro{kovi odlagawa automobila? Gdje
se sve odla`u? [ta je sa opasnim otpadom u wima? Najzgodnije je u vodotoke i dep-
resije, kao {to je vidqivo {irom BiH.) ;
12. Emisiju od rasutih lo`i{ta, opasnih industrijskih pogona, termoelektrana, uz
ispu{tawe hlor-fluor-ugqika, emisije izduvnih gasova automobila i sl., samo su dio
problema koji zna~ajno uti~u na kvalitet vazduha i klimatske promjene. Osmi{qenim
planskim aktivnostima treba pristupiti hitnom rje{avawu uo~enog problema.

37 [umarstvo i prerada drveta su, privredne grane koje su, istorijski gledano ostavile zna~ajno materijalno nasqe|e na
ovim prostorima. Dugo je to bila najzna~ajnija privredna grana, koja i danas ~ini 14% GDP u RS, sa prepoznatqivim
kvalitetom u svijetu.
38 Podatak iz Auto magazina, od 31.12. 2003.

58
Uz nabrojano, ratna razarawa, sa prate}im nuspojavama, za posqedicu su imala ugro`a-
vawe prirode odnosno `ivota stanovni{tva. Primjenom pravnih propisa iz oblasti pros-
tornog ure|ewa i za{tite sredine uo~ene probleme treba otklawati i preventivno djelova-
ti protiv wih. Postoje}e propise treba uskladiti sa op{teprihva}enim principima me|una-
rodnog prava i me|usobno ih usaglasiti sa oblastima planskog razvoja i za{tite sredine.
Podru~jima koja su bila izlo`ena direktnim ratnim dejstvima treba pru`iti ve}u po-
mo} za obnovu i za{titu devastirane sredine. Po~etni katastar zaga|iva~a treba hitno,
prioritetno i kontinuirano dogra|ivati. Treba odmah pristupiti uspostavqawu informa-
cionog sistema o stawu i kvalitetu ~ovjekove sredine i svih medija u RS i BiH. Uspostavqawe
kontinuiranog mjerewa, pra}ewa stawa - monitoringa ~ovjekove sredine, preduslov su za
spre~avawe akcidenta, ali i nezaobilazan podatak za planirawe. Planerima se na taj
na~in pru`a mogu}nost pravovremene intervencije u prostoru preventivnim
rje{avawem uzroka konflikta akcidenta. Imperativ je izrada Strategija o prostorno od-
r`ivom razvoju na svim nivoima. Usvojeni NEAP je dobra polazna osnova za izradu regio-
nalnih, op{tinskih, gradskih planova (lokalni ekolo{ki akcioni plan - MFBQ39). Izradom, do-
no{ewem i primjenom MFBQ-a za op{tine, gradove i naseqena mjesta stvorili bismo prve ko-
rake ka unapre|ivawu kvaliteta ~ovjekove sredine, bez ulagawa velikih finansijskih sred-
stava. Preduslov je da Lokalni ekolo{ki plan bude vlasni{tvo svih. Ne smije-
mo ga shvatiti i tretirati kao fiksan dokument, ve} kao kontinuiran proces u kome
svi partneri u dru{tvu preuzimaju aktivnu ulogu i vlastiti dio odgovornosti. Pro-
ces deminirawa, dekontaminacije i uklawawa eksplozivnih sredstava, te rekultivaciju ra-
tom o{te}enih eko-sistema treba sinhronizovati i ubrzati. U procesu planirawa, kod izra-
de razvojnih (prostornih i urbanisti~kih planova) i provedbenih (regulacionih planova,
planova parcelacije i urbanisti~kih projekata) treba po{tovati i ugraditi principe integ-
ralnosti i prostorne odr`ivosti kako bi se preventivno djelovalo u prostoru. Planski, cje-
lovit i sistematski pristup rje{avawa uo~enih konflikata u prostoru zahtijeva jasnu viziju
- strategiju za budu}nost. Generalno sagledavawe devastiranih prostora Republike Srpske
treba otklawati postepeno dugoro~nim planirawem, uz uva`avawe principa sveobuhvatnos-
ti, u skladu sa hijerarhijom problema. Sanacija devastiranih prostora zahtijeva sistemati-
zovan pristup, hronolo{ko rje{avawe problema po prioritetima, sa jasno definisanim no-
siocima aktivnosti, uz odobrena finansijska sredstva i oprobane instrumente primjene.
Zadatak svih je da odmah, u vidu konkretnih koraka, pristupe sanirawu zate~enog stawa,
svako u skladu sa svojim mogu}nostima i nadle`nostima.40

39 Mpdbm!Fowjsponfoubm!Bdujpo!Qmbo, Lokalni ekolo{ki akcioni plan.


40 Autor je dao doprinos na regionalnom sastanku LEAP-i za planetu Zemqu, centralnoj manifestaciji za obiqe`avawe
Dana planete Zemqe za region, gdje je pozvan, od strane Regionalnog centra za okoli{ - REK BiH, da li~nim u~e{}em i
prezentacijom kwige Prostorno-teritorijalno odr`iv razvoj i LEAP da konstruktivan doprinos uspje{nosti ovog me|u-
narodnog skupa, Bjela{nica 2005.

59
2.2.4. Prijedlozi za odr`iv razvoj

Sanirawe zate~enog stawa zahtijeva uklawawe rizika i unapre|ewe kvaliteta ~ovjekove


sredine, uz uvo|ewe novog sistema upravqawa prostorom i ekolo{kim rizicima. Da bismo us-
postavili sistem uskla|en sa Agendom 21, neophodno je:
J Intenzivirati me|unarodnu saradwu u oblasti prostornog ure|ewa i za{tite
sredine, kao va`nih i nezaobilaznih uslova integrisawa u me|unarodnu zajednicu (EU).
Pravovremen pristup otklawawu dru{tvenih, ekonomskih, ekolo{kih i sl. problema
zaustavi}e odliv kapitala. Treba uvesti racionalno kori{}ewe prirodnih izvora, po-
ve}ati nacionalni dohodak i smawiti siroma{tvo. Izrada jedinstvenog informacio-
nog sistema o prostoru osigura}e kvalitetnu informaciono-dokumentacionu podlogu i
pristup svim parametrima u prostoru. Informacioni sistem o prostoru i za{titi sre-
dine potrebno je kontinuirano razvijati i upotpuwavati. Treba uskladiti zakonodav-
stvo RS i BiH sa me|unarodnim (uspostaviti kvalitetan i sveobuhvatan monitoring, na
osnovu a`urnih mjerewa uraditi novi katastar zaga|iva~a, informati~ki povezati
Vladu, ministarstva, op{tine, stru~ne i nadle`ne institucije da bismo pravovremeno
informisali javnost i uvezali na{ informacioni sistem sa Me|unarodnom Agencijom
za za{titu sredine EU - EEA);
J Kontinuirano pratiti implementaciju i dopuwavati Razvojnu strategiju BiH - Strategi-
je smawewa siroma{tva u BiH - PRSP,41 koja iznalazi sopstveni put smawewa si-
roma{tva. Razvojne politike treba usmjeriti u ekolo{ki prihvatqive i samoodr-
`ive proizvodwe;
J Treba osmisliti i koncipirati integralan sistem upravqawa prostorom i za{titom
sredine. Promjenom obrazaca potro{we i izmjenom na~ina `ivota treba podsti-
cati prenos tehnologija prihvatqivih za ~ovjekovu sredinu (preventivno sprije~iti ili
minimizirati rizik odnosno {tetu u prostoru);
J Razvojnim i provedbenim planovima treba omogu}iti odr`iv `ivot stanovni{tvu
na istra`ivanoj teritoriji. Treba uskladiti potrebe sa kapacitetom ~ovjekove sredi-
ne, dati jasne mogu}nosti razvoja i perspektive u budu}nosti. Dosqedna primjena zako-
na, usagla{avawe nadle`nosti i odgovornosti unutar Vlade, ministarstava, uprava,
direkcija, javnih preduze}a, zahtijeva razmjenu podataka o prostoru i wihovo svakod-
nevno a`urirawe, na svim nivoima. Realizacija planskih rje{ewa stvara uslove za
ravnomjeran raspored stanovni{tva u prostoru, omogu}uje zdrav `ivot (uz prioritetno

41 Razvojne strategije BiH - Strategije smawewa siroma{tva u BiH-PRSP, u periodu pisawa kwige zavr{ena je u aprilu 2004.
kona~na verzija dokumenta koji je dostupan na sajtu xxx/qstq/jogp-!f.nbjm!jogp@qstq/jogp/

60
sagledavawe, preispitivawe, analizu projekata povratka na se-
lo, sa ciqanom aktivno{}u na pitawima demografske politike);
J Usvojeni Zdravstveni akcioni ekolo{ki plan - NEHAP42 predsta-
vqa ideju vodiqu za{tite i unapre|ewa qudskog zdra-
vqa. Potrebno je sinhronizovati ga sa svim drugim sektorima i
intenzivirati wegovu prakti~nu primjenu u vidu jasnih smjernica.
Treba shvatiti da su qudsko zdravqe i ~ovjekova sredina uzro~-
no- posqedi~no vezani (zdravqe je potpuno ovisno o prostoru -
`ivotnom okru`ewu). Treba donijeti Program zdravstveno-eko-
lo{kih opasnosti, sa mjerama za smawewe rizika. Planske aktiv-
nosti na za{titi i prevenciji qudskog zdravqa treba primijeni-
ti u vidu prostornih, urbanisti~kih i ekolo{kih standarda, sa
tehni~ko-tehnolo{kim mjerama za{tite prostora i ~ovjekove sre-
dine. Sagledavawem stawa u oblasti nivoa opreme i potreba za
mjerewima, putem stabilne i pokretne opreme, treba uvezati sve
postoje}e institucije i kapacitete u jedinstven zdravstveni sis-
tem upravqawa u prostoru i za{tite sredine za budu}nost;
J Ostvariti jedinstvene i efikasne instrumente pravovremene i
kontinuirane kontrole (putem inspekcija, zajedni~kim akcijama i
mjerama), omogu}iti dosqednu primjenu propisa u svim oblasti-
ma, stvaraju}i skladna, teritorijalno odr`iva naseqa u
prostoru;
J Utvrditi jedinstvene ekonomske instrumente da bi se kroz tr`i{-
te podsticalo ekolo{ki prihvatqivo pona{awe privrede u pros-
toru. Treba unapre|ivati zakonsku regulativu, naro~ito u sferi
ekonomsko-tr`i{nih odnosa, dogradwe carinskih, poreskih, in-
tersektorskih i sl. odnosa, da bismo pravilno odlu~ivali o
prostorno odr`ivom razvoju. Uvo|ewem principa da zaga-
Jo{ su u sredwem vijeku graditeqi po{tovali javno dobro, |iva~i pla}aju {tete izazvane u ~ovjekovoj sredini, omogu}ujemo
te su izgradwom tvr|ave Kastel omogu}ili stanovni{tvu javnosti da dobije aktivnu ulogu u odlu~ivawu;
pristup rijeci Vrbas. Danas, nekoliko vjekova poslije, evi-
dentno je da se to obi~ajno pravilo ne po{tuje, tj. gra|anima
J Donijeti hitne strategije u ciqu spre~avawa odumirawa
nije omogu}en pristup rijeci, kako je vidqivo na slici lije- {uma, zaustaviti daqu devastaciju i donijeti Program mjera
vo. Opravdano se postavqa pitawe napredujemo li ili
nazadujemo u tom pogledu. - strategiju aktivne za{tite i unapre|ewa stawa. Stimulativ-

42 Vidi vi{e u Nacionalnom akcionom planu za zdravqe i `ivotnu sredinu - NEHAP, ~iju je izradu koordiniralo Ministarstvo za za{ti-
tu zdravqa i socijalnu za{titu. Nacrt je ura|en decembra 2001, a usvojila ga je Vlada RS, 2002.

61
nim mjerama podr`ati samoodr`iv razvoj planinskih pod-
ru~ja i preventivno djelovati na efekte dezertifika-
cije i su{e;
J Izraditi smjernice za institucionalizaciju izbora prostornih i
ekolo{ki prihvatqivih pravaca razvoja. Omogu}iti proizvodwu u
harmoniji sa prirodom, uz rehabilitaciju i intenzivi-
ran razvoj ruralnih naseqa (dogradwom postoje}e razvojne,
ekonomske i regionalne politike). Veliki proizvo|a~i hrane ovih
prostora su u te{koj situaciji. Nemaju samoodr`iv nivo proizvodwe
te im je opstanak u budu}nosti neizvjestan. Kontinuiran i trajan gu-
bitak plodnih povr{ina na razne na~ine hitno zahtijeva promjenu
stava, zakonsku intervenciju sa ciqem o~uvawa obradivog zemqi{ta
kao prevencije i za{tite od gladi;
J Uspostaviti institucionalni okvir efikasnog funkcionisawa uprav-
nog i stru~no-operativnog aparata za upravqawe prostorom i za{-
titom ~ovjekove sredine, sa posebnim osvrtom na: o~uvawe bio-
lo{ke raznolikosti, primjenu biotehnologija, za{titu i
upravqawe slatkim vodama, upravqawe svim vrstama ot-
pada, procje|ivawe, sigurnu upotrebu hemijskih sredsta-
va;
J Stalna edukacija i demokratizacija u okviru gospodarewa prostorom
i ~ovjekovom sredinom. Kontinuiranim ja~awem uloge osnovnih dru{-
tvenih grupa: `ena, djece, grupacija mladih, stimuli{emo
ulogu autohtonog stanovni{tva u partnerstvu sa nevladi-
nim i strukovnim organizacijama, sredstvima informi-
sawa, kao i drugih zainteresovanih grupa, uz kontinuiranu reviziju
obrazovnog sistema, izdavawe stru~nih publikacija za upostavqawe
skladnog razvoja u prostoru, oformqenog na novim prin-
cipima;
J Institucionalno ja~awe resornog ministarstva, posebno sektora za:
prostorno ure|ewe, za{titu `ivotne sredine, strukovnih "^esto potcjewujemo materijalne aspekte pros-
udru`ewa, stru~nih institucija, ~ija je osnovna djelatno- tora...zvuk, vibraciju, svjetlost...Vjerujem da je
svjetlost prostor." (Renzo Piano)
st prostorno planirawe i za{tita sredine, uz kontrolu izra- Ove rije~i najboqe oslikavaju emocije i ugo|aj
de i primjene planova u praksi, prioritetne su aktivnosti; korisnika ovih komunikacija, koje su stvaraoci
u~inili prihvatqivim i zanimqivim.

62
J Rije{iti konflikte u oblasti komunalne infrastrukture i usluga. Dono-
{ewem novih zakonskih rje{ewa, osmisliti i rije{iti pitawa transformacije komunal-
nih preduze}a, pove}ati kvalitet usluga, stvoriti mogu}nost kvalitetne komunalne uslu-
ge na vrijeme (tr`i{no). Gra|anima omogu}iti aktivno u~e{}e, boqi `ivot, ve}i standa-
rd i sl. da bismo smawili razliku u odnosu na razvijene zemqe.
Izneseni prijedlozi strukturirani su po oblastima iz Agende 21, sa nagla{enim spe-
cifi~nostima BiH, bez hronologije prioriteta. Odr`ivi dizajn je smislena integracija
arhitekture sa elektri~nim, mehani~kim i konstruktivnim in`iwerstvom. Pored razumije-
vawa tradicionalne estetike - (masivnosti, proporcije, razmjere, teksture, sjenke i svi-
jetla), tim za dizajn instalacionog sistema mora se baviti dugoro~nim ko{tawem: ekonom-
skim, qudskim i ko{tawem `ivotne sredine. Pet elemenata odr`ivog dizajna (Spdlz!Npvo.
ubjo!Jotujuvuf) su:
J Najranije odluke imaju najve}i uticaj na energetsku efikasnost, pasivni solarni di-
zajn, dnevno osvjetqewe i prirodnu ventilaciju.
J Odr`ivi dizajn je vi{e filozofija gra|ewa, gra|evina nema odre|en izgled ili
stil.
J Odr`ive gra|evine ne moraju da ko{taju mnogo, ni kada su komplikovanije od tra-
dicionalne konstrukcije.
J Integrisan dizajn podrazumijeva da je svaka komponenta shva}ena kao dio ve}e cje-
line i kao takva vodi ka uspje{nom odr`ivom dizajnu.
J Minimizirawe energetske potro{we i promovisawe qudskog zdravqa.

Iz priloga je vidqivo kako


se negativne karakteris-
tike terena i uski korido-
ri komunikacija mogu pa-
metno iskoristiti, poziti-
vno i domi{qato rije{iti
na dobrobit budu}ih kori-
snika.

63
Sinhronizovane aktivnosti u prostoru i za{titi ~ovjekove
sredine nezaobilazne su i prioritetne potrebe u izgradwi RS
i BiH. Analiza stawa prostornog ure|ewa i za{tite sredine
name}e potrebu za hitnom edukacijom stanovni{tva na svim ni-
voima. Mladim generacijama je neophodno pro{iriti znawe
i razviti svijest o potrebi skladnog razvoja sa ~ovje-
kovom sredinom, na novim principima organizovawa, upra-
vqawa prostorom i za{titom sredine. Prakti~ne akcije,
osposobqavawe kadrova, usavr{avawe nastavnika, {irewe
informacija i sl., uz sagledavawe posqedica ~ovjekovog nekon-
trolisanog djelovawa u prostoru, prioritetni su zadaci.
Uo~avawe problema u oblastima, analiza individualne i
dru{tvene determinisanosti, name}e potrebu obrazovawa u
oblasti planirawa, ure|ewa, gospodarewa prostorom i za{ti-
tom sredine. Treba im obezbijediti prioritet kroz:
J dono{ewe strategije obrazovawa;
J ugradwu savremenih principa u obrazovawu na svim nivoi-
ma od pred{kolskih ustanova, osnovnih i sredwih {kola i
visoko{kolskih ustanova, sa naglaskom na dono{ewe urgen-
tnih prakti~nih programa obuke i podizawe javne svijesti;
J ukqu~ivawe u me|unarodne programe obrazovawa i obu-
ke u pomenutim oblastima putem nau~no-stru~nih skupova
i programa, uz razmjenu informacija, eksperata, podata-
ka;
J intenzivirawe i pro{irivawe predavawa doma}ih i
stranih eksperata;
J uspostavqawe saradwe i koordinacije rada sa doma}im
i me|unarodnim organizacijama; Spektakularno ru{ewe stambenog bloka Pruitt-Igoe u St. Luisu
J pristupawe izdavawu prihvatqivih publikacija iz istra- 1972. (SAD), starog svega dvadesetak godina, pod uticajem
Xenksove kwige Jezik postmoderne arhitekture, postao je
`ivanih oblasti, pokretawe organizovane, planske i ikona koja je ozna~ila kraj modernizma. To nas je upozorilo
preventivne za{tite ~ovjekove sredine na svim nivoima da su socijalne aspiracije modernizma bile suvi{e opti-
misti~ne. Tu se nije radilo o promjeni stila, ve} neuspjehu
kako bismo ciqano razvijali zdravu sredinu u budu}nos- stanogradwe sa jasnim signalom da boravak u blokovskim
zgradama mo`e biti upitnog kvaliteta.

64
ti. Pokretawe specijalisti~kih ~asopisa koji bi se bavili pomenutim pitawima u
oblasti planirawa i za{tite, jedna je od prioritetnih potreba.
Velika je obaveza i odgovornost resurse prirode pravilno za{tititi i racio-
nalno koristiti. Po{tuju}i i uva`avaju}i prirodne zakonitosti i principe odr`ivog
razvoja, u procesu prostornog planirawa treba ugraditi aktivnu za{titu ~ovjekove sredi-
ne. Dovr{ewe Prostornog plana RS, izrada Strategija prostorno odr`ivog razvoja, na
na~elima integralnog planirawa prostorom, uz adekvatno upravqawe dru{tveno-ekonom-
skim razvojem, prvi su i neophodni koraci. [tetne uticaje na ~ovjekovu sredinu - prostor
treba odmah rje{avati u vidu konkretnih aktivnosti, svako u svom domenu.

2.3. Zakonski okviri

Dr`ava je organ prinude mawine nad ve}inom. (Vladalac, Makijaveli)

Tradicionalni nedostatak i neusagla{enost cjelokupne zakonske regulative, lo{a


primjewivost, slabi finansijski instrumenti, izostanak sinhronizovanog i preventivnog
djelovawa, bez pravovremenog u~e{}a javnosti u dono{ewu odluka, gruba su slika nasli-
je|enog stawa iz pro{losti u oblasti prostornog ure|ewa i za{tite sredine. Doda li se
tome nepostojawe pravnih okvira za rad nevladinih organizacija, slaba aktivnost stru-

Dogradwa postoje}ih zgrada tra`i puno vi{e od znawa - zahtijeva mudrost i odgovornost. Neophodno je tra`iti saglasnost autora na intervenisawu gdje god
je to razumno mogu}e. Ta~nost navoda potvr|uju i ovi slu~ajno odabrani primjeri brojnih nadogradwi upitnog kvaliteta u centru Bawaluke.

65
kovnih udru`ewa i nedostatak obrazovawa stanov-
ni{tva u ovim oblastima, stawe se dodatno uslo`wa-
va. Zakon treba da ograni~i izvjesna prava (npr. zaga-
|iva~a) da bismo obezbijedili pravo svih qudi na
zdravu sredinu i sprije~ili nezakonite aktivnosti u
prostoru. Postoje}e stawe zahtijeva kompleksnu sana-
ciju, sa izradom zajedni~ke Strategije ure|ewa i up-
ravqawa prostorom na partnerskim principima.
Treba planirati i graditi kvalitativno
boqu sredinu, uz primjenu principa izba-
lansiranog razvoja, sa preduslovima za
zdrav `ivot budu}ih generacija. Osnivawem
Primjer dogradwe u istorijskom centru Barselone. Istorijska
posebnog sektora za za{titu sredine u resornom mi- gra|evina koja je zadr`ana, ispo{tovana je tako {to je nova zgrada
nistarstvu, kao vladine administrativne infrastruk- savremene strukture postavqena kao neutralna pozadina - ogledalo
spomeniku i istorijskom okru`ewu. Nova zgrada ne komunicira sa
ture koja reguli{e za{titu prirodnih resursa, stvo- starim u pogledu materijala, forme i boje, ali je krajwi rezultat ugo-
rena je ~vrsta osnova za budu}i sadr`ajniji i kvali- dan. Stvorena je prihvatqiva komunikacija starog i novog.
tetniji razvoj RS. Svjesni ~iwenice da je krajwe vri-
jeme za hitno rje{avawe nagomilanih problema u ob-
lasti prostornog ure|ewa i za{tite sredine, zalo`i-

Kfbo.b!Opvwfmmb!Gptufs!kf- dogra|uju}i ulazni hol Imperial College u Londonu, po{tovao postoje}u izgra|enu strukturu u pogledu forme, ali je odstupio u upotrebi
materijala. U istorijskom jezgru, gdje preovladavaju tradicionalni materijali, Foster je intervenisao sa novim materijalima. Potrebe funkcije zahtijevale su
smjelu i dovitqivu konstrukciju, koju je autor u~inio vidqivom.

66
li smo se za anga`ovawe cijelog dru{tva. Sve potencijale, pr-
venstveno dr`avne, uz anga`ovawe nauke, struke, privrede i
cjelokupnog stanovni{tva, trebalo bi udru`iti u pravcu re-
forme ovih oblasti. Do jula 2002. godine oblast za{tite `i-
votne sredine bila je regulisana Zakonom o ure|ewu prosto-
ra43, u segmentu: Za{tita `ivotne sredine u procesu plani-
rawa prostora i izgradwe gra|evina. Da bismo omogu}ili
efikasnu za{titu i unaprijedili `ivotnu sredinu, Zakonom je
utvr|ena:
J za{tita prirode,
J za{tita prirodnih vrijednosti,
J za{tita kulturno-istorijskog nasqe|a i wegove okoline,
J za{tita urbanog standarda.
Zakonom je bilo regulisano da privredne i druge djelatnos-
ti koje na bilo koji na~in ugro`avaju ili mogu ugroziti `ivotnu
sredinu, podlije`u posebnom re`imu kontrole, unose se u pose-
ban registar, katastar zaga|iva~a, koji bi trebalo formirati.
Tim Zakonom bila je utvr|ena obaveza pribavqawa stru~nog
mi{qewa od strane verifikovane institucije kod izgradwe
svih gra|evina koje na bilo koji na~in mogu ugroziti `ivotnu
sredinu. Prostornim planom Republike Srpske 1996 - 2015,
odnosno usvojenim Etapnim planom 1996 - 2001,44 posebno je
elaboriran i nagla{en segment za{tite sredine.
Zakonima se ure|uje pravni okvir, stvaraju preduslovi za
efikasan rad. Usvajawem Zakona o ure|ewu prostora - Pre-
~i{}en tekst,45 zapo~ete su reforme u oblasti prostornog ure-
|ewa i harmonizovan ovaj zakon sa skupom ekolo{kih zakona,
te omogu}ena wegova efikasnija primjena. Republika Srpska
donijela je i Zakon o slobodi pristupa informacijama,46 kao
Odli~no je uspostavio kontakt starog i novog u jednu jedan od oblika direktne implementacije Arhuske konvencije.47
harmoni~nu i uravnote`enu kompoziciju. Okolne istorijske Zakon o slobodi pristupa informacijama u praksi je dobro
gra|evine oslikavaju na fasadi dawu, a no}u novosagra|eni
ulazni hol osvjetqewem iz unutra{wosti dobija na zna~aju i primijewen. Ura|en je Vodi~, Indeks registar o licima zadu`-
atraktivnosti.

43 Zakon o ure|ewu prostora Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 19/96.


44 Odluka o usvajawu Etapnog plana 1996 2001, Prostornog plana Republike Srpske 1996-2015 , Slu`beni glasnik Repub-
like Srpske, broj 23/96.
45 Zakon o ure|ewu prostora - Pre~i{}eni tekst Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 84/02.
46 Zakon o slobodi pristupa informacijama Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 20/01.
47 Konvencija o pristupu informacijama, u~e{}u javnosti u dono{ewu odluka i pristupu pravosu|u u pitawima `ivotne sre-
dine, Aarhus, 1998.

67
nim za odnose sa javno{}u u svim Ministarstvima, kao i Uputstvo o informativnom ob-
razovawu i tro{kovima. Pomenuta akta su distribuirana u biblioteke, op{tine, grado-
ve, republi~ke institucije. Otvoren je sajt informativne slu`be Vlade za odnose sa jav-
no{}u48. Redovno se odr`avaju pres-konferencije Vlade i ministarstava, putem kojih se
informi{e javnost o svim aktuelnim temama. Popularizacija i dostupnost aktivnosti svih
sektora u ministarstvima, putem mjese~ne medijske prezentacije, predstavqa aktivan dop-
rinos. Pravovremeno informisawe javnosti treba uvesti u proces pripre-
me, izrade i dono{ewa prostorno-planske dokumentacije, studija uticaja,
ekolo{kih akcionih planova, programa realizacije svih aktivnosti u
prostoru, da bi se izbjegla rastu}a urbanisti~ka i ekolo{ka zloupotreba.
Lokalne zajednice, u skladu sa propisima iz oblasti za{tite `ivotne sredine, treba da
pristupe hitnoj izradi, dono{ewu i provedbi Lokalnih agendi 21. Sprovedena analiza u
radu daje preporuke za ispravniji, kvalitetniji, sadr`ajniji, uravnote`eniji i zdraviji
`ivot prirodnog ~ovjeka u prostoru.

Navedeni primjer predstavqa jednu od uspje{no izvedenih nadogradwi danas u Bawaluci. Nadogra|eni dio ~ini 1/4 ukupne visine
zgrade. Granica izme|u novog i postoje}eg nije lako uo~qiva. Blago odstupawe, uvo|ewem novog materijala i novog oblika fasadne
plastike - aluminijskih brisoleja, poboq{ava arhitektonsku vrijednost zgrade. Dodatni element - akcent na fasadi - stvara intere-
santnu igru svjetla i sijenke. Zgrada djeluje naoko kao jedna cjelina. Uvo|ewem novog ritma prozorskih otvora i pojava odre|enih
praznina, skre}e pa`wu sa wih, tako da dogra|eni dio nije lako uo~qiv. Kombinacija horizontalno razvijenih prozora postoje}eg,
zahtijeva vertikalno uvedene prozore novog - {to nije pravilo. Vertikalno provu~ene trake na fasadi postoje}eg zahtijevaju
uvo|ewe nove horizontale. Postoji, naravno, neograni~en broj kombinacija novog i postoje}eg, koje mogu dati dobro rje{ewe nado-
gradwe. Ovo je ~iwenica da iza detaqne analize postoje}eg stawa uvijek slijedi uspje{no izvedena nadogradwa.

48 Vidi sajt Vlade RS, xxx/wmbeb/st/

68
2.3.1. Institucionalno ure|ewe

...a bili najpre u nedoumici! Istok je mislio da smo


mi Zapad, a Zapad da smo mi Istok. Neki od nas su pog-
re{no shvatili na{e mesto u ovom sukobu struja, pa su
vikali: mi nismo ni jedna ni druga strana, a neki da smo
iskqu~ivo jedna ili druga strana, a mi smo, ka`em ti,
Irineju, sudbinom predodre|eni da budemo Istok na Za-
padu i Zapad na Istoku i da priznajemo iznad sebe samo
Nebeski Jerusalim, a na zemqi nikoga.49

Pomenuta misao stara je 786 godina. Preciz-


no i vjerno oslikava trenutno stawe, kao da je pi-
sana danas, u tre}em milenijumu (jer je vizionar-
Potrebno je promijeniti razmi{qawe pri projektovawu prostora. Na prostor ski oslikala hronologiju zbivawa). BiH je u pogle-
ne treba gledati da li je on pristupa~an ili ne osobama sa invaliditetom.
Arhitektura treba da zadovoqava potrebe osoba sa umawenim tjelesnim
du institucionalnog ure|ewa slo`ena dr`ava,
sposobnostima, ali time ne treba da invalidnost stavqa u prvi plan,"na sastavqena iz dva entiteta: Federacije BiH i Re-
fasadu objekta". Rampa je dio arhitekture, skulptura u prostoru, ukras u
parteru, pristupa~na za sve. Invalidnost ne mora biti nu`na, ona mo`e
publike Srpske, u skladu sa sporazumom iz Dejto-
pove}ati kvalitet stanovawa. na.50 Odlukom me|unarodne arbitra`e, pridru-
`ila se, kao samostalna administrativna jedini-
ca - Distrikt Br~ko BiH. Zakonodavnu vlast na ni-
vou dr`ave ima dvodomna Parlamentarna skup-
{tina (sastavqena iz Predstavni~kog doma i Do-
ma naroda). Tro~lano predsjedni{tvo je na ~elu, a
izvr{nu vlast ima Savjet ministara.51 Specifi~-
no institucionalno ure|ewe na nivou BiH52 ne
smije biti ko~nica, ali ni opravdawe za uspore-
ni razvoj, ve} stimulans za iznala`ewe mogu}eg
principa kulturnog obrasca. Osobenost, speci-
fi~nosti, slo`enost organizacije BiH treba isko-
ristiti, ne komplikuju}i, politizuju}i i ne sputa-
vaju}i razvoj. Potrebno je po{tovawe i uva`a-

49 iz pisma Svetog Save monahu Irineju 1221. godine.


50 Rat koji je na ovim prostorima zapo~eo aprila 1992. godine okon~an je 14.9 1995. u Dejtonu (Ebzupo) SAD, mirovni spo-
razum je utvrdio Ustav BiH.
51 Predsjedni{tvo BiH je na svojoj sjednici odr`anoj 30.11. 1996. godine donijelo akt o formirawu Savjeta ministara BiH,
koji je po~eo s radom 3.1.1997.
52 Radi boqeg razumijevawa, vidi vi{e u kwizi Tihomira Gligori}a, Zajedni~ke institucije BiH (od norme do stvarnosti), Na-
rodna biblioteka Doboj, 2002.

69
vawe razli~itosti, uz izbjegavawe sukoba, sa decentralizacijom funkcija, da bi se
obezbijedila puna kulturna autonomija sa naglaskom na nauci, kulturi, umjetnosti, kwi-
`evnosti, vjeri, moralu, obi~ajima. Kvalitetan ekonomski razvoj ka jasnijoj i izvjesni-
joj budu}nosti tra`i usmjeravawe na{ih osobenosti u pozitivnom smjeru, ka partnerskom
odnosu, uz me|usobno usagla{avawe razvoja u svim oblastima `ivota i rada. Na nivou
BiH razli~ita ministarstva u Savjetu ministara imaju u~e{}a u problemima za{tite
sredine. Nema harmonizacije, ali ni saradwe izme|u ministarstava unutar Savjeta mi-
nistara zadu`enih za ove oblasti. Ministarstvo vawskih poslova odgovorno je za mno-
gobrojne ugovore iz oblasti za{tite sredine koji se odnose na BiH. Ministarstvo za
vawsku trgovinu i ekonomske odnose vodi programe iz oblasti za{tite sredine vezane
za me|unarodne ugovore. Direkcija za evropske integracije vodi projekte iz oblasti
za{tite sredine u okviru Pakta stabilnosti. Ministarstvo za civilne poslove i komu-
nikacije bilo je zadu`eno za formulisawe zakona iz oblasti za{tite. Podijeqenost
me|u ministarstvima predstavqa put ka neuspjehu.53 To se uzro~no-posqedi~no reflek-
tuje na zapo~ete reforme u ovoj oblasti, sputavaju}i i ograni~avaju}i aktivnosti enti-
tetskih ministarstava zadu`enih za ovu oblast.
Prostorno ure|ewe i za{tita sredine su oblasti koje su, prema Ustavu BiH, u nadle`-
nosti entiteta.54 Na teritoriji Republike Srpske odgovornost u pomenutim oblastima je
podijeqena. Utvr|ena je dvostepenost u rje{avawu na nivu: op{tina i ministarstva. Radi
boqe koordinacije i sinhronizacije entitetskih politika u oblasti za{tite sredine na ni-
vou BiH, vlade entiteta su Memorandumom o razumijevawu55 formirale Koordinacioni od-
bor za `ivotnu sredinu BiH na paritetnom osnovu. To je najzna~ajniji sporazum zakqu~en do
sada izme|u dva entiteta. Rezultat sporazuma bio je uspostavqawe zajedni~kog Koordina-
cionog odbora za `ivotnu sredinu u BiH. Odbor se sastojao od osam ~lanova (po ~etiri iz
svakog entiteta). Radu Koordinacionog odbora za `ivotnu sredinu u BiH kontinuirano su
prisustvovali predstavnici me|unarodnih organizacija PIS67-! FV68-! XC69-! VOEQ6: j
VTBJE-60 koji su pru`ali podr{ku i zalagali se za pokretawe odr`ivog razvoja i integra-
ciju prostora BiH u Evropu. Zadatak Koordinacionog odbora bio je harmonizacija legisla-
tive standarda, monitoringa, informacionog sistema u oblasti za{tite sredine, kako bis-
mo usaglasili planove u slu~aju opasnosti i uspostavili aktivan odnos sa me|unarodnom za-
jednicom. Sadr`ajan rad Koordinacionog odbora za za{titu ~ovjekove sredine u BiH uz dob-
ru saradwu sa entitetskim ministarstvima, rezultirali su zna~ajnim napretkom u oblasti.

53 Tuvbsu!Uipnqtpo-!3112;!Uif!Offe!gps!Gvodujpobm!Joufhsbujpo!jo!Fowjsponfoubm!Qspufdujpo-!PIS!Mfhbm!Efqbsunfou/
54 Predmetne oblasti su u Republici Srpskoj organizovane unutar Ministarstva za prostorno planirawe, gra|evinarstvo
i ekologiju, a u Federaciji BiH u Ministarstvu prostornog ure|ewa i okoli{a.
55 Memorandum o razumjevawu, kojim je formiran Koordinacioni odbor za `ivotnu sredinu BiH, potpisali su resorni minis-
tri, u ime entitetskih Vlada 11.7. 1998. u Sent Andreji, Ma|arska. Sve odluke na sjednicama donesene su konsenzusom, bez preg-
lasavawa.
56 Pggjdf!pg!uif!Ijhi!Sfqsftfoubujwf!)PIS*!.!Uif!nboebuf!pg!uif!Ijhi!Sfqsftfoubujwf!jt!up!pwfstff!uif!jnqmfnfoubujpo!pg!uif!Ebzupo!Qfbdf!Bddpset/
)xxx/pis/jou*/

70
Saradwa entitetskih ministarstava evidentna je i u oblasti prostornog planirawa i ure-
|ewa. Kontinuirano se vr{i razmjena ste~enih iskustava i harmonizuju aktivnosti kako bis-
mo ciqano pribli`ili na{a zakonska rje{ewa evropskom zakonodavstvu i praksi. Kada je
u pitawu izvr{avawe me|unarodnih obaveza iz oblasti za{tite, na nivou zajedni~kih or-
gana BiH, ima odre|enih pote{ko}a. Ne sprovode se dosqedno pokrenute inicijative i za-
kqu~ci entitetskih ministarstava i vlada. Da bi se uo~ene slabosti ispravile, u periodu
izrade prvog Izvje{taja o odr`ivom razvoju BiH za Svjetski samit Rio+10 u Johanesbur-
gu formiran je Upravni komitet za za{titu sredine i odr`iv razvoj (UKOOR).61 To tijelo
je organizaciono vezano za Ministarstvo vawske trgovine i ekonomskih odnosa pri Savje-
tu ministara BiH, a zami{qeno je da bude privremeno mjesto na kome bi se sinhronizova-
le aktivnosti entitetskih ministarstava koja u svom djelokrugu imaju oblast za{tite sredi-
ne, uz ciqano usmjeravawe aktivnosti ka unapre|ewu stawa, uti~u}i na otklawawe uo~enih
slabosti u oblastima. UKOOR je bilo veliko tijelo, sa brojnim organizacionim slabosti-
ma, te je sputavalo i ograni~avalo aktivnosti, da bi ih na kraju sve zaustavilo. Za budu}-
nost BiH od velike va`nosti je integracija u Evropsku uniju. Ulazak BiH u EU je ciq koji bi
trebalo da dovede do pozitivnih promjena u odnosu prema za{titi sredine na cijeloj teri-
toriji. Pored ekonomskih, zakonodavnih i politi~kih problema koji se rje{avaju, BiH mora
stvarati harmoniju u prostoru, kontinuirano {tititi i unapre|ivati ~ovjekovu sre-
dinu.

Me|unarodne konvencije

Minuli rat i obaveze rje{avawa urgentnih problema gra|ana po okon~awu sukoba


udaqili su nas od napretka legislative iz oblasti za{tite sredine u Evropi i svijetu.
Progres u oblasti bio je ostvaren potpisivawem odre|enog broja me|unarodnih sporazu-
ma u posqedwe tri decenije. Pitawe za{tite ima zna~ajan uticaj na ekonomski razvoj,
trgovinu i qudsko zdravqe, tj. zauzima zna~ajno mjesto u me|unarodnoj politici. BiH
nije potpisnica oko dvadeset i jednog zna~ajnog multilateralnog sporazuma (i
mnogo protokola) koji se odnose na za{titu sredine. Usporeno se pristupa zna~ajnim re-
gionalnim inicijativama, kao {to su Sporazum za Dunavske bazene, Mediteranski akcio-
ni plan, u kojima BiH ima status posmatra~a. Jedan od razloga je neadekvatno funkcio-

68! Fvspqfbo!Vojpo!)FV*!.!Uif!nbjo!xfc!qbhf!pg!uif!Fvspqfbo!Vojpo-!xjui!mjolt!up!bmm!pg!uif!FVt!nbkps!bhfodjft!boe!qsphsbnnft/!)xxx/fvsp.
qb/fv/jou*/
69! Uif!Xpsme!Cbol!)XC*!.!Uif!Xpsme!Cbol!Hspvq!jt!pof!pg!uif!xpsmet!mbshftu!tpvsdft!pg!efwfmpqnfou!bttjtubodf/!)xxx/xpsmecbol/psh*/
6:! Vojufe!Obujpot!Efwfmpqnfou!Qsphsbnnf!)VOEQ*!.!Xjuijo!CjI-!uif!VOEQ!jt!jowpmwfe!jo!cpui!mpdbm!boe!obujpobm!dbqbdjuz!cvjmejoh-!dpnnvoj.
uz!efwfmpqnfou-!boe!uif!sfdpotusvdujpo!pg!ipvtft!pg!ejtqmbdfe!qfstpot!boe!sfgvhfft/!)xxx/voeq/psh*/
71! Uif!Vojufe!Tubuft!Bhfodz!gps!Joufsobujpobm!Efwfmpqnfou!)VTBJE*!.!jt!bo!joefqfoefou!gfefsbm!hpwfsonfou!bhfodz!uibu!dpoevdut!gpsfjho!bttjt.
ubodf!boe!ivnbojubsjbo!bje!up!bewbodf!uif!qpmjujdbm!boe!fdpopnjd!joufsftut!pg!uif!Vojufe!Tubuft/!)xxx/vtbje/hpw*/
61 Upravni komitet za za{titu sredine i odr`iv razvoj formiran je zakqu~kom Vije}a ministara BiH, na 66. sjednici, odr`a-
noj 16.5. 2003.

71
nisawe Savjeta ministara, sa slo`enom procedurom ratifikacije ugovora, ali
i nedostatak potrebnih kadrova. Sporazumi iz oblasti za{tite jo{ uvijek se ne
smatraju prioritetnim. Nastoje se rije{iti mnogobrojni unutara{wi, socijalni i ekonom-
ski problemi. Ratifikacija i implementacija Konvencija zahtijeva adekvatne qudske i fi-
nansijske resurse zemaqa ~lanica, ali sadr`e i zna~ajnu finansijsku podr{ku i
tehni~ku pomo} zemqama potpisnicama u wihovoj implementaciji. BiH je nasqednik,
~lanica nekih me|unarodnih konvencija usvojenih od strane biv{e Jugoslavije62 (Be~ka kon-
vencija - Montrealski protokol o materijama koje o{te}uju ozonski omota~, Konvencija o
prekograni~nom zaga|ewu vazduha na velikim udaqenostima). Postoji izra`ena potreba
BiH za usvajawem odre|enih konvencija koje biv{a Jugoslavija nije potpisala. Vije}e mi-
nistara donijelo je Odluku o ratifikaciji Okvirne konvencije Ujediwenih naro-
da o klimatskim promjenama.63 Predsjedni{tvo BiH je u julu 2000. godine donijelo
Odluku o ratifikaciji Konvencije o nadzoru prekograni~nog prometa opasnog otpada i we-
govom odlagawu, poznate kao Bazelska konvencija.64 Zapo~ete su inicijative za ratifika-
ciju sqede}ih konvencija:
J Konvencije o za{titi Dunavskog rije~nog bazena,
J Konvencije o procjeni prekograni~nih uticaja na ~ovjekovu sredinu,
J Konvencije o prekograni~nim efektima industrijskih nesre}a,
J Konvencije o za{titi i upotrebi prekograni~nih vodenih tokova i me|unarodnih jezera,
J Konvencije o pristupu informacijama, u~e{}u javnosti u procesu odlu~ivawa i
pristupu pravosu|u (Arhus konvencija).
Nedostatak odgovaraju}e strukture na nivou BiH onemogu}ava pristupawe me|una-
rodnim ugovorima. Zato je potrebna urgentna pomo} u pripremi ratifikacije osta-
lih konvencija za koje BiH ima interes da pristupi. Zna~ajan korak u ratifikaciji budu}ih
konvencija i ugovora predstavqa usvajawe Zakona o postupku zakqu~ivawa i izvr{avawa
me|unarodnih ugovora.65 Treba izna}i modalitete efikasnijeg usvajawa i rati-
fikacije me|unarodnih konvencija i protokola,66 ali i dobro planirati uplate kontri-
bucija za wihovo funkcionisawe.

62 U Slu`benom listu br. 25/93; 15/95, i Slu`benom listu br. 26/98, dat je pregled me}unarodnih multilateralnih ugo-
vora koji se odnose na podru~je za{tite `ivotne sredine. Potpisnica ovih ugovora je BiH, kao nasqednik Jugoslavije.
63 Odluka je objavqewa u BiH Slu`benom listu br.19/00, 20.07.2000. Konvencija je postala va`e}a 6.12. 2000.
64 Odluka o ratifikaciji ove konvencije objavqena je u Slu`benom listu br. 31/00 i stupila je na snagu 18. decembra,
2000.
65 Parlamentarna skup{tina BiH usvojila je ovaj Zakon 18. oktobra 2000. Zakon je objavqen u Slu`benom listu BiH, br.
29/00, a stupio je na snagu 8. 12. 2000.
66 Spisak me|unarodnih konvencija i protokola koje je naslijedila BiH iz biv{e dr`ave, kao i onih koje je ratifikovala
ili je pokrenula postupak, sa adresama je dat u vidu priloga u kwizi.

72
Prostorno ure|ewe

Prostor je model, samo jedna mogu}a ekspresija za neko budu}e stawe - nedovoqno
dokazana na ostalim poqima, a stavqen u sredinu - bez obzira na vrstu i koli~inu ana-
liza, on predstavqa autorsko zavr{eno delo, dakle samo jedan vi{e objekat. (Branis-
lav Milenkovi} 1985)67

Ure|ewe prostora ne mo`e se svesti na kori{}ewe, jer je ono prije svega


upravqawe pretpostavkama reprodukcije `ivota u prostoru, sa slo`enim odno-
sima koje ostvaruju u~esnici u toj reprodukciji. Aktivnosti ure|ewa prostora
{ezdesetih godina HH vijeka u razvoju Evrope dobile su prvorazrednu ulogu.
Planske akcije zauzimale su tada visoko mjesto u strukturi i odgovornosti vla-
da ve}ine zemaqa (isto~ne i zapadne Evrope), koje su pristupile izradi pros-
tornih planova svojih dr`ava ili regiona.68 Sedamdesetih godina minulog vi-
jeka oko dvije tre}ine evropskih dr`ava bilo je pokriveno prostornim plano-
Vrbaska Banovina je sa izgradwom vima. Nakon deset godina iskustva u rje{avawu problema prostornog ure|ewa
Banskog dvora, Banske uprave, Pozo-
ri{ta, Hipotekarne banke i urbanih u razvijenim zemqama otvorena su i neka politi~ka pitawa (pokrenuta su pi-
vila trasirala urbani razvoj cen- tawa dru{tvenog ure|ewa, eksploatacije zemqi{ta, dru{tvenog upravqawa
tra Bawaluke.
prirodnim resursima, planskog razmje{taja privrednih kapaciteta, ograni~a-

67 Branislav Milenkovi}, Nauka o prostoru, Univerzitet u Beogradu, Arhitektonski fakultet, Beograd


1985. str. 44.
68 Evropski savjet odr`ao je u Bonu 1970. Prvu konferenciju ministara odgovornih za prostorno ure|ewe,
uz u~e{}e 19 zemaqa. Do 1980. odr`ane su jo{ ~etiri takve konferencije.

73
Vrbaska Banovina je sa
izgradwom Banskog dvo-
ra, Banske uprave, Pozo-
ri{ta, Hipotekarne ba-
nke i urbanih vila trasi-
rala urbani razvoj cen-
tra Bawaluke.

vawa robno-nov~ane privrede, stvarawa istih, osnovnih uslova za zdrav `ivot i rad sta-
novni{tva, ukazano je na potrebu ograni~avawa mo}i velikih gradova te skrenuta pa`wa
na potrebu uravnote`enijeg razvoja nerazvijenih i dat akcent na razvoj seoskih podru~ja).
To je uslovilo transformaciju prostornog ure|ewa ka za{titi ~ovjekove sredine. Pre-
mo{tena je tako prepreka u okvirima klasnog tubuvt!rwp!gra|anskog dru{tva.69 ^ovjekova
sredina tada dobija politi~ku prednost nad prostornim ure|ewem. Ograni~eni pri-
rodni resurs i nu`nost o~uvawa ekolo{ke ravnote`e isti~u problem zaga|ewa
sredine (svih komponenata: vode, vazduha, zemqi{ta...) nude}i spasonosni izlaz, lansi-
ran kao za{titu od zaga|ewa. Propagira se ja~awe ekolo{ke svijesti uz uslov da se
odga|ivawe mora platiti.70 Skup{tina BiH je zakonodavnu materiju prostornog ure-
|ewa, u kome je sadr`an segment za{tite ~ovjekove sredine, usvojila 1974. godine, kao pr-
vi kodeks pona{awa u ovoj oblasti kod nas.
Prostorno ure|ewe je multidisciplinarna oblast koja izu~ava cjelinu, me|uzavisnost
pojava i procesa u odnosima ~ovjeka, razvoja i prostora u istra`ivanom obuhvatu. Zahti-
jeva kompleksne i sinhronizovane intervencije svih u~esnika u prostoru. Kad ure|ujemo
prostor, koji ima svoju prirodnu i istorijsku pro{lost, ali i dru{tveno prepoznatqivu
budu}nost, ne smije se dozvoliti da on bude mjesto doga|awa, ve} okvir i uslov integri-
sawa svih sadr`aja i djelatnosti bitnih za razvoj qudske zajednice, naseqa, prirodnog
podru~ja, privrednog kompleksa ili graditeqske ba{tine. Za analiti~are dru{tvenog raz-
voja pravi je izazov: Izazov kako je u na{im uslovima, poslije izuzetnog zna~aja datog

69 Branislav Krsti}, ^ovjek i prostor, izdava~ Svjetlost, Sarajevo, 1982. godine, str. 16.
70 Izvje{taj Rimskog kluba o Granicama rasta 1970. i Konferencija UN o ~ovjekovoj sredini u Stokholmu 1972.

74
prostornom ure|ewu, na svim ni-
voima, ta problematika tokom
osamdesetih godina ipak ostala
zasjewena problematikom za{tite
~ovjekove sredine, prete`no u re-
dukovanom, ekolo{kom smislu, sa
alternativnim na~inima `ivota.
Globalizacija predstavqa sas-
vim nove prostorne zahtjeve i po-
na{awa. Organizacija teritori-
jalno prihvatqivog razvoja, kroz
sopstveni prostorno odr`iv raz-
voj, mo`e dati pravilne odgovore
na ove nove razvojne izazove.
Prostorno planirawe u Republici
Srpskoj treba da upotrebom stru~-
nih metoda i sadr`aja rada, odgo-
vori na kompleksne prostorno raz-
vojne potrebe, da uskladi zahtjeve
sa kapacitetom prirode, planski
ukazuju}i na prethodno uo~ene kon-
flikte u prostoru i nude}i rje-
{ewa za wihovo otklawawe. Us-
postavqawe efikasne, lako spro-
vodive legislative iz oblasti pla-
nirawa i ure|ewa prostora, zah-
tijeva pripremu stru~nih podloga,
provjeru mogu}nosti, izradu alter-
nativnih rje{ewa sa mogu}im po-
sqedicama wihovog izbora, ocjenu
strate{kog uticaja na ~ovjekovu
sredinu. Potrebno je osvijetliti
Formirawe urbanog centra iz tog perioda evidentno je i danas.

75
Urbane vile i danas krase glavnu ulicu centra grada.

sve probleme prostornog razvoja i na~ine gospodarewa prostorom. Integralnim sagleda-


vawem i tretirawem cjelovitog prostora, dosqednim po{tovawem na~ela prostorno odr-
`ivog razvoja, uz ukqu~ivawe javnosti u svim segmentima, unaprijedi}emo stawe i dati dop-
rinos demokratizaciji aktivnosti u wemu. Prostor je zajedni~ko dobro svih gra|ana, o ko-
me se, na`alost, ve} du`i vremenski period (gotovo tradicionalno) slabo vodi ra~una.
Dosada{wi prostorni razvoj u Republici Srpskoj u velikoj mjeri je optere}en stihijskom
i haoti~nom izgradwom, uz izostanak wegovawa regionalnih i kulturnih specifi~nosti,
osobenosti naseqa. Razvoj naseqa de{avao se uglavnom uz putne i ifrastrukturne kori-
dore. Na`alost, vrlo ~esto i na izuzetno kvalitetnom poqoprivrednom zemqi{tu. Gradi-
lo se i gradi mimo tradicionalnih vrijednosti i stvarnih potreba. Politika prostornog
planirawa Evrope danas temeqi se na dugoro~nom, ravnomjernom i uskla|enom prostor-
nom razvoju, ~emu i mi treba da te`imo.71
Iznena|uju}e je i zabriwavaju}e da se prostor nalazi na marginama interesa. Pros-
tor je temeqni resurs dr`ave te ga treba ~uvati i wime pametno i odgovor-
no gospodariti. Prioritetna aktivnost je izrada planova za cijelu teritoriju, kadrov-
sko osposobqavawe, informati~ka uvezanost stru~nih institucija i organa svih nivoa. Ne
smije se zaboraviti da je ...planirawe, kao aktivnost modernih lokalnih vlasti... proces
koji se nikada ne zavr{ava.72 Kroz proces planirawa i implementacije plan-
skih rje{ewa u~imo cio `ivot. Planiraju}i za nova pokoqewa, ispravqamo sopstve-

71 Vidi vi{e u Novoj atinskoj poveqi, koju je usvojio Evropski savjet urbanista (ESU) maja 1998. Tada je odlu~eno da }e se
ovaj dokument revidirati svake ~etiri godine, tako da je trenutno aktivna Nova atinska poveqa iz 2003. Vizija grada za
21. vijek, koja je rezultat procedure revizije.
72 Nbsl!Ipsofmm-!Qmbojoh!bt!Qspdftt!boe!Qspevdu, URBO BiH broj 2.

76
ne gre{ke, ste~ena saznawa iz teorije ugra|ujemo u praksu, stvaramo nove vizije razvoja. U
timskom i kompromisnom radu, kao i partnerskom odnosu svih korisnika i aktera u prosto-
ru treba prona}i zajedni~ke prihvatqive vizije razvoja u prostoru. Novi tip pojava i pro-
cesa nudi unapre|ewe kvaliteta, u svojstvu zakonomjernosti u planirawu i ure|ewu prosto-
ra. Potpisivawem Qubqanske dekleracije o prostornoj (teritorijalnoj) dimenziji odr`i-
vog razvoja,73 BiH je postala svjesna izazova pred kojim se nalazi prostorno ure|ewe. Pre-
poznaju}i zna~aj evropskih integracija koje su u toku, prihvatila je prostorni razvoj
kao metodu dostizawa harmoni~nog razvoja na teritoriji RS u budu}nosti.

Zakon o ure|ewu prostora

Jedini stabilan oblik vladavine je onaj u kojem vlada zakon i koji ne zavisi ni od jedne osobe.
(Imanuel Kant, wema~ki filozof)

Razloga za izmjenu i dopunu Zakona o ure|ewu prostora74 bilo je dosta, a danas ima
potrebe za izradom novog zakona. Dovoqno je pomenuti samo nekoliko razloga: dug, kom-
plikovan postupak, skupe takse, brojne naknade i saglasnosti, nepredvidivi postupci, duge
i nejasne procedure svih u~esnika sa kojima se suo~ava investitor koji `eli legalno gra-
diti, neusagla{enost kontrolnih mjera, neadekvatna kaznena politika, nedostatak podza-
konskih akata, zakonom propisane prostorno-planske dokumentacije itd. Navedeni nedos-
taci nisu omogu}ili prakti~nu primjenu zakona u bitnim segmentima. Treba
ukazati na neophodnost uvo|ewa modaliteta, primjene pozitivnih smjernica EU kao {to su:
ukqu~ivawe javnosti, partnerstva, aktivna za{tita sredine /uskla|ivawe prostornog ure-
|ewa sa za{titom ~ovjekove sredine/, otklawawe administrativnih barijera u finansi-
rawu, destimulacija i zaustavqawe nezakonite izgradwe (kao dru{tveno negativne pojave)
i dr. Brojne izmjene i dopune Zakona o ure|ewu prostora stvorile su neophodne pre-
duslove za po~etak reformi u ovoj oblasti. Konkretan doprinos je ugradwa osnov-
nih na~ela, promocije qudskih prava, vladavine zakona i pluralisti~ke demokratije, ugra-
|enih u konkretnoj formi evropskih konvencija i poveqa. Drugi, ne mawe bitan, korak pos-
tignut je integrisawem ekolo{kih propisa u Zakon o ure|ewu prostora.75 In-
tegrisane mjere za{tite sredine zahtijevaju integralno sagledavawe i prakti~nu primjenu
principa odr`ivog razvoja u budu}nosti. Uvedeni su modaliteti primjene pozitivnih smjer-

73 Ministri dr`ava ~lanica Savjeta Evrope (svih 45 zemaqa ~lanica) na 13. Konferenciji evropskih ministara odgovor-
nih za prostorno planirawe potpisali su u Qubqani, 16. i 17. septembra 2003. Dekleraciju o prostornoj (teritorijal-
noj) dimenziji odr`ivog razvoja
74 Zakon o ure|ewu prostora Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 19/96.
75 Poglavqe 5. Za{tita `ivotne sredine u procesu planirawa prostora i izgradwe gra|evina, sa ~lanovima, Zakon o ure-
|ewu prostora 28-31 - Pre~i{}en tekst Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 84/02.

77
nica: ukqu~ivawa javnosti, partnerstva, preventivne i aktivne za{tite sredine, u vidu di-
rektne i integrisane primjene na ekolo{ki osjetqivim podru~jima, ali i u vidu preventiv-
nih aktivnosti u prostoru. Zakon omogu}uje primjenu prihvatqivih smjernica iz Nove Atin-
ske poveqe,76 Savjetodavne slu`be za strana ulagawa /FIAS/77 koja je ukazala na admi-
nistrativne barijere, koje su bile ko~nica te se zalo`ila za wihovo otklawawe. Zakon
stimuli{e stru~nost i zahtijeva profesionalnu, fleksibilnu, argumentovanu, realnu,
uravnote`enu, me|usobno usagla{enu, lako provodivu i primjewivu prostorno-plansku do-
kumentaciju. Propisi nala`u plansku, kvalitetnu i efikasnu izgradwu na tr`i{nim prin-
cipima, pod jednakim uslovima, bez monopola i favorizacije institucija i pojedinca. Pos-
tignut je politi~ki konsenzus da nema naknadne legalizacije gra|evina. Nije dozvoqe-
na izgradwa bez plana, tj. nezakonita (divqa, bespravna) izgradwa u budu}nosti. Destimu-
lisawe i rigorozno sankcionisawe svih nezakonitih aktivnosti u prostoru ima jasne in-
strumente zaustavqawa, {to je kvalitativan pomak u funkcionisawu ukupnog pravnog sis-
tema, koji nije dosqedno primijewen na terenu. Nezakonita izgradwa ovih prostora nani-
jela je mnogo {tete interesima Republike Srpske i wenom stanovni{tvu. Zaustavqawem i
rje{avawem te pojave otvaraju se novi, kvalitetniji i izvjesniji vidici plan-
skog razvoja u prostoru za budu}nost. Treba osna`iti zapo~ete reforme kako bi se
lo{a praksa ~im prije eliminisala. To zahtijeva {iroku dru{tvenu aktivnost, uz podr{ku
svih stru~nih institucija. Ciqano, korak po korak, uz partnerstvo svih u~esnika, treba do-
}i do novog koncepta zakona kako bi se kreirao novi i uspje{niji ambijent. To su prek-
retnice u odnosu na dosada{we zakonodavstvo, a za ciq imaju: pribli`avawe zako-
nodavstvu EU, stvarawe povoqnih uslova za doma}a i strana ulagawa, kvalitetniji, sadr-
`ajniji, uravnote`eniji i pravilniji razvoj u budu}nosti. Unutar zakonskog okvira stimuli-
{e se ja~awe strukovnih udru`ewa u oblasti planirawa, ure|ewa, projektovawa i izgra-
dwe. Profesionalcima treba prepustiti kontrolu i za{titu struke, izvr{iti uskla|ivawe
sa Direktivom o arhitektima 85/384/DDF (1985), uz po{tovawe savjeta savjetodavne ko-
misije, te obezbijediti primjenu Poveqe VJB78 (Me|unarodno udru`ewe arhitekata) UNES-
CO o arhitektonskom obrazovawu (1996), po{tuju}i multidisciplinarnost obrazovnog
profila stru~waka u vi{e oblasti, uz kontinuiranu edukaciju tokom cijelog `ivota, kao i
Sporazum o preporukama VJB (2000) u primjeni zakonskih okvira.
Planski postavqene ciqeve i zadatke treba objediniti sa principima razvoja
Evrope da bi se omogu}ila ekonomska, socijalna i ekolo{ka kohezija u pros-
toru. Zakonom promovisan integralni pristup rje{avawa u prostoru uva`ava razli~itos-

76 Nova Atinska poveqa, Strazbug, 1998, xxx/dfv.fduq/psh0gs0buifotgs/iun/ Tada je odlu~eno da }e se ovaj dokument revidi-
rati svake ~etiri godine, tako da je trenutno aktivna Nova atinska poveqa iz 2003, Vizija grada za 21. vijek, koja je re-
zultat procedure revizije.
77 Gpsfjho!Jowftunfou!Bewjtpsz!Tfswjdf!)GJBT*!xxx/gjbt/ofu/ Savjetodavna slu`ba za strana ulagawa (FIAS), Projekat BiH, 2003,
Benjojtusbujwf!Cbssjfst-!Gpmmpxfe!vq!fbsmjfs!tuvez!pg!benjojtusbujwf!cbssjfst!up!jowftunfou-! jo!dppqfsbujpo!xjui!uif!Cbolt!Cvtjoftt
Fowjsponfou!Bekvtunfou!Dsfeju<!gpdvtfe!po!tusfohuifojoh!uif!ejbmphvf!cfuxffo!uif!qvcmjd!boe!qsjwbuf!tfdupst!boe!efwfmpqjoh!b
npojupsjoh!tztufn!up!bttftt!uif!jnqbdu!pg!sfgpsnt!nbef!po!uif!cbtjt!pg!uif!benjojtusbujwf!cbssjfst!sfdpnnfoebujpot/
78 Joufsobujpobm!Vojpo!pg!Bsdijufdut;!xxx/vjb.bsdijufduft/psh/

78
ti dr`ava i regija u jedinstvu Evrope. Na{ ciq i `eqa je Evropa. Zemqe zapadnog Balka-
na ure|ewem svoje teritorije mogu doprinijeti odr`ivom razvoju, dati aktivan doprinos
na globalnom nivou. Zakonski okvir stvara bitne preduslove za efikasan i sinhronizo-
van rad organa i slu`bi na svim nivoima. Priprema, izrada, dono{ewe i implementaci-
ja Prostornog plana kvalitativni su pomak ka Strategiji prostorno odr`ivog razvoja Re-
publike Srpske. Rad stru~waka raznih profila na usagla{avawu vizije po svim pitawima,
na partnerskim principima, mora biti dostupan {iroj javnosti. Ne smije se dozvoliti fa-
vorizacija i liderstvo pojedinca u tim procesima (planirawa, ure|ewa, projektovawa, iz-
gradwe, eksploatacije itd.). Treba osigurati pravilan tretman prostora po prestanku ko-
ri{}ewa gra|evina ili utvrditi neophodnu sanaciju po izvr{enoj eksploataciji. Nabro-
jane aktivnosti moraju za`ivjeti u svim institucijama sistema da bi se stvorili preduslo-
vi za prakti~nu primjenu na terenu.

Planovi - vizije

Ako ~ovjek ne zna u koju luku jedri, nijedan vjetar mu nije od pomo}i. (Sokrat)

Jasna vizija teritorijalno odr`ivog razvoja osigurava koheziju ekonomskih, socijalnih,


ekolo{kih i prostornih komponenata. To je renesansa prostornog planirawa, koja stvara
uslove za planski, ravnomjeran i izbalansiran razvoj, nudi prihvatqivu viziju razvo-
ja u prostoru. Po{tovawe evropske tradicije i prakse u oblasti planirawa predstavqa
pozitivan stimulans, od{krinuta vrata ka evropskim integracijama. Time smo korak
bli`e evropskim prostorno-razvojnim perspektivama (FQSQ). Prostorno-razvojne perspek-
tive osiguravaju odr`iv i uravnote`en razvoj cjelokupne teritorije. Taj ~etvrti, kultur-
ni nivo odr`ivog razvoja u prostoru jeste novina, kvalitativna prednost koja nudi jasne
instrumente implementacije, objediwuje tri bitne komponente: dru{tvo, ekonomiju i
ekologiju. [irewe EU novi je izazov za prostorno-razvojne politike. Uspostavqeni su
finansijski instrumenti za dostizawe ciqeva FQSQ kroz inicijative JOUFSSFH!JJJ!)JOUFSSFH
JJJB-!JOUFSSFH!JJJC-!JOUFSSFH!JJJD-!FTQPO-!JOUFSBDU). Metodologija izrade i sadr`aj plano-
va kao dokumenata prostornog ure|ewa zahtijeva upoznavawe i uskla|ivawe sa Vode}im
principima za prostorno odr`iv razvoj evropskog kontinenta, te adekvatno i pravovre-
meno u~e{}e javnosti u svim fazama procesa planirawa. Preispituju}i strukturu, sad-

79
r`aj i metodologiju izrade planova, sugeri{e se izrada fleksibilne, transparentne pros-
torno-planske dokumentacije, uskla|ene sa novim saznawima iz oblasti prostornog plani-
rawa Evrope. Sinhronizovane aktivnosti i plansko usmjerewe finansijskih sredstava (kao
i onih prikupqenih od nezakonite izgradwe), stvaraju povoqne uslove za izradu zakonom
propisane prostorno-planske dokumentacije za cijelu teritoriju Republike.
Poznata je ~iwenica da su na prostorima biv{e Jugoslavije postojali pravilnici o
gra|ewu zgrada, ali ne i naseqskih cjelina. Urbanisti~ki zakoni nisu sadr`avali pravil-
nik o izgradwi naseqa, sa izuzetkom Zakona o prostornom ure|ewu i gra|ewu BiH. Vre-
menski daju}i primat planu, u zakonu se izgubila bitna, izvorna, gradogra-
diteqska sadr`ina u korist planerske (prestali smo se baviti izgradwom sela i
gradova, a osnovna svrha postala je izrada planova - marginalizovan je problem prakti~-
ne primjene plana). Zato je potrebno uvesti Pravila u gra|ewu naseqa79 kako bismo
uspostavili pravni red u ku}i zajedni~kog `ivqewa. Naseqe, kao qudska zajednica,
ima pravo i du`nost da svakom svom ~lanu, ali i graditequ, propi{e optimalne uslove ko-
ji ne ograni~avaju uslove drugih ~lanova kao ni zajednice u cjelini, tj. da svima pribli`i
jasnu viziju urbanog kontinuiteta i razvoja prihvatqivog za sva vremena. Graditeqskim
pravilima ne utvr|uju se samo prava i obaveze graditeqa, vlasnika, investitora nego i
svih korisnika koji u nasequ `ive i rade, obezbje|uju op{te potrebe i {tite javni in-
teres u prostoru. Jasna pravila nude viziju budu}e qudske zajednice i utvr|uju plansku
perspektivu naseqa, stvaraju povoqne uslove u mjestu zajedni~kog `ivqewa (omogu}uju
zdrav `ivot stanovni{tvu i nude jasan razvojni koncept). Pravila ne mogu biti slu~ajan
skup koji bi predstavqao lokacijski pristup izgradwi naseqa i ograni~ewa koja gu{e
razvoj, ve} naprotiv, stru~no-nau~ni rad koji uva`ava sve vrijednosti naseqa, ~uva ih i
oboga}uje. Postojala su odre|ena pravila i kad zakona nije bilo (npr. iskustva obi~ajnih
pravila za izgradwu gradova sa prostora biv{e Jugoslavije, Dubrovnika 1272, Kotora
1332. i drugih). Treba iskoristiti ste~ena iskustva evropskih zemaqa (Francuske, [vaj-
carske, Wema~ke i drugih koje imaju urbani kontinuitet), stvoriti uslove da se Pravila
o izgradwi naseqa vrate i ugrade u na{e zakonodavstvo. O~uvawe vrijednosti mjesta
koje naseqavamo, wegove prirodne i izgra|ene sredine koju ba{tini, obezbje|uje jasnu bu-
du}nost, plansku viziju razvoja. @ivot qudi zahtijeva potrebu postojawa pravila u iz-
gradwi naseqa, a zakonodavcu ne pripada imperativ da o wima odlu~uje, nego obave-

79 Vidi vi{e o konceptu i na~elima pravilnika: Branislav Krsti}, Graditeqska pravila, istra`iva~ki projekat na postdip-
lomskim studijama Arhitektonskog fakulteta u Beogradu, 1997. godine.

80
za da ih izvr{ava. Pravila se utvr|uju za urbanisti~ku cjelinu (zonu, kvart, ~et-
vrt, prete`nu namjenu u dijelu naseqa) da bi se obezbijedila `ivotna i funkcional-
na cjelina za stanovnike i naseqe. Praksa je pokazala da se cio grad ne mo`e ugu-
rati u jedan pravilnik. Bogatstvo raznolikosti ne smije se gu{iti, ve} nap-
rotiv - pravilima ga treba ~uvati i stimulativno oboga}ivati. Istovremeno, i
graditeqa treba u~initi sigurnim, jer se do sada ostavqalo previ{e prostora
za tuma~ewe op{tinskoj, gradskoj ili republi~koj upravi.
Regulacioni plan i intervencija Stvarawe uravnote`enog razvoja cjelokupne teritorije, uz preventiv-
na zadanu temu, diplomski rad
Du{ke Gaji}. Uspje{an kompozi-
no i pravovremeno djelovawe u prostoru, name}e potrebu za izradom sistema pla-
cioni raspored masa kao nova (stvarawe planski osmi{qene vizije razvoja, koja nema alternativu). Po prvi
odgovor na usitwenu strukturu
urbanih vila, savremena ma-
put u Republici se dolazi do podataka {ta je legalno izgra|eno u prostoru. Uvo|ewe
terijalizacija, uz jasno vo|ewe informaciono-dokumentacione osnove o prostoru zna~i korak bli`e evropskim in-
i komfor stambeno-poslovnog
bloka.
tegracijama. Osnovni nedostatak planova iz pro{losti ovih prostora, pored ne-

81
realnosti i preambicioznosti u planirawu, jeste zatvorenost i slaba prakti~na
primjewivost. Novi zakonski okvir mora propisati obavezu izrade etapnih pla-
nova primjene. Wima se jasno defini{u i vremenski terminiraju budu}e mjere i aktiv-
nosti u prostoru, presiziraju nosioci aktivnosti i odre|uje vremenski period realizaci-
je. Time se stvaraju uslovi za pra}ewe izvr{ewa i pravilno usmjeravawe finansijskih
sredstava za realizaciju. Eliminacijom gre{aka iz pro{losti korak po korak pove}ava se
efikasnost i primjewivost plana. Na`alost, trenutni pomaci u prakti~noj primjeni su mi-
nimalni. Pravilnik o sadr`aju planova80 zahtijeva dosqednost u pripremi, izradi i prim-
jeni planova u praksi, daje efikasne metode kontrole i monitoringa. Wime se defini{e
i odre|uje odgovaraju}i nivo tehni~ke obrade i sadr`aj prostorno-planske dokumentacije.
Trenutni zahtjevi su za sveobuhvatnom, fleksibilnom, vizionarskom i lako primjewivom
planskom dokumentacijom, koja ima {irok dijapazon dozvoqenih aktivnosti u prostoru, ka-
ko se ne bi prekomjerno uslovqavao, administrirao i ko~io razvoj. Realizacija planskih
rje{ewa vremenski je odre|ena zakonom. Etapni plan81 omogu}ava efikasnu realizaciju,
provodivost i primjewivost planske dokumentacije u praksi. Treba stvarati zakonski ok-
vir kojim se Planu daju jasni instrumenti za prevazila`ewe uo~enih problema u prostoru
i otklawawe uzroka iz ocjene stawa. Obaveznost sadr`aja odre|enih priloga provedbe-
nih planova iskqu~uje mogu}nost parcijalnog planirawa. Integralno sagleda-
vawe aktivnosti i aktera u prostoru, po{tovawe smjernica plana vi{eg reda, usagla{a-
vawe vizije, aktivno u~e{}e javnosti na partnerskim principima, jasni su instrumenti za
implementaciju plana, priprema za prilago|avawa na{ih planskih dokumenata pro-
pisima EU. Vlada Republike Srpske treba uspostaviti mre`u javnih preduze}a ko-
ja }e u skladu sa zakonskim propisima izra|ivati i kontrolisati primjenu prostorno-
planske dokumentacije. Prioritet je za{tita javnog interesa pri planirawu i gos-
podarewu prostorom, kako bi se omogu}ilo ukqu~ivawe ove teritorije u me|unarodni
prostor.82
Novi zakon o ure|ewu prostora treba uraditi u skladu sa smjernicama iz Prostornog
plana Republike Srpske. Zakon treba definisati strukture i nivoe prostorno-planske do-
kumentacije u skladu sa stvarnim potrebama, vode}i ra~una o evropskim iskustvima, ali
u skladu sa potrebama i mogu}nostima op{tina i gradova.

80 Pravilnik o sadr`aju planova, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 2/03.


81 Vidi ~lan 65. i 66. Zakona o ure|ewu prostora - Pre~i{}eni tekst, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 84/02.
82 Vidi ~lan 4. stav 2. i ~lan 5. Zakona o ure|ewu prostora - Pre~i{}eni tekst, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj
84/02.

82
Informaciono-dokumentaciona osnova o prostoru

Gra|ewe je vje{tina, ali ako me dirne u srce - to je arhitektura. (Mf!Dpscvtjfs)

Po pitawu uspostavqawa savremenog, jedinstvenog prostornog informacionog sistema


u Republici Srpskoj nalazimo se me|u najnerazvijenijim zemqama u Evropi. Doga|aji u
praksi imaju karakteristike nacionalnog haosa. Stawe danas karakteristi~no je i upo-
redivo sa 90-im godinama pro{log vijeka u najnaprednijim tranzicijskim zemqama iz ok-
ru`ewa. Digitalnih zbirki prostornih podataka u pravom smislu nema. Postoji samo go-
mila nestandardizovanih, neintegrisanih i za upotrebu izvan mati~ne namjene nekorisnih
vektorskih obrada. Krajwe je vrijeme da se preduzme inicijativa u formirawu racional-
nih i efektnih instrumenata za realizaciju zakonskih okvira, sa vizijom mogu}ih koraka.
Stru~noj javnosti poznata je ~iwenica da su sve tranzicijske dr`ave preskupo platile
odsutnost strategije razvoja geoinformacijske strukture (definisawa jedinstvenih sadr-
`aja i obaveznih prostornih digitalnih baza podataka). Ta se cijena ne mora platiti, po-
nekad je to prednost koju imaju oni koji kasne. Nijedna dr`ava u svijetu nije uspjela da jed-
nim veleprojektom i na pre~ac uspostavi savremenu geoinformacijsku infrastruktu-
ru. Rezultati onih koji su to poku{ali nisu uspje{ni, kao ni onih koji su se prepustili sti-
hiji i samoreguli{u}em tr`i{tu prostornih informacija. Najboqi rezultati posti`u se
tamo gdje se pristupi postupnom uvo|ewu i modelirawu pojedinih komponenata di-
gitalnog geoinformacijskog sistema. Prethodno treba uraditi konceptualnu studiju sa
strate{kim okvirima i smjernicama razvoja.
Nizak nivo a`urnosti analognih baza podataka koje se koriste u planerskim procesi-
ma u Republici Srpskoj slu`i samo prisilnom finansirawu organa i institucija ko-
je imaju istorijsko pravo napla}ivawa wihovog kori{}ewa. Postupci a`urirawa ana-
lognih formi su prespori, preskupi i nepoznati u Evropi. Da bismo uhvatili prom-
jene na terenu, koje se ne sti`u pratiti, a kamoli preventivno djelovati u prostoru i us-
mjeravati aktivnosti, to zahtijeva uspostavqawe digitalne baze podataka.
Formirawe informaciono-dokumentacione osnove o prostoru pionirski je poduhvat,
polazna osnova za prostorne evidencije unutar dijagrama faznog formirawa je-
dinstvenog informacionog sistema o prostoru.83 Poslovi organizovawa, vo|ewa i konti-
nuiranog razvoja jedinstvenog informacionog sistema o prostoru, poslovi su od poseb-
nog interesa.84 Pravovremeno i sveobuhvatno sagledavawe svih aktivnosti u prostoru

83 Vidi ~lan 4, stav 3. Zakona o ure|ewu prostora - Pre~i{}eni tekst, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 84/02.
84 Vidi ~lan 4, stav 3. Zakona o ure|ewu prostora - Pre~i{}eni tekst, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 84/02.

83
nudi kontinuirano pra}ewe stawa promjena i te`wi u wemu. Stvaraju se mogu}-
nosti za interventno preduzimawe mjera upravqawa prostorom, aktivne za{tite sredine
i zdravqa qudi na ovoj teritoriji. Treba naglasiti potrebu za formirawem racionalnih
i efektnih instrumenata za realizaciju zakonskih okvira. Temeqni postulati plani-
rawa teritorijalno odr`ivog razvoja podrazumijevaju:
- integralnost,
- kooperativnost svih u~esnika, kako me|usektorskog tako i po uprav-
nim nivoima,
- puno u~e{}e javnosti,
- prekograni~no uskla|ivawe.
Kqu~ni instrument za realizaciju nabrojanih postulata je savremen prostorni in-
formacijski sistem javnih podataka o prostoru, kao baza za druge informacione sis-
teme i razvoj svih neophodnih informacija na istoj platformi. Geografski informacioni
sistem sa platformom Autodeska je mogu}e rje{ewe.85 Kontinuirano pra}ewe promjena u
prostoru daje mogu}nost pravovremene intervencije. Preventivno spre~avawe rizi-
ka novi je ciqani kvalitet koji se `eli dosti}i, {to je u praksi ovih prostora bio rije-
dak slu~aj. Ve} dugo se kasni sa intervencijama u prostoru, kontinuirano se lije~e po-
sqedice. Formirawe zajedni~kog tijela na nivou Vlade, koje bi sinhronizovalo sve ak-
tivnosti na izradi i razvoju jedinstvenog informacionog sistema o prostoru, priorite-
tan je zadatak. Osposobqavawe stru~nih kadrova, me|usektorsko usagla{avawe aktiv-
nosti, uz kontinuirano unapre|ewe informaciono-dokumentacione osnove o prostoru,
stvara bitne pretpostavke za postizawe ukupne harmonije u prostoru, pra}ewe i razmjenu
podataka sa svim akterima i sa EU. To zahtijeva prethodno a`urirawe: geodetskih plano-
va,86 registara prirodnih resursa, zaga|iva~a, demografskih podataka urbanih i rural-
nih podru~ja, kao i uno{ewe planskih rje{ewa (prevesti u GIS okru`ewe putem standar-
dnih alatki). Uspostavqawe baze pouzdanih i me|unarodno harmonizovanih
standarda podataka o prostoru prioritetna je aktivnost, kojoj prethodi a`urirawe
geodetskih podloga sa stawem izgra|enosti, legalnosti, vlasni~kih odnosa, rasporedom
gra|evina, naseqa, infrastrukturnih vodova u prostoru. Prostorni plan Republike Sr-
pske dovr{ava se u digitalnom obliku te se mo`e prevesti u GIS format. Kvalitetna je to
priprema za katastar infrastrukturnih vodova, izgra|enih fizi~kih struktura u prosto-
ru, bitan preduslov za jedinstven informacioni sistem o prostoru. Dostignutu, polaznu

85 Vidi aktuelne projekte uspostavqawa informacionog sistema u prostoru Inove u op{tinama Bawaluka, Gradi{ka, Sr-
bac itd, koji se realizuju u okviru HBQ.VTBJE projekta 2007.
86 Vi{e o ovome vidi u kwizi Milana Trifkovi}a, Geodetski planovi, Vi{a gra|evinsko-geodetska {kola Beograd, 2003,
poglavqe: Digitalni geodetski plan, str. 187. i daqe.

84
osnovu treba kontinuirano dopuwavati svim neophodnim informacijama. Treba
jasno prostorno (fizi~ki) definisati za{titne koridore sa planira-
nim zonama za{tite i razgrani~ewima na svim nivoima vlasti. Razmjena podata-
ka o prostoru sa Republi~kom upravom za geodetske i imovinsko-pravne poslove,
Zavodom za statistiku, svim ministarstvima javnim institucijama siguran su put
ka uspjehu. Reaalizacija Odluka o nezakonito izgra|enim gra|evinama na nivou
gradova i op{tina87 stvara priliku za oboga}ewe baze podataka i ubrzavawe
procesa reforme prostornog planirawa i za{tite sredine. Uspostavqawe jedin-
stvenog informacionog sistema o prostoru stvara minimalne preduslove za us-
pje{no planirawe i izgradwu prostora u budu}nosti. A`uran georeferenciran
ortofoto snimak, polazni je parametar, podloga za legalitet dosada{we izgra-
Vizija i koncept rje{ewa pje{a~kog
mosta sistemom kontejnera u diplom-
dwe. Naredni korak je podvla~ewe digitalnih geodetskih planova pod ortofoto
skom radu Sini{e Marjanovi}a snimak, ~ime bismo a`urirali geodetske podloge za izradu planova. Uno{ewem
2007. Kandidat je uo~io aktuelan
problem slabe dostupnosti pje{aka
evidencije o kori{}ewu i vlasni{tvu sa indentifikacijom mati~nim
sa obje strane rijeke, te trenutnu brojem stvaraju se preduslovi za koncipirawe jedinstvene dokumentacione osno-
situaciju raspolo`ivih i doniranih
kontejnera UN iskoristio kao mogu}e
ve o prostoru, sa zbirkom podataka o stvarnoj upotrebi prostora. A`urne podlo-
rje{ewe i adekvatan odgovor struke. ge o prostoru, sinhronizovane sa planskim aktivnostima, omogu}uju pra}ewe

87 Vidi ~lan 155, Zakona o ure|ewu prostora - Pre~i{}eni tekst, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj
84/02.

85
realizacije planova (monitoring). Svrha je omogu}iti hitne, pravovremene interven-
cije kada se uo~e promjene planskih rje{ewa ili nastanu konflikti u prostoru, te aktiv-
no pratiti za{titu svih komponenata prirodne sredine. Razmjena podataka izme|u svih ak-
tera u prostoru i sa EU, uz me|usobnu harmonizaciju i a`urirawe kvalitativan su pomak
ka pribli`avawu EU. Naredni korak u procesu tranzicije bila bi direktna primjena
planskih dokumenata. Hitno je potrebno pojednostavqewe postupka u proce-
su pribavqawa odobrewa za gra|ewe. To podrazumijeva izostavqawe (ukidawe, prevo-
|ewe) urbanisti~ke saglasnosti. Rje{ewe o odobrewu za gra|ewe izdavalo bi se direktno
sa provedbenog plana (putem izvoda ili na druge zakonski definisane forme). Izosta-
vqawem postupka izdavawa urbanisti~ke saglasnosti zna~ajno bi se ubrzao postu-
pak. Time bi se proces pribavqawa odobrewa za gra|ewe zna~ajno skratio, a cijela
aktivnost ubrzala, te otklonila neizvjesnost (koja je danas prisutna) u pogledu okon-
~awa postupka. Sva pitawa u~e{}a javnosti, zainteresovanih lica u postupku, okon~ala
bi se u procesu pripreme, izrade, usvajawa provedbenog planskog dokumenta - Plana. No-
vi sistem planova mora rije{iti ova pitawa i dati mogu}nost zainteresovanim licama da
prije otvarawa procesa izrade ili izmjene plana pravovremeno interveni{u i
za{tite sopstveni interes. Tehni~ku dokumentaciju, Projekat na osnovu kog se
dobija odobrewe za gra|ewe potrebno je osloboditi velikog administrirawa i svesti ga
na potrebne stru~ne priloge. Treba ujedna~iti i poboq{ati tehni~ki nivo
obrade, napraviti kvalitativan pomak u izradi Projekta, {to bi se definisalo Pravil-
nikom o sadr`aju tehni~ke dokumentacije. Trenutna zakonska rje{ewa u oblasti prostor-
nog ure|ewa i za{tite `ivotne sredine predstavqaju prelazani korak, u kome je neopho-
dan iskorak koji bi obezbijedio planski kontrolisan, usagla{en i odr`iv razvoj terito-
rije Republike Srpske i vizionarski napredak u budu}nosti.
Probleme u prostoru treba otkrivati pravovremeno, {to pru`a mogu}nost za wihovo efi-
kasno rje{avawe u fazi dono{ewa razvojnih i provedbenih planova. Vi{enamjensko kori{-
}ewe podloga o prostoru od strane ministarstva, ograna uprave, javnih preduze}a, uprava, na
svim nivoima vlasti, zahvaquju}i neslu}enim mogu}nostima GIS tehnologije, stvara neophod-
ne preduslove za efikasno uspostavqawe jedinstvenog informacionog sistema o prosto-
ru. Time se omogu}uje pra}ewe planiranog teritorijalno odr`ivog razvoja, uspostavqa
kontrola promjena, sinhronizuju aktivnosti korisnika istra`ivanog prostora.

86
Treba izraditi studiju sa planom postupnog uvo|ewa i implementacije infor-
macionog sistema o prostoru, sa uspostavqawem informaciono-dokumentacione osnove i
registra prostornih evidencija kao osnove za druge neophodne evidencije i informacio-
ne sisteme, uz nesmetanu razmjenu i dostupnost svim akterima u prostoru.

Politika zemqi{ta

Arhitektura i umjetnost imaju odgovornost da se obra}aju istoriji i zbivawima.


(Ebojfm!Mjcftljoe)

Druga polovina minulog vijeka osta}e poznata po ~iwenici da na istra`ivanim pros-


torima nije postojala politika kori{}ewa zemqi{ta u skladu sa prirodnim (da-
tim) karakteristikama. Zemqi{tem se upravqalo na vrlo specifi~an, administrativ-
ni na~in (uz odsustvo tr`i{ta). Upravqawe nekretninama na taj na~in u praksi se
pokazalo neuspje{nim, ali je zato proizvelo brojne konflikte i trajne posqedice u raz-
voju. Nekretnine (zemqi{te sa infrastrukturom) u cijelom svijetu predstavqaju
veliki biznis, oduvijek su bile plodno tlo za one koji zaobilaze zakonske propise (spe-
kulante). Zakonska rje{ewa moraju definisati svojinske odnose i titulara na zemqi{tu.
Krajwe je vrijeme da se pristupi sveobuhvatnijem prostornom planirawu, sa akcentom na
primjeni i monitoringu, da bi se zate~eno haoti~no stawe u ovoj oblasti popravqalo
ciqano, korak po korak. To zahtijeva pravilno sagledavawe i racionalno kori{}ewe ze-
mqi{ta kao ograni~enog prirodnog resursa. Izrada strategije za upravqawe zemqi{tem
i ure|ewem me|usobnih odnosa imperativ je i prioritetna obaveza u `eqenom pravcu te-
ritorijalno prihvatqivog razvoja za sve gra|ane. Time bi bio uspostavqen razumniji od-
nos prema ovoj problematici, kao i weno pravilno djelovawe, ali i uskladio zakonski ok-
vir zajedni~kog djelovawa na ostvarewu teritorijalno prihvatqivog razvoja u prostoru.

87
Gra|evinsko zemqi{te

Dobro naroda je vrhovni zakon. (Ciceron)

Opstanak ~ovjeka na Zemqi zasnovan je na konkurenciji. Tranzicija zahtijeva nes-


metano funkcionisawe tr`i{ta i u ovoj oblasti, kao efikasan instrument konkurenci-
je na ekonomskim principima. Gra|evinsko zemqi{te ovih prostora bilo je ko~-
nica, a ne stimulans razvoja, kao drugdje u svijetu. Prioritetan problem je izuzetno
skroman obuhvat teritorije Republike Srpske zakonom propisanih naknada za gra|evinsko
zemqi{te. Imamo li u vidu izuzetno nizak stepen naplativosti ovih naknada, onda i nije
~udno {to je ugro`en planski razvoj i prosperitet teritorijalnih jedinica. Razli~it ni-
vo naknada, od simboli~nih do enormno visokih, uz nenamjensko kori{}ewe prikupqe-
nih sredstava, bez u~e{}a gra|ana i javnosti, u praksi su rezultirali lo{om infras-
trukturnom opremqeno{}u naseqa. Zajedni~ka karakteristika svih urbanih na-
seqa na ovim prostorima, bez obzira na visinu naknada za ure|ewe gra|evinskog ze-
mqi{ta u wima, jeste nizak nivo infrastrukturne opremqenosti. To nam ukazuje na oz-
biqne probleme u ovoj oblasti, ali i evidentno nenamjensko kori{}ewe ovih
sredstava. Gra|ani nisu bili informisani (o nivou prikupqenih sredstava od naknada,
kao ni o wihovom namjenskom kori{}ewu) te samim tim nisu uticali na razvoj sopstvenog
naseqa. Nije im pru`ena mogu}nost da odlu~uju o usmjeravawu sredstava za priori-
tetne potrebe infrastrukturne opremqenosti svoje ulice, dijela naseqa, grada i sl.
Uslovqenost lokacije dovodi do svojinskih monopola. Cijena infrastrukture i polo-
`ajni kvalitet lokacije rezultirali su visokom cijenom nekretnina, koje biqe`e kontinui-
ran rast. Lokalne vlasti, umjesto da iskoriste rentu kao osoben vid kapitalizo-
vane cijene zemqi{ta u nasequ, za rje{avawe goru}ih socijalnih, infras-
trukturnih i razvojnih potreba, ne~iwewem omogu}uju da lokacijska renta - ekstrap-
rofit u centrima naseqa i gradova (i drugim povoqnim lokacijama) {irom RS ostaje
snala`qivim investitorima pojedina~nih gra|evina. Renta je osoben izraz brojnih
pogodnosti gra|evinskog zemqi{ta (nastala na bazi slo`enih kvaliteta i doprinosa), te
kao takva ne mo`e biti prihod samo jednog korisnika, tj. vlasnika zemqi{ta. Ek-
skluzivitet lokacije i potencijalna renta su izazov za vlasnika, ali i potencijalne inves-
titore. Pojavni oblici rente i wihovo mjerewe jesu najslo`eniji proces u
djelovawu ponude i potra`we. Pojavni oblici rente su:

88
JBS, tj. apsolutna renta, kao osobena cijena koja se mora platiti za svako, pa i
najlo{ije zemqi{te, po{to ga vlasnik u protivnom ne}e dati,
J ES.Jb, tj. diferencijalna renta, nastala na bazi prirodnih osobenosti ze-
mqi{ta za izgradwu (nosivo tlo, bez dodatnih radova i poskupqewa),
J ES.Jc, najva`nija i najve}a, polo`ajna renta, nastala usled brojnih ulagawa u
gradske fondove koji vi{estruko pove}avaju vrijednost zemqi{ta,
J ES.JJ, ili diferencijalna renta JJ, nastala usqed dodajnog kapitala na ure|ewu
gra|evinskog zemqi{ta koje pripada toj konkurentskoj lokaciji,
J NS, tj. monopolska renta kao izraz svojevrsnih pogodnosti lokacije, ~ak eksklu-
zivnog karaktera na tra`wi zasnovanoj na modi, presti`u i sl.88 Da bi se osigu-
ralo doma}insko pona{awe u prostoru, ona mora biti raspore|ena izme|u vi-
{e vlasnika i preduzetnika: vlasnik zemqi{ta, zakupac ili kupac ze-
mqi{ta, gra|evine i lokalne uprave. Naglasak treba dati nerije{enim pi-
tawima potreba u okru`ewu datih lokacija, koja i daqe optere}uju buxet lokalnih
vlasti. Nedostatak efikasne regulative, izostanak lokalne inicijative, stihijski
razvoj bez titulara zemqi{ta i prirodne konkurencije tr`i{ta - zahtijevaju
promjene socioekonomskog i pravnog sistema, uz dono{ewe zakona koji na tr`i{-
nim principima reguli{u oblast gra|evinskog zemqi{ta, investirawa i oporezi-
vawa. Neophodna je demokratizacija u planirawu i ve}e u~e{}e javnosti i zaitere-
sovanih aktera u dono{ewu planskih i razvojnih odluka da bi se uo~eni propusti
pravovremeno otklawali. Izmjene i dopune zakona o gra|evinskom zemqi{tu, zahti-
jevaju uvo|ewe tr`i{ta zemqi{tem koje nije postojalo (bila je potrebna disperzo-
vana ponuda zemqi{ta, tj. postojawe vi{e vlasnika). Pravo na kori{}ewe dobiva-
no je na netransparentan na~in, jer nije pla}ana tr`i{na cijena zemqi{ta, dok
je isto, zajedno sa izgra|enom gra|evinom, prodavano po tr`i{noj cijeni.
Preduzetnik na taj na~in prisvaja nezara|ene prihode - rentu. Sredstva za
ure|ewe gra|evinskog zemqi{ta moraju se pravilno prikupqati i namjenski koris-
titi. Treba postojati transparentna kontrola utro{ka prikupqenih sredstva,
uz u~e{}e javnosti. Ciq je svrsishodno usmjeriti sredstva u pravcu poboq{awa ni-
voa infrastrukturne opremqenosti naseqa.
Bliskost i povezanost poslova dodjele, planirawa, ure|ewa zemqi{ta i gra|ewa, name-
}u potrebu za mogu}no{}u dono{ewa jedinstvenog zakona o prostornom ure|ewu i

88 Gavrilo Mihaqevi}, Reforma urbanih politika zemaqa u tranziciji, Monografija, Jugoslovenski institut za urbanizam i
stanovawe i Udru`ewe urbanista Srbije, Beograd, 1988, Konkurencija kao mehanizam unapre|ivawa gra|evinskog zemqi{-
ta, str. 52.

89
gra|evinskom zemqi{tu u budu}nosti. Ideja vodiqa je obezbje|ewe racionalnog, efikasnog
upravqawa i kori{}ewa gra|evinskog zemqi{ta, kao izuzetno va`nog resursa. Ukoli-
ko se ovaj princip pravno i prakti~no poka`e neizvodqiv, treba izvr{iti prethodnu i pot-
punu usagla{enost i sinhronizovanost pomenutih zakona, da u prakti~noj primjeni ne bi
do{lo do konflikta i zloupotrebe, jer je takva situacija bila do sada ~esta u praksi.
Visoki predstavnik u BiH je svojom Odlukom donio (nametnuo) Zakon o gra|evinskom ze-
mqi{tu Republike Srpske.89 Zakonom se uvode odre|ene pogodnosti, kao {to je dvojak svo-
jinsko-pravni re`im (dr`avnog i privatnog vlasni{tva nad gra|evinskim zemqi{tem). Za-
kon je tijesno povezan sa Zakonom o op{tem upravnom postupku, Zakonom o eksproprijaci-
ji, Zakonom o prostornom ure|ewu, Zakonom o zemqi{noj kwizi, Zakonom o vlasni~ko-
pravnim odnosima, Zakonom o prometu nepokretnosti i Zakonom o nasqe|ivawu. Ovim za-
konom regulisani su postupci:
- preuzimawa neizgra|enog gra|evinskog zemqi{ta radi privo|ewa trajnoj namjeni,
- gubitka privremenog prava kori{}ewa, prvenstvenog prava kori{}ewa,
- dodjele neizgra|enog gra|evinskog zemqi{ta radi gra|ewa licu koje nije moglo os-
tvariti prvenstveno pravo kori{}ewa,
- dodjele gra|evinskog zemqi{ta za izgradwu gra|evina,
- gubitka prava kori{}ewa radi gra|ewa, zbog nepodno{ewa zahtjeva za odobrewe za
gra|ewe i neizvo|ewe prete`nih radova na zgradi, ustanovqewa stvarnih slu`nos-
ti, privremenog zauzimawa gra|evinskog zemqi{ta,
- dozvole vr{ewa pripremnih radova na gra|evinskom zemqi{tu,
- utvr|ivawa prava vlasni{tva na gra|evinskom zemqi{tu na kojem je izgra|ena zgra-
da bez prava kori{}ewa radi gra|ewa,
- postupka revizije i izrade nacrta rje{ewa, prestanak dr`avnog vlasni{tva na
gradskom gra|evinskom zemqi{tu koje nije privedeno namjeni i uspostavqawa rani-
jeg vlasni~ko-pravnog odnosa.
Mo`emo o~ekivati da }e se uskoro uspostaviti jedinstven pravni re`im na
gradskom gra|evinskom zemqi{tu, koje }e uglavnom biti u privatnom vlasni{-
tvu, sa ~ime }e nestati potreba za regulisawem prava ranijih vlasnika. Time }e zakon
izgubiti imovinsko-pravnu dimenziju. Preostale odredbe zakona mogle bi se
prenijeti u Zakon o ure|ewu prostora (uslovi i na~in odre|ivawa gradskog i os-
talog gra|evinskog zemqi{ta, te regulisawe naknade za prirodne pogodnosti i naknade za

89 Visoki predstavnik u BiH je svojom Odlukom broj 146/3 od 15.5. 2003. donio Zakon o gra|evinskom zemqi{tu Republike
Srpske. Zakon je stupio na snagu 16.5.2003. U Sl. glasniku Republike Srpske broj 41/03.

90
kori{}ewe), tj. nestala bi potreba za postojawem posebnog Zakona o gra|evinskom ze-
mqi{tu. Treba uskladiti politiku gazdovawa gra|evinskim zemqi{tem i upravqawa raz-
nim oblicima naknada kako bi se osigurao teritorijalni prosperitet u naseqima i pos-
tepeno eliminisalo komunalno siroma{tvo.
Analiza stawa istra`ivane teritorije isti~e potrebu za hitnom izradom i usva-
jawem strategija (politika) gazdovawa zemqi{tem i upravqawem raznim
oblicima naknada. Treba jasno postaviti ciqeve zemqi{ne politike sa prakti~nim
mjerama i aktivnostima (kratkoro~no, sredworo~no, dugoro~no) o~uvawa, za{tite, kori{-
}ewa i unapre|ivawa poqoprivrednog, {umskog, vodnog, rudarskog zemqi{ta, upravqawa
gra|evinskim i drugim zemqi{tem (izuzetnim resursima Srpske).

Savremeni principi

Arhitektura je svuda oko nas. Ona stvara ambijent u kome se kre}emo, ona je okvir na{eg `ivo-
ta, ona je materijalna baza socijalnog i duhovnog razvitka i nacionalnog uspona. 90

Partnerski odnos preporu~uje se pri usagla{avawu mi{qewa stru~waka, aktuelne


vlasti i korisnika, kod svih aktivnosti u prostoru (kao i kod sanacije prostora poslije zav-
r{ene eksploatacije). Ukqu~ewe u savremene evropske tokove podrazumijeva obrazovawe
stru~nog, racionalnog, efikasnog in`iwera, sa poznavawem vi{e oblasti, osposobqe-
nog za timski rad i partnerski odnos. Reforma nastavnih planova obezbje|uje mobilnost stu-
denata, nastavnika i istra`iva~a, s ciqem prevazila`ewa nekompatibilnosti na{ih obra-
zovnih sistema sa evropskim. Obrazovati in`iwera spremnog za praksu, unaprijediti atrak-
tivnost i konkurentnost evropskog prostora visokog obrazovawa - ciqani je doprinos.
Prostorno planirawe i za{tita sredine su po svojoj prirodi multidisciplinarne djelat-
nosti, koje su pored ovih zakona, u pojedinim dijelovima ure|ene i propisima iz oblasti ko-
ri{}ewa poqoprivrednog i gra|evinskog zemqi{ta, {uma, voda, ruda, saobra}aja, energe-
tike, za{tite kulturno-istorijskog nasqe|a i prirode, za{tite od elementarnih nepogoda i
ratnih dejstava, Zakona o komunalnim djelatnostima itd., pa je neophodno me|usobno usagla-
{avawe tih zakonskih propisa i podzakonskih akata. Treba mijewati sopstvenu svijest, stva-
rati odgovornog planera, politi~ara, pozitivno uticati na sve aktere u prostoru, us-

90 Bogdan Nestorovi}, Uvod u arhitekturu, Gra|evinska kwiga, Beograd 1968.

91
kladiti razvoj prirode i ~ovjeka. Potrebno je izmijeniti odnos prema investitori-
ma-strankama u postupku. Mora im se ponuditi vi{e potencijalnih mogu}nosti, ure|enih lo-
kacija, na tr`i{nim principima, uz uva`avawe vlasni{tva i za{titu javnog interesa. Efi-
kasnim i prakti~nim savjetima treba mijewati dosada{wi odnos na relaciji slu`be-
nik-stranka, gajiti stru~an i profesionalan odnos (slu`benika u funkciji gra|ana). Razvo-
jem i izgra|ivawem sistem uprave, koji omogu}uje kvalitetne, efikasne i korektne us-
luge, omogu}iti svim gra|anima da zavr{e posao u rekordno kratkom vremenu.
Stvarawem povoqne klime i tr`i{ta zemqi{ta treba privu}i doma}i i strani kapi-
tal, treba omogu}iti boqe uslove za `ivot svih gra|ana, stvoriti jasnije i izvjesni-
je perspektive za budu}nost. Vlast koja to ne shvati na vrijeme suo~i}e se s tim da }e
wenu teritoriju zaobi}i tokovi novca i kapitala. Nesmotrene aktivnosti dove{}e
do stagnacije, ugroziti opstanak sopstvenog stanovni{tva, prisiliti ga na migraciju sa te
teritorije, jer ona ne}e biti atraktivna za ulagawa. Uslovi `ivota na teritoriji sa ne-
rije{enim problemima slaba su razvojna perspektiva.
Nezaobilazan zadatak svake generacije je da doprinosi sre|ivawu odnosa u qudskoj
svijesti i nasequ. Na{a generacija treba dati svoj doprinos u izgradwi naseqa za 21. vi-
jek. Zadatak i ciq politike gradova i op{tina treba biti stvarawe ugodne, partnerski
uspostavqene sredine, koja omogu}uje zdrav `ivot svom stanovni{tvu.
Dovr{ewe Prostornog plana Republike Srpske do 2015. prioritetna je aktivnost na
ovim prostorima. Gradovi i op{tine koji postignu optimalne uslove `ivqewa uspje{-
nim rje{avawem konflikata u prostoru privu}i }e ulaga~e, stvoriti povoqne uslove za
`ivot, ima}e jasniju razvojnu perspektivu u budu}nosti.

92
Za{tita komponenata ~ovjekove sredine

Dovoqno je samo da dobar ~ovjek ni{ta ne uradi, pa da zlo pobijedi.


(Edmund Bruk, irski politi~ar)

Stvarawem preduslova za br`e, skladnije, kvalitetnije o~uvawe svih komponenata ~ov-


jekove sredine, ciqanim aktivnostima uspostavqa se harmonija u prostoru, korak po ko-
rak, obezbje|uje prostorno odr`iv razvoj na cijeloj teritoriji Republike Srpske. Izrada
skupa Zakona iz oblasti za{tite sredine i Zakona o ure|ewu prostora treba stvoriti ok-
vir za pravilan razvoj ovih oblasti. Realizovan je projekat Institucionalnog ja~awa mi-
nistarstva i izrade zakonske regulative91, finansiran od strane Evropske komisije (za-
koni su usagla{eni sa direktivama EU). Oni doprinose ekonomskom razvoju koji zadovoqa-
va princip odr`ivosti. Rje{avaju}i teku}e potrebe, bez ugro`avawa budu}ih genera-
cija, treba za{tititi sve komponente ~ovjekove sredine od devastacije i unaprijediti kva-
litet `ivota. Skup zakona iz oblasti za{tite sredine obuhvata:
J Zakon o za{titi `ivotne sredine,92
J Zakon o za{titi voda, 93
J Zakon o upravqawu otpadom, 94
J Zakon o za{titi prirode,95
J Zakon o za{titi vazduha, 96
J Zakon o fondu za za{titu `ivotne sredine,97
kojima se zakonodavno i integralno reguli{e ova oblast u Republici Srpskoj. Zakone
su pripremali i izradili doma}i i me|unarodni eksperti. Resorno ministarstvo je konti-
nuirano, tokom cijelog perioda izrade, davalo prijedloge i sugestije da bi se dobio kva-
litetniji zakonski okvir (koji bi bio efikasno primjewiv na terenu). Stvorena je mogu}-
nost efikasne i pravovremene primjene za{tite ~ovjekove sredine u praksi. Trenutno je u
toku izrada odgovaraju}ih pravilnika.98 Zajedni~ko je opredjeqewe: da skup ekolo{kih za-
kona treba hitno implementirati kako bi se daqa degradacija ~ovjekove sredine (svih we-
nih komponenata) odmah zaustavila.
Zakonodavstvo je najvi{i izraz dru{tvene voqe. Stvaraju}i zakonski okvir, namje-
ra je da voqa nosi razvoj sa snagom, a ne da ga slijedi s naporom.

91 Projekat Institucionalnog ja~awa ministarstva i izrada zakonske regulative finansirala je Evropska komisija, imple-
menting partner je austrijska Agencija za za{titu `ivotne sredine, projekt je realizovan 2001.
92 Zakon o za{titi `ivotne sredine Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 53/02.
93 Zakon o za{titi voda, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 53/02.
94 Zakon o upravqawu otpadom, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 53/02.
95 Zakon o za{titi prirode, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 50/02.
96 Zakon o za{titi vazduha, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 53/02.
97 Zakon o fondu za za{titu `ivotne sredine, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 51/02.
98 Pravilnik o uslovima za obavqawe djelatnosti lica iz oblasti za{tite `ivotne sredine, Slu`beni glasnik Republike Srpske,
broj 2/03.
93
Za{tita prirodne i kulturne ba{tine

Prije izvjesnog vremena grupa ameri~kih turista dolazi


u Italiju. Pa ovo je zadivquju}e, obra}a se jedan turista vo-
di~u, i vi ovdje imate pice. Grupa mladih japanskih skauta
dolazi u ^ikago i ve} na aerodromu jedan iz grupe se obra}a
vo|i puta: Sjajno, i oni ovdje imaju MekDonalds. 99

Prije 60 godina donesen je Zakon o za{titi spomeni-


ka kulture i prirodnih vrijednosti u BiH.100 Bili smo
prva federalna jedinica u okviru biv{e Jugoslavije u
kojoj su pravno ure|ena pitawa za{tite spomenika pri-
rode i kulture. Zakon je bio zasnovan na na~elu - spo-
menik je javno dobro. U prvom ~lanu zakona je pre-
cizirano: Svi nepokretni i pokretni kulturno-istorij-
ski spomenici, umjetni~ki i etnografski spomenici, kao i
prirodne rijetkosti zoolo{kog, botani~kog, geolo{ko-pa-
leontolikog, mineralo{ko-petrografskog i geografskog
karaktera ili naro~ite qepote, bez obzira na to ~ije su
vlasni{tvo i u ~ijem se posjedu nalaze, stoje pod za{titom
dr`ave. Nau~ne i estetske vrijednosti ovih predmeta su
op{tenarodno dobro. Zakon je kratko, jasno, su{-
tinski i sadr`ajno definisao jedinstven sistem
institucija za{tite, u samo 28 ~lanova. Vlada se
bila obavezala ~lanom 16 pomenutog zakona da }e osno-
vati Zemaqski zavod za za{titu i nau~no prou~avawe
spomenika kulture i prirodnih rijetkosti, pa i druge
takve zavode (vjerovatno se mislilo na regionalne zavo-
de) u skladu sa potrebama. To je bila dobra polazna os-
nova za kvalitetnu i sadr`ajnu za{titu na istra`iva-
Navedeni primjeri iz svijeta mogu biti dobra ideja, putokaz budu}ih
nim prostorima. Na`alost, brojne izmjene zakona aktivnosti. Poznato je da mostovi spajaju i povezuju obale i qude. Pje{a~ka
1961, 1978, 1985. i 1996. godine nisu stvorile uslove komunikacija preko rijeke Vrbas na mjestu tvr|ave Kastel pove}ala je
atraktivnost i dostupnost gra|ana sa obje strane rijeke, stimulisala i
za kontinuiranu za{titu i skladan razvoj u ovoj oblas- usmjerila pje{a~ke tokove, aktivirala i o`ivjela Kastel, spojila sa cen-
ti. O~uvawe prirodnog i graditeqskog nasqe|a nije in- trom (rije{ila ga trenutne izolacije i zaborava).

99 Obujpobm!Hfphsbqijd!Tpdjfuz/
100 Zakon o za{titi spomenika kulture i prirodnih vrijednosti u BiH donijela je Narodna skup{tina NR BiH, a proglasio je
Prezidijum Narodne skup{tine NR BiH i predsjednik Prezidijuma 17.4. 1947, Sl. list NR BiH, broj 19/47.

94
Orto foto slika Kastela danas, dominira zelena stuktura koju treba zadr`ati, ali cio sadr`aj integrisati sa centrom grada i aktivirati, u~initi dos-
tupnim svim gra|anima tokom cijelog dana.

95
tegrisano u razvojne tokove, izostala je aktivna za{tita prirodnih vrijednosti i spomeni-
ka kulture na istra`ivanim prostorima.
Predsjedni{tvo BiH je Odlukom o Komisiji za o~uvawe nacionalnih spomenika BiH imeno-
valo ~lanove Komisije.101 Visoki predstavnik za BiH proglasio je svojom odlukom Zakon o
sprovo|ewu odluka Komisije za o~uvawe nacionalnih spomenika ustanovqene u skladu sa
Aneksom 8. Okvirnog sporazuma za mir u BiH.102 Odgovornost za primjenu zakona i odluka Ko-
misije za o~uvawe nacionalnih spomenika u BiH ima Ministarstvo za prostorno ure|ewe, gra-
|evinarstvo i ekologiju i Vlada Republike Srpske na teritoriji RS. Trenutno je u toku sana-
cija i obnova devastiranih kulturnih dobara. Slu`ba za{tite kulturno-istorijskog nasqe|a
se prema za{titi odnosila dosta selektivno (jer su neka vrijedna kulturna dobra ostala iz-
van re`ima za{tite ili su uni{tena ili nedostupna). Treba izraditi nova efikasna sistem-
ska rje{ewa za uspostavqawe za{tite kulturnih dobara u Republici Srpskoj.103
Zakon o za{titi prirode104 ure|uje obnovu, za{titu, o~uvawe i odr`iv razvoj pejza`a,
prirodnih podru~ja, biqaka, `ivotiwa i wihovih stani{ta, zemqi{ta, minerala i fosi-
la, te drugih komponenata prirode koje ~ine dio ~ovjekove sredine. Savremeni koncept
za{tite prirode ne temeqi se samo na za{titi prirodnih rijetkosti ve} na aktivnoj
za{titi, kori{}ewu i unapre|ewu prirodne sredine. Pri izradi budu}e pros-
torno-planske dokumentacije treba primijeniti evropske principe i metode planirawa za

Panoramske fotografije jasno ukazuju da se radi o spomeniku kome nedostaje integracija u okru`ewe, spomenik naprosto vapi za sadr`ajem za `ivot kroz
dvadeset i ~etiri sata.

101 Predsjedni{tvo BiH je na svojoj 119. sjednici, odr`anoj 21.12. 2001, imenovalo ~lanove Komisije te je, na osnovu Anek-
sa 8. Op{teg okvirnog sporazuma za mir u BiH i Odluke Predsjedni{tva BiH, Komisija za o~uvawe nacionalnih spome-
nika BiH uspostavqena kao institucija nadle`na za oblast za{tite kulturno-istorijskog nasqe|a, Slu`beni glasnik
BiH, broj 1/02 i 10/02. Komisija je na svojoj 4. sjednici donijela Kriterije za progla{ewe dobara nacionalnim spomeni-
cima, Slu`beni glasnik BiH, broj 33/02, xxx/!boflt9lpnjtjkb/dpn/cb/
102 Visoki predstavnik za BiH proglasio je svojom odlukom Zakon o sprovo}ewu odluka Komisije za o~uvawe nacionalnih spomeni-
ka ustanovqene u skladu sa Aneksom 8. Okvirnog sporazuma za mir u BiH, Slu`beni glasnik Republike Srpske broj 09/02.
103 Vidi vi{e, Etapni plan Prostornog plana Republike Srpske 1996 - 2001, koji daje osnovne, kratkoro~ne i dugoro~ne ciqe-
ve za{tite i na~ela u oblasti za{tite, vidi str. 113 - 124, kao i Nacrt Prostornog plana.
104 Zakon o za{titi prirode, Slu`beni glasnik Republike Srpske broj 50/02.

96
Mo~varno-barski kompleks Barda~a, dio netaknutih prirodnih vrijednosti

za{titu ekolo{ki vrijednih predjela. Prihva}en je koncept uskla|enog i racionalno orga-


nizovanog razvoja, uz po{tovawe principa vi{efunkcionalnosti namjene za{-
ti}enih dobara prirode. Odre|uju se prvenstveno: nau~ne, kulturne, vaspitno-obra-
zovne, rekreativne, turisti~ke namjene i sl. Treba za{tititi, odr`avati i unapre|ivati
one vrijednosti koje su za ~ovjeka su{tinski zna~ajne, kao {to su prirodni izvori, ili iz-
vori koji su inspiracija qudskog `ivqewa, u ciqu humanizacije sredine i uspostavqawa
ekolo{ke ravnote`e u prostoru, te obezbje|ivawa zdravijih i humanijih uslova
`ivota. Dio problema nastao je kao posqedica rata, promjene dru{tvenog sistema, ali
i tradicionalno lo{eg sistema za{tite koji je funkcionisao na ovim prostorima, bez jas-
no osmi{qene samoodr`ivosti za{ti}enih prostora. Na istra`ivanoj teritoriji postoje
dva nacionalna parka (Kozara105 i Sutjeska106), pra{ume (Peru}ica107, Jaw108, Lom109),
veliki broj za{ti}enih podru~ja, prirodnih rezervata i kulturnog nasqe|a.110 Ekolo{ki
osjetqiva podru~ja sa posebnim prirodnim vrijednostima prepu{tena su sama sebi, bez
osmi{qenog koncepta i pomo}i zajednice. Doda li se tome izuzetno mali procenat
za{ti}enih prirodnih podru~ja111 na istra`ivanoj teritoriji, problem se zna~aj-
no uslo`wava, {to zahtijeva hitno preispitivawe postoje}eg koncepta. Obradom
teme u teoretskom smislu poku{avaju se dati nove smjernice i putokazi za aktivnu za{-
titu ekolo{ki osjetqivih prostora.112 To je doprinos otklawawu uo~enih nedosta-

105 Zakon o progla{ewu podru~ja Kozare nacionalnim parkom, Sl. list NR BiH15 /67, 32/73 u povr{ini od 33,75 km2. Vidi vi{e Vojin Bucalo, Jugos-
lav Bruji}, Jovo Travar, \or|ije Milanovi}, Flora nacionalnog parka Kozara, [umarski fakultet Bawaluka i FSTBG - Regionalni zavod za upra-
vqawe {umama i agriokulturom Pokrajine Lombardija, Milano, Bawaluka 2007.
106 Zakon o progla{ewu podru~ja Sutjeske nacionalnim parkom, Sl. list NR BiH broj 5/62, u povr{ini 173,50 km2.
107 Svjetski poznata pra{uma unutar Nacionalnog parka Sutjeska.
108 Pra{umski rezervat Jaw u op{tini [ipovo, formiran rje{ewem Zemaqskog zavoda za za{titu spomenika kulturi i prirodnih rijetkosti BiH (br. 245/54 od
17.7. 1954), vidi vi{e Zoran Maunaga, Studija pra{ume Jaw i Lom - Zavr{ni izvje{taj Projekta {umarstva u BiH, Bawaluka 2005.
109 Pra{umski rezervat Lom u op{tini Drini}, za{ti}en je 1956. ([umarska enciklopedija, Zagreb, 1983), vidi vi{e Zoran Maunaga, Studija pra{ume Jaw i
Lom - Zavr{ni izvje{taj Projekta {umarstva u BiH, Bawaluka 2005.
110 Etapnim planom 1996 - 2001 Prostornog plana Republike Srpske 1996 - 2015, koji je usvojen 12. 9.1996, predvi|ena je za{tita 68 objekata prirode i memori-
jalnih spomenika, u ukupnoj povr{ini 3.382,49 km2 ili 15,38% teritorije Republike Srpske.
111 Va`an zadatak iz Etapnog - Prostornog plana jeste formirawe novih za{ti}enih podru~ja Jahorine, Treskavice sa kawonom Bistrice, Magli}a i Zelengo-
re, kawona Drine i Su{ice, Ozrena, Vitoroga itd. kosistemima nacionalnih parkova i drugih
112 Vidi vi{e Zbornik radova Me|unarodne konferencije Gazdovawe {umskim ekosistemima nacionalnih parkova i drugih za{ti}enih podru~ja, [umarski fakul-
tet Bawaluka, Jahorina-Tjenti{te 5-7. juli 2006.
97
98
taka, planskim ure|ewem i unapre|ewem za{ti}enih prostora na
istra`ivanoj teritoriji. U izradi prostornih planova posebnih,
za{ti}enih podru~ja, kao i podru~ja sa posebnim prirodnim vri-
jednostima, postoje}im i budu}im, potrebno je:
J primijeniti nove informati~ke tehnologije i
savremene metodologije u izradi planske dokumenta-
cije, u skladu sa EU principima i metodama (da bi se dos-
tigli evropski standardi u ovoj oblasti),
J uraditi ocjenu stawa i te`wi u prostoru kako bi
se analiziralo stvarno stawe u kojem se nalaze postoje}i
za{ti}eni prostori (trenutni nivo devastacije; demograf-
ske, socijalne i ekonomske promjene; ne gube}i iz vida da
su neka od tih podru~ja i minirana; sa detaqnom analizom
svih predlo`enih lokaliteta iz Prostornog plana),
J izraditi adekvatne akcione planove primjene i
stvarawa samoodr`ivosti za{ti}enih podru~ja, sa pro{i-
rivawem wihovog zna~aja, uz stvarawe vi{enamjenske ko-
risti za {ire podru~je.
Prostorno planirawe treba da ima kqu~nu ulogu u koncipirawu
ure|ewa i funkcionisawa za{ti}enih podru~ja. Rje{ewe prob-
lema za{ti}enih podru~ja zahtijeva implementaciju efikasnih i
sinhronizovanih mjera politike prostornog ure|ewa,
za{tite i razvoja. Prakti~an zna~aj ima unapre|ivawe pros-
torne politike i ekonomskog razvoja, uz u~e{}e javnosti, po{to-
vawe demokratske procedure i za{tite javnog dobra. Za{tita po-
sebnih podru~ja, kao i prostora uop{te, ustavna je obaveza
(odgovornost prema budu}im generacijama). Treba sis-
temski rje{avati problem posebnih, za{ti}enih i osjetqivih pod-
ru~ja, postizawem jednako balansiranog pristupa razvo-
ju sa jedne strane, uz konzervaciju/za{titu sa druge strane. Do
sada je pristup jednakog balansirawa bio sadr`an u pozna-
toj hipotezi posti}i razvoj na u{trb konzervacije/za{tite, ili
za{titu specifi~nih podru~ja na u{trb razvoja. Umjesto toga,
Barda~a poslije nesmotrenih aktivnosti qudi, ~ime je pristupom dodavawa uzajamnih vrijednosti treba stvara-
ugro`en mo~varno-barski kompleks

99
ti bazu za samoodr`ivu budu}nost za{ti}enih
podru~ja. Novi pristup zahtijeva kom-
pletnu promjenu odnosa, uz stalno tra-
`ewe solucija ~iji }e rezultati, na duge
staze, ja~ati interdisciplinarne metode i us-
postavqati sistem odgovaraju}e evaluacije
prostornog fenomena. Ekonomska politika zah-
tijeva socijalnu ocjenu i procjenu uticaja na
sredinu, kao {to za{tita sredine tra`i eko-
nomsku i socijalnu procjenu. Sve procjene
moraju biti integrisane u metode pros-
tornog planirawa, po{tuju}i procedure re-
gulisane propisima, da bi bile sadr`ane
u procjeni teritorijalnog uticaja (fi-
zi~kog planirawa) na fenomen prostora.
Podru~ja sa posebnim prirodnim vrijednosti-
ma, kao specijalni rezervati prirode,113 par-
kovi prirode, nacionalni parkovi i sl., pred-
stavqaju ekskluzivni potencijal ovih prostora,
koji ima ekolo{ke, ekonomske, socijalne, kul-
turne i poqoprivredne funkcije. Novim mjera-
ma prostornog planirawa i razvojne politike
treba im omogu}iti socijalni i ekonomski raz-
voj, uz istovremenu konzervaciju i aktivnu za{-
titu. Za{ti}eno podru~je prirode nije vi{e (ne
mo`e biti) zabrawena zona stroge konzer-
vacije, ve} ukqu~uje i gradaciju qudskih inter-
vencija. Ciq je ispuniti, oja~ati tri komple-
mentarne funkcije:
J konzervaciju prirodnog nasqe|a
J sociokulturni i ekolo{ki odr`ivi raz-
voj
J logisti~ku podr{ku (istra`ivawe, mo-
nitoring, edukaciju sa ciqem konzerva-
cije i odr`ivosti). Barda~a - orto foto snimak prije i poslije nesmotrenih aktivnosti qudi

113 Mo~varno-barski kompleks Barda~a, op{tina Srbac, sjevero - zapadna BiH, nazivaju ~esto prostor qubiteqa prirode, park mira, raj za ptice i ri-
be. Jedna je od va`nih, preostalih ve}ih mo~vara, u kojoj ptice sjeverne i sredwe Evrope na dugom migracionom putu nalaze ugodno mjesto za odmor,
izvrsno stani{te, koje im osigurava kvalitetnu ishranu i zaklon. Republi~ki zavod za za{titu spomenika kulture i prirode SR BiH izdao je Rje-
{ewe o za{titi (br. 06-16-24/69 od 12. 6. 1969) Barda~e, specijalnog rezervata prirode. Republi~ki zavod za za{titu kulturno-istorijskog i pri-
rodnog nasle|a Republike Srpske, svojim dopisom broj 41/99 od 25.2.1999. u potpunosti stoji iza ovog Rje{ewa. Na`alost, pored visokog stepe-
na za{tite prostor kompleksa Barda~a, pod velikim je antropogenim pritiskom. Zna~aj mo~varno-barskog kompleksa prepoznali su Evropska unija
i Vlada Republike Srpske, koje su finansirale Projekt MJGF!Uijse!Dpvousjft-!MJDFOTF;!Mpdbm!Jotujuvujpobm!Dbqbdjuz!Efwfmpqnfou!jo!Fowjsponfoubm!Tfotjuj.
wf!Bsfbt!)MJGF!UDZ0CJI0152*/ Nau~nici, stru~waci, umjetnici raznih profila, prijateqi prirode iz raznih krajeva svijeta, u prekrasnim pejza`ima
prirode na{li su inspiraciju za svoja djela, ponudili mogu}a rje{ewa za wegovu revitalizaciju i o~uvawe. Vidi vi{e: iuuq;!xxx/!jv.st/dpn

100
Barda~a prije,
avio snimak i detaq

Funkcija konzervacije osigurava se kroz davawe zakonskog statusa, definisawe/rede-


finisawe granica za{ti}enog podru~ja/, uz aktivnu primjenu konzervacije spomenika pri-
rodnog i graditeqskog nasqe|a. Organizacija i provedba konzervacije i za{tite obezbje-
|uje se kroz sistem prostornog zonirawa funkcija, tako da svaka zona zahtijeva dru-
ga~iji pristup, sa definisawem specifi~nih ciqeva, uz identifikaciju relevantnih par-
tnera. Namjene i aktivnosti za svaku zonu odre|uju se prostornim planom. Plan reguli{e
razli~it stepen mogu}ih intervencija u prostoru, sa tri osnovne zone:
J strogo za{ti}eno jezgro )dpsf!{pof*, sa ve-
likim ograni~ewima qudskih uticaja odre|eno je
(definisano) za dugoro~na istra`ivawa, dugo-
ro~nu konzervaciju biodiverziteta,

J bla`a zona/zone za{tite )cvggfs! {pof*


koja okru`uje strogo za{ti}enu zonu i {titi je od
negativnih uticaja, sa kompatibilnim aktivnos-
tima: rekreacije, edukacije, eko-turizma itd.,

J prelazna zona (zona kooperacije-tran-


zicijsku zona) sa dosta {irokim dijapazonom
aktivnosti, koja zapravo hrani razvoj podru~ja
i omogu}ava prakti~nu odr`ivost.

101
Za{titni znak Barda~e,
rezultat projekta sa jas-
nom vizijom i konceptom
za budu}nost

Upravqawe za{ti}enim jezgrom ima za ciq konzervaciju prirodnih vrijednosti


(biqnih i `ivotiwskih vrsta, ekosistema, voda), dok upravqawe {irim podru~jem osigura-
va razli~ite aktivnosti, sa osnovnim ciqem da harmonizuje razvoj podru~ja i o~uva kon-
zervaciju. Strogo za{ti}eno jezgro odre|uje razvoj prirodnih sistema, sa osnovnim
ciqem konzervacije, reuspostavqawa biodiverziteta, stalnim monitoringom, istra`i-
vawima i primjenom pozitivnih iskustava, uz dosqednu primjenu potpisanih EU konvencija,
preporuka i rezolucija. Zavisno od osjetqivosti ekosistema, neke od zona treba da budu
ostavqene potpuno nepristupa~nim (qudima nedostupne) da bi se sa~uvale za budu}nost
(pra{ume su neka od tih mjesta na istra`ivanoj teritoriji).
Bla`a zona za{tite razvija tzv. meki turizam, prirodno orijentisani ili ekotu-
rizam, koji nema zna~ajan uticaj na `ivotnu sredinu, sa razli~itim sportskim i drugim ak-
tivnostima. Pri tome, treba voditi ra~una o o~uvawu, za{titi i revitalizaciji tradicio-
nalne arhitekture i na~ina `ivqewa. Treba podsticati odgovaraju}e tradicionalne obli-
ke poqoprivrede, sto~arstva, zanatstva, proizvodwu zdrave hrane, u funkciji turizma i
zapo{qavawa lokalnog stanovni{tva.
U neutralnoj zoni lociraju se: stanovawe (doma}instva), javne usluge, saobra}ajna
infrastruktura, proizvodna dobra i sl. Vrlo je bitno ukqu~ivawe naj{ire javnosti, iska-
zivawe interesa lokalne zajednice, ne samo u smislu prihvatawa lokalnih inicijativa,
ve} kao proces u oba smjera, {to zna~i edukaciju i podizawe nivoa svijesti svih u~esnika
u procesu. To se posti`e putem sqede}ih aktivnosti:
J organizovawem xpsltipq-ova, seminara i dijaloga, distribucije informacija;
J ciqanim podizawem lokalne i op{te svijesti o zna~ajnim prirodnim vrijednostima,
wihovoj za{titi, ali i upotrebi za poticaj lokalnog razvoja;
J podsticawem revitalizacije (vra}awa) tradicionalne poqoprivrede, sto~arstva,
proizvodwe zdrave hrane, uz primjenu pilot projekata i aktivnog u~e{}a lokalnih
aktera, {to otvara vidike i nova radna mjesta;

102
J stvarawem okvira za privatne investicije koje ne}e imati negativan uticaj, a za{-
titi}e javno dobro, dorinijeti popravqawu kvaliteta usluge i bi}e profitabilno
za same investitore;
J obukom - kako eksperata, tako i lokalnog stanovni{tva, {to ciqano vodi ka ukqu-
~ivawu u samoodr`ivo gospodarewe.
Promjena dru{tvenog sistema, proces privatizacije koji je u toku, kao i druge smjerni-
ce, zahtijevaju da se na po~etku uspostavi odgovaraju}i menaxment za svaki nacionalni pa-
rk, rezervat prirode, kulturno-istorijsko nasqe|e. Nu`no je osigurati aktivno i odgovor-
no u~e{}e lokalne zajednice, ne samo zbog dosqednog provo|ewa plana nego i zbog stva-
rawa uslova u kojima prirodni, nacionalni park, rezervat prirode, kulturno-istorijsko

103
nasqe|e od, u po~etku dotiranog, postepeno prelazi u finasijski samoodr`iv (stimuli{u-
}i pozitivne oblike eko-turizma, daju}i tako doprinos ekonomskom razvoju {ireg podru~-
ja), uz istaknutu za{titu javnog dobra. Postoji projekat JOUFSSFH!JJJB, Master plan krei-
rawa i razvoja nacionalnih parkova, za{ti}enih podru~ja i kulturno-istorijskog nasqe-
|a, sa posebnim akcentom na ja~awe institucija, tehni~ku pomo} i trening (obuku) za imple-
mentaciju, koji nudi Italija, kao vode}i partner koji ima zna~ajna iskustva, brojne prim-
jere dobre prakse, koji mogu pomo}i u ostvarewu planiranog koncepta.
Susjedne dr`ave imaju ozbiqan interes za ukqu~ivawe u prekograni~ne projekte iz
problematike za{tite. Po~etna aktivnost bila bi na izradi Gfbtjcjmuz studije revitaliza-
cije, redefinisawa, rekonstrukcije nacionalnih parkova, kao i ostalih za{ti}enih pod-
ru~ja, uz tehni~ku i informati~ku pomo}, sve do obuke za implementaciju, {to bi predsta-
vqalo kvalitativan pomak u oblasti za{tite i razvoja.
Savremeni ~ovjek je u minulom vijeku izumio nebrigu prema prirodi, ~ime su
za{ti}ena podru~ja dodatno optere}ena. O~uvane raspolo`ive kapacitete istra`ivane
teritorije treba hitno sistematski za{tititi. Za posebno vrijedna podru~ja
treba a`urirati planska akta te sistemski pristupiti svim oblicima za{tite.114

Pan~i}eva omorika-endemska vrsta, hotel Omorika, planina Tara, trim staza zahtijevaju kontrolisane aktivnosti qudi kako ne bismo ugro`ili har-
moniju prirodne i izgra|ene sredine.

114 Neophodno je koristiti nove i obnovqive izvore energije, kao {to su: solarna energija, energija vjetra, geotermalna
energija, energija zemqe, energija bio mase, biogas i biodizel, kori{tewe energije malih vodenih tokova, toplotne pu-
pe i sl., ali iza tih aktivnosti mora stajati dr`ava sa svojom strategijom razvoja energetike, zakonima, poreskim olak-
{icama, administrativnim i finansijskim olak{icama, te tehni~kom podr{kom kojima }e ih podsta}i i pomo}i.

104
105
2.3.2. Uvo|ewe odr`ivosti

Odr`ivost je kultna rije~. Ona treba da dr`i, da istrajava. Estetski, tehni~ki i funkcionalno.
Ona ne treba da guta mnogo energije, treba da ponudi razumne puteve u budu}nost, da prevlada mod-
na strujawa i lo{e faze vremena, da ne ko{ta vi{e nego {to je investitor prora~unao. Odr`ivo-
st nema oblika, nema lika. Ako se polazi od oblika i samo na wemu insistira, odr`ivost je ve} u
kanti za sme}e. (Kbdrvft!Ifs{ph)

Prethodna Jugoslavija zaostajala je u oblasti `ivotne sredine u odnosu na savremeni


svijet, dok, je BiH unutar Jugoslavije zaostajala u odnosu na razvijene republike (Sloveni-
ju, Hrvatsku, Srbiju). Limitiraju}i faktor odr`ivosti je neznawe i nerazumi-
jevawe tog procesa, koji se ne mo`e uvesti odjednom, ali i ekonomski standard stanov-
ni{tva. Sa raspadom zajedni~ke dr`ave raspao se socijalisti~ki sistem privre|ivawa,
zapo~eo je rat. Ta tri udara naprosto su razorili sistem menaxmenta u BiH. Bez obzira
na nestabilnost i neperspektivnost istra`ivane teritorije, dobro je vrijeme i odli~no
mjesto za uvo|ewe odr`ivosti. Neophodno je uvoditi nov tip razvoja, imamo li u vidu za-
po~ete procese integracije u EU. Sve do okon~awa ratnih sukoba na istra`ivanim prosto-
rima bilo je iluzorno govoriti o ulozi zna~ajnih dru{tvenih grupa u odr`ivom razvoju.
Treba se postepeno opredijeliti za ja~awe uloge osnovnih dru{tvenih grupa, kao {to su:
`ene, djeca, mladi, autohtono stanovni{tvo, partnerstvo sa nevladinim organizacijama,
strukovnim udru`ewima, institucijama i asocijacijama, lokalnim vlastima, poslovnim
svijetom, industrijom, radnicima, sindikatima, nau~nicima, tehnolozima itd. Zapo~eto je
ja~awe uloge osoba sa umawenim tjelesnim sposobnostima, kako bismo ih pravovremeno
ukqu~ili u normalan `ivot. Nastoje se ukloniti arhitektonske barijere...115 u prostoru,
da bi se osobama sa umawenim tjelesnim sposobnostima omogu}ilo nesmetano kretawe
(dostupnost, normalno funkcionisawe bez i~ije pomo}i). Nabrojane aktivnosti predsta-
vqale su prioritet rada u resornom ministarstvu posqedwih nekoliko godina. Oblasti
upravqawa resursima: vodom, {umama, zemqi{tem itd., bile su izdvojene iz oblasti za{-
tite. Situacija u kojoj je isti subjekt upravqao resursom sa aspekta kori{}ewa
i za{tite u praksi se pokazala neodr`iva, jer nije postojala jasna razlika izme-
|u kori{}ewa i za{tite resursa. Rezultat je prekomjerno kori{}ewe resursa, u
nesrazmjeri sa za{titom. Sa aspekta harmoni~nog razvoja to je tipi~no neodr`ivo
pona{awe u prostoru, koje se poku{ava otkloniti zakonskim propisima.

115 Pravilnik o uslovima za planirawe i projektovawe gra|evina za nesmetano kretawe djece i osoba sa umawenim tjelesnim spo-
sobnostima, (Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 2/03).

106
Pozitivan primjer rekonstrukcije - staro, novo, izvana i unutra, rezultat je odr`ivo i prihvatqivo reje{ewe

Regionalni program rekostrukcije, poznatiji kao Program SFSfQ, predstavqa cjelovitu


aktivnost u okviru Pakta stabilnosti za zemqe jugoisto~ne Evrope. Obuhvata problemati-
ku privrede, rekonstrukcije, razvoja i saradwe i u okviru wega oba entiteta zajedni~ki su
kandidovala odre|en broj projekata. Prioritetne komponente su:
J institucionalno ja~awe, razvoj i unapre|ewe politike,
J izgradwa gra|anskog dru{tva,
J urgentna pomo} za uspostavqawe infrastrukture u oblasti za{tite `ivotne sredi-
ne i sanacija ratne {tete,
J ja~awe postoje}ih kooperativnih mehanizama i struktura, izrada regionalnih pre-
kograni~nih projekata, podr{ka prioritetnim projektima na dr`avnom i lokalnom
nivou iz oblasti za{tite `ivotne sredine.
Rezultati su mjerqivi konkretnim aktivnostima i projektima. Regionalni centar za
za{titu `ivotne sredine za centralnu i isto~nu Europu (SFD*227 nastoji da pove`e u~esni-
ke iz BiH sa u~esnicima iz drugih zemaqa, te ima aktivnu ulogu u okviru Regionalnog prog-
rama rekonstrukcije `ivotne sredine u jugoisto~noj Europi, koji se sprovodi u okviru Pak-
ta stabilnosti za jugoisto~nu Evropu. U ciqu podsticawa rada u oblasti za{tite `ivotne
sredine u postratnoj BiH, ova kancelarija je u dosada{wem radu ostvarila dobre kontak-
te sa svim sektorima koji u~estvuju u ovoj oblasti. Naro~ito je uspje{an program koji se
vodi na institucionalnom i edukativnom radu sa ekolo{kim nevladinim organizacijama.

116 Regionalni centar za okoli{ za centralnu i isto~nu Evropu (SFD) nezavisna je, nepoliti~ka, nestrana~ka, neprofitna
organizacija posve}ena unapre|ewu okoli{a u sredwoj i isto~noj Evropi (Dfousbm!boe!Fbtufso!Fvspqf!.!DFF).
Osnovan je 1990. od strane Sjediwenih Ameri~kih Dr`ava (TBE), Evropske komisije (FD) i Ma|arske. Danas je ustanov-
qen na osnovu Poveqe potpisanoj od strane vlada dvadeset i {est zemaqa, Europske komisije i Me|unarodnom ugovoru
sa Vladom Republike Ma|arske. Sjedi{te je u Sentandreji (u blizini Budimpe{te), Ma|arska, a svoje kancelarije ima u
svakoj od 15 DFF zemaqa: Albaniji, Bosni i Hercegovini, Bugarskoj, ^e{koj Republici, Estoniji, Hrvatskoj, Latviji, Lit-
vaniji, Ma|arskoj, BJR Makedoniji, Poqskoj, Rumuniji, Slova~koj, Sloveniji, SR Jugoslaviji (Srbiji i Crnoj Gori). Ured
za BiH )SFD!Dpvousz!Pggjdf!CjI) osnovan je 1997. Xfc!tusbojdb!SFD.b!CjI;!iuuq;00xxx/sfd/psh/cb, sa tri kancelarije SFD!DP
BiH, Sarajevo, F.nbjm;!jogp@sfd/psh/cb-!GP Banjaluka,F.nbjm;sfd/cm@joofdp/ofu- POMostar F!.!nbjm;!sfd.ofsfuwb@ufm/ofu/cb/

107
Misija SFD-a poma`e pri rje{avawu problema za{tite `ivotne sredine u zemqama DFF
)Dfousbm!boe!Fbtufso!Fvspqf), ohrabruju}i saradwu izme|u nevladinih organizacija, vlada,
poslovnog sektora, te drugih institucija koje se bave pitawima za{tite `ivotne sredine,
podr`avaju}i slobodnu razmjenu informacija, promovi{u u~e{}e javnosti u odlu~ivawu o
za{titi `ivotne sredine itd. Donatori SFD-a su: Evropska komisija i vlade SAD, Japana,
Austrije, Kanade, ^e{ke, Slova~ke, Hrvatske, Danske, Finske, Francuske, Wema~ke, Ma-
|arske, Holandije, Norve{ke, [vajcarske i Velike Britanije, kao i druge me|uvladine i
privatne institucije.
Treba kontinuirano unapre|ivati me|unarodnu saradwu /pristupati realizaciji EU di-
rektiva naslije|enih sukcesijom i konvencijama koje je prihvatila dejtonska BiH/. Ratifi-
kovane su dvije konvencije te pokrenute inicijative za ratifikaciju novih. Zapa`ena je ak-
tivnost i u~e{}e u Okvirnoj konvenciji UN o promjeni klime - Sekretarijat Konvencije +
HFG. Aktivni smo u Dunavskoj konvenciji o za{titi vode, bez obzira {to je jo{ nismo ra-
tifikovali. Treba da se aktiviramo u realizaciji projekata programa tehni~ke pomo}i -
Evropske unije (DBSET-!JOUFSFH!JJJB-!JJJC-!JJJD-!FTQPO-!JOUFSBDU-!MJFGF), Svjetske banke (XC),
kao i u mnogim drugim projektima koje finansiraju druge me|unarodne organizacije i ze-
mqe EU bilateralno.

Sun~ani kolektori i obnovqiva energija daju novi doprinos ovim uspje{nim intervencijama u prostoru - prihvatqivo gra|ewe u prirodi

108
Definisawe odr`ivosti

Arhitektura predstavqa jedinstven izazov na poqu odr`i-


vosti. Gra|evinski projekti konzumiraju veliku koli~inu materi-
jala, proizvode tone otpada i ~esto ukqu~uju izbor izme|u za{ti-
te gra|evina koje imaju istorijski zna~aj i `eqe za razvojem no-
vijeg i modernijeg dizajna. Uif!Fbsui!Qmfehf

Odr`ivost je sposobnost zadovoqewa vlastitih potre-


ba, tako da pri tome ne ugrozimo sposobnost budu}ih ge-
neracija da zadovoqe svoje (ovo je postala uzre~ica prog-
resivnog sektora).
Odr`ivo dizajnirane gra|evine imaju za ciq smawewe
uticaja na `ivotnu sredinu kroz energetsku efikasnost i
efikasnu upotrebu prirodnih izvora. To podrazumijeva
sqede}e principe:
J minimizirawe kori{}ewa neobnovqivih prirod-
nih izvora materijala
J unapre|ewe prirodne `ivotne sredine
Grafi~ki prikaz - teritorijalno prihvatqiv razvoj "za sva vremena" J eliminisawe ili minimizirawe upotrebe toksina.
Odr`ivo gra|ewe uzima u obzir razmatrawe cijelog
^ETVRTA DIMENZIJA ODR@IVOG RAZVOJA `ivotnog ciklusa gra|evina, kvalitet `ivotnog okru`ewa,
funkcionalni kvalitet i budu}e vrijednosti. Koncept od-
r`ivog razvoja nema smisla ukoliko nije u stawu da se
Ekonomski Ekolo{ki
realizuje kao svakodnevna praksa.
Economic Environmental
Novi koncept Primarne aktivnosti za definisawe odr`ivosti su:
prostorno-teritorijalno
trajan
J ja~awe administrativne infrastrukture
Kulturni na svim nivoima za pitawe planirawa i
Cultural za{tite sredine (integracija politike za{tite u
sve sektorske politike, ciqano smawuje disparitet
Socijalni balansiranim i teritorijalnim locirawem aktiv-
Social nosti, infrastrukture i usluga, kako bismo popra-
vili pristupa~nost, podr`ali policentri~an raz-

109
voj evropskog kontinenta, formirali funkcionalne re-
gije, ukqu~uju}i mre`e malih i sredwih gradova i ru-
ralnih naseqa, smawili disparitet u ekonomskom i so-
cijalnom razvoju izme|u ovih prostora i Evrope, stimu-
li{u}i razli~ite oblike, mogu}nosti i dinamike razvo-
ja);
J Imlementacija akcionog, zdravstvenog, medi-
teranskog i lokalnih ekolo{kih planova
(OFBQ-!OFIBQ-!NFUBQ!j!MFBQ), kao i prostorno-
planske dokumentacije (promocija promjene pona-
{awa u proizvodwi i potro{wi, konstantnu edukaciju
stanovni{tva svih nivoa, {irewe javne svijesti uz pra-
vovremenu dostupnost informacije o stawu u prostoru,
nivou zaga|ewa, te aktivnom u~e{}e u procesima odlu-
~ivawa, osiguravawe mjera za revitalizaciju zapu{te-
nih, devastiranih naseqa i industrijskih podru~ja, ka-
ko bismo zaustavili tro{ewe (uzurpirawe) zemqi{ta,
smawili socijalno siroma{tvo i nezaposlenost, unap-
rijedili kvalitet urbanog razvoja, pove}ali efikasno-
st transportne i energetske mre`e, mnimizirali wiho-
ve negativne uticaje, posebno vode}i ra~una o razvoju
putni~kog transporta, iznalaze}i multimodularne solu-
cije transporta tereta u prostoru, u vidu prevencije
reducirali {tete od katastrofa, stvaraju}i mawe
rawive strukture naseqa, za{titili i unaprijedili
prirodnu i graditeqsku sredinu, posebno onih podru~-
ja koja su ve} zaga|ena ili degradirana ili im pak pri-
jeti neposredna opasnost da to budu);
J Pomo} u radu, osnivawu i aktivnom u~e{}u
strukovnih udru`ewa i nevladinih organiza-
cija (priprema, izrada i realizacija odr`ivih proje-
kata, postizawe balansa izme|u za{tite postoje}eg Koliko mala zelena povr{ina mo`e oplemeniti fizi~ku
prirodnog i kulturnog nasqe|a, privla~ewe novih in- strukturu centra grada, vidqivo je u Trebiwu.

110
vesticija, podr`avaju}i odr`iv na~in `ivota i rada u urbanim i ruralnim podru~-
jima, uz pove}ano u~e{}e javnosti u pristupu prostornom razvoju i za{titi sredine,
kod dono{ewa i implementacija politika razvoja, povratiti gubitak vitalnosti i
kvaliteta `ivota u ruralnim podru~jima, zaustaviti depopulaciju, transformaciju i
gubitak tradicionalnih pejza`a, na~ina `ivota prirodih resursa i ruralnog nasqe-
|a);
J Iznala`ewe na~ina skladnog rasta i ekonomskog razvoja uz sni`ewe
kori{}ewa energije, sirovina i smawivawe otpada (upotreba ve}eg broja
instrumenata za provo|ewe zacrtanih aktivnosti, stavqaju}i akcenat na tr`i{te,
ekonomski odr`ive aktivnosti u prostoru, podsticawe zapo{qavawa uz iskazani en-
tuzijazam za novim kvalitetom razvoja, te stimulans za odr`ivu proizvodwu i potro-
{wu, smawuju}i intenzitet industrijalizacije i ovisnosti od hemijskih proizvoda u
poqoprivredi, kroz politiku prostornog razvoja, koja dopu{ta razli~ite ekonomske
aktivnosti kreirawa novih tr`i{nih mogu}nosti za ruralnu populaciju)
J Uva`avawe principa zelenog koda u arhitekturi:
- ru{iti i ponovo graditi samo kada nije ekonomi~no i prakti~no ponovo koris-
titi, adaptirati ili pro{iriti postoje}u strukturu;
- smawiti potrebu za transportom za vrijeme ru{ewa, obnavqawa i gra|ewa, i

Primjeri integrisawa vawskog i unutra{weg prostora u skladu sa klimom, kulturom i potrebama

111
precizno kontrolisati sve procese kako bi se
smawili buka, pra{ina, vibracija, zaga|ewe i ot-
pad;
- kreirati polo`aj, prou~avaju}i istoriju i svrhu mjes-
ta, lokalnu mikroklimu i preovla|uju}e vjetrove i
vremenske obrazce, solarnu orijentaciju, dostupno-
st javnog transporta i formu okolnih gra|evina; di-
zajnirati gra|evinu tako da se minimizira ko{tawe
svojine i uticaj na `ivotnu sredinu nakon wenog `i-
votnog vijeka, ~ine}i je lakom za odr`avawe i inkor-
poriraju}i tehnike i tehnologije za o~uvawe energi-
je i vode i smawivawe {tetnih emisija u zemqu, vodu
i vazduh;
- kad god je izvodqivo, koristiti konstruktivne tehni-
ke koje su karakteristi~ne za tu oblast, u~e}i iz lo-
kalnih tradicija u dizajnu i upotrebi materijala;
- postaviti dobro funkciju gra|evine i komfor wenih
stanara prije nego {to se na~ini izjava vlasnika ili
dizajnera; to je, sigurno, fleksibilno i prilagodqi-
vo (prema budu}im zahtjevima) i olak{ava i obezbje-
|uje komunikaciju me|u osobqem;
- graditi prema odgovaraju}em kvalitetu i da traje;
dugovje~nost umnogome zavisi od forme, zavr{ne ob-
rade i metode sklapawa, kao i upotrebe materijala;
- izbjegavati upotrebu materijala iz neobnovqivih iz-
vora ili onih koji ne mogu biti ponovo upotrijebqe-
ni ili reciklirani, naro~ito u strukturama kratkog
vijeka.
To je ~vrsta osnova za budu}e organizovawe i finansirawe
projekata odr`ivog razvoja na ovim prostorima. Uva`avaju}i
sve specifi~nosti organizacije Dejtonske BiH, neophodno je iz-
raditi, usvojiti i primijeniti Strategije o prostornom
ure|ewu i za{titi ~ovjekove sredine, na nivou entite- Prilago|avawe klimi, kulturi i potrebama

112
ta, usagla{avaju}i ih istovremeno i na nivou BiH, da bismo sinhronizovali aktivnosti na
svim nivoima. Kod izrade Strategija neophodno je rukovoditi se putokazima iz
Agende 21, upotpuwenim smjernicama skupa u Johanesburgu /Rio+10/. Opera-
tivnim planom realizacije strategija odredi}emo hronolo{ki slijed aktivnosti i po~etnih
koraka. Postavqene ciqeve iz strategije treba prenijeti na ni`e nivoe regija i op{tina,
kako bi se omogu}ila prakti~na primjena na tim nivoima. Uravnote`ewem obrazaca potro-
{we stvori}e se uslovi koje Republika Srpska mo`e dugotrajno podnositi. Stimulisawem
upotrebe ekolo{ki prihvatqivijih tehnologija smawi}e se pritisak na `ivotnu sredinu. Do-
no{ewem Akcionih planova provodqivosti, na svim nivoima, uz definisane roko-
ve, zadatke i sredstva, omogu}i}e se kvalitetna implementacija odr`ivog razvoja na ovim
prostorima.
Svjesni smo ~iwenice da odr`ivi razvoj nije samo za{titarsko (ekolo{ko) pitawe, a
da jo{ uvijek postoje razli~ite interpretacije odr`ivog razvoja i na~ina na ko-
ji se mo`e dosti}i ovaj ciq (mno{tvo aspiracija ili vizija). Doskora su bila usag-
la{ena tri aspekta odr`ivog razvoja: ekonomska odr`ivost (podrazumijeva ekonom-
ski rast i razvoj), ekolo{ka (za{titarska) odr`ivost (ukqu~uje integritet eko-sis-
tema i skre}e pa`wu na izdr`qivost kapaciteta i biodiverzitet) i socijalna odr`i-
vost (ukqu~uje vrijednosti kao {to su: pravednost, osposobqenost, dostupnost i u~e{}e).
Prostorno ure|ewe dalo je novu prostornu - ~etvrtu dimenziju, teritori-
jalnu - kulturnu odr`ivost. Danas ono predstavqa bazu odr`ivog razvoja, sastavni
dio i nezaobilazan okvir qudskog boravka i aktivnosti u prostoru (`ivotnoj sredini). Te-
ritorija je kompleksan sistem, koji ne ukqu~uje samo urbane i ruralne prostore nego i pri-
rodu u cjelini, kao i pripadaju}u `ivotnu sredinu ~ovje~anstva.

2.4. Integralno planirawe i ure|ewe prostora

Bog nekim qudima daje velike darove, jer kada dobiju nastup genijalnosti tj. kreativnosti,
mogu u jednom trenutku nadi}i ono za {to su drugima potrebne godine. (Albreht Direr)

Svebuhvatno sagledavawe sada{wice, uz analizu pro{losti, neophodni su koraci


ka trasirawu i iznala`ewu pravilnog puta za budu}nost. Moramo znati da je ...prije gra-
da postojao zaselak, sveti{te, selo, jo{ prije sela postojalo je logori{te, skloni{te,
{piqa, kameni humak; a prije toga postojala je sklonost prema dru{tvenom `ivotu, koja je

113
o~igledno zajedni~ka ~ovjeku i mnogim drugim `ivotiwskim vrstama.117 Dru{veni `ivot
~ovjeka je koheziona nit jedinstva, koja se provla~i kontinuirano kroz proces planirawa
i ure|ewa prostora. Integralnost i predvidivost `ivotnih procesa u prostoru
bitni su i nezaobilazni parametri za planere. Plan ne smije biti jednostavna trodimen-
zionalna predstavka, vizija wegovog stvaraoca, u koju uvodimo qude ili im dekretom pro-
pisujemo da tu `ive. ^ovjek, kao budu}i korisnik, mora biti tu aktivan u~esnik,
kreator. Planski kreiran ambijent `ivqewa treba mu omogu}iti dovoqno prostora za
zadovoqewe potreba, prohtjeva i navika, uz iskazivawe svojih osobenosti.
Svaki akter u prostoru treba ga osjetiti kao svoj, daju}i na taj na~in li~ni doprinos
u kreirawu, ali istovremeno se obavezuju}i da po{tuje op{te urbane normative. U pro-
tivnom, iskaza}e nezadovoqstvo nametnutim okvirom `ivqewa, u kome je sve
propisano po ne~ijoj `eqi i voqi, a on se tu ni{ta i ne pita, kao budu}i korisnik koji
treba da bude `ivotno vezan za to mjesto. @ivot ~ovjeka je veoma komleksan, dinami~an,
oscilira u kretawu i mirovawu. Kretawe nije samo jedno jednostavno, merqivo pome-
rawe, korisno u planirawu, ve} su, uistinu, to dve stvari. Postoje}i i otkriveni pogled.
Otkrili smo da je qudsko bi}e stalno svesno svog polo`aja u okru`ewu, da ima potrebu za
ose}ajem mesta i da je taj ose}aj identiteta pra}en sve{}u o onom drugom.118
Sagledamo li to cjelovito ...u arhitekturi jedva da mo`e ne{to novo da se prona|e.
Problemi u na{em veku samo su izmenili dimenziju... Dokle god qudi koriste dve noge, dve
ruke za dodir, mera wihovog tela je obavezan red veli~ina za ~in gra|ewa.119 Poruke iz

Qudska dimenzija gra|e-


vine-ku}e i prostor oko
we imperativ su ugodnog
porodi~nog okru`ewa da-
nas, koje mnogima nedo-
staje.

117 Mfxjt!Nvngpse, Grad u historiji, wegov postanak, wegovo mijewawe, wegovi izgledi, Naprijed, Zagreb, 1968, str.7.
118 Gordon Kulen, Gradski pejza`i, Gra|evinska kwiga, Beograd, 1990, str.11.
119 Rob Krier, Gradski prostor u teoriji i praksi, na primjerima gradskog jezgra [tutgarta, Gra|evinska kwiga, Beograd,
1991, str. 48.

114
pro{losti su jasne, samo su manifestacioni oblici planera u teoriji i praksi promi-
jeweni. Zavisno od vremenskog trenutka i dru{tvenog standarda, u praksi je davan zna~aj
jednim, a umawivane potrebe drugih, sa ~ime su mijewani uslovi `ivqewa. Propisivana
na~ela pona{awa u prostoru bila su mawe ili vi{e uspje{no sprovedena u praksi. Veli-
ka je opasnost kad su planska rje{ewa izra|ivana i primjewivana parcijalno, bez sagle-
davawa cjeline. Na`alost, u praksi ovih prostora to je bio dosta ~est slu~aj. Za dobro-
bit svih stanovnika na planeti Zemqi ~ovjekov razvojni put mora se izbalansirati i kom-
promisno usaglasiti u prostoru. @ivot je pun promjena, iznena|ewa, te ga je te{ko uklo-
piti u strogo diktiran okvir. Unutar plana prostornog ure|ewa ~ovjeku treba ostaviti mo-
gu}nost da sam kreira i uti~e na svoje mjesto. Budu}im stanovnicima treba dati dovoqno
slobode u formirawu svog fizi~kog okvira u prostoru, po{tuju}i odre|ena pravila pona-
{awa koja su zajedni~ki utvr|ena u planu. Prilago|avawem planskih rje{ewa
qudskoj mjeri, zdravim uslovima `ivqewa, posti`emo siguran uspjeh i omogu}u-
jemo efikasnu primjenu plana u praksi.120
Na~ela Atinske poveqe121 postala su ograni~avaju}i i limitiraju}i faktor urbanog
razvoja u pojedinim segmentima. Evropski savjet urbanista preuzeo je obavezu da uo~ene praz-
nine u Staroj poveqi ispravi izradom Nove poveqe, prikladnije za 21. vijek.122 Upore-
dimo li poveqe, shvati}emo da je ispravno prastaro na~elo iz pro{losti da je neophodno
graditi i stvarati po mjeri ~ovjeka. Ostaje velika dilema kako teoretski ste~eno
znawe i iskustvo prakti~no primijeniti, realizovati u ~ovjekovom `ivotnom vijeku.

Mjera fizi~ke struktu-


re gra|evina u prosto-
ru morala bi biti pri-
mjerena vegetaciji, kli-
mi i kulturi. Qudska
mjera i dimenzija sa-
gledive su na primjeru
vikend ku}e Kne`evi}
(Brusnik).

120 Vidi vi{e Milenko Stankovi}, Koncept i vizija `ivota u nasequ Barda~a-Ramsarsko mjesto N0 1658, Zbornik qetne {kole ur-
banizma, na temu Investitori-investicije mesto i zna~aj u izradi strategije prostornog i urbanog razvoja Srbije, Udru`ewe
urbanista Srbije, Tara jun 2007.
121 Atinska poveqa, 1933. godine.
122 Nova Atinska poveqa, Strazbur, 1998. godine, strana 1 - 15, xxx/dfv.fduq/psh0gs0buifotgs/iun/ Tada je odlu~eno da }e se
ovaj dokument revidirati svake ~etiri godine, tako da je trenutno aktivna Nova atinska poveqa iz 2003, Vizija grada
za 21. vijek, koji je rezultat procedure revizije.

115
Porodi~ne ku}e Vejino-
vi} (Lili}) i Stanko-
vi} (Srbac) - pozitivni
primjeri gra|ewa u
skladu sa klimom i kul-
turom

Veliki migracioni procesi, zapo~eti ratnim sukobima (J i JJ svjetski rat), promijenili su


sliku stawa. Postratna obnova ratom opusto{ene zemqe uslovila je nove, velike ekonomske
migracije. Mijewana je slika stawa po dekretu.123 Migracije su u minulom vijeku izazvale iz-
razite probleme na ovim prostorima. Pritisak na urbana naseqa manifestovao se u vidu:
pove}anih zahtjeva za stambenom izgradwom, zapo{qavawem, pritiskom na infrastrukturu
naseqa. Naslije|ena su nerije{ena pitawa centralnih funkcija u urbanim naseqima, ste~e-
ne lo{e navike qudi (ne brinu se o zajedni~kim prostorima, infrastrukturi). To se nepo-
voqno odra`ava na funkcionisawe samih naseqa, ~ine}i problem jo{ kompleksnijim.
Postavqa se pitawe: Kako iza}i iz te{ke situacije? Moramo se rije{iti uo~enih gre{a-
ka iz pro{losti te ponuditi novu viziju i perspektivu za sve stanovnike ovih pros-
tora (po{tuju}i evropske principe). ...Mislim da putokazi oko nas postoje, ali su te{ko
uo~qivi, a wihovo je ~itawe velika avantura i veliki rizik. To neki zovu - nau~nim ra-
dom124. Biv{a zajedni~ka dr`ava Jugoslavija bila je zemqa u razvoju, socijalisti~kog na-
~ina privre|ivawa, na uzavrelom Balkanu125. Raspadom Jugoslavije BiH se na{la u dru{-
tveno-ekonomskoj tranziciji - mijewa sistem (prelazi na novi, kapitalisti~ki na~in priv-
re|ivawa). Svi nivoi vlasti opredijelili su se za pribli`avawe i pridru-
`ewe Evropskoj uniji. Zacrtan je odre|eni rok koji se `eli ispuniti. Do tog roka mno-
ge konflikte u prostoru treba otkloniti. Otu|en ~ovjek u gradu izgubio je osje}aj za duh
mjesta i duh vremena. Realnost dana{wice izazov je i obaveza za rje{avawe u bu-
du}nosti.

123 Okon~awem ratnih sukoba 1945. godine na ovim prostorima, veliki dio stanovni{tva iz Hercegovine i Crne Gore ko-
lonizovan je u Vojvodinu.
124 Ranko Radovi}, Forma grada, osnove, teorija, praksa, Predgovor, izdava~ Stilos, Novi Sad, Beograd 2003. godine, str. 166.
125 Da biste razumjeli, stvorili grubu sliku o ovoj problematici iz ugla jednog stanovnika, toplo preporu~ujem kwigu Radoj-
ke [akari}-Pra{talo, Kwiga za boqi `ivot na Balkanu (esej o Balkanu i Balkancima), Narodna i univerzitetska bibliote-
ka RS, Bawaluka, 2001.

116
Analiza planirawa, ure|ewa, upravqawa dru{tvenim razvojem na istra`ivanim pros-
torima, ukazuje na u~estale probleme izazvane aktivnostima ~ovjeka u `ivotnoj sredini i
prostoru, {to zahtijeva usmjeravawe aktivnosti ka preventivnom rje{avawu. Plani-
rawe na ovim prostorima suvi{e je ~esto posmatrano parcijalno, problemi su rje-
{avani izdvojeno, sami za sebe. Gre{ke u prostoru su tako multiplicirane, jer nisu
sagledavani svi uticaji i me|usobne uslovqenosti u prostoru. Planirawe, ure|ewe i up-
ravqawe prostorom su kompleksne i vrlo zahtjevne aktivnosti. Tra`e {irok di-
japazon znawa, entuzijazam, kompromisno usagla{en, osmi{qen plan aktivnosti, za ~iju se
realizaciju treba zalagati cijela dru{tvena zajednica.
Socijalisti~ki na~in privre|ivawa u biv{oj zajedni~koj dr`avi dao je politi~ki
jasnu poruku ja~awa urbanih naseqa, na ra~un ruralnih. Industrijski radnici
stvarani su po svaku cijenu. Stanovnici sela, po dekretu, pokrenuti su sa vjekov-
nih ogwi{ta (iz o~uvane prirodne sredine, koja im je pru`ala raspolo`ive resurse za
zdrav `ivot), u tada ve} zaga|ene urbane centre. Poreme}ena je ravnomjernost i sa-
moodr`ivost koncentracije qudi u prostoru. Adaptacija stanovni{tva u novoj
(urbanoj) sredini, sa dru{tveno slo`enim vezama, potpuno razli~itim od uslova `ivota i
rada na selu, bila je te{ka i duga. Uzrokovala je puno konfliktnih, apsurdnih, pa i
komi~nih situacija. Stanovnici su vje{ta~ki istrgnuti iz prirodnih zakonitosti
sa kojima su bili `ivotno vezani. Slijedio je mukotrpan period prilago|avawa novim us-
lovima urbanih centara. Nije jo{ bila zavr{ena potpuna adaptacija seoskog stanovni{-
tva, niti su rije{ena vitalna `ivotna pitawa u urbanim naseqima, a ve} su uslijedili no-
vi ratni sukobi (1992-1995). Veliki talas izbjeglih i raseqenih lica ponovo je migrirao
u urbana naseqa, koja nisu bila spremna za wihov prihvat. To je surova istina prostora
Balkana, od koje, o~igledno, te{ko mo`emo pobje}i. Me|utim, ne smijemo se ni predati, jer
bi to zna~ilo kolaps, stagnaciju razvoja i `ivota na ovim prostorima. Skoro pola milio-
na qudi ovih prostora preseqeno je na najgrubqi mogu}i na~in, ratom i progonom. Mul-
tietnos, kao specifikum na{eg prostora, iskori{}en je kao motiv za sukob.
Uspostavqen je novi sistem dr`avne organizacije, sa dva entiteta, uz sve specifi~nos-
ti izgradwe institucija u skladu sa Dejtonskim mirovnim sporazumom,126 kao osnova za bu-
du}i razvoj. Ratni sukobi rezultirali su devastacijom prostora, ekonomskim zaostajawem,
pove}anim socijalnim problemima. Ispu{teno je definisawe i za{tita infrastrukturnih
koridora. Postoji opasnost da se neodgovornim odnosom stvori mogu}nost za dislokaciju
evropskih koridora sa ovih prostora.

126 Op{ti okvirni sporazum za mir u BiH stupio j ena snagu potpisivawem 14.12. 1995. godine u Parizu. Radi boqeg razu-
mijevawa, toplo preporu~ujem kwigu Dokumenti Dejton - Pariz, Vitomir Popovi}, Vladimir Luki}, Institut za me|unarod-
no pravo i me|unarodnu poslovnu saradwu, Bawaluka 2002. godine, ~etvrto izdawe.

117
Mogu}i put pravilnog razvoja

Pametnije doma}instvo od prirode ne postoji... Graditi efektivno ~uvaju}i resurse. (Puup!Gsfj)

Izrada i dono{ewe Prostornih planova entiteta, usagla{enih sa planom Evrope, koji bi


uva`ili principe i za{titili transportne koridore, bio bi kvalitetan pomak. Republika
Srpska je u toku Dovr{ewa Prostornog plana do 2015, koji integralno sagledava i planira
sve aktivnosti u prostoru. Stalni politi~ki pritisci, rizici, te{ka ekonomska situacija i
nizak `ivotni standard stanovnika, negativno se odra`avaju na prostorni razvoj ovih pros-
tora. Mladi qudi ne vide jasnu perspektivu, boje se trenutne situacije, velikog rizika, ne-
jasne i neprosperitetne polazne osnove, te napu{taju ove prostore. Istra`ivana teritori-
ja treba sa~uvati punu kulturnu autonomiju, ali i pru`iti partnerski doprinos u izgradwi
BiH, bez politikantstva. Potrebno je na}i hitna rje{ewa za ove probleme kako bismo sta-
novni{tvu ponudili boqe perspektive za `ivot i opstanak na teritoriji Republike Srpske.
Trenutno je jasno izra`ena bipolarnost dva dominantna centra u BiH, Bawaluke i Sa-
rajeva. To su administrativni i kulturni centri sa velikim postratnim pritiscima i mig-
racijama stanovni{tva (sa istaknutim potrebama obnove infrastrukture).
Sarajevo je naslijedilo monopol, sa dosta ograni~enim kapacitetima {irewa, ote`a-
nim cestovnim pristupom sa jedne, uz kontinuirani pritisak migracija stanovni{tva i ne-
kontrolisanog {irewa, sa druge strane. Posqedica monopolske centralizacije izra`ena
je u enormnim dnevnim migracijama sa cjelokupne teritorije, za {ta nema opravdawa, ima-
ju}i u vidu praksu u drugim dr`avama svijeta. Nekontrolisano {irewe Sarajeva ide na
{tetu kvaliteta ~ovjekove sredine. Sarajevo se treba osloba|ati pritiska, stvaraju}i na
taj na~in mogu}nost za disperziju i razvoj drugih urbanih prostora, bez sputavawa i pro-
{irivawa monopola (vode}i ra~una o prostornom kapacitetu i qudskoj mjeri grada).
Bawaluka ima ne{to povoqniju situaciju po pitawu kapaciteta prostornog {irewa i
saobra}ajnih koridora. Suo~ena je sa problemom razvoja glavnog administrativnog i kul-
turnog centra entiteta. Nedostaju joj povoqni stimulansi. Decentralizacija institucija,
ambasada, konzularnih predstavni{tava, agencija i sl., (koji se koncentri{u u Sarajevu),
znatno bi joj pomogla. Neophodno je da se oslobodi velikog pritiska migracija, za{titi ko-
ridor rijeke Vrbas i aktivira prostor oko rijeke za sve gra|ane. Grad treba da raz-
vija sopstveni kulturni prostor dostojan glavnom gradu entiteta, sa svim
neophodnim sadr`ajima. Novi urbanisti~ki plan grada i Strategija moraju dati strate{-

118
ke odgovore na ova pitawa, u ~iju se izradu mora ukqu~iti
naj{ira stru~na javnost i svi gra|ani.
Postoje}i infrastrukturni sistemi naseqa nisu bili u
mogu}nosti da amortizuju enorman pritisak, jer je u ratnim
sukobima oko 2/3 dru{tvene infrastrukture i proizvodnih
pogona poru{eno i devastirano. Kod rje{avawa stambenih
pitawa u pro{losti opredjeqewa su bila na usmjerenu mig-
raciju stanovnika u urbane centre. Tipizacija zgrada u na-
seqima rezultirala je ...monotonijom naseqa i fizi~kih
struktura namijewenih stanovawu. U socijalnom smislu, ne-
dostatak indentiteta prostora, monofunkcionalnost, jed-
noobraznost i bezli~nost urbanih ambijenata jedan su od uz-
roka otu|enosti gradskog stanovni{tva, wihove mawe me|u-
sobne povezanosti.127 Nije li veliki Frenk Lojd Rajt rekao:
[to je ideal vi{i to disciplina mora biti ve}a? Sti~e se uti-
sak da istorija arhitekture ovih prostora nije bila do-
voqna inspiracija, odnosno nisu prepoznate, ali ni
analizirane wene prakti~ne vrijednosti i uo~ene poruke (ne
shvataju se, ne znaju, ne primjewuju pozitivna tradicionalna
iskustva u praksi). To nikog ne osloba|a odgovornosti
za pravilna opredjeqewa u budu}nosti.
Treba se podsjetiti rije~i Gustava Ajfela, koji je izjavio:
Sve {to znam, nau~io sam od mojih prethodnika;128 iluzorno je
nagla{avati koliki je zna~aj kontinuiteta u budu}em
razvoju. Vjerovatno zato i nije ~udno da se agresivno odno-
simo prema prirodnim resursima. Nezaobilazna je ~iweni-
ca da se odri~emo vrijednosti i preporuka arhitekture iz
pro{losti. Nasilno pona{awe u prostoru, ali i agresivan
odnos u arhitekturi, rezultat su samovoqe pojedinca, iskaza-
nog indivudualizma, ali i nerazumijevawa i nesnala`ewa u
Panorama [ipova, povoqna klima oko naseqa, sa obiqem slo`enim situacijama planera, projektanta, stru~ne javnosti
izleti{ta i o~uvanih mjesta u prirodi za odmor i opu{tawe i samih gra|ana. Prisutan je revolt stanovni{tva usqed ve-
qudi, uz povoqan strate{ki polo`aj na putu za more,
na`alost - nije adekvatno iskori{tena. likog broja problema u prostoru `ivqewa.

127 Ranko Radovi}, Forma grada - Osnove, teorija, praksa, izdava~ Stilos, Novi Sad, Beograd 2003, str. 28.
128 Jhpu-Zwft-!Hvtubwf!Fjggfm-!Ejefs, Paris, 1961. godine.

119
Planeri sve ~e{}e potpuno samouvjereno oblikuju `ivotni prostor ~ovjeka mimo wego-
vih zahtjeva, iskazane voqe, uslova lokacije, regionalnih osobenosti, raspolo`ivog kapa-
citeta `ivotne sredine itd. Qude primoravaju da `ive u vje{ta~ki stvorenim uslovima, sa
brojnim konfliktima, koji im ponekad ugro`avaju egzistenciju. Prostorno defi-
nisan `ivotni okvir, mimo wegove voqe, stvara spontan otpor, revolt, koji se manifestu-
je u vidu nezadovoqstva ambijentom `ivqewa i agresivnog nastupa. Zaboravqamo koli-
ko je zna~ajan i bitan arhitektonski oblikovan prostor za `ivot zdrave po-
rodice, u kojoj se profili{e sposobna li~nost. Dobro je podsjetiti se rije~i Frenk Lo-
jd Rajta: Arhitektura jeste taj `ivi kreativan duh, koji se iz jedne generacije u drugu, iz jedne epo-
he prema slede}oj, kre}e svojim putem, postoji i ra|a se u savr{enoj harmoniji sa qudskom pri-
rodom i primamqivim okolnostima qudske egzistencije.129 Izrada adekvatne prostorno-
planske dokumentacije za cijelu teritoriju name}e se kao imperativ. Neophodno je do}i u
poziciju da uo~ene konflikte u prostoru rje{avamo pravovremeno, preventivno, kroz raz-
vojne i provedbene planske dokumente. Prioritetne aktivnosti su evidetirawe i rje{a-
vawe propusta - gre{aka u prostoru. Jasnim planskim parametrima (kompromisno usagla-
{enim) treba pravilno usmjeravati budu}i razvoj.
Postoje}u prostorno-plansku dokumentaciju neophodno je revidirati i usaglasiti sa no-
vim na~elima, postepeno korak po korak (usvojiti je na skup{tinama - zavisno od nadle`-
nosti u op{tinama ili Republici), kako bismo joj dali legalitet, te pripremili sve akte-
re u prostoru o potrebi wene pravilne primjene. Naredni korak je izrada Strategija
prostornog razvoja, sa Akcionim planom provo|ewa (kratkoro~ni, sredworo~ni, dugo-
ro~ni, sa rokovima, nosiocima aktivnosti i planiranim sredstvima za realizaciju), tre-
ba da bude usagla{ena sa drugim entitetom.

129 Xsjhiu-!Gsfol!Mmpze-!Bo!Bnfsjdbo!Bsdijufduvsf-!Fejufe!cz!Fehbs!Lbvgnboo-!Ipsj{po!Qsftt-!Ofx!Zpsl!2:66-!Bsdijufduvsbm!Qsftt-!Mpo.
epo!2:66/!

120
Sugestije

...ideje propadaju ~im se prihvati kompromis...treba se vratiti za-


natima...graditi sa fantazijom bez obzira na tehni~ke pote{ko}e... (X/
Hspqjvt)

Vrijeme je da se zapitamo: [ta moramo u~initi za budu}a po-


koqewa? U domenu arhitekture do{lo se do saznawa o upotrebi
{tetnih i opasnih materijala, po zdravqe korisnika. Da bi ~ovjek
opstao, mora korigovati postoje}i na~in mi{qewa, formirati no-
vu filozofiju `ivqewa. Treba raspolagati zavidnim nivoom
znawa, tolerancije i spremnosti za kompromis, uva`avaju}i stru~-
nost svih aktera u prostoru, po{tuju}i regionalne specifi~nosti,
na~ela integralnosti i odr`ivosti. Treba mijewati odnos i pona-
{awe prema `ivotnoj sredini, vizionarski kontrolisati razvoj na-
seqa i gradova, uspje{no upravqaju}i wima.
Integralno planirawe omogu}uje o~uvawe neobnovqivih re-
sursa, uz minimalno kori{}ewe prirodnih izvora i stimulisawe
iznala`ewa alternativnih. Izbalansiran razvoj naseqa i pri-
rode preventivna je mjera za dobrobit stanovni{tva. Monofun-
kcionalne zone, kao princip razvoja u urbanoj teoriji i praksi,
tra`e preispitivawe i napu{tawe (osim tamo gdje se to ne kosi
sa zdravqem i javnom bezbjedno{}u qudi). Multifunkcionalne zo-
ne, sa uskla|enim `ivotnim i radnim funkcijama, {tede kretawe
i energiju, smawuju zaga|ewe, dobijaju na zna~aju. Raznovrsnost i
raznolikost arhitekture fizi~ke strukture zamjena su za monoto-
niju, tipizaciju i sivilo iz pro{losti. Qudska mjera naseqa
i zdrava `ivotna sredina u wima nezaobilazne su i nepro-
lazne vrijednosti.
Uva`avawem koncepta integralnog planirawa i ure|ewa na-
Prostor napu{tenog majdana {qunka, uspje{no kultivisan seqa, afirmacija filozofije odr`ivog razvoja zahtijeva sveobuh-
i integrisan u prirodu, ~ime je stvoren inspirativan i
kreativan prostor za aktivan odmor uz rijeku Vrbas, zah- vatno i kompromisno upravqawe prostorom, uz kompleksno sagle-
vaquju}i kreativnosti i inventivnosti arhitekte i davawe i rje{avawe prirodne, `ivotne sredine, kao i sistema
investitora.

121
infrastrukture u naseqima. Otklawawe uo~enih negativnih konflikata u prostoru, traj-
na je aktivnost. Na istra`ivanim prostorima, ukazali smo samo na neke od wih. Elimi-
nacija konflikata na ovoj teritoriji treba biti sadr`ana u Prostornom
planu Republike Srpske. Bila bi jasan signal i putokaz ka pozitivnoj promjeni svi-
jesti, te dobra vodiqa ka izgradwi perspektivnijeg prostora u budu}nosti. Imaju}i u vidu
postojawe radioaktivnog otpada od municije sa osiroma{enim uranijumom, sa aspekta
prostornog planirawa i za{tite neophodno je preduzeti odgovaraju}e mjere kako bi se svi
akteri u prostoru adekvatno za{titili.
Prostorno-funkcionalna organizacija naseqa mora nuditi promjewivost, fleksibil-
nost i adaptabilnost. Afirmacija zdravih naseqa, sa kvalitativno poboq{anim uslovi-
ma `ivota i rada, uz poseban akcent na stani{tu, lokaciji, mjestu zbivawa u prostoru, u
kome je prirodan ~ovjek nosilac aktivnosti, centralna figura stvarawa fizi~ke struktu-
re i dimenzionisawa `ivotnog okvira - trajan su zadatak i obaveza. Neprekidnost prom-
jena u dru{tvenim procesima formira}e novu urbanu sliku, urbani pejza` koji }e zado-
voqiti sve aktere u prostoru, u kome }e sve aktivnosti biti uskla|ene sa prirodnim i re-
gionalnim osobenostima.
Kod planirawa svih aktivnosti u prostoru i naseqima moraju se ukqu~iti multidiscip-
linarni timovi stru~waka svih profila. Planerova ideja vodiqa je vjera u `ivot, sa
kompromisno usagla{enim planskim opredjeqewima. Nemogu}e je izraditi kvalitetan plan
ako sami planeri nemaju pozitivan osje}aj, ne vjeruju u budu}nost, odr`i-
vost sopstvenog, planski osmi{qenog prostora.130

2.4.1. Prostorni plan Republike Srpske

Svakako, `elio bih da vi{e znam, i da povremeno mogu da proverim ono {to mislim da znam.
Ali odmah moram da dodam, znati nije toliko va`no koliko mo}i, imati, hteti i smeti.
(Ivo Andri} Znakovi pored puta)

Sagledavawem dinami~kih, prirodnih, privrednih i dru{tveno-razvojnih procesa na


istra`ivanoj teritoriji isti~e se potreba za ocjenom stawa i te`wi u prostoru, kao neop-
hodnim podlogama za definisawe politike ure|ewa i uva`avawa javnog interesa pri up-
ravqawu prostorom. Unapre|ewem kvaliteta `ivota u naseqima, dobro osmi{qenim so-

130 Radi boqeg razumjevawa toplo preporu~ujem kwige: Vladana \oki}a, Grad i gradski trg, Arhitektonski fakultet Univer-
ziteta u Beogradu, Beograd 2004, Dobrivoja To{kovi}a, Uvod u prostorno i urbanisti~ko planirawe - Drugo dopuweno iz-
dawe, Akademska misao, Beograd 2006. i Ranka Radovi}a, Novi vrt i stari kavez, Stilos, Novi Sad 2005.

122
cijalnim, ekonomskim, ekolo{kim i prostornim rje{ewima, nastoji se o~uvati i unaprije-
diti stawe prirodne i kulturne ba{tine, te omogu}iti zdravi i humani uslovi `ivqewa.
Integralnim planirawem na principima partnerstva treba kreirati strate{ki okvir
za izgradwu naseqa u harmoniji sa prirodom - po modelu za novi milenijum.131 Prostor-
nim planom RS {titi se javni interes i uspostavqa jedinstven informacioni sistem
o prostoru kao efikasno sredstvo monitoringa i preventivnog djelovawa u prostoru.

2.4.1.1. Uslovi i potrebe

Ako je u du{i svjetlost, u ~ovjeku je qepota. Ako je u ~ovjeku qepota, u ku}i je harmonija. Ako je u
ku}i harmonija, u dr`avi vlada red. Ako u dr`avi vlada red, u svijetu je mir. (Kineska poslovica)

Stru~na javnost upoznata je sa odsustvom jedinstvenih mjerila u prostornim evidenci-


jama koje su bile nerije{ene u sistemu prostornog planirawa. Prevladava mi{qewe stru-
~waka da naseqa na istra`ivanoj teritoriji treba razvijati koncentrisano i racional-
no da bi se rije{io problem raspr{ene, haoti~ne i nezakonite izgradwe, omogu}ila kva-
litetnija infrastrukturna opremqenost naseqa i stvorili uslovi za zdrav `ivot stanov-
ni{tva. Postigli smo politi~ki konsenzus da nema i ne smije biti izgradwe bez plana u
budu}nosti. Dovr{ewem Prostornog plana stvaramo prvi neophodan preduslov za ravnom-
jeran i prostorno prihvatqiv (odr`iv) razvoj cjelokupne teritorije.
Promjene u prostoru su neminovnost. Planirawe je `iv proces, u kome stalno u~imo
rje{avaju}i probleme i propuste. Ocjena stawa i procesa u prostoru je temeqni dokume-
nt, na osnovu koga se predla`u:
- na~ini otklawawa posqedica pravnog nereda i prostoru i uspostavqawe novog sis-
tema ure|ewa prostora (Plan treba da utvrdi nove smjernice i preporuke za: Stra-
tegiju prostornog ure|ewa RS i sektorske strategije, novi Zakon o ure|ewu prosto-
ra, sistemska rje{ewa prostorno-planske dokumentacije i druge ravojne dokumente,
sa instrumentima za razrje{ewe sada{wih konflikata i pomo} budu}em sistemu
ure|ewa prostora), da bi se uspostavila prostorna, ekolo{ka, socijalna i ekonom-
ska kohezija kroz prostorno-teritorijalno odr`iv razvoj,
- uspostavqawe slu`bi i institucija (nezavisnih) koje }e se brinuti o ure|ewu pros-
tora na svim nivoima,

131 Vidi vi{e, Milenko Stankovi}, Naseqe u harmoniji sa prirodom - model zdravog `ivota u novom milenijumu, Zbornik ra-
dova sa JJ Nau~no-stru~nog skupa, Savremena teorija i praksa u graditeqstvu, Zavod za izgradwu Bawaluka, Bawaluka
2006, str. 35 - 50.

123
- me|usektorsko dogovarawe i obavezno uskla|ivawe svih aktivnosti u prostoru, da
bismo koristili sinergijske efekte za ciqano pojedina~ne aktivnosti u prostoru,
- harmonizacija propisa iz oblasti prostornog ure|ewa, za{tite sredine sa ostalim
sektorima, da bi se o~uvao op{ti interes i uskladili suprostavqeni interesi u
prostoru,
- uskla|ivawe razvoja prostora u skladu sa demografskim potrebama i demografskom
politikom,
- izgradwa zdravih naseqa sa uspostavqawem jednakovrijednog prostornog razvoja na
cijeloj teritoriji Republike Srpske (bitno unapre|ewe seoskog podru~ja, regional-
na uskla|enost, naro~ito na nivou entitetske politike, sa akcentom na stimulaciji
razvojno vrijednih podru~ja, posebno vrijednih podru~ja sa prirodnim i kulturnim
nasqe|em, uz kontinuirano otklawawe raspr{ene i nezakonite izgradwe),
- uspostavqawe tr`i{nih odnosa na zemqi{tu uz uvo|ewe politike integralnog upra-
vqawa sa svim zemqi{tima (razvoj ~ovjekovih dru{tvenih vrijednosti, usposta-
vqawe razvojno osposobqenih op{tina za samostalno vo|ewe investicione politi-
ke prije svega u gazdovawu zemqi{tem i fondovima infrastrukture, uz po{tovawe
na~ela da je prostor zajedni~ko dobro u kome se dugoro~no sagledava i ~uva op{ti
i javni interes),
- unapre|ewe uprava i slu`bi u oblasti urbanizma i prostornog planirawa, ja~awe
strukovnih organizacija i poboq{awe obrazovawa kadrova u ovoj oblasti (dono-
{ewe mjera za otklawawe uo~enih slabosti u postoje}oj administrativnoj podjeli,
poboq{awe organizacije i funkcionisawe prostora Republike Srpske uz jasno pre-
cizirawe odgovornosti republika - lokalna samouprava),
- kontinuirano upoznavawe javnosti sa realizacijom planskih aktivnosti svih nivoa
vlasti, uz stimulaciju dobrih prostornih rje{ewa i praksi, kao i ukazivawe na pro-
puste i gre{ke.
Plan je zakonski okvir za prostorno-plansko usmjeravawe razvoja teritorije. Podra-
zumijeva formirawe prate}ih zakonom propisanih mehanizama (ukqu~uju}i, eventualno, i
formirawe - agencije /ili agencija/ za realizaciju Plana u cjelini, ili po pojedinim re-
gionima, op{tinama ili privrednim djelatnostima). Treba stvoriti stru~nu instituci-
ju koja }e mo}i brzo i kvalitetno uspostaviti kontakte, veze i (ugovorne) sara-
dwe izme|u zainteresovanog kapitala s jedne, i vlasnika zemqi{ta na konkretnim lokaci-
jama u okviru planom definisanih razvojnih zona i koridora, s druge strane.

124
2.4.1.2. Postupak izrade Plana

^esto potcijewujemo materijalne aspekte prostora...zvuk, vibraciju, svjetlost...Vjerujem da je


svjetlost prostor. )Sfo{p!Qjbop*

Izrada Plana podrazumijeva faznost i vremensku odre|enost u skladu sa Zakonom i


Pravilnik. Dovr{ewe Plana planirano je do kraja 2007. godine, a podrazumijeva anali-
zu i ocjenu vrijednosti sa aspekta:
- polo`aja, me|udr`avnog i me|uregionalnog, evropskih obaveze sa stanovi{ta in-
frastrukturnog, privrednog, ekolo{kog i drugih vidova saradwe i integracije;
- izbora prostorno-planerskih ciqeva sa stanovi{ta dugoro~nih interesa privred-
nog i ukupnog razvoja, a u sklopu {irih regionalnih evropskih povezivawa i integ-
racija;
- vrijednosti prirodnih resursa i prostornih mogu}nosti za realizaciju izabranih
ciqeva;
- prostornih pogodnosti (atraktivnosti) pojedinih regionalnih cjelina, op{tina, zo-
na, koridora i lokacija sa mogu}nostima za realizaciju izabranih ciqeva;
- infrastrukturnih mre`a i mogu}nosti za realizaciju izabranih ciqeva;
- mre`a naseqa i centara sa mogu}no{}u realizacije izabranih ciqeva (posebno
treba imati u vidu demografske karakteristike i mogu}e procese u budu}nosti);
- kvaliteta `ivotne sredine i evropskih obaveza za{tite unutar teritorije i u re-
gionu;
- prognoza i projekcija demografskih, privrednih, ekolo{kih i drugih procesa u skla-
du sa izabranim ciqevima;
- prostorne definicije organizacije infrastrukturnih i drugih mre`a i kori{}ewa
prostora sa stanovi{ta izabranih ciqeva, prognoza i projekcija;
- ekonomsko-finansijske mogu}nosti RS za realizaciju prostorno-planskih rje{ewa,
sa stanovi{ta unutra{wih privrednih mogu}nosti, ali i u~e{}a finansijera (dona-
tora, investitora, kreditnih aran`mana, koncesija itd.) iz zemqe i inostranstva;
- kompatibilnosti prostorno-planskih rje{ewa Plana sa rje{ewima u regionu (na
me|uregionalnom i me|udr`avnom) nivou, otvarawem (i stvarawem) mogu}nosti za
boqu (i ekonomski korisnu) me|uregionalnu saradwu sa okru`ewem;

125
- usvajawa Plana;
- implementacije Planskih rje{ewa i uspostavqawa jedinstvenog informacionog sis-
tema o prostoru, uz pra}ewe realizacije (monitoring).

2.4.1.3. Preporuke

Ja transformi{em prirodu u kulturu. (Nbsjp!Cpuub)

Plan treba pratiti nove privredne i geopoliti~ke procese u Evropi. Po svom karak-
teru je kompleksan, bilo da se tretira kao planska kategorija ili kao faktor razvoja i
razmje{taja:
- svih zna~ajnih aktivnosti i funkcija dru{tvenog i ekonomskog `ivota na ovom pros-
toru, ali i izvan wega, ukoliko imaju zna~aja za razvoj i ure|ewe RS;
- prostornih i fizi~kih izraza aktivnosti i funkcija;
- prirodnih uslova, potencijala i vrijednosti.
Prostorni plan je osnovni segment integralnog sistema planova, izraz kontinuiteta
planirawa na teritorijalnom nivou i predstavqa:
- strate{ki plan razvoja na odre|enoj teritoriji;
- plan razmje{taja privrednih i neprivrednih aktivnosti;
- plan organizacije prostora i ure|ewa racionalnog i uskla|enog kori{}ewa teri-
torije sa unapre|ewem i za{titom `ivotne sredine u tom prostoru.
Perspektivan razvoj na tretiranoj teritoriji mogu} je ispuwavawem planiranih eko-
lo{kih, ekonomskih, sociolo{kih i drugih zahtjeva, izbalansiranom primjenom principa
odr`ivog razvoja u prostoru. Usagla{avawem raznorodnih, razli~itih javnih politika, uz
integralno sagledavawe prostora na principima partnerstva, treba ostvariti tri bit-
na ciqa:
1. poboq{ati kvalitet `ivota uz kontrolu rizika,
2. omogu}iti solidaran razvoj svih podru~ja,
3. podi}i konkurentnost teritorije RS u BiH, Evropi i svijetu.
Za razliku od dosada{wih planova, koje su administracije radile na diskrecion na-
~in, ovaj dokument treba da bude predmet transparentne, javne izrade (o wemu svi mogu i

126
treba da raspravqaju). Veliki zna~aj odigra}e dru{tveni konsenzus, odnosno konsenzus
javnosti, ne samo na nivou lokalne i republi~ke vlasti nego i kod kompromisno kreiranog
povoqnog okru`ewa za doma}e i strane investicije, sa jasnim razvojnim smjernicama za
budu}nost. Zna~ajnijim u~e{}em mladih u procesu planirawa, treba pozitivno isko-
ristiti wihov entuzijazam i pove}ati interes javnosti za razvojne planove.
Dostupom Plana {iroj javnosti, svim gra|anima, u svim fazama izrade, pru`a se mogu}nost
pravovremenog upoznavawe i stvaraju uslovi da ga stanovni{tvo prihvati kao svoj Plan.
Treba stvarati pozitivnu klimu, da ga stanovni{tvo po{tuje, dosqedno podr`ava i adek-
vatno primjewuje u praksi.
Ispuwavawe ekolo{kih, ekonomskih i sociolo{kih zahtjeva u Planu, sa
jasnim smjernicima i instrumentima primjene na terenu, u praksi, u vidu pros-
torno (kulturno, teritorijalno) odr`ivog razvoja mogu}a je solucija, preporuka autora.

2.4.1.4. Ciqevi izrade Plana

...qudi postaju svjesni da resursi nisu neiscrpni, da razvoj, tkz. tehnolo{ki napredak, ima
granice i sa time se mora ra{~istiti. Arhitektura ne mo`e biti protiv odr`ivog razvoja jer bi se
sama izmanipulisala. Protiv odr`ivog razvoja mo`e biti samo tehnologija onih koji misle - mora
se letjeti na Mjesec. (Nbsjp!Cpuub)

Osnovni ciq dovr{ewa Prostornog plana je pronala`ewe rje{ewa za racionalan,


funkcionalno povezan, vremenski uskla|en i harmoni~an razvoj cjelokupne teritorije. Za-
jedni~ki utvr|enim rje{ewima iz plana, udru`enim sredstvima i snagama, treba sinhroni-
zovati aktivnosti da bismo ostvarili optimalne efekte u privrednom razvoju i `ivotnom
standardu stanovnika u planskom periodu, te stvorili perspektivnu osnovu za sadr`ajniji
i kvalitetan razvoj u budu}nosti. Dobro osmi{qenim socijalnim, ekolo{kim i prostornim
rje{ewima treba unaprijediti kvalitet `ivota u naseqima, o~uvati i unaprijediti stawe
prirodne i kulturne ba{tine, stvoriti humane uslove `ivqewa. Ratovi, destrukcije i op-
{ta nesigurnost rezultirali su niskim standardom gra|ana, stvorili konflikte u svim seg-
mentima dru{tva na ovim prostorima. Problemi su prisutni u sferi prostornog
planirawa, za{tite sredine, funkcionisawa proizvodnih pogona,132 stam-
benoj i komunalnoj i drugoj infrastrukturi, ~iji su procesi revitalizaci-

132 Vidi vi{e Borislav Stojkov, Investirawe u brownfield lokacije u Srbiji, Zbornik qetne {kole urbanizma, na temu In-
vestitori-investicije mesto i zna~aj u izradi strategije prostornog i urbanog razvoja Srbije, Udru`ewe urbanista Srbije,
Tara jun 2007.

127
je tek zapo~eli. Velike povr{ine devastiranih, napu{tenih prostora, goleti, kao pos-
qedica migracija, prirodnih pojava i katastrofa {irom istra`ivane teritorije, zahtije-
vaju posebnu pa`wu u Planu. Realnim sagledavawem stawa treba preispitati mogu}nost
preoblikovawa i namjenskog kori{}ewa tih prostora u budu}nosti da bismo postepeno,
korak po korak, stvarali perspektivniju osnovu za budu}i razvoj.
Analizom postoje}eg stawa za potrebe izrade PP RS treba sagledati probleme priro-
de i izgra|enog prostora. Dinamika socijalnih i privrednih procesa na teritoriji RS i
stawe razvijenosti prostora neizbje`na su osnova za odre|ivawe strate{kih elemenata
u razvoju, te uva`avawe op{teg i javnog interesa u prostoru.
Politi~ari koji upravqaju gradovima i op{tinama moraju na vrijeme shvatiti da iskus-
tva iz proteklih godina tra`e da se izgradwom naseqa upravqa po strogim urbanisti~kim
principima. Ne smijemo zaboraviti da se kod odlu~ivawa ne mo`emo osloniti samo na
prostorno-plansku dokumentaciju. Uloga Plana je va`na, ali nije odlu~uju}a. Ispravan je
samo onaj planski dokument koji je: otvoren, lako primjewiv, fleksibilan,
provodiv, kompromisno usagla{en, javno dostupan, prihva}en od svih i ko-
ji ima efikasne mjere za prakti~nu realizaciju na terenu.
Dominantnu ulogu u odlu~ivawu treba preuzeti proces otvorenih prego-
vora sa gra|anima (udru`ewima stanovnika, poslovnih zajednica itd.), s ciqem preven-
tivnog djelovawa i otklawawa uzroka problema u prostoru kako ne bi ko~ili razvoj.
Ovako izra|en i usvojen Plan poslu`i}e kao osnova za izradu prostornih planova op-
{tina i drugih prostornih cjelina u okviru RS, za nosioce odluka o ekonomskom i pros-
tornom razvoju RS u cjelini, zatim nosioce odluka u op{tinama, pojedinim granama priv-
rede i za pojedine investitore.
Plan }e slu`iti kao osnova za dono{ewe sqede}ih odluka:
J o ostvarivawu uslova za integracione procese;
J o ostvarivawu podsticajnih razvojnih uslova potencijalno zna~ajnih privrednih
kompleksa;
J o lokacijama zna~ajnih privrednih objekata i objekata javnih djelatnosti republi~-
kog zna~aja;
J o pravcima, vrsti i kvalitetu, vremenu izgradwe ili rekonstrukcije mre`e glavnih
puteva i pruga i energetskih vodova;
J o stvarawu i uslovima izgradwe sistema za kori{}ewe voda i za za{titu od voda;

128
J o za{titi i re`imu kori{}ewa pojedinih vrijednih prirodnih, ambijentalnih i is-
torijski zna~ajnih lokaliteta;
J o re`imu kori{}ewa prostora radi ostvarivawa i obezbje|ewa povoqne sredine
za `ivot i rad qudi;
J o za{titi od elementarnih nepogoda i ratnih razarawa.
Iz ovog op{teg ciqa proisti~e niz konkretnih ciqeva izrade Plana, i to:
- ubrzavawe razvoja odre|enih gradskih i op{tinskih centara;
- podizawe nivoa razvijenosti privrede u dijelovima RS zaostalim u razvoju;
- sveobuhvatno i racionalno osvajawe (iskori{}avawe) prirodnih resursa;
- racionalni razmje{taj vode}ih privrednih aktivnosti u skladu sa izabranim prav-
cima privrednog razvoja;
- racionalno kori{}ewe prostora;
- funkcionalna, ekonomska i upravna integracija centara i pojedinih dijelova RS,
pojedina~no i u cjelini;
- stvarawe pozitivne dinami~ke prostorne ravnote`e i sklada izme|u pojedinih ak-
tivnosti, oblika kori{}ewa prostora i, samim tim, korisnika prostora.
Definisani ciqevi odre|uju i zadatke i pitawa na koje treba dati odgovo-
re u okviru Plana i utvr|uju koncepciju:
- razvoja prostora kao cjeline, u skladu sa wegovim polo`ajem i uslovima za razvoj;
- razmje{taja proizvodnih aktivnosti, mre`e naseqa i centara i neproizvodnih ak-
tivnosti republi~kog i regionalnog zna~aja;
- sadr`aja, vrste i nivoa razvoja aktivnosti i funkcija, vrstu i op{ti na~in kori{-
}ewa pojedinih dijelova prostora RS;
- uspostavqawa strategije ostvarewa prostornih ciqeva razvoja RS utvr|ivawem
stava prema teku}im problemima i ciqevima (obnova, rekonstrukcija),
- potrebnih uslova za realizaciju cjelina i utvr|ivawe vrsta i redoslijeda priori-
teta akcija na aktivirawu, podsticawu i usmjeravawu razvoja pojedinih dijelova RS
- od lokalnog nivoa, s jedne, i do regionalnog nivoa, s druge strane.
Postojalo je niz razloga za preispitivawe ili upotpuwavawe nekih rje-
{ewa Etapnog plana 1996-2001, kao: redefinisawe regija, subregija, tretman Br~ko
Distrikta, sa aspekta cjelovitosti teritorije Republike Srpske, uskla|ivawa sa drugim
entitetom, zemqama u neposrednom okru`ewu i Perspektive Evropskog prostornog razvo-
ja Evropske unije (FTEQ).133

133 Perspektive Evropskog prostornog razvoja Evropske unije (FTEQ) usvojene su neformalno od ministara odgovornih za
prostorni razvoj u Postdamu, Wema~ka, maja 1997. godine.

129
Novi principi ure|ewa prostora

Kreirati zgrade koje su energetski efikasne, zdrave, udobne i fleksibilne u upotrebi, projek-
tovane za dugi `ivot. )Gptufs!boe!Qbsuofst*

Oblikovawe jedinstvene politike ure|ewa prostora (tqbujbm! qmboojoh) relativno je


nov proces u Evropi, koji je nastao kao odgovor na globalizaciju cijeloga svijeta. Evrop-
ska prostorna integracija je proces u malim koracima, ~iji su{tinski dio ~ini saradwa
me|u zemaqama ~lanicama Savjeta Evrope, ukqu~uju}i wihove regione i op{tine. Odlu~ni
i istorijski koraci desili su se u pro{loj dekadi, kada su ministri nadle`ni za prostor-
no ure|ewe u dr`avama ~lanicama Savjeta Evrope dali svoj doprinos potpisom strategi-
je dru{tvenog jedinstva. Vode}i principi za odr`iv prostorni razvoj evrop-
skog kontinenta134 ciqano defini{u mjere politike prostornog razvoja pomo}u kojih
}e svi qudi u dr`avama ~lanicama Savjeta Evrope dostignuti o~ekivani `ivotni standa-
rd, kao bitan uslov stabilizacije demokratskih struktura u evropskim regionima. ^lanstvo
BiH u razli~itim evropskim tijelima i organizacijama je obavezuju}e, u smislu sprovo|ewa
procesa integracije, koji je u toku.135 Prihvatawe politike smjernica - Vode}ih principa
zasnovano je na dobrovoqnoj saradwi, nude}i dr`avama ~lanicama - ukqu~uju}i wihove
regione i op{tine - fleksibilan i trajan okvire za kooperativne aktivnosti.Vode}i
principi136 nagla{avaju teritorijalnu dimenziju qudskih prava i demokratije, a prezen-
tovani su kao doprinos implementaciji programa UN Agenda 21, na skupu u Johanesbur-
gu. Poseban naglasak dat je integralnom pristupu planirawu i gospodarewu prostorom. Ev-
ropski kontinent karakteri{e raznolikost, a implementacija principa odr`ivog
razvoja, mjerodavnog za cjelokupnu teritoriju evropskog kontinenta, neosporno mora biti
jednako organizovana i na nacionalnom (dr`avnom) i na regionalnom i na lokalnom ni-
vou. Vode}i principi za odr`iv razvoj evropskog kontinenta zala`u se za principe subsi-
dijarnosti i recipro~nosti kao preduslova demokratije, te o~uvawe jedinstva raznolikos-
ti koje su Evropi zavje{tale istorija i geografija. Vode}i principi za odr`iv pros-
torni razvoj evropskog kontinenta zahtijevaju tijesnu saradwu izme|u prostornog
planirawa i sektorskih politika koje, kroz svoje zakonske mjere, uti~u na prostor-
ne strukture u Evropi (politiku prostornog razvoja). ^ine ih ovi principi izbalansiranog
razvoja:

134 Vode}i princip za odr`ivi prostorni razvoj Evropskog kontinenta usvojen je na konferenciji DFNBU.b u Hanoveru, We-
ma~ka, 7. i 8. septembra 2000. godine.
135 U ciqu smawewa jaza u skladu sa zakqu~cima u Esenu, u procesu Pripreme za pridru`ivawe zemaqa centralne i isto~-
ne Evrope i integraciji u unutra{we tr`i{te Unije, {tampana je Bijela kwiga - Xijuf!Qbqfs, koju je izdalo Ministarstvo
vawskih poslova BiH, Sarajevo 2000, a potpomogao Program za razvoj Ujediwenih nacija (VOEQ), sa naglaskom na dva
glavna instrumenta, Evropskim sporazumima i izgra|enim odnosima izme|u pridru`enih zemaqa i institucija EU, te
predvi|a posebne napore za pristupawe EU ukqu~uju}i odredbe koje se ti~u uskla|ivawa legislative.
136 Vode}i principi zasnovani su na Evropskoj poveqi za regionalno/prostorno planirawe, koju je usvojio Savjet Evrope,
na Evropskoj konferenciji za regionalno planirawe (DFNBU) 20.5. 1983, Upssfnpmjt, [panija.

130
J Policentri~an razvoj, unapre|ewe teritorijalne povezanosti kroz
uravnote`en dru{tveni i ekonomski razvoj regiona i unapre|ewe
konkurentnosti regija (Prostorne odluke i investicije treba bazirati na poli-
centri~nom modelu razvoja (evropski, makroregionalni - unutar zapadnog Balkana,
ukqu~uju}i zemqe sa kojima grani~imo, nacionalni nivo, mikroregije...), stimulisa-
ti razvoj atraktivnih podru~ja, ja~ati ekonomski i strukturalno slabe regione (ru-
ralna podru~ja, zapu{tene, napu{tene, devastirane industrijske zone, naseqa, eko-
lo{ki osjetqiva podru~ja...) kako bismo oja~ali ekonomska ulagawa, poboq{ali po-
litiku implementacije prostornog razvoja, kroz ja~awe legitimnih demokratskih te-
ritorijalnih autoriteta, uz pove}ano i sna`nije u~e{}e gra|ana i grupa, svih akte-
ra u dru{tvu zainteresovanih za prostorni razvoj.);
J Partnerstvo i povezivawe urbanih i ruralnih podru~ja (Razvojem urba-
no-ruralnog partnerstva na istra`ivanoj teritoriji uspostavi}emo balans urbane
strukture - uravnote`ene strukture naseqa, razvoj mre`e javnog transporta, o`i-
vqavawe i diversifikaciju ekonomije ruralnih podru~ja, pove}ati produktivnost,
za{titu i unapre|ewe prirodnog i kulturnog nasqe|a, kori{}ewem tradicionalnih
vrijednosti stimulisati izvorne veze grad - selo, insistirati na dobroj saradwu
svih nivoa vlasti na osnovi jednakosti lokalnih autoriteta, uspostavqenih na prin-
cipu partnerstva, dati akcent razvoju rekreativnih podru~ja za urbano stanovni{-
tvo, donijeti jasan program za efikasno povezivawe urbanih i ruralnih prostora,
uspostaviti i ja~ati urbane mre`e pove}avaju}i komplementarnost grada, stvarati
sinergiju privrede odre|enih razmjera, podsticaj usavr{avawa i stvarawa dobiti
kroz ekonomsku konkurenciju itd.);
J Unapre|ewe ujedna~enije pristupa~nosti (Pristupa~nost svakom dijelu ev-
ropskog kontinenta osnovni je ciq Panevropske transportne mre`e, koja je u fazi
kompletirawa i treba brzo biti dovr{ena, a postoje}i zakqu~eni sporazumi o for-
mirawu mre`a imaju se preispitati i dopuniti sa aspekta prostornog razvoja. Pos-
toje}a pokretqivost uslovqena je razvojem transportnih sistema, ~ije uticaje treba
sagledati kroz proces prostornog planirawa kako bismo preventivno osvijetlili
sve aspekte tih sistema i izbalansirali razvoj regija, malih i sredwih gradova, ur-
banih, ruralnih i izolovanih podru~ja (u kojima se osje}a nedostatak pristupa~nos-
ti). Time bismo popunili nedostaju}u kariku, uspje{no ih povezali sa velikim tran-

131
sportnim centrima/koridorima, koriste}i razli~ite oblike transporta prihvatqi-
ve s obzirom na zahtjeve odr`ivosti i prostornog planirawa, kao po~etne korake
ciqanih aktivnosti na istra`ivanim prostorima.);
J Pristup razvoju informacija i znawu (Informisanost je zna~ajan fenomen
preoblikovawa dru{tva, koji treba uticati na promjenu socijalne, ali i teritori-
jalne strukture. Posebnu pa`wu treba posvetiti pravovremenom pristupu informa-
cijama. Treba kontinuirano stimulisati razvoj telekomunikacijskih mre`a, omogu-
}iti tehnolo{ki transfer, uz stalnu edukaciju i {irewe znawa, uspostavqawem po.
mjof baze podataka, sa pokrivawem svih oblasti i omogu}iti pristup tr`i{tu. Treba
uspostaviti sistemske baze podataka o prostoru od lokalnog do dr`avnog nivoa, kao
prioritetan i hitan zadatak.);
J Smawivawe {tetnih uticaja na `ivotnu sredinu (Politika prostornog
planirawa treba preventivno dati doprinos eliminaciji intenzivnog djelovawa na
`ivotnu sredinu, uz podsticaj ekolo{ki prihvatqivih formi naseqa i transporta,
energetskih sistema, vode}i ra~una o pravovremenom uo~avawu i otklawawu kon-
flikata u prostoru, stvaraju}i planske prevencije od katastrofa, sa konkretnim
mjerama unapre|ewa u o{te}enim i zaga|enim zonama, regionima i `ivotnoj sredi-
ni za budu}a pokoqewa, sagledavawem i rje{avawem konflikta u razvojnim i pro-
vedbenim planovima, sve do mikrolokacije i implementacije na terenu. Obnova na-
pu{tenih urbanih podru~ja, rehabilitacija devastirane `ivotne sredine i obnova
podru~ja o{te}enih industrijskim zaga|ewem su prioritetni.);
J Ja~awe i pove}avawe vrijednosti prirodnih resursa i prirodnog na-
sqe|a (Prirodni resursi su osnova za balans eko-sistema i ve} istaknut reper za
atraktivnost istra`ivanih prostora, wegovih rekreacionih vrijednosti, kvaliteta
`ivota, koje treba pravilno za{tititi. Konvencija o za{titi Evropske divqine i
prirodnih stani{ta137 i Pan-Evropska strategija biolo{ke i pejza`ne raznolikos-
ti138 moraju biti uzete u obzir u formirawu politike odr`ivog prostornog plani-
rawa. Treba objediniti strategiju upravqawa vodnim resursima,139 koja bi, pored
ostalog, ukqu~ivala i za{titu povr{inskih, podzemnih voda, nadzirawe kori{}ewa
|ubriva i primjene navodwavawa od strane poqoprivrednika, tretman otpadnih vo-
da, usmjeravawe vode u podru~ja gdje su lokalni resursi nedovoqni, za{titu vode za
pi}e, pro{irewe vodovoda, tretman otpadnih voda itd. Treba integralno sagledati

137 Konvencija o za{titi Evropske divqine i prirodnih stani{ta, usvojena u Bernu, 1979.
138 Pan-Evropska strategija biolo{ke i pejza`ne raznolikosti, usvojena na konferenciji ministara Okoli{ Evrope, Sofi-
ja, oktobar 1995.
139 Implementacija Sftpmvujpo!Op3 pg!22ui DFNBU na Kipru, 1997.

132
raspolo`ive resurse i stepen ugro`enosti cijele teritorije kako bismo donijeli
strategije upravqawa prirodnim resursima (vodom, vazduhom, zemqi{tem, {umama)
i time omogu}ili ravnote`u u prirodi. Zadatak politike prostornog planirawa je
poboq{awe eko-sistema uspostavqawem ekolo{ke mre`e, uz posebnu pa`wu za{ti-
te i unapre|ewa ekolo{ki osjetqivih podru~ja, sa visokim ekolo{kim vrijednosti-
ma, kao specijalno za{ti}enim zonama, nazvanim Natura 2000.140);
J Unapre|ivawe kulturnog nasqe|a kao faktora razvoja (valorizacija kul-
turnog nasqe|a bitno uti~e na pove}awe privla~nosti lokaliteta - regije, kako za
investitore, tako za turiste i javnost, te predstavqa faktor ja~awa ekonomskog i re-
gionalnog indentiteta. Politika prostornog planirawa tu mora dati adekvatan dop-
rinos, uz integralan pristup upravqawu kulturnim nasqe|em (koje je evolutivni raz-
vojni proces), stalnim unapre|ewem za{tite i konzervacije, uzimaju}i u obzir pot-
rebe savremenog dru{tva. Planerov ciq ne smije biti samo konzervacija pro{losti
nego ostvarewe harmonije u prostornom odnosu sada{we arhitekture, urbanog dizaj-
na i kulturno-istorijskog nasqe|a, koriste}i pouke i vrijednosti pro{losti, kao in-
spirativni potencijal za skladan i odr`iv razvoj. Ne smije se pribje}i slijepom ko-
pirawu oblikovnih elemenata pro{losti, potrebno je da stru~ne institucije, u skla-
du sa stawem u oblasti, urade snimak stawa sa akcionim planom realizacije aktiv-
nosti u budu}nosti: dugoro~ni, sredworo~ni, kratkoro~ni plan aktivnosti.);
J Razvoj i o~uvawe energetskih resursa (Politika prostornog planirawa mora
podsticati efikasnije kori{}ewe postoje}ih energetskih sistema, stimuli{u}i prela-
zak na obnovqive energetske resurse koji su prihvatqivi za `ivotnu sredinu, uz pred-
lagawe efikasnih mjera smawewa zaga|ewa vazduha, kao prakti~an doprinos smawewu
globalnog zagrijevawa, te poboq{awe kvaliteta `ivotne sredine ovih prostora, uz
kompletirawe i uvezivawe energetskih sistema na sveevropskom nivou);
J Odr`iv i visokokvalitetan turizam (Turizam je stimulans i razvojni faktor
nerazvijenih regija. Forsira se odr`iv i kvalitetan turizam, izbalansiran sa ka-
pacitetom prirode, a ne turizam po svaku cijenu. Kqu~na uloga planirawa je stva-
rawe oblika mekog turizma, sa uva`avawem svih lokalnih i regionalnih specifi~-
nosti, uz jasne instrumente kontrole u mawe favorizovanim regionima, kao i proc-
jene uticaja - eko-turizam, povezivawe i uvezivawe sa postoje}im destinacijama {i-
rom Evrope);

140 Flora, fauna, nastambe, direktiva :30540DFD Vije}a 21.5. 1992. godine na za{titi prirodnih stani{ta i divqa~i...
P/C/M31808!pe!33/!8/!2::3/

133
J Ograni~avawe uticaja prirodnih i drugih nesre}a (katastrofa) (Ze-
mqotresi, poplave, {umski po`ari, klizi{ta, olujni naleti itd., samo su neke od ka-
tastrofa koje svake godine ostavqaju te{ke posqedice na ekonomiju, pejza`e, odno-
se brojne qudske `ivote na ovim prostorima. Preventivnim mjerama u procesu pla-
nirawa treba nastojati da se smawe {tete po naseqa i stanovni{tvo. U procesu ko-
ri{}ewa zemqi{ta i izgradwe jedna od vje{ta~ki stvorenih katastrofa ovih pros-
tora je zaga|enost minsko-eksplozivnim sredstvima, koja kontinuirano uzima svoj
danak, te joj je neophodno posvetiti posebnu pa`wu, dati prioritet, uraditi akcio-
ni plan aktivnosti, preventivno informisati javnost kako bi se izbjegle ne`eqene
posqedice. Izrada nacionalnog programa odbrane od prirodnih i drugih nesre}a
prioritetan je zadatak).
Uporedo sa deset izlo`enih, vode}ih principa prostornog razvoja, donesene su i spe-
cifi~ne mjere prostornog planirawa karakteristi~ne za evropska podru~ja. Ta se podru~-
ja teritorijalno prote`u kroz vi{e dr`ava sa visokim stepenom raznolikosti, a od toga
zavise mjere i prioriteti prostornog planirawa koji se preduzimaju, pa su definisana ka-
rakteristi~na evropska podru~ja: pejza`a; urbana; ruralna; planinska; obalna i otoci; evro-
koridori; rije~ni bazeni; napu{tene industrijske i vojne zone; pograni~na podru~ja. Prin-
cipi, zadaci i ciqevi nagla{avaju potrebu za integrisawem zapadne, centralne i isto~ne
Evrope, uz uskla|ivawe dru{tveno-ekonomskog i prostornog razvoja. Novoformiranim ze-
mqama centralne i isto~ne Evrope, pa samim tim i ovim prostorima, ostavqeno je da pra-
vovremeno primjene preporuke i na~ela koja se ti~u prostorno-planskog usmjerewa, uz
vo|ewe ra~una o potpunom uva`avawu svih specifi~nosti pojedinih regija.
Prou~avawe i primjena tih principa, sa metodolo{ki novim pristupom, u izmijewe-
nom na~inu tretirawa i organizaciji prostora, u budu}oj planerskoj aktivnosti trebalo
bi da ima prioritetan zna~aj za budu}e evropske integracije, pridru`ivawe, ali i za Dov-
r{ewe Prostornog plana, odnosno izradu Strategije prostorno odr`ivog razvoja i akcio-
nog plana realizacije. Cijene}i okolnosti u kojima smo se na{li, neposredni u~esnici u
planirawu prostora imaju ve}u odgovornost da rje{avaju}i postavqeni zadatak daju mak-
simalan doprinos. Arhitekte, urbanisti i planeri kao rukovodioci timova, uva`avaju}i
principe kompromisnog, timskog rada i partnerstva, iskqu~uju}i sopstvenu sujetu, domina-
ciju, liderstvo, treba da predlo`e optimalna i skladna rje{ewa, koja ot-
klawaju uo~ene probleme u prostoru, korak po korak. Uspje{nost naseqa u bu-

134
du}nosti zavisi}e umnogome od profesionalnosti urbanista i aktuelne politi-
ke. Zadatak gradskih i op{tinskih uprava je da u vidu koordinatora ostvare veze izme-
|u tehni~kog znawa i kreativnosti, uz sinhronizaciju aktivnosti sa drugim
profesijama, na principu partnerstva, kako bi ciqano kreirali ~ovjeko-
vu sredinu visokog kvaliteta. Time bi bila stvarana odr`iva naseqa za novi mile-
nijum, koja bi bila prihvatqivija za `ivot svih gra|ana.141 Dosqednom primjenom Zakona
o ure|ewu prostora, fleksibilnom politikom, sistemom tolerancije i partnerstva, stva-
ra}emo potrebne preduslove za transparentan, planski usmjeren razvoj naseqa na ovim
prostorima. Postigao se politi~ki konsenzus da nema i ne smije biti nezakonite (besprav-
ne) izgradwe bez plana u budu}nosti. Dovr{ewem Prostornog plana stvara se prvi i neop-
hodan preduslov za planski razvoj cjelokupne teritorije. Prostorni plan iskaza}e stvar-
ne i realne potrebe u prostoru, sa smjernicama i programima aktivnosti, koji }e tokom
cijelog procesa planirawa biti dostupni naj{iroj javnosti. Pregovorima sa stanovni{-
tvom jo{ u po~etnim fazama izbje}i }e se potreba za ultimativnim zahtjevima, kako se ne
bi izgubilo wihovo povjerewe. Aktivnim ukqu~ivawem cjelokupnog stanovni{tva, uz potpu-
no javno izno{ewe prijedloga i sugestija, stica}e se i pridobijati poquqano povjerewe
te privoqeti sve stru~ne institucije na saradwu. Uspostavqawem partnerskog odnosa u
cjelokupnom procesu planirawa omogu}i}e se {irokom krugu qudi da u~estvuju u defini-
sawu ciqeva, a ne samo uskoj grupi stru~nih, kvalifikovanih, odabranih... Postoji tu i op-
ravdana sumwa da dio stanovni{tva koji se bori za egzistenciju, usqed nedostatka vreme-
na ili interesa, ne shvati proces planirawa ...kao zabavu za elitu... Tu na scenu mora-
ju da stupe profesionalci, planeri, sa zadatkom da prona|u rje{ewa, postignu kompromis,
daju}i im neophodne informacije o va`nosti wihovog u~e{}a u procesu planirawa, skre-
}u}i pa`wu na ono {to je bitno za blisku razvojnu budu}nost, wihove porodice, razvoj na-
seqa. Kvalitet planskih rje{ewa mora izdr`ati test i filter javnosti. Dobar je samo
onaj Plan koji je prihvatqiv za gra|ane.
Iz izlo`enog proizlazi obaveza svih nivoa vlasti, po vertikali i horizontali, da
tijesno sara|uju. Veliki zna~aj odigra}e dru{tveni konsenzus, odnosno kon-
senzus javnosti, ne samo na nivou lokalne i republi~ke vlasti nego kod kompromisno
kreirano povoqno okru`ewe za doma}e i strane investicije, sa jasnim razvojnim smjerni-
cama za budu}nost. Formirawem Savjeta za prostorno odr`iv razvoj osigura}e se uslovi
za ravnomjerniji prostorni razvoj entiteta i BiH. Omogu}i}e se efikasna primjena stru~-

141 Milenko Stankovi}, Ekolo{ko stawe nakon rata i me|unarodna saradwa, Ekologika, Beograd, posebno izdawe Tesli} -
Bawaluka, 2000, broj 6, str. 6 - 11.

135
nih i nau~no utemeqenih dokumenata prostornog ure|ewa, uz aktivno u~e{}e stru~nih,
nau~nih, politi~kih, javnih i drugih radnika. Savjet bi davao mi{qewa, prijedloge
i ocjene prijedloga dokumenata prostornog ure|ewa, sinhronizovao i har-
monizovao sve aktivnosti u prostoru, kao i druga dokumenta koja su ure|ena pojedi-
na~nim, specijalisti~kim zakonima.

2.4.2. Elementi koji naru{avaju odr`ivost

...Mi djelujemo u skladu s prirodom... svaki organ u tijelu oblikovan je adekvatno funkciji... pos-
tojawe funkcije otvara put postojawu takvog oblika prostora koji mu odgovara... zgrada ima oblik
koji ispuwava funkciju kao qudski organi koji ispuwavaju svoju `ivotnu funkciju. Organi~enost
proizlazi iz funkcije koja diktira oblik. (Ivhp!Ibsjoh, Wema~ka)

Analizom istra`ivanih oblasti uo~eni su odre|eni problemi koji naru{avaju odr`i-


vost, kao {to su:
J nedostatak a`urnih geodetskih podloga, nepostojawe informaciono-dokumentacione
osnove o prostoru /ne postoji presjek stawa {ta je legalno, a {ta nelegalno izgra-
|eno u prostoru/;
J neusagla{enost zakonskih rje{ewa, tehni~kih propisa, preklapawe i sukob nadle`-
nosti, lo{a prakti~na primjewivost zakona i podzakonskih akata;
J deficit prostorno-planske dokumentacije /mali broj i zastarjelost razvojnih i pro-
vedbenih planova/, tradicionalno duge procedure za izradu planova, wihova nea-
`urnost i provodivost, nejasni, uop{teni planski instrumenti primjene, sa pream-
bicioznim ciqevima, bez realnih finansijskih podloga, sa karakteristikama zatvo-
renog planirawa, bez nosioca aktivnosti primjene. Dodamo li tome izdvojeno sag-
ledavawe odre|enih aktivnosti u prostoru, bez ukqu~ivawa svih aktera, izostanak
prakti~ne primjene principa integralnosti i cjelovitosti u planirawu prostora,
nedostatak me|usobnog preklapawa interesa kod iznala`ewa kompromisnih rje-
{ewa, ~estu izradu plana po diktatu, razumje}emo slab interes za u~e{}em gra|awa
i {ire javnosti u cijelom procesu planirawa i ure|ewa prostora. U praksi je to
rezultiralo ~estim izmjenama planova, neuva`avawem stavova gra|ana, samovoqom
u prostoru, haoti~nom izgradwom naseqa, ~esto bez adekvatne infrastrukture, lo-

136
kacijom kapaciteta bez jasne ekonomske opravdanosti, prekomjernim kori{}ewem
resursa, velikim antropogenim pritiscima na atraktivne i ekolo{ki osjetqive
prostore, {to je rezultiralo nepo{tovawem pravnoga reda i prostornog kapacite-
ta, te proizvelo brojne konflikte u prostoru;
J slaba osposobqenost uz neadekvatnu raspore|enost doma}ih kadrova, nedostatak
primjene metoda podizawa dru{tvene svijesti, nespremnost zajedni~kog, timskog ra-
da, spor i nedovoqan dotok informacija, nedostatak standarda, pravila, kontrole
kvaliteta, nedostatak iskustva, savremenih metodologija iz evropskog okru`ewa, pri-
sutne spekulacije sa zemqi{tem usqed odsustva aktivne zemqi{ne politike, samo do-
datno produbquju ovaj problem i stvaraju povoqne uslove za brojne konflikte;
J migracije stanovni{tva sa prostora koji imaju stagnaciju u razvoju, starewe `ivqa u
tim podru~jima, demografska ugro`enost, napu{tawe stalnog boravka radno aktivnog
stanovni{tva, odsutnost uravnote`ene stambene politike na cjelokupnoj teritoriji
te nedostatak aktivne pomo}i u izgradwi neprofitabilnih stanova, kao i dostupnos-
ti stana, uz zapu{tenost ruralnih, planinskih, industrijskih i drugih podru~ja, dovo-
di u pitawe ravnomjeran i uravnote`en planski razvoj istra`ivane teritorije;
J neuravnote`enost i slaba dostupnost putnog, `eqezni~kog, rije~nog i drugih vrsta
saobra}aja, ugro`enost prirodnih i kulturno vrijednih podru~ja, vazduha, voda i os-
talih komponenata ~ovjekove sredine, uz neadekvatnu politiku gazdovawa zemqi{tem,
multipliciraju gre{ke u prostoru. Stanovni{tvo naseqa, usqed nedostatka infras-
trukturnih vodova, saobra}ajne nedostupnosti i izolacije, prisiqeno je na migracije;
J nezakonita (crna, divqa, bespravna...) gradwa gra|evina, sa svim drugim popratnim
aktivnostima u prostoru, koje usqed nepo{tovawa zajedni~kih dugoro~nih potreba u
prostoru i zdravoj sredini, izigravawem zakona, uz neadekvatan nadzor, la`nu so-
lidarnost i nespremnost sprovo|ewa kaznene politike, direktno uti~u na provodi-
vost planskih rje{ewa i harmoni~nu izgradwu naseqa u budu}nosti;
J nedostatak strukovnih asocijacija, nizak stepen me|usobne saradwe i povezivawa u
zajedni~kim aktivnostima i nastupima u ciqu rje{avawa problema unutar oblasti,
na doma}em i inostranom tr`i{tu, te nedostatak saradwe sa zemqama EU.
Uo~eni elementi koji naru{avaju odr`ivost mogu poslu`iti kao polazna osnova za ocje-
nu stawa na istra`ivanom prostoru, iz koje treba da proisteknu neophodne mjere i aktiv-
nosti za preduzimawe neophodnih koraka na wihovom eliminisawu kod izrade Strategije.

137
2.4.3. Uklawawe negativnih elemenata

Ako planira{ za jednu godinu, zasadi `ito. Ako planira{ za deset godina, zasadi vo}ku. Ako pla-
nira{ za ceo `ivot - podu~avaj i obrazuj qude. (Kineska poslovica, 645 g. p. H.)

Predla`u se odre|ene aktivnosti, kojima bi se uklonili elementi koji ugro`avaju odr-


`ivost, kao {to su:
J Uspostavqawe jedinstvenog informacionog sistema o prostoru na ni-
vou entiteta (evidencija nekretnina: zemqi{ni katastar, katastar nekretnina,
zemqi{na kwiga, evidencija pravnih obrazaca itd.) neophodno je za pravilno ure-
|ewe i planirawe prostora. Potrebna je: izrada a`urnih geodetskih planova, uve-
zivawe vlasni~kih struktura sa ostalim akterima u prostoru, uz kontinuirano pra-
}ewe stawa na terenu, uz kori{}ewe informati~ke tehnologije (GIS) za usposta-
vqawe preciznih koordinata u prostoru za sve gra|evine, resurse, stanovni{tvo.
Na osnovu tih podataka dogra|iva}e se svi vlasni~ki, administrativni, ekolo{ki,
zdravstveni, infrastrukturni i upravqa~ki sistemi, vode}i istovremeno ra~una o
pro{irivawu i sinhronizovawu aktivnosti na nivou BiH, omogu}iv{i adekvatnu ko-
minikaciju sa EU. Tako bismo obezbijedili uravnote`en i skladan razvoj cjelokupne
teritorije, za{titili javni interes u procesu planirawa i ure|ewa
prostora. To zahtijeva formirawe posebne institucije za prostorno
odr`iv razvoj, kao vanresorskog tijela, jer su te vrijednosti kapital-
ne za svaku politi~ku teritoriju;
J Pokretawe inicijative za dono{ewe novog Zakona o planirawu i gra-
|ewu, uskla|enog sa pozitivnim iskustvima EU. Na osnovu ocjene stawa u
prostoru i dovr{ewa Prostornog plana, potrebno je uraditi Strategiju prostorno
odr`ivog razvoja da bi se pristupilo definisawu zakonskih okvira. Ciq je usmje-
ravawe primjene politike prostora na terenu, uz istovremeno usagla{avawe sa
drugim zakonima entiteta, BiH i EU. Treba podi}i efikasnost primjene svih zakon-
skih rje{ewa te pristupiti sistemskom rje{avawu infrastrukturnih i drugih kori-
dora. Treba izraditi sektorske Strategije razvoja, koje se me|usobno usagla{avaju
te donose jasne Akcione programe primjene;

138
J Izrada i usvajawe planova za cijelu teritoriju, uz konstantno u~e{}e jav-
nosti u svim fazama planirawa. Ciq je posti}i ve}i stepen dostupnosti i provodi-
vosti planova. Tako bi bili stvoreni adekvatni tr`i{ni uslovi u svim oblastima i
nivoima. Treba podizati kvalitet, donositi efikasne, fleksibilne, lako provodi-
ve planove, bez liderstva, na principu timskog rada i partnerstva. Treba uvesti
princip intergalnog planirawa i upravqawa prostorom. Treba izraditi i usvojiti
podzakonska akta kojima bi se detaqno uredila ova oblast, tj. omogu}ila kvalitet-
na i efikasna primjena zakona, kako bi se infrastrukturno povezala naseqa, re-
vitalizovala degradirana ruralna, urbana, planinska, industrijska i druga podru~-
ja, pove}ao kvalitet `ivota u wima, stimulisao razvoj rekreativnih i turisti~ki at-
raktivnih prostora te preventivno sprije~ili mogu}i problemi i eventualne katas-
trofe na istra`ivanoj teritoriji;
J Pru`iti pomo} i podr{ku Bolowskom procesu.142 In`iwersko obrazo-
vawe predstavqa vitalnu polugu visoko{kolskog obrazovawa, na dana{wem stepe-
nu razvoja budu}nost istra`ivane teritorije umnogome }e ovisiti od kvali-
teta obrazovawa in`iwera. Visoko obrazovawe, koje se sti~e tokom studija,
polazni je i bitan korak u formirawu in`iwera. Proces obrazovawa nasta-
vqa se tokom cijelog radnog vijeka, kroz `ivotno u~ewe (Mjgfmpoh!Mfbsoj.
oh). Nadle`ni u Vladi treba da aktivno u~estvuju u transformaciji obrazovnog sis-
tema na fakultetima, shodno zakqu~cima EAAE (Evropsko udru`ewe za arhitekton-
sko obrazovawe) iz Kaneje 2001. godine. U obrazovnim institucijama treba anali-
zirati implementaciju bolowskih reformi u Republici i BiH, koje su aktuelna tema
na mehanizmu uspostavqawa modela u~ewa cijelog `ivota uvo|ewa zajedni~ke
diplome (kpjou! efhsff), koju izdaju dvije ili vi{e institucija (multidisciplinarno
znawe), kako bi se iskoristile pozitivne smjernice, stvorio jedinstven obrazovni
profil stru~waka, koji bi imao tendenciju efikasne prakti~ne primjene ste~enog
znawa iz procesa obrazovawa, uz kontinuirano obrazovawe kadrova i upoznaju}i
ih sa novim stru~nim metodama, standardima. Treba aktivno raditi na podizawu
dru{tvene odgovornosti, ekolo{ke svijesti i ukqu~ivawu javnosti, omogu}iti potpu-
nu transparentnost i konstantnu kontrolu kvaliteta u svim oblastima, te`iti dono-
{ewu najvi{ih standarda uskla|enih sa EU, gdje god je to mogu}e, uz postupnost, ko-
rak po korak, uz prilagodqivost stawu na terenu. In`iwersko obrazovawe pred-

142 Bolowski proces predstavqa boqu propulzivnost nastavnika i studenata, omogu}uje priznavawe ispita i diploma u ~ita-
voj Evropi, ujedna~ava i unapre|uje kvalitet struke (jedinstven profil stru~waka sa multidisciplinarnim znawem) itd.

139
stavqa vitalnu polugu visoko{kolskog obrazovawa,
na dana{wem stepenu razvoja istra`ivane terito-
rije, tj. razvoj i budu}nost umnogome zavisi
od kvaliteta obrazovawa in`iwera.143
J Formirati strukovne asocijacije /udru-
`ewe arhitekata, prostornih planera,
gra|evinskih in`iwera, tehni~ara.../ po
ugledu na EU, sa ciqem me|usobnog povezivawa,
ravnopravnog u~e{}a, podizawa kvaliteta, kao i
ravnopravnog u~e{}a na{ih stru~waka na terito-
riji Evrope i {irom svijeta;
J Kompromisno i sveobuhvatno upravqati
prostorom, na svim nivoima vlasti, po{tuju-
}i principe saradwe, partnerstva, jasnih vizija
odr`ivosti, regionalnog razvoja uz o~uvawe speci- Navedeni primjer je mogu}i putokaz kako se mo`e vizuelno oplemeni-
fi~nosti, stimuli{u}i policentri~an raz- ti prostor javne gara`e i za{tititi gra|ani, Opatija.

voj i umre`enost naseqa, me|usobno poveza-


nih Panevropskim infrastrukturnim koridorima,
primjenom novih tehnologija koje su u funkciji har-
monizacije sa prirodom, revitalizacijom ruralnih
podru~ja koji su zajedni~ko kulturno nasqe|e lokal-
nog, nacionalnog i evropskog prostora.
J Ukqu~ivawe istra`ivane teritorije u me-
|unarodne tokove, u skladu sa Vode}im na-
~elima za odr`iv prostorni razvoj EU.
Izlo`ene aktivnosti su dobra polazna osnova za de-
finisawe prioritetnih aktivnosti u Strategiji budu}eg
razvoja. Poruka stru~wacima, interpretirana je rije~ima
K. N. [ulca: ...Moramo otkriti gde smo i ko smo,
kako bi na{e postojawe moglo da ima smisla.144 Odgo-
voriti na ta pitawa dobrim dijelom je zadatak
ove kwige.

143 Vidi vi{e, Milenko Stankovi}, Obrazovawe graditeqa u Republici Srpskoj, Zbornik radova sa VI simozijuma na temu:
Procedure i problematika izgradwe objekata, Vrwa~ka Bawa 2007.
144 Disjtujbo!Opscfsh.Tdivm{- Stanovawe, stani{te, urbani prostor ku}a, Gra|evinska kwiga 1990, Predgovor, str. 7.

140
2.4.4. Upravqawe145

Kreacija i menaxment zdrave zgrade baziraju se na optimizaciji resursa i ekolo{kim principima.


(CTSJB, 1996)146

Upravqawe (Hpwfsobodf) je sprovo|ewe ekonomske, politi~ke i adminis-


trativne vlasti za vo|ewe poslova jedne zemqe na svim nivoima. Upravqawe obuhva-
ta mehanizme, procese i institucije kroz koje gra|ani ili grupe artikuli{u svoje
interese, ostvaruju prava, ispuwavaju razli~itosti (UNDP, 2001).
Politi~ko posredni{tvo je bio preovla|uju}i model kojim se na{a dr`ava slu`ila u
upravqawu na ovim prostorima, odnosno princip vo|ewa dru{tva i ekonomije u pro{lom
stoqe}u. Zemqe u razvoju (tranziciji), poput na{e, imaju slabu dr`avu, te jo{ uvijek koris-
te ovaj model, ~ime pove}avaju rizik lo{eg upravqawa svim dru{tvenim, ekonom-
skim i prirodnim resursima. Vlasti na svim nivoima su sa jedne strane garant usluga, a
sa druge kontrolori i garanti odgovornosti gra|anima za iste usluge, ~ime su ~esto dove-
dene u kontradiktornu ulogu. Neodgovaraju}e lokalne vlasti, nerazvijeno civilno dru{tvo
sa neodgovaraju}om pravnom snagom - dodatno uslo`wavaju uo~eni problem. Zato je za raz-
voj efikasnog upravqawa na ovim prostorima neophodno izvr{iti institucionalnu
reformu u dr`avi i dru{tvenim organizacijama. Treba prenijeti sa dr`ave {to vi{e
funkcija na autonomne institucije i organizacije, kao i na civilno dru{tvo, ~ime bismo
demokratizovali dr`avu i dru{tvene organizacije. Time dr`avna birokratija pos-
taje jaka i odgovorna, ali ograni~ena i demokrati~na. Omogu}ujemo tako javnim
servisima, privatnom sektoru, medijima i nevladinim organizacijama da u~estvuju u dis-
tribuiranom upravqawu. Upravqawe mora uspostaviti preduzetni{tvo, stimulisati tr-
`i{te i tr`i{nu odgovornost. Odgovaraju}i standardi (JTP-!FNBT i drugi), uz samoregu-
liraju}e mehanizme, pravila i mre`e nezavisne provjere i balansirawe - moraju postati
na{a stvarnost.
Sistem upravqawa ne mo`e se jednostavno, kao gotov proizvod, prenijeti
na na{u zemqu. Taj mukotrpan i rizi~an proces izgradwe sistema upravqawa tra`i
potpun konsenzus, osoben obrazac, balans snaga i prioriteta u iznala`ewu
pravog puta. Veliki pritisci, vawski i unutra{wi, ekonomske zakonitosti, razli~ite
aspiracije i prioriteti razli~itih interesnih grupa dru{tva svakodnevni su kamen spoti-
cawa, koji se mora pre}i. Kwiga nudi neke od mogu}ih puteva u kqu~nim oblastima,
po{tuju}i pravila struke, uz uva`avawe evropskih tendencija.

145 Vidi vi{e, Tarik Kupusovi}, Razvoj upravqawa vodama, ~asopis JP Vodovodno podru~je slivova rijeke Save, Voda i mi,
str. 11 - 17.
257! CTSJB-!Dfoufs!pg!Dpotusvdujpo!Fdpmphz-!2::7/!

141
3. 0. KONFLIKTI U PROSTORU

...Umjetnikovo oru|e za mjerewe nije ruka nego oko, jer ruka djeluje, a oko sudi. (Mikelan|elo)

Analiza ~ovjeka u prirodnoj sredini, sa aspekta aktivnosti koje obavqa u pros-


toru, odnosno mogu}ih konflikta koje izaziva, pokazala je me|usobne uticaje, ovis-
nosti, daje mogu}nost pravovremenog uo~avawa degradivnih aktivnosti da
bismo ih mogli preventivno otklawati. Ne smije se zaboraviti da je ..~ovjek... is-
tovremeno djelo i stvaralac svoje sredine, koja mu daje fizi~ka sredstva za `ivot i pru-
`a uslove za intelektualni, dru{tveni, moralni i duhovni razvitak.147 Praistorijski
~ovjek bio je sastavni dio prirode, nemo}na jedinka koja se borila za `i-
vot i opstanak. @ivio je i stvarao u potpunoj harmoniji s prirodom, sve dok
su mu uslovi lokacije pru`ali dovoqno sredstava za `ivot na jednom mjestu, bez potrebe
za promjenom mjesta boravka. Nastankom privatne svojine, dr`ave, ~ovjek prestaje da `i-
vi u harmoniji sa prirodom, ali je ta disharmonija u po~etku bila srazmjerno mala. Od
pojave ~ovjeka postoje i migracije qudi. Prije tri miliona godina ~ovjek se selio brzinom
od oko 10 km po generaciji, jer su mu to nalagale potrebe. ^im je dru{tveni razvoj dosti-
gao vi{i stupaw, pojavile su se potrebe za pove}anim i ubrzanim migracijama. U potrazi
za hranom, plodnijom zemqom i boqim uslovima `ivota, po~iwu prva raslojavawa u
dru{tvu. Dru{tvo se dijeli na klase, vladaju}u i potla~enu, koje su me|usobno suprotsta-
vqene. Vladaju}e klase `ele ciqano pove}ati bogatstvo, posjed, dok potla~e-
na klasa te`i zadovoqewu egzistencijalnog minimuma za porodicu, te iz-
mirewu obaveza prema vladaju}oj klasi. Kod wih tiwa stalna `eqa za slobo-
dom, nezavisno{}u, boqim `ivotom. Vjekovni sukob interesa rezultira bunama,
ratovima, osvajawima, u kojima ~esto strada i prirodno okru`ewe, ~ime se remeti ravno-
te`a u prirodi. Uvo|ewem intenzivnijeg kori{}ewa obradivog zemqi{ta omogu}uje se za-
dovoqewe pove}anih apetita vladaju}e klase: zemqoposjednika-plemi}a. Obradivo ze-
mqi{te sve vi{e postaje deficitarno pa se ukazala potreba za kr~ewem {ume. Dolazi do
pojave naseqa na raskrsnicama migracionih puteva, kao i utvr|enih gradova. Me|usobna
ovisnost i dualizam sela i grada, stvoren tog trenutka, opstaje do danas. Se-
lo je proizvo|a~ hrane za grad, a grad je tr`i{ni, ekonomski, aministrativni i kulturni
centar za sela. Razvoj tehnologije rezultira lak{im ovladavawem prirode. Po~iwe bes-
po{tedna eksploatacija, po svaku cijenu, da bi se pove}ao profit. Nagli ra-

147 Deklaracija konferencije Ujediwenih nacija o ~ovjekovoj sredini, Stokholm, 1972. godine.

142
st svjetskog stanovni{tva, uz proces urbanizacije, najboqe ilustru-
ju ~iwenice da je sredinom 20. vijeka 1/3 od 2,5 milijarde
stanovnika na{e planete `ivjelo u gradovima. Danas, na
pragu tre}eg milenijuma, broj svjetskog stanovni{tva uve}an je pre-
ko {est milijardi, od kojih 1/2 `ivi u gradovima. Ako se nas-
tavi trend rasta broja stanovnika u gradovima i naseqima i u to-
ku 21. vijeka, prema globalnim procenama ve} 2025. godine vi{e
od 2/3 qudi `ivjelo bi u gradovima. Eksplozivan razvoj gra-
dova i naseqa, uz enorman pritisak koji urbano stanovni{tvo vr-
{i na `ivotnu sredinu, dovodi do smawewa ograni~enih resursa
na{e planete. Dovoqan je to razlog da se na Drugoj svjetskoj kon-
ferenciji o naseqima (IBCJUBU! JJ) u toku 1996. godine, opse`no
razmotre implikacije promjena u ~ovjekovoj sredini gradova. Po-
sebno je analizirano pitawe prirodnih katastrofa (oluj-
nih naleta, poplava, po`ara, zemqotresa u Evropi),
dostupnost i raspolo`ivost vode za pi}e, kontinuirano
zaga|ewe atmosfere, klimatske promjene.
Ukazuju}i na globalne promjene u svijetu, evidentiraju}i lokalne
konflikte u prostoru, postavqaju}i ih u paralelu sa iskustvima na-
rodnog graditeqa, nastoje se izvu}i pouke kako bismo se {to pra-
vilnije opredijelili za budu}nost. U vidu preporuka i smjer-
nica predla`u se neka od mogu}ih alternativnih rje-
{ewa za otklawawe uo~enih propusta na istra`ivanoj
teritoriji. Princip izlagawa u poglavqima je: analiza svjetskih,
evropskih i balkanskih iskustava, naslije|enog stawa u oblastima,
trenutna situacija na istra`ivanim prostorima, uo~eni konflikti;
iskustva tradicionalne arhitekture poslu`ila su za pore|ewe,
stvarawe smjernica i preporuka za budu}i razvoj.

Prirodom i qudskim djelatnostima nastale promjene -


konflikti hirovite rijeke Vrbas u plodnoj ravnici
Lijev~a poqa - rezultirale su devastacijom ali i
prirodnim fenomenom. Vrbas se u Savu ulijeva uzvod-
no, su`ava i zaustavqa tok rijeke Save u vrijeme velik-
ih voda, kao {to je vidqivo na slici.

143
3.1. Planeri, urbanisti i ekolo{ke vrijednosti

...od svih na{ih qudskih r|avih osobina najte`e je podnositi samo-


voqu....Samovoqni i osioni qudi, kakvih u nas ima dosta, u svakom vremenu i u
svim redovima, nanose vi{e {tete..,...koja mo`e da stvara samo nered i pusto{,
u wima i oko wih. (Ivo Andri}, analiza psiholo{kih osobina stanovni{tva)

Prostorno planirawe istra`ivanih prostora ne predstavqa sa-


mo tehniku. Umije{ana je tu u velikoj mjeri i politika. Osje}aj
ukusa vlasti za planere i urbaniste ovih prostora ~esto je bio
presudan, ali i poguban. Bez u~e{}a ili sau~e{}a planera, urbanis-
ta, arhitekata i wihovog amin (potpisom plana, urbanisti~ke sag-
lasnosti, projekta, tehni~kog prijema, odobrewa za upotrebu itd.)
dozvoqene su promjene u urbanim i ruralnim podru~ima, prirodnim
pejza`ima. Izra`ene `eqe urbanista za kontrolom svih aktivnosti
u prostoru (gradu, op{tini, nasequ, selu i van wih), po svaku cijenu,
doveli su do apsurdnih situacija u prostoru. Iskqu~iv zahtjev urba-
niste za odre|ivawem i kontrolisawem svega, do najsitnijeg obli-
kovnog detaqa u gradovima, op{tinskim centrima, rezultirali su du-
gim i burnim raspravama u postupku usvajawa planova. Ambiciozni
planski poduhvati nisu ipak bitnije popravqali stawe na istra`i-
vanoj teritoriji. Neprekidno su svuda nicala nezakonita naseqa, po-
ja~avani su konflikti, naru{avana harmonija u prostoru. Nezakoni-
ta izgradwa u po~etku je bila prisutna uglavnom u prigradskim na-
seqima, a kasnije se pro{irila uz saobra}ajnice (magistralne, re-
gionalne i lokalne puteve), dok je trenutno prisutna u gotovo svim ur-
banim naseqima, pa ~ak i u u`im centrima gradova. Problem longi-
tudinalnog razvoja naseqa uz put, bez sabirnih saobra}ajnica, bez
kontrole prikqu~ka, te wihova u~estalost, ugrozili su osnovne
funkcije putnih pravaca (uni{tene su za{titne zone infras-
trukturnih koridora). Time je onemogu}en planski razvoj, moderniza-
cija putnih koridora, koji se pretvaraju u gradske ulice (primjer ma-
gistralnog puta Gradi{ka-Bawaluka, poznatiji u narodu kao cesta Predgra|e Londona - primjer za razmi{qawe, na
opasna po `ivot). Problemi i konflikti u prostoru izmi- zadanu temu locirawa naseqa.

144
cali su usmjerenim planskim aktivnostima. Gubila se utakmica na unapre|ewu `i-
votnih uslova svih stanovnika na istra`ivanoj teritoriji. Potrebno je kontinuirano rje-
{avawe posqedica sa terena, umjesto stvarawa vizije koja }e usmjerenim planskim aktiv-
nostima omogu}iti preventivno djelovawe u prostoru, dati pravovremena, skladna rje-
{ewa uo~enih problema i konflikata u prostoru, kako bi se u budu}nosti ostvarila har-
monija na istra`ivanoj teritoriji. Ciq plana treba biti obezbje|ewe kvalitetnijeg i sad-
r`ajnijeg `ivota stanovni{tva, uz boqe i izvjesnije perspektive razvoja u budu}nosti, sa
jasnim mjerama za otklawawe uo~enih propusta u prostoru. Koncipirawe i formirawe na-
seqa, po uhodanim urbanisti~kim {emama saobra}ajnica (ortogonalan i radijalan konce-
pt) uz favorizaciju slobodno stoje}ih ku}a sa pripadaju}im prostorom oko wih, bez sveo-
buhvatnog pristupa rje{avawu problema u praksi, rezultirali su neprimjerenim urbanis-
ti~kim rje{ewima na ovim prostorima. Ekonomski, tehni~ki, funkcionalni estetski krite-
rijumi i opredjeqewa planera bili su u suprotnosti sa stvarnim qudskim potrebama, ko-
je su uzajamno povezane sa problemima urbanog razvoja, te su zahtijevale zajedni~ko rje-
{avawe. Zanemarivawem regionalnih specifi~nosti podnebqa i tradicio-
nalnih vrijednosti graditeqstva nije obezbije|en kontinuitet `ivotnih
funkcija u prostoru i vremenu. Proizvod te aktivnosti su be`ivotna na-
seqa. Plansko naseqe koje nije integrisalo tradiciju u novim uslovima, te nije uva`ilo
regionalnu specifi~nost podnebqa, samo po sebi daje osnovnu crtu bezli~nosti, odnosno
nema bitan osje}aj pripadawa mjestu. Planeri su zaboravili da fizi~ko rje{ewe samo po
sebi ne mo`e rje{avati dru{tvene i ekonomske probleme. Ekonomska vitalnost i sta-
bilnost ne mo`e se odr`ati bez skladnog fizi~kog ure|ewa. Neminovna je tu
uzro~no-posqedi~na veza plansko-fizi~kog rje{ewa i dru{tveno-ekonom-
skog razvoja, spojena zajedni~kom niti, koju povezuje ~ovjek, wegov `ivotni
ciklus, sa svim svojim specifi~nostima, potrebama, prohtjevima, navika-
ma.
Uvode}i red, urbanisti su ~esto, po svaku cijenu, povla~ili liniju razgrani~ewa
izme|u urbanog i ruralnog. Vrlo je ~udno da nisu ni razmi{qali o potrebi wi-
hovog me|usobnog povezivawa, pro`imawa u jedinstvene, integrisane fun-
kcionalne regione, koji bi imali jasnu perspektivu razvoja i trajawa. Urbanisti,
planeri i aktuelne vlasti ovih prostora nisu osjetili (a morali su) osnov-
ne tokove `ivota u naseqima i raznovrsne potrebe stanovni{tva, koje su se
kod narodnog graditeqa odra`avale na strukturu naseqa. Tu je svako imao svoje mjes-

145
Osnove i fotografije naseqa Trn i Kuqani-Zalu`ani, evidentnih prigradskih naseqa Bawaluke, koja su bila glavni kanal prilima migracionog
stanovni{tva. Konfliktan odnos, problemati~an urbani pejsa`, negativan preobra`aj u vrtlogu istorijskih zbivawa zahtjeva temeqna istra`ivawa da
bi se periferija sa povoqnim prirodnim okru`ewem, sa kojima su naseqa pokidala veze, planskim aktivnostima preobrazila u vrtno predgra|e
budu}nosti. Prostornim, ekonomskim i sociolo{kim djelovawem ispravili bismo istorijsku nepravdu prema brojnim stanovnicima ovih naseqa, jer je
vlast ne~iwewem napravila veliku i neoprostivu gre{ku.

146
to za `ivot, zajedni~ko mjesto dru`ewa, zadovoqewa radnih i duhovnih potreba, odmora,
ekolo{ki prihvatqiv koncept komunicirawa u prostoru. Urbanisti su mora-
li stvarati vizionarske pretpostavke za primjenu u praksi, planerske vizije kroz razra-
|ene aktivnosti, sa efikasnim elementima primjene, odnosno pravilnim usmjerewem toko-
va novca i kapitala, morali su omogu}iti kvalitetno provo|ewe i razvoj na
realnoj osnovi. Detaqnim planom primjene, ciqanom implementacijom plana, korak po
korak bi podizali `ivotni standard stanovni{tva, o~uvali i unaprijedili ~ovjekovu sre-
dinu, uspostavqali harmoniju u prostoru. Prostornu strukturu trebalo je da organizuju kao
mre`u naseqa (urbanih i ruralnih), koja su me|usobno integrisana transportnim sistemi-
ma. Razvojem kompaktne strukture naseqa, sredwih gustina naseqenosti, sa mje{ovitom
upotrebom prostora, sa raznovrsnim stambenim tipovima, uz {iroku primjenu principa
...od regiona do bloka i zgrade, od nove izgradwe do rekonstrukcije naseqa, stvorili bi
adekvatne i sadr`ajne uslove `ivota svih stanovnika na ovim prostorima. U planskoj vi-
ziji naseqa zaboravili su voditi dovoqno ra~una o ~ovjekovoj mjeri, potrebama pje{aka,
biciklista, automobila, kao i o upotrebi javnog saobra}aja, locirawu centra naseqa
posve}enog mje{avini dru{tvenih, kulturnih i komercijalnih aktivnosti, zaboravili su
distance pje{a~kih kretawa, nisu razmatrali mogu}i model uspostavqawa sklada, kompro-
misa, harmonije u prostoru, a morali su.
U drugoj polovini minulog vijeka na{i planeri i urbanisti shvatili su ruralno kao na-
sqe|e pro{losti, ~iji je red zasnovan na arhaici, pa su zagovarali napu{tawe i zapu{-
tawe sela, u skladu sa politi~kim opredjeqewima (po dekretu, politi~koj voqi, stvarali in-

Glavna sobra}ejnica kroz naseqe Trn nema trotoara, pje{aci prelaze brzu cestu [ta su alternative - nedostaje vizija - da li je ovo
pretr~avawem, ~esto sa tragi~nim posqedicama, lo{a je dostupnost centru grada. mogu}e rje{ewe?

147
dustrijskog radnika), uz istovremeno forsirawe reda i pravilne geometrije. To je rezulti-
ralo neprimjerenim gra|evinama u ruralnim naseqima, wihovim stihijskim i nekontroli-
sanim razvojem, uz prenaseqavawe urbanih naseqa. Proces planirawa i projekto-
vawa morao je ukqu~iti (a nije) sve u~esnike u dono{ewu odluka, na prin-
cipu tolerancije i kooperacije. Zanemarili su ~ak ~iwenicu da se naseqe, kao in-
tegralni dio regiona, treba razvijati na skladan na~in, koji po{tuje karakteristike lokal-
ne sredine, istorije, graditeqske tradicije prirodne i ~ovjekove sredine. Proces pla-
nirawa bio je time odvojen od `ivotnih procesa, za koje je oduvijek najte-
{we vezan. Sa ove distance potpuno je jasno da se arhitektura u okru`ewu nije mogla ri-
je{iti nezgrapnom geometrijom oblika, kako se to ~esto ~inilo u praksi ovih prostora. Ur-
banisti~ki koncept naseqa nije smio biti produkt projektantskih `eqa,
prostorna slika, ve} planerska vizija, jasan zadatak urbanisti da planer-

Naseqe Kuqani, Zalu`ani


sa brojnim uo~enim pro-
blemima nekontrolisanog
nastanka i {irewa.

148
ske upute konkretnim aktivnostima pretvori u prakti~ne realizacije na te-
renu, omogu}iv{i nasequ time skladan i harmoni~an razvoj u budu}nosti.
Tok realizacije planerske vizije, kroz primjewivost instrumenata realizacije, rezultirao
bi uspjehom ili neuspjehom planerskog poduhvata, ~ije }e kvalitete cijeniti svi akteri u
prostoru. Rijedak je bio urbanista na istra`ivanim prostorima koji je shvatao i analizi-
rao uslove `ivota, stanovawa i privre|ivawa u urbanim naseqima, a o ruralnim da i ne
govorimo. Polazne osnove, ocjenu stawa, informaciono-dokumentacionu osnovu o prosto-
ru i sl. u procesu planirawa nismo sveobuhvatno i pravilno vrednovali, ali ni valorizo-
vali prirodne i izgra|ene vrijednosti u wima. Uslovi lokacije, uz provjeru sa `i-
votom, zna~ajan su i nezaobilazan element objektivnosti, tj. bitan element
kod opredjeqewa za koncept. Neadekvatno vrednovawe dokumentacione osnove o
stawu u prostoru rezultiralo je izradom planova koji nisu uo~ili va`ne poruke i vrijed-
nosti nasqe|a. Planeri i urbanisti na istra`ivanoj teritoriji, a i {ire, nisu razum-
jeli svrhu povezivawa unutra{weg i vawskog prostora u razu|enom stanu narod-
nog graditeqa. Filozofija zdravog, kompromisno uspostavqenog `ivota, izgra|ene i pri-
rodne sredine narodnog neimarstva sa ovih prostora promakla im je. Upotrebqivost i
svrsishodnost isto~nog i zapadnog dvori{ta, uz vezu sa privrednim djelatnostima, koja je
prolazila kroz ku}u zadru`nog stana, nije zapa`ena. Nevjerovatno je kako je pla-

Negativan preobra`aj, konfliktni odnosi i neprimjerena gradwa evidentni su i u naseqima Borik i Star~evica u Bawaluci. U Tesli}u iako se radi o
planskom i turisti~kom nasequ Bawa Vru}ica, pokidane su veze sa prirodom i ugro`ene osnovne funkcije stanovni{tva (nema trotoara). Uo~ene suprot-
nosti ambijenta lo{e uti~u na stanovnike i naprosto zahtijevaju ubla`avawe kontrastnih fenomena - kontrolu urbanisti~kih aktivnosti u prostoru.

149
nerima promakla dinami~nost igre masa, gra|evina narodnog neimara u zaseoku, wiho-
vo me|usobno nadmetawe, takmi~ewe, razumijevawe, kao i ~iwenica da trpe dogradwu, a da
pri tom ne gube ni{ta na kvalitetu cjeline. Pa`qiv i skladan raspored gra|evina narod-
nog neimara u prostoru ima jasno iskazanu namjeru za{tite svih u prostoru (niko se ne smi-
je ugroziti ni na koji na~in, o ~emu se danas nedovoqno vodi ra~una). Prirodan, logi~an,
organski spoj gra|evine sa tlom u narodnom graditeqstvu nije primije}en ili namjer-
no nije vi|en. Uspje{na komunikacija gra|evina narodnog graditeqa u prostoru, domina-
cija krova, stremqewe ka nebu, oblikovno uklapawe u prirodni ambijent, nisu ni anali-
zirani. Planerima je promakla fleksibilnost i prilagodqivost stana
dru{tveno-ekonomskim uslovima, uslovima `ivqewa, uz skladno grupisawe
sadr`aja u jedinstvenu cjelinu. Izbor prirodnog materijala u anonimnoj arhitektu-
ri, sa logi~nom i svrsishodnom primjenom na licu mjesta, uz afirmaciju likovnih i struktu-
ralnih vrijednosti, nije uo~en kao pozitivan pomak. Harmoni~an i skladan odnos ar-
hitekture i prirode u narodnom graditeqstvu nije na{ao adekvatnu primjenu kod
urbanista i planera. Obimna istoriografska, etnografska i antropogeografska li-
teratura umnogome je rasvetlila arhitektonsku figuru kakva je seoska ku}a i pokazala da
je ona va`na stanica na vrlo neizvesnom putu ka kulturi forme.148 Zato nam ...ostaje da
se nadamo i na tome istrajavamo, da se kroz o~uvawe i unapre|ewe, arhitektura sela vra-
ti svojim osnovnim parametrima - ~oveku u prostoru, u wihovom integralnom i vi{edimen-
zionalnom sadejstvu.149 Urbanisti ovih prostora opredijelili su se za regulaciju uli-
ca, u{oravawe naseqa po svaku cijenu, uz potpuni apsolutizam stru~nosti i isprav-
nosti svog rada. Tipologija, topologija i morfologija naseqa narodnog graditeqa ovih
prostora promakla im je. Zaseoci, izvorna qudska stani{ta narodnog neimara, ujedno
i stanovnika, nastali su na pogodnim prirodno-morfolo{kim resursima. Razvojem qudske
zajednice ta su se stani{ta povezivala, grupisala, ukrupwavala i transformisala u varo-
{ice, gradove. Cio period transformacije narodni neimari su po{tovali tradicionalne
principe, uva`avaju}i nove dru{tveno-ekonomske uslove, izbjegavali konflikte, usposta-
vqali harmoniju izgra|ene i prirodne sredine. Sve to je promaklo planerima i urbanis-
tima na ovim, ali i {irim prostorima. Umjesto da ure|ewem sela na urbanim
principima omogu}e sadr`ajniji i komforniji `ivot wegovim stanovnici-
ma, oni su ih se odrekli, bez planskih vizija, uz iskazanu nemo} prepustili
ih stihiji, samovoqi pojedinaca i neukih graditeqa. Umjesto da se urbana na-

148 Branislav Milenkovi}, Kultura forme 2, Izgradwa broj 5, Beograd, 1992. godine, str. 16.
149 Jelena Bo`i}, Arhitektura sela izme|u tradicije i savremenosti, Zbornik radova: Selo u novim razvojnim uslovima, Beog-
rad, 2002, str. 237.

150
seqa oplemene velikim, vi{efunkcionalnim zelenim povr{inama, pribjeglo se praksi da
se sve {to je u gradu nenaseqeno smatra praznim i nekorisnim prostorom, dobrim mjes-
tom za ekstraprofit, ne vode}i pri tom ra~una o prostornom kapacitetu i
uslovima ~ovjekove sredine. Tako je zna~ajno naru{en kvalitet ~ovjekove sredine u
wima i ograni~eno {irewe.
Monopolski polo`aj, osje}aj vlasti, planerske aktivnosti po skupoj cijeni, rezultirali
su zatvorenim planovima, koji su pre`ivjeli ve} u trenutku dono{ewa. Ni sami planeri i ur-
banisti nisu bili svjesni ~iwenice da su tako izgubili iz vida smisao sopstvenog postojawa
odgovornog urbaniste i savjesnog planera. Planirawe naseqenog mjesta podrazumijeva a`ur-
nu geodetsku situaciju, detaqnu analizu svih specifi~nosti, a ne pribjegavawe diktiranom,
direktnom planirawu po oprobanoj {emi saobra}aja, slagawa kockica, uz negaciju vlasni~-
kih odnosa, parcela, uslova lokacije, koji su dominirali procesom izrade planova ove te-
ritorije, a i {ire. Gotovo svi planovi istra`ivanih prostora li~ili su kao ja-
je jajetu, bez obzira gdje se nalaze. Zajedni~ki pokazateq im je da su: zatvore-
ni i te{ko primjewivi, zahtijevaju ~este prepravke, sa istaknutom nereal-
no{}u i preambiciozno{}u za planski period, uz nedostatak instrumenata
za primjenu plana. U urbanim centrima urbanisti se i danas nadme}u sa kolegama u stru-
ci, odre|uju oblik i dimenzije svake zgrade, defini{u}i sve druge parametre u prostoru, po
svaku cijenu, a ipak, sve to ne rezultira kvalitetom. Naseqena mjesta pretrpana su raznim
zgradama sumwivog kompozicionog kvaliteta, neprimjerenog oblikovawa, neprilago|enih ga-
barita - uz {arenilo dekora, kvazistilova stvaraju konflikt i neprimjeren osje}aj za sta-
novnike u prostoru. Sti~e se utisak da planeri i urbanisti ovih prostora nemaju namje-
re da se mijewaju i posvete istra`ivawima, stvaraju}i odgovornog planera-urbanistu u
zajedni~kom interesu boqeg `ivota ~ovjeka u o~uvanom prostoru, zdravoj sredini, {to zah-
tijeva zakonske intervencije i profesionalnu kontrolu i verifikaciju na
nivou strukovnih udru`ewa-komora. Odricawem istorijskih niti kontinuiteta, tra-
dicionalnih veza sa selom, urbano naseqe postalo je odvojena enklava u prostoru, u kome se
vrlo ~esto ne uva`ava prostorni kapacitet ~ovjekove sredine. Stvoreni su zasebni raz-
vojni tokovi grada i sela, bez dodirnih ta~aka, pri ~emu se grad vrlo ~esto
razvijao na {tetu sela. Druga polovina HH vijeka na istra`ivanim prostorima osta}e
karakteristi~na po tome {to su urbanisti i planeri kod planirawa, izgradwe i odr`avawa
gra|evina usmjerili sve aktivnosti u ciqu obezbje|ivawa stabilnosti i kom-

151
fora u wima, a da gotovo i nisu vodili ra~una o mogu}im negativnim efek-
tima na qudsko zdravqe. Arhitektura, kao i druge in`iwerske struke, sves-
rdno je pomagala uspon civilizacije, ali nije bila svjesna da je postala ag-
resivna prema sopstvenom okru`ewu - ~ovjekovoj sredini. Urbanisti su, u sa-
radwi sa drugim in`iwerskim strukama, donosili ...odluke o prostornom obuh-
vatu, kapacitetu, izgradwi qudskih naseqa i infrastrukturnih sistema,150 a da nisu vo-
dili ra~una o tome da svaka aktivnost u prostoru donosi i negativne posqe-
dice u `ivotnom okru`ewu i ekolo{ke {tete. Tako su saobra}ajni koridori pres-
jecali eko-sisteme, ugro`avali biodiverzitet, dok je izrazito pove}an intenzitet gradwe
prekomjerno iscrpqivao prirodne resurse. Sve je ra|eno u ciqu i za ra~un izgradwe novih,
kvalitetnijih gra|evina na drugim lokacijama, dok je na povr{inama sa kojih je crpqen mate-
rijal napravqena {teta, degradirana sredina. Planeri i urbanisti su se kao nosioci ak-
tivnosti pona{ali neekolo{ki. Velikim promjenama u prostoru, ~ovjekovoj sredini, sa
ciqem izgradwe novih qudskih stani{ta, stvarali su nenamjerne, ali ozbiqne gre{-
ke. Uzrok tome nije bilo neznawe sopstvene struke, ve} stawe ukupne ekolo{-
ke svijesti, nepoznavawe i nepo{tovawe ekolo{kih principa, na~ela cjelo-
vitosti, integralnosti, odr`ivosti u planirawu i upravqawu prostorom. Na
svim nivoima mora se primijeniti ekolo{ki na~in razmi{qawa. Arhitekturu i arhitekton-
ske gra|evine ne mo`emo vi{e posmatrati samo kao umjetnost i umjetni~ki predmet ...ve} su
qudska naseqa ekolo{ke kategorije: eko-sistemi, a stambene zgrade: qudska stani{ta. U wi-
ma nije vi{e zna~ajan samo ekolo{ki kvalitet i `ivotni standard ve} i kvalitet `ivotne sre-
dine, onaj koji garantuje nezaga|ene uslove `ivota. 151 Uo~eni nedostaci, propusti i pro-
ma{aji u dosada{wem prostornom razvoju na{ih naseqa pred planere se postavqaju kao zah-
tjev da se uo~eni negativni trendovi razvoja odmah zaustave. Treba postaviti nova nau~no
stru~na opredjeqewa, koja bi bila primjerenija dana{wem trenutku razvoja, usagla{ena sa
savremenim evropskim i svjetskim tokovima. Strategiju dru{tveno-ekonomskog razvoja Repub-
like nije mogu}e racionalno koncipirati, niti adekvatno stvarati bez tretirawa prostora
kao bitnog razvojnog resursa. Gradovi i op{tine istra`ivanih prostora treba da stvara-
ju i ja~aju institucije stru~nog, savjesnog, glavnog urbaniste, koji je odgovo-
ran za sve aktivnosti u prostoru na pripadaju}oj teritoriji. Velika odgovorno-
st i povjerewe podrazumijevaju i adekvatnu kontrolu, zahtijevaju profesionalni odnos kod
dono{ewa odluka, a samim tim povla~e i posqedice za eventualne propuste. Izmjene zakon-
ske regulative te uvo|ewe vi{e reda u praksi, na nivou Republike, samo su po~etni, prakti~-

150 Mara \ukanovi}, Ekologija, broj 5, Beograd, 1998, godine, str. 3.


151 Mara \ukanovi}, Ekologija, broj 5, Beograd, 1998. godine, str. 3.

152
ni koraci u reformi oblasti. Zajedni~ko opredjeqewe je da se, uz pomo} javnosti mijewa pog-
re{na politika o bogatoj zemqi, plasirawem stvarnih, realnih ~iwenica da `ivimo u
maloj, ratom osiroma{enoj zemqi, ograni~enih resursa, koji se moraju ~uvati i
obnavqati za dobrobit svih stanovnika u budu}nosti. Potrebna je velika qubav i entuzija-
zam u oblasti planirawa i za{tite sredine da bismo se suo~ili sa realnim stawem na te-
renu, kao i svim posqedicama poslijeratne obnove.
Dana{we stawe ukazuje na kriti~nu neusagla{enost potreba i mogu}nosti. Kriti~kim
sagledavawem stawa treba prona}i put za skladan razvoj, da bi se unaprijedio kvalitet
`ivota na ovoj teritoriji. Istrajavawe na pionirskom poduhvatu prostorno odr`ivog raz-
voja za boqe sutra budu}im pokoqewima je imperativ. Potrebno je {iriti tezu da
ove generacije nisu naslijedile zemqu od na{ih predaka, ve} su je posudi-
le od na{e djece, jer samo tako nemamo pravo na gre{ke u prostoru danas,
~ime bismo pokoqewima obezbijedili izvjesniju budu}nost.
Gubitak urbanog kvaliteta ogleda se u:
J planirawu orijentisanom ka automobilu,
J nepostojawu qudske mjere u dimenzionisawu naseqa,
J nedostatku kvalitetnih zelenih i adekvatnih javnih prostora u naseqima,
J striktnom i funkcionalnom zonirawu,
J rijetkim mjestima za dru{tvenu interakciju,
J u~estaloj izolovanosti i individualizmu,
J prevelikim gustinama, slabom kori{}ewu pozitivnih vrijednosti tradicionalne ar-
hitekture,
J neadekvatnim ekolo{kim kvalitetima sredine usqed nekori{}ewa ekolo{kih studi-
ja, analiza, kao neizostavnog dijela u procesu planirawa i projektovawa.
Urbanisti i planeri ovih prostora moraju dati pozitivan doprinos uva`avaju}i sqe-
de}e ~iwenice:
J Treba da postanemo svjesni potrebe komromisnog i timskog rada na partner-
skim osnovama da bismo ciqano otklawali uo~ene propuste, preventivno i prakti~-
no, korak po korak;
J Zate~eno stawe zahtijeva sticawe novih znawa i iskustava EU, uz konsulto-
vawe stru~ne literature i stru~waka razli~itih profila, sa jasnim opredjeqewem
za profesionalizam struke, da bismo mijewali stvari naboqe;
J Ste~ena teoretska znawa treba prakti~no primjewivati u svakodnevnom

153
radu, u~e}i i modeluju}i ih u praksi, uva`avaju}i osnovne postavke i principe eko-
odr`ivog urbanizma, na republi~kom, regionalnom i lokalnom nivou, vode}i ra~u-
na o evropskim i svjetskim standardima i dostignu}ima;
J Treba kontinuirano vr{iti edukaciju multidisciplinarnog tima stru-
~waka, kolega iz drugih struka, da daju adekvatne planerske smjernice, razvijaju}i
i dopunske vje{tine svih, kako bismo bili u poziciji da adekvatno razmijenimo za-
jedni~ki ste~ena iskustva;
J Moramo uputiti politi~are, investitore i {iroku javnost u nove vizije i
sredstva ostvarivawa, kako bi br`e, kvalitetnije, pouzdanije pru`ali svoje
stru~ne usluge uz profesionalan odnos, dali mogu}nost svim stanovnicima ovih
prostora da daju svoj doprinos u planu, projektu, sa namjerom da ga osjete i prihva-
te kao svoj (dobar primjer bio bi izrada Urbanisti~kog plana grada Bawaluke, na
novim principima);
J Preporuka u svakodnevnom `ivotu mo`e biti zasnovana na tezi: Misli global-
no, djeluj lokalno, stvaraj prakti~no, realizuj efikasno, sa vjerom u
plan, tako bi svako unutar svojih nadle`nosti, u skladu sa svojim mogu}nostima,
dao aktivan doprinos.
Razli~iti su i raznovrsni putevi i modeli urbano-ruralne simbioze. Profesor Rale-
vi} ih je podijelio na deset koraka, od kojih neki navode:
J Umre`avawe gradova i sela u slo`enu (po vrsti i broju realizacije) celovitu mre-
`u naseqa, me|usobno uskla|enog razvoja.
J Ugra|ivawe inovacionih urbanih programa u razvoj sela kao {to su: razvoj turis-
ti~kih komponenata sela, uno{ewe novih prera|iva~kih tehnologija, isticawe pri-
rodnog eskluziviteta sela, ponovo o`ivqavawe etnoobrasca kori{}ewa prostora,
opremawe seoskih naseqa svim nivoima infrastrukturnih sistema, uno{ewe, za
mlade privla~nih kulturno-zabavnih i socijalno- dru{tvenih centara.
J Planirawe savremenih modela `ivqewa u urbanom selu poput: razvoja sklopno
rasklopnih tehnologija u selu, poslovno preduzetni{tvo na selu, otvarawe malih i
sredwih preduze}a na selu, ku}a-vila u selu, posao u gradu (uz dobar autoput)...
J Formirawe me{ovitih podru~ja ruralno-urbanog interfejsa u okviru: dodirnih
preklopnih podru~ja, rubnih zona grada, pokreta~kih snaga socijalnih potencijala,
samoinicijative ruralnih zajednica...152

152 Miodrag Ralevi}, Zbornik radova, Selo u promenama, Udru`ewe urbanista Srbije, Beograd 2001, str. 143.

154
Planeri, urbanisti, arhitekti koji proizvode natprirodno arhitekturu van
svih konteksta, stvaraju naseqa suprotna od duha mjesta, kulturnog indentiteta prosto-
ra, za ra~un i u ime bilo kog politi~kog, religioznog, ateisti~kog, nacionalnog, finansij-
skog, ideolo{kog centra mo}i, treba da shvate da stvaraju konflikt izgra|ene sredine i
prirodnog okru`ewa, ~ime svjesno ili nesvjesno postaju sau~esnici u zlo~inu prema
planeti Zemqi i svim wenim stanovnicima.

3.2. Priroda, urbanizacija i klimatske promjene

Priroda je sve od tijela Bo`ijeg {to }emo ikad upoznati. (Gsbol!Mmpze!Xsjhiu*153

Ka`u da se ~ovjek i priroda znaju jedan, dva ili vi{e miliona godina, te da su dugo
`ivjeli skladno i bez nesuglasica. Globalna analiza stawa na me|unarodnom planu ref-
lektuje se konkretno na u`i lokalitet istra`ivane teritorije. [irewem ekolo{ke svijes-
ti putem konstantne edukacije i obrazovawa, kao prioritetnih koraka nastoji se uticati
na promjenu stawa svih nivoa, i to korak po korak. U okviru konflikta koji se de{ava u
kontaktu urbanizacije i prirode, utvr|ivawem stawa, nala`ewem uzroka, konstatacijom
mogu}ih posqedica, u razvojnim planovima moraju se predlo`iti preventivne mjere za{-
tite sredine.

Najslikovitiji primjer
stawa promjene klime
jesu fotografije lede-
waka Hsp{hmpdlofs Aust-
rija iz 1900. i 2000.
godine. Evidentne su
otopqene ledene povr-
{ine, koje ukazuju na za-
briwavaju}u promjenu
za period od samo sto
godina.

153 Intervju sa Majklom Valasom, septembar 1957, Ofx!Zpsl-!OZ- 1957.

155
Neophodno je propratiti stawe u pogledu sagleda-
vawa problema klimatskih promjena u svijetu kao i
promjena klime na ovim prostorima, kako bismo shva-
tili koliko je stawe alarmantno. O~ekivani nepo-
voqni efekti klimatskih promjena u regionu jugoisto~-
ne Evrope, kome pripada i Republika Srpska, name}u
potrebu da se u Prostornom planu RS, kao planskom
dokumentu temeqenom na budu}im uslovima razvoja po-
jedinih regiona i dr`ave u cjelini, klimatski faktori
razmatraju ne samo kao prosje~no stawe klimat-
skih uslova prirodne sredine ve} i kao bitan
faktor odr`ivog razvoja. Naime, o~ekivane
promjene temperature vazduha u na{em regionu od 2-
30S iznad sada{weg nivoa, sa brzinom promjene od
0.30S po deceniji u 21. vijeku, koja je za dva reda ve-
li~ine ve}a od brzine temperaturnih promjena u ~ita-
voj istoriji na{e planete. O~ekuje se redukcija pada-
vina od oko 20% i pove}ana u~estalost klimatskih
ekstrema kao {to su olujne nepogode pra}ene
jakim ki{ama i poplavama, gradom i vjetro-
vima razornog dejstva. To su uslovi za pojavu kli-
zi{ta i poja~anu eroziju, swe`ne me}ave, lavine, du-
gotrajne su{e, toplotni talasi i uslovi pogodni za {i-
rewe {umskih po`ara, najezda prenosilaca razli~itih
bolesti i {teto~ina, predstavqaju faktore koji }e u
bliskoj budu}nosti u velikoj mjeri determinisati na{u
raspolo`ivost prirodnim resursima (vode, zemqi{te,
{ume, biodiverzitet), koji }e uticati i na razvoj vital-
nih privrednih grana osjetqivih na klimatske promjene
(poqoprivreda, {umarstvo, vodoprivreda, kori{}ewe
hidroenergetskog potencijala, saobra}aj, turizam...).
Stoga se s pravom o~ekuje da }e klimatske promjene Postavqa se pitawe da li je gradwa ovakvih zgrada prihvatqiva sa aspek-
zbog brojnih i nesagledivih negativnih posqedica u ve- ta potro{we energije, odr`avawa, izbora materijala...

156
likoj mjeri determinisati ukupan razvoj, zdravqe stanovni{tva, opstanak i funkcioni-
sawe prirodnih i kontrolisanih sistema.
Iz tih razloga su i najva`niji strate{ki dokumenti Evropske unije problem klimatskih
faktora uvrstili u najva`nije prioritete ([esti akcioni plan za{tite `ivotne sredine
za period 2000-2010; Energetska odr`ivost - nova strategija u oblasti energetike; Pre-
poruke za integrisawe faktora klimatskih promjena u strategije odr`ivog razvoja i druge
oblike dugoro~nog planirawa, ukqu~uju}i i prostorno planirawe svih nivoa). Treba nag-
lasiti da je pri izradi Prostornog plana Republike Srpske za period 1996-2015. godi-
ne prvi put u nas problem klimatskih promjena uzet u razmatrawe, a registrovani trendo-
vi u re`imu temperature i padavina u dosada{wem periodu pokazuju visoku korelaciju sa
projekcijom klime Republike Srpske prikazanom u ovom strate{kom dokumentu. Problem
klimatskih promjena uvr{}en je i u prioritete Nacionalnog akcionog plana za{tite `i-
votne sredine za BiH (NEAP BiH, 2003), kao i sredworo~ne strategije odr`ivog ekonom-
skog razvoja Bosne i Hercegovine i iskorjewivawa siroma{tva za period 2003-2007.
(Razvojna strategija Bosne i Hercegovine - PRSP).
Povezuju}i klimatske promjene sa odr`ivim razvojem, Delhijska ministarska deklara-
cija usvojena na Osmom zasjedawu zemaqa ugovornica Okvirne konvencije UN o promjeni
klime u Wu Delhiju, u Indiji 2002. godine, poziva me|unarodnu zajednicu na efikasnu ak-
ciju za ograni~avawe emisija gasova sa efektom staklene ba{te, kao i na akcije usmjere-
ne na smawewe rawivosti prirodnih i kontrolisanih sistema na klimatske promjene. Pri
tome se o~ekuje da }e i Mehanizam ~istog razvoja (Dmfbo!Efwfmpqnfou!Nfdibojtn!.!DEN),
kao jedan od tri oblika trgovine emisijama koji propagira Kjoto protokol154, stimulisati
redukciju emisija gasova sa efektom staklene ba{te. Naime, ovim mehanizmom obezbije|e-
ni su uslovi za br`u promociju odr`ivog razvoja putem podsticawa investicija u projekte
u zemqama u razvoju koji se odnose na energetsku efikasnost, obnovqive izvore energije,
revitalizaciju {uma, po{umaqavawe itd.155
Na klimatske promjene uti~e prostorno ure|ewe - promjena boje i strukture tla, remo-
delacija. Pored mjera ubla`avawa klimatskih promjena (koje podrazumijevaju mjere smawe-
wa emisija gasova sa efektom staklene ba{te i unapre|ewe {umskih eko-sistema i drugih
apsorbera tih gasova), veliki prioritet u me|unarodnoj saradwi u oblasti za{tite glo-
balne klime poklawa se strategiji adaptacije na izmijewene klimatske uslove, jer su kli-
matske promjene ve} identifikovane, a wihove negativne posqedice poga|aju sve regione
svijeta156.

154 Kjoto protokol, Kjoto, 1997, u okviru Konvencije o klimatskim promjenama.


155 Vidi vi{e na xxx/vogddd/jou.
156 Vidi Tre}i nau~ni izve{taj Me|uvladinog panela za klimatske promene, 2001, xxx/jqdd/di/

157
3.2.1. Litosfera

[to god se mijewa, ono ve} jest, a ono {to god jest, ono ima svoj po~etak. (Vuk Karaxi})

Litosfera157 kao dio geolo{ke sredine je medij u kojem ~ovjek temeqi sve gradi-
teqske aktivnosti. Ona ima svoje, vrlo stroge prirodne zakone po kojima funkcio-
ni{e. Ne uskladi li ~ovjek sopstveni razvoj sa prirodnim zakonima, graditeqske aktivnosti
prerastaju u ru{ila~ke, bez obzira da li su trenutne, povremene ili postepene. Razvoj se
pretvara u katastrofu koja uni{tava graditeqa. Priroda je na taj na~in zatvorila
krug po svojim zakonskim i podzakonskim aktima. Zapravo, priroda je na taj na~in za{-
titila sebe od nesavjesnog graditeqa, koji nije bio svjestan ~iwenice da za{titom prirode
u stvari {titi sopstveni opstanak te obezbje|uje opstanak budu}im pokoqewima.
^ovjek u litosferi nalazi skoro sve resurse neophodne za opstanak, ali je wegova
`eqa da {to vi{e tih resursa iskoristi za napredak i prosperitet, te vrlo ~esto ne vo-
di ra~una o kapacitetu sredine. Da nije tako, jo{ uvijek bi na{e ime i prezime bi-
lo Ipnp!ofboefsuibmfotjt. Sve {to nije prirodno, nije ni dugovje~no, zato svoje `eqe i pot-
rebe ~ovjek mora uskladiti sa mogu}nostima medija koji eksploati{e (litosfere), ali i
za{tititi resurs koji iskori{}ava (povr{insku i podzemnu vodu, mineralne sirovine,
poqoprivredno zemqi{te, {ume, tlo kao gra|evinski medij i drugo). Ako se ne po{tuje put
trajnog razvoja te ne uspostavi ravnote`a izme|u potreba qudi i prirodnih mogu}nosti,
zatvori}emo krug na {tetu ~ovjeka, a `ivotna sredina osta}e bez resursa te ne}e biti u
prilici da odr`ava sopstvenu vrstu ili }e, u najbla`em slu~aju, ~ovjek morati promijeni-
ti sopstveno stani{te.

Aktivno klizi{te ozbi-


qan je problem u priro-
di, a ne samo u nasequ;
nespotrena sje~a aktivi-
rala je klizi{te iznad
izvora Plive u [ipovu.

157 Litosfera je deo Zemqe iznad astenosfere, koju grade gorwi deo gorweg omota~a i kora. Litosfera se mo`e posmat-
rati kao mozaik plo~a koje su ograni~ene okeanskim riftovima, subdukcionim zonama i transformnim rasedima. Smat-
ra se da je granica doweg dela litosfere i astenosfere predstavqena izotermom na oko 1200D. Litosfera se na os-
novu mineralnog sastava, strukture i fizi~ko-mehani~kih svojstava deli na okeansku litosferu i kontinentalnu litos-
feru. Dragan Milovanovi} i Bla`o Boev, Tektonika plo~a i magmatizam, Nauka, Beograd, 2001. Za qepotu i za{titu Ze-
mqe toplo preporu~ujem ovu kwigu, jer smatram da sadr`i sve ono {to bismo svi morali da znamo o na{oj planeti.

158
Litosfera kao eko-sistem permanentno je izlo-
`ena prirodnim promjenama izazvanim endogenim
procesima (iz unutra{wosti Zemqe) i promjenama izaz-
vanim egzogenim procesima (atmosfera, hidrosfera). Za-
jedni~ko ime i jednih i drugih su procesi, oni su trajni,
{to zna~i da su i promjene trajne. Endogene procese
(vulkanizam, tektonika, potresi158, izmjena stijena itd.)
~ovjek ne mo`e regulisati. Izgradwu treba prilago-
diti uslovima terena u kojem vladaju ovi pro-
cesi. Treba se upravqati prema prirodnim rizicima,
jer se ne mogu potpuno otkloniti endogeni uticaji. Vrlo je
va`no, ali i neophodno, da se u procesu planirawa, u
timski rad ukqu~e stru~waci iz oblasti geologije kako bi
dali planerske i projektantske smjernice {ta, gdje i
kako graditi. Stru~waci ne mogu dati smjernice bez
principa upravqawa rizicima, kada se vagaju umno{ci
vjerovatno}a i posqedica. Time bi do sada uo~ene gre{-
ke i propuste u prostoru prevazi{li, otklonili ili se od
wih pravovremeno za{titili. Egzogene procese (raspa-
dawe stijena, erozija, denudacija, dejstvo povr{nih i pod-
zemnih voda, klizi{ta i drugo) ~ovjek mo`e regulisa-
ti (mijewati) in`iwerskim radom, {to je zadatak
planera. Bilo bi dobro kada bi ~ovjek takve promjene vr-
{io samo u slu~ajevima kada se ne mo`e promijeniti mjes-
to gra|ewa ili kada je regulisawe jeftinije od primjene
specijalnih konstrukcija zgrada i gra|evina prilago|enih
uslovima egzogenih, geodinami~kih procesa.
Gra|ani Bawaluke i okoline su prije 34 godine do-
`ivjeli pani~an strah od nepoznatog, kada je proradila
iskonska snaga zemqe, uz jako podrhtavawe tla, magnitu-
de 9 stepeni po NDT skali. Dva siva oktobarska dana
(26. i 27) bila su dovoqna da izmijene razvojni tok gra-
Sat na Trgu Krajine u Bawaluci nas opomiwe i podsje}a

158 Vi{e vidi u kwizi Drago Trkuqa, Zemqotresi Bawalu~kog regiona, Grafomark, Beograd, 1998, u kojoj je na sintezan na-
~in izlo`eno saznawe o vulkanskim aktivnostima i jakom potresawu tla, opasnostima i problemima koji prete ~ovjeku
kad se nastawuje na seizmi~ki ugro`enim prostorima, te upoznavawe sa problematikom i potrebom seizmolo{ke pre-
ventive, koju autor preporu~uje imaju}i u vidu ugro`enost dijela istra`ivane teritorije ovim pojavama kao i Zbornik
radova sa me|unarodnog simpozijuma povodom 30 godina zemqotresa u Bawaluci, Grad Bawaluka, 1999.

159
da Bawaluke i wenog okru`ewa. U tom sukobu prirode i ~ovjeka 27. oktobra 1969. u 9 sa-
ti i 11 minuta stao je normalan `ivot u gradu. Ti su dani neizbrisivo utisnuti u srca svih
gra|ana, ali je, na sre}u, pobijedio radni elan, ponos, prkos, humanost i solidarnost qu-
di u okru`ewu, obnovqena je Bawalu~ka regija. Me|utim, i danas mnogi hroni~ari i gra-
|ani mjere vrijeme do zemqotresa i poslije wega. ^iwenice govore da su i na{i preci
znali za opasnost koja im prijeti pri naseqavawu, ali je, o~igledno, bogato prirodno
oku`ewe bilo prevelik izazov, pa su ove prostore gusto naselili. Prvi te`ak udar
zemqotresa stanovnici su do~ekali potpuno nespremni, bez kodeksa ili pravila za bez-
bjedno `ivqewe. Nedostajali su tehni~ki normativi, zakonska regulativa za organizovawe
i sprovo|ewe racionalne i ekonomski opravdane seizmi~ke preventive. Strah od po-
novnog ru{ila~kog dejstva zemqotresa rezultirao je intenzivnim izu~avawem ove pojave
od strane doma}ih stru~waka, ali i kroz me|unarodnu razmjenu. Osnovni ciq je preven-
tivno spre~avawe {tetnih posqedica ove pojave. Detaqnim upoznavawem ove prirodne po-
jave prvo su stru~waci prevazi{li strah od nepoznatog, zatim su pristupili edukaciji
stanovni{tva za `ivot bez straha od zemqotresa.
Sve {to se nau~ilo o seizmologiji i zemqotresnom in`iwerstvu ugra|eno je u zakonsku
regulativu. Me|unarodna saradwa stru~nih institucija iz ove oblasti, uz razmjenu znawa
i iskustava, stvori}e adekvatan ambijent za{tite qudi i materijalnih dobara; omogu}i}e
savaladavawe straha od prirodne nepogode te `ivot u budu}nosti u~initi sadr`ajnijim i
kvalitetnijim. Potpisom Sporazuma o saradwi na Ministarskoj konferenciji o seizmolo-
giji u zemqotresnom in`iwerstvu u Beogradu159 podr`ane su regionalne aktivnosti, od ko-
jih se o~ekuje pro{irewe sopstvenih vidika, saznawa, poboq{awe uslova `iqewa sa ovom
pojavom, kao i obezbje|ewe adekvatne prevencije.

Ministarska konferen-
cija o seizmologiji u ze-
mqotresnom in`iwer-
stvu u Beogradu, u~esni-
ci i potpis sporazuma o
saradwi govore o jasnoj
svijesti u Republici
Srpskoj o potrebi obra-
zovawa qudi za `ivot sa
zamqotresom.

159 Ministarska Konferencija o seizmologiji u zemqotresnom in`iwerstvu odr`ana je 29.9. 2003. u Beogradu. Sporazum o
saradwi potpisala je i Republika Srpska.

160
Promjene litosfere izazvane su i tehnogenim aktivnostima (rad ~ovjeka), koje su najma-
sovnije u urbanim prostorima. Tehnogeni uticaji mogu biti: direktni, indirektni, planski
ili stihijski. U svakom slu~aju, mijewaju geolo{ku sredinu promjenom naponskih stawa u
stjenskim masivima, re`imu povr{inskih i podzemnih voda, reqefa, biosfere... Temeqe
li se na nedovoqnom poznavawu uslova geolo{ke sredine, obi~no se izazivaju ekscesne si-
tuacije, koje za sobom povla~e:

161
J Pove}awe tro{kova za promjenu namjene prostora;
J Porast tro{kova izgradwe planiranih gra|evina;
J Kontinuirane tro{kove sanacije tokom cijelog perioda eksploatacije gra|evine;
J Nadoknadu {tete za o{te}ene gra|evine, jer se takva o{te}ewa naj~e{}e progla{a-
vaju elementarnim nepogodama.
Dobit od izgradwe gra|evine na taj na~in pretvara se u tro{ak. Promjene geolo{ke
sredine najmasovnije su u urbanim naseqima, u rubnim podru~jima gradova. @ivotni pros-
tor urbanih naseqa i wihova `ivotna sredina na istra`ivanoj teriroriji preoptere}e-
ni su u prostornom i u ekolo{kom smislu. Geolo{ka sredina ima ograni~en kapacitet, te
je neophodno na osnovu odgovaraju}ih studija utvrditi podru~ja koja:
J moraju biti za{ti}ena i iskqu~ena iz daqe izgradwe;
J ograni~enog kapaciteta i intenziteta kori{}ewa;
J tra`e specijalni tretman, uz navo|ewe uslova wihovog kori{}ewa;
J mogu da se koristiti za izgradwu.
^ovjek gradi, ali i razgra|uje. Samim tim, mora na}i na~ina da za{titi ono
{to je sagradio, te da oplemeni, za svoje potrebe, ono {to je razgradio, jer
je sve to wegova `ivotna sredina. Prepusti li za{titu `ivotne sredine drugome, pa bilo
to i prirodi, siguran je gubitnik.

3.2.2. Vazduh

Od umerenosti ili krajnosti temperaturne sorazmernosti razni kraeva na{eg zemnog {a-
ra, zavisi i sover{enij ili pogru`enij stepen duhovnog i moralnog izobra`enija wegovi obitateqa,
weno ve}e ili mawe materijalno blagostanije kao i politi~esko nadvesije ili pod~iwenost160

Vazduh je prirodni resurs koji obezbje|uje `ivot svem `ivom svijetu na Zemqi.
Sama ~iwenica da se ...~ist vazduh prakti~no ne mo`e vi{e na}i u prirodi161 upozora-
va nas koliko treba posvetiti pa`we o~uvawu ovog resursa u budu}nosti, u ciqu za{tite
zdravqa ~ovjeka, ali i opstanak biqnog i `ivotiwskog svijeta na planeti Zemqi. Poseban
problem zaga|ewa vazduha ~ine toksi~ne i radioaktivne materije. Zaga|uju}e mate-
rije u vazduhu mo`emo podijeliti na dvije vrste, zavisno od emitera i to na: prirodne i
kao posqedicu qudske djelatnosti. Prirodni izvori zaga|ewa vaduha nastaju raz-

160 Rije~i prvog srpskog meteorologa i statisti~ara o zna~aju klime za `ivot i opstanak ~oveka, Vladimir Jak{i}, Gra|a za
Der`avopis Serbie, Beograd, 1851.
161 Mara \ukanovi}, Ekolo{ki izazov, Elit- Beograd, 1991. godine str. 156.

162
no{ewem zemqe i pijeska (deflacija), erupcijom vulkana, emisijom gasova iz mineralnih
i termalnih izvora, kosmi~kom pra{inom, kao i od elementarnih katastrofa, po`ara, ze-
mqotresa itd., koji mogu biti pra}eni emisijom zaga|uju}ih materija u vazduh. Me|utim,
~iwenice govore da znatno ve}e i opasnije zaga|ewe dolazi od ~ovjeka, kao posqedica we-
govih djelatnosti u prostoru. Emisija zaga|uju}ih materija kao posqedica qudske djelatnos-
ti zapo~ela je izumom vatre i izgradwom naseqa, a nastavila se do dana{wih dana, te ima

163
tendenciju zna~ajnih klimatskih promjena koje po~iwu ugro`avati ~ovjeka i sav `ivi svijet.
Izvori tog zaga|ewa mogu se generalno podijeliti na stacionarne (ta~kaste) i mobilne.
Sadr`aj kiseonika u prirodi zna~ajno je izmijewen, {to zahtijeva usmjeravawe
aktivnosti ka smawewu zdravstvenih rizika povezanih sa aerozaga|ewem (zaga|ewem vaz-
duha), jer je dovoqna koli~ina kiseonika na Zemqi uslov `ivota u biosferi. Ukazivawem
na opasne zaga|iva~e, sa prijedlogom mjera za smawewe nivoa aeropolutanata, nastoji se
popraviti kvalitet vazduha na mjestima gdje je ugro`en. Nisu nam bile dovoqne ri-
je~i upozorewa indijanskog poglavice Sijetla: ...najve}e blago crvenog ~ovjeka je vazduh.
Sve `ivo dijeli isti dah: `ivotiwa, drvo i ~ovjek. Svima je taj dah potreban... Sli~no je
reagovao narodni graditeq ovih prostora kod izbora adekvatne lokacije za svoju
gra|evinu i naseqe. Zahtijevao je zdrave uslove `ivota, sa prioritetom kvaliteta
vazduha i insolacije.
Najve}i stacionirani izvori zaga|ewa na istra`ivanim prostorima su termoener-
getska postrojewa162 i industrijski pogoni.163 Evidentan je enorman porast putni~kog
saobra}aja. Doda li se tome veliki broj starih i islu`enih automobila, ~ije iz-
duvne gasove uglavnom niko ne kontroli{e, kao i slaba kontrola kvaliteta goriva, ovaj
problem pokretnih zaga|iva~a posebno se uslo`wava u urbanim naseqima. Wi-
hova koncentracija u vazduhu remeti prodirawe sun~evih zraka i vertikalno strujawe vaz-
duha, ~ime direktno uti~e na radne sposobnosti i zdravqe qudi. Ne smije se za-
nemariti ni ta~kasto zaga|ewe od rasutih lo`i{ta {irom istra`ivane teritorije, u ko-
jima sagorijevaju i fosilna goriva, koja kontinuirano tro{e zalihe kiseonika, kao
ni industrijski pogon. Ne treba zaboraviti, ali ni zanemariti, efekat primjene ek-
splozivnih sredstava u minulom ratu. Pored efekta ru{ewa, usqed eksplozije
projektila stvoren je veliki pritisak i visoka temperatura na mjestu dejstva. Na taj na~in
su u atmosferu emitovane velike koli~ine gasova i ~estica kojima je kontamini-
rana `ivotna sredina. Koliki je wen uticaj na zdravqe qudi? Da li je taj pro-
ces dugotrajan? Kakve se {tete mogu o~ekivati? Ovo su samo neka od pitawa na
koja je neophodno odgovoriti prilikom planirawa i za{tite istra`ivanih prostora, a o
~emu se vrlo malo pisalo, znalo i istra`ivalo. Koliki su uticaji iz bli`eg i {ireg okru-
`ewa samo se mo`e naga|ati, jer nema kontinuiranog mjerewa emisija u vazduhu, kao ni
obavje{tavawa i alarmirawa stanovni{tva o eventualnim akcendentima. Za za{titu
zdravqa ~ovjeka najve}i zna~aj imaju fizi~ko-hemijske osobine vazduha u `ivot-

162 Na istra`ivanom prostoru aktivne su TE Gacko i TE Ugqevik, sa zna~ajnim emisijama ugqen dioksida u vazduh
163 Postoje}i industrijski kapaciteti rade sa zna~ajnim umawewem kapaciteta ili ne rade, te je smawena emisija zaga|ewa
u vazduh.

164
noj sredini naseqa, tamo gdje ~ovjek `ivi i radi. Za osje}aj komfora u prostoru ili
zatvorenoj prostoriji bitnu ulogu ima vla`nost, koja je direktno ovisna o koli~ini
vodene pare koju emituje iz prirode ili zatvorene prostorije.
Rezultati nau~nih istra`ivawa pokazuju da }e promjene klime, koje su uzrokovane glo-
balnim zagrijavawem atmosfere emisijama gasova sa efektom staklene ba{te, u prvoj po-
lovini ovog vijeka izazvati odre|ene {tetne posqedice na privredni razvoj i
zdravqe stanovni{tva. Ve} se osje}a pove}awe frekvencije klimatskih ekstrema kao
{to su olujne nepogode pra}ene razornim dejstvom vjetra, gradom, dugotrajne su{e, ek-
stremno visoke i niske temperature, visina swe`nog pokriva~a, pomjerawe klimatskih zo-
na, pove}avawe erozija, klizi{ta, u~estalost poplava i po`ara.
Procjene govore da }e bioklimatologija, kao nauka koja prou~ava dejstvo faktora
spoqne sredine na ~ovjeka i druga `iva bi}a, dobiti na zna~aju, jer objediwuje fiziku, me-
teorologiju, biologiju i medicinu. Ne treba zaboraviti ni arhitekturu, koja igra vrlo
va`nu ulogu u formirawu fizi~kog okvira za qude i naseqa. Potrebno je, u skladu
sa procjenama klimatskih promjena u regionu, u Pravilnike za planirawe i projek-
tovawe ugraditi adekvatne smjernice, u ciqu za{tite stanovni{tva i umawewa {tetnog
dejstva tih pojava na qude, gra|evine i naseqa.
[irewe i preno{ewe zaga}uju}ih materija (transmisija) preko granica dr`ava reguli-
sano je me}unarodnim konvencijama i protokolima. Konvencija o prekograni~nom zaga|i-
vawu vazduha na velike udaqenosti i Okvirne konvencije UN o promjeni klime sa mehaniz-
mom ~istog razvoja )Dmfbo!Efwfmpqnfou!Nfdibojtn!.!DEN) koji propagira Kjoto protokol,
stimuli{e redukciju emisija gasova sa efektom staklene ba{te.
Neophodno je uspostaviti registre i baze podataka o emisiji zaga|uju}ih ma-
terija u vazduh, sa posebnim osvrtom na za{titu zdravqa stanovni{tva, vodne resur-
se, poqoprivredu, {umske eko-sisteme, biodiverzitet, turizam, kao i duge aktivnosti koje
su ovisne od klimatskih uslova, u ciqu prevencije, pravovremene za{tite i uspostavqawa
monitoringa. Treba pove}ati energetsku efikasnost u industriji, saobra}aju i
grijawu, ~ime bi se smawili tro{kovi kori{}ewa energije i zagrijavawe vazduha. Treba
osposobiti i edukovati stanovni{tvo za primjenu alternativnih izvora energije
koji nemaju {tetne emisije u prirodu.

165
3.2.2. Zemqi{te

^ovjek je po~etak i kraj svijeta. (Imanuel Kant)

Po zemqi{tu se kre}emo i na wemu se grade naseqa. Izvor je sirovina, energije i vo-


de. U wemu su sakrivena paleontolo{ka i arheolo{ka bogatstva koja omogu}avaju razumi-
jevawe istorije razvoja ~ovje~anstva. Prirodni je resurs od koga se tra`i da hrani sav
`ivi svijet. Obradivo i zdravo zemqi{te limitiraju}i su uslov proizvodwe hrane i ru-
ralnog razvoja. Erozije, poplave i druge nepogode ugro`avaju plodna poqoprivredna ze-
mqi{ta Lijev~a poqa, Semberije, Popovog poqa, kao i prostore uz rijeke: Savu, Vrbas,
Drinu, Bosnu, Sanu, Spre~u i druge, {to zahtijeva hitnu inventarizaciju o{te}enog ze-
mqi{ta. Ima li se u vidu da se otrovne, otpadne i druge {tetne koli~ine i koncentracije
materija sve vi{e talo`e na poqoprivrednom zemqi{tu, na koje se infiltrira pra{ina,
naftni derivati, otrovni i drugi plinovi, koji se kumuliraju i u biqnu masu, koju koriste
`ivotiwe i ~ovjek, to nala`e hitnu procjenu zaga|enosti zemqi{ta sa inter-
vencijama u ciqu unapre|ewa za{tite zdravqa kroz eliminaciju uzroka.
Poseban problem je zaga|ewe {umskog zemqi{ta kao glavnog apsorbera najkvalitetnije
vode za pi}e, koje se ostvaruje preko ogromnog broja divqih deponija otpada. Posebno su
obra|ena i istaknuta dva aspekta: urbanizacija i ekolo{ke karakteristike.
Nagla urbanizacija u HH vijeku uslovila je velike promjene na zemqi{tu. Izgradwa na-
seqa, industrijskih kapaciteta, saobra}ajnica, odlagawe ~vrstog otpada, ispu{tawe ot-
padnih i opasnih materija u prirodu doveli su do nezaobilaznog pitawa: Kako obezbijedi-
ti opstanak, ako se postoje}i trend ugro`avawa poqoprivrednog zemqi{ta nastavi? Dosada-
{we pona{awe prema zemqi{tu mo`e se okarakterisati kao nedovoqna briga i ne-
racionalno kori{}ewe. Osje}a se veliki pritisak za pretvarawe poqop-
rivrednog zemqi{ta u gra|evinsko. Osnovna svrha je izgradwa stambenih naseqa,
industrijskih kapaciteta, saobra}ajnica, hidro i termocentrala, kao i drugih sistema sav-
remene civilizacije, ~ime se poqoprivredno zemqi{te kao resurs trajno gubi.
Posebno je ugro`eno Lijev~e poqe, Semberija, kao i zemqi{ta uz rijeke Savu, Vrbas, Bos-
nu, Sanu i Spre~u, a nije boqa situacija ni u Qubiwu i Trebiwu, gde je poqoprivredno ze-
mqi{te dragocjeno i neprocjewivo kao prirodni resurs. Pogodovalo je tome nepo{tovawe
zakona, ali i nepostojawe jedinstvene, me|usobno usagla{ene regulative za za{titu i ko-

166
ri{}ewe zemqi{ta. Nedostaje adekvatno zakonodavstvo, kao i jasna strategija integral-
nog upravqawa prostorom i resursima (ukqu~uju}i zemqi{te). Nije postojala jedinstvena
politika sa podr{kom razvoju poqoprivredne proizvodwe, uz garantovane cijene proizvo-
|a~ima. Trenutno nije razvijen informati~ki sistem koji bi bio zasnovan na obrazovnim,
nau~nim i stru~nim ustanovama, standardizaciji, planovima razvoja, a ne postoji ni kva-
litetan monitoring. Protok stru~nih informacija sveden je na minimum.
Veliki poqoprivredni sistemi su pred kolapsom ili se privatizuju bez jasne strategi-
je i vizija za budu}nost. Poseban problem predstavqa zara`enost minsko-eksplozivnim
sredstvima. Ne zna se koliko ih je i gdje rasijano. Poplave i erozije na inudacionom di-
jelu ~esto mijewaju ~iweni~no stawe. Poqoprivredno zemqi{te zara`eno minsko-eksplo-
zivnvim sredstvima ~ini povratak neodr`ivim. Tragi~an bilans nastradalih od minsko-ek-
splozivnih sredstava poslije rata samo je posqedica ukupnog nesre|enog stawa.164 To zah-
tijeva hitne intervencije kako bi se ovi prostori evidentirali, bili dostupni naj{iroj
javnosti i provodili planske aktivnosti ~i{}ewa u skladu sa prioritetima. Pored izuzet-
no povoqnih prirodnih uslova, raspolo`ivosti odre|enih koli~ina zemqi{ta za povoqnu
poqoprivrednu proizvodwu i savremeno tr`i{no privre|ivawe, usqed neadekvatnih `i-
votnih uslova i nivoa opremqenosti infrastrukture, kao uz politi~ki dekret, broj poqop-
rivrednih proizvo|a~a stalno je smawivan. Posebno su intenzivirane migracije sa sela
u posqedwih dvadeset godina. Nivo ure|ewa poqoprivrednog zemqi{ta sa aspekta savre-
mene tr`i{ne proizvodwe potpuno je neodr`iv.

Nesmotrene qudske aktivnosti rezultirale su devastacijom Popovog poqa u Qubiwu, ~ime je obradiva poqoprivredna povr{ina trajno izgubqena

164 Prema podacima iz 2003, 399 qudi je tragi~no izgubilo `ivot od minskoeksplozivnih sredstava poslije rata, a oko
1.140 ih je te`e ili lak{e ozlije|eno.

167
Ekolo{ka funkcija zemqi{ta ogleda se u: filtraciji, sorpciji,
transformaciji mineralnih i organskih sastojaka, produkciji biomase
u poqoprivredi i {umarstvu, biolo{kom stani{tu, genetskoj rezervi,
vrsti, broju i koli~ini organizama. Utvr|ivawa uzroka i posqedica
o{te}ewa zemqi{ta su prioritetne aktivnosti. Husnija Resulovi} je
o{te}ewa zemqi{ta svrstao u ~etiri grupe: infekcija, kontaminacija,
degradacija i destrukcija165. Infekcija podrazumijeva prisustvo bak-
terija, virusa i parazita u zemqi{tu. U urbanim naseqima vr{i se do-
datan pritisak na zemqi{te, dr`awem ve}eg broja `ivotiwa (pasa, ma-
~aka itd.). Nesrazmjera povr{ina parkova, igrali{ta i drugih zelenih
povr{ina sa potrebama stanovni{tva, usqed neadekvatnog odr`avawa
i velikog pritiska, mo`e dovesti do zna~ajne infekcije zemqi{-
ta, kada se lako zarazi i qudska populacija (prvenstveno
djeca). Kontaminacija zemqi{ta evidentna je prisustvom {tetnih ma-
terija, a opasni su: te{ki metali, organski zaga}iva~i, sumporna je-
diwewa itd., o kojima se mora voditi ra~una (jer onemogu}uju proizvo-
dwu biolo{ki zdrave hrane). Degradacija zemqi{ta nastaje nepo-
voqnom (neadekvatnom obradom), pri kojoj se pogor{avaju fizi~ka svoj-
stva zemqi{ta. Posebno se mora voditi ra~una da na inkliniranim te-
renima ne do|e do intenzivirawa erozivnih procesa. Destrukcija
predstavqa najte`i vid o{te}ewa zemqi{ta. To je, u stvari, fizi~ki
nestanak obradivih povr{ina. Dolazi naj~e{}e od: povr{inskih kopova,
izgradwe naseqenih mjesta, industrijskih kapaciteta, saobra}ajnica,
vodnih akumulacija... Ratnim razarawima degradirane su velike povr-
{ine zemqi{ta. Migracijama je seosko stanovni{tvo napustilo vjekov-
na ogwi{ta, a velika prostranstva su jo{ uvijek ugro`ena minama i de-
vastiranim gra|evinama, koje djeluju sablasno u prostoru te nas pod-
sje}aju na minulo vrijeme sukoba. Bajina~ko poqe - Srbac, ne zna se da li je ikad
Krajwe je vrijeme da se pristupi adekvatnijem prostornom plani- obra|ivano, ali je omogu}ilo opstanak sto~nog
fonda, glavne privredne djelatnosti u selu.
rawu, koje }e pravilno sagledati i racionalno koristiti zemqi{te, tj. Plodno zemi{te nudi nam obiqe biqnih vrsta i
imati razumniji odnos i pravilno vrednovawe. Za odr`ivost poqop- plodova neophodnih za opstanak qudi i sveg
`ivog svijeta. Ne smijemo zaboraviti da je
rivredne proizvodwe potrebne su odgovaraju}e institucionalno-prav- trenutno zna~ajno ugro`eno antropogenim pri-
ne osnove, kao {to su: tiskom.

165 Husnija Resulovi}, Zemqi{ni resursi u BiH: stawe, potro{wa i mogu}nosti wihove za{tite, Zavod za agropedologiju, Predavawe specijalo pripremqe-
no za ~lanove Koordinacionog odbora za za{titu `ivotne sredine BiH, Sarajevo 2002.

168
J politi~ka, socijalna, moralna i ekonomska podr{ka stanovni{tvu u poqoprivrednoj proiz-
vodwi, uz afirmaciju zanimawa seqak - poqoprivredni proizvo|a~
J revitalizacija sela, finansirawe samozapo{qavawa seoskog stanovni{tva na predratnim
poqoprivrednim imawima, program povratka

169
J formirawe dr`avnog, entitetskog i regionalnih udru`ewa proizvo|a~a, dobavqa~a i ko-
risnika poqoprivrednih proizvoda
J izrada adekvatnog zakona o poqoprivrednoj proizvodwi (sa olak{icama)
J izrada dugoro~nog programa razvoja poqoprivrede u ravni~arskim, brdsko-planinskim i
mediteranskim podru~jima,
J standardizacija proizvodwe sjemena, sadnog materijala, sorte, hibrida, proizvodi
J zabrana i strogo kontrolisana upotreba hemijskih sredstava u prostoru, u ciqu spre~avawa
i eliminacije zaga|ewa
J kontrolisano deponovawe biqnog i `ivotiwskog otpada i paqewe strwi{ta u poqoprivredi,
kori{}ewe biqnog otpada za proizvodwu energije, hrane za stoku, divqa~
J zabrana obrade zemqi{ta i kretawe u blizini miniranog podru~ja
J uskla|ivawe zainteresovanih oblasti poqoprivrede, prostornog ure|ewa, {umarstva166.

Poqoprivredni eko-sistem167

Deo godine sunce je na{ prijateq, a deo godine je neprijateq. (Mf!Dpscvtjfs)

^ovjek je svoj razvoj zapo~eo od faze sakupqa~a plodova i lovca, preko faze dualizma,
kada su se jasno razdvojili ~ovjek i priroda, te civilizacija i priroda, do faze u kojoj se
~ovjek bori i sukobqava sa prirodom. Ve} du`i niz godina ~ovjek uvi|a sve gre{ke nesis-
tematskog, jednostranog iskori{}avawa prirode i poqoprivrednog eko-sistema.
Savremena poqoprivreda je jednostranim iskori{}avawem zemqi{ta, slijepom i ne-
racionalnom primjenom pesticida i parcijalnim posmatrawem agroekosistema, dovela do:
J Smawewa plodnosti zemqi{ta, {to se ogleda u smawewu procenta humusa;
J Pojave epidemija bolesti i {teto~ina na velikim povr{inama;
J Promjene u sastavu korovske flore;
J Erozije, zaslawivawa i zakiseqavawa zemqi{ta i
J Ugro`avawa biqnih i `ivotiwskih vrsta nastawenih u datom stani{tu.
Poqoprivredna proizvodwa posqedwih {est decenija pro{la je kroz nekoliko proiz-
vodnih i razvojnih faza (Tnjui-!Sfzopmet-!2:82-!dju/!Djhmbs-!2::9*;
1. Faza supstitucije,
2. Eksploatacijska faza,

166 Ratko ^omi}, Odr`ivost razvoja poqoprivredei {umarstva BiH, seperat za izvje{taj Rio+10 u Johanesburgu, za izvje{taj
BiH, Sarajevo, 2002. godine.
167 Literatura: Be{, A., Ostoji}, I. (2002): Evolucija koncepta i metoda u oblasti za{tite biqa. Znanstveni glasnik. Sveu~i-
li{te u Mostaru, No. 12, 238, Mostar, Ciglar, J. (1998): Integrirana za{tita vo}waka i vinograda. Zriwski d.d., ^ako-
vec, Jawi}, V. (2005): Fitofarmacija. Poqoprivredni fakultet Bawaluka.

170
3. Krizna faza,
4. Faza propadawa i
5. Integralna proizvodwa ili faza popravqene obnovqene proizvodwe.
Faza supstitucije je period proizvodwe za vlastite potrebe. Iskqu~uje sistem za na-
vodwavawe i elimini{e uporebu pesticida i mineralnih |ubriva. U tom periodu su se sve
agrotehni~ke faze obavqale ru~no ili sa primitivnom mehanizacijom, {to je rezultiralo
niskim prinosom.
Eksploatacijska faza stimuli{e vrlo intenzivan razvoj poqoprivredne proizvodwe na
velikim povr{inama. Agronomi su prona{li tehnolo{ka rje{ewa koja zadovoqavaju pod-
mirewe potreba za hranom sve ve}eg broja stanovnika, sa sve mawih poqoprivrednih pov-
r{ina. Ispuwewe tih zahtjeva ostvareno je u eksploatacijskoj fazi, koju karakteri{e ga-
jewe visokorodnih sorti i hibrida, slijepa i neracionalna upotreba pesticida i mine-
ralnih |ubriva i neplansko navodwavawe. Sve to je dovelo do proizvodwe ogromne koli-
~ine hrane na globalnom nivou. Istovremeno je do{lo do naru{avawa eko-sistema, izdva-
jawa rezistentnih formi prouzrokova~a bolesti i {teto~ina, uz potencirawa brojnosti
nekih, do tada bezna~ajnih, korovskih vrsta, ~ime je eksploatacijska faza brzo pre{la u
kriznu.
Krizna faza je neminovan odgovor agroekosistema na neracionalno i prekomjerno is-
kori{}avawe resursa na eksploatacijski na~in. Kriznu fazu odlikuju veliki problemi sa
kontrolisawem populacije {teto~ina, prouzrokova~a bolesti i korova, bez obzira na ko-
ri{}ewe pesticida u velikim koli~inama. Ovu fazu karakteri{e i pojava do tada mawe
poznatih {tetnih vrsta, jer enormna upotreba pesticida i zanemarivawe ostalih tera-
peutskih mjera doveli su sa jedne strane do izdvajawa i umno`avawa rezistentnih bioti-
pova {tetnih organizama, a sa druge do uni{tavawa prirodnih neprijateqa {tetnih orga-
nizama. Time je krizna faza postepeno pre{la u fazu propadawa.
Faza propadawa je krajwa posqedica eksploatacijske i krizne faze, u kojoj, i pored
maksimalne primjene agrotehni~kih mjera, dolazi do propadawa usjeva usqed djelovawa
{tetnih organizama. Sa druge strane, iako bi gajene biqke u takvom sistemu proizvodwe
i dale rod, one su bile zna~ajno optere}ene pesticidima i wihovim rezidiuama. Takvi
proizvodi sa marketin{kog i zdravstveno-higijenskog stanovi{ta bili bi ugro`eni i stvo-
rili bi sumwu i podozrivost kod potencijalnog kupca.
Integralna (integrisana) proizvodwa je, u stvari, faza popravqawa i obnavqawa

171
poqoprivredne proizvodwe. U integralnoj proizvodwi se sve agrotehni~ke, pomotehni~ke
i za{titarske mjere primjewuju u integrisanom jedinstvu, u kojem se cjelokupni agrosistem
i svi aspekti proizvodwe sagledavaju u cjelini. Ovu proizvodwu karakteri{e plansko i
sistematsko pra}ewe pojave {teto~ina, korova i prouzrokova~a bolesti i primjena pes-
ticida samo kada je to potrebno, tj. samo ako su potencijalne {tete iznad praga {tetnos-
ti. Pri tome se vr{i vrlo strogi odabir pesticida, a koriste se samo oni koji su po ~ov-
jeka i prirodne neprijateqe {teto~ina najmawe {kodqivi sa toksikolo{kog i ekotoksiko-
lo{kog stanovi{ta. Upotreba pesticida u integralnoj proizvodwi nije jedina terapijska
mjera, ve} se primjewuje i niz nepesticidnih i higijensko-agrotehni~kih mjera, koje imaju
zadatak da rasterete agroekosistem agrohemikalijama. Integralna proizvodwa je sa jedne
strane ukqu~ila ve}e tro{kove proizvodwe, ali, sa druge strane, obezbijedila je stabil-
nu proizvodwu, koja ne mo`e da dospije u fazu propadawa. Garantuje stabilne prinose,
kvalitetniji proizvod koji je mawe optere}en reziduima agrohemikalija i kao takav je za
kupce i udru`ewa potro{a~a zna~ajno prihvatqiviji i privla~niji od proizvoda iz kon-
vencionalne proizvodwe. Osnovna pozitivna odrednica integralne proizvodwe je u tome
{to se wome obezbje|uje stabilan agroekosistem i stabilna proizvodwa, {to su proizvo-
di dobijeni u konceptu integralne proizvodwe kvalitetniji i sa zna~ajno mawe rezidua ag-
rohemikalija. Integralnom proizvodwom obezbje|uje se konstantan i siguran priliv kva-
litetnih poqoprivrednih proizvoda na tr`i{te, bez bojazni da sam agroekosistem do|e u
fazu krize. Konvencionalna proizvodwa je bila neminovana me}ufaza do prelaska na in-
tegralnu, tj. iskustva iz konvencionalne proizvodwe omogu}ila su izgradwu procedura in-
tegralne proizvodwe. Jo{ uvijek sve kulture nisu podvedene pod sistem integralne proiz-
vodwe, jer nema mogu}nosti da se neki problemi rije{e u skladu sa normama integralne
proizvodwe, a prije svega integralna za{tita biqa.
Savremena poqoprivredna proizvodwa ovih prostora treba se utemeqiti na princi-
pima integralne proizvodwe. Integralna poqoprivredna proizvodwa agroekolo{ki pros-
tor posmatra u cjelini, ukqu~uju}i agrotehni~ke, socioekonomske, marketin{ke i ekolo{-
ke aspekte u jedan nedjeqiv, integrisano uvezan i cjelovit sistem u prostoru. Osnovni
ciqevi poqoprivredne proizvodwe, utemeqeni po principu integralne proizvodwe, jesu
o~uvawe prirodnih resursa, obezbje|ewe dovoqnih koli~ina zdravstveno bezbjedne hrane,
upravqawe kvalitetom, obezbje|ivawe odr`ivog razvoja u ovoj oblasti, kao i o~uvawe
prirodnog biodiverziteta.

172
3.2.3. Biodiverzitet i {ume

Iz {ume i wive se ne izlazi praznih ruku... {umi i wivi treba vratiti najmawe toliko koliko
smo iz wih uzeli... Bogat seqak i {uma spa{avaju dr`avu i narod tokom perioda siroma{tva i dru-
gih dru{tvenih i elementarnih nepogoda.168

Po biolo{koj i geolo{koj raznolikosti BiH se ubraja u najinteresantnije regio-


ne u Evropi (Balkan i Kavkaz su sa aspekta biodiverziteta najbogatija podru~ja u Evro-
pi). Unikatan i raznovrstan biodiverzitet i genodiverzitet jesu veliko bogatstvo ovih
prostora. Trenutno se prirodnom, istorijskom i kulturnom nasqe|u posve}uje vrlo malo
pa`we, ~ime se bogati biodiverzitet ugro`ava. Na istra`ivanim prostorima prisutna je
intenzivna degradacija svih elemenata nasqe|a, te ne postoje adekvatni institucionalni
okviri za wihovo odr`ivo upravqawe na svim nivoima. Degradacija {uma u visokom je ste-
penu na istra`ivanom prostoru, ugro`ava se biodiverzitet, smawuje broj biqnih i `ivo-
tiwskih vrsta, genetski potencijal itd.
Nedostatak u~e{}a u me|unarodnim sporazumima koji se odnose na odr`ivo upravqawe
biodiverzitetom169 rezultirao je slabim ukqu~ewem u me|unarodne tokove, te neu~e{}em
u me|unarodnim projektima, kao {to su: Natura 2000 - Koherentna evropska ekolo{ka
mre`a za specijalne zone za{tite; Evropska ekolo{ka mre`a (FFDPOFU), aktivnosti na
za{titi divqine (konvencija iz Berna) za{titi pejza`a (konferencija iz Firence). Pro-
tok informacija o zna~aju prirodnog, istorijskog i kulturnog nasqe|a je vrlo slab, kao i
neupu}enost javnosti i vladinog sektora. Kao pozitivan primjer mogli bismo izdvojiti ini-
cijativu {umarskih stru~waka koja se odnosi na evidentirawe i za{titu velikih staba-
la170. Osje}a se deficit stru~nih i nau~nih institucija za ekolo{ki i ekonomski prihva-
tqiv model razvoja i upravqawa prirodnom ba{tinom. Nedostaju podaci o senzitivnosti
pojedinih podru~ja, kategorizaciji ugro`enosti prirodnih bogatstava, te postoje}em stawu.
Neadekvatna politika finansirawa za{tite prirodnog, istorijskog i kulturnog nasqe-
|a, uz nedostatak programa za razvoj tr`i{nog privre|ivawa, te devastacije i ratna zbi-
vawa, doprinijeli su trenutno lo{em stawu u sektorima. Prioritetno se moraju pripre-
miti nau~ne osnove za potpisivawe i ratifikaciju me|unarodnih sporazuma i dokumenata
koji se odnose na odr`ivo upravqawe i za{titu biodiverziteta i geodiverziteta. Treba
razviti programe i standarde za odr`ivo kori{}ewe biolo{kih resursa, uz kontinuira-
no obrazovawe, kako bismo uspostavili i razvili informacioni sistem za odr`ivo upra-

168 Ovim rije~ima je Ratko ^omi} zavr{io svoje izlagawe, Odr`ivost razvoja poqoprivrede i {umarstva BiH, seperat za iz-
vje{taj Rio+10 u Johanesburgu, za izvje{taj BiH, Sarajevo, 2002. godine.
169 Konvencija o za{titi evropskih divqih vrsta i prirodnih stani{ta (Bernska konvencija); Direktiva FD o stani{tima (FD
Ibcjubut!Ejsfdujwf!:30540FFD); Konvencija o biodiverzitetu, DJUFT konvencija, Ramsar konvencija, itd.
170 Izrada Registra najve}ih stabala Republike Srpske je aktivnost koja je pokrenuta 2000. od strane [umarskog fakulte-
ta i JP Srpske {ume, koju je realizovala grupa autora (Jugoslav Bruji}, Jovan Travar, Milivoj Ivankovi}, Pavle Me-
selxija, Boris Markovi}). Tu je nominovano 657 stabala, detaqno obra|eno 326, lociranih u 25 gradova, 42 sela, 27
planina, 15 brda i 4 rijeke, ~ime je obuhva}eno 30 botani~kih redova, 47 familija, 192 roda i 188 vrsta.

173
vqawe i monitoring, odnosno izradili strategiju za za{titu i odr`ivo upravqawe biodi-
verzitetom, geodiverzitetom i diverzitetom pejza`a, uz programe za za{titu od genetski
modifikovanih organizama (HNP) i invazivnih vrsta, te stimulaciju programa za za{ti-
tu teritorije u skladu sa JVDO.
[ume nisu samo proizvo|a~ drveta ve}, prije svega, nezamjewiv prirodni resurs koji
svojim postojawem bitno uti~e na normalan `ivot qudi i odr`ivost zdrave `ivotne sre-
dine. [uma je najve}i kopneni akumulator ugqenika.
Narodni graditeq je na svakom koraku svog `ivota sretao {umu. Sve aktivnosti ~ovje-
ka kojima koristi materijalna dobra {ume nazva}emo iskori{}avawem. Proces iskori{-
}avawa {ume sje~om, kr~ewem, pa{om, ogrevom, gra|om, narodni neimar je mogao kontro-
lisati. Problem nastaje kasnije, razvojem tehnologija i pove}anim standardom, kada isko-
ri{tewe {uma postaje enormno, gubi se kontrola, tako da {uma gubi sve bitke. Ne smije
se zanemariti koliki je dio tog resursa uni{ten u cijelom svijetu171.

Pogled na Klekova~u sa
lova~ke ku}e u Drini}u
simboli~no pokazuje
sumrak koji se nadvio
nad {umski kompleks Re-
publike Srpske, a izlaz
se nudi u vidu uspje{nog
po{umqavawa goleti i
devastiranih podru~ja,
na slici pored (propor-
cije dovoqno govore).

171 Kapetanovi}, 1978, ...qudi su u posledwih 200 godina uni{tili dve tre}ine {uma na planeti.

174
U BiH {ume pokrivaju vi{e od polovine zemqi{ne povr{ine (55.6%). Oko 20% {uma su
u privatnom vlasni{tvu. Rat je doveo do zna~ajnih poreme}aja kvaliteta {uma. [tete pri-
li~no variraju u razli~itim zonama, pa je potrebno uraditi pravilnu taksaciju, popis {u-
ma. Nekontrolisana sje~a, nedostatak upravqawa {umama te direktna {teta od vojnih ak-
cija glavni su uzroci {tete. Nekontrolisani po`ari o{tetili su velike {umske zone. Pro-
ra~unato je da je 15-20% {uma ostalo minirano i nedostupno; dijelovi granata i metaka u
stablima u nekim zonama smawuju kvalitet stabala i pove}avaju tro{kove wihove sje~e.
Savremena {umska privreda izgubila se na trasiranom putu podizawa, uzgoja, ~uvawa
i iskori{}avawa {uma. Prekomjerno iskori{}ewe {uma u psihi ~ovjeka ukorijenilo je
strah od nesta{ice {ume i wenih produkata. Po{umqavawe pogodnih povr{ina treba is-
koristiti kao pokreta~ku snagu, efikasno i perspektivno ulagawe, zapo{qavawe, stimuli-
sati uzgoj i iskori{}avawe ostalih {umskih proizvoda. Problemi u upravqawu {umama
uzrokovani su zastarjelim zakonskim i administrativnim sistemima. Minimalno sprovo-
|ewe zakona i regulativa o {umama ozbiqna su prijetwa bilo kojim poku{ajima odr`ivog
upravqawa {umama.
Strategijski prioriteti
Uskla|ivawe zakona o {umama sa evropskom praksom;
J Pristupawe izradi druge nacionalne inventure {uma;
J Kreirawe dinami~nog plana deminirawa {uma;
J Precizno odre|ivawe vrsta, posebno najugro`enijih, i prijedlozi wihove za{tite
u skladu sa EU direktivama;
J Za{tita {uma od svih vrsta degradacije, te preventivne mjere za{tite;
J Precizno odre|ivawe vrsta, habitata i kompleksa posebno najugro`enijih, i prijed-
lozi wihove za{tite;
J Kreirawe dugoro~nog plana za odr`ivo upravqawe {umama;
J Kreirawe dugoro~nog plana za po{umqavawe u ciqu za{tite zemqi{ta od erozije,
promjene mikroklime i stvarawa preduslova za odr`ivo kori{}ewe i `ivot na tim
prostorima;
J Sakupqawe podataka koji se odnose na stepen zaga|ewa vazduha, vode i zemqi{ta i
wegov uticaj na {ume,
J Unapre|ewe rada inspekcija;
J Izrada GIS za {ume i {umska zemqi{ta;

175
J Po~etak monitoringa u {umama;
J Napraviti prijedlog nau~nih istra`ivawa u {umama, naro~ito za za{titu protiv
{teto~ina, po`ara i meteorolo{kih nezgoda.
Treba edukovati kadrove u {umarstvu sa sadr`ajnim monitoringom, te usmjerewem na
ekolo{ki zdravom i ekonomski opravdanom gazdovawu {umom. Posebno treba razmotriti
rekreativne i za{titne komplekse {ume unutar naseqa i oko wih u ciqu unapre|ewa
stawa mikroklime u wima.
Neophodno je dati smjernice za Prostorni plan Republike Srpske u ciqu preispiti-
vawa povr{ina goleti, niskog rastiwa, devastiranih {uma za po{umqavawe i vi{enam-
jensko kori{}ewe, a u svjetlu promjene mikroklime i povoqnijih uslova za `ivot te povrat
stanovni{tva na selo kroz razvojne programe i policentri~an razvoj naseqa.
U tom dijelu vrlo je indikativan Katalog najve}ih stabala u Republici Srpskoj172, koji je
siguran vodi~ o postojawu kompleksa {uma na istra`ivanim prostorima na kojima su ovi
pojedina~ni uzorci ostali kao svjedoci vremena i postojawa zna~ajnih {umskih kompleksa.

Pra{uma Jaw smr~a, iznad \ulinog bunara d=122 cm, h=30,0 m, K=11x6 m. Od svih vrsta drve}a, jela posti`e najve}e dimenzije u rezervatu "Jaw".
Prirodna i brza smrt: udar groma i vjetroizvala. Oluje nisu ~este, ali uvijek ostave trag u pra{umi. Prepoznajte oznaku rezervat. Izvor: Maunaga
pra{uma Jaw

172 Za tri godine prikupqeni su podaci za vi{e od 700 pojedina~nih primjeraka 188 taksona dendroflore na teritoriji
cijele Republike. U akciji koja ima trajni karakter do sada je u~estvovalo vi{e od 100 qudi. [ampioni su publikovani
u Katalogu najve}ih stabala RS, [umarski fakultet, Bawaluka, 2003. (Boro Maksimovi}, Glas Srpski, 2003. je zapisao:
Iako je rije~ o raritetima prve kategorije, ova stabla se sijeku kao da su korov.

176
3.2.4. Vode

Ne prqajte vode ove planete! Ugasite mr`wu i ne ratujte! Samo toliko vas moli dijete.173

Bogatstvo i kvalitet voda jedan su od osnovnih uslova za kontinuitet `ivqewa na ovim


prostorima, od praistorije do danas, ali i zna~ajan energetski potencijal. Voda je posli-
je vazduha druga neophodna komponenta za opstanak `ivog svijeta na Zemqi. Kru`ewe vode
u prirodi presudno je za odr`avawe eko-sisitema i temeqni princip ekolo{ke odr`ivos-
ti, osnova za vi{enamjensku upotrebu voda. Vodni resurs u prirodi nije neograni~en te se
wime mora vrlo pa`qivo upravqati.174 Suo~eni smo sa mnogim razvojnim problemima,
ali ne mo`emo odlagati ciqeve odr`ivosti. U postoje}im okolnostima, odr`ivost i raz-
voj ne mogu se razdvajati. Simultanost problema ne dozvoqava vlastima da ostanu ukopa-
ne u stare hijerarhijske upravqa~ke sisteme. Samo jasni prioriteti i ukqu~enost netra-
dicionalnih partnera zadr`a}e kvalitetne humane resurse u sektoru i u zemqi.175 Integ-
ralno upravqawe vodnim resursima (JXSN) je politi~ki proces, jer se bavi relokacijom
voda, finansijskih resursa i implementacijom ciqeva prostorne odr`ivosti.176

Izvor rijeke Plive i


slapovi Krupe govore
dovoqno o bogatstvu
vodom ove teritorije,
koja zna~i opstanak i
`ivot fotografije auto-
ra.

173 Bojana Ili}, Zbornik dje~jih radova na temu Ja sam voda, Urbanisti~ki zavod Republike Srpske, Bawaluka 2001, str. 18.
174 Upravqawe vodama je proces djelovawa politi~kih, dru{tvenih, ekonomskih i administrativnih sitema raznih nivoa
dru{tva, koji na bilo koji na~in u~estvuju u razvoju kori{}ewa i upravqawa vodnim resursima, te koji pru`aju ili pri-
maju bilo kakve vodne usluge. HXQ!)Hmpcbm!Xbufs!Qbsuofstijq* 2002.
175 Tarik Kupusovi}, Razvoj upravqawa vodama, ~asopis JP Vodovodno podru~je slivova rijeke Save, Voda i mi, str. 17.
176 XC!3114, Upravqawe vodnim resursima u jugoisto~noj Evropi (prevod Svjetske banke).

177
Voda za pi}e

Voda za pi}e predstavqa osnovu `ivota, a sve


je zaga|enija na istra`ivanim prostorima.
Obnovqiv je to resurs, sa kojim se neadekvat-
no upravqa na ovim prostorima. Pored veli-
kog vodnog bogatstva, imamo apsurdnu situaciju da
se vode slabo iskori{}avaju. Usluge vodos-
nabdijevawa iz javnih sistema koristi samo 48%
stanovni{tva Republike, dok je u Evropi taj pro-
cenat oko 90%.177 Stawe u vodosnabdijevawu i
prije rata na istra`ivanoj teritoriji bilo je
nesre|eno. Tokom ratnih zbivawa zna~ajno je
stradala i o{te}ena vodovodna infras-
truktura. U za{titu kvaliteta voda malo se ula-
galo, uglavnom parcijalno (ad hok), dosta
neravnomjerno i selektivno. Izvori vode
za pi}e u BiH uglavnom su zasnovani na kori{-
}ewu podzemnih voda (89%) ukupnih izvora, voda
iz rijeka (10,2%) i voda iz prirodnih i vje{ta~-
kih akumulacija (0.8%).178 Prirodnim ciklusom -
kru`ewem vode u podzemqe dospijevaju oborinske,
otpadne i zaga|ene vode. Procjedne vode od ~vr-
stog, industrijskog, opasnog otpada, rudnika i dru-
gih zaga|iva~a prodiru u raspolo`ive pod-
zemne akvifere. Neadekvatan tretman svih vr-
sta otpada na istra`ivanom prostoru negativno
se odra`ava na nadzemne i podzemne tokove, iz-
vore. Postoji potencijalna mogu}nost brzog ugro-
`avawa kvaliteta vode za pi}e. Istovremeno, iz
podzemqa zahvatamo sve vi{e vode za pi}e, mine-
ralne vode. Pitku vodu koristimo neracio-
Rijeka Vrbawa na prvom slapu

177 Vidi vi{e poglavqe, Iskori{tavawe voda, OFBQ, marta 2003. godine, str. 46. Po podacima Ministarstva poqoprivre-
de, {umarstva i vodoprivrede, organizovano snabdjevawe vodom iz centralnih vodovodnih sistema ima 49 od 62 op{tin-
skih centara, sa velikim brojem seoskih i individualnih vodovodnih sistema, te ukupnom prikqu~en{}u na te sisteme 28
- 85% i prosje~nim gubicima u mre`i oko 50%.
178 Podatak iz Strategije PRSP, 3.3. Vode, 3.3.1. Stawe.

178
nalno za: navodwavawe, spirawe ulica, prawe automobila,179 u rekreativne svrhe. Suo-
~eni smo sa nekvalitetnim snabdijevawem vodom za pi}e stanovni{tva, slabom brigom o
za{titi izvori{ta i vodovodnim instalacijama. Nedostaju preventivne mjere za{tite, {to
sve ~e{}e rezultira incidentnim zaga|ewem izvori{ta (primjer naseqa Bijeqina). U po-
jedinim vodovodnim sistemima ve} je konstatovan nezadovoqavaju}i standard vode za pi-
}e, kao i u~estale epidemije. Ostarjeli, zapu{teni cjevovodi, nekontrolisano hlorirawe,
enormno veliki gubici u mre`i, razna curewa u sistemu, neadekvatno odr`avawe, slabo

179 Porazan je podatak koliko je improvizovanih praonica za automobile postavqeno na ovim prostorima. Ve}ina wih, po-
red neracionalnog kori{}ewa vode za pi}e, nekontrolisanog kori{}ewa deterxenata, spirawa uqa, opasnih i otrov-
nih materija usqed nepostojawa adekvatnih seperatora - prodiru u podzemqe i trajno ga zaga|uju.

179
prikupqawe sredstava, samo su neki od u~estalih problema koji uzro~no-posqedi~no mogu
usloviti razne vrste zaga|ewa. Ne otkrijemo li ih na vrijeme, postaju opasna prije-
twa zdravqu qudi.180 Dovoqno je ukazati na nemaran odnos prema zalihama vode za
pi}e u podzemqu Lijev~a poqa, ispod koga se nalazi najve}i akvifer kvalitetne vo-
de za pi}e za {iru regiju. Danas je taj neprocjewivi vodni resurs zna~ajno ugro`en
raznim aktivnostima ~ovjeka na istra`ivanoj teritoriji. Ve}ina izvora zaga|ewa dolazi
uglavnom sa povr{ine tla, spirawem i procje|ivawem. Spirawe raznih sredstava upotri-
jebqenih u poqoprivrednoj proizvodwi (herbicida, pesticida, nutrijenata), otpadnih vo-
da od doma}instava, sa saobra}ajnih povr{ina, iz industrije i sl. samo su neki od rasu-
tih zaga|iva~a koji uti~u na podzemni bazen pitke vode. Ne treba zanemariti ni ~iwenicu
kretawa sitnih ~estica te{kih metala, koji se sa {irih, udaqenih prostora podi`u u at-
mosferu i prenose, prekograni~no, na velike udaqenosti, a po{to se natalo`e, spirawem
prodiru u podzemqe, {to se ne evidentira, niti prati na istra`ivanoj teritoriji. Ne-
kontrolisana povr{inska eksploatacija {qunka i pijeska na prostoru Lakta-
{i -Kukuqe - Nova Topola, kojim je probijen za{titni i nosivi dio tla, a mjesta eksploa-
tacije (majdani), postali lokalna odlagali{ta sme}a i drugog opasnog otpada,
direktni su zaga|iva~i podzemqa. Tom aktivno{}u trajno uni{tavamo obradivo zemqi{te
(naj~e{}e prve i druge kategorije), ali se devastira i cjelokupno okru`ewa.
U tom ciqu neophodno je preduzeti hitne aktivnosti na zaustavqawu ove negativ-
ne dru{tvene pojave. Znaju}i da je uklawawe zaga|ewa iz podzemqa mukotrpan, skup i
uvijek neizvijestan posao, poseban akcent moramo dati preventivnoj za{titi podzemnih vo-
da, {tite}i povr{inske vode koje su zna~ajno ugro`ene (sli~na je situacija i na drugim di-
jelovima teritorije, npr. Bijeqina, i sl.).
Odre|ena de{avawa posqedwih godina zahtijevaju stru~nu kontrolu sliva rijeke
Vrbas, posebno pra}ewe re`ima voda te mogu}nost produbqewa wenog toka (sni`a-
vawa nivoa podzemnih voda u Lijev~u poqu), {to bi moglo imati nesagledive posqedi-
ce, sa prijedlogom eliminacije uzroka poreme}aja.
Kontinuiranom edukacijom stanovni{tva na svim nivoima uti~emo na svijest o potre-
bi smawewa neracionalne potro{we vode za pi}e, ukazujemo na potrebu: ospo-
sobqavawa uni{tenih i o{te}enih vodnih sistema, eliminaciju gubitaka, tehnolo{kih po-
boq{awa sistema, stimulacije odgovaraju}ih pre~ista~a, preventivne za{tite izvori{ta,
zamjene zdravstveno opasnih cjevovoda (azbestnih). Izradom projekta dugoro~nog snabdije-

180 Vidi vi{e Kristoferovi}-Ili}, Radovanovi}, Vajagi}, Jefti}, Foli}, Krwetin, Obrkne`ev Komunalna higijena, Prometej,
Novi Sad, Drugo dopuweno izdawe, 2003. godine, poglavqe 1.3. Pija}e vode, str. 40 - 90.

180
vawa vodom stvaramo razvojne planske vizije, a ugra-
dwom u planska dokumenta preventivno {titimo
sve izvore vode za pi}e od mogu}ih zaga|iva~a u
prostoru, za budu}a pokoqewa. Implementacijom Ok-
virne direktive o vodama181 i prostorno-planske doku-
mentacije prakti~no ~uvamo ovaj neprocjewiv
resurs u prirodi na istra`ivanoj teritoriji. Voda
za pi}e mora odgovarati standardima i biti pod per-
manentnom zdravstvenom kontrolom. Ne smijemo
zaboraviti da ono {to je rijetko, skupo je... vo-
da kao najva`nija stvar na svijetu, naprotiv,
nema cijenu.182

Povr{inske vode
Povi{ena temperatura vode nudi optimalne uslove za bogatu floru i
faunu, i na malom dijelu ostrva ra|a se i traje `ivot. Detaq sa Tu se ubrajaju: rijeke, jezera, akumulacije, kanali, ba-
mo~varno-barskog kompleksa Barda~a. re, mora. Podjele povr{inskih voda su raznovrsne, a
mogu biti: teku}e i staja}e; slatke i slane. Gospodarewe
vodama na nivou entiteta regulisano je administrativ-
no, Zakonom o vodama.183 Prakti~noj primjeni zakona,
za{titi kvaliteta povr{inskih voda i za{titnim kori-
dorima vodotoka nije posve}ivana odgovaraju}a
pa`wa na istra`ivanim prostorima. Posqedica je ve-
liki stepen zaga|ewa voda, gomilawe otpada u vo-
dotocima, ugro`avawe i nepo{tovawe za{tit-
nih zona vodotoka.184 Poku{aj rje{avawa pitawa
za{tite novim Zakonom o za{titi voda185 ostao je nede-
finisan, jer je odlo`ena primjena zakona za godinu dana
(od jula 2002. godine do jula 2003). U tom roku nije usli-
jedilo usagla{avawe i sinhronizacija Zakona o vodama
Mo~varno-barski kompleks, centar u Londonu, najboqi je primjer
i Zakona o za{titi voda, kako je bilo odre|eno. Dok su
o~uvawa ovih kompleksa u svijetu (u pole|ini se vide zgrade sa kojima na snazi bila oba zakona, koja se nisu mogla primijeni-
kompleks grani~i).

181 Direktiva 2000/60/EC Evropskog parlamenta i savjeta od 23.10. 2000, kojom se uspostavqa okvir za djelovawe Zajed-
nice na podru~ju politike voda.
182 Platon, 427 - 347. g. p. n. e.
183 Vidi vi{e, Zakon o vodama, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj / . nema
184 Trenutno jedino postrojewe za pre~i{}avawe otpadne vode u Trebiwu daje projektovane parametre pre~i{}avawa, dok
su ostali ure|aji ili neispravni ili imaju samo mehani~ko pre~i{}avawe. Grad Bawaluka, op{tinski centri Prijedor,
Doboj, Bjeqina i drugi nemaju ure|aja za pre~i{}avawe, te se otpadne vode direktno ispu{taju u povr{inske tokove, od-
nosno dospijevaju u podzemqe.
185 Vidi vi{e, Zakon o za{titi voda, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 53/02.

181
Rijeka Vrbas u svom toku kroz Bawaluku, sa jednim (kod Prvog studentskog kampusa) od brojnih ispusta oborinskih i fekalnih voda u
vodotok bez pre~i{}avawa.

ti u praksi, time je rje{ewe ovog goru}eg problema i daqe odlagano, stavqano nedo-
pustivo na marginu interesa. Nije sporna ~iwenica da se vodama mora integralno up-
ravqati, ve} se opravdano postavqa pitawe: Za{to se sredstva iz za{tite kvaliteta vo-
da, kontinuirano, namjenski koriste u kori{tewe, upravqawe i za{titu od voda? Prisut-
na je kontinuirana devastacija povr{inskih voda i neposrednog okru`ewa. Uo~ene propus-
te treba ispraviti u korist za{tite kvaliteta povr{inskih voda i wihovih za{ti}enih zo-
na, zdravije ~ovjekove sredine, kao i o~uvawa voda, dragocjenog prirodnog resursa.

Nesmotrena izgradwa na jednom od izvori{ta rijeke Plive. Jawske otoke napadnute nezakonitom izgradwom. Intenzivirana izgrad-
wa uz Jaw. Mora li ba{ sve devastirati?

182
Termalne vode

Dosada{wa geolo{ka, hidrolo{ka i geofizi~ka istra`ivawa prona{la su velike


koli~ine termalnih voda na ovim prostorima, koje su nosioci geotermalne
energije. Imamo li u vidu ~iwenicu da se termalne vode stalno obnavqaju, cirkulacijom
kroz karstificirane kre~wa~ke slojeve, ovaj energetski izvor ~ine prakti~no po-
voqnim, a ekolo{ki vrlo prihvatqivim. Trenutno je ovaj resurs nedovoqno isko-
ri{}en, pa mu se treba posvetiti adekvatna pa`wa i obezbijediti prakti~na prim-
jewivost razvojnim planskim dokumentima i konkretnim projektima.

183
Otpadne vode

Naglom urbanizacijom, industrijalizacijom i intenzivnom poqoprivrednom proizvodwom


do{lo je do zna~ajnog pove}awa i nekontrolisanog ispu{tawa otpadnih i opasnih ma-
terija na tlo i u vodotoke. Kanalizacionim sistemom u BiH je obuhva}eno svega 56% gra-
dova i ve}ih op{tinskih centara, dok je taj procenat u mawim mjestima i selima do 10%. Na
istra`ivanoj teritoriji samo jedno urbano naseqe (Trebiwe) ima pre~ista~ za otpad-
ne vode. Sva ostala naseqa otpadne vode direktno ispu{taju u vodotoke, {to je sa as-
pekta za{tite ~ovjekove sredine nedopustivo i neodr`ivo. U tom ciqu, neophodno je sag-
ledati mogu}nost rje{avawa ovog problema sa hitnim intervencijama u prostoru, u ciqu za{-
tite sredine, sa mogu}no{}u kori{}ewa etapnosti te izgradwe seperatnih sistema sa biolo{-
kim pre~ista~ima, kao mogu}e alternative za izdvojena naseqa na ekolo{ki osjetqivim pod-
ru~jima.

Rudni~ke vode

Gotovo u svim fazama rudarskog ciklusa: kod odvajawa rude, evakuacije voda ko-
ja se preduzima sa ciqem omogu}avawa rada u rudniku, procje|ivawa i oticawa za-
ga|enih procjednih voda iz mokrih i suvih jalovi{ta, pripreme lokaliteta za isko-
pavawe, iskopavawa rude - javqa se uticaj rudni~kih voda na `ivotnu sredinu. Do
sada, ovaj problem nije bio institucionalno regulisan. Konstruktivan napredak u
ovoj oblasti postignut je izradom Regionalnog akcionog plana za kontrolu zaga|ewa
od rudni~kih voda zapadnog Balkana,186 koji daqe treba institucionalno uvezati i
stvoriti pozitivnu klimu i zakonske uslove za wegovu prakti~nu primjenu.

Za{tita od {tetnog djelovawa voda

Sistem za{tite od {tetnog djelovawa voda uveliko je naru{en (zapu{ten, mi-


niran, devastiran), {to predstavqa opasnost po stanovni{tvo i materijalna
dobra. Promjena klime izaziva u~estale ekscese po pitawu olujnih naleta, pop- Nasip, odbrana od voda, spas za qude,
lava na ovim prostorima, {to izneseni problem dodatno uslo`wava. Imamo li u naseqe, ali sa druge strane, mo~va-
rno-barski kompleks, raj za floru i
vidu ~iwenicu da nemamo ve}ih akumulacionih prostora za transformaciju pop- faunu. Vje{ta~ka regulacija, kanal za
lavnih talasa, odnosno aktivne za{tite od velikih voda, uz naru{en sistem, ovaj navodwavawe i odvodwu u sistemu od-
brane od voda prihvatila je priroda i
problem se dodatno i zna~ajno uslo`wava. stvorila prirodan ambijent.

186 Vi{e vidi u Regionalnom akcionom planu za kontrolu zaga|ewa od rudni~kih voda zapadnog Balkana (crne ta~ke BiH, Make-
donija, Srbija i Crna Gora), 2003.

184
Vi{enamjensko kori{}ewe voda

Veoma je lo{a situacija po pitawu monitoringa voda, a nije boqa ni sa iskori{}a-


vawem voda u svrhe: navodwavawa, energetike, industrije, za potrebe unutra{we plovid-
be, rekreacije. Mineralne i termalne vode predstavqaju veliki ekonomski potencijal, nu-
de mogu}nost razvoja zdravstvenog i eko-turzma na ovim prostorima. Postoje}i raspolo-
`ivi kapaciteti ne koriste se adekvatno. Monitoring kvantiteta i kvaliteta voda tokom
minulih ratnih zbivawa je u velikoj mjeri uni{ten pa se tek sada po~iwe ponovo usposta-

185
vqati. Erozije povr{inskih zemqi{ta usqed nekontrolisane sje~e {uma, pojava klizi{ta,
poplave, havarija usqed neregulisanih ili zapu{tenih vodnih tokova i nedovoqne za{ti-
te od voda - samo dodatno komplikuju stawe u ovoj oblasti.
Name}e se potreba za hitnim uvo|ewem integralnog sistema upravqawa vodama, uz
adekvatan monitoring, u jedinstven, harmonizovan informacioni sistem o prostoru. Iz-
radom strategije precizirale bi se sve aktivnosti, nosioci, kao i potrebna finansijska

186
Kapta`a male hidroe-
lektrane Kru{evo Br-
do, sa detaqem zahvata
i prelazom preko vodo-
toka u toku izgradwe.
Op{ti je utisak da mo-
`e i puno kreativnije i
inspirativnije, a u
skladu s prirodom.

sredstva za postepenu realizaciju u prostoru. Treba usaglasiti zakonsku regulativu, re-


formisati i modernizovati sektor voda da bi bio u poziciji da obezbijedi dovoqne koli-
~ine vode, te efikasno upravqa wima u skladu sa Direktivama EU. Sinhronizacija aktiv-
nosti sa sektorom za{tite ~ovjekove sredine u ciqu o~uvawa kvaliteta vodnih resursa,
unapre|ivawe kvaliteta povr{inskih i podzemnih voda, te oblasti prostornog ure|ewa
kako bi se pravovremeno i preventivno pru`ila za{tita od {tetnog djelovawa voda cije-
lom stanovni{tvu - predstavqaju hitnu i kontinuiranu aktivnost.

187
3.2.5. Kori{}ewe hemikalija187

^ovjek je ono {to jede. (Ludvig Fojerbah, filozof i antropolog)

^ovjek je do sada sintetisao ogroman broj hemijskih jediwewa, a ta progresija se nas-


tavqa.188 Gotovo sva ta jediwewa su pod izvjesnim uslovima otrovna, ukqu~uju}i i pestici-
de kao toksi~ne agense. U svakodnevnom `ivotu trovawa pesticidima mogu da budu profe-
sionalna, zadesna, suicidna i kriminalna, a profesionalna trovawa izazvana pestici-
dima zastupqena su sa svega 2,5% u odnosu na ukupna trovawa u svijetu.189 Danas se u
proizvodwi, prometu i primjeni u svijetu nalazi ogroman broj pesticida. Kompjuterizova-
ni spisak sadr`i preko 5.000.000 jediwewa koja, u mawem ili ve}em stepenu ispoqavaju
svojstva pesticida (Jawi}, 2005). Ipak, samo mali broj tih jediwewa na{ao je {iroku
prakti~nu primjenu. Danas savremeni asortiman ~ini oko 1.000 jediwewa.190 Na osnovu
podataka vode}ih firmi iz agrobiznisa, u posqedwih deset godina dolazi do stagnacije u
proizvodwi pesticida. Do stagnacije u proizvodwi i prometu pesticida u svijetu dolazi
zbog pritiska javnosti na poqoprivredne proizvo|a~e. To je dovelo do uvo|ewa programa
smawewa rizika koji se odnose na zabranu, ograni~ewa upotrebe, reevaluaciju, izmjenu
tehnologija, ujedna~avawe regulative izme|u zemaqa (Vitorovi},1994).191 Pored konven-
cionalne proizvodwe, sve je prisutnija integralna i organska poqoprivreda, {to uti~e na
pad prometa pesticida u svijetu. Osim stagnirawa u proizvodwi i prometu pesticida, u
svijetu dolazi i do tendencije monopolizacije svjetskog tr`i{ta. Tako gotovo cjelokupan
promet pesticida u svijetu kontroli{e svega nekoliko multinacionalnih kompanija. Integ-
racije multinacionalnih kompanija jo{ }e vi{e uve}ati wihov ekonomski zna~aj i politi~-
ki uticaj.192 Primjena pesticida u svijetu iskazuje se kroz masu aktivne materije ili pre-
parata primijewene na hektar obradive povr{ine ili kroz vrijednost novca potrebnog da
se izvr{i hemijska za{tita jednog hektara odre|ene kulture. Koli~ine znatno variraju, u
zavisnosti od stepena razvijenosti zemqe (znatno je ve}a u razvijenim zemqama nego u ne-
razvijenim). Tako npr. prosje~na potro{wa pesticida u Velikoj Britaniji iznosi 4,25 kg/ha
aktivne materije (Vitorovi}, 1994). Primjenu pesticida u biv{oj Jugoslaviji karakterisa-
la je velika razlika u koli~ini primijewenih pesticida na dr`avnom odnosno na privat-
nom sektoru.193

187 Literatura: Jawi}, V, Mitri}, S. (2004): Pesticidi u poqoprivredi i {umarstvu. Poqoprivredni fakultet Bawaluka,
Jawi}, V. (2005): Fitofarmacija. Poqoprivredni fakultet, Luka~, Z. (2000): Pregled pesticida u Republici Srpskoj. Dip-
lomski rad. Poqoprivredni fakultet, Markovi}, M. (1988): Analiza kori{}ewa pesticida, biolo{ke i ekonomske osnove
za{tite glavnih ratarskih kultura u Vojvodini u 1986. godini. Rezime referata YJJ seminara iz za{tite biqa Vojvodine,
Aran|elovac, 1 - 9, Stepi}, R., Daki}, P. (2000): Uvoz, proizvodwa i promet pesticida u SRJ. Zbornik radova WJ kongresa
o korovima, Bawa Koviqa~a, 151 - 157, Vitorovi}, S. Q., Elezovi}, I (1994): Pesticidi - danas, sutra. Za{tita biqa da-
nas, Dru{tvo za za{titu biqa Srbije, Beograd, 405 - 407.
188 Svake godine sinteti{e oko 300.000 novih jediwewa, odnosno svake sedmice novih 6.000 jediwewa.
189 Prema podacima XIP, godi{we se u svijetu pesticidima profesionalno otruje oko 500.000 qudi, sa stopom smrtnosti
oko 1%.

188
Pesticida se u Republiku Srpsku uveze oko 8.000 t preparata, u ukupnoj vrijednosti pro-
meta od oko 15 miliona KM. Od te koli~ine na herbicide otpada 41 %, fungicide 31% i in-
sekticide 28 % (Luka~, 2000). Uzimaju}i u obzir ukupnu uvoznu koli~inu pesticida u Republi-
ku Srpsku, sa jedne strane i wene obradive povr{ine, sa druge strane, zakqu~ujemo da se kod
nas uveze oko 1,3 kg preparata po hektaru. Evropska unija je 25. jula 1993. godine donijela
direktivu 91/414/EC (Bvuipsjtbujpo!Ejsflujwf) u kojoj je obavezala sve wene ~lanice da harmo-
nizuju svoje nacionalne propise iz oblasti pesticida sa ovom direktivom. Individualne dr-
`ave ~lanice Evropske unije saglasile su se da u prometu imaju aktivne materije pesticida
koje se nalaze na listi Evropske unije. Da bi se ovaj ogroman posao obavio, slijedi revizi-
ja aktivnih materija pesticida, koja }e se vr{iti u du`em vremenskom periodu. Evropska uni-
ja planirala je da reviziju aktivnih materija pesticida registrovanih prije 16. jula 1993.
godine zavr{i do kraja jula 2003. godine, ali je rok za to produ`en do 2008. godine. Prva
lista obuhvatila je 90 aktivnih materija pesticida koje su povu~ene iz prometa oktobra
2000. godine. Druga prioritetna lista sadr`i 148 aktivnih materija i objavqena je u feb-
ruaru 2000. godine, dok se u tre}oj fazi programa nalazi 426 aktivnih materija pesticida
koji zahtijevaju pregled i reviziju. Ra~una se da oko 834 aktivne materije podlije`u postup-
cima revizije. Evropska komisija za registraciju pesticida procjewuje da vi{e od 500 aktiv-
nih materija pesticida (oko 60% od ukupnog broja) ne}e zadovoqavati uslove za registraci-
ju. Prema procjenama Evropske unije, oko 230 aktivnih materija pesticida bi}e dobrovoqno
povu~eno od samih proizvo|a~a pesticida (Jawi}, Mitri}, 2004).
Zbog ovih i mnogih drugih razloga (niska otkupna cijena poqoprivrednih proizvoda, po-
rast proizvodwe genetski modifikovanih biqaka, gubitak registracije nekih pesticida, po-
ve}anog interesovawa za proizvodwu organske hrane i dr.) smawena je prodaja pesticida u
svjetskim razmjerama ve} tri godine uzastopno. Zato se u ovoj oblasti posqedwih godina de-
{avaju krupne promjene. U po~etku i u toku 20. vijeka postojala je jaka bazi~na industrija.
Zatim je nastao period otcjepqewa dijelova kompanija koje su se bavile bazi~nom hemijom
od dijelova koji su se bavili fitofarmacijom. Poslije toga nastao je period formirawa
kompanija (Mjgf!Tdjfodf) koje su objediwavale farmaceutsku industriju, industriju pestici-
da, industriju hrane i biotehnologiju. Deset agrohemijskih kompanija kontroli{e 84% ukup-
ne svjetske prodaje pesticida, koja iznosi oko 28 milijardi dolara. Deset farmaceutskih
kompanija kontroli{e 48% ukupne svjetske prodaje lijekova (oko 317 milijardi dolara).

190 od ~ega 250 pripada kategoriji herbicida, 250 kategoriji insekticida, 100 kategoriji fungicida, 20 kategoriji nemato-
cida i 30 kategoriji regulatora rastewa biqaka, defolijanata i desikanata
191 Pad prometa pesticida u svijetu u periodu od 1990. do 1992. godine je iznosio 2- 6% (Qftujdjef!Ofxt-2::4, cit. Vitorovi}, 1994).
192 Svjetski promet pesticida procjewuje se na nivou od 25 do 30 milijardi ameri~kih dolara godi{we (Vitorovi}, 1994),
pa tako je u 1997. godini iznosio 27 milijardi dolara.
193 Vitorovi} (1994) navodi da se u Jugoslaviji u dru{tvenom (dr`avnom) sektoru primjewuje 6,5 kg/ha preparata, dok se u
privatnom selja~kom doma}instvu primjenjuje svega 0,4 kg/ha. Markovi} (1988) je istra`ivao kori{}ewe pesticida u Voj-
vodini u 1986. god. i utvrdio je da je prosje~na potro{wa fungicida bila 1,3 kg/ha, insekticida 3,2 kg/ha, a herbicida
4,4 kg/ha. Stepi} i Daki} (2000) navode da se prosje~na potro{wa herbicida u Jugoslaviji u periodu od 1995. do 1999.
god. kretala oko 1,31 kg/ha preparata, ali po{to su se herbicidi primjewivali na svega 51% povr{ine ta koli~ina je
iznosila ustvari 2,6 kg/ha.

189
^ovjek je, o~igledno, u svoj `ivot unio mnogobrojna hemijska jediwewa, a od nekih je i sam ugro-
`en. Planskim, racionalnim i stru~nim kori{}ewem pojedinih hemijskih jediwewa rizik
od wihovih negativnih posqedica svodi se na minimum. U na{im uslovima potrebno je
pridr`avati se evropskih standarda u ograni~avawu primjene i proizvodwe hemikalija i
kontrole wihove upotrebe. Tako|e, uvijek treba imati na umu misao Casarett-a iz 1975.
godine: Ne postoje neotrovne supstance, postoje samo bezbjedni na~ini wi-
hove primjene.

3.2.6. Buka i vibracije

Jednoga }e dana ~ovjek morati da se bori protiv buke kao protiv opasnog neprijateqa svog zdra-
vqa, isto tako kao {to je nekada morao da se bori protiv kolere i kuge.
(rije~i Roberta Koha, prije vi{e od sto godina)

Neprijatan, nepo`eqan zvuk, koji se po ja~ini izdavaja od ostalih, stvaraju}i subjekti-


van, neugodan do`ivqaj kod ~ovjeka, definisan je kao buka. Opasan je to neprijateq sav-
remenog ~ovjeka, koju je puno prije wegove eksploatacije predvidio Robert Koh. Sjetimo se
rije~i indijanskog poglavice Sijetla:...Buka mi vrije|a u{i. [ta vrijedi `ivot ako ~ovjek ne mo-
`e ~uti krik kozoroga ili no}nu prepirku `aba u bari? ...Indijanac voli zvuk vjetra kada se poig-
rava povr{inom mo~vare. ...Miris povjetarca osvje`en popodnevnom ki{om ili borovinom... po-
ma`e nam da shvatimo iskonsku vezu ~ovjeka i prirodne sredine. Prostor u kom ~ovjek na-
lazi izolaciju od svakodnevice, mir i opu{tawe u kriti~nim trenucima. Kontakt i komuni-
kacija sa prirodom iskonska su potreba ~ovjeka, jer ga zvuci iz prirode odmaraju, stimu-
li{u. Ta veza s prirodom duboko je ugra|ena u svijest ~ovjeka, od postanka civilizacije. U
pro{losti je stanovni{tvo bilo izlo`eno buci koja je poticala od prirodnih fenomena,
kao {to su: grmqavine, {umovi vjetra, oluje, `ubori vode, zvukovi `ivotiwa. Qudi su se
srodili sa tim zvukovima gaje}i prema wima posebne, udvojene osje}aje straha i zado-
voqstva. Intenzitet ove buke nije bio opasan po zdravqe, niti je bio kontinuirano pri-
sutan u prostoru.
Onda dolazi do pojave dokumenata ...koji bi mogli da se smatraju prvim normativima
za za{titu ~ovjekove sredine: u starome Rimu bio je donesen propis protiv buke koju stva-
ra pucwava bi~em.194 Razvoj savremenih tehnologija izlo`io nas je raznim vje{ta~kim iz-
vorima buke, vibracija i oscilacija, koje imaju kontinuirani uticaj na ~ovjeka. Konstantno

194 Mara \ukanovi}, Ekolo{ke dimenzije u izgra|ivawu prostora, izdava~ Prosveta - Ni{, 1984. godine, str 16.

190
izlagawe buci na radnom mjestu,195 u stanu, nasequ, pokretu, dok se odmaramo, spavamo, uz-
ro~no-posqedi~no se reflektuje na zdravqe qudi te uti~e na efektivnost wihovog rada. Bu-
ka je u urbanim centrima permanentna, vrlo ~esto - mimo dozvoqenih granica. ^ovjek se na
wu ne mo`e navi}i te mu ona stvara ozbiqne zdravstvene probleme. Ova pojava, posebno
rasprostrawena u urbanim sredinama, u stru~noj javnosti poznatija je kao komunalna bu-
ka.196 Ovim terminom ozna~avamo haoti~ni zbir zvukova koji se me}usobno razlikuju po vi-
sini, intenzitetu, trajawu i glasnosti197. Danas je ona najrasprostraweniji i najopasniji
neprijateq savremenog ~ovjeka. Na nastanak i nivo buke uti~u brojni heterogeni izvori. U
Republici Srpskoj nije uspostavqen sistem monitoringa buke u prostoru, {to ovaj problem
~ini alarmantnim. Nivo buke i vibracija u radnoj sredini mjeri se samo povremeno. Samo
se mo`e naga|ati kolike su wene stvarne posqedice. Dovoqno je prisjetiti se ispitivawa
nivoa buke u Bawaluci, ~ije su se sredwe vrijednosti kretale od 63,9 do 56,9 eC (iznad gra-
ni~ne vrijednosti od 60eC). Smawewe sredwih vrijednosti zabiqe`eno je samo nedjeqom i
tokom no}i izme|u 22 ~asa nave~e i do 6 ~asova ujutro, a kretale su se od 53,8 do 58,7eC
(propisan nivo za stambenu zonu je 40 eC)198 Rezultati mjerewa (imamo li u vidu danas ener-
mno pove}an stepen motorizacije) pokazuju evidentna prekora~ewa. Nema adekvatnog moni-
toringa pa samo mo`emo naga|ati o posqedicama koje je ona ostavila na zdravqe gra|ana.
Psihoakusti~ko optere}ewe je bolest savremene civilizacije, te mu treba posvetiti do-
voqnu pa`wu. Rje{avawe problematike buke na ovim prostorima je u fazi verbalnih ras-
prava i komentara (nema Zakona o za{titi od buke). Zaboravqamo koliko je buka opasna,
~ak i onda kada se kre}e u dozvoqenim granicama. Doskora se smatrala bezopasnom. Nova
istra`ivawa potvr|uju da ona preko vegetativnog nervnog sistema vr{i svoje podmuklo dej-
stvo izazivaju}i mnoga psihomatska oboqewa kod stanovni{tva. Sve izlo`eno zahtijeva hit-
ne zakonske, ali i medicinske mjere za{tite u organizovanoj borbi protiv buke, u okviru
stru~nih institucija i specijalista. Treba upoznati i edukovati {iru javnost daju}i prak-
ti~ne smjernice planerima i projektantima u ciqu prevencije i za{tite od buke u planovi-
ma i tehni~koj dokumentaciji. Za{tita zdravqa ~ovjeka zahtijeva potrebu da se u okviru
stambene jedinice, radnog mjesta, rekreativnih povr{ina i sl., u ranoj fazi izrade razvoj-
nih planova predvide preventivne mjere za{tite qudi od buke. Treba omogu}iti stanovni{tvu
da unutar izolovanih prirodnih zona prona|e prostor za aktivan odmor, u kom su elimini-
sani svi vje{ta~ki izvori buke i vibracija. Na taj na~in ~ovjek sti~e poziciju da bar na tim
mjestima na|e privremeni mir. Istaknut je problem buka od svih vrsta saobra}aja. Pravil-
nim planskim rje{ewima efekte rasprostirawa buke mo`emo zna~ajno umawiti. Stru~waci
treba da daju jasne smjernice za{tite od buke i vibracija planerima i projektantima. Tre-

195 Buka na radnom mjestu je problemati~na za radno sposobno stanovni{tvo i regulisana je Zakonom o za{titi, te je woj
~ovjek izlo`en za vrijeme trajawa posla - 8 sati.
196 Komunalanoj buci izlo`eno je sve stanovni{tvo, ona kontinuirano traje 24 sata, te {tetno djeluje na sve kategorije sta-
novni{tva: djecu, trudnice, stare, radno sposobne gra|ane...
197 Vidi vi{e Dragan Veli~kovi}, Buka i Vibracije, J-!JJ-!JJJ-!JW kwiga, Jugoslovenska i inostrana dokumentacija za{tite na ra-
du, Ni{ 1975, isti autor, Buka u `ivotnoj sredini, Grafi~ko preduze}e Punta, Ni{,1999. godine.
198 Podatak preuzet iz Nacrta NEHAP poglavqe, Buka i vibracije, Bawaluka, decembar 2001. godine, str. 43.

191
ba stvoriti zakonske okvire na istra`ivanoj teritoriji da se ove mjere prakti~no primi-
jene na terenu.
Izgradwa novih naseqa u skladu sa urbanisti~kim principima mora sadr`avati nivo
buke preporu~en od SZO (Svjetske zdravstvene organizacije) za evropski region, da bis-
mo za{titili zdravqe stanovni{tva. Ta za{tita omogu}uje se: pravilnim zonirawem, za{-
titom uticaja od tranzitnih saobra}ajnica, propisanim grani~nim nivoom dozvoqene bu-
ke na izlazu iz auspuha, zabranom uvoza starih automobila, razvojem li~nih i tehnolo{-
kih mjera za{tite od buke, unapre|ewem mehanizama sankcionisawa za prekora~ewe buke
itd. Treba uspostaviti adekvatna mjerewa da bi se pratila primjena zakonskih rje{ewa u
praksi. Unapre|ewe znawa o akustici i problematici za{tite od buke bilo bi omogu}eno
uvo|ewem geografskog prikaza izvora buke (GIS) u naseqima, transportu i industriji. Us-
postavqawe sveobuhvatnog monitoringa (pra}ewa) promjena i kontinuirano upoznavawe
gra|ana samo su neke od prioritetnih aktivnosti i po~etnih koraka kako bismo se za{ti-
tili od opasnog neprijateqa za zdravqe ~ovjeka. Planeri i projektanti moraju se prakti~nim
rje{ewima boriti protiv buke u naseqima: preventivno se {tite}i jasnim zonirawem sadr-
`aja, efikasnim distancirawem i za{titnim pojasevima, regulacijom protoka saobra}aja
bez zaustavqawa, ograni~avawem brzine toka, profilom ulice, novim materijalima, teh-
nolo{kim poboq{awima generatora buke (automobili, ma{ine, ure|aji itd.). Savremena
medicina bavi se ekolo{kim poreme}ajima ~ovjekove sredine, pa samim tim i bukom. Za-
datak joj je da pomogne ~ovjeku u urbanoj sredini, da uka`e na opasnosti i {tetnosti koje
nastaju od komunalne buke.

3.4. Nezakonitana izgradwa i posqedice

Mi ne stanujemo zato {to smo gradili, ve} gradimo {to stanujemo, zato smo stanovnici...
(Martin Hajdeger, wema~ki filozof)

Gra|ewe bez odobrewa, upotreba gra|evina bez prethodno pribavqenog rje{ewa o upot-
rebi, ili suprotno va`e}em planskom aktu, defini{e se kao nezakonita (besprav-
na, divqa) gradwa. Naslije|ena je kao pitawe iz pro{losti, ali i posqedica ratnih
zbivawa i tranzicije na istra`ivanim prostorima. Enormno {irewe nezakonite izgradwe
zaprijetilo je nesagledivim posqedicama: prostornim, ekolo{kim, dru{tveno-eko-
nomskim. Analiziramo li dosada{wa zakonska rje{ewa, jasno nam je da nezakonita iz-

192
gradwa nije mogla ni nastati. Me|utim, vlasti prethodnih sistema pre}utno su kupova-
le socijalni mir, dozvoqavale ove procese, jer nisu uspijevale adekvatno zbrinuti
stanovni{tvo. Svi novi zakoni u ovoj oblasti u sebi su sadr`avali naknadnu legalizaciju.
Prakti~no stawe na terenu sasvim je druga~ije, moglo bi se re}i, skoro alarmantno. Po-
javni oblici i modaliteti nezakonite izgradwe u praksi su mnogobrojni, a posqedice su
neblagovremene intervencije (pre}utne saglasnosti ili ne~iwewa) u skladu sa
zakonskim ovirima, usqed ovih uzroka:
J Kontinuirana migracija ruralnog stanovni{tva u urbana naseqa
(Stvarawe industrijskog radnika po svaku cijenu u prethodnom sistemu. Mnoge poro-
dice u urbanim naseqima nisu ni prije rata adekvatno rije{ile stambeno pitawe.
Forsirana je izgradwa vi{eporodi~nog stanovawa u urbanim podru~jima, a desti-
mulisana izgradwa porodi~nih zgrada. Nove migracije ruralnog stanovni{tva, kao
posqedica ratnih zbivawa, dodatno su ote`ale uslove stanovawa u urbanim na-
seqima, sa ograni~enim prostornim i infrastrukturnim kapacitetom, ~ime deficit
stanova postaje jo{ izra`eniji.);
J Veliki pritisak izbjeglih i raseqenih lica sa nerije{enim stambenim pi-
tawem (Preduze}a nemaju sredstava, ali ni zakonsku obavezu da rje{avaju stambena
pitawa svojih radnika. Dr`ava je preoptere}ena postratnom obnovom. Prodajom
stambenog fonda nije obezbije|eno socijalno i nepprofitabilno stanovawe. Ve}i-
na gra|ana ima nedovoqna primawa, ~ime im je uskra}ena mogu}nost za rje{avawe

Ku}a u ku}i, qudskoj ma-


{ti nema kraja, sponta-
na intervencija neukog
graditeqa u okolini Ba-
waluke.
Da li nas ovo asocira
na ku}u? (ku}a Du{ani}
u Prwavoru)

193
stambenih pitawa. Dosta je poru{enih i devastiranih gra|evina u prostoru, u koji-
ma se ~esto `ivi iz nu`de, bez minimalnih sanitarnih uslova za `ivot);
J Tradicionalni nedostatak, nea`urnost, nedovoqna primjewivost i
provodivost prostorno-planske dokumentacije (Postoje mnoge nelogi~nosti
i neusagla{enosti planova sa stawem na terenu i aktuelnim razvojem. Tome se mogu
dodati i: zastarjelost, dug period izrade, samovoqne izmjene, prepravke, ponekad i
od strane neovla{}enih institucija, organa i pojedinaca, uz nepo{tovawe planske
regulative, nerealne tro{kove ure|ewa gra|evinskog zemqi{ta, dug i komplikovan
postupak pribavqawa rje{ewa o urbanisti~koj saglasnosti i odobrewu za gra|ewe.);
J Nedostatak stru~nih kadrova u op{tinama, gradovima, ministarstvi-
ma (Izostanak inicijative, neodgovornost, samovoqnost i uplitawe politi~kih fak-
tora u stru~no odlu~ivawe.);
J Prikqu~ewe bespravno sagra|enih gra|evina na infrastrukturne vo-
dove od strane javnih preduze}a (Nedopustiva samovoqa javnih preduze}a, ko-
ja nisu po{tovala zakon. Neodgovorna praksa, od 1974. godine, da se novim zakon-
skim rje{ewima dozvoqava naknadna legalizacija nezakonito izgra|enih gra|evina.
Slabi efekti Zakona o maloj privredi, kojim je dozvoqena privremena upotreba
privrednih kapaciteta, bez odobrewa za gra|ewe i upotrebne dozvole. To je bio sa-
movoqno proklamovani vid stimulativnih mjera za razvoj male privrede po op{ti-
nama, u kojima su izdavana privremena odobrewa za rad preduze}a na period od jed-
ne godine, do kona~nog ispuwavawa uslova za obavqawe privrednih djelatnosti.) ;
J Tradicionalna neopremqenost, uvezanost, sihronizovanost, efikas-
nost organa svih nivoa i inspekcijskih slu`bi.
Nezakonita izgradwa sa svih aspekata (urbanisti~ko-gra|evinskog, dru{tveno-ekonom-
skog, pravno-normativnog, socijalno-ekolo{kog) izazvala je brojne posqedice u prostoru,
degradirala `ivotnu sredinu, tj. podriva ustavno-pravni sistem. Evidentna je:
J Degradacija `ivotne sredine i prostora u okru`ewu (Posebno u zonama
za{tite prirodnih i ekolo{ki osjetqivih podru~ja i nepokretnih kulturnih dobara.
Nezakonita izgradwa pojavila se u prigradskim i ruralnim podru~jima, da bi se br-
zo pro{irila u pojas lokalnih, regionalnih i magistralnih puteva, trenutno je eviden-
tna uz brzi puteve, a obuhvatila je i centre naseqenih mjesta, op{tina i gradova.);

194
J Izbjegavawe dru{tvenih obaveza u vidu doprinosa i taksi koje izbje-
gavaju nezakoniti graditeqi (Svi buxetski korisnici su o{te}eni: penzione-
ri, zdravstvo, prosvjeta, nauka, kultura...);
J Neplanskim i nestru~nim izvo|ewem ugro`ava se `ivot i zdravqe
qudi u tim gra|evinama, devastira okru`ewe (Ta naseqa nisu dobro in-
frastrukturno opremqena, ~esto nemaju minimalnih higijensko-zdravstvenih uslova
za `ivot, {to rezultira agresivnim odnosom, kao posqedicom nezadovoqstva ambi-
jentom `ivqewa.);
J Nemogu}nost uklapawa u plan, tj. nepostojawe uslova za naknadno pri-
bavqawe odobrewa za gra|ewe (Ru{ewe nezakonitih gra|evina otvara nove
probleme kao {to su: smje{taj nezakonitih graditeqa, visoki tro{kovi organizaci-
je, ru{ewa i uklawawa gra|evina, stvarawe konfliktnih situacija u dru{tvu, kojih
se treba hitno, razumno i strate{ki rje{avati);
J Nedostatak instrumenata zamqi{ne politike za upravqawe razvojem
zemqi{ta u kontaktnim i prigradskim zonama;
J Ekonomske {tete izazvane nezakonitom gradwom vr{e udar na pravni sis-
tem zemqe, stvaraju nesigurnost, podsti~u mito i korupciju na svim nivoima.
Mora se konstatovati da degradacija `ivotne sredine nezakonitom izgra-
dwom jo{ uvijek traje. Posebno je konfliktna situacija u kojoj na{a teritorija pos-
taje prepoznatqiva po enormnom broju: pilana, benzinskih stanica, betonara, au-
topraonica i drugih gra|evina neuskla|enih u prostoru. O~igledno je da pro-
ces gra|ewa izmi~e dr`avnoj kontroli. Postavqa se pitawe da li smo svjesni
koliko su tim nesmotrenim aktivnostima u prostoru ugro`ena ~ovjekova sredina i
egzistencija stanovni{tva. Uo~eno stawe zahtijeva radikalan zaokret. Privat-
ni kapital je pozitivan pokreta~ i stimulans razvoja, ali je u ovim slu~ajevima iskoris-
tio povoqan trenutak tranzicije u dru{tvu, pobijedio javni interes, u po-
jedinim slu~ajevima na sopstvenu korist. Novonastala situacija zahtijeva zajed-
ni~ko rje{avawe, partnerski i kompromisno. Neuki graditeqi (preambicioznih zdawa)
mo`da trenutno nisu svjesni da svo|ewem u zakonske okvire (profesionalna djelatnost u
uslovima tr`i{ta i konkurencije) ne}e biti u mogu}nosti da ostvare odr`ivo funkcioni-
sawe sopstvenih djelatnosti u izgra|enim gra|evinama, te im treba ukazati na mogu-
}e posqedice (nesmotrenih) intervencija u prostoru. Ustavna je obaveza doves-

195
ti u ravnopravnu situaciju sve korisnike u prostoru. Tr`i{ni uslovi privre|ivawa, sti-
mulisawe pozitivnih zakonskih propisa zahtijevaju da im ponudimo nove prihvatqive ob-
rasce modifikacije, korak po korak, ka zadatom ciqu, uz mogu}e alternative i stimulans.
Promjena djelatnosti je mogu}a ciqana aktivnost za preventivno rje{avawe konfli-
kata u prostoru, koja postoje}im zdawima omogu}uje bezbolan prelazak na sa-
moodr`ivu i ekolo{ki prihvatqivu opciju. Pojedina~ni, rasuti zaga|iva~i na
specifi~nim, ekolo{ki osjetqivim prostorima - uz vodotoke, izvori{ta vode, parkove
prirode, proizvode nesagledive posqedice u prostoru, koje se trenutno ne evidentiraju,
ne prate se wihovi uticaji i posqedice.
Analiza stawa pokazuje da je neophodno uraditi detaqan snimak stawa nezakonite iz-
gradwe (utvrditi pojavne oblike i modalitete), propustiti ih kroz filter pravila struke,
da bismo utvrdili jasne smjernice i mjere (pravila za uklapawe u ekolo{ke prin-
cipe, ali i o~uvawe prirodne, stvorene, ali i duhovne sredine). Sagledavawem samo malog
dijela uzroka i posqedica nezakonite izgradwe name}e se hitna potreba za dono{ewem:
J efikasnih mjera i aktivnosti na izradi strategije rje{avawa ovog
izuzetno kompleksnog problema nezakonite izgradwe, koja predstavqa
dru{tveno negativnu pojavu, izaziva veliku materijalnu {tetu, koju trpe pojedinac,
porodica i dru{tvo u cjelini; u weno zaustavqawe moraju se ukqu~iti sve struktu-
re, sa hitnim mjerama na sanaciji postoje}eg stawa, kako bi se pravovremeno izbjeg-
li ozbiqni dru{tveni, socijalni, ekonomski i drugi problemi koje ona izaziva (hit-
no se mora snimiti stawe, uraditi analiza i izraditi smjernice sa prijedlozima za
rje{avawe, uz jasna opredjeqewa i kriterijume za neophodne uslove u ciqu kompro-
misnih i pravi~nih rje{ewa);
J jasnog dru{tvenog opredjeqewa da bespravne gradwe ne smije biti; za-
konska re{ewa moraju biti u pravcu ru{ewa nezakonito izgra|enih gra|evina (a ne
za legalizaciju, kao {to je to bio prijedlog u SRJ), mora se pokazati jasan stav
dru{tva za destimulaciju negativne dru{tvene pojave, a radikalne primjere
zloupotrebe u za{ti}enim zonama treba odmah ukloniti (Beograd i Zag-
reb pristupili su ru{ewu nezakonito izgra|enih gra|evina u za{ti}enim zonama);
J politi~ko-pravnih rje{ewa na suzbijawu, a potom i spre~avawu bespravnog gra-
|ewa, {to zahtijeva dono{ewe Strategije o rje{avawu nezakonito izgra|e-
nih gra|evina.

196
3.4.1. Majdani - `ive rane Lijev~a poqa

Mnoge porodi~ne ku}e napravqene su od cigle, betona, drva i stakla, a neke su napravqene jo{
i od ma{te. O wima je rije~. (Ple{tina)

Mnogobrojna pozajmi{ta {qunka (majdani) za izgradwu kapitalnih gra|evina u Lijev~u


poqu, kao {to su sviwogojska i govedarska farma, aerodrom, modernizacija i izgradwa
puteva itd., poslije izgradwe tih gra|evina ostala su nezbrinuta. Velike depresije, koje su
prvobitno zami{qene da se koriste kao vi{enamjenske vodene akumulacije za rekreaciju
i privredne djelatnosti, napu{tene su i pretvorene u odlagali{ta raznovrsnog otpada.
Nebriga o tim mjestima, koja se prihrawuju povr{inskim i podzemnim vodama, u procesu
intenzivne obrade poqoprivrednih povr{ina Lijev~a poqa, rezultirala je kori{}ewem
vode iz ovih akumulacija za prskawe usjeva. Hemikalije iz sredstava za prskawe, koje su se
ispirawem cisterni vrlo brzo {irila u akumulacijama, zagadile su vode i uni{tile `ivi
svijet. Napu{tene depresije danas su devastirana, nesvrsishodna, nekorisna, zaga|ena
mjesta, koja povremeno presu{uju i iz kojih se {ire neprijatni mirisi (usqed izumirawa
flore i faune). Postale su plodno tlo za deponovawe raznovrsnog otpada okolnih na-
seqa. Postoji opravdana sumwa da su zaga|ene vode procje|ivawem do{le u kontak sa pod-
zemnom akumulacijom pitke vode, jer je nosivi sloj vodonepropusnog tla eksploatacijom
{qunka i pijeska u wima probijen. Pitawe je trenutka kada }e vode kroz vodopropusne slo-
jeve sti}i u podzemni bazen pitke vode.
Eksploatacija pijeska i {qunka postala je unosan posao na prostoru plodne povr{ine
Lijev~a poqa, te se brzo {irila i gutala obradive povr{ine. U principu, to se de{ava-
lo u blizini saobra}ajnica i naseqenih mjesta (Lakta{i, Kukuqe...). Nekontrolisana ek-
sploatacija de{avala se i u koritima rijeka i priobaqu, te su se uo~eni problemi dodat-
no multiplicirali. Iscrpiv{i sirovine, nesmotreni investitori za sobom ostavqaju pus-
to{. Ta osjetqiva mjesta, sa kojih je crpqen materijal za nove gra|evine, postala su kon-
fliktna mjesta velike degradacije prostora i ~ovjekove sredine. Napravqena ekolo{ka
{teta i potencijalni izvor zaraze prozvani su od strane grupe stru~waka `ive rane Li-
jev~a poqa. Sa dana{we distance te{ko je sagledati posqedice ovih nesmotrenih aktiv-
nosti u prostoru. Velika opasnost prijeti od oborinskih voda, koje spirawem povr{inskih
slojeva sa oranica saobra}ajnih povr{ina zaga|ene ~estice spiraju u ove bazene, odakle

197
198
im se pru`a mogu}nost da prodru u akvifer pitke vode.
Posqedice bi bile neprocjewive, ali i te{ko otklonive.
Stanovni{tvo je koncentrisano i limitirano da se snab-
dijeva pitkom vodom iz ovog podzemnog bazena. Wegovo
~i{}ewe bilo bi vrlo skup, dugotrajan i neizvjestan pro-
ces, ~ime bismo doveli u pitawe egzistenciju stanovni{-
tva na ovoj teritoriji. Zato je neophodno da odmah, svako
unutar svojih nadle`nosti preduzme radikalne mjere da se
ove nehumane aktivnosti hitno zaustave. Istovremeno, sva
devastirana mjesta moraju se hitno o~istiti, te treba os-
misliti wihovo svrsishodno kori{}ewe.
Evidentirawe tih mjesta na preglednoj karti predstavqa
apel autora da se odmah pristupi eliminaciji ovih opasnih
zaga|iva~a. Izgradwa novih kapaciteta, poput autoputa
Bawaluka-Gradi{ka, trebalo bi da izvu~e pouku, te da se
planskom intervencijom osmisli regulacija vodotoka i
Majdani, naseqe Trn svrsishodno kori{}ewe velikih koli~ina materijala za
wegovu izradu ({to trenutno nije slu~aj u zapo~etoj aktiv-
nosti).

3.4.2. Otpad

Gra|evina se obra}a kao dinami~ki sistem u okviru kojeg


postoji konstanta, kompjuterski posredovana interakcija izme|u
korisnika, okru`ewa i gra|evine same. (Opy)

Priroda ne zna za otpad, jer sve {to napusti jedan


prirodni ciklus, ulazi u drugi. Ciqani ekonomski razvoj
dru{tvenog sistema na ra~un prirodnog proizveo je eko-
lo{ku krizu. Dru{tveni sistem na ovoj teritoriji konti-
nuirano se razvijao i bogatio prekomjernim iskori{}a-
vawem resursa prirode, prirodu je istovremeno zatr-
Jedna od brojnih {qunkara na Vrbasu

199
pavao materijama preostalim u procesu prerade prirodnog dobra - otpadom. Taj, nuspro-
dukt iskori{}enog prirodnog resursa predstavqa jedan od prioritetnih problema
za{tite `ivotne sredine. BiH znatno zaostaje za razvijenim zemqama u tretmanu i up-
ravqawu otpadom, kao i ve}ina zemaqa u tranziciji.
Problem otpada je naslije|en jer nije dobro tretiran ni u biv{oj Jugoslaviji. Ratna
razarawa samo su dodatno pogor{ala situaciju u pogledu otpada. Zvani~na odlagali{ta
komunalnog otpada (op{tinska i gradska) ne ispuwavaju uslove sanitarnih deponi-
ja. Otpad se ne razdvaja, ve} se zajedno odla`e na neure|ene komunalne deponije. Tako po-
mije{an otpad dostupan je `ivotiwama i qudima.199 Nepoznat je broj divqih odla-
gali{ta otpada. Postoji bezbroj lokalnih odlagali{ta sme}a, o kojima niko ne vodi ra-
~una. Kontinuirano se otpad odla`e u vodotoke, kamenolome, depresije, povr{inske kopo-
ve, majdane, koji su postali idealna mjesta za wegovo odlagawe.
Dosada{wa politika o upravqawu resursima, energijom, nije bila stimulativna za
prikupqawe sekundarnih sirovina, odnosno za kori{}ewe korisnog iz otpada (u vidu selek-
tovawa i reciklirawa). Dr`ava i proizvo|a~i otpada nisu imali strategiju rje{avawa
problema otpada. Posqedica je te{ka situacija zbriwavawa otpada, koji biqe`i konstan-
tan rast. Pored svakodnevnog ~vrstog otpada iz doma}instva i industrije, tokom rata poja-
vile su se i velike koli~ine drugih vrsta otpada od: poru{enih gra|evina, ambala`e, sta-
rih i zapaqenih automobila, nekontrolisane prerade drveta, metala, lijekova, mina i dru-
gih eksplozivnih sredstva (eksplodiranih i neeskplodiranih). Na ovim prostorima danas
nije zanemarqivo prisustvo velikog broja vojnika sa raznim transportnim sredstvima i
oru|ima. Pove}ao se priliv seoskog stanovni{tva u gradove. To je dodatno uslo`ilo prob-
lem skupqawa, odlagawa i zbriwavawa komunalnog otpada. Infrastrukturni sistemi i dru-
ge zajedni~ke funkcije znatno su ote`ani i preoptere}eni. Treba vi{e poraditi i na raz-
voju svijesti gra|ana, koja mora pratiti razvoj grada. Ne smijemo bje`ati od primjene res-
triktivnih mjera prema neodgovornima. Neselektivan pristup otpadu i istaknuti tehni~ki
problemi nisu dali o~ekivane rezultate, ali ni pozitivne pomake u ovoj oblasti. Da bismo
postoje}e stawe (inventurom problema upravqawa otpadom) unaprijedili, neophodno je:
- izvr{iti detaqan snimak stawa,
- opredijeliti se za sanaciju, korak po korak, prioritetno, na ekolo{ki osjetqivim
prostorima, potencirati razvoj koji }e voditi ra~una o smawewu i pravilnom
zbriwavawu otpada, razdvajawem, sortirawem, selektovawem otpada na mjestu nas-
tanka, po vrstama,
- usmjeriti rad odgovaraju}ih nau~nih i stru~nih institucija u pravcu uvo|ewa i po{-
tovawa principa i standarda EU i tretmana otpada,

199 Po Direktivama FV!:2079:0FFD, ovako nerazdvojen otpad tretira se kao opasan otpad.

200
- privredu, proizvodwu, graditeqstvo, potro{wu itd. dovesti u situaciju da funkcio-
ni{u na principima spre~avawa nastanka otpada,
- sagledati mogu}nost kori{}ewa korisnog iz otpada, uz motiv smawewa koli~ine ot-
pada,
- zalagati se za prioritetnu prevenciju i minimalizovawe otpada uvo|ewem savreme-
ne tehnologije i proizvodwe, te uskladiti sve druge qudske aktivnosti u prostoru,
- stvoriti zakonske preduslove200 za rje{avawe problematike otpada (uspostaviti
efikasan sistem upravqawa otpadom, uz adekvatno finansirawe, obrazovawe i in-
formisawe javnosti, formirati berze otpada).
Strategija upravqawa ~vrstim otpadom je revidovana i usvojena na entitetskim vlada-
ma.201 Osnovni nedostatak Strategije je precijewena polazna osnova (bez pravih pokaza-
taqa). Nisu postojali mjerqivi podaci o vrstama i koli~inama otpada koji je odlagan, {to
je direktno uticalo na planerske parametre u Strategiji. Predlo`en Operativni plan ak-
tivnosti, sa slijedom po~etnih koraka, utvr|en revizijom, nije za`ivio. Strategija je usag-
lasila zajedni~ko opredjeqewe locirawa sanitarnih regionalnih deponi-
ja, u skladu sa evropskim kriterijumima isplativosti.
Regionalni princip saradwe vi{e op{tina rezultirao je utvr|ivawem {esnaest sani-
tarnih deponija za cijelu teritoriju BiH, i to deset u Federaciji BiH, a {est u Republici
Srpskoj.202 Regionalna deponija Bawaluka sa susjednim op{tinama dobar je primjer prak-
ti~ne primjene Strategije i sanacije postoje}e deponije komunalnog otpada u Rami}ima.203
Izdate su tri kwige /grupe autora/ o komunalnom, bolni~kom i opasnom otpadu204, kao i
Priru~nik o integralnom upravqawu infrastrukturnim vodovima205. U BiH nije zakonski
rije{eno odlagawe industrijskog i opasnog otpada. Potpisnici smo Bazelske konvencije,
koja se treba primjewivati. Ambala`a proizvoda mora adekvatno opteretiti proizvod sa
potrebom wenog kvalitetnog zbriwavawa u prostoru. Treba utvrditi obavezu proizvo|a-
~a da u cijenu ko{tawa proizvoda ukqu~e zbriwavawe i recikla`u cijelog proizvoda po
islu`ewu. Iluzorno je o~ekivati brzo dostizawe standarda EU u ovoj oblasti, jer to zah-
tijeva enormno visoka ulagawa.206 Da bismo izgradili i uspostavili funkcionalan sistem
upravqawa otpadom, treba krenuti hitno sa prvim koracima, smawewem koli~ine odlo`e-
nog otpada, wegovog volumena, uz primjenu ekonomskih mjera. Na otpad treba da gledamo
kao na resurs (koristan nusproizvod koji se mo`e reciklirati). [tede}i prirodni resu-
rs, smawuju}i tro{kove proizvodwe i ekolo{ke {tete, treba pove}ati materijalnu i ener-

200 Zakon o upravqawu otpadom, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 53/02.
201 Strategija upravqawa ~vrstim otpadom, CjI!Tpmje!Nfobhnfou!Tusbufhz-!qspkflu!FV!QIBSF, koji je uradio BFB!Ufdiopmphz!Fowjsponfou-!Dvmibn-!Bcjohepo-
Pygpsetijsf-! VL u saradwi sa doma}im partnerima, revidovan i usvojen na 80 sjednici Vlade Republike Srpske odr`ane 22, 23, 27, 28, 29,
30.05.2003. godine.
202 Vidi kartu iz Prijedloga dovr{ewa prostornog plana Republike Srpske do 2015.
203 Projekat koji je prihvatila Narodna skup{tina Republike Srpske svojom Odlukom o prihvatawu zadu`ewa po projektu upravqawa ~vrstim otpadom
)Tpmje!Xbtuf!Nfohfnfou!Qspkfdu.XC!JEB!47831!CB* od Svjetske banke-Me|unarodne asocijacije za razvoj )XC!JEB*, Sl. glasniku RS, broj 47/02.
204 Za vi{e upoznavawa o problematici, toplo preporu~ujem kwige Upravqawe opasnim otpadom, autori: Borislav Jak{i}, Marina Ili}, izdava~: Ur-
banisti~ki zavod Republike Srpske, 2001. godine, Upravqawe medicinskim otpadom, autori: Borislav Jak{i}, Marina Ili}, Milorad Balaban, iz-
dava~: Urbanisti~ki zavod Republike Srpske, 2001. godine, Upravqawe ~vrstim otpadom, autor: Marina Ili}, izdava~: Urbanisti~ki zavod Repub-
like Srpske, 2001. godine.
205 Priru~nik, Dpef!pg!Qsbdujdf, Odr`ivost gradskih sistema `ivotne sredine, izdava~: Urbanisti~ki zavod Republike Srpske, 2002.
206 Vidi vi{e, Upravqawe otpadom, OFBQ, marta 2003. godine, str. 65 - 72.
201
getsku upotrebu otpada. Poseban problem predstavqa nekontrolisano procje|ivawe iz od-
lagali{ta ~vrstog otpada. Te~ni otpad iz doma}instva i industrije nije adekvatno rije{en,
a wime se lako mogu zagaditi bazeni pitke vode te ugroziti `ivot i zdravqe qudi.

3.4.3. Pogoni za preradu drveta

Vukov gaj - Nestao je u privatnim pilanama dok je Skup{tina razvla~ila diskusiju Zakona o za{-
titi {uma.207

Stradawa {umskog eko-sistema tokom rata su zna~ajna. Odlu~uju}e oru`ane borbe vo-
|ene su unutar {umskog kompleksa (jednog od najve}ih prirodnih bogatstava), ali ne samo
na linijama fronta nego i po dubini.
Indirektnim putem na~iwena im je ogromna {teta. [uma je nekontrolisano sje~ena
(gradovi i naseqa ostali su bez struje pa se grijalo i kuvalo drvetom), a prodaja rezane
gra|e postala je unosan posao).
Brojni pogoni za preradu drveta izgra|eni su {irom istra`ivane teritorije. Naj~e{-
}e su locirani u podru~jima bogatim {umom (netaknutom prirodnom okru`ewu, uz vodotok),
nanose}i neprocjewivu {tetu `ivotnoj sredini.
Vlada Republike Srpske, u ciqu poboq{awa stawa u oblasti drvne industrije, zadu`i-
la je inspekcijske organe da izvr{e kontrolu svih gra|evina za mehani~ku preradu drveta.
Kontrolom republi~ke urbanisti~ko-gra|evinske inspekcije evidentirani su pogoni za me-
hani~ku preradu drveta u Republici, kako slijedi.
Izvje{taj gra|evinsko-urbanisti~ke inspekcije zakqu~no sa majem 2001. godine, konsta-
tovao je postojawe 631 gra|evine iz ove oblasti. Porazan je podatak da je svega 167 gra-
|evina imalo upotrebnu dozvolu, 320 ih je posjedovalo urbanisti~ku saglasnost, dok je
odobrewe za gra|ewe imalo 277 gra|evina. Pogoni za mehani~ku preradu drveta bili su
raspore|eni u 53 op{tine, a 32 op{tine imaju ispod 10 ovih gra|evina, dok je u 21 op-
{tini koncentrisano 10 i vi{e gra|evina, {to ~ini 496 ili 79%. Najvi{e ih je u Sokocu
- 76, [ipovu 55, Palama 48, Mrkowi} Gradu 28, Bijeqini 21, Kotor Varo{u 20, a u Bawa-
luci, Gradi{ci i Drini}u po 19. Iz pregleda je jasno vidqivo da je u 8 op{tina koncen-
trisano 370 ili 57% od ukupnog broja ovih gra|evina. Sagledamo li prirodno bogatstvo
ovih prostora {umom, sve je jasno.

207 Slobodan Jankovi}, Ko~i}eve li~nosti svuda oko nas, 38. Ko~i}ev zbor, 2003.

202
Nije zanemarqivo {to su druge inspekcije /{umarstva, rada, tr`i{na/ evidentirale
oko 900 pogona za mehani~ku preradu drveta na terenu, od kojih je oko 200 imalo mo-
bilna postrojewa, koja se po Zakonu o ure|ewu prostora ne smatraju trajnom gra|evinom
(ali su prava opasnost za {umski kompleks, sa malom mogu}no{}u kontrole). Uo~ena raz-
lika od oko 70 pogona odnosila se na pogone koji su tada bili van funkcije.
Stawe na terenu bilo je alarmantno (jer je svega 26% pogona imalo potrebnu dokumen-
taciju propisanu Zakonom o ure|ewu prostora, evidentna je nezakonita izgradwa, a samim
tim, i sve prate}e negativne pojave).
Uslijedila je sinhronizovana akcija urbanisti~ko-gra|evinske, tr`i{ne, {umarske i
inspekcije rada, u ciqu rje{avawa uo~enog problema nezakonitog rada gra|evina i uz ja-
san zadatak da se stawe u oblasti unaprijedi. U ovoj aktivnosti najvi{e se istakla urba-
nisti~ko-gra|evinska inspekcija, iako su su{tinski problemi znatno kompleksniji i oz-
biqniji u drugim sektorima.
Novi izvje{taj urbanisti~ko-gra|evinske inspekcije Vladi RS prezentovan je oktobra
2001. godine. Ponovnim pregledom konstatovano je ukupno 629 pogona. Odobrewe za upot-
rebu posjedovalo je 249 ili 40%, urbanisti~ku saglasnost 397 ili 63%, odobrewe za gra-
|ewe 332 ili 53% gra|evina. Pilane su tada bile raspore|ene u 52 op{tine, od kojih 31
op{tina ima ispod 10 gra|evina za preradu drveta, dok je u 21 op{tini koncentrisano 10
i vi{e gra|evina, {to ukupno iznosi 487 ili 77%. Najvi{e ih je u Sokocu - 74, na Pala-
ma 48, u [ipovu 46, u Mrkowi} Gradu 26, u Bijeqini 24, u ^elincu, Kotor Varo{i i Bawa-
luci po 21, u Lakta{ima i Gradi{ci po 20, a u Drini}u 19. U 11 op{tina je koncentrisa-
no 340 ili 54% od ukupnog broja pogona.
Uporedna analiza izvje{taja (za svega pet mjeseci) zajedni~kog rada i sinhronizovanih
aktivnosti inspekcija znatno je popravila stawe u oblasti, jer su pribavqene 73 urbanis-
ti~ke saglasnosti, 55 odobrewa za gra|ewe i 82 upotrebne dozvole. Stawem u oblasti ne
mo`emo i ne smijemo biti zadovoqni.
Odnos investitora (vlasnika) ovih gra|evina prema ovom problemu izuzetno je nema-
ran i neodgovoran. To se ne smije tolerisati. Iz izvje{taja je saglediva nemo} op{tinskih
i gradskih inspekcijskih organa na zaustavqawu nezakonitih aktivnosti u prostoru, ali i
nedovoqno izra`ene voqe i `eqe (nedostatak stimulansa) da se sa propustima obra~una-
ju. Vjerovatno s razlogom. [tetne posqedice koje izazivaju pogoni za mehani~ku preradu
drveta, na samovoqno izabranim lokacijama u ekolo{ki osjetqivim prostorima, zahtije-
vaju hitne mjere u ciqu rje{avawa uo~enog stawa.

203
Pogoni u [ipovu- orto-foto snimak ekolo{ko osjetqivog podru~ja

204
Trenutno zapo~ete aktivnosti inspekcijskih organa ponovo su utihnule. Treba ih akti-
virati uz podr{ku Vlade i cjelokupne dru{tvene zajednice, uz osmi{qenu strategiju i u
skladu sa zakonskim propisima. Kontinuiranom edukacijom i zajedni~kom kontrolom in-
spekcijskih organa treba natjerati nezakonite graditeqe da u skladu sa Zakonom o ure|ewu
prostora i skupom Zakona o za{titi `ivotne sredine, Zakona o {umama, Zakona o radu i
radnim odnosima, Zakona o obavqawu privrednih djelatnosti, usklade svoje poslovawe
hitno i prioritetno. Mora se pratiti otklawawe uo~enih nedostataka i zakonski ih san-
kcionisati (zabraniti kori{}ewe izgra|enih gra|evina, podnijeti prijave protiv inves-
titora i preduze|a koja su ih bespravno prikqu~ila na infrastrukturne vodove ili izda-
la odobrewe za rad suprotno zakonskim propisima, dala legalitet suprotno zakonu, od-
nosno ukloniti odmah sve gra|evine koje nemaju mogu}nosti da se zadr`e u skladu sa pros-
tornim kapacitetom, ili ne ispuwavaju zakonom propisane uslove ili tamo gdje vlasnici i
investitori nisu postupili po propisanom postupku Zakona o ure|ewu prostora).
Proces devastacije i danas traje. Stanovnici su nam poslali jasnu poruku (molitvu -
vidi predgovor) da se hitno mora zaustaviti degradacija {umskog eko-kompleksa. Planski
i racionalno treba napraviti inventuru i izraditi strategiju sanacije
u~iwene {tete, a za dobrobit budu}ih generacija. Donijeti zakonske propise, utvrditi
prostorne i ekolo{ke kriterijume za locirawe i eksploataciju pogona za
preradu drveta. Profesor ^omi} isti~e ...pokazateqe ugro`enosti {uma iz pro{losti i
sada{wosti:
J ekolo{ka pustiwa hercegova~kog kr{a u povr{ini oko 722.000 ha
J minirana podru~ja 540.000 ha
J gradacija insekata 1998/99 godine zahvatila je oko 260.000 ha ~etinarskih {uma BiH
J u {umama i {umskim zemqi{tima BiH ima preko hiqadu aktivnih erozivnih podru~ja, sa
kojih se godi{we odnese preko 20 miliona m3 {umskog zemqi{ta
J crvena lista flore i faune
J pretjerana sje~a {uma
J U RS je razdvojeno uzgojno {umarstvo od djelatnosti kori{}ewa {uma
J organizaciono-kadrovska struktura i lo{i ekonomski efekti {umarstva BiH.208

Treba znati da se samo 1% od ukupne povr{ine {uma u BiH {titi u vidu nacionalnih
i regionalnih parkova, rekreacionih i drugih povr{ina (oko 27.000 ha). Name}e se hitna
potreba za odr`ivim upravqawem i gazdovawem {umama. To zahtijeva nov multidiscipli-

208 Ratko ^omi}, Odr`ivost razvoja poqoprivrede i {umarstva BiH, separat za izvje{taj Rio+10 u Johanesburgu, za izvje{-
taj BiH, Sarajevo, 2002. godine.

205
naran pristup. Nivo sje~e {uma hitno se mora svesti na odr`iv. Moraju se ja~ati op{te
korisne funkcije {uma, uz o~uvawe biolo{ke raznolikosti, pro{irewe za{ti}enih zona
na bar 5%. Pa`wa se treba usmjeriti na obnovu degradiranih zemqi{ta, devastiranih
{uma, za{titu {uma i divqa~i kao prioritetne zadatke, ali i uo~eni problem pogona za
mehani~ku preradu drveta staviti pod kontrolu u skladu sa zakonskom regulativom. U izra-
di planskih dokumenata treba potencirati formirawe za{titnih urbanih (grad-
skih {uma), koje bi se izdvojile iz redovnog re`ima gazdovawa, a bile bi u direktnoj
vezi sa potrebama naseqenih mjesta - gradova.

3.4.4. Benzinske stanice

Isto kao {to zakonitost u prirodi ne zna~i sama po sebi kulturu, isto tako konstrukcija jo{
nije umjetnost. (Qfufs!Cfisfot)

Namjera je ukazati na konflikt u prostoru, izazvan izgradwom velikog broja benzin-


skih stanica (~ije su lokacije nedovoqno analizirane, parcijalno rje{avane, neravnom-
jerno i mimo pravila struke raspore|ene {irom istra`ivane teritorije). Prevelika kon-
centracija benzinskih stanica u naseqima, gradovima, uz magistralne, regionalne i lo-
kalne putne pravce rezultat je urbane prakse, koja nije, a trebalo je, poklonila odgovara-
ju}u pa`wu ovom problemu.
Istra`ivawe predla`e alternativna rje{ewa za prevazila`ewe uo~enog saobra}ajnog,
prostorno-urbanisti~kog, ekolo{kog konflikta na istra`ivanim prostorima. Privatni in-
teres je pokreta~ razvoja, sa stimulativnim karakterom poticaja razvoja, ali su se kod iz-
gradwe benzinskih stanica o~igledno sukobili privatni i javni interes. Zbog nespremnos-
ti odgovaraju}ih organa, institucija i slu`bi da pravovremeno interveni{u, privatni in-
teres je nadja~ao javni, ostvariv{i Pirovu pobjedu. Izgradwa brojnih benzinskih stanica
po `eqama vlasnika, mimo stvarnih prostornih mogu}nosti i pravila struke, samo je
~iweni~no stawe na istra`ivanoj teritoriji. Posqedica su: ishitrenih, parcijalnih rje-
{ewa, neizbalansiranog, nasumi~nog, dosta haoti~nog rasporeda ovih gra|evina na tere-
nu. Trenutni raspored benzinskih stanica u saobra}ajnom i urbanisti~kom smislu u dosta
slu~ajeva predstavqa problem - konflikt u prostoru. To zahtijeva kompleksno sagledavawe

206
i analizu problema sa svih aspekata (sli~an prob-
lem postoji u Srbiji i Crnoj Gori; mo`da u ne{to
mawem obimu, imaju}i u vidu broj gra|evina i veli-
~inu teritorije). Osim teoretskog napretka,209 prak-
ti~nih pomaka na rje{ewu uo~enog konflikta nema na
terenu.
U posqednoj deceniji YY vijeka enormno je poja~an
interes za izgradwu benzinskih stanica na ovim
prostorima. Izvr{en je veliki pritisak na op{tin-
ske organe, vjerovatno kao splet vi{e raznih okol-
nosti u dru{tvu. Kadrovski i institucionalno uspore-
na op{tinska administracija nije se mogla brzo pres-
trukturirati i pravilno odgovoriti na potrebe, ve}
je popustila pod pritiskom izdaju}i odobrewa za gra-
|ewe po zahtjevu (potrebi), a ne u skladu sa planom
(mogu}nosti, kapaciteti).
Krajem 1991. godine na istra`ivanoj teritori-
ji imali smo 68 izgra|enih benzinskih sta-
nica, raspore|enih u 42 op{tine. Wihov broj
je ve} 1999. godine, za svega osam godina, enormno
porastao na 272 gra|evine210, tj. uve}ao se
300%. Inovirani izvje{taj urbanisti~ko-gra-
|evinske inspekcije211 iz marta 2003. godine na
istra`ivanom prostoru evidentirao je 346
benzinskih stanica, od kojih je izgra|eno 327,
dok se u izgradwi nalazilo jo{ 19 gra|evina. Za
protekle tri i po godine broj benzinskih stanica na
ovim prostorima uve}an je za 74 gra|evine. To nam
daje poruku da je interes za izgradwu jo{ jak, te se
vr{i pritisak za dobivawe povoqnih lokacija.
Analizom trenutnog rasporeda benzinskih stani-
ca po op{tinama dolazimo do podatka da su one lo-

209 Vidi vi{e Radomir Malobabi}, Prostorno-urbanisti~ki uslovi za lokaciju benzinskih stanica, Zbornik radova sa simpoziju-
ma Strategija razvoja gradova i saobra}aj, Tesli}, 2001. godine, str. 215-220, kao i drugi radovi autora na ovu temu.
210 Podatak preuzet iz izvje{taja glavnog urbanisti~ko-gra|evinskog inspektora Radomira Obradovi}a Vladi Republike Srpske.
211 Podatak preuzet iz izvje{taja urbanisti~ko-gra|evinske inspekcije Vladi Republike Srpske.

207
cirane u 56 op{tina Republike Srpske. Najve}a koncentracija je u Bijeqini - 45, Bawa-
luci 30, Lakta{ima 28, Srpskom Sarajevu 24, Prijedoru 19, Gradi{ci 17, Prwavoru 16.
U sedam op{tina locirano je 179 benzinskih stanica, ili 52% od ukupnog broja. To je do-
voqan signal za hitnu intervenciju. Letimi~nim pregledom stawa planer sti~e utisak da
su ove gra|evine locirane bez jedinstvenih i jasnih kriterijuma. Nije se vodilo dovoqno
pa`we o uslovima za normalno funkcionisawe, ~esto mimo stvarnih potreba, prostornih
kapaciteta i saobra}ajnih mogu}nosti. Analiza stawa i uzroka koji su proizveli slo`eno
i konfliktno stawe u prostoru zahtijeva prijedloge novih zakonskih okvira i rje{ewa, ko-
jima treba eliminisati neke od uo~enih uzroka. Uo~qiv je nedostatak sprovedbene zakon-
ske regulative wenoj nepreciznosti, nesinhronizovanosti u nadle`nostima, nedostatak je-
dinstvenih mjerila, nepokrivenost istra`ivane teritorije sprovedbenom prostorno-plan-
skom dokumentacijom. Uz sve to, prisutna je nedosqednost u odlu~ivawu, bez do-
voqno stru~ne i zakonske valorizacije. Jednom rije~ju, zakonski ambijent za odlu-
~ivawe kod locirawa ovih prate}ih i uslu`nih gra|evina nije bio adekvatan. To je rezul-
tiralo izgradwom benzinskih stanica na mjestima gdje ima i gdje nema stvarnih potreba i
prostornih mogu}nosti. Benzinske stanice na ovim prostorima gra|ene su uglavnom spon-
tano i nekontrolisano. Tim problemom uglavnom su se bavili op{tinski organi, iako je
zakonom regulisana nadle`nost ministarstva za izgradwu tih gra|evina uz magistralne i
regionalne puteve.212 Nedostatak kadrova, stru~ne i zakonske regulative iz oblasti pros-
tornog ure|ewa, nesposobnost sagledavawa svih potreba od cjeline ka detaqu, ve} rje{a-
vawe po zahtjevu, be!ipd, od slu~aja do slu~aja, nije ni moglo proizvesti mnogo boqu si-
tuaciju uz poja~an pritisak i bez anga`ovawa cijele dru{tvene zajednice.
Nedostatak razvojnih i sprovedbenih planskih dokumenata, nespremnost postoje}ih
planskih rje{ewa da cjelovito sagledaju sve potrebe u prostoru, sinhronizuju aktivnosti
svih aktera i donesu jedinstvene kriterijume, opredijelili su resorno ministarstvo da u
Izmjenama i dopunama Zakona o ure|ewu prostora propi{e dono{ewe podzakonskog ak-
ta213 po kojem bi se gradile benzinske stanice na optimalnim i prihvatqivijim mjestima u
prostoru (dok se ne donese odgovaraju}a prostorno-planska dokumentacija na osnovu koje
bi se izdavala odobrewa za gra|ewe). U ciqu prevazila`ewa zate~enog stawa na terenu,
u Zakon o javnim putevima ugra|ena je klauzula po kojoj bi se status: Zate~eno stawe gra-
|evina u za{titnom putnom pojasu se privremeno zadr`ava do privo|ewa trajnoj namjeni
u skladu sa prostorno-planskom dokumentacijom puta.214

212 Vidi ~lan 75. stav dva, ta~ka 8. Zakona o ure|ewu prostora - Pre~i{}en tekst Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj
53/02.
213 Vidi ~lan 154. stav jedan, ta~ka 12. Zakona o ure|ewu prostora-Pre~i{}en tekst Slu`beni glasnik Republike Srpske,
broj 53/02, stvorena je obaveza za izradu Podzakonskog akta o uslovima za izgradwu benzinskih stanica, uz regional-
ne, magistralne i autoputeve, da bi se unaprijedilo stawe u oblasti.
214 Vidi ~lan 49, stav dva, Zakona o javnim putevima, Slu`beni glasnik Republike Srpske, broj 3/04.

208
209
Prioritetna aktivnost je izrada studija, strategija, prostorno-planske dokumentacije,
kako bismo prona{li odgovaraju}i raspored ovih gra|evina u prostoru, omogu}ili im per-
spektivnu budu}nost. Treba im ponuditi prostorno, ekonomski, ekolo{ki, bezbjednosno
prihvatqivu lokaciju, samoodr`ivo mjesto za budu}nost, uskladiti interese svih aktera u
prostoru. Benzinske stanice ne smiju izazivati saobra}ajni konflikt, ugro`avati bezbjed-
nost u~esnika u saobra}aju na istra`ivanoj teritoriji. Iznala`ewe optimalnih repera za
postoje}e i budu}e specifi~ne saobra}ajne gra|evine u putnim pojasevima zna~ilo bi kva-
litetan napredak, dobrobit za sve zainteresovane aktere i u~esnike u saobra}aju. Kao
polazna osnova za rje{avawe uo~enih problema jesu globalni kriterijumi
za lokaciju benzinskih stanica dr Radomira Malobabi}a:
- Kriterijumi koji valorizuju saobra}ajne potrebe za benzinskom stanicom,
- Kriterijumi koji valorizuju op{te urbanisti~ke potrebe i sadr`aje,
- Kriterijumi koji valorizuju kvalitet `ivotne sredine,
- Kriterijumi koji obuhvataju druge faktore i pravila (bezbjednost, vojni asapekt) i dr.215

215 Radomir Malobabi}, Prostorno-urbanisti~ki uslovi za lokaciju benzinskih stanica, Zbornik radova sa simpozijuma
Strategija razvoja gradova i saobra}aj, Tesli}, 2001. godine, str. 215 i daqe.

210
4.0. VRIJEDNOSTI NARODNE ARHITEKTURE

Arhitekti, kipari, slikari, svi mi moramo se vratiti zanatu. Umjetnik je zanatlija vi{eg stu-
pwa, u zanatstvu je praizvor stvarala~kog oblikovawa... )X/!Hspqjvt*.

Osnovni kvaliteti narodnog graditeqstva ogledaju se u `ivotnim uslo-


vima, ekolo{kim dimenzijama: ~istom vazduhu, vodi, tlu; uklapawu u prirodnu sre-
dinu, eliminaciji buke (miran i spokojan `ivot u mawim grupacijama, zaseocima), izboru
zdravog zemqi{ta za gradwu (preventivnim izbjegavawem podzemnih tokova vode ispod ku-
}e, te negativnog zra~ewa), dobrim susjedskim odnosima (nema otu|enosti stanovnika),
stvarawu zajedni~kog, intimnog prostora za porodicu u ku}i uz ogwi{te, kao i vani u ok-
viru isto~nog dvori{ta. Za{tita porodice, kao primarne socijalne grupe, bila je priori-
tet, a harmonija u prostoru imperativ, sa zadatkom izbjegavawa konflikta prirodne i iz-
gra|ene cjeline. Cijena o~uvawa doma}eg mira i harmonije porodi~nog `ivota uslovila je
dislocirawe sobe za goste na odre|enu distancu od ku}e, kod ulaza u zadru`no naseqe.
Dnevne migracije, obavqawe svakodnevnih privrednih aktivnosti, ostvarene su na najkra-
}i mogu}i na~in, kroz ku}u, od isto~nih u pravcu zapadnih vrata. Najsvrsishodnija i efi-
kasna veza povezivawa dva dvori{ta, dvije aktivnosti u prostoru, dala je dodatni zna~aj
ku}i, centralnom reperu unutar zadru`nog stana.
Nabrojani kvaliteti narodnog graditeqstva, o~igledno nisu imali dovoqan uticaj na
razvoj sela danas, te imamo apsurdnu situaciju, gdje se u selu gradi do zagu{enosti,
mimo stvarnih potreba i navika, zaboravqaju se tradicionalne vrijednosti, bri{u
regionalne osobenosti, prohtjevi su ~udni, a potro{a~ki mentalitet tra`i dokaz kroz ve-
li~inu i volumen, sadr`aj ostaje upitan, kida se harmonija u prostoru, napu{ta gradi-
teqska tradicija. Prisutna je hladno}a vje{ta~kih, neprirodno izabranih materijala,
selo se gradi pod uticajem grada. Vikendice, vile, ran~evi, kao i drugi oblici sekundar-
nog stanovawa, uni{tavaju prelijepe krajolike na{ih sela. Intenzivna postrat-
na obnova, uz izgradwe izbjegli~kih naseqa u prigradskim dijelovima, dovodi do napu{-
tawa ku}a i kompletnih doma}instava na selu. Veliki broj naseqa je o{te}en, a
sela nemaju odgovaraju}u infrastrukturu, te su prisutne stalne migracije u pravcu grada,
dok sela naprosto nestaju - izumiru.

211
4.1. Ekolo{ki kvaliteti

...Mi djelujemo u skladu s prirodom...svaki organ u tijelu oblikovan je adekvatno funkciji...pos-


tojawe funkcije otvara put postojawu takvog oblika prostora koji mu odgovara. )Ivhp!Ibsjoh*!

Svijet ne po~iwe i ne zavr{ava arhitekturom, ali je ~iwenica da ima zna~ajno mjesto


u na{oj kulturi i svakodnevici, odnosno zna~ajno uti~e na na{ `ivot. Morali bismo se
zato vratiti izvornim principima (zakonitostima nastajawa), stvarnim
vrijednostima. Ciq je o~uvawe zdravog `ivqewa, privre|ivawa, stanovawa i boravka
u selu, o~uvatwe kvaliteta `ivotne sredine u duhu lokacije mjesta. Integrisawe ku}e u
okru`ewe tra`i i razumijevawe svih relacija zavisnosti i uzro~nosti lokacije. Moraju
se ukqu~iti ekolo{ki standardi kod izbora lokacije (povoqna klima i orijentacija nisu
dovoqne). Treba sagledati blizinu zaga|iva~a, analizirati wihov uticaj, npr: pravci do-
minantnih vjetrova, tok rijeke i sl. Pored analize ~vrsto}e tla na pritisak i nivoa pod-
zemne vode, neophodno je analizirati ukupan uticaj zemqi{ta na zdravqe korisnika, ukqu-
~iti nova ekolo{ka mjerila i dimenzije.
Mo`emo li u~initi korak naprijed, uraditi programe obnove napu{tenih doma}insta-
va u na{im selima, te nas saobra}ajno povezati i infrastrukturno dobro opremiti u za-
jedni~ki sistem policentri~nih naseqa? Potrebna je aktivna podr{ka {iroke dru{tvene
zajednice da bi se uskladio teritorijalni razmje{taj populacije, unaprijedila infras-
truktura, sistemski poboq{ali uslovi privre|ivawa. Treba sadr`ajno osmisliti `ivot u
selima i promi{qenije vr{iti izbor materijala za gradwu. Ku}e, zgrade, zaklone
treba projektovati i graditi prirodnije i prilagodqivije stvarnim potre-
bama i u harmoniji sa prirodom. Tako oblikovane gra|evine bile bi raz-
nolikije, slobodnije, spontanije, ali i qudskije.

212
4.2. Zdravo mjesto `ivqewa

...Ja nastojim projektirati od vawskog ka unutarwem, a isto tako i natrag prema vawskom ...Volim kom-
pleksnost i proturje~ja u arhitekturi ...Arhitekt isto tako odabire koliko i stvara. (Spcfsu!Wfouvsj)

Prvobitna sredina koju je ~ovjek zatekao bila je netaknuta priroda. Preobra`aj pri-
rodne sredine nastaje momentom nastawewa ~ovjeka u woj, izgradwom stani{ta za porodi-
cu. Transformacijom fizi~kog okvira, stana, naseqa, grada... po~iwe urbanizacija pros-
tora. ^ovjek se osloba|a zavisnosti od prirode, pokre}e proces ovladavawa prirodom.
Sociolog Sreten Vukosavqevi} je stan definisao kao ...mesto gde se stalo u kretawu, zas-
talo, pa prema tome i ozna~ava na~in na koji se `ivelo takore}i u pokretu.216 Defini-
cija nas asocira na slovensko stanovni{tvo koje se bavilo sto~arstvom, selilo sa mjesta
na mjesto (nomadi) u potrazi za pa{om, pronalaze}i prihvatqive predjele, gdje su u po~et-
ku gradili privremena - pokretna stani{ta. Pored tih stani{ta, tamo gdje su prirodne po-
godnosti to dozvoqavale, kasnije su gra|ena trajna naseqa (ku}e, zaseoci). Stan anonim-
nog graditeqa bio je izdijeqen u tri dijela:

Navedeni primjeri pokazuju koliko je bitno neposredno okru`ewe i prirodni ambijent u ciqu stvarawa povoqne mikroklime
u gra|evini i oko we

216 S. Vukosavqevi}, Iz planinskog sela - ku}a, 21.2. 1938. Ni u jezi~kim izrazima - onima na primer, izvedenim iz gla-
gola stajati i sedeti - nema ni{ta drugo do neko ukazivzwe na vreme kada se po~elo stajati na jednom mestu. Zna~i, dot-
le nije bilo stalno (stajno). Sem onih koji su op{ti u na{em jeziku, ovde ima i lokalnih izraza. Rekne se, npr: gde sto-
ji{; gde `ivi{?

213
- trajno stani{te u selu; ku}a - stan,
- privremena stani{ta; stan u planini i
- stan u poqu.
Surovi uslovi planine, nemogu}nost trajnog `ivqewa usqed duge i o{tre zime, ~este
poplave u poqima, bili su limitiraju}i uslovi zbog kojih je stalno - trajno stani{te lo-
cirano na mjestu izme|u te dve krajnosti, tamo gdje su uslovi za `ivot qudi bili optimal-
ni. Graditeq je mjesto za ku}u birao na optimalnom rastojawu izme|u privremenih stani{-
ta u poqu i planini, imaju}i u vidu nivo razvoja transportnih sredstava. Izboru lokaci-
je, mjesta za ku}u narodni graditeq posve}uje izuzetnu pa`wu (rukovodi se po tradicional-
nim principima i predawima, odre|uje zdravo i sre}no mjesto). Odlu~uju}u ulogu imaju na-
~in privre|ivawa i prirodni uslovi. Mjesto za ku}u tra`i prvenstveno u zavjetrini, {to
je logi~an izbor zbog o{tre klime. Nastoji da lokacija bude suva, ocjedita, stabilna, dob-
ro osun~ana, da ima ispravan polo`aj sadr`aja u odnosu na insolaciju. Spoznao je prob-
leme uticaja podzemnih tokova vode, opasnost izgradwe na takvom mjestu. Analizira i pra-
vilno tretira blizinu prirodnog izvora vode, bunara. @iva - pitka voda podrazumije-
vala je ve}i stambeni komfor, kvalitetniji `ivot - opstanak. Ipak joj se graditeq ne prib-

Navedeni primjeri pokazuju koliko je bitno neposredno okru`ewe i prirodni ambijent u ciqu stvarawa povoqne mikroklime
u gra|evini i oko we

214
li`uje toliko da bi isparewima, vlagom, ugrozio ~lanove doma}instva, brvna gra|evine
zadru`nog stana. Opredijelio se radije da vodu nosi malo daqe do ku}e, ili reguli{e vo-
dotok ako ima mogu}nosti. Lokacijom ku}e i ostalih gra|evina okomito na izohipse kvali-
tetno je iskoristio prirodni nagib terena. U ku}i denivelaciju pod sobom koristio je za os-
tavu, a kod pojate denivelaciju terena koristio je svrsishodno za ulaz sitne stoke ili kao
ostavu za sijeno, da bi pod vajatom ili ambarom, ponovo visinsku razliku iskoristio za
razne ostave. Graditeq je `ivio sa prirodom, osje}ao je stvarnost `ivota. Ku-
}u je locirao po strani, na zemqi{tu koje se ne obra|uje (neplodno tlo). Izborom mjesta za
ku}u {titio je plodno, ziratno zemqi{te (koje je bilo u oskudici). Sve su gra|evine gra|e-
ne na kontaktu obradivog zemqi{ta sa neplodnim, ali graditeq nikad nije prelazio tu gra-
nicu, tj. ugro`avao plodno tlo. Postignuta je potpuna harmonija izgra|ene gra|evine i pri-
rodnog okru`ewa. Na mjestu lokacije, u okru`ewu, nema tragova gra|ewa i degradacije pri-
rode. Narodni graditeq projektuje, gradi prostor u kojem }e `ivjeti sa porodicom. Izgra-
|eni prostor je rezultat stvarnih potreba i mogu}nosti, odraz lokacije, prirodnih i regio-
nalnih osobenosti. Graditeq organski oblikuje prostor, stvara humanu arhitekturu, po mje-
ri ~oveka. Kod locirawa u prostoru po{tuje pravo na vidik, uva`ava u potpunosti susjeda
i okru`ewe. Kao graditeq i korisnik sopstvene gra|evine istovremeno, nastoji da bude za-
dovoqan rezultatom svog rada, ispo{tuje potrebe, prohtjeve, navike. Dana{wa qudska
stani{ta, koja su dizajnirali urbanisti, planeri, te brojni stru~waci iz
raznih oblasti, vrlo ~esto nisu uspijevala da zadovoqe potrebe i `eqe wi-
hovih stanovnika. Interesi, zahtjevi i `eqe nisu adekvatno izbalansirani u procesu
planirawa, dok je dizajnirawe naseqa izmaklo kontroli. Potrebno je obezbijediti adek-
vatno u~e{}e javnosti, kao skup smi{qenih tehnika, da bismo osigurali kvalitetnija sta-
ni{ta, naseqe koje zadovoqava realne, neophodne potrebe sada{wih, ali i budu}ih stanov-
nika. Koriste}i pozitivne vrijednosti narodnog graditeqa, prevode}i ih u savremene uslo-
ve, po{tuju}i kontinuitet `ivota, regionalne osebenosti, dru{tveno-ekonomski razvoj, os-
tvari}emo zadani ciq, zdrav `ivot cjelokupnog stanovni{tva na istra`i-
vanoj teritoriji.
Zaboravili smo zna~aj izbora lokacije, vrijednost mjesta - hfojvt!mpdj. U Evropi i svije-
tu sve vi{e pa`we posve}uje se zdravom i sre}nom mjestu `ivqewa. Ekolo{ki
principi koje je poznavalo na{e tradicionalno graditeqstvo sada su na cijeni. Stanovni{-
tvo je do{lo do spoznaje o {tetnim uticajima, te ne preza i od alternativnih metoda utvr-
|ivawa negativnog zra~ewa podzemnih voda u ku}i, stanu, na radnom mjestu, kako bi se za{-
titilo od wih.

215
4.2.1. Stambena izgradwa

...zgrada ima oblik koji ispuwava funkciju kao qudski organi koji ispuwavaju svoju `ivotnu fun-
kciju. Organi~enost proizlazi iz funkcije koja diktira oblik. )Ivhp!Ibsjoh*

Uvod

Stan je osnovna qudska potreba, preduslov reprodukcije qudi u na{em klimatu. Stano-
vawe, sa radom, rekreacijom, `ivotnim okru`ewem, bitna je i nezaobilazna funkcija u
planirawu, ure|ewu i kori{}ewu prostora.
Nezaobilazno pitawe u stvarawu vizije je: Za koga pravimo ku}e, kakve su mu potrebe, proh-
tjevi i navike? Ima li tu potrebe za nametawem li~nog stava arhitekte i do koje mjere?
Sopstveni stav arhitekte ponekad je istaknut u vidu potreba za fotografisawem, poka-
zivawem, dokazivawem autorskog rada, ali se ne bi smio odraziti na kvalitet zdravog `i-
vota korisnika stambene jedinice. U stambenom prostoru najdu`e se zadr`avaju mala dje-
ca, u~enici, starije osobe, ~ime on zna~ajno uti~e na formirawe li~nosti svojih
korisnika. Psihi~ki gledano, ~ovjeku ku}a pru`a mir, spokoj, sigurnost, toplinu porodi~-
ne zajednice; omogu}ava bliske me|uqudske odnose, intimu, povla~ewe u izolaciju, zavis-
no od potrebe. Istovremeno, ku}a zadovoqava i odre|ene socijalne funkcije: obavqawe
porodi~nih poslova i obaveza, okupqawa i kontaktirawa unutar ~lanova porodi~ne zajed-
nice, komunikaciju sa ro|acima, prijateqima, poznanicima pru`a neophodne higijenske i
druge raznovrsne potrebe. Stambena jedinica koja nema odgovaraju}i ambijent za norma-
lan `ivot {tetno uti~e na zdravqe svojih korisnika. Stanovnici ~esto bivaju izlo`eni
specifi~nim i nespecifi~nim morbogenim faktorima, koji rezultiraju raznim bolestima
(usqed nedovoqne kvadrature, higijene, neadekvatnog komfora, prisustva vlage, lo{eg
osun~awa i osvjetqewa, prisustva aleregena, slabe zvu~ne izolacije, {to uslovqava nas-
tanak nervoze i pojavu oboqewa kod qudi). Naprijed re~eno ukazuje na to kolika je bitna
uloga stambene jedinice u formirawu zdrave li~nosti.
Profesionalna je obaveza posvetiti odgovaraju}u pa`wu, obezbijediti optimalne us-
love za zdravo stanovawe i eliminisati sve faktore i okolnosti koje stan mogu u~initi
morbogenim.217 Ne smije se zanemariti problematika prirodnog okru`ewa, jer deficit ze-
lenog fonda uz stambenu jedinicu zna~ajno uti~e na kvalitet `ivota (mikroklimu, zaga|e-
nost vazduha, vla`nost unutar zgrade i oko we, prejaku insolaciju i sli~no). Rijetka su na-

217 Vidi vi{e, Kristoferovi} - Ili}, Radovanovi}, Vajagi}, Jefti}, Foli}, Krwetin, Obrkne`ev Komunalna higijena, Pro-
metej, Novi Sad, Drugo dopuweno izdawe, 2003. godine, poglavqe 15, Higijena stanovawa, str. 303 - 327.

216
seqa na istra`ivanoj teritoriji, ali i u {irem ok-
ru`ewu, u kojima je obezbije|en minimum od 20 m2
zelenih povr{ina po jednom stanovniku (Bawaluka je
to imala, a od ve}ih gradova u biv{oj Jugoslaviji,
samo je Qubqana uspjela odoqeti eksploziji {i-
rewa i odr`ala potreban nivo zelenila). Stawe ze-
lenih povr{ina u naseqima je na izuzetno niskom
nivou. Prisutne su negativne tendencije koje se ogle-
daju u poja~anom intenzitetu izgradwe na zelenim
povr{inama unutar urbanih podru~ja, raznim inter-
polacijama, pogu{}avawima, bez prethodnih
analiza kapaciteta `ivotne sredine. Treba
uspostaviti adekvatno pra}ewe kako bismo pravov-
remeno intervenisali na poboq{awu mikroklime i
higijene naseqa. Obaveza svih stanovnika je o~u-
vawe dijelova netaknute prirode u nasequ. U urba-
nim naseqima kao kompenzacija za ba{~u i vrt (ta-
mo gdje ih nema) mo`e biti oplemewavawe biqnim
fondom otvorenih prostora, terasa, balkona, lo|a,
fasada, krovnih terasa i sl. Ograde, kao granice
javnog i privatnog, neophodno je pravilno osmisliti.
Kao mogu}e alternative nude se `ive ograde ili
ograde od prirodnih materijala, koje uz mini-vrt
mogu predstavqati zna~ajan dekorativni i funkcio-
nalni element, stvoriti prijatan kutak prirode uz
na{u stambenu jedinicu, obezbijediti intimniji
prostor sa povoqnijom mikroklimom, od uobi~ajene
prakse poplo~avawa betonom, asfaltom, te otu|ewe
punom visokom ogradom.

Uspje{ne interpolacije B. Stojanovi}a u centru Bawaluke

217
Kratak osvrt na narodno graditeqstvo

...Neolitska sela predstavqaju prvu transformaciju svijeta u funkciji qudskih potreba, a ta


transformacija se nastavqa preko prvih stambenih tipova... )Bmep!Spttj*

U te{kim dru{tveno-ekonomskih uslovima `ivota i rada narodni graditeq je, usqed


op{te neima{tine, zaostalog feudalnog sistema, gradio stambeni prostor skrom-
nih dimenzija i nivoa obrade, kao odraz ukupne situacije u dru{tvu. Funkcionalna
organizacija stanovawa narodnog neimara bila je vrlo zanimqiva. Anali-
zom razmje{taja gra|evina unutar zadru`nog stana, pra}ewem wegovih razvojnih mogu}nos-
ti, fleksibilnosti organizacije, na~ina `ivota mladih, odraslih, starih i o`ewenih ~la-
nova zadruge, mo`e se konstatovati da je graditeq izuzetno kvalitetno, iskreno i istini-
to rje{avao postavqeni mu zadatak, u skladu sa dru{tveno-ekonomskim uslovima, potreba-
ma, zahtjevima i mogu}nostima investitora, te uspio uspostaviti harmoniju prirod-
ne i izgra|ene sredine u prostoru. ^vrsta, logi~na, ponekad i smiona veza sa tlom,
odli~no uklapawe u okru`ewe i prirodu, uz prioritetno, prakti~no i efikasno rje{avawe
funkcionisawa privrednih djelatnosti... dovoqno govore o skladu organizacije i
funkcionalnog rasporeda razli~itih djelatnosti, stanovawa, rada, odmo-
ra. Po{tovawe i uva`avawe uslova lokacije (prirode, susjeda, vidika), govori da su
izabrana mjesta za izgradwu gra|evina prethodno pa`qivo i studiozno
analizirana. Graditeq je ciqano eksperimentisao, stvarao smiona rje{ewa na grani-
cama stabilnosti. Birao je povoqne uslove za mikrolokaciju, sa adekvatnom mikroklimom
za gra|evinu. Obezbje|ivani su zdravi higijenski uslovi za naseqe, uz potpu-
no uva`avawe zate~enog (prirodnog i izgra|enog) ambijenta. Planirana izgra-
dwa podre|uje se vrijednostima uslova mjesta, osun~awu, podzemnim tokovima vode, pri-
rodnim fenomenima; magli, vjetrovima, padavinama, da bi se obezbijedili povoqni
uslovi za zdrav `ivot porodice. Izbor mjesta gradwe vr{en je u skladu sa nepisa-
nim pravilima. Lokacija je izgra|ivana i ure|ivana pa`qivo, skladno, kompromisno. Na-
rodni graditeq je zadru`ni stan shvatio i gradio kao integralni dio prirod-
ne sredine. Na mjestu lokacije i u bli`em okru`ewu nije bilo vidqivih
tragova gra|ewa (nema vje{ta~ke promjene, devastacije ambijenta u prosto-
ru). Organski raspored gra|evina, funkcionalno raspore|enih u skladu sa uslovima lo-

218
kacije, diktiran volumen gra|evina u skladu sa qudskim dimenzijama, uz oblikovawe koje
prati skladne prirodne oblike, osnovni su kriterijumi koji omogu}avaju uslove zdravog
stanovawa, koje narodni graditeq dosqedno po{tuje. Rezultat je zdrava, kompromis-
no izgra|ena ~ovjekova sredina. Unutar zadru`nog stana i oko wega bilo je dovoqno
prostora za igru djece, intimnog prostora za porodicu, mlade, starije, o`ewene, za sve
~lanove mnogobrojne i vi{eslojne zadruge, a u porodici nije bilo otu|ewa. Po{tovan je
doma}i mir, qubomorno ~uvan porodi~ni sklad i harmonija unutar poro-
dice. O`ewenim ~lanovima zadruge omogu}en je adekvatan mir unutar izdvojene, zasebne
gra|evine (zgrade, vajata, kijera, uxere), koja je locirana u isto~nom dvori{tu i orijenti-
sana na ku}u. Stan narodnog graditeqa bio je humana, qudski topla, funkcionalno jasna,
fleksibilna stambena jedinica u kojoj je svaki ~lan zadruge imao odre|eni stepen intim-
nosti unutar zajednice, ali mu je pru`ena prilika za bogat dru{tveni `ivot unutar zadru-
ge. Narodnom graditequ zadru`ni stan obezbje|uje socijalnu funkciju, omogu}ava osnovne
fiziolo{ke potrebe, pru`a zadovoqstvo, psihi~ki mir, daje mogu}nost vi{enamjenskog ko-
ri{}ewa u vidu fleksibilne organizacije, omogu}uje promjene, dogradwe, zavisno od ras-
ta i opadawa porodice. Te`we investitora i graditeqa za ve}im gabaritima, smjelijim
konstruktivnim i funkcionalnim rje{ewima, boqim stambenim komforom, pokreta~ki je
moto razvoja stana, iz pro{losti do dana{wih dana. ^ovjekova potreba za `ivot u zajed-
nici, na okupu, zajedni~kom mjestu, na kojem rje{ava zna~ajna pitawa sopstvene egzisten-
cije, uslovila je razvoj postoje}ih i izgradwu novih naseqa (ruralnih i urbanih). Mik-
roklimatski uslovi u naseqima i kvalitet stambene jedinice danas imaju
presudnu ulogu na zdravqe qudi koji borave u wima.218
Stambene potrebe ne mogu se svesti samo na izgradwu fizi~kog okvira (ku}e, vile, vi-
{eporodi~ne zgrade, stana). Zahtijevaju vi{eslojnu i kompleksnu analizu od {ireg okru-
`ewa, preko mikrorejona, koncepta naseqa i kvaliteta `ivotne sredine u wemu, pa sve do
mikrolokacije pojedina~nih korisnika u nasequ. Treba analizirati sve uslove koji mogu
na bilo koji na~in degradirati ~ovjekovu sredinu, ugroziti kvalitet `ivota stanovnika u
wima. Granice i zone me|usobnih uticaja vrlo su bitne, jer se unutar integralnog sagleda-
vawa cjeline izdvajaju neposredni uticaji sa naseqa na pojedina~ne gra|evine unutar na-
seqa. Ne smijemo ni na trenutak izgubiti iz vida ~iwenicu da grade}i stambene jedinice
~ovjek izgra|uje, sopstvenu sredinu, odre|uje uslove `ivqewa budu}im stanovnicima, iz-
gra|uje sebe.

218 Vidi vi{e: Kristoferovi} - Ili}, Radovanovi}, Vajagi}, Jefti}, Foli}, Krwetin, Obrkne`ev Komunalna higijena, Prome-
tej, Novi Sad, Drugo dopuweno izdawe, 2003. godine, poglavqe 13, Higijena naseqa, str. 285 - 296.

219
Poslije Drugog svjetskog rata, koriste}i savremena tehnolo{ka dostignu}a, izgubili smo
se sa trasiranog puta narodnog graditeqa. Nismo shvatili da ugro`avaju}i uslove prirod-
ne sredine, degradiramo i uslove stanovawa-`ivqewa, da se otpriro|ujemo. Problem
stambene izgradwe socijalisti~kog na~ina privre|ivawa istican je ve} sedamdesetih godi-
na minulog vijeka. Nagomilavawem stanova po kvantitetu izgradwe u ciqu zadovoqewa
socijalne pravde, svakome po stan, potpuno je degradirao pojam kvalitet stana.
Time su ugro`eni osnovni uslovi zdravog stanovawa. Zakonom je iz li~nih dohodaka svih za-
poslenih izdvajan dio sredstava, po automatizmu, za stambenu izgradwu. Omogu}en je kon-
stantan priliv finansijskih sredstava u stambeni fond, odnosno obezbije|en je kontinui-
ran proces izgradwe stanova. Izgra|eni stan se dodjeqivao, dobivao na poklon, a pok-
lonu se, tradicionalno u narodu, ne gleda u zube, pa su gra|evinari i finansijske in-
stitucije SIZ-ovi jedini profitirali od intenzivne i dru{tveno usmjerene stambene izgra-
dwe. Gra|eni su stanovi sumwivih kvaliteta, bez tr`i{ne utakmice (nelojalna konkurenci-
ja), jasne perspektive, efikasne dru{tvene kontrole kvaliteta stana i naseqa. Time je na-
nijeta velika {teta pojedina~nim korisnicima - stanarima, op{tem interesu dru{tva u cje-
lini. Rje{avaju}i krizu nedostatka stanova, slijepo se dr`e}i zacrtanih smjernica, obez-
vrijedili smo osnovne kvalitativne vrijednosti stanovawa, ugrozili zdrav `ivot ~ovjeka u
wima. Danas u centrima urbanih naseqa imamo tehnolo{ki najopremqeniji stambeni fond,

Novoizgra|en Drven
Grad sa ku}om Emira
Kusturice dokaz su har-
monije prirodne i
izgra}ene sredine u
tradicionalnoj ar-
hitekturi.

220
sa vrlo lo{im uslovima ~ovjekove sredine, samim tim nezdra-
vo stanovawe, bez obzira na izrazito visok komfor opremqe-
nosti pojedina~nih stanova.
Ve}inu dana{wih qudskih stani{ta-naseqa dizajnirali su
urbanisti, planeri, brojni stru~waci raznih profila. Vrlo
~esto nisu uspijevali da zadovoqe `eqe i potrebe budu}ih sta-
novnika. Interese, zahtjeve i `eqe nisu adekvatno izbalansi-
rali u procesu planirawa, dizajnirawa naseqa. Trenutna si-
tuacija na ovim prostorima je dosta sli~na onoj od prije pede-
setak godina. Ratnim zbivawima devastiran je stambeni fond,
pove}ane migracije, istaknut deficit stambenog prostora.
Te{ka ekonomska situacija, nizak `ivotni standard stanov-
ni{tva, plodno su tlo za nove mahinacije i spekulacije u pros-
toru, {to se neminovno odra`ava na uslove stanovawa. Osi-
roma{ene dru{tvene grupe prisiqene su da stanuju u improvi-
zovanim gra|evinama, u naseqima koja ne mogu pru`iti osnov-
ne fiziolo{ke, psiholo{ke i sociolo{ke funkcije stanovawa.
@ivot na rubu egzistencije, u apsolutno neprihvatqivim sani-
O~uvana tradicionalna ku}a na Lisini, Mrkowi} Grad. Ovoj se tarno-higijenskim uslovima, odra`ava se na zdravqe tih sta-
ku}i ni danas ne mo`e pri}i autom. novnika i formirawe li~nosti. Nadziru se pozitivni efekti
tr`i{ta, podi`e se standard u planirawu, projektovawu, iz-
gradwi stanova u ve}im naseqima, ali se jo{ ne mijewa radi-
kalno zate~eno stawe, za {ta je potrebna izrada i dono{ewe
strategije u oblasti stanovawa. Uslovi stanovawa direk-
tno se reflektuju na zdravqe ~ovjeka te uzro~no posqedi~no
uti~u na formirawe li~nosti, pona{awe u dru{tvu.
Zato uo~ene propuste treba odmah otklawati, jer izazivaju
posqedice u vidu bunta, otpora, nepovjerewa, a manifestuju se
kroz: nepo{tovawe zakona, nasilno i neprimjereno pona-
{awe, agresivnost prema okru`ewu, prostoru, susjedu, dr`avi.
To su samo neki od razloga zbog kojih hitno treba da interve-
ni{emo. Izra`en ru{ila~ki mentalitet kod dijela stanovnika
u prirodi i ~ovjekovoj sredini, samo je manifestacioni obli-
k iskazivawa nezadovoqstva ambijentom `ivqewa.

221
Komunalna infrastruktura

...u istinskoj arhitekturi ~ak i najmawi detaqi trebali bi imati spiritualno i funkcionalno
zna~ewe i svrhu. (Pugin, YJY vijek)

Nedopustivo dugo traje lo{e stawe u komunalnoj infrastrukturi stambe-


nih naseqa. Zakon o komunalnim djelatnostima,219 na nivou op{tina, ima tradicional-
no lo{u primjenu. Ne osje}a se voqa ni `eqa za popravkom stawa. Gra|ani-stanari su
onemogu}eni da odlu~uju o upravqawu infrastrukturom, tj. da kreativno u~estvuju u sop-
stvenom razvoju naseqa. Sli~na je situacija sa Zakonom o gra|evinskom zemqi{tu,220 koji
zahtijeva hitne izmjene, dopune, dono{ewe podzakonskih akata, ~ime bi se stvorili instru-
menti za wegovu adekvatnu primjenu. Nejasna privatizacija javnih komunalnih preduze}a,
kao i te{ko stawe u vodovodima i preduze}ima za toplifikaciju ukazuju na to da vitalna
`ivotna pitawa u stambenim naseqima imaju kontinuiran, akutan problem funkcioni-
sawa, na {ta se hitno mora adekvatno reagovati. Zakon o komunalnoj policiji221 uvodi ma-
lo optimizma, nudi prakti~ne pomake poja~ane kontrole, ima efikasne pravne mjere za do-
sqednu primjenu komunalnih propisa.

Stanovawe i reforme

...umjetnost po~iwe gdje tehnika zavr{ava... arhitektura je tehnika u lijepoj formi...


)Ifoesjl!Qfusvt!Cfsmbhf*

Da bi zadovoqio potrebe porodice, ~ovjek je gradio skloni{te, zaklon, stan, zgradu,


fizi~ki okvir u kojem provodi zna~ajan dio vremena, formira porodicu. Arhitekturu 19.
vijeka jasno su obiqe`ile javne gra|evine, dok su istaknuti graditeqi u 20. vijeku, od po-
~etka do kraja, preokupaciju u istra`ivawima i kreaciji nalazili u ku}i za stanovawe.
Porodi~na zgrada predstavqala im je izazov, eksperiment, laboratoriju ideja, mjesto
provjere znawa, nenadma{no zanimqivo podru~je istra`ivawa i kreacije. Bila je ona i
mjesto dokazivawa u kojem umjetnik projektuje i organizuje porodi~ni `ivot u cjelini.
Planirawe i projektovawe stambenog prostora prepli}e se sa projekcijom `ivota, pro-
vocira polemi~ke rasprave o reorganizaciji prostora za porodicu u minulom vijeku. Zah-

219 Zakon o komunalnim djelatnostima Sl. glasnik Republike Srpske broj 11/95, ispravke 18/95, izmjene i dopune 51/02.
220 Zakon o gra|evinskom zemqi{tu Sl. glasnik Republike Srpske broj 86/03.
221 Zakon o komunalnalnoj policiji Sl. glasnik Republike Srpske broj 85/95.

222
tijeva puno {iri pristup i rasprave o
stvarawu preduslova i definisawu pra-
vila gra|ewa zdravog stanovawa. Kvalita-
tivna promjena sa unapre|ewem `ivota u stambe-
nom nasequ i mikrolokaciji stambene jedinice su
imperativ. Pomjeraju}i razmi{qawa ka su{tin-
skim aspektima arhitekture, kao okviru `ivota u
stanu, nasequ, gradu.., fizi~kom okviru u kojem se
pobu|uje i diktira impresija, odre|uje ugo|aj i
vizuelni komfor, defini{u vrijednosti prosto-
ra, potrebno je univerzalni jezik arhitekture
pribli`iti studentima.
Burne rasprave o identitetu, kulturi `ivota,
potrebi za dijalogom ku}e i predjela, stvarnim
vrijednostima `ivota, ispunile su brojne stra-
nice stru~ne litetature, ali nedostaju su{tinski
pomaci u praksi.
Razvoj i opstanak civilizacije usko je vezan
za pitawe obrazovawa in`iwera, kao vitalne
poluge visoko{kolskog obrazovawa uop{te, a po-
sebno u obnovi devastiranog prostora, kao {to
je to slu~aj na na{im prostorima. Obrazovawe
in`iwera po Bolowskom modelu je na{a istorij-
ska {ansa da zajedno sa svim zemaqama Evrope
stvorimo jedinstven sistem obrazovawa i istra-
`ivawa. Postavqa se pitawe {ta svaki pojedi-
nac i dru{tvo u cjelini treba da u~ine kako
bi pru`ili pomo} i podr{ku ovom pro-
cesu. Na Arhitektonsko-gra|evinskom fakultetu
u Bawaluci, u okviru oblasti Projektovawa, na
predmetu Stambene zgrade, remodelovawe nasta-
ve u procesu pribli`avawa evropskim standar-
dima od nastavnika, kao moderatora promjena,
Stambeni blok B. Stojanovi}a, pozitivan pomak u stanogradwi Bawaluke
zahtijevalo je preduzimawe odre|enih koraka.

223
Pripremaju}i se za primjenu Bolowskih principa na
novoj generaciji upisanih studenata, koji }e nastavu
na na{em predmetu slu{ati u zimskom semestru
2005/06. godine, zajedni~ki sa studentima zavr{nih
godina, Odsjek arhitektura, osmislili smo i izvr{i-
li odre|ene pripreme.
Postavqen je ciq: spremno do~ekati mlade kolege
i aktivno ih ukqu~iti u proces interaktivne nastave.
Razmi{qawa su i{la u pravcu da studentima pobudi-
mo interes za timski rad, aktivan i partnerski od-
nos u nastavnom procesu, stimuli{u}i ih za ciqana
istra`ivawa u oblasti. Bezrezervna podr{ka stude-
nata u zapo~etom procesu, wihova mladost, entuzija-
zam, bili su pokreta~ka snaga inicirawa procesa
promjena i unapre|ewa u dru{tvu, a `eqa za uspje-
hom i dokazivawem ohrabrila nas je da istrajemo na
zacrtanom putu, bez obzira na brojne pote{ko}e. U
stvari, iskoristili smo pozitivne smjerni-
ce iz Bolowskog procesa da bismo podigli
kvalitet nastavnog procesa na predmetu,
stvaraju}i jedinstven obrazovni profil
stru~waka, osposobqenog da efikasno i
prakti~no primijeni ste~eno znawe iz pro-
cesa obrazovawa u praksi. Nastojimo obrazo-
vati stru~nog, racionalnog, efikasnog in`iwera, ko-
ji posjeduje multidisciplinarno znawe, osposobqe-
nog za timski rad i partnerski odnos. Zapo~eta re-
forma nastavnih planova obezbje|uje mobilnost stu-
denata, nastavnika i istra`iva~a u prevazila`ewu
nekompatibilnosti na{ih obrazovnih sistema sa ev-
ropskim, da bismo dali doprinos u unapre|ewu at-
raktivnosti i konkurentnosti evropskog prostora vi-
sokog obrazovawa. Stimulisawe istra`ivawa stude- Ku}a u Japanu,oblikovawe tema za budu}nost

224
nata na zadatu temu kroz seminarske rado-
ve, javne odbrane, tribine, razgovore i
razmjenu iskustava sa stru~wacima iz
prakse, omogu}i}e nam upoznavawe sa no-
vim stru~nim metodama, standardima, stvo-
riti kvalitetnu podlogu za daqa sistemska
istra`ivawa u oblasti. Kontinuiranom
edukacijom, teoretski ste~eno znawe i is-
kustva iz prakse nastojimo transformisati
u nastavni proces kako bi se studenti adek-
vatno pripremili za prakti~an rad po zav-
r{enom studiju.
Prate}i nove tendencije u stanovawu,
vrednuju}i teoretska razmatrawa, nastoji-
mo objektivizirati vizije rje{ewa za bu-
du}nost. Analizira li se porodica,
kao osnovna dru{tvena grupa, shva-
ti}e se da su tradicionalne {eme
stanovawa bitno izmijewene. Qudski
vijek se produ`ava, nacija stari, zna~ajno
se mijewaju potrebe. Kontakt ~ovjeka i pri-
rode, i pored svih elemenata za{tite, svo-
di se na minimum. U odnosima ~ovjeka sa
~ovjekom dolazi sve vi{e do otu|ewa. Re-
gionalizacija, globalizacija i tehnolo{ki
napredak zna~ajno uti~u na koncept stano-
vawa. Dovoqna je i ova kratka analiza da
otvori mnoga pitawa, pobudi i stimuli{e
kreaciju za nova istra`ivawa. Podizawem
profesionalne odgovornosti, ekolo{ke
svijesti, pravovremenim i adekvatnim
ukqu~ivawem javnosti nastoji se omogu}iti
Ku}a u Japanu,oblikovawe tema za budu}nost
transparentnost i kontrola kvaliteta nas-

225
tavnog procesa u oblasti stanovawa. Pra}ewem savremenih tendencija u stanovawu, ko-
ri{}ewem iskustava i vrijednosti tradicionalne arhitekture, upoznavawem sa bioklimat-
skim planirawem, minimalizmom i samoodr`ivim u stambenoj arhitekturi, stvaramo pod-
logu za konkretne prijedloge i sugestije u procesu dono{ewa standarda (uskla|enih sa EU)
i rje{avawu vitalnih pitawa u istra`ivanoj oblasti. Aktivnosti na predmetu odvijaju se
kontinuirano i postupno, korak po korak, u skladu sa mogu}nostima, pra}ewem stawa prom-
jena na terenu, ukazivawem na primjere dobre prakse, ali i na propuste, stvarawem po-
voqnijih uslova za sadr`ajan i efikasan rad.
@elimo javnost upoznati sa ste~enim iskustvima iz nastavnog procesa i razmijeniti
ih sa svim korisnicima u prostoru, daju}i im priliku da iznesu svoj stav i da interve-
ni{u u procesu, omasove ga i unaprijede. U~e}i se na gre{kama i propustima, nastojimo
preventivno djelovati kako bismo unaprijedili stawe u oblasti. Na ovaj na~in studen-
tima se pru`a mogu}nost da jo{ tokom nastavnog procesa u svoj obrazovni profil ugra-

Enterijer, naseqe povi{enog stambenog komfora sa vizurama na grad, diplomski rad AGF, Vi{ekruna Vuk, juli 2007

226
de model cjelo`ivotnog u~ewa, bez kojeg se ne mo`e ni zamisliti in`iwer arhitektu-
re, koji se mora kontinuirano edukovati. Smatramo da bi formirawe strukovne asoci-
jacije /udru`ewe arhitekata, prostornih planera, gra|evinskih in`iwera.../ po ugledu
na EU, sa ciqem me|usobnog povezivawa, ravnopravnog u~e{}a, podizawa kvaliteta,
po{tovawa stru~nog kodeksa i ravnopravnog u~e{}a na{ih stru~waka na teritoriji Ev-
rope i {irom svijeta - dalo prostora da na{a obrazovna institucija adekvatnije i sad-
r`ajnije sara|uje sa praksom.
Stru~ni savjet i uredni{tvo Magazina za arhitekturu, gradwu i dizajn BiH (AGD),222
podr`ali su na{e aktivnosti i ideju vodiqu te omogu}ili dostup tema {iroj stru~noj jav-
nosti. Prihvatili smo prijedlog i sugestiju glavnog i odgovornog urednika Magazina da za-
jedni~ki organizujemo razgovore o arhitekturi na zadane teme kako bismo kroz razmjenu
iskustava nastavnika, stru~waka iz prakse i studenata do{li do zajedni~-
kih smjernica u koncipirawu zdravog ambijenta stanovawa i `ivqewa na

Perspektivni prikaz, naseqe povi{enog stambenog komfora sa vizurama na grad, diplomski rad AGF, Vi{ekruna Vuk, juli 2007

222 Predmetni nastavnik je u junskom broju 2005. godine Magazina AGD najavio izuzetno zanimqiv serijal obavqenih istra-
`ivawa studenata na predmetu Stambene zgrade Arhitektonsko-gra|evinskog fakulteta u Bawaluci, koji }e biti izlagan
u narednim brojevima.

227
Perspektivni prikaz naseqa Centar, Ivana Bogunovi}, AGF 2006

ovim prostorima. U ime asistenata, saradnika i demonstratora na predmetu, svih stu-


denata bez ~ije pomo}i i neprospavanih no}i ova ideja ne bi ugledala svjetlo dana, zah-
valni smo na podr{ci.
Po~etni rezultati u istra`ivawima studenata vidqivi su i obe}avaju. Od na{ih svr-
{enih studenta o~ekujemo da nastave zapo~eta ista`ivawa, usavr{avawem u okviru magis-
tarskih i doktorskih studija kako bi se aktivno ukqu~ili i pomogli u nastavnom procesu.
Pozivamo stru~nu javnost da svojim primjedbama, sugestijama, kritikama i novim saznawi-
ma daje aktivan doprinos u profilisawu i unapre|ewu procesa reforme kroz partnerski
dijalog i saradwu.

Perspektivni prikaz naseqa Bulevar, Ana I{tvani}, AGF 2006 Situacija

228
Proces stanovawa sa osvrtom na Etapni plan

Zadatak arhitekte se ne sastoji u postavqawu gotovih i perfektnih rje{ewa, ve} u mogu}nosti


da korisniku pru`i uslove za wegovu sopstvenu nadogradwu. )Ifsnbo!Ifsu{cfshfs*

Ustav Republike Srpske i BiH odre|uje da dr`ava stvara mogu}nost da weni dr`avqani
lako obezbijede primjereno stanovawe. Zakonsku regulativu u oblasti stambenih odnosa is-
tra`ivanog perioda karakterisala je pravna praznina.223 Slo`en i obiman posao, sa te-
meqnim opredjeqewima budu}eg razvoja, tek treba izraditi, propisati i usvojiti. Prema
procjeni iz 1996.224 godine, 145.795 stanova ili 28,2% ukupnog stambenog fonda Republi-
ke Srpske je onesposobqeno. O~uvani broj stanova nije bio dovoqan za smje{taj stalnog
(domicilnog) stanovni{tva, a kamoli za smje{taj izbjeglih i raseqenih lica. Globalan de-
ficit stanova za 1/3 stanovni{tva uz neravnomjernu prostornu raspore|enost, nepovoqan
odnos ruralno-urbano, nemogu}nost povezivawa stanovawa i rada, uticao je da problem
stanova u urbanim centrima postane te{ko rje{iv, sa izra`enim deficitom. U ruralnim
prostorima istovremeno se pojavquje vi{ak stambenog prostora, odnosno suficit, ali ne-
ma infrastrukturnih i dru{tveno-ekonomskih preduslova za `ivot i rad, pa samim tim ni
interesa. Reforma u stambenoj oblasti zapo~eta je dono{ewem Zakona o privatizaciji dr-
`avnih stanova225 i Zakonom o fondu stanovawa,226 a nastavqena Zakonom o odr`avawu
stambenih zgrada.227 Trebalo bi da se normativno-pravno okon~a dono{ewem zakona o pri-
vatizaciji poslovnih zgrada, poslovnih prostorija i gara`a.228 Brojni zakoni, sa ~estim iz-
mjenama i dopunama, uz intervencije visokog predstavnika za BiH, Ustavnog suda, sa dono-
{ewem pravilnika, uputstva, izmjenama i dopunama istih, dodatno su uslo`nili probleme u
stambenoj oblasti, oslabili reforme. U stvari, nije bila ura|ena jasna strategija po
pitawu reforme stambene oblasti, a pitawa prihvata, smje{taja, naseqa-

223 Primjewivan je Zakon o stambenim odnosima BiH Sl. list SR BiH, broj 14/84, i Zakon o nadzi|ivawu zgrada i pretvarawu zajedni~kih prostora u
stanove u zgradama u dru{tvenoj svojini, Sl. list SR BiH, broj 32/87, a u skladu sa Zakonom o izmjenama i dopunama Zakona o stambenim odno-
sima Republike Srpske, Sl. glasnik Republike Srpske, broj 19/93 i 22/93. Visoki predstavnik za BiH je svojom odlukom donio Zakon o ukidawu
~lanova u Zakonu o izmjenama i dopunama Zakona o stambenim odnosima, Sl. glasnik Republike Srpske broj 31/99.
224 JNH.Joufsobujpobm!Nfobhfnfou!Hspvq, Sfqvcmjlb!Tsqtlb.Bttfttnfou!pg!Xbs.Epnbhfe!Sftjefoujbm!Cvjmejot, Sarajevo, marta 1997. godine.
225 Zakonom o privatizaciji dr`avnih stanova, Sl. glasnik Republike Srpske broj 11/00, sa Izmjenama i dopunama zakona (Sl. glasnik Republike Sr-
pske broj 18, 35/01, 47/02, 65/03, 3/04), doneseno je Uputstvo o utvr|ivawu otkupne cijene stana i obrascima za primjenu zakona, a koje su ob-
javqene u Sl. glasnik Republike Srpske broj 41/01 sa izmjenama i dopunama (Sl. Glasnik Republike Srpske broj 45/01,19/02, 55/02). Visoki
predstavnik za BiH je svojom Odlukom o daqwim izmjenama i dopunama zakona o privatizaciji dr`avnih stanova Sl. glasnik Republike Srpske
broj 35/01 intervenisao i donio Odluku o privremenom obustavqawu privatizacije stanova, Sl. glasnik Republike Srpske broj 65/00. Ustavni
sud je donio Odluku o neustavnosti odredbi stava 2. ~lana 5. zakona o Privatizaciji dr`avnih stanova, Sl. glasnik Republike Srpske broj 63/01,
na {ta je odreagovano Uputstvom o primjeni ~lana ~lana 28a. Odluke o daqwim izmjenama i dopunama Zakona o privatizaciji dr`avnih stanova,
Sl. glasnik Republike Srpske broj 62/01, Uputstvom o provjeri zakonitosti ugovora o kori{}ewu stanova zakqu~enih i obnovqenih poslje 1.ap-
rila 1992.godine i postupku utvr|ivawa prava na obnovu ugovora o kori{}ewu stana, Sl. glasnik Republike Srpske broj 11/02. Donesena je
Uredba o statusu stanova otkupqenih prije dono{ewa zakona o privatizaciji dr`avnih stanova, Sl. glasnik Republike Srpske broj 86/02.
226 Zakon o fondu stanovawa Republike Srpske, Sl. glasnik Republike Srpske broj 11/00.
227 Zakonom o odr`avawu stambenih zgrada, Sl. glasnik Republike Srpske broj 16/02, sa Izmjenama i dopunama zakona koje su objavqene u Sl. glas-
nik Republike Srpske broj 65/03, donesen je Pravilnik o upisu u registar zajednica eta`nih vlasnika stambenih zgrada Sl. glasnik Republike
Srpske broj 74/03.
228 Zakon o privatizaciji poslovnih zgrada, poslovnih prostorija i gara`a je u vi{e navrata upu}ivan u parlamentarnu proceduru i povla~en.

229
vawa izbjeglih i raseqenih lica nisu adekvatno tretirana. Uo~eni nepovoqan
prostorni razmje{taj stanovawa mogao se osmi{qenom aktivno{}u naseqavawa znatno
popraviti. Nepostojawe strategije u oblasti stanovawa, uz izostanak efikasnih sistemskih
mjera za obnovu ratom uni{tenih i o{te}enih stanova, bez stimulativnih mjera za povrat-
nike, nove stanovnike, nedostatak mjera ekonomske politike, koje bi omogu}ile popravqawe
stawa u oblasti, stvorili su stihijsko, ~esto i neodr`ivo naseqavawe. Sve aktivnosti u
prostoru odvijale su se stihijski, spontano, prema trenutnim uslovima, bez jasnih vizija za
budu}nost. To zahtijeva da se u narednom periodu ovoj problematici posveti izuzetna pa-
`wa; kroz konkretne mjere i aktivnosti mora se nastojati unaprijediti stawe. Na terito-
riji Republike Srpske prije ratnih zbivawa bilo je 499.718 stanova (privatnih 429.781
ili 86%, a dru{tvenih 69.937 ili 14%).229 Prema podacima JNH, o{te}en je 158.571.
stan, te je raspolo`iv broj stanova za stanovawe sveden na 341.147 stanova. Procjene iz
marta 1996. godine govore da je u Republici Srpskoj `ivjelo 1.391.593 stanovnika, sa
prosje~nim doma}instvom 3,4 ~lana, tako da ra~unica govori da je nezbrinuto bilo 231.693
stanovnika ili deficit od 68.145 stanova, odnosno upitni su podaci izneseni u Etap-
nom planu o nezbrinutih 177.000 stanovnika ili 51.990 doma}instava. U periodu od usva-
jawa Etapnog plana do danas desile su se brojne promjene. ^iwenice govore da nije bilo
strate{kog prihvata izbjeglih i raseqenih lica, u vidu planskog naseqavawa sta-
novni{tva, u sli~ne uslove `ivqewa na novim prostorima, a {to je zahtijevalo stvarawe
osnovnih preduslova za adekvatnije uslove `ivqewa u postoje}im naseqima. Izostala je
perspektiva izgradwe stanova na mjestima koja pru`aju adekvatnu mogu}nost `ivota i rada,
tj. planska naseqa koja po{tuju regionalne osobenosti. Uva`avawem na~ina `ivota stanov-
nika, omogu}ili bismo im egzistencijani minimum, dali razvojnu {ansu za budu}nost. Izbjeg-
la i raseqena lica su ipak bila u najve}oj mjeri prepu{tena sama sebi. Do`ivqavali su
krizu adaptacije u promijewenim uslovima naseqa, ali i krizu egzistencije. Kontinuirane
migracije stanovni{tva ka ve}im urbanim naseqima nastavqaju se i danas, dok se sela ra-
seqavaju, devastiraju, prazne, pusto{e. Stvara se dodatni pritisak na gradove i op{tinske
centre, a oni nisu spremni, jer nisu rije{ili ni naslije|ene probleme infrastrukture iz
pro{losti. Zakon o nadzi|ivawu stambenih zgrada i pretvarawu zajedni~kih prostorija u
stanove u zgradama u dru{tvenoj svojini230 je vremenski, prostorno, svojinski, pre`ivio, te
je u postratnoj obnovi bio ko~nica u rje{avawu stambenog pitawa, na ovaj na~in. Umjesto
stvarawa pozitivne klime za rje{avawe vitalnih `ivotno-stambenih pitawa na organizo-

229 Podatak iz Etapnog plana, poglavqe 8. Stanovawe, obrazovawe i zdravstvo, odjeqak 8.1.1 Stambeni fond, str. 93.
230 Zakon o nadzi|ivawu stambenih zgrada i pretvarawu zajedni~kih prostorija u stanove u zgradama u dru{tvenoj svojini, Sl. list SR BiH, broj 32/87.

230
van i jasan na~in, neadekvatan zakonski okvir stvorio je plodno tlo za mahinacije. Veliki
pritisak pojedinaca na op{tinske organe, a u ciqu rje{avawa stambenih pitawa, stvorio
je konflikt interesa. Nejasan zakonski okvir, neprecizan i nepredvidiv postupak, sve
u~esnike nadogradwe iscrpqivao je na perifernim stvarima u postupku, dok su {tetu
trpjeli svi akteri u procesu. Osnovni zadatak budu}ih stanara bazirao se na izna-
la`ewu modela za rje{avawe imovinskih odnosa, uz enormno dug postupak pribavqawa pot-
rebnih saglasnosti i rje{ewa o odobrewu za gra|ewe. Vrlo je malo prostora ostajalo za
druge, bitne, su{tinske stvari, kao {to su: analiza kapaciteta naseqa, infrastrukture,
rje{avawe oblikovawa, kvalitet gra|ewa, me|usobnog sporazumijevawa realizatora gra-
dwe i korisnika; nisu utvr|ena jasna pravila za sve u~esnike u procesu realizacije nadog-
radwe. Neadekvatna zakonska regulativa poslu`ila je kao paravan za samovoqu pojedina-
ca. Suprotstavqeni interesi onih koji su zahtijevali dogradwu, snala`ewe planera, pro-
jektanata, postoje}ih stanara, nadle`nih op{tinskih organa, izvo|a~a radova, nadzornih
organa, razli~iti pristupi u sukobu isprepletenih interesa, bez preciznog za-
konskog okvira, nisu ni mogli dovesti do pravilne arbitra`e, niti do kvalitetnih i
sistemskih rje{ewa, te je izmjena zakonske regulative postala imperativ. Rezul-
tat su brojni konflikti u nadogradwi, koji ~esto prostorno i oblikovno devastiraju
okru`ewe, predstavqaju degradaciju postoje}ih gra|evina, naru{avaju ambijent naseqa.
Svi smo prisiqeni da kao posqedicu tih aktivnosti percipiramo neprimjerene gra-
|evine u prostoru, `ivimo i nosimo se sa wima jo{ niz godina, a o~igledno je sve
moglo jednostavnije i boqe. Trebalo je samo vi{e dobre voqe, sistemskih rje{ewa ka-
ko bi se uspostavio partnerski odnos i dijalog sa svim korisnicima u prostoru, {to
je ujedno poruka za sve budu}e aktivnosti u prostoru. Osnova za sve aktivnosti u
prostoru mora biti plan, koji prethodno usagla{aove stavova korisnika i
spre~ava mogu}e konflikte u prostoru, a istovremeno doprinosi kvalitet-
nom i harmoni~nom ambijentu `ivqewa u naseqima.
Kultura stanovawa je na niskom nivou. Odr`avawe stambenih zgrada tokom rata nije
gotovo ni postojalo. Ovo pitawe jo{ nije efikasno rije{eno, nije za`ivjelo u praksi.
Transformacija svojinskih odnosa privatizacijom stanova, poslovnih zgrada, prostora i
gara`a je izuzetno spora, te o~igledno ne}e dati o~ekivane rezultate. Reforma stam-
bene oblasti nije bila cjelovita, bila je djelimi~na, vo|ena je be!ipd, nedosta-
ju joj jasni strate{ki elementi, kao i mjere politi~ke podr{ke preto~ene u za-

231
konske instrumente, uz op{tedru{tvenu podr{ku za realizaciju strate{kog plana. Os-
je}a se nedostatak jasnih rokova nosioca aktivnosti, nema opisa potreba, mogu}nosti, fi-
nansijskih pokazateqa, ciqeva.., nema jo{ ni realnog snimka stawa stanova na tere-
nu, wihove infrastrukturne opremqenosti, komfora, starosti, kao ni pokazateqa koli-
ko se stanova koristi kao sekundarno stanovawe (procjene govore da je to 10%,
{to zna~i da deficitu treba da dodamo jo{ 34.114 stanova). Postavqa se opravdano pi-
tawe: Koliko imamo izgra|enih i napu{tenih stanova u ruralnim prostori-
ma i {ta uraditi sa wima? Za{to su cijene stanova i daqe tako visoke? O~igledno
je da smo u ovom procesu zaboravili neprofitabilno i socijalno stanovawe.
Politika kreditirawa, finansirawa kao ustavne obaveze dostupnosti stanu, zaboravqe-
na je. Nisu donesena pravila gra|ewa, pa na tr`i{noj utakmici ~esto stradaju neuki kup-
ci. Do{lo je vrijeme da urbane centre oslobodimo enormnog pritiska, da mijewamo poli-
tiku dominantne, neracionalne, raspr{ene izgradwe porodi~nog stanovawa u gradovima.
Moramo zauzeti stav u budu}nosti o odnosu porodi~na-vi{eporodi~na izgradwa, kao i
privatno - dr`avno. Treba se rije{iti nezakonite izgradwe, napraviti plansku disperzi-
ju u naseqavawu, stimulisati policentri~ni razvoj, koji mo`e rije{iti neke od istaknutih
problema, ali tra`i uspostavqawe jasnih planskih smjernica. Opredjeqewa zahtijevaju
dobru polaznu osnovu, a`uran snimak stawa, kako bi se mogle analizirati stvarne potre-
be za stanom u prostoru, sa svim prednostima i manama postoje}ih naseqa. Smjernice za
budu}nost zahtijevaju hitno uspostavqawe i a`urirawe informaciono-dokumentacione os-
nove o prostoru, te weno prilago|avawe evropskoj praksi, kako bismo uspje{no i
pravovremeno omogu}ili pra}ewe i eventualne korekcije postavqenih vizija razvoja.
Da bismo stvorili minimalne uslove za intenzivnu izgradwu stanova, prethodno treba
ispuniti strate{ke ciqeve planskog rasporeda, pripremiti zemqi{ta sa adekvatnom in-
frastrukturom, donijeti adekvatne normative i standarde. Posebno treba voditi
ra~una o svim bitnim uslovima kao {to su: privredni kapaciteti, radna mjesta, saobra}aj-
ne veze, prostor za odmor, rekreaciju, igru djece, insolacija za za{titu budu}ih korisni-
ka-stanovnika; treba da donesemo adekvatne normative i standarde, kojima }e se propisa-
ti i definisati kvalitet stanovawa kao cjeline, uz uva`avawe prirodne i zajedni~ke `i-
votne sredine, sa svim komponentama koje uti~u na cjelovitu funkciju boravka, ~ovjeka u
prostoru. U ciqu pravilnog i ravnomjernog razvoja republike treba hitno
prihvatiti na~elo policentri~nog razvoja naseqa, obnove ruralnih podru~ja, uz

232
stimulaciju razvoja sela, sa boqom infrastrukturnom opremqeno{}u i povezano{}u, kako
bismo zadr`ali qude na vjekovnim ogwi{tima. Treba da stvorimo ravnopravne us-
love `ivota i rada u selu i gradu, tj. omogu}iti `ivot tamo gdje je vijekovi-
ma postojao wegov kontinuitet, gdje postoje povoqni prirodni i privredni
uslovi, gdje ima mogu}nost egzistencije. Osavremewavawem na~ina proizvodwe,
primicawem prera|iva~kih kapaciteta mjestu `ivqewa, treba zadr`ati stanovni{tvo se-
la, ne preseqavati ga u gradove, kao {to je to bio slu~aj do sada. Prostornim ure|ewem ru-
ralnih podru~ja sa jasnim vizijama razvoja stimulisa}e se opstanak. Na{a naseqa moraju
imati mjeru, uva`avati specifi~nosti `ivota, regionalne osobenosti, {to je u praksi do
sada, na`alost, rijetko bio slu~aj. Stanovnicima ruralnih podru~ja treba ponu-
diti kompromis, edukaciju, obrazovawe, povoqna prakti~na rje{ewa `ivo-
ta i rada, projekte, a ne naredbe i prisilu. Osloboditi se treba pritiska izgra-
dwe uz regionalne i magistralne puteve sa direktnim prikqu~cima, kao i raspr{enog, hao-
ti~nog naseqavawa, koje zahtijeva skupu infrastrukturu. Planski grupisana izgradwa, ob-
jediwene infrastrukture sa prate}im potrebama naseqa, upravo omogu}ava efikasno uve-
zivawe sa transportnim koridorima. Nije li Horacije rekao: Od kakve su nam koristi za-
koni, ako nam nedostaju na~ela? Vrijednosti narodnog graditeqstva kod planirawa, pro-
jektovawa, izgradwe ku}e - stana, na ovim prostora nisu primijewena. Podlegli smo olako
stranim uticajima, stilu moderne, obrisali sve regionalne osobenosti podnebqa. Dru{-
tveno usmjereno planirawe je, po dekretu i socijalnoj pravdi, na ra~un kvantiteta, uni{ta-
valo kvalitet stanovawa. Dodamo li tome tragi~na ratna zbivawa, te postratnu obnovu,
stambeni problemi postali su ozbiqna ko~nica harmoni~nog i skladnog razvoja u prostoru
za budu}nost. Teorijske osnove i metodolo{ki postupci planirawa stambenih potreba i
stanovawa zasnivaju se na bazama podataka i sektorskim strukturalnim analizama; stanov-
ni{tva i doma}instava, kao nosilaca stambenih potreba, stana po vrsti, dimenzijama,
vlasni{tvu, infrastrukturnoj opremqenosti, insolaciji, mikroklimi, komforu, uz iskazi-
vawe stambenih potreba, kroz odnos strukture doma}instva i strukture stana, sa dru{tve-
no verifikovanim standardima stana i stanovawa. Za prakti~nu primjenu nedostaju neop-
hodni podaci i informacije. Sve predlo`eno bazirano je na procjenama koje su plod pro-
jekcije stanovni{tva, doma}instava, privatizacije, dovr{ewa i izgradwe stanova, kao i
ifrastrukturne opremqenosti.231 Podatke dobijene iz vi{e zasebnih izvora neophodno je
komparirati sa ostalim potrebama kako bi se projekcije usaglasile.232 Izradom projekci-

231 Procjene su bazirane na podacima grupe Stanovni{tvo, iz Statistike su obra|eni popis 81, 91, te internog popisa
izbjeglih i raseqenih lica iz 96, kori{tene projekcije doma}instava, ~lanova, infrastrukturne opremqenosti i kon-
fora, skupqenog materijala iz Fonda stanovawa, Registracije zajednica stanara, Lokalne uprave i dr.
232 U prilogu su dati izvori, npr. Fond stanovawa RS je sa 1. aprilom 2004. godine okupio je 48.110 stanova ukupne pov-
r{ine 2.702.829,03 m2, prosje~ne starosti 29 godina i prosje~ne povr{ine po stambenoj jedinici 56,18 m2, a date su
strukture po op{tinama.

233
je stambenih potreba za planski period 1996 (2001) - 2015, koriste}i dostignu}a i anali-
zu vrijednosti Etapnog plana 1996-2001 u Prostornom planu Republike Srpske planski }e
se usmjeriti i prostorno uskladiti razvoj stanovawa unutar izbalansiranog i ravnomjer-
nog prostornog razvoja u skladu sa ukupnim razvojem Republike Srpske. Vode}i ra~una o
prostorno odr`ivom razvoju i uo~enim nedostacima, deficitu i suficitu,
te lo{oj prostornoj raspore|enosti, potrebno je efikasnim mjerama eko-
nomske politike stimulisati razvoj ruralnih podru~ja i naseqavawe u wi-
ma, obezbijediti boqu infrastrukturnu opremqenost, komunikativnu pove-
zanost, iskazati kvalitet `ivotnog okru`ewa kao stimulans, posti}i izba-
lansiran odnos izgra|ene i prirodne sredine.

Ocjena stawa u stanovawu sa prijedlogom mjera

Ako je u du{i svetlost, u ~oveku je lepota. Ako je u ~oveku lepota, u ku}i je harmonija. Ako je u ku-
}i harmonija, u dr`avi vlada red. Ako u dr`avi vlada red, u svijetu je mir. (Kineska poslovica)

Da bismo o~uvali formu i strukturu stambenih naseqa, neophodne su intervencije na


postoje}im stambenim naseqima u vidu rekonstrukcije, sanacije, za{tite sredine, o~uvawu
ekolo{kog minimuma, uz unapre|ewe i pove}awe javnih zelenih povr{ina u nasequ i oko
wega (izgradwa za{titnih {uma), eliminaciji buke, pove}awu komfora, kontroli koefici-
jenta zauzetosti i koeficijenta izgra|enosti parcele, zaustavqawu bespravne izgradwe i
asanaciji substandardnih naseqa, obezbje|ewu infrastrukturne opremqenosti i minimu-
ma komunalnih usluga u naseqima, zaustavqawu izgradwe naseqa na kvalitetnom zemqi{-
tu, kontrolisawu prikqu~aka, izgradwe u za{ti}enom putnom pojasu, edukaciji i pomo}i
ruralnom stanovni{tvu u racionalnoj i funkcionalnoj izgradwi, propisivawu mini-
malnih standarda za zdravo stanovawe u zgradama i naseqima, sve u ciqu
o~uvawa ambijenta, sentimenta i slike naseqa koje }e pru`iti egzistenci-
jalni minimum za zdrav `ivot u stambenom nasequ. Problem egzistencijalnog
minimuma, kao i obezbje|ewa uslova za `ivot zdrave porodice, pokreta~ka su snaga raz-
voja, stimulans za izgradwu kvalitetnije budu}nosti. Stambenom prostoru mora se omogu-
}iti kvalitetna insolacija, odgovaraju}a mikroklima, dovoqna veli~ina i kubatura pros-

234
tora po osobi, adekvatna za{titita od buke, vlage, rizi~nih faktora (alergena, kancero-
gena, fizi~kih ili vazdu{nih polutanata). Treba ga opremiti adekvatnim sanitarno-teh-
ni~kim uslovima (vodovod, kanalizacija, elektri~no napajawe, grijawe, ventilacija) kako
bi zadovoqio osnovne fiziolo{ke potrebe stanara. Stanu je neophodno da ima: dovoqno
i kvalitetno osvjetqewe, sve vrste kvalitetnih izolacija, mogu}nost prirodne i vje{ta~ke
ventilacije, ekolo{ki ispravne, zdrave ugra|ene materijale u konstrukciju i obloge, da je
za{ti}en od svih vidova negativnog zra~ewa iznutra i izvana, da se kontroli{e emisija
radona iz zemqi{ta i gra|evinskih materijala.., neophodno je obezbijediti uslove koji
spre~avaju naru{avawe kvaliteta `ivota, a koji nastaju kao posqedica djelovawa fizi~-
ke, psihosocijalne sredine, stresa, otu|ewa unutar porodice, u zgradi, nezadovoqstva am-
bijentom `ivqewa, izgra|enim fizi~kim okvirom, ukupnim uslovima `ivotnog okru`ewa.
Javnost treba informisati o svim tipovima i dozvoqenim koli~inama polutanata u zat-
vorenim prostorima, ekolo{ki opasnim materijalima (azbest, staklena vuna) u gra|evi-
narstvu, negativnim zra~ewima (jonizuju}em i nejonizuju}em), {tetnim uticajima na zdra-
vqe stanovnika, posebno iz razloga {to su saznawa o wima kasno vidqiva, te{ko otklo-
niva i evidentna naj~e{}e tek po nastaloj {teti. Sanirawe zdravstveno rizi~nih uslova
`ivotne sredine u stambenim naseqima, te intervencije na nehigijenskim, ekolo{ki nez-
dravim gra|evinama, nezakonitim naseqima - prioritetan su zadatak svih. U ciqu preven-
cije neophodno je hitno stvoriti zakonski okvir i pozitivnu klimu te donijeti:
- Stambeni program - Strategiju stanovawa u RS, sa Etapnim akcionim planom primjene;
- Pravilnik o minimalnim tehni~kim uslovima koje moraju ispuwavati gra|evine da
bi zadovoqile uslove zdravog stanovawa;
- Propise o ure|ewu stambenih naseqa pri planirawu, projektovawu, izgradwi, ob-
novi, sa jasnim kriterijumima koji obezbje|uju uslove zdravog stanovawa, o~uvawe i
za{titu prirodnih, kulturnih, te arhitektonskih vrijednosti podru~ja;
- Pravilnik o dodjeli socijalnih stanova;
- Uredbu o neprofitabilnim najamninama.

235
4.3. Tradicionalni materijali

...In`iweri su nalazili motive za razvoj nove nose}e konstrukcije u strukturi drve}a, biqaka
i `ivotiwa... prou~avawe ekosistema ili sistema izolacije i ventilacije u `ivotiwskom i biqnom
svijetu...

Upotreba tradicionalnih (ekolo{ki prihvatqivih) materijala u ~ovjekovoj sredini, bez-


bjednih po ~ovjekovo zdravqe, bitan je aspekt graditeqstva, koji dobija sve vi{e na zna~a-
ju i primjeni - ekolo{ki prihvatqivom gra|ewu. Ekolo{ki prihvatqivim materijalima
smatraju se oni proizvodi koji ne sadr`e opasne materije po zdravqe, a mogu se proizves-
ti i reciklirati sa malim utro{kom energije ili ukloniti bezbjedno po ~ovjekovu sredinu.
Ilova~a je sigurno najstariji primijewen materijal u gradwi masivnih gra|evina.233 Os-
novna joj je osobina da brzo uzima vlagu iz vazduha, sprema je i otpu{ta je, kad je vazduh pros-
torije presuv. Na taj na~in reguli{e se mikroklima prostorije na prirodan na~in (konstantno
odr`ava vla`nost vazduha u prostoriji 40-50%). Vezno sredstvo u ilova~i je glina, koja je fan-
tasti~an gra|evinski materijal za oblikovawe (umjetni~ko stvarawe). Dodatkom slame, drvenih
strugotina, {qunka, nastaju najraznovrsniji gra|evinski materijali sa {irokim spektrom upot-
rebe. Ilova~a ve`e {tetne materije i mirise, iz vazduha, prima i reguli{e toplotu, mo`e ma-
terijalu u kontaktu oduzeti vlagu (jer ima malu vlagu od 4,5%). U pro{losti je kori{}ena kao
prirodna za{tita za drvo i trstiku. Mo`e se reciklirati. Velika masa omogu}uje dobru zvu~-
nu za{titu. Zbog osjetqivosti na vodu mora se konstruktivno za{tititi od padavina.

Upotreba drveta, stambena izgradwa u nasequ Krawska Gora (Slovenija)

233 Prvi grad ~ovje~anstva Jerihon sagra|en je od ilova~e, Vavilonski toraw je, prema Bibliji, sagra|en od ilova~e.

236
Drvo je prirodni materijal vrlo neobi~nih osobina, koje se te{ko daju zamijeniti dru-
gim materijalom.234 Posjeduje laku obradivost, cjepqivost, trajnost, ima veliku ~vrsto}u i
elasti~nost uz srazmjerno malu te`inu. Trenutno povoqna cijena, omogu}ava mu {iroku
primjenu. Upotrebna vrijednost drveta ilustrovana je istra`ivawima Radojice Terzi}a, u
kojima se navodi da:235
- ...drvo ima sposobnost razmjene vazduha i materije sa okolinom, kao i filtrirawe vaz-
duha koji ulazi u prostoriju;
- u prostorijama sa drvenim povr{inama vazduh je bogat malim jonima koji doprinose pre-
~i{}avawu vazduha od mikroba i elektrostati~kog naboja;
- vla`nost vazduha je u stalnoj ravnote`i sa sadr`ajem vlage u drvetu, {to uslovqava regu-
lisawe vlage u nekom prostoru;
- zbog poroznosti i male termoprovodivosti, povr{ine od drveta se nalaze u idealnoj top-
lotnoj ravnote`i sa okolnim vazduhom;
- drvene povr{ine imaju veliku mo} apsorbovawa vlage i neprijatnog mirisa, {to je naro~i-
to va`no kod prostorija u kojima se pu{i;
- prema istra`ivawima profesora Silverta, direktora Instituta za radijaciju u Stok-
holmu, drvo je jedini materijal koji mo`e da pru`i za{titu od radioaktivnog zra~ewa ra-
dona u prodoru iz vawskog okru`ewa u prostoriju.
Da bi pobrojane pozitivne osobine drveta mogle do}i do izra`aja, zavr{ni premazi mo-
raju biti na prirodnoj bazi, kao {to su: laneno uqe, terpentin, vosak. Veoma je zanimqiva

Primjena drveta na otvorenim prostorima - terasama

234 Vidi vi{e, Tatjana Najdhart, Doktorska disertacija: Drvo ekolo{ki prihvatqiv materijal ~ovjekove sredine sa akcentom na
stambenu arhitekturu, Arhitektonsko-gra|evinski fakultet, Bawaluka 2007. str. 1-313.
235 Radojica Terzi}, Biolo{ki zdravi gra|evinski materijali, ^asopis Ekologija, broj 5, 1998.g, strana 29.

237
~iwenica da ...samo ku}a od drveta ima mawe unutra{we zra~ewe od spoqne sredine.236
Upravo su izuzetno povoqne osobine drveta rezultirale wegovom gotovo neograni~enom
primjenom u graditeqstvu (do oblagawa sanitarnih ~vorova i fasada). Kori{}ewe vrijed-
nosti drveta omogu}ava nam stvarawe povoqnih uslova, na osjetqivim i visokorizi~nim
mjestima uz ciqanu za{titu zdravqa qudi, na mjestima gdje su zra~ewa poja~ana.

Materijal od kojeg je ku}a gra|ena u%


Plavu}ac + 50
Silikatna opeka + 45
Obi~na opeka (sa dodacima) + 30
Glina (sa dodacima) + 30
Kre~ (sa dodacima) + 25
Laki beton + 25
Drvo -5
Na tabeli je dat prikaz odnosa zra~ewa u unutra{wosti ku}e i van we (mjerewa izvr{ena u [vedskoj 1979)

Dovoqno je i ovo nekoliko primjera da vidimo da je drvo izuzetan materijal - od kreirawa topline prostora za qude do
upotrebnog predmeta - stolice.

236 Radojica Terzi}, ibid, str. 24.

238
Analizom se da zakqu~iti da je narodni graditeq izborom drveta, kao osnovnog materi-
jala u gradwi, napravio ekolo{ki ispravan korak. Osobine drveta zavise od bota-
ni~ke vrste od koje drvo poti~e. Da bismo drvo pravilno primijenili u gra|evinarstvu,
neophodno je poznavawe tih osobina, kako bi se one pravilno iskoristile i primijenile na
proizvodima od drveta.237 Drvo je ~ovjeku uvijek lijepo. ^ovjeku su drage asocijacije koje
gaji prema wemu; voli da ga osjeti rukom, jer je prijatno za dodir i za pogled.238
Trstika ima izuzetno {irok spektar primjene u graditeqstvu, kao dugotrajan materi-
jal otporan na brojne {teto~ine. Dobre su joj toplotno-zvu~ne izolacione osobine (jer se
u svakoj stabqici nalazi zrak koji miruje). Dekorativna je, uspje{na u regulaciji vlage, a
ima mogu}nost recikla`e. Niska cijena i velika iskoristivost komparativne su prednos-
ti trstike u odnosu na ostale materijale. Stradivari je rekao: Drve}e umire, ali ne i dr-
vo. Kosmi~ku vezu ~ovjeka i drveta izrekao je Luter: Kada bih znao da je sutra propast svi-
jeta, jo{ danas bih odmah posadio jedno drvo.
Kre~wak ima vrlo {iroku primjenu u graditeqstvu (kao vezivno sredstvo, za obla-
gawe, malterisawe, fasadirawe zidova).239 Kapilarna vodqivost, nesmetano propu{tawe
vode i vodene pare (primawe vlage iz vazduha i brzo ispu{tawe), omogu}avaju mu reguli-
sawe mikroklime. Djeluje dezinfikuju}e zbog visoke alkalne vrijednosti qI, koja stvara
uslove u kojima ne mogu egzistirati gqivice i alge. Pobrojane osobine ~ine kre~ ekolo{-
ki prihvatqivim i dragocjenim materijalom na{ih ku}a i `ivota ve} dugi niz stoqe}a.

Drvo u enterijeru

237 Vi{e o ovome vidi: Safet Gurda, Tehnologija drveta, [umarski fakultet Sarajevo, 1999.
238 Gsbol!Mmpze!Xsjhiu- Bsdijufluvsbm!Sfdpse-!maj 1928.
239 U kre~u su sjediwena ~etiri anti~ka elementa - zemqa, vatra, voda i vazduh. Zemqa nam daruje kre~wak, vatra ga pali,
voda ga gasi, a vazduh o~vr{}uje kre~ni malter.

239
240
4.4. Razvojni put anonimne arhitekture

...skica dolazi iz iskustva, te se ponovo vra}a u iskustvo. )Hjpshjp!Wbtbsj*

Ekolo{ki pristup problematici stanovawa u anonimnoj arhitekturi bio je spontan. Na-


rodni graditeq uspijevao je da uspostavi skladan i uravnote`en odnos izgra|ene fizi~ke
strukture i prirode. Racionalno i pa`qivo je koristio prirodne resurse, u skladu sa
stvarnim potrebama. Konstruktivni sistem anonimne arhitekture bio je vrlo racionalan
i raspre|en, tako da su svi elementi nosivi, ~ak i ispuna (strop od {a{ovaca).
Narodni graditeq imao je skromne prohtjeve, ali i mogu}nosti. @ivio je u harmoniji sa
prirodom, poznavao je }ud prirode, bio zavisan, strpqivo trpio wenu surovost, radovao
se i veselio ubirawu plodova kada je priroda bila izda{na. Inspiraciju za oblikovawe
sopstvenih gra|evina crpi iz prirode. Konstruktvni sistem gradi i razvija u skladu sa pri-
rodnim zakonima. Promatraju}i stablo drveta u prirodi, graditeq pa`qivo analizira
raspored biomase. Sopstveno ste~eno iskustvo koristi u praksi kod rasporeda masa gra-
|evine.
Analiziramo li nastanak mehani~kog tkiva stabla, ve} se na prvi pogled uo~ava izuzet-
na racionalnost. Mehani~ko tkivo se stvara samo po obodu, dok je unutra{wost potpuno
slobodna za protok vode i hrane.
Promatraju}i biolo{ku strukturu fito}elijskog zida, uo~avamo da primarno zade-
bqawe odr`ava stabilnost biqke. Stablo drveta je prirodna tvorevina razli~ito ure|e-
nih }elija. Vi{estrukost wegovog rasta razlikuje se od strogo odre|ene {eme. Uporednom
analizom rasporeda mehani~kog tkiva u stablima razli~itih biqaka mo`emo konstatova-
ti da je upravo tu narodni graditeq na{ao inspiraciju za konstruktivni sistem svojih gra-
|evina. ^iwenica je da graditeq nije imao mikroskop, ali je vizuelno zapazio i prak-
ti~no uo~io, te isprobao mehani~ku otpornost drveta. Struktura sa sprovodnim
snopi}ima stabla izuzetno je racionalna, ba{ kao konstruktivni sistem gra|evina narod-
nog neimara. Promatrawem je narodni graditeq shvatio da mehani~ka struktura omo-
gu}ava drvetu dr`awe forme, ali je zapazio da voda, sok i sun|erasto, meko tki-
vo zna~ajno poma`u drvetu u odr`avawu elasti~nosti. Prate}i pona{awe stabla dr-
veta u prirodi, pod uticajem vjetra, uo~io je da se mlado drvo prije izvadi iz zemqe nego
prelomi. Razlog je upravo izuzetna elasti~nost, koja je ve}a od `eqeza. Zato je

241
razumqivo za{to se ku}e narodnog neimara savijaju i {kripe na vjetru, ali se ne
ru{e. Iskustveno i znala~ki, graditeq je iskori{}avao napone u drvetu, do krajwih gra-
nica. Isprobavawe presjeka nosivih elemenata, za razli~ita optere}ewa, poslu`ilo mu
je za iskustveno dimenzionisawe gra|e. Prirodnu mo} regeneracije svrsishodno je koris-
tio za popravqawe kvaliteta drveta. Shvatio je da povijeno drvo, u borbi za opstanak,
popravqa fizi~ke osobine, ~vrsto}u i elasti~nost. Zapa`aju}i tu prirodnu pojavu, konsta-
tuje da drvo znala~ki raspore|uje biomasu izrastawem. U borbi za opstanak, stablo kojem
nedostaje sun~eve svjetlosti ili se povilo, u ciqu stvarawa boqih uslova i pre`ivqa-
vawa, prilago|ava se okru`ewu ili se samo ispravqa. Procesom ispravqawa ili rasta
u ote`anim uslovima, drvo znatno popravqa fizi~ku strukturu, te ga koristilo za elemen-
te konstrukcije na koje djeluju sile zatezawa i torzije. Shvatio je graditeq da ote`ani us-
lovi uti~u stimulativno na fizi~ke osobine drveta, jer formira kvalitetniju sr` i meha-

Pasivna ku}a ima unutra{we izvore toplote (~ovjek, ure|aji koji osloba|aju toplotu, akumulirana toplota u konstrukciji i sl.), ukqu~uje doprinos
zra~ewa sun~eve energije i koristi toplotu (hladno}u) zemqe. Treba napomenuti da je po~etno ulagawe u ovu ku}u svega 5-10% vi{e u ukupnoj investici-
ji i da se vrlo brzo isplati, jer 70% energije tro{imo na grijawe. Tro{kovi energije kontinuirano rastu, a ova ku}a koristi 10-15 puta mawe energi-
je od ku}a koje se danas grade u gradu. Koliki komfor pru`a pasivna ku}a govori slikovito podatak da prostoriju od 30 m2 mo`e grijati deset svije}a.
Najve}e primjedbe odnosile su se na dizajn pasivne ku}e, koji je bio zbog kompaktnosti ~esto u obliku kutije {ibice. Danas, sa razvojem tehnologije i
savremenih materijala, ove ku}e po dizajnu ne zaostaju za drugim savremenim rje{ewima (vidi slike u prilogu).
Iz iznesenog je jasno da pasivna ku}a predstavqa smjernicu savremenog energetskog standarda graditeqstva u EU (posebno u Wema~koj, u kojoj je izgra|eno
oko 18.000 pasivnih ku}a, i Austriji, u kojoj je do 2007. godine bilo izgra|eno 2.400 pasivnih ku}a). Evidentno je da je ovaj tip gradwe ekolo{ki prih-
vatqiv i ekonomski odr`iv. U EU postoje fondovi koji stimuli{u ovakvu gradwu. Ugodnost i komfor pasivne ku}e zahtijeva stvarawe zakonskih preduslo-
va za podsticaj i promociju ove ekolo{ki odr`ive gradwe u Bawaluci i na cijeloj teritoriji Republike.

242
ni~ku strukturu. Iz izlo`enog je evidentno da kli-
ma i sastav tla imaju veliku ulogu u `ivotu drveta,
ba{ kao i u `ivotu i radu graditeqa i wegovih gra-
|evina. Prate}i prirodne procese kod drveta:
smolarewe, lignizaciju, mineralizaciju, plutoni-
zaciju, svrsishodno je iskoristio ste~ena iskustva
za za{titu brvana u procesu gra|ewa i eksploata-
cije. Prona{ao je i vje{ta~ku za{titu sa otvore-
nog ogwi{ta, u vidu povr{inske ~a|i. Skupqena
~a| na brvnima onemogu}ava pristup vazduha, ~ime
spre~ava o{te}ewe. Samoodbranu drveta - tanin
koristi kao vid za{tite drvene gra|e od {teto~i-
na i trule`i. Iskustveno i eksperimentalno prati
pona{awe gra|e iz pojedinih dijelova stabla kako
bi je pravilno upotrijebio u gra|evini.
Zadru`ni stan graditeq stvara kao fleksibi-
lan i vi{efunkcionalan prostor, prilagodqiv
rastu i opadawu porodice, te dru{tveno-ekonom-
skom trenutku. Tro{kove gradwe sveo je na minimum
(transporta gotovo da i nije bilo, ve}ina materi-
jala je ponikla tu, na mjestu gra|ewa). Analizom iz-
nesenog, s pravom mo`emo tvrditi da je kod izbora
qudskog stani{ta (ku}e-boravi{ta porodice i hra-
ma-mjesta zadovoqewa duhovnih potreba) primi-
jewen ekolo{ki ispravan i prihvatqiv pristup.
Uspostavqen je skladan, uravnote`en odnos razvo-
ja graditeqstva i prirode. Znala~ki, instinktivno
(a naizgled naivno), prona{ao je adekvatan,
sredwi put razvoja (priroda, dru{tvo,
ekonomija), koji je bio izbalansiran. Sa dana-
{we distance ne mo`emo se osloboditi stvorenog
Tradicionalno pro`imawa unutra{weg i vawskog prostora nezamjewivo je i utiska da je anonimni graditeq ve} tada spoznao
danas

243
proklamovani princip izbalansiranog, odr`ivog razvoja, za koji se mi sada zala-
`emo, kao filozofiju `ivqewa u novom milenijumu. Morali bismo se opravdano zapita-
ti: Kada, gdje i za{to smo se izgubili sa dobro trasiranog puta narodnog
graditeqstva?
Postavqa se pitawe: Da li je pasivna ku}a realnost ili standard i vizija za budu}no-
st na ovim prostorima? Koliko graditeqa kod nas je upoznato o pasivnoj i energetski {te-
dqivoj zgradi? Gdje smo u tom procesu? Za{to ne postoje zakonski okviri? Moramo li sve
procese pro}i te`im putem? Za{to se ne poslu`imo iskustvom susjedne Austrije? 240
Mnogo je pitawa na koja je neophodan odgovor. Izrada strate{kih smjernica ka teri-
torijalno odr`ivom razvoju prihvatqivom "za sva vremena" postavqa se kao mogu}e
rje{ewe.

240 U Austriji je izgr|eno oko 1.000 pasivnih ku}a do maja 2006, te izveden zna~ajan broj ekonomski {tedqivih zgrada.

244
5.0. PROIZVODWA U HARMONIJI SA PRIRODOM

Novi oblici ne mogu se nametnuti ako dru{tvo (proizvodwa) nije zrelo da ih prihvati. )Hspqjvt*

5.1. Op{te

Na{ bi svijet bio ubogo mjesto da se priroda nije pobrinula da svakoj generaciji podari ne{-
to novo za prou~avawe, jer priroda ne otkriva svoje tajne svakom i odjednom.
(L.A. Seneka - rimski filozof)

Nau~na i tehni~ka dostignu}a stimulans su za razvoj novih tehnologija, pove}awe `i-


votnog standarda. Ugradwom dostignutog stepena razvoja u procese proizvodwe stvarali su
se konflikti u prostoru. Pove}awe broja stanovnika, rastu}a industrijalizacija i inten-
zivirawe poqoprivrednih aktivnosti dovode do pove}awa zaga|ewa podzemnih i povr{in-
skih voda {irom svijeta. Uplitawe ~ovjeka u prirodni sistem uzrokovalo je nepredvidive,
ponekad dramati~ne posqedice. Qudske aktivnosti u mnogim podru~jima dovele su do po-
gor{awa ili gubitka dragocjenih eko-sistema. Pojavquju se negativni uticaji na ~ovjekovu
sredinu, koji rezultiraju devastacijom i ugro`avawem prirode-prostora.
Narodni graditeq ovih prostora je svoje privredne aktivnosti i proizvodne procese
prilagodio kapacitetima prirode. Gradio je, radio, stvarao, proizvodio u harmoniji sa
prirodom. Stanovnici ruralnih prostora zasnivali su sopstveni razvoj na proizvodima
iz prirode, uskla|ivali ga sa stvarnim potrebama. Uspijevali su uspostaviti balans sa
kapacitetom prirodnog okru`ewa (sve dok je prirodna sredina pru`ala zadovoqewe pot-
reba za porodicu, u bli`em okru`ewu bez migracija). Dostignuti nivoi `ivotnog standar-
da, proces proizvodwe i priroda bili su u skladnom odnosu. Uravnote`ena, izbalansira-
na proizvodwa, koja je uskla|ena sa kapacitetima `ivotne sredine, bila je ekolo{ki prih-
vatqiva, ali je zadovoqavala samo lokalne potrebe. ^vrsta uzro~no-posqedi~na veza ~ov-
jeka i prirode u tom periodu zahtijevala je kontrolu obima proizvodwe. Po{tovan je i uva-
`avan kapacitet prirode, prirodni ciklus. Ograni~avana je proizvodwa, spre~avano
stvarawe vi{aka proizvoda. Sve je ~iweno da se ne bi poremetio balans u prirodi. Emi-
sije {tetnih materija bile su takve da su u pogledu svoje naravi i koli~ine bile ekolo{-
ki prihvatqive.

245
Porastom dru{tvenog standarda nije bilo mogu}e na selu, u okviru raspolo`ivih priv-
rednih djelatnosti i nivoa proizvodwe, obezbijediti sve proizvode za porodicu. Stanov-
nik sela bio je primoran na migracije. Snabdijevawem u najbli`em nasequ obezbje|ivao
je neophodne proizvode za egzistenciju, ali i sredstva za unapre|ivawe proizvodwe. Na
putu snabdijevawa stanovnik sela susre}e se sa novim, vje{ta~kim materijalima. Upozna-
je druga~ije navike i potrebe qudi u utvr|enim naseqima, varo{ima, gradovima. Me}usob-
nom razmjenom pribavqa te nove, vje{ta~ke predmete za obradu zemqe, unosi ih u netak-
nutu prirodu, ~ime po~iwe remetiti prirodnu ravnote`u, izaziva konflikt u prostoru.
Obi~aji izra`eni u potro{a~kom mentalitetu, raskala{enosti iz varo{i, gradova, po-
~iwu da se, u vidu pove}ane potro{we, oslikavaju u pona{awu stanovnika sela. Vi{ak
proizvoda, kao posqedica potro{a~kog dru{tva, podsticao je tehnolo{ki razvoj i napre-
dak civilizacije. Pove}awe proizvoda mimo stvarnih potreba stvara vi{ak proizvoda ko-
ji se razmjewuju na tr`i{tu. Prate}a pojava pomenutih aktivnosti su presti`, samodokazi-
vawa, glad za materijalnim dobrima. Razaraju se zdravi, skladni odnosi, izbalansiran
razvoj dru{tva i prirode na selu. Proizvodwa biva favorizovana. Odnosi u dru{tvu, na
principu raslojavawa (osvajawa, sukoba, ugwetavawa, pribavqawa protivzakonite koris-
ti, kriminala, do mafije) bili su plodno tlo za ja~awe pojedinih proizvodnih grana. Po-
ve}ana potreba za oru`jem jeste `eqa da se sopstveni razvoj ostvaruje kori{}ewem re-
sursa drugih naroda i dr`ava. Tako se i Rimsko carstvo razvijalo kroz osvajawa novih te-
ritorija i dovla~ewem (pqa~kawem) wihovih resursa, jer nije imalo sopstveni tehnolo{-
ki razvoj. U~estali oru`ani sukobi isforsirali su i stimulisali pogone za proizvodwu
oru`ja. Intenzivna eksploatacija sirovina iz prirode, te wihova prerada, nemilosrdno
su uni{tavali prirodnu sredinu. Indirektnim putem, kroz ratne sukobe, devastiralo se
{ire okru`ewe, prostor. Proizvodwe na ovim prostorima su funkcionisale na principu
uprqaj i bje`i, ili u najboqem slu~aju, razrijedi i raspr{i, a {tete od takvog tretma-
na otpada snosilo je dru{tvo, jer su se mjere za{tite finansirale iz javnih fondova.241
Primjena na~ela proizvodwe u harmoniji sa prirodom mogu}i je koncept za budu}nost.
Za rezultat ima ekolo{ki odr`ivu i privredno uspje{nu poslovnu praksu. Podrazumijeva
da postoje}e proizvodwe moraju raditi na smawewu zaga|ewa na izvoru, na ponovnom is-
kori{}avawu sirovina i recikla`i, uz primjenu dobrih ekolo{kih praksi kao neophodnog
preduslova. To bi u selu imalo za ciq postizawe ve}e eko-efikasnosti, vi{enamjenske
upotrebqivosti prostora u proizvodnim procesima. Pred planere se postavqa jasan za-

241 Vidi vi{e: ^istije proizvodwe u BiH, Sanda Mixi}, M. Vaqevac - Xaji}, J. Bjelavac, I. Silajxi}, ^asopis JP za Vodo-
vodno podru~je slivova rijeke Save, Voda i mi, broj 38 - 39 za 2004, str. 88 - 91.

246
datak, zadovoqewe najvi{ih evropskih ekolo{kih standarda, ~ime se podr`ao izbalansi-
ran razvoj istra`ivanih prostora. Ideja vodiqa je smawewe ekolo{kih i zdravstvenih ri-
zika, eliminacija nastanka rizika od incidenta, uz preventivno otklawawe konflikata u
procesu planirawa.

5.2. Definicije i institucije

...Mi djelujemo u skladu s prirodom... svaki organ u tijelu oblikovan je adekvatno funkciji... pos-
tojawe funkcije otvara put postojawu takvog oblika prostora koji mu odgovara. (Ivhp!Ibsjoh*

Definicija proizvodwe u harmoniji sa prirodom, u rad uvodi prihvatqiv pojam, koji


podrazumijeva skup sinhronizovanih aktivnosti kojima bi se uspostavio balans racional-
nog kori{}ewa sirovina, uz visok kvalitet tehnolo{kih procesa i minimalne emisije za-
ga|uju}ih materija u prirodu.
Proizvodwa u harmoniji sa prirodom imala bi za ciq preporod seoskih i gradskih
prostora, uz poboq{awe `ivotnog standarda stanovni{tva i `ivotne sredine u u`em i
{irem okru`ewu. Time bismo dali doprinos poboq{awu stawa `ivotne sredine na pla-
neti, svako unutar svojih mogu}nosti. Ti principi podrazumijevaju kontinuirano po-
boq{awe industrijskih procesa, proizvoda i usluga prvenstveno: redukovawem kori{-
}ewa prirodnih resursa, preventivnim aktivnostima spre~avawa zaga|ewa vazduha, vode
i zemqi{ta na mjestu nastanka, kao i redukovawem postanka otpadnih materija na mjestu
postanka, vo|eni osnovnim ciqom minimizacije rizika po ~ovjeka i `ivotnu sredinu /UNEP
1994/.
Za uvo|ewe ~istije proizvodwe neophodno je znawe, tehnolo{ko poboq{awe i promje-
na pona{awa. Potrebno je u toku proizvodnog procesa sa~uvati sirovinu, energiju, vodu,
postupno eliminisati {tetne proizvode, redukovati koli~inu otpada i wegovu toksi~nost.
Treba redukovati negativne uticaje u cijelom ciklusu nastanka proizvoda - od sirovine do
finalnog proizvoda, kao i wegovo zbriwavawe nakon eksploatacije. Usluge moraju uva`a-
vati zahtjeve `ivotne sredine kod oblikovawa proizvoda kao i kod prodaje. Unapre|ewe
imixa preduze}a pove}ava kvalitet proizvoda, ostvaruje u{tedu sirovina, vode, energije.
Proizvodwom u harmoniji sa prirodom ostvaruju se finansijske u{tede i umawuju ko-
li~ine nusproizvoda iz procesa proizvodwe. Uvo|ewem i primjenom principa proizvodwe

247
u harmoniji sa prirodom, tehnolo{ki procesi postaju efikasniji. Upotrebom inovacija,
u{teda, pove}ava se produktivnost, racionalizuje upotreba sirovina i resursa. Promje-
nom filozofije `ivqewa, planskim aktivnostima u prostoru, zadr`a}emo stanovni{tvo
na selu. To je mogu}e ostvariti stvarawem optimalnih uslova `ivqewa na ruralnim pros-
torima. Konstantnom edukacijom stanovni{tva, ponudom kvalitetnih tehnolo{kih rje{ewa,
sadr`ajnijih uslova `ivqewa ulagawem u infrastrukturu i podizawem standarda, zadr`a-
}emo stanovni{tvo na vjekovnim ogwi{tima, omogu}iti mu odr`iv i skladan `ivot.
Aktivirawe proizvodwe u harmoniji sa prirodom stvara boqe uslove privre|ivawa,
podsti~e razvoj, unapre|uje kvalitet ~ovjekove sredine u prostoru; preventivno, selektiv-
no i kontinuirano vr{i uklawawe otpada, tokom cijelog proizvodnog procesa. Prvi korak
je upravo tu na mjestu proizvodwe sirovine, npr. dio sirovine od biqaka mo`e se tu pre-
raditi, u vidu poluproizvoda, sav biolo{ki otpad, uz dodatnu obradu, ponovo vratiti u
proces proizvodwe, kao razgradiva bio-masa (|ubrivo). Izbjegava se na taj na~in korek-
tivna opcija, te tretman po zavr{enom tehnolo{kom procesu (foe.pg.qjqf), {to uvijek zah-
tijeva dodatne tro{kove tretmana, koji vremenom rastu i nemaju povratni period. To je
ujedno i stimulans za dodatnu dobit u vidu poluprerade, na mjestu nastanka proizvoda iz
sirovine. U ve~erwim satima omogu}ava se proces prerade, od sirovine do poluproizvo-
da, proizvodni proces na selu je time produ`en, prihvatqiv za sve u~esnike. Istovreme-
no koristi sve korisno iz otpada, vra}a ga u ponovni proces, izbjegava skup tretman otpa-
da. Ne smije se dozvoliti primjena tehnologija koje ne uva`avaju na~ela harmonije sa pri-
rodom, jer one uvijek rezultiraju skupim, ne~istim, neracionalnim proizvodwama, {to za
posqedicu ima devastaciju ~ovjekove sredine.
Primjena navedenih aktivnosti omogu}i}e kontinuirano smawewe kontaminiranosti
zemqi{ta, vode i vazduha, podsti}i }e kvalitetniji, samoodr`iv razvoj. U~e{}em javnosti
u svakodnevnim aktivnostima, uporno{}u, uz podizawe nivoa svijesti, standarda stanov-
nika sela, zna~ajno }e se smawivati pritisak na gradove. Pravilnim razumijevawem i
prihvatawem principa proizvodwe u harmoniji sa prirodom edukova}e se i osposobiti
stanovni{tvo za ostanak na vjekovnim ogwi{tima, uz {irewe informacija, razvoj marke-
tinga, stanovnicima ruralnih prostora bi}e omogu}en kvalitetniji i sadr`ajniji `ivot u
o~uvanoj, zdravoj sredini.
^istije proizvodwe su samo jedan od ponu|enih principa uskla|en sa EU, kojima se
nastoji izvr{iti redukcija zaga|ewa na mjestu nastanka, pristupom prevencije. Mo`e se

248
efikasno primijeniti u poqoprivrednoj i industrijskoj proizvodwi, {umarstvu, rudarstvu,
graditeqstvu, uslugama. To tra`i promjenu pona{awa donosioca politi~kih
odluka, menaxera, radnika u procesu proizvodwe i javnosti. Zahtijeva
multidisciplinarno znawe iz: ekologije, gra|evinarstva, ekonomije, teh-
nologije, poqoprivrede, {umarstva, geologije. Aspekti uticaja na sredinu
treba da budu integrisani u prostorno planirawe i u proces implementa-
cije. Prethodno moramo izraditi kriti~nu masu studija uticaja kako bismo do{li u pozi-
ciju da pristupimo pravilnoj i potpunoj primjeni JQQD!Ejsflujwf!FV /Integralna prevencija
zaga|ewa i kontrola/. ^istija proizvodwa zahtijeva promjenu na~ina razmi{qawa u od-
nosu na proizvode, procese i na~in pona{awa - uva`avaju}i princip prevencije - uz eli-
minaciju mogu}ih {tetnih uticaja u svim fazama rada, sa poboq{awem konkurentnosti,
tehni~ke i ekonomske izvodqivosti. Podsticaji za primjenu ~istije proizvodwe su: eko-
nomski, zakonski, tehni~ki i organizacioni.
J Ekonomski podsticaji podrazumijevaju u{tede na: sirovinama, prikupqawu i
zbriwavawu otpada, redukciji potro{we energije i vode, smawewu premija osigu-
rawa eliminacijom ekolo{kog rizika, ali i poboq{awe kvaliteta i jednostavniji
pristup spoqnim izvorima finansirawa.
J Zakonski podsticaji omogu}avaju jednostavnije po{tovawe zakonskih odredbi i mawe
su osjetqivi na zakonske promjene.
J Tehni~ki podsticaji su: primjewivost u ve}ini industrija, u razli~itim fazama pro-
cesa i fleksibilnosti dono{ewa tehni~kih odluka.
J Organizacioni podsticaji poma`u: organizaciji radne strukture, racionalizuju je,
poboq{avaju tehni~ki nivo, nivo obu~enosti, redukuju zdravstvene i sigurnosne ri-
zike, obavezuju na izmjenu procesa, tra`e uspostavqawe novih procedura, toka ma-
terijala i poboq{avaju javni imix preduze}a.
U BiH je formiran Centar za okoli{no odr`iv razvoj BiH /DPPS/242. Imaju stru~wa-
ke koji su obu~eni za sprovo|ewe ekolo{ke dijagnoze i definisawe alternativa minimi-
zacije zaga|ewa, NPFE! 0Njojnj{bujpo! Pqqpsuvojujft! Fowjsponfoubm! Ejbhoptjt0 u Barseloni,
koji nam mogu pomo}i tako {to }e:
J izvr{iti analizu procesa proizvodwe, identifikovati mjesta nastanka svih vrsta
otpada i pomo}i u izboru metoda za smawewe koli~ine nastalog otpada,
J obu~iti menaxere, in`iwere, zaposlene i ostale stru~wake kako da uvedu napredne
metode koje }e poboq{ati proizvodni proces.

242 To je nevladina, vanstrana~ka, nepoliti~ka organizacija koja organizuje i ja~a saradwu izme|u institucija koje su odgo-
vorne za za{titu i upravqawe ~ovjekovom sredinom. Centar je realizovao trogodi{wi projekat FD!MJGF!Uijse!Dpvousjft
Qsphsbn, pod nazivom Ja~awe kapaciteta za primjenu ~iste proizvodwe u BiH.

249
Centar djeluje kao jezgro za razmjenu iskustava, informacija i znawa o ~istijoj proiz-
vodwi. Ima pristup tehni~koj dokumentaciji, projektima i drugim izvorima informacija o
~istoj proizvodwi {irom svijeta. Institucija razvija i podr`ava znawe i tehnologije ~is-
tije proizvodwe, vr{i obuku kadrova koji `ele primijeniti ~istiju proizvodwu. Oni mo-
gu dati savjete preduze}ima i drugim organizacijama kako da primijene strategiju ~istije
proizvodwe.

5.3. Uvo|ewe proizvodwe u harmoniji sa prirodom

...ne `elimo imitirati stil slikara, ve} raditi isto {to i oni, kreirati vlastiti izraz, oso-
ban i slobodan od imitacija... (Victor Horta)

Razvojnim planovima, koriste}i raspolo`ivi stru~ni i nau~ni potencijal, nastojimo


postoje}e privredne aktivnosti na ovim prostorima transformisati na principu odr`i-
vosti. To podrazumijeva preventivnu i prioritetnu za{titu svih segmenata ~ovjekove sre-
dine. Opredijeliti se treba za planski, uravnote`en razvoj privrednih djelatnosti i pri-
rodnog okru`ewa, korak po korak. Uvo|ewem proizvodwe u harmoniji sa prirodom zna~aj-
no umawujemo zaga|ewe, uz mala po~etna ulagawa, koriste}i znawe i tehni~ka dostignu}a
iz razvijenih zemaqa. Koncept proizvodwe postavqen je tako da u ve}ini slu~ajeva umawu-
je ili potpuno elimini{e potrebu za ulagawem u postrojewa za pre~i{}avawe. Na taj na-
~in se ostvaruje velika finansijska korist, unapre|uje kvalitet ~ovjekove sredine u pros-
toru.
Planirawe, projektovawe i gra|ewe `ivotnog prostora ~ovjeku i porodici tijesno je
vezano za `ivotne procese, mjesto, okru`ewe, lokaciju, prostor boravka, rada, zado-
voqewa duhovnih, kulturnih potreba, koje su samo neke od bitnih ~iwenica koje se ne smi-
ju zanemariti.
Primarne aktivnosti su:
J institucionalno ja~awe sektorskih (resornih) ministarstva, da bismo
implementirali ekolo{ke zakone, bazirane na konceptu integralne prevencije i
kontrole zaga|ewa, te adekvatno mogli odgovoriti izazovima stvarawa preduslova
(zainteresovanosti i podizawa svijesti), putem kreacije kvalitetnih zakonskih rje-
{ewa, stvarati povoqnu klimu za {iru implementaciju proizvodwe u harmoniji sa

250
prirodom, uz upoznavawe sa svjetskim tokovi-
ma i stvarawe preduslova za nove prakti~ne
korake primjene na na{im prostorima, uz
kontinuirano prikupqawe i {irewe infor-
macija o istim,
J konstantna edukacija, podizawe svi-
jesti cjelokupnog stanovni{tva, akce-
nat treba dati prednostima i mogu}nostima
sadr`ajnijeg i sveobuhvatnijeg `ivota i rada,
te osposobqavawu kadrova za promociju i
primjenu principa proizvodwe u harmoniji sa
prirodom,
J razvoj ruralnih podru~ja, upozna-
vawe sa mogu}nostima proizvodwe u
harmoniji sa prirodom, kreirawe zdra-
Uspje{na rekonstrukcija hotela u Breli (Hrvatska). Dinamiku ulazne fasade
poja~ava panoramski lift. Hotelski kapaciteti su u funkciji potro{a~a vije ~ovjekove sredine, stvara povoqnu osno-
proizvoda u harmoniji s prirodom, nudi se ekskluzivitet, a ~esto se ne pita vu za budu}e organizovawe i finansirawe
za cijenu.
ekonomski i ekolo{ki prihvatqivih projekata
na ovim prostorima,
J pravovremeno informisawe o savre-
menim tehnologijama, alatima omogu}i-
}e kontinuirano istra`ivawe, aktivno u~es-
tvovawe u dono{ewu politike, reorganizaci-
ju nastavnih planova, programa, uz potenci-
rawe primijewenog istra`ivawa napraviti
neophodan spoj nauke i prakse, kao i pove-
}awe standarda stanovni{tva.

251
6.0. PREPORUKE I SMJERNICE

Prava priroda, vrednost i cena ~ovekovog `ivota na zemqi odre|uju se u osnovi, wegovim geog-
rafskim polo`ajem, to zna~i wegovim odnosom prema suncu i odnosom sunca prema wemu.
(Ivo Andri}, Znakovi pored puta)

Da bi na{e postojawe imalo smisla, potrebno je odgovoriti na pitawa: Gdje smo, ko


smo, {ta ~inimo, kako uti~emo na prirodu? Prostor, kao prirodni okvir u kojem se me-
|uzavisno razvijaju svi procesi... postao je tijesna arena suprotstavqenih interesa, nat-
rpan sadr`ajima postaje arena sukoba umjesto kolijevka `ivota i razvoja.243 Proces ur-
banizacije mora stvarati skladnu, harmoni~nu sredinu za zdrav `ivot ~ovjeka u prostoru.
Uo~avawem i otklawawem konflikata, o~uvawem i unapre|ewem prirode, smawujemo ri-
zike, doprinosimo uspostavqawu zdravih uslova za `ivot gra|ana. Prisjetimo se rije~i
Normana Fostera, koji je na Drugom evropskom kongresu o solarnoj arhitekturi (1992) iz-
javio: Solarna arhitektura nije stvar mode, ona je stvar opstanka. Procesi proizvodwe
treba da zadovoqe elementarne potrebe razvoja, bez ugro`avawa sredine. Neophodno je
zaustaviti presu{ivawe prirodnih izvora i daqu devastaciju prirode. Uzroke ne`eqenih
uticaja u prirodi nalazimo u dru{tvenim odnosima koji diriguju razvoj tehnike. Konflikt
svih aktivnosti ~ovjeka u prostoru manifestuje se u: prirodi, poqoprivredi, industriji,
energetici, transportu. Pove}ani standard ~ovjeka uve}ava potro{a~ki mentalitet, stimu-
li{e mobilnost. Enorman porast automobila, saobra}ajnih povr{ina, gra|evinskog ze-
mqi{ta, intenzivna, slabo kontrolisana izgradwa, dosta haoti~an razvoj naseqa, parci-
jalna (be!ipd) rje{ewa u prostoru, kontinuirano ugro`avaju te{ko obnovqive prirodne
resurse. Time se proizvode brojni problemi koji nepovoqno uti~u na `ivotne uslove, ug-
ro`avaju harmoniju u prostoru na istra`ivanoj teritoriji.
Neodlo`no pitawe u ovom vijeku, na koje treba na}i pravilan odgovor, jeste: Kako
posti}i mobilnost sa nezaga|uju}im sredstvima transporta, ali i umawiti potrebu
za transportom? Saobra}aj treba biti javan, pomirqiv, neagresivan u odnosu na ~ov-
jeka i prirodu. Buka, vibracije, aerozaga|ewe, zra~ewe, transport, imisije i emisije za-
ga|uju}ih materija, integrisano gledano, zna~ajno uti~u na kvalitet sredine u naseqima,
ali i izvan wih, u prostoru. U pro{losti im se (kao ni danas), nije posvetila potrebna pa-
`wa. U skladu sa Agendom 21, smjernicama sa sastanka Rio+10, evropskim konvencijama,
Qubqanskom dekleracijom o prostornoj dimenziji odr`ivog razvoja, smjernicama Pakta o

243 Branislav Krsti}, ^ovjek i prostor, izdava~ Svjetlost, Sarajevo, 1982. godine, str. 60.

252
stabilnosti, zadacima iz Sporazuma o pridru`ivawu BiH u EU, u Razvojnu strategiju pros-
torno odr`ivog razvoja Republike Srpske potrebno je ugraditi na~ela:
J integracije politike prostornog ure|ewa i za{tite sredine u sve sektorske po-
litike,
J uvesti partnerstvo, kompromis i podijeqenu odgovornost svih aktera u
prostoru,
J promijeniti na~ine u proizvodwi, potro{wi, kori{}ewu, ure|ewu i gospoda-
rewu prostorom,
J obezbijediti efikasne instrumente za sprovo|ewe zacrtanih aktivnos-
ti uskla|uju}i ekonomske, sociolo{ke interese, ekolo{ke zahtjeve, kroz harmo-
ni~an i teritorijalno prihvatqiv razvoj u prostoru.
Planirawe je bitna, nezaobilazna i preventivna aktivnost u prostoru. Za ciq ima
poboq{awe uslova `ivota: pravilnim zonirawem, modelovawem, uvo|ewem ekolo{-
ki prihvatqivog transporta, izbalansiranom upotrebom zemqi{ta, istrajavawem na in-
tegrisanim zelenim povr{inama, parkovima, smawewu buke i svih oblika zaga|ewa. Sti-
mulacija pje{a~kih povr{ina, biciklisti~kih staza, umawewe nadzemnih (klasi~nih) par-
king-mjesta, nude}i sadr`ajnija i funkcionalnija alternativna rje{ewa saobra}aja u kre-
tawu i mirovawu, omogu}uje dobru pokretqivost i dostupnost. Kontrolisani razvoj naseqa
(unutar izbalansirane organizacije cjelokupne teritorije, opredjequju}i se za policen-
tri~ni razvoj), svodi ih na qudski prihvatqivu mjeru. Vje{ta~ko dijeqewe mjesta i ritma
`ivota u trouglu stanovawe-rad-odmor, mora, do razumno mogu}e mjere, ustupiti
mjesto cjelovitosti `ivota. Slijede}i prirodni razmje{taj aktivnosti i stanovni{-
tva, treba posti}i harmoniju u prostoru, ugraditi pozitivne principe i preporuke pros-
tornog ure|ewa gradova za 21. vijek iz Nove atinske poveqe.244 Gradovi i op{tine mora-
ju uvesti integralno planirawe, edukovati stanovni{tvo, upoznati ga sa neophodno{}u
o~uvawa ~ovjekove sredine u naseqima i regijama. Kori{}ewem bioklimatskih karakte-
ristika, sa adekvatnom urbanom i ruralnom obnovom `ivota u naseqima... boqim ekolo{-
kim dizajnom, rekonstrukcijom i prilago|avawem evropskim tokovima, treba obezbijediti
zdravo stanovawe u naseqima. Treba iskazati brigu o ~ovjeku, ali i ista}i potrebu za{-
tite prirodnog i kulturnog nasqe|a u novim uslovima. Ure|ewe i gospodarewe pros-
torom za ~ovjeka i sa ~ovjekom po~etni su koraci na zacrtanom putu prostorno odr-
`ivog razvoja. Podjela odgovornosti, uva`avawe specifi~nosti i osobenosti, kao {to su:

244 Nova atinska poveqa, Evropski savjet urbanista, 1998.

253
promjene klime, globalni svjetski tokovi novca i kapitala, kori{}ewe sopstvenih sistema
modelovawa transporta, racionalna upotreba zemqi{ta, pravilno zonirawe, otvoreni
pregovori sa gra|anima, omogu}uju kompromisno usagla{avawe, uspostavqawe i unapre|i-
vawe razvoja naseqa na cjelokupnoj teritoriji po na~elima prihvatqive harmoni-
je u prostoru daju}i jasne smjernice za izgradwu zdravih naseqa. ^ovjek je
centralna figura, osnovna mjera i dimenzija u prostoru, za planere, za{titare i
cjelokupnu dru{tvenu zajednicu. Uskla|en razvoj ~ovjekovih aktivnosti sa kapaci-
tetom prirode osnovna je mjera za zdravu, kompromisno uspostavqenu, izgra|enu sredinu,
koja povratno uti~e na oblikovawe prirodnog, zdravog ~ovjeka. Partnerski usposta-
vqen razvoj za potrebe ~ovjeka i budu}eg potomstva osnovna je ideja vodiqa
razvoja u budu}nosti.
Vje~ita je dilema: Kako arhitekte, urbaniste, stru~wake raznih profila osloboditi od
slijepe slu`be centrima mo}i, privoqeti ih na profesionalan timski rad? Uo~avawem
propusta i konflikata; u radu se skre}e pa`wa na obavezu pro{irewa granica pro-
fesionalne odgovornosti. Arhitekti i planeri treba da prihvate dio sopstve-
ne odgovornosti za intervencije u prirodi, te da daju konkretan doprinos
u wihovom otklawawu. Sopstvenom kreacijom, modeluju}i pojavne oblike izgra|enog
prostora mijewali su prirodu, uspostavqali nove uslove u ~ovjekovoj sredini. Parcijal-
nim sagledavawem ~ovjekovih aktivnosti u prostoru (bez cjelovitog pristupa, odgovaraju-
}eg balansa, po{tovawa regionalnih osobenosti, vrijednosti, pojedina~nom izgradwom
gra|evina i naseqa), proizvedeni su konflikti u prostoru (sa {tetnim posqedi-
cama), degradacijom prirode u {iroj regiji. Da bismo pravilno planirali, konci-
pirali i izgradili naseqa u harmoniji sa prirodom, uo~ene probleme u prosto-
ru treba analizirati i vrednovati kako bismo bili u poziciji da ih planerski i sistemat-
ski otklawamo, po prioritetima. Nizom pozitivnih smjernica i sugestija autor nudi mogu-
}a rje{ewa, upoznaje s wima {iru javnost, da bi se probudila svijest qudi o zajedni~koj
ideji zdravog `ivota stanovnika u prostoru. Tre}i milenijum bi}e obiqe`en bit-
kom za povratak zdravih i prirodnih naseqa. Arhitektura i grad ne smiju se vi{e
radikalno suprotstavqati prirodi. Razrje{ewu te dileme poslu`i}e dvanaest
zlatnih pravila u neimarstvu, kako ne bismo u graditeqstvu izbrisali zakone prirode:
1. Ne ispuwavajmo slepe i bolesne `eqe i naruxbine raznih Gargantua, Kaligula,
Nerona i Herostata.

254
2. Nisu svako mesto ni svako vreme ni svaki materijal dobri za gradwu.
3. Ne ru{imo da bismo gradili; po{tujmo sve {to je stvoreno pre nas.
4. Ne skrnavimo sveta mesta (gore, gradove, hramove, grobqa, putna mesta).
5. Ne pravimo nove podele u prostoru i vremenu.
6. Gradimo sa onim {to je autohtono na mestu gra|ewa.
7. Iz svih svojih projekata i planova elimini{imo sve rizi~ne tehnologije i razor-
ne posledice po `ivotnu sredinu, biosferu i zdravqe wenih stanovnika.
8. Koristimo ~iste tehnologije i obnovqive resurse energija.
9. Ne pravimo sebi i drugima vavilonske kule niti piramide.
10. Odredimo granice rasta zgradama koje projektujemo i naseqima koje planiramo.
11. Sopstvenim eti~kim `ivqewem i ekolo{kim stanovawem i radom, dajmo primer
kolegama, prijateqima, susedima.
12. Demitologizirajmo svoje arhitektonske i urbanisti~ke projekte i wihove reali-
zacije da bismo oslobodili wihove budu}e korisnike i omogu}ili im da se pos-
vete gradwi i negovawu unutra{wih prostora svoje du{e i duha.245
Znaju}i da smo svi gra|ani velikog, svjetskog grada, ...zastra{eni wegovim bespomu~-
nim {irewem,246 imamo brigu i obavezu da za{titimo ~ovjeka. Da li, u stvari,
postoji neki vje~ni princip? Da, postoji: vje~no je kretawe, ta besmrtna smrt.247 Ova
marksisti~ka misao podsje}a nas na kontinuitet kretawa i trajnost promjena u `ivotu, ko-
je omogu}uju napredak i progres kojem cjelokupna qudska zajednica te`i. Analizom Ko~i}e-
ve izreke: Ide{ li, rode! Idem, idem... (Petar Ko~i}, Kroz me}avu), zapita}emo se: [ta
~inimo? Sti`emo li promjene? Kako se snalazimo u tranziciji? Koji je li~ni doprinos sva-
kog pojedinca u kvalitativnoj promjeni, ka izvjesnijoj i perspektivnijoj budu}nosti? Kom-
pleksnost postavqenog zadatka navela je autora da ponudi mogu}a rje{ewa prevazila`ewa
uo~enih problema i propusta u prostoru. Kwiga usmjerava: arhitekturu i za{titu ~ovjeko-
ve sredine na sudbonosnoj raskrsnici, ka stvarawu kvalitetnije budu}nosti stanovni{tvu
na istra`ivanoj teritoriji. Prosperitet istra`ivane teritorije je mogu} zadovoqewem
ekolo{kih, ekonomskih, sociolo{kih zahtjeva, preventivno u planu, sa efikasnim istru-
mentima primjene u praksi. Sve to treba izbalansirati i harmonizovati kroz pros-
torni (kulturni, trajni), odr`iv razvoj. Promjene u prostoru su neminovnost (rezultat
su dinami~kih prirodnih, ekonomskih i drugih razvojnih procesa). Uticaji su mnogostruki,
isprepleteni, a najmo}niji su: ~ovjekove djelatnosti, koje uti~u na fizi~ku strukturu pros-

245 Vojislav D. Devi}, redovni profesor na Me|unarodnoj slovenskoj akademiji nauka, obrazovawa, kulture i umjetnosti u
Moskvi, ~lanak je publikovan u Politici, Beograd, od utorka 20.6.2000. godine. ^lanak pod naslovom U graditeqstvu iz-
brisani zakoni prirode. Preporu~ujem kwigu ovog autora Eti~ko-ekolo{ka poslanica arhitektima tre}eg milenijuma.
246 Izjava je nastala na me|unarodnom skupu posve}enom temi ^ovjek i wegova naseqa, Deos, 1968. godine.
247 Rozental M.M., Marksisti~ki dijalekti~ki metod, Zagreb 1948. str. 24, citat po Fohfmt/!G/!Opufo!{vn!Bouj.Evsjoh-!Tpoef.
sbvhbcf!JNFM!2:46. str. 465.

255
tora, koje ostavqaju izrazite (vidqive i
nevidqive) posqedice u prostoru, odnos
prema za{titi prirodnih vrijednosti i
kulturne ba{tine, spontani prirodni pro-
cesi. Ocjena stawa je temeqni dokument
na osnovu kojeg se predla`u neophodni
ciqeve za:
- otklawawe posqedica prav-
nog nereda i uspostavqawe
novog sistema ure|ewa pros-
tora, jer prostorni plan treba ut-
vrditi nove smjernice i preporuke
za: politike (strategije) prostornog
ure|ewa Republike Srpske, zakon o
ure|ewu prostora, ostala planska
akta i druge dokumente, koji }e biti
dobar instrument za budu}i sistem
ure|ewa prostora, sa uvo|ewem
cjelovitog sistema instrumenata za
eliminaciju sada{wih konflikata i
pomo} budu}em sistemu ure|ewa
prostora, kako bi se uspostavila
ekonomska, socijalna i ekolo{ka
kohezija, kroz prostorno odr-
`iv razvoj,
- uspostavqawe politi~ki ne-
zavisnih slu`bi, koje }e se bri-
nuti za ure|ewe prostora, na svim
Porodi~na ku}a Du{ana Jovani}a, nagra|ena godi{wom nagradom ANUBIH za 2006/2007
nivoima, Po namjeni stambena, spratnosti suteren+prizemqe+potkrovqe sa oku}nicom i pomo}nim
- obezbje|ivawe me|usektor- objektom "Kolibom" koja se koristi kao sjenik, qetna kuhiwa i zimsko ogwi{te.
Smje{tena je u ulici Husiwska 41 na Vracama u gradu Sarajevu, sa vi{estrukim kvaliteti-
skog dogovarawa, uz kori{}ewe ma lokacije: vidikovac sa jedne strane, intima sa druge strane; blizina frekventnih dijelo-
sinergetskih efekata kod odre|i- va grada sa jedne, mir obodnih stambenih naseqa sa druge strane; kao najbitnije -nalazi se
u blizini spomen-parka Vraca, autora Nikole Dobrovi}a.

256
Porodi~na ku}a Du{ana Jovani}a, nagra|ena godi{wom
nagradom ANUBIH za 2006/2007
"ONA JE PAMETNA" KU]A jer je projektovana i izvedena uz
primjenu svih poznatih savremenih instalacija {to podrazu-
mijeva:
1. Daqinsko upravqawe i mogu}nost vremenskog pro-
gramirawa putem:
- daqinskog upravqa~a,
- tuch screen-ova,
- plazme,
- telefona i
- interneta
Upravqewe se primjewuje nad:
- ulaznim kapijama (pje{a~kom i kolskom)
- unutra{wom i vawskom rasvjetom pojedina~no, po scena-
ma i po intenzitetu
- grijawem i klimatizacijom
- vawskim i unutra{wim roletnama i zavjesama.
2. Kori{tewe razli~itih energetskih izvora:
- toplinska pumpa na gas koja grije i hladi trpezariju, kuhi-
wu i dnevni boravak sa galerijom,
- solarni kolektori obezbje|uju djelimi~nu koli~inu
energije potrebne za grijawe bazena i sanitarne vode
- dva kondenzaciona kotla na gas koji se koriste za grijawe
preostalih prostorija, za podno grijawe, kao i za dogri-
jevawe bazena i sanitarnih voda.
3. Ugra|ena bazenska klima komora koja stvara isti
ugo|aj zimi kao i qeti, i to kako po temperaturi tako i po
vla`nosti zraka. Bazenska klima-komora je smje{tena u
instalacionoj eta`i u nivou dna bazena.
4. Rasvjeta je projektovana i po scenama i pojedina~no sa
mogu}no{}u promjene intenziteta. Scene su podijeqene
prema ambijentalnim cjelinama kako u enterijeru, tako i
eksterijeru.
5. Centralni usisiva~ smje{ten je u suterenu i povezan
sa svim prostorijama u objektu.
"ONA JE PAMETNA" KU]A i kao takva je i oblikovana.
Nabijenost energijom koja poku{ava da izleti kako iz
strogih stati~kih, tako i iz strogih konvencionalnih okvira.
Erker koji to jeste, iznad glavnog ulaza i erker koji to
nije, iznad gara`e su poku{aj da se uz {to jednostavniju
formu dobije {to razigranija kompozicija. Jasni stabilni
kubusi prekinuti praznim ostakqenim dijelovima. Tamno,
prekinuto svijetlim. Bistrina koja izbija kroz svjetlost.
Kamen, fasadna `buka, drvo, HPL plo~e, staklo - materijali
u slu`bi jednostavnih formi.
"ONA JE PAMETNA" KU]A koja koristi tehnolo{ki napredak
za ugodan `ivot.

257
vawa pojedina~nih aktivnosti u prostoru,
- daqu harmonizaciju propisa iz oblasti za{tite sredine, prostornog
ure|ewa i ostalih sektora, sa ciqem o~uvawa javnog interesa, uz kontinuira-
no uskla|ivawe suprotstavqenih interesa u prostoru,
- obezbje|ewe prostornih mjera u skladu sa demografskom politikom,
- uspostavqawe zdravih naseqa, sa uspostavqawem jednakovrijednog prostor-
nog razvoja na cjelokupnom prostoru entiteta, regionalnu uskla|enost, naro~ito na
nivou lokalnih odluka, podru~ja bogata prirodnim i kulturnim nasqe|em, uz istov-
remenu eliminaciju nezakonite, raspr{ene izgradwe,
- razumijevawe tr`i{nih principa gospodarewa zemqi{tem, razvoj ~ov-
jekovih dru{tvenih vrijednosti, uspostavqawe finansijski osposobqenih op{tina
za samostalno vo|ewe investicijske politike na podru~ju stambeno-zemqi{ne eko-
nomije i infrastrukturne opremqenosti prostora, uz po{tovawe na~ela da je pros-
tor zajedni~ko dobro, u kojem se dugoro~no sagledava i ~uva javni interes,
- otklawawe posqedica osiroma{enih strukovnih slu`bi neefikas-
nih uprava u oblasti urbanizma i prostornog planirawa, kroz ciqanu
podr{ku otklawawu uo~enih slabosti, neadekvatne administrativne podjele, jasno
precizirawe odgovornosti na svim nivoima,
- kontinuirano upoznavawe {ire javnosti sa svim aktivnostima ministar-
stva, uz stimulaciju dobrih prostornih rje{ewa i praksi.
Prou~avaju}i dosada{wi opus arhitektonskih ostvarewa u prostoru i vremenu istra-
`ivane teritorije, uo~en je wegov uticaj na oplemewavawa ukupnog `ivota dru{tva i ne-
raskidiva veza sa `ivotnim kretawem ~ovjeka. Koriste}i modalitete arhitektonske krea-
cije u funkciji `ivota ~ovjeka i spoznaji objektivne `ivotne stvarnosti, autor smatra da
treba ispitati novi stvarala~ki domet248 koji odgovara raznolikim potrebama ~ovjekovih
aktivnosti u budu}nosti.
Mo`da bi se poruka ovog rada najboqe iskazala u re~enici: Planirajte, projektuj-
te, gradite, stvarajte, `ivite u harmoniji sa prirodom, eliminacijom konflik-
ta, treba omogu}iti `ivot prirodnom ~ovjeku, obezbijediti zdrava pokoqewa u o~uvanoj
prirodi urediti i unaprijediti ~ovjekovu sredinu kako bismo omogu}ili trajnu reproduk-
ciju `ivota na istra`ivanim prostorima, uspostavili harmoniju u prostoru, dali
li~ni doprinos u o~uvawu planete Zemqe.

248 Toplo preporu~ujem kwigu Mile Pucar, Bioklimatska arhitektura zastakqeni prostori i pasivni solarni sistemi, Insti-
tut za arhitekturu i urbanizam, Beograd, 2006, kao novi stvarala~ki domet u bioklimatskom planirawu i projektovawu.

258
7/1/!SFDPNNFOEBUJPOT!BOE!HVJEFMJOFT

Uif!usvf!obuvsf-!wbmvf!boe!xpsui!pg!ivnbo!mjgf!po!Fbsui!bsf!efgjofe-!cbtjdbmmz-!cz!poft!hfphsbqij.
dbm!qptjujpo-!xijdi!nfbot!poft!sfmbujpo!up!uif!tvo!boe!uif!tvot!sfmbujpo!up!uibu!qfstpo/ )Jwp!Boesj~-!Tjh.
oqptut*

Jo!psefs!gps!pvs!fyjtufodf!up!nblf!tfotf-!xf!offe!up!botxfs!uijt!rvftujpo;!xifsf!bsf!xf-!xip
bsf!xf-!xibu!bsf!pvs!bdujpot-!ipx!ep!xf!bggfdu!obuvsf@!Tqbdf-!bt!uif!obuvsbm!cbdlhspvoe!xifsf
bmm!qspdfttft!efwfmpq!joufsefqfoefoumz-///!ibt!cfdpnf!b!dsbnqfe!bsfob!pg!bewfstf!joufsftut<!pwfs.
cvsefofe!xjui!dpoufou-!ju!cfdpnft!bo!bsfob!pg!dpogmjdut!jotufbe!pg!b!dsbemf!pg!mjgf!boe!efwfmpqnf.
ou/35: Uif!qspdftt!pg!vscbojtbujpo!ibt!up!sftvmu!jo!b!cbmbodfe-!ibsnpojpvt!fowjsponfou!jo!psefs
up!qspwjef!ifbmuiz!mjwjoh!gps!qfpqmf!jo!tqbdf/!Jg!xf!tubz!bmfsu!boe!sftpmwf!dpogmjdut-!qsftfswf!boe!jn.
qspwf!obuvsf-!xf!xjmm!sfevdf!sjtlt!boe!ibwf!ifbmuijfs!mjwjoh!dpoejujpot!gps!pvs!djuj{fot/!Mfu!vt!sfdb.
mm!uif!xpset!pg!Opsnbo!Gpstufs!bu!uif!Tfdpoe!Fvspqfbo!Dpohsftt!po!Bsdijufduvsf!boe!Tpmbs!Fofs.
hz!)2::3*-!xip!tbje!uibu!Tpmbs!bsdijufduvsf!jt!opu!b!gbe-!ju!jt!b!nbuufs!pg!tvswjwbm/ Qspevdujpo!boe
joevtusz!pvhiu!up!nffu!uif!gvoebnfoubm!offet!pg!uifjs!hspxui!xjuipvu!kfpqbsejtjoh!uif!fowjsponf.
ou/!Ju!jt!joejtqfotjcmf!up!tupq!uif!esbjo!pg!obuvsbm!sftpvsdft!boe!efwbtubujpo!pg!obuvsf/!Uif!spput!pg
uif!ebnbhjoh!jnqbdu!dbo!cf!usbdfe!cbdl!up!uif!tpdjbm!sfmbujpot!dpouspmmjoh!ufdiopmphjdbm!hspxui/
Uif!dpogmjdu!cfuxffo!ivnbo!bdujpot!jo!tqbdf!jt!wjtjcmf!jo!obuvsf-!bhsjdvmuvsf-!joevtusz-!fofshz!jo.
evtusz-!boe!usbotqpsu/!Ijhifs!tuboebse!pg!mjwjoh!gptufst!dpotvnfs!nfoubmjuz!boe!tujnvmbuft!npcjmjuz/
Uif!fopsnpvt!jodsfbtf!jo!uif!ovncfs!pg!bvupnpcjmft-!tvsgbdft!vtfe!gps!usbggjd-!dpotusvdujpo!mboe-
fyufotjwf!dpotusvdujpo!tvckfdu!up!mjuumf!dpouspm-!tqsbxmjoh!tfuumfnfout-!boe!qbsujbm!)be!ipd*!tpmvujpot
up!tqbujbm!jttvft!dpoujovpvtmz!kfpqbsejtf!uif!ibsemz!sfofxbcmf!obuvsbm!sftpvsdft/!Uijt!sftvmut!jo!ov.
nfspvt!qspcmfnt-!xiptf!jnqbdu!po!mjwjoh!dpoejujpot!jt!b!ofhbujwf!pof-!boe!xijdi!ejtuvsct!ibsnp.
oz!jo!uif!tqbdf!pg!uif!pctfswfe!bsfb/!
Uif!qsfttjoh!jttvf!pg!uif!dfouvsz-!xijdi!btlt!gps!uif!sjhiu!sftqpotf-!jt;!ipx!dbo!xf!bdijfwf
npcjmjuz!vtjoh!uiptf!nfbot!pg!usbotqpsubujpo!xijdi!xjmm!opu!qpmmvuf!uif!fowjsponfou-!cvu!bmtp!tdb.
mf!epxo!uif!ivnbo!offe!gps!usbotqpsu@!Usbotqpsu!tipvme!cf!qvcmjd-!bddpnnpebujoh!boe!opobh.
hsfttjwf!jo!sfmbujpo!up!nbo!boe!obuvsf/!Uif!pwfsbmm!jnqbdu!pg!opjtf-!wjcsbujpot-!bjs!qpmmvujpo-!sbejb.
ujpo-!usbotqpsu-!jnnjtjpot!boe!fnjttjpot!pg!qpmmvubout!dpotjefsbcmz!bggfdu!uif!rvbmjuz!pg!fowjsponf.
ou!jo!tfuumfnfout-!cvu!bmtp!cfzpoe!uifn/!Uifz!xfsf!opu!hjwfo!fopvhi!buufoujpo!jo!uif!qbtu-!cvu!uif
tjuvbujpo!jt!opu!wfsz!ejggfsfou!upebz!fjuifs/!Jo!bddpsebodf!xjui!Bhfoeb!32-!uif!hvjefmjoft!pg!Sjp,21-
Fvspqfbo!dpowfoujpot-!Rvcrbob!Efdmbsbujpo!po!uif!ufssjupsjbm!ejnfotjpo!pg!tvtubjobcmf!efwfmpq.

35:! Csbojtmbw!Lstuj~-!_pwkfl!j!qsptups-!Twkfumptu-!Tbsbkfwp-!2:93-!q/!71

259
nfou-!uif!hvjefmjoft!pg!uif!Tubcjmjuz!Qbdu-!uif!ubtlt!tqfdjgjfe!jo!uif!FV!Bttpdjbujpo!Bhsffnfou!gps
Cptojb!boe!Ifs{fhpwjob-!uif!gpmmpxjoh!qsjodjqmft!ibwf!up!cf!joufhsbufe!jo!uif!efwfmpqnfou!tusbuf.
hz!gps!tvtubjobcmf!tqbujbm!efwfmpqnfou!jo!uif!Sfqvcmjd!pg!Tsqtlb;!
J jouspevdujpo!pg!tqbujbm!efwfmpqnfou!boe!fowjsponfoubm!qsftfswbujpo!qpmjdjft!jo!bmm!hpwfs.
onfoubm!qpmjdjft-!
J jouspevdujpo! pg! qbsuofstijq-! dpnqspnjtf! boe! frvbm! sftqpotjcjmjuz! gps! bmm! qbsujft! bdujoh! jo
tqbdf-!
J dibohf!up!uif!dvssfou!nboofs!pg!qspevdujpo-!dpotvnqujpo-!fyqmpjubujpo-!efwfmpqnfou!boe
nbobhfnfou!sfhbsejoh!qiztjdbm!tqbdf-
J qspwjtjpo!pg!fggfdujwf!uppmt!up!jnqmfnfou!uif!qmboofe!bdujwjujft-!xijmf!cbmbodjoh!fdpopnjd!b.
oe!tpdjbm!joufsftut!xjui!fowjsponfoubm!sfrvjsfnfout!cz!nfbot!pg!ibsnpojtfe!boe!bddfqubc.
mf!tqbujbm!efwfmpqnfou/!
Qmboojoh!jt!bo!fttfoujbm-!vobwpjebcmf!boe!qsfwfoujwf!bdujwjuz/!Jut!hpbm!jt!up!jnqspwf!mjwjoh!dpo.
ejujpot!cz!nfbot!pg!dbsfgvm!{pojoh-!npefmmjoh-!jouspevdujpo!pg!fowjsponfoubmmz.gsjfoemz!usbotqpsu-
cbmbodfe!mboe!vtf-!jotjtubodf!po!joufhsbufe!hsffo!tqbdft-!qbslt-!sfevdujpo!pg!opjtf!boe!puifs!ljo.
et!pg!qpmmvujpo/!Hppe!npcjmjuz!boe!bddfttjcjmjuz!dbo!cf!fotvsfe!jg!xf!tujnvmbuf!qfeftusjbo!gbdjmjujft
boe!czdjdmf!mboft-!sfevdf!hspvoe!tvsgbdf!qbsljoh!bsfbt-!boe!cspbefo!uif!dipjdf!pg!usbotqpsubujpo
nfbot!xijmf!pggfsjoh!npsf!gvodujpobm!bmufsobujwf!npcjmf!boe!tubujpobsz!ljoet!pg!usbotqpsu/!Uif!dpo.
uspmmfe!hspxui!pg!tfuumfnfout!)xjuijo!b!cbmbodfe!pshbojtbujpo!pg!uif!pwfsbmm!ufssjupsz-!pqujoh!gps!qp.
mzdfousjd!efwfmpqnfou*!xjmm!cf!sfevdfe!up!xibu!jt!bddfqubcmf!gps!uif!ivnbojuz/!Uif!bsujgjdjbm!ejwjtjpo
pg!tqbdft!boe!uif!sizuin!pg!mjwjoh!jo!uif!usjbohmf!ipvtjoh.xpsl.sfmbybujpo!ibt!up!tufq!cbdl!cfgpsf
b!vojufe-!ps!ipmjtujd!mjwjoh!dpodfqu-!bt!nvdi!bt!ju!jt!sfbtpobcmz!qpttjcmf/!Gpmmpxjoh!uif!obuvsbm!ps.
hbojtbujpo!pg!bdujwjujft!boe!qfpqmf-!xf!tipvme!tusjwf!upxbset!dsfbujoh!cbmbodf!jo!tqbdf!boe!joufh.
sbujoh!qptjujwf!qsjodjqmft!boe!sfdpnnfoebujpot!gps!uif!tqbujbm!efwfmpqnfou!pg!upxot!boe!djujft!jo
32tu!dfouvsz!bt!tqfdjgjfe!jo!uif!Ofx!Buifot!Dibsufs/361 Nvojdjqbmjujft!boe!djujft!ibwf!up!jouspevdf
joufhsbm!qmboojoh-!fevdbuf!uifjs!qpqvmbujpo-!jogpsn!ju!bcpvu!uif!ofdfttjuz!up!qsftfswf!uif!fowjspo.
nfou!mpdbmmz!boe!sfhjpobmmz/!Ifbmuiz!mjwjoh!jo!tfuumfnfout!tipvme!cf!fotvsfe!cz!nfbot!pg!ubljoh!be.
wboubhf!pg!uif!cjpdmjnbuf-!befrvbuf!vscbo!boe!svsbm!sfofxbm!pg!mjgf!jo!tfuumfnfout///!cfuufs!fdpmp.
hjdbm!eftjho-!boe!sfdpotusvdujpo!boe!bebqubujpo!up!Fvspqfbo!usfoet/!Xf!tipvme!xpssz!bcpvu!uif
qfpqmf-!cvu!bu!uif!tbnf!ujnf!xf!ibwf!up!tusftt!uif!offe!up!qsftfswf!uif!obuvsbm!boe!dvmuvsbm!ifsj.
ubhf!jo!uif!ofx!dpoejujpot/!Tqbujbm!efwfmpqnfou!boe!nbobhfnfou!gps!nbo!boe!xjui!nbo///!bsf
uif!gjstu!tufqt!po!uif!pvumjofe!qbui!pg!tvtubjobcmf!tqbujbm!efwfmpqnfou/!Ejtusjcvujpo!pg!sftqpotjcjmj.

361! Ofx!Dibsufs!pg!Buifot-!Fvspqfbo!Dpvodjm!pg!Upxo!Qmboofst-!2::9/

260
uz-!sftqfdu!pg!tqfdjbm!boe!vojrvf!rvbmjujft-!tvdi!bt!dmjnbuf!dibohf-!hmpcbm!gmpx!pg!npofz!boe!db.
qjubm-!vtjoh!mpdbmmz0sfhjpobmmz!efwfmpqfe!tztufnt!up!sfnpefm!usbotqpsu-!sbujpobm!mboe!vtf-!dbsfgvm!{p.
ojoh-!bewpdbdz!qmboojoh-!xijdi!fotvsft!dpnqspnjtf!boe!bhsffnfou-!tubsujoh!boe!vqhsbejoh!qsp.
kfdut!pg!efwfmpqnfou!po!uif!xipmf!ufssjupsz!cbtfe!po!uif!qsjodjqmft!pg!bddfqubcmf!ibsnpoz!jo!tqb.
df///!dpnqsjtf!dmfbs!hvjefmjoft!gps!cvjmejoh!ifbmuiz!tfuumfnfout/!Nbo!jt!uif!dfousbm!gjhvsf-!uif!gvo.
ebnfoubm!nfbtvsf!boe!ejnfotjpo!jo!tqbdf!gps!qmboofst-!qsftfswbujpojtut!boe!uif!xipmf!dpnnvoj.
uz/!Ivnbo!bdujpot!ibsnpojtfe!xjui!obuvsft!qpufoujbmt!jt!uif!sjhiu!npefm!gps!b!ifbmuiz-!ofhpujbufe
nbo.nbef!fowjsponfou-!xijdi-!jo!sfuvso-!ifmqt!tibqf!uif!obuvsbm-!ifbmuiz!qfstpo/!Efwfmpqnfou
cbtfe!po!qbsuofstijq-!xijdi!cfbst!jo!njoe!uif!offet!pg!nbo!boe!uif!gvuvsf!hfofsbujpo-!jt!uif!qsjo.
djqmf!hvjefmjof!gps!efwfmpqnfou!jo!uif!gvuvsf/!
Uifsf!jt!b!dpotubou!ejmfnnb;!ipx!dbo!xf!gsff!bsdijufdut-!upxo!qmboofst-!wbsjpvt!qspgfttjp.
obmt!gspn!uifjs!cmjoe!pcfejfodf!up!tublfipmefst!ps!dfoufst!pg!jogmvfodf-!boe!xjo!uifn!pwfs!gps!qsp.
gfttjpobm-!ufbn!xpsl@!Cz!sfdphojtjoh!fsspst!boe!dpogmjdut-!ju!jt!qpttjcmf!up!esbx!buufoujpo!up!uif!pc.
mjhbujpo! up! cspbefo! uif! cpvoebsjft! pg! qspgfttjpobm! sftqpotjcjmjuz/! Bsdijufdut! boe! upxo! qmboofst
tipvme!bddfqu!uifjs!tibsf!pg!sftqpotjcjmjuz!gps!joufswfoujpot!jo!obuvsf!boe!pggfs!dpodsfuf!dpousjcvujp.
ot!up!sfqbjs!uif!ebnbhf/!Uifz!ftubcmjtife!ofx!dpoejujpot!jo!uif!fowjsponfou!cz!nfbot!pg!uifjs!pxo
dsfbujpo-!npefmjoh!uif!gpsnt!jo!nbo.dpotusvdufe!tqbdf/!Uif!qbsujbm!dpotjefsbujpo!pg!ivnbo!bdujp.
ot!jo!tqbdf!)mbdljoh!b!ipmjtujd!bqqspbdi!ps!uif!sjhiu!ljoe!pg!cbmbodf-!xjuipvu!sftqfdu!gps!sfhjpobm
tqfdjgjdjujft!ps!wbmvft-!dpotusvdujpo!pg!joejwjevbm!cvjmejoht!boe!tfuumfnfout!ejtsftqfdugvm!pg!qmbot*
ibt!sftvmufe!jo!dpogmjdut!jo!tqbdf!)xjui!ofhbujwf!dpotfrvfodft*!boe!efhsbebujpo!pg!obuvsf!jo!uif
cspbefs!sfhjpo/!Jo!psefs!up!ibwf!hppe.rvbmjuz!qmboojoh!boe!eftjho!boe!dpotusvdu!tfuumfnfout!jo
cbmbodf!xjui!obuvsf-!xf!offe!up!bobmztf!boe!bttftt!uif!qspcmfnt!pctfswfe!jo!tqbdf-!jo!psefs!up
cf!bcmf!up!dpssfdu!boe!sfqbjs!uifn!uispvhi!qmbot!boe!tztufnbujdbmmz-!gpmmpxjoh!dfsubjo!qsjpsjujft/!Xj.
ui!b!tfsjft!pg!qptjujwf!hvjefmjoft!boe!sfdpnnfoebujpot-!uif!bvuips!pggfst!qpttjcmf!tpmvujpot!boe!jo.
gpsnt!uif!hfofsbm!qvcmjd!bcpvu!uifn-!jo!psefs!up!sbjtf!qfpqmft!bxbsfoftt!bcpvu!uif!dpnnpo!jefb
pg!ifbmuiz!mjwjoh!pg!nbo!jo!tqbdf/!Uif!uijse!njmmfojvn!xjmm!cf!dibsbdufsjtfe!cz!uif!tusvhhmf!up!sf.
ftubcmjti!ifbmuiz-!obuvsbm!tfuumfnfout/!Bsdijufduvsf!boe!uif!djuz!nvtu!op!mpohfs!pqqptf!obuvsf!tp!sb.
ejdbmmz/!Jo!psefs!opu!up!ejtsfhbse!obuvsbm!mbxt!jo!dpotusvdujpo-!xf!tipvme!sfuvso!up!uif!uxfmwf!hpm.
efo!svmft!pg!cvjmejoh!bt!b!xbz!up!sftpmwf!uijt!ejmfnnb;
2/! Mfu!vt!opu!gvmgjm!uif!cmjoe!boe!tjdl!xjtift!boe!psefst!pg!wbsjpvt!Hbshbouvbt-!Dbmjhvmbt-!Of.
spt!boe!Fsptusbuvtft/
3/! Opu!fwfsz!qmbdf-!ujnf-!ps!nbufsjbm!jt!hppe!gps!dpotusvdujpo/

261
4/! Mfu!vt!opu!eftuspz!jo!psefs!up!cvjme<!mfu!vt!sftqfdu!fwfszuijoh!uibu!xbt!nbef!cfgpsf!vt/
5/! Mfu!vt!opu!eftfdsbuf!ipmz!qmbdft!)npvout-!upxot-!ufnqmft-!dfnfufsjft-!qjmhsjnbhf!eftujobujpot*/
6/! Mfu!vt!opu!dsfbuf!ofx!ejwjtjpot!jo!tqbdf!boe!ujnf/
7/! Mfu!vt!vtf!mpdbm!nbufsjbmt!gps!dpotusvdujpo/
8/! Mfu!vt!sfnpwf!gspn!bmm!pvs!qspkfdut!boe!qmbot!sjtlz!ufdiopmphjft!boe!efwbtubujoh!fggfdut!efu.
sjnfoubm!up!uif!fowjsponfou-!cjptqifsf!boe!uif!ifbmui!pg!jut!qpqvmbujpo/!
9/! Mfu!vt!vtf!dmfbo!ufdiopmphjft!boe!sfofxbcmf!fofshz!sftpvsdft/!
:/! Mfu!vt!opu!sbjtf!upxfst!pg!Cbczmpo!ps!qzsbnjet!gps!pvstfmwft!ps!puifst/!
21/! Mfu!vt!qvu!sftusjdujpot!po!uif!tj{f!pg!uif!cvjmejoht!xf!eftjho!boe!pg!uif!tfuumfnfout!xf!qmbo/!
22/! Nbz!pvs!fuijdbm!mjwjoh!boe!fowjsponfoubmmz.gsjfoemz!ipvtjoh!boe!bdujpot!cf!fyfnqmbsz!gps
pvs!dp.xpslfst-!gsjfoet!boe!ofjhicpvst/
23/! Mfu!vt!efnjtujgz!pvs!bsdijufduvsbm!boe!vscbo!qspkfdut!boe!uifjs!jnqmfnfoubujpo!jo!psefs!up!tfu
uifjs!gvuvsf!vtfst!gsff!boe!bmmpx!uifn!up!uvso!up!cvjmejoh!boe!ovsuvsjoh!uif!joofs!tqbdft!pg
uifjs!tpvmt!boe!tqjsjut/362
Bt!xf!bsf!bxbsf!xf!bsf!djuj{fot!pg!uijt!cjh-!xpsme.tj{f!nfuspqpmjt-!///ufssjgjfe!cz!jut!sfmfoumf.
tt!tqsbxm-363 ju!jt!pvs!dpodfso!boe!pcmjhbujpo!up!qspufdu!uif!nbo/!Joeffe-!jt!uifsf!bo!fwfsmbtujoh
qsjodjqmf@!Zft-!uifsf!jt;!npwfnfou!jt!fufsobm-!uibu!jnnpsubm!efbui/364 Uijt!Nbsyjtu!uipvhiu!sfnjo.
et!vt!pg!uif!dpoujovjuz!pg!npwfnfou!boe!pg!uif!dpotubodz!pg!dibohf!jo!mjgf-!xijdi!bmmpx!qsphsftt
boe!qsptqfsjuz-!up!xijdi!uif!pwfsbmm!ivnbo!dpnnvojuz!btqjsft/!Jg!xf!mppl!bu!uijt!rvpuf!cz!Lpj~-
Zpv!dpnjoh-!nz!efbs"!Jn!dpnjoh-!Jn!dpnjoh/// )Qfubs!Lpj~-!Uispvhi!uif!Topxtupsn*-!xf!xpo.
efs;!Xibu!bsf!xf!epjoh@!Bsf!xf!lffqjoh!qbdf!xjui!dibohft@!Ipx!bsf!xf!iboemjoh!usbotjujpo@
Ipx!epft!fbdi!pof!pg!vt!dpousjcvuf!qfstpobmmz!up!uijt!rvbmjubujwf!dibohf!tusjwjoh!gps!b!npsf!dfs.
ubjo!boe!cfuufs!gvuvsf@!Uif!dpnqmfyjuz!pg!pvs!ubtlt!jotqjsfe!uif!bvuips!up!pggfs!qpufoujbm!tpmvujpot
up!pwfsdpnf!uif!pctfswfe!qspcmfnt!boe!gbjmvsft!jo!tqbdf/!Uif!cppl!jt!jotusvdujwf!gps!bsdijufduvsf
boe!fowjsponfoubm!qsftfswbujpo!tuboejoh!bu!uif!gbuf.efufsnjojoh!joufstfdujpo!mfbejoh!up!uif!dsfb.
ujpo!pg!b!cfuufs.rvbmjuz!gvuvsf!gps!uif!qpqvmbujpo!pg!uif!sftfbsdife!bsfb/!Ju!jt!qpttjcmf!up!ibwf!qspt.
qfsjuz!jo!uif!sftfbsdife!bsfb!jg!fowjsponfoubm-!fdpopnjd!boe!tpdjbm!efnboet!bsf!nfu!uispvhi!qmb.
ot!jo!b!qsfwfoujwf!nboofs-!xjui!fggjdjfou!uppmt!up!fotvsf!uifjs!jnqmfnfoubujpo/!Bmm!uijt!ibt!up!cf!cb.
mbodfe!boe!ibsnpojtfe!uispvhi!tvtubjobcmf!tqbujbm!)dvmuvsbm-!qfsnbofou*!efwfmpqnfou/!Dibohft
jo!tqbdf!bsf!jofwjubcmf!)uifz!sftvmu!gspn!ezobnjd!obuvsbm-!fdpopnjd!boe!puifs!efwfmpqnfoubm!qsp.
dfttft*/!Uif!jogmvfodft!bsf!nbojgpme!boe!nvuvbmmz!dpncjofe-!cvu!uif!tuspohftu!bnpoh!uifn!bsf
ivnbo!bdujpot-!xijdi!mfbwf!b!nbsl!po!uif!qiztjdbm!tusvduvsf!pg!tqbdf!boe!mfbe!up!gbs.sfbdijoh!)wj.
tjcmf!boe!jowjtjcmf*!dpotfrvfodft!jo!tqbdf-!uif!sfmbujpotijq!up!uif!qsftfswbujpo!pg!obuvsbm!wbmvft!b.

362! Wpkjtmbw!E/!Efwj~-!gvmm!qspgfttps!bu!uif!Joufsobujpobm!Tmbwjd!Bdbefnz!pg!Tdjfodft-!Fevdbujpo-!Dvmuvsf!boe!Bsut!jo!Nptdpx<!uijt!bsujd.
mf!xbt!qvcmjtife!jo! Qpmjujlb-!Cfmhsbef-!po!Uvftebz-!31!Kvof!3111/!Uif!ujumf!pg!uif!bsujdmf!jt;!V!hsbejufmktuwv!j{csjtboj!{blpoj!qsjsp.
ef!(Mbxt!pg!Obuvsf!Fsbtfe!jo!Dpotusvdujpo)/!J!xpvme!mjlf!up!sfdpnnfoe!uif!cppl!cz!uijt!bvuips-!Fujlp.flpmp|lb!qptmbojdb!bsij.
uflujnb!usf~fh!njmfojkvnb (Fuijdbm!boe!Fowjsponfoubm!Fqjtumf!up!Uijse!Njmmfojvn!Bsdijufdut)/
363! Uijt!tubufnfou!xbt!dpnqptfe!bu!uif!joufsobujpobm!dpogfsfodf!efejdbufe!up!uif!tvckfdu!pg!nbo!boe!ijt!tfuumfnfout-!Efpt-!2:79
364! Sp{foubm!N/!N/-!Nbsltjtujlj!ejkbmflujlj!nfupe!)Ejbmfdujd!Nfuipe!pg!Nbsyjtn*-![bhsfc-!2:59-!q/!35-!rvpuf!bddpsejoh!up!Fohfmt/!G/
Opufo!{vn!Bouj.E@sjoh-!Tpoefsbvhbcf!JNFM!2:46-!q/!576

262
oe!dvmuvsbm!ifsjubhf-!tqpoubofpvt!obuvsbm!qspdfttft/!Uif!bttfttnfou!pg!uif!dvssfou!tjuvbujpo!jt!uif
gvoebnfoubm!epdvnfou-!cbtfe!po!xijdi!uif!ofdfttbsz!pckfdujwft!bsf!qspqptfe!gps!uif!qvsqptf!pg;
.! sfqbjsjoh!uif!dpotfrvfodft!pg!dibpujd!mfhjtmbujpo!boe!ftubcmjtijoh!b!ofx!tztufn!pg!tqbujbm
qmboojoh!boe!efwfmpqnfou-!cfdbvtf!uif!tqbujbm!qmbo!nvtu!tqfdjgz!uif!ofx!hvjefmjoft!boe
sfdpnnfoebujpot!gps!uif!qpmjdz!)tusbufhz*!pg!tqbujbm!qmboojoh!boe!efwfmpqnfou!jo!uif!Sf.
qvcmjd!pg!Tsqtlb-!tqbujbm!qmboojoh!bdu-!puifs!qmboojoh!bdut!boe!puifs!epdvnfout-!xijdi!xj.
mm!cf!b!hppe!uppm!gps!uif!gvuvsf!tztufn!pg!mboe!qmboojoh!boe!efwfmpqnfou-!xjui!uif!jouspevd.
ujpo!pg!b!xipmf!tztufn!pg!jotusvnfout!gps!fmjnjobujoh!uif!fyjtufou!dpogmjdut!boe!bttjtujoh!uif
gvuvsf!tztufn!pg!mboe!qmboojoh!boe!efwfmpqnfou-!jo!psefs!up!dsfbuf!fdpopnjd-!tpdjbm!boe
fowjsponfoubm!dpiftjpo!uispvhi!tvtubjobcmf!tqbujbm!efwfmpqnfou-
.! ftubcmjtinfou!pg!qpmjujdbmmz!joefqfoefou!tfswjdft-!xijdi!xjmm!efbm!xjui!tqbujbm!qmboojoh!boe
efwfmpqnfou!bu!bmm!mfwfmt-
.! qspwjtjpo!pg!joufstfdups!bhsffnfou-!xijmf!vtjoh!tzofshfujd!fggfdut!up!tqfdjgz!joewjevbm!bdujp.
ot!jo!tqbdf-
.! gvsuifs!ibsnpojtbujpo!pg!uif!mfhjtmbujpo!sfhvmbujoh!fowjsponfoubm!qsftfswbujpo-!tqbujbm!qmbo.
ojoh!boe!efwfmpqnfou-!boe!puifs!tfdupst-!xiptf!hpbm!xpvme!cf!up!efgfoe!qvcmjd!joufsftut-
xijmf!dpoujovpvtmz!cbmbodjoh!bewfstf!joufsftut!jo!tqbdf-
.! qspwjtjpo!pg!tqbujbm!nfbtvsft!jo!bddpsebodf!xjui!efnphsbqijd!qpmjdjft-
.! dsfbujpo!pg!ifbmuiz!tfuumfnfout!bddpnqbojfe!cz!ibwjoh!frvbm!tqbujbm!efwfmpqnfou!jo!bmm!pg
uif!Foujuz-!sfhjpobm!dppsejobujpo-!ftqfdjbmmz!po!uif!mpdbm!mfwfm!pg!efdjtjpo.nbljoh-!bo!bsfb
sjdi!jo!obuvsbm!boe!dvmuvsbm!ifsjubhf-!xijmf!tjnvmbufopvtmz!fsbejdbujoh!jmmfhbm-!vosfhvmbufe
dpotusvdujpo-
.! dpnqsfifotjpo!pg!uif!nbslfu!qsjodjqmft!pg!mboe!nbobhfnfou-!efwfmpqnfou!pg!ivnbo!tp.
djbm!wbmvft-!dsfbujpo!pg!dpnnvojujft!gjobodjbmmz!dbqbcmf!up!svo!joefqfoefoumz!uifjs!jowftunf.
ou!qpmjdjft!jo!ipvtjoh!boe!mboe!fdpopnz!boe!qspwjtjpo!pg!jogsbtusvduvsf-!xijmf!sftqfdujoh
uif!qsjodjqmf!bddpsejoh!up!xijdi!tqbdf!jt!b!dpnnpo!dpnnpejuz-!boe!uif!sfmbufe!qvcmjd!jo.
ufsftu!tipvme!cf!dpotjefsfe!boe!efgfoefe!jo!uif!mpoh!ufsn-
.! sfqbjsjoh!uif!dpotfrvfodft!pg!jnqpwfsjtife!qspgfttjpobm!tfswjdft!pg!jofggjdjfou!nbobhfnf.
ou!jo!upxo!boe!tqbujbm!qmboojoh!uispvhi!qvsqptfgvm!tvqqpsu!jo!psefs!up!sfnpwf!ps!dpssfdu
pctfswfe!xfblofttft!boe!gbjmvsft-!jobefrvbuf!benjojtusbujwf!ejwjtjpot-!dmfbs!efgjojujpo!pg
sftqpotjcjmjuz!bu!bmm!mfwfmt-!
.! lffqjoh!uif!hfofsbm!qvcmjd!dpoujovpvtmz!jogpsnfe!bcpvu!uif!bdujwjujft!pg!uif!njojtusz-!xijmf
tujnvmbujoh!hppe!tqbujbm!tpmvujpot!boe!qsbdujdft/!

263
Cz!sftfbsdijoh!uif!bsdijufduvsbm!qspevdujpo!jo!uif!sftfbsdife!bsfb!jo!tqbdf!boe!uispvhi!uj.
nf-!ju!xbt!qpttjcmf!up!pctfswf!ju!ibt!fosjdife!boe!jnqspwfe!uif!pwfsbmm!mjgf!pg!uif!dpnnvojuz!boe
jut!vocsfblbcmf!dpoofdujpo!xjui!uif!fyjtufoujbm!npwfnfou!pg!nbo/!Vtjoh!npefmt!pg!bsdijufdupojd
dsfbujpo-!xijdi!tfswft!uif!qvsqptf!pg!ivnbo!mjwjoh!boe!dpnqsfifoejoh!uif!pckfdujwf!sfbmjuz!pg!mj.
wjoh-!uif!bvuips!cfmjfwft!ofx!dsfbujwf!qpufoujbmt!tipvme!cf!fybnjofe365 xijdi!dpssftqpoe!up!uif
nvmujgbsjpvt!offet!pg!ivnbo!bdujwjujft!jo!uif!gvuvsf/!
Qfsibqt!uif!nfttbhf!pg!uijt!cppl!jt!cftu!dpowfzfe!cz!uijt!tfoufodf;!Qmbo-!eftjho-!cvjme-!dsfb.
uf-!mjwf!jo!ibsnpoz!xjui!obuvsf-!fmjnjobujoh!dpogmjdut!tipvme!fotvsf!uif!mjwjoh!pg!uif!obuvsbm!nbo-
ibwf!ifbmuiz!eftdfoebout!mjwjoh!jo!qsftfswfe!obuvsf<!xf!tipvme!qmbo!boe!jnqspwf!uif!fowjsponf.
ou!up!fotvsf!mjgf!sfqspevdujpo!jo!uif!gvuvsf!jo!uif!sftfbsdife!bsfbt-!ftubcmjti!cbmbodf!jo!tqbdf-!nb.
lf!b!qfstpobm!dpousjcvujpo!up!qsftfswf!uif!qmbofu!Fbsui/!

365! J!xbsnmz!sfdpnnfoe!uif!cppl!cz!Njmb!Qvdbs-! Cjplmjnbutlb!bsijufluvsb-!{btublmkfoj!qsptupsj!j!qbtjwoj!tpmbsoj!tjtufnj!)Cjpdmjnbujd!Bs.


dijufduvsf-!Hmb{fe!Tqbdft-!boe!Qbttjwf!Tpmbs!Tztufnt*-!Jotujuvuf!pg!Bsdijufduvsf!boe!Upxo!Qmboojoh-!Cfmhsbef-!3117-!bt!ofx!dsfb.
ujwf!qpufoujbm!jo!cjpdmjnbujd!qmboojoh!boe!eftjho/

264
7.0. KORI[]ENA LITERATURA

Kwige

1. Atinska poveqa, 1933.


2. Biblija, Stari i Novi zavet, Dobra vest, Novi Sad 1989.
3. Bijela kwiga - Xijuf!Qbqfs, Ministarstvo vawskih poslova BiH, Sarajevo 2000.
4. Bogdan Nestorovi}, Uvod u arhitekturu, Gra|evinska kwiga, Beograd 1968.
5. Borislav Jak{i}, Marina Ili}, Upravqawe opasnim otpadom, Urbanisti~ki zavod
Republike Srpske, Bawaluka 2001.
6. Borislav Jak{i}, Marina Ili}, Milorad Balaban, Upravqawe medicinskim otpadom,
Urbanisti~ki zavod Republike Srpske, Bawaluka 2001.
7. Branislav Krsti}, ^ovjek i prostor, Svjetlost, Sarajevo 1982.
8. Branislav Nedovi}, Ekologija `ivotne sredine, Univerzitetska kwiga, Bawaluka
1999.
9. Dragan Milovanovi}, Bla`o Boev, Zemqa tektonika plo~a i magnetizam, Nauka Beog-
rad 2001.
10. Dobrivoje To{kovi}, Urbani dizajn - urbanisti~ka tehnika i estetika, Urbanisti~ki za-
vod Republike Srpske, Bawaluka 2000.
11. Dobrivoje To{kovi}, Uvod u prostorno i urbanisti~ko planirawe - Drugo dopuweno
izdawe, Akademska misao, Beograd 2006.
12. Dragica Viloti}, Uporedna anatomija drveta, [umarski fakultet, Beograd 2000.
13. Drago Trkuqa, Zemqotresi Bawalu~kog regiona, Grafomark, Beograd, 1998.
14. Dragan Veli~kovi}, Buka i Vibracije, J-!JJ-!JJJ, JW kwiga, Jugoslovenska i inostrana do-
kumentacija za{tite na radu, Ni{ 1975.
15. Dragan Veli~kovi}, Buka u `ivotnoj sredini, Grafi~ko preduze}e Punta, Ni{,1999.
16. Efqmfufe!Vsbojvn!jo!CjI-!Qptu .!Dpogmjdu!Fowjsponfoubm!Bttftnfou-!3114-!Vojufe!Obujpot
Fowjsponfou!Qsphsbnnf!)VOFQ*-!xxx/!vofq/psh/
17. Etapni plan Prostornog plana Republike Srpske 1996 - 2001 Urbanisti~ki zavod Repub-
like Srpske, Bawaluka 1996.
18. Fsoftu!Opkgfsu-!Qfufs!j!Lpsofmjvt!Opkgfsu-!Mvewjh!Ofg.Lpsjob!Gsbolfo-!Opkgfsu!Qmbovoht!BH-
Opkgfsu - Arhitektonsko projektovawe, 37 pro{ireno i dopuweno izdawe, Tuzmpt!Qsjou, No-
vi Sad, 2004.

265
19. Hpsepo!Dvmmfo, Gradski pejza`i, Gra|evinska kwiga, Beograd 1990.
20. Jhpu-!Zwft-!Hvtubwf!Fjggfm-!Ejefs, Paris 1961.
21. Katalog najve}ih stabala RS, [umarski fakultet, Bawaluka, 2003.
22. Kristoferovi} - Ili}, Radovanovi}, Vajagi}, Jefti}, Foli}, Krwetin, Obrkne`ev,
Komunalna higijena, Prometej, Novi Sad, Drugo dopuweno izdawe, 2003.
23. Disjtujbo!Opscfsh.Tdivm{, Stanovawe, stani{te, urbani prostor ku}a, Gra|evinska kwiga,
Beograd 1990.
24. Mfxjt!Nvngpse, Hsbe!v!ijtupsjkj-!okfhpw!qptubobl-!okfhpwp!njkfokbokf-!okfhpwj!j{hmfej-!Obq.
sjkfe-![bhsfc/!
25. Marina Ili}, Upravqawe ~vrstim otpadom, Urbanisti~ki zavod Republike Srpske,
Bawaluka 2001.
26. Mara \ukanovi}, Ekolo{ke dimenzije u izgra|ivawu prostora, Prosvjeta - Ni{ 1984.
27. Mara \ukanovi}, Ekolo{ki izazov, Elit - Beograd, 1991.
28. Me|uentitetski akcioni plan za{tite `ivotne sredine u BiH - OFBQ, Uif!Xpsme!Cbol!3114/
29. Miodrag Vujo{evi}, Racionalnost, legimitet i implementacija planskih odluka, Institut
za arhitekturu i urbanizam Srbije, Begrad 2004.
30. Milan Trifkovi}, Geodetski planovi, Vi{a gra|evinsko-geodetska {kola Beograd
2003.
31. Mihailo Nikoli}, Buka, Medicinska kwiga Beograd - Zagreb 1985.
32. Miroslava Kristoforovi}-Ili} sa saradnicima, Komunalna higijena, Prometej Novi
Sad 2002, drugo izdawe.
33. Mile Pucar, Bioklimatska arhitektura zastakqeni prostori i pasivni solarni sistemi,
Institut za arhitekturu i urbanizam, Beograd, 2006.
34. Milan Trifkovi}, Geodetski planovi, Vi{a gra|evinsko-geodetska {kola Beograd,
2003.
35. Pravoslavna crkva i `ivotna sredina, UIF!PSUIPEPY!DIZSDI!BOE!FOWJSPONFOU-
2::3/!cbz!Flepujlf!Buifopo!T/B-!Njojtusz!pg!Gpsfjho!Bggbjst/
36. Priru~nik - Dpef!pg!Qsbdujdf, Urbanisti{ki zavod Republike Srpske, Bawaluka 2002.
37. Ranko Radovi}, Forma grada - Osnove, teorija, praksa, izdava~ Stilos, Novi Sad, Beog-
rad 2003.
38. Ranko Radovi}, Novi vrt i stari kavez, Stilos, Novi Sad 2005.

266
39. Reforma urbanih politika zemaqa u tranziciji, Monografija, Jugoslovenski institut
za urbanizam i stanovawe i Udru`ewe urbanista Srbije, Beograd, 1988.
40. Razvojne strategije BiH - Strategije smawewa siroma{tva u BiH-PRSP, Sarajevo 2004.
41. Slobodan Maldini, Enciklopedija arhitekture, tom J. A-N Beograd 2004.
42. Slobodan Maldini, Enciklopedija arhitekture, tom JJ. N-@ Beograd 2004.
43. Safet Gurda, Tehnologija drveta, [umarski fakultet, Sarajevo 1999.
44. Strategija upravqawa ~vrstim otpadom u BiH, B!Tpmje!Xftuf!Nfobhnfou!Tusbufhz!gps!CjI-
BFB!Ufdiopmphz-!FV!Qibsf!Qspkfdu-!3111/
45. Tihomir Gligori}, Zajedni~ke institucije BiH (od norme do stvarnosti), Narodna bib-
lioteka Doboj, 2002.
46. Radojka [akari}-Pra{talo, Kwiga za boqi `ivot na Balkanu (esej o Balkanu i Balkanci-
ma), Narodna i univerzitetska biblioteka RS, Bawaluka 2001.
47. Robert Venturi, Slo`enosti i protivre~nosti u arhitekturi, Gra|evinska kwiga, Beog-
rad 1999.
48. Rob Krier, Gradski prostor u teoriji i praksi, na primjerima gradskog jezgra [tutgar-
ta, Gra|evinska kwiga, Beograd, 1991.
49. Pravoslavna crkva i `ivotna sredina, UIF!PSUIPEPY!DIZSDI!BOE!FOWJSPONFOU-
2::3/!cbz!Flepujlf!Buifopo!T/B-!Njojtusz!pg!Gpsfjhv!Bggbjst/
50. Xsjhiu-!Gsfol!Mmpze-! Bo!Bnfsjdbo!Bsdijufduvsf-!Fejufe!cz!Fehbs!Lbvgnboo-!Ipsj{po!Qsftt-
Ofx!Zpsl!2:66-!Bsdijufduvsbm!Qsftt, London 1955.
51. Vitomir Popovi}, Vladimir Luki}, Dokumenti, Dejton, Pariz, Institut za me|unarod-
no pravo i me|unarodnu poslovnu saradwu, Bawaluka 2002, ~etvrto izdawe.
52. Vojin Bucalo, Jugoslav Bruji}, Jovo Travar, \or|ije Milanovi}, Flora nacionalnog
parka Kozara, [umarski fakultet Bawaluka i ERSAF - Regionalni zavod za upra-
vqawe {umama i agrikulturom Pokrajine Lombardija, Milano, Bawaluka 2007.
53. Zoran Maunaga, Studija pra{ume Jaw i Lom - Zavr{ni izvje{taj Projekta {umarstva
u BiH, Bawaluka 2005.
54. Nova Atinska poveqa, 1998 i 2003.

267
Zbornici

a. Ja sam voda, Urbanisti~ki zavod Republike Srpske, Bawaluka 2001.


b. Prva qetna {kola urbanizma, Urbanisti~ki zavod Republike Srpske, [ipovo 1998.
c. Druga qetna {kola urbanizma, Urbanisti~ki zavod Republike Srpske, [ipovo 1999.
d. Tre}a qetna {kola urbanizma, Urbanisti~ki zavod Republike Srpske, [ipovo 2000.
e. ^etvrta qetna {kola urbanizma, Urbanisti~ki zavod Republike Srpske, [ipovo 2001.
f. Peta qetna {kola urbanizma, Urbanisti~ki zavod Republike Srpske, [ipovo - Tesli}
2002.
g. Mogu}nosti i ograni~ewa integracija zemaqa Podunavqa - {esta sesija, Centar za istra-
`ivawa, promciju, edukaciju i marketing Cfm@Ftqfsp Savez za esperanto Republike
Srpske, Bawaluka 2003.
h. Odr`ivi prostorni, urbani i ruralni razvoj Srbije, Institut za arhitekturu i urbani-
zam Srbije, Begrad 2004.
i. Odr`ivost rehabilitacije sistema vodosnabdijevawa i `ivotne sredine, Bawaluka
2001.
j. Perspektive zdravqa u 21. vijeku, @ivotna sredina i zdravqe, Bawaluka 2003.
k. Prirodno - matemati~kih nauka, JU Kwi`evna Zadruga, Bawaluka 2003/07.
l. Sfmjhjpo-!Tdjfodf!boe!uif!Fowjspnfou-!Tjnqptjvn!JJJ-!Ebovcf;Sjwfs!pg!Mjgf-!Buifot-!Hsffdf-
2:::/
m. Sfmjhjpo-!Tdjfodf!boe!uif!Fowjspnfou-!Tjnqptjvn!JW-!Uif!Besjbujd!Tfb!B!Tfb!bu!Sjtjl-!b!Vojuz
pg!Qvsqptf-!Buifot-!Hsffdf!3113/
n. Reforma urbanih politika zemaqa u tranziciji, Jugoslovenski institut za urbanizam i
stanovawe i Udru`ewe urbanista Srbije, Beograd 1998.
o. Selo u promenama, Udru`ewe urbanista Srbije, Beograd 2001.
p. Selo u novim razvojnim uslovima, Udru`ewe urbanista Srbije, Beograd 2002.
q. Selo u novim razvojnim uslovima, Udru`ewe urbanista Srbije, Beograd 2003.
r. Strategija razvoja gradova i saobra}aj, Urbanisti~ki zavod Republike Srpske, Tesli},
2001.
s. Strategija razvoja gradova i saobra}aj, Urbanisti~ki zavod Republike Srpske i Udru-
`ewe urbanista Srbije, Tesli} 2001.

268
t. Strate{ki okvir za odr`ivi razvoj Srbije, Institut za arhitekturu i urbanizam Sr-
bije, Begrad 2004.
u. Prvi nau~no-stru~ni skup, Savremena teorija i praksa u graditeqstvu, Zavod za izgradwu
Bawaluka, Bawaluka 2005.
v. Drugi nau~no-stru~ni skup, Savremena teorija i praksa u graditeqstvu, Zavod za izgra-
dwu Bawaluka, Bawaluka 2006.
w. Tre}i nau~no-stru~ni skup, Savremena teorija i praksa u graditeqstvu, Zavod za izgra-
dwu Bawaluka, Bawaluka 2007.
x. Trideset godina zemqotresa u Bawaluci, Grad Bawaluka, 1999.

^asopisi

- Ekologika, Nauka - privreda - iskustvo, posebno izdawe N0 5, Beograd 1998.


- Ekologika, Nauka - privreda - iskustvo, Beograd - Bawaluka, posebno izdawe N0 6,
2000.
- Izgradwa, broj 5, Beograd 1992.
- Politika, Beograd 20. 6. 2000.
- Voda i mi, JP za Vodovodno podru~je slivova rijeke Save, broj 38-39, 2004.
- AGD profi, Magazin za arhitekturu, gradwu i dizajn BiH, Sarajevo 2005/07.

269
1. PRILOG

Me|unarodni ugovori i konvencije kojima je BiH pristupila

Vazduh
J Konvencija o prekograni~nom zaga|ivawu vazduha na velikim udaqenostima, @ene-
va, 1979. godine (stupila na snagu: 16.3.1986) (Sl. list RbiH, 13/94, Sl. list SFRJ
MU 11/86).
J Protokol iz konvencija o prekograni~nom zagra|ivawu vazduha na velikim udaqe-
nostima iz 1979. godine, o dugoro~nom finansirawu programa saradwe za pra}ewe
i procjenu prekograni~nog prenosa zaga|uju}ih tvari u vazduhu na velike daqine u
Evropi, @eneva, 1984. (stupio na snagu: 28. 1. 1988) (Sl. list RbiH, 13/94, Sl. li-
st SFRJ MU 2/87).
J Be~ka konvencija o za{titi ozonskog omota~a, Be~,1985 (stupila na snagu: 22. 9.
1989) (Sl. list SFRJ MU 1/90).
J Montrealski protokol o supstancama koje o{te}uju ozonski omota~, Montreal,
1987. (stupio na snagu: 1. 1.1989) (Sl. list SFRJ MU 16/90).
J Okvirna konvencija Ujediwenih naroda o klimatskim promjenama, Rio de @aneiro,
1992 (stupila na snagu: 21. 3. 1994) (Sl. glasnik BiH 19/00).

Prirodno nasqe|e
J Me|unarodna konvencija o za{titi biqaka, Rim, 1951 (stupila na snagu: 3. 4.
1952); (Sl. list RBiH 13/94, Sl list SFRJ MU 11/86).
J Konvencija Ujediwenih naroda o borbi protiv desertifikacije u zemqama pogo|e-
nim jakim su{ama i/ili dezertifikacijom, posebno u Africi, Pariz, 14. 10.1994.
god. (BiH pristupila 26. 8. 2002. godine).
J Konvencija o mo~varama od me|unarodne va`nosti osobito kao stani{te ptica mo~-
varica, Ramsar, 1971, Notifikacija o sukcesiji 2001. godine.
J Konvencija o biolo{koj raznovrsnosti, Rio de @aneiro, 1991. (stupila na snagu:
29. 12.1993) BiH pristupila 26. 8. 2002, postupak ratifikacije u toku.

270
Nuklearna sigurnost
J Konvencija o pomo}i u slu~aju nuklearne nesre}e ili radiolo{ke katastrofe, Be~,
usvojena 26. 9. 1986. (stupila na snagu: 26. 2. 1987) (Sl. list RbiH, 13/94, Sl. li-
st SFRJ MU 4/91).
J Konvencija o ranom obavje{tavawu o nuklearnim nesre}ama, Be~, 1986. (stupila na
snagu: 16. 3. 1986) (Sl. list RBiH 13/94, Sl. list SFRJ MU 11/86).

Voda
J Konvencija o za{titi Sredozemnog mora od zaga|ivawa, Barselona, 1976. (stupila
na snagu: 12. 2. 1978) (Sl. list SFRJ MU 12/77).
J Protokol o za{titi Mediterana od zaga|ivawa sa kopna, Atina, 1980. (stupio na
snagu: 17. 6. 1983) Modifikovan u Sirakuzi (Italija) 1996. (Sl. list RbiH, 13/94,
Sl. list SFRJ MU 1/90).
J Protokol o posebno za{ti}enim podru~jima i biolo{koj raznovrsnosti Meditera-
na, Monako, 1996. (stari naziv Protokol o posebno za{ti}enim podru~jima Sredo-
zemnog mora, @eneva, 1982.) (stupio na snagu: 23. 3. 1986) (Sl. list RbiH, 13/94,
Sl. list SFRJ MU 9/85).
J Me|unarodna konvencija o spre~avawu zaga|ivawa mora naftom, London, 1954.
(stupila na snagu: 26. 7. 1958) (Sl. list RbiH, 13/94, Sl. list SFRJ MU 60/73,
53/74).
J Me|unarodna konvencija o za{titi od zaga|ivawa sa brodova, London, 1973. (stu-
pila na snagu: 2. 10. 1983) (Sl. list RbiH, 13/94, Sl. list SFRJ MU 2/85).

Otpad
J Bazelska konvencija o nadzoru prekograni~nog prometa opasnog otpada i wegovom
odlagawu, Bazel, 22. 3.1989. (stupila na snagu: 16. 3. 1986) (Sl. list RbiH, 13/94,
Sl. list SFRJ MU 11/86).
J Dopuna Bazelske konvencije o nadzoru prekograni~nog prometa opasnog otpada i we-
govom odlagawu, Brisel, 1997.

271
Pregled zakona i uredbi kojima su pojedine konvencije ratifikovane

J Zakon o ratifikaciji Konvencije o prekograni~nom zaga|ivawu vazduha na velikim


udaqenostima 2/92-5, 13/94-189. Sl. SFRJ 11/86-3.
J Zakon o ratifikaciji Protokola, uz Konvenciju o prekograni~nom zaga|ivawu vaz-
duha na velike daqine, iz 1979. godine, o dugoro~nom finansirawu Programa sura-
dwe za pra|ewe i procjene prekograni~nog prijenosa zaga|uju}ih tvari u vazduhu na
velike daqine u Evropi (EMER) 2/92-5, 13/94-189. Sl. SFRJ 2/87-3.
J Zakon o ratifikaciji Be~ke konvencije o za{titi ozonskog omota~a, s prilozima J i
JJ 2/02-5, 13/04-189 Sl. SFRJ, 1/90-3.
J Uredba o ratifikaciji Memoranduma o suglasnosti za provedbu Evropskoga istra-
`iva~kog projekta o radarskoj meteorolo{koj mre`i (DPTU projekt 73) 2/92-5,
13/94-189. Sl. SFRJ, 3/90-44.
J Zakon o ratifikaciji Konvencije o fizi~koj za{titi nuklearnog materijala 2/92-5,
13/94-189. Sl. SFRJ, 9/85-309.
J Uredba o ratifikaciji sistema za izvje{tavawe o incidentima JBFB (JBFB.JST* 2/92-
5, 13/94-189. Sl. SFRJ, 1/87-49.
J Uredba o ratifikaciji Konvencije o ranom obavje{tavawu o nuklearnim nesre}ama
2/92-5, 13/94-189. Sl. SFRJ, 15/89-3.
J Zakon o ratifikaciji Konvencije o pru`awu pomo}i u slu~aju nuklearnih nesre}a
ili radiolo{ke opasnosti 2/92-5, 13/94-189. Objavqeno u Sl. SFRJ, 4/91-29.
J Zakon o ratifikaciji Me|unarodne konvencije o spre~avawu zaga|ivawa mora uqem
2/92-5, 13/94-189. Sl. SFRJ, 60/73-1737, 53/74-1709.
J Uredba o ratifikaciji Me|unarodne konvencije o spre~avawu zaga|ivawa (one~i{-
}avawa) mora s brodova, 1973. (i Protokola od 1978.) 2/92-5, 13/94-189. Sl.
SFRJ, 2/85-59, 2/85-68.
J Zakon o ratifikaciji Protokola o posebno za{ti}enim podru~jima Sredozemnog
mora, sastavqenog u @enevi, 3.4. 1982. 2/92-5, 13/94-189. Sl. SFRJ, 9/85-321,
J Zakon o ratifikaciji Protokola o posebno za{ti}enim podru~jima Sredozemnog mo-
ra od zaga|ewa s kopna, s aneksima J-!JJ i JJJ 2/92-5, 13/94-189. Sl. SFRJ, 1/90-16,
J Zakon o ratifikaciji Sporazuma o za{titi voda rijeke Tise i wezinih pritoka od
zaga|ivawa 2/92-5, 13/94-189. Sl. SFRJ, 1/90-30.

272
J Odluka o davawu saglasnosti za ratifikaciju ugovora o energetskoj poveqi i pro-
tokolu energetske poveqe, o energetskoj efikasnosti i odgovaraju}im problemima
`ivotne sredine 8/00-84.
J Odluka o ratifikaciji Okvirne konvencije Ujediwenih nacija o promjeni klime
19/00-418.
J Uredba o ratifikaciji revidiranog teksta Me|unarodne konvencije o za{titi biqa,
Sl. RbiH, 12/94 (2/92); Sl. list SFRJ MU 1/85.
J Odluka o ratifikaciji Konvencije o kontroli prekograni~nog prometa opasnog ot-
pada i wegovom odlagawu, Sl. glasnik BiH, 31/00.

Ugovor za koji je depozitar Vlada Sjediwenih Ameri~kih Dr`ava


(sukcesija)

J Konvencija o spre~avawu zaga|ivawa mora otpacima i drugim tvarima, sa~iwena u


Va{ingtonu, Londonu, Meksiko Sitiju i Moskvi, 29. decembra/prosinca 1972. godi-
ne (stupila na snagu: 30. 8. 1975; objavqena u Sl. listu RbiH, 15/95).

Me|unarodni ugovori i konvencije kojima BiH nije pristupila

Vazduh
J Protokol o regulisawu emisije sumpora ili wegovog prekograni~nog fluksa, Helsinki,
1985.
J Protokol o regulisawu emisije nitrogenovih oksida ili wihovih prekograni~nih fluk-
seva, Sofija, 1988. (stupio na snagu: 14. 2.1991)
J Protokol o regulisawu emisija isparqivih organskih komponenata ili wegovom prekog-
rani~nom toku, 1991 (stupio na snagu: 29. 9. 1997).
J Protokol o daqem smawewu emisija sumpora, Oslo, 1994 (stupio na snagu: 05. 8.
1998).
J Protokol o te{kim metalima, Arhus, 1998.
J Protokol o smawivawu acidefikacije, eutrofikacije i prizemnog ozona, Geteborg,
1999.
J Amandmani Montrealskog protokola; Londron, 1990, Kopenhagen, 1992, Be~, 1995,
Monteral, 1997, Peking, 1999.
J Kjoto protokol, Kjoto, 1997.

273
Hemikalije
J Konvencija o upotrebi olovnog bjelila u slikarstvu, @eneva, 1921 (stupila na sna-
gu: 31. 8. 1923).
J Konvencija o proceduri prethodnog obavje{tewa za neke rizi~ne hemikalije u me|u-
narodnoj trgovini, Roterdam, 1998.
J Konvencija o zabrani razvoja, proizvodwi i stvarawu zaliha bakteriolo{kih (bio-
lo{kih) i toksi~nih oru`ja i wihovo uni{tewe, London, Va{ington, Moskva, 1972
(stupila na snagu: 26. 3. 1975).
J Stokholmska konvencija o trajnim organskim zagra|iva~ima, 22. 5. 2001. godine
(jo{ nije stupila na snagu).

Opasnosti
J Konvencija o spre~avawu i kontroli profesionalnih rizika prouzrokovanih kance-
rogenim supstancama i agensima, @eneva, 1974 (stupila na snagu: 10. 6.1976).
J Konvencija o za{titi od opasnosti trovawa benzolom, @eneva, 1971 (stupila na
snagu: 27. 7. 1973).
J Konvencija o bezbjednosti prilikom kori{tewa azbesta, @eneva, 1986 (stupila na
snagu: 16. 6. 1979).
J Konvencija o za{titi radnika od profesionalnih rizika u radnoj sredini prouzro-
kovanih zaga|ivawem vazduha, bukom i vibracijama, @eneva, 1977 (stupila na sna-
gu: 11. 7. 1979).
J Konvencija o procjeni prekograni~nih uticaja na `ivotnu sredinu, Espoo, 1991 Stu-
pila na snagu 1997.
J Konvencija o prekograni~nim uticajima industrijskih nesre}a, Helsinski, 1992 (stu-
pila na snagu: 19. 4. 2000).

Zdravqe
J Konvencija o slu`bama medicine rada, @eneva, 1985 (stupila na snagu: 17. 2.
1988).
J Konvencija o za{titi na radu, zdravstvenoj za{titi i radnoj sredini, @eneva, 1981
(stupila na snagu: 11. 8. 1983).

274
Prirodno nasqe|e
J Konvencija o uspostavqawu Evropske i Mediteranske organizacije za za{titu biqa,
Pariz, 1951 (stupila na snagu: 1. 11. 1953).
J Konvencija o me|unarodnoj trgovini ugro`enim vrstama divqe flore i faune, Va-
{ington, 1973, izmijewena u Bonu 1979 (stupila na snagu: 1. 7. 1975).
J Protokol o biolo{koj sigurnosti unutar Konvencije Ujediwenih nacija o biolo{koj
raznovrsnosti, Montreal, 2000 (nije stupio na snagu).
J Konvencija o za{titi evropskih divqih vrsta i prirodnih stani{ta (Bernska kon-
vencija), Bern, 1979 (stupila na snagu: 1. 6. 1982).
J Konvencija o za{titi svetske kulturne i prirodne ba{tine, Pariz, 1972 (stupila na
snagu: 1983).
J Me|unarodna konvencija o za{titi ptica, Pariz, 1950 (stupila na snagu: 17. 1.
1963).
J Evropska konvencija o za{titi `ivotiwa za klawe, Strazbur, 1979. (stupila na sna-
gu: 11. 6. 1982).
J Evropska konvencija o za{titi `ivotiwa za uzgoj, Strazbur, 1976 (stupila na sna-
gu: 10. 9. 1978).

Nuklearna sigurnost
J Konvencija o fizi~koj za{titi nuklearnog materijala, Be~ i Wujork, 1980 (stupila
na snagu: 8. 2. 1987), (Sl. list SFRJ MU 9/85.).
J Be~ka konvencija o civilnoj odgovornosti za nuklearnu {tetu, fizi~koj za{titi nuk-
learnog materijala, Be~, 1963 (stupila na snagu: 12. 11. 1977), (Sl. list SFRJ MU
5/77.).
J Konvencija o nuklearnoj sigurnosti, Be~, 17. 6. 1994.
J Ugovor o zabrani smje{taja nuklearnog oru`ja i drugog oru`ja za masovno uni{tewe
na morskom i okeanskom dnu i ispod povr{inskog sloja zemqe, London, Va{ington,
Moskva, 1971 (stupio na snagu 18. 5. 1972).
J Ugovor o zabrani testirawa nukearnog oru`ja u atmosferi, u svemiru i pod vodom,
Moskva, 1963 (stupio na snagu: 10. 10. 1963).

275
Javnost
J Konvencija o pristupu informacijama, u~e{}u javnosti u dono{ewu odluka i pristu-
pu pravosu|u u `ivotno sredinskim pitawima, Aarhus, 1998.
J Me|unarodna konvencija o civilnoj odgovornosti za {tetu zaga|ivawem naftom,
Brisel, 1969 (stupila na snagu: 19. 6. 1975).
J Protokol voda i zdravqa, London, 1999. godine.

Ugovor za koji je depozitar JNP


J Me|unarodna konvencija o upostavqawu me|unarodnog fonda za kompenzaciju {te-
te naftnim zaga|ewem, Brisel, 18. 12.1971 (stupila na snagu 16. 10. 1978).

Ugovor za koji je depozitar generalni sekretar Ujediwenih nacija


J Konvencija o kontinentalnim prudovima, @eneva, 29. 4.1958. (stupila na snagu 10.
6. 1964).

276
Prof. dr Vladan \oki} dipl. in`. arh.
Arhitektonski fakultet Univerziteta u Beogradu

RECENZIJA KWIGE
HARMONIJA I KONFLIKTI U PROSTORU
autor prof. dr Milenko Stankovi}, dipl. in`. arh.

Kwiga HARMONIJA I KONFLIKTI U PROSTORU prof. dr Milenka Stankovi}a nudi pot-


puno nov i savremen teorijski i metodolo{ki pristup razumevawu fenomena narodnog gra-
diteqstva sa ekolo{kog stanovi{ta. Kwiga obiluje potpunom i intenzivnom komunikacijom
sa teku}im i aktuelnim strujawima u sferi razumevawa problema naru{ene harmonije i
u~estalih konflikata u izgra|enim sredinama.

Na odre|eni na~in kwiga predstavqa logi~an, produbqen i osavremewen nastavak Na-


rodnog graditeqstva, istog autora, od pre nekoliko godina. Autor je ovaj put fenomenu na-
rodnog graditeqstva pristupio sa istinski savremene pozicije, ne libe}i se da sa kriti~-
kog aspekta sagleda kako svetska dostignu}a tako i doma}e nedore~enosti u pogledu krei-
rawa politike o~uvawa `ivotne sredine.

Sasvim je izvesno da kwiga predstavqa zaokru`en, kompletan i jasno napisan rad koji
}e biti od velike koristu studentima Arhitektonskog fakulteta, posebno onima koji se in-
tenzivnije bave temama unapre|ewa `ivotne sredine. Pored toga, kwiga }e svakako biti
od koristi i kolegama, pre svih arhitektima i urbanistima, ali i sociolozima, ekonomis-
tima, za{titarima, planerima, ekolozima, zapravo svima onima kojima je tema kori{-
}ewa i za{tite prirodnih resursa bliska.

Posebna vrednost kwige je {to uspe{no kombinuje teorijske oslonce za{tite `ivotne
sredine sa prakti~nim smernicama koje se preporu~uju za konkretne procese i zahvate u
Republici Srpskoj. Potuno su jasna i ispravna nastojawa autora da odre|ena saznawa i
prakti~na iskustva preto~i u neku vrstu koda koji bi predstavqao preporuke za daqe de-
lovawe u praksi.

277
Treba sa zadovoqstvom naglasiti da delo HARMONIJA I KONFLIKTI U PROSTORU , au-
tora prof. dr Milenka Stankovi}a na{oj stru~noj pa i {iroj javnosti dolazi u pravom
trenutku, {to je od posebnog zna~aja, s obzirom na to da u na{oj sredini postoji prazni-
na u saznawima vezanim za ovu materiju, kao posledica toga {to stru~waci kod nas retko
zalaze u domen ovakvih istra`iva~kih napora.

Recezent
Prof. dr Vladan \oki}, dipl. in`. arh.

278
Qspgfttps!Wmbebo!]plj~-!QiE-!CBsdi
Gbdvmuz!pg!Bsdijufduvsf-!Cfmhsbef!Vojwfstjuz

CPPL!SFWJFX
IBSNPOZ!BOE!DPOGMJDUT!JO!TQBDF!
Bvuips;!Qspgfttps!Njmfolp!Tubolpwj~-!QiE-!CBsdi

Uif!cppl!Ibsnpoz!boe!Dpogmjdut!jo!Tqbdf!cz!Njmfolp!Tubolpwj~!pggfst!b!upubmmz!ofx!boe!np.
efso!uifpsfujdbm!boe!nfuipepmphjdbm!bqqspbdi!up!voefstuboejoh!uif!qifopnfopo!pg!usbejujpobm
bsdijufduvsf!gspn!uif!btqfdu!pg!fowjsponfoubmjtn/!Uif!cppl!bcpvoet!jo!uipspvhi!boe!joufotjwf
dpnnvojdbujpo!xjui!uif!pohpjoh!boe!dvssfou!usfoet!jo!uif!bsfb!pg!bxbsfoftt!pg!uif!jttvf!pg!ejt.
svqufe!cbmbodf!boe!gsfrvfou!dpogmjdut!jo!nbo.nbef!tvsspvoejoht/!
Jo!b!dfsubjo!xbz!uijt!cppl!sfqsftfout!b!mphjdbm-!effqfofe!boe!vqebufe!tfrvfm!up!uif!cppl
Usbejujpobm!Bsdijufduvsf cz!uif!tbnf!bvuips!qvcmjtife!tfwfsbm!zfbst!bhp/!Uijt!ujnf!uif!bvuips!bq.
qspbdift!uif!qifopnfopo!pg!usbejujpobm!bsdijufduvsf!gspn!b!usvmz!dpoufnqpsbsz!qptjujpo-!boe!epft
opu!iboh!cbdl!gspn!dsjujdbm!efmjcfsbujpo!pg!cpui!joufsobujpobm!bddpnqmjtinfout!boe!uif!mbdljoh!ef.
gjojujpo!po!uif!mpdbm!mfwfm!offefe!up!dsfbuf!bo!fowjsponfoubm!qsftfswbujpo!qpmjdz/
Ju!jt!bctpmvufmz!dfsubjo!uif!cppl!sfqsftfout!b!xfmm.spvoefe-!dpnqsfifotjwf!boe!dmfbsmz!dpn.
qptfe!xpsl-!xijdi!xjmm!cf!pg!hsfbu!vtf!gps!tuvefout!pg!bsdijufduvsf-!ftqfdjbmmz!uiptf!efbmjoh!npsf
joufotfmz!xjui!uif!jttvft!pg!fowjsponfoubm!efwfmpqnfou/!Bqbsu!gspn!uibu-!uif!cppl!xjmm!nptu!dfsubjo.
mz!cf!vtfgvm!gps!uif!bvuipst!gfmmpx!qspgfttjpobmt-!cfgpsf!bmm!up!bsdijufdut!boe!upxo!qmboofst-!cvu!bm.
tp!tpdjpmphjtut-!fdpopnjtut-!qsftfswbujpojtut-!tqbujbm!qmboofst-!fowjsponfoubmjtut-!jo!gbdu-!gps!bmm!uip.
tf!xip!efbm!jo!pof!xbz!ps!bopuifs!xjui!uif!jttvft!pg!vtf!boe!qsftfswbujpo!pg!obuvsbm!sftpvsdft/!
Uif!pvutuboejoh!wbmvf!pg!uif!cppl!mjft!jo!uif!gbdu!ju!tvddfttgvmmz!dpncjoft!uif!uifpsfujdbm!gpvo.
ebujpot!pg!fowjsponfoubm!qsftfswbujpo!xjui!qsbdujdbm!hvjefmjoft!sfdpnnfoefe!tqfdjgjdbmmz!gps!uif
qspdfttft!boe!joufswfoujpot!jo!uif!Sfqvcmjd!pg!Tsqtlb/!Uif!bvuipst!joufoujpo!jt!bctpmvufmz!dmfbs!b.
oe!qsbjtfxpsuiz-!bt!if!foefbwpvst!up!usbotqptf!dfsubjo!qfsdfqujpot!boe!qsbdujdbm!fyqfsjfodft!joup
b!ljoe!pg!dpef-!xijdi!xpvme!sfqsftfou!b!sfdpnnfoebujpo!gps!gvsuifs!qsbdujdft/!
J!xpvme!mjlf!up!sfjufsbuf!xjui!qmfbtvsf!uibu!uijt!jt!uif!sjhiu!npnfou!gps!uif!cppl!Ibsnpoz!b.
oe!Dpogmjdut!jo!Tqbdf bvuipsfe!cz!Njmfolp!Tubolpwj~!up!bqqfbs!boe!cf!bu!uif!ejtqptbm!pg!pvs!qsp.
gfttjpobmt!bt!xfmm!bt!uif!hfofsbm!qvcmjd-!xijdi!jt!qbsujdvmbsmz!jnqpsubou-!bt!uifsf!jt!b!wbdvvn!jo!uif

279
mpdbm!tdipmbsmz!dpnnvojuz!sfmbufe!up!uijt!tvckfdu!nbuufs-!xijdi!sftvmut!gspn!uif!gbdu!pvs!fyqfsut!b.
oe!qspgfttjpobmt!pomz!wfsz!sbsfmz!tfmfdu!uiftf!jttvft!gps!uifjs!sftfbsdi/

Sfwjfxfs
Qspgfttps!Wmbebo!]plj~-!QiE-!CBsdi

280
Prof. dr Vladimir Luki}
Savjetnik Udru`ewa za gra|evinarstvo,
projektovawe i ekologiju PK RS Bawa Luka

RECENZIJA KWIGE
HARMONIJA I KONFLIKTI U PROSTORU
autor prof. dr Milenko Stankovi}, dipl. in`. arh.

Rad je napisan na 303 stranice i podijeqen u 6 poglavqa, i to:


1. Uvod;
2. ^ovjekova sredina;
3. Konflikti u prostoru;
4. Vrijednosti narodne arhitekture;
5. Proizvodwa u harmoniji sa prirodom;
6. Preporuke i smjernice.

Autor u ovom veoma interesantnom i kompleksnom radu na savremen na~in tretira niz
pitawa. Veoma smjelo ulazi u probleme odnosno konflikte. Polazi od razvoja ekolo{ke
svijesti, bremenitog nasqe|a, dana{wih aktivnosti i dr.

Posebno mjesto je dao raznim uticajima i tzv. zakonskim okvirima i integralnom pla-
nirawu, ukazuju}i na probleme koji naru{avaju odr`iv razvoj.

Veoma seriozno je poglavqe Konflikti u prostoru, u kojem je na veoma pregledan, me-


todolo{ki kvalitetan i stru~an na~in obradio najkvalitetnije ekolo{ke resurse, kao {to
su: zemqi{ta, vazduh, voda, {uma i wihova za{tita. Nije zaboravio ni otpad, kao ni dru-
ge qudske aktivnosti koje naru{avaju normalnu ~ovjekovu sredinu.
Autor je veoma znala~ki i na interesantan na~in u ovom djelu dao odgovaraju}e mjesto
u narodnoj arhitekturi, od koje uvijek ima {ta da se nau~i.

281
S obzirom na radno mjesto, tj. stru~no iskustvo pisca ovog rada, ni najmawe ne izne-
na|uje prikazani normativizam u gotovo svim fazama planirawa, projektovawa, gra|ewa
i za{tite ~ovjekove sredine. Zapravo, to iskustvo je dovelo do istinske spoznaje da je za{-
tita ~ovjekove sredine interdisciplinarna, tj. timski rad. Samo takav rad mo`e sa~uvati
harmoniju u prostoru.

Nema dvojbe da }e ovaj veoma vrijedan rad prof. dr Milenka Stankovi}a biti nezao-
bilazna literatura za stru~wake i studente koji se bave ekologijom, te studente razni fa-
kulteta, brojne stru~wake i gra|ane koji `ele da pro{ire znawe iz oblasti za{tite ~ov-
jekove sredine.

Na osnovu naprijed re~enog, sa zadovoqstvom mogu da rukopis HARMONIJA I KONFLIK-


TI U PROSTORU, autora prof. dr Milenka Stankovi}a, preporu~im za {tampu.

Recenzent
Prof. dr Vladimir Luki}, dipl. in`. geod.

282
Qspgfttps!Wmbejnjs!Mvlj~-!QiE-!CTvsw
Bewjtps-!Bttpdjbujpo!gps!Dpotusvdujpo-!
Eftjho!boe!Fdpmphz!pg!ST!DF!Cbxb!Mvlb

CPPL!SFWJFX
IBSNPOZ!BOE!DPOGMJDUT!JO!TQBDF!
Bvuips;!Qspgfttps!Njmfolp!Tubolpwj~-!QiE-!CBsdi

Uif!cppl!ibt!38:!qbhft!boe!jt!ejwjefe!jo!tjy!dibqufst;
8/!Jouspevdujpo<
9/!Ivnbo!Fowjsponfou<
:/!Dpogmjdut!jo!Tqbdf<
21/!Usbejujpobm!bsdijufduvsf!boe!Jut!Wbmvft<
22/!Qspevdujpo!jo!Ibsnpoz!xjui!Obuvsf<
23/!Sfdpnnfoebujpot!boe!Hvjefmjoft/
Jo!ijt!ijhimz!fohspttjoh!boe!dpnqmfy!xpsl-!uif!bvuips!usfbut!b!tfsjft!pg!jttvft!jo!b!dpoufnqp.
sbsz!xbz/!If!csbwfmz!dpotjefst!jttvft-!j/f/!dpogmjdut-!boe!tubsut!gspn!uif!efwfmpqnfou!pg!fowjspo.
nfoubm!bxbsfoftt-!sjdi!ifsjubhf-!dvssfou!qsbdujdft-!fud/
If!qbsujdvmbsmz!gpdvtft!po!wbsjpvt!jogmvfodft!boe!uif!tp.dbmmfe!mfhbm!gsbnfxpsl!gps!joufhsbufe
tqbujbm!qmboojoh-!qjoqpjoujoh!uif!qspcmfnt!xijdi!kfpqbsejtf!tvtubjobcmf!efwfmpqnfou/
If!wfsz!tfsjpvtmz!fmbcpsbuft!uif!dibqufs!Dpogmjdut!jo!Tqbdf-!xifsf!if!ejtdvttft!jo!b!dmfbs-!nfu.
ipepmphjdbmmz! dpotjtufou! boe! qspgfttjpobm! xbz! uif! cftu.rvbmjuz! fowjsponfoubm! sftpvsdft-! tvdi! bt
tpjm-!bjs-!xbufs-!gpsftut-!boe!uifjs!qsftfswbujpo/!If!epft!opu!gpshfu!sfgvtf!ps!puifs!ivnbo!bdujwjujft
xijdi!csjoh!ejtcbmbodf!up!uif!ivnbo!fowjsponfou/!
Jo!uijt!cppl!uif!bvuips!bdlopxmfehft!uif!xpsui!pg!usbejujpobm!bsdijufduvsf!jo!b!lopxmfehfbcmf
boe!joufsftujoh!nboofs-!xijdi!jt!bmxbzt!b!sjdi!boe!fydfmmfou!tpvsdf!pg!lopxipx/!
Hjwfo!uif!qspgfttjpobm!fohbhfnfou-!j/f/!fyqfsjfodf!pg!uif!bvuips!pg!uif!cppl-!xf!tipvme!opu
cf!tvsqsjtfe!cz!uif!opsnbujtn!efnpotusbufe!bu!bmnptu!bmm!tubhft!pg!fowjsponfoubm!qmboojoh-!eftj.
ho-!dpotusvdujpo!boe!qsftfswbujpo/!Jo!gbdu-!uibu!fyqfsjfodf!ibt!mfe!up!uif!hfovjof!sfbmjtbujpo!uibu
uif!qsftfswbujpo!pg!ivnbo!fowjsponfou!ibt!up!ep!xjui!joufsejtdjqmjobsz-!j/f/!ufbn!xpsl/!Ju!jt!pomz!uijt

283
ljoe!pg!xpsl!uibu!dbo!qsftfswf!cbmbodf!jo!tqbdf/
Uifsf!jt!op!epvcu!uijt!wbmvbcmf!cppl!cz!Qspgfttps!Njmfolp!Tubolpwj~!xjmm!cf!bo!fttfoujbm!sfbefs
gps!qspgfttjpobmt!boe!tuvefout!efbmjoh!xjui!fowjsponfoubmjtn-!bt!xfmm!bt!tuvefout!pg!puifs!tuvez
hspvqt-!wbsjpvt!qspgfttjpobmt!boe!dpnnpo!qfpqmf!xip!xjti!up!fyufoe!uifjs!lopxmfehf!bcpvu!fo.
wjsponfoubm!qsftfswbujpo/
Cbtfe!po!uif!bcpwf!tbje-!ju!jt!nz!qmfbtvsf!up!sfdpnnfoe!gps!qvcmjdbujpo!uif!nbovtdsjqu!Ibs.
npoz!boe!Dpogmjdut!jo!Tqbdf cz!Qspgfttps!Njmfolp!Tubolpwj~-!QiE/

Sfwjfxfs
Qspgfttps!Wmbejnjs!Mvlj~-!QiE-!CTvsw

284
Prof. dr Miodrag Ralevi} dipl. in`. arh.
Arhitektonski fakultet univerziteta u Beogradu

RECENZIJA KWIGE
HARMONIJA I KONFLIKTI U PROSTORU
autor prof. dr Milenko Stankovi}, dipl.in`.arh.

Autor, prof. dr Milenko Stankovi}, u duhu svog kompleksnog poimawa procesa gra|ewa,
polaze}i od neposrednih i kona~nih efekata u sveukupnom prostoru delovawa graditeqa
iz razli~itih perioda, uspostavqa ve~itu dilemu odnosa izme|u harmonije kojoj treba te-
`iti i konflikata do kojih dolazi kroz proces stvarawa `ivotnog prostora.

Proces stvarawa (produkcije-proizvodwe) `ivotnog prostora namewenog ~oveku autor


preispituje kroz ste~enu problemsko-metodsku matricu delovawa ~oveka kao iskonskog gra-
diteqa, koji svojim delovawem, polaze}i od prirodne sredine, grade}i za ~oveka, mewaju-
}i je kroz proces urbanizacije, ulazi u konflikt sa iskonskim procesima i zakonitostima
prirode, dovode}i u pitawe uslove za opstanak savremenog ~oveka, naru{avaju}i ravno-
te`u prirodnih i tehnolo{kih procesa, i stvara konfliktne odnose u prostoru `ivotne
sredine.

Po autoru prof. dr Milenku Stankovi}u, konflikti su produkt kako pogre{nog pristu-


pa i dobro postavqenih, a nedovoqno operacionalizovanih ciqeva, tako i metodsko-ope-
rativne osnove kojima se neposredno deluje na uspostavqawe harmonije u `ivotnom pros-
toru ~oveka.

Posebni zadatak se postavqa pred urbaniste, planere i upravqa~e tra`e}i od wih da


se u svom procesu kreirawa budu}nosti odreknu prava na neprikosnovenost stru~nog poi-
mawa razvoja, i demokratskoj javnosti. Od wih tra`i da se okrenu i ukqu~e sve zaintere-
sovane aktere, za razvoj svog `ivotnog prostora i sa wima uspostave partnerske odnose,
gdje }e svako u domenu svoje uloga i svog interesa te`iti uspostavqawu kooperativnih od-
nosa, a s ciqem stvarawa pouzdanog puta ka ostvarewu kako harmonijskih odnosa izme|u

285
u~esnika u procesu kreirawa, tako i ve}em uspostavqawu harmonije razvoja u budu}im
planskim vizijama.

U tom kontekstu prostorne i urbanisti~ke planove i projekte, po autoru, treba treti-


rati kao razvojne s jasnim vizijama. Zasnovane na principima odr`ivog razvoja, opera-
cionalizovanih procedura Akcionih planova, sa jasno sagledivim mogu}nostima etapnog
ostvarewa, po modelu korak po korak s formirawem sistema pravila gra|ewa i arhitek-
tonskog oblikovawa, ure|ewa i opremawa, kako na nivou ku}a, tako i na nivou naseqa (ur-
banih, ruralnih) i regiona.

U ciqu stvarawa uslova za smawewem konflikata u `ivotnom prostoru, autor predla-


`e uvo|ewe razvojne politike, kao osnove delovawa svih struka. Te`ilo bi se harmoniza-
ciji odnosa izme|u svih potencijalno suprotstavqenih sistema, koji bi bili zasnovani na:
- uravnote`ewu ekonomskog, socijalnog i ekolo{kog razvoja
- kooperativnom (kompromisnom) planirawu
- policentri~nom razvoju
- teritorijalnoj povezanosti
- regionalnoj konkurentnosti
- povezivawu ruralnih vrednosti i urbanih obrazaca
- uvo|ewu zelenog koda u arhitekturi
- bilansirawu profitabilnih efekata i ekolo{kih standarda
- promenqivosti i prilagodqivosti planova
- ja~awu uloge odgovornosti graditeqa i
- uvo|ewu glavnog urbaniste kao institucione neposredne personalne odgovornosti.

Put ka ostvarewu premisa na upostavqawu harmonizacije u prostoru autor prof. dr


Milenko Stankovi} vidi kroz sveop{tu i zakonodavnu reformu, institucionalnu reorga-
nizaciju sistema delovawa, uvo|ewe evropskih standarda i me|unarodnih konvencija i re-
zolucija, rad na formirawu informacione digitalne osnove, sinhronizacije delovawa
svih strukturnih organizacija i ja~awe edukativne dimenzije, kroz stalno osavremewivawe
znawa svih aktera, u procesu stvarawa `ivotnog prostora ~oveka.

286
Sve u svemu, radi se o izuzetnoj zna~ajnoj kwizi iskusnog graditeqa, prof. dr Milenka
Stankovi}a. Autor je, prolaze}i u svom radu kroz sve faze gra|ewa (projektovawa, plani-
rawa, operativnog i institucionalnog delovawa), dao veoma studiozan i sistematizovan
prikaz svih uzro~no-posledi~nih procesa, koji su izazvali nekontrolisane konflikte u
prostoru, nude}i {iroku skalu preporuka, principa, postupaka, institucionalnih inova-
cija i konkretnih predloga i instrumenata mewawa ~itavog sistema, stvarawa proizvod-
nog prostora, s ciqem ostvarewa sveukupne harmonije u prostoru namewenom za `ivot ~o-
veka.

Kwiga ima istovremeno edukativan, operativan karakter, predstavqa posebnu dimen-


ziju za {irewe skale budu}im ~itaocima, po~ev od studenata, preko postdiplomaca i is-
tra`iva~a pa do iskusnih delatnika u procesu produkcije prostora.

U kontekstu svega navedenog, ~ast mi je i veliko zadovoqstvo da preporu~im kwigu HAR-


MONIJA I KONFLIKTI U PROSTORU za {tampawe. Time }e postati dostupna stru~noj jav-
nosti i, u duhu svoje misije, nastaviti da mewa vi|ewe, pravce i na~ine delovawa svih
aktera iz oblasti prostornog i urbanisti~kog planirawa i projektovawa.

Recenzent
Prof. dr Miodrag Ralevi}, dipl. in`. arh.

287
Qspgfttps!Njpesbh!Sbmfwj~-!QiE-!CBsdi
Gbdvmuz!pg!Bsdijufduvsf-!Cfmhsbef!Vojwfstjuz

CPPL!SFWJFX
IBSNPOZ!BOE!DPOGMJDUT!JO!TQBDF!
Bvuips;!Qspgfttps!Njmfolp!Tubolpwj~-!QiE-!CBsdi

Jo!uif!tqjsju!pg!ijt!dpnqmfy!qfsdfqujpo!pg!uif!cvjmejoh!qspdftt-!Qspgfttps!Njmfolp!Tubolpwj~-!uif
bvuips-!tubsut!xjui!jnnfejbuf!boe!gjobm!fggfdut!jo!uif!pwfsbmm!tqbdf!pg!bdujpo!pg!cvjmefst!gspn!ejggf.
sfou!qfsjpet-!boe!sbjtft!uif!fwfsmbtujoh!ejmfnnb!pg!uif!sfmbujpo!cfuxffo!ibsnpoz!xf!tipvme!btqj.
sf!up!boe!uif!dpogmjdut!bsjtjoh!gspn!uif!qspdftt!pg!dsfbujoh!ipvtjoh!tqbdf/
Uif!bvuips!sfdpotjefst!uif!qspdftt!pg!dsfbujpo!)qspevdujpo*!pg!mjwjoh!tqbdf!joufoefe!gps!nbo
uispvhi!uif!ftubcmjtife!qspcmfn.nfuipe!nbusjy!pg!ivnbo!bdujwjuz!tffo!bt!qsjnfwbm!cvjmefst-!xip-
bt!uifz!tubsu!gspn!uif!obuvsbm!fowjsponfou-!cvjme!gps!uif!nbo!boe!dibohf!ju!bt!b!sftvmu!pg!jut!vscb.
oj{bujpo-!dsfbujoh!dpogmjdut!xjui!uif!qsjnfwbm!qspdfttft!boe!mbxt!pg!obuvsf!boe!dbmmjoh!joup!rvftujpo
uif!dpoejujpot!offefe!gps!uif!tvswjwbm!pg!npefso!nbo-!bt!uiptf!bdujpot!ejtuvsc!uif!cbmbodf!cf.
uxffo!obuvsbm!boe!ufdiopmphjdbm!qspdfttft!boe!dsfbuf!dpogmjdut!jo!uif!tqbdf!pg!uif!fowjsponfou/
Bddpsejoh!up!Qspgfttps!Njmfolp!Tubolpwj~-!uif!bvuips-!dpogmjdut!bsf!b!qspevdu!pg!jobefrvbuf!bq.
qspbdift!boe!pg!xfmm!efgjofe-!cvu!jotvggjdjfoumz!pqfsbujpobmjtfe!pckfdujwft-!bt!xfmm!bt!uif!nfuipep.
mphjdbm!boe!pqfsbujpobm!cbtft!bggfdujoh!ejsfdumz!uif!ftubcmjtinfou!pg!ibsnpoz!jo!uif!ivnbo!fowj.
sponfou/!
B!tqfdjbm!ubtl!jt!qvu!cfgpsf!upxo!qmboofst-!tqbujbm!qmboofst!boe!benjojtusbupst-!xip!bsf!btlfe
up!hjwf!vq!po!uif!sjhiu!up!dsfbuf!gvuvsf!jo!uifjs!xpsl!ps!dpotjefs!uifjs!qfsdfqujpo!pg!efwfmpqnfou!bt
joejtqvubcmf-!boe!uif!efnpdsbujd!qvcmjd/!If!btlt!uifn!up!uvso!bspvoe-!jowpmwf!bmm!uif!qbsujft!jo.
ufsftufe!jo!b!qbsujdvmbs!mjwjoh!tqbdf-!boe!gpsn!qbsuofstijqt!xjui!uifn-!xifsf!fwfszcpez!xjmm!tusjwf
upxbset!ftubcmjtijoh!dppqfsbujpo!xjuijo!uif!tdpqf!pg!uifjs!sftqfdujwf!spmf!boe!joufsftut-!xjui!uif
hpbm!pg!dsfbujoh!b!sfmjbcmf!npefm!gps!bdijfwjoh!ibsnpojpvt!sfmbujpot!cfuxffo!uif!qbsujdjqbout!jo
uif!qspdftt!pg!dsfbujpo-!bt!xfmm!bt!fotvsjoh!dpoejujpot!gps!uif!nptu!ibsnpojtfe!efwfmpqnfou!qpt.
tjcmf!jo!gvuvsf!wjtjpot!boe!qmbot/!

288
Bddpsejoh!up!uif!bvuips-!jo!uijt!dpoufyu-!tqbujbm!boe!upxo!qmbot!boe!qspkfdut!pvhiu!up!cf!usfb.
ufe!bt!efwfmpqnfoubm-!xjui!dmfbs!wjtjpot/!Uifz!tipvme!cf!cbtfe!po!qsjodjqmft!pg!tvtubjobcmf!efwf.
mpqnfou-!pqfsbujpobmjtfe!qspdfevsft!pg!bdujpo!qmbot-!xjui!sfbejmz!wjtjcmf!qpttjcjmjujft!pg!qibtfe!jn.
qmfnfoubujpo-!bddpsejoh!up!uif!tufq.cz.tufq!npefm-!xijmf!gpsnjoh!b!tztufn!pg!svmft!pg!dpotusvdujpo
boe!bsdijufduvsbm!eftjho-!pshbojtbujpo!boe!frvjqnfou!po!uif!mfwfm!pg!ipvtft-!cvu!bmtp!po!uif!mfwfm
pg!tfuumfnfout!)cpui!vscbo!boe!svsbm*!boe!sfhjpot/
Jo!psefs!up!dsfbuf!dpoejujpot!up!sfevdf!dpogmjdut!jo!uif!mjwjoh!tqbdf-!uif!bvuips!qspqptft!up!jo.
uspevdf!b!qpmjdz!pg!efwfmpqnfou!bt!b!gpvoebujpo!gps!uif!bdujpo!pg!bmm!qspgfttjpobmt/!Uif!gpdvt!xpv.
me!cf!po!ibsnpojtjoh!uif!sfmbujpot!cfuxffo!qpufoujbmmz!bewfstf!tztufnt-!xijdi!xpvme!cf!cbtfe!po;
.!cbmbodjoh!fdpopnjd-!tpdjbm!boe!fowjsponfoubm!efwfmpqnfou
.!dppqfsbujwf!)dpnqspnjtf*!qmboojoh
.!qpmzdfousjd!hspxui
.!ufssjupsjbm!dpoofdujwjuz
.!sfhjpobm!dpnqfujujwfoftt
.!mjoljoh!svsbm!wbmvft!xjui!vscbo!qbuufsot
.!jouspevdjoh!uif!hsffo!dpef!gps!bsdijufduvsf
.!cbmbodjoh!qspgjubcjmjuz!xjui!fowjsponfoubm!tuboebset
.!dibohfbcjmjuz!boe!bebqubcjmjuz!pg!qmbot
.!jodsfbtjoh!cvjmefst sftqpotjcjmjuz-!boe
.!jouspevdjoh!uif!pggjdf!pg!dijfg!upxo!qmboofs!bt!pof!xjui!uif!ijhiftu!ejsfdu!qfstpobm!sftqpotjcjmjuz/
Uif!bvuips-!Qspgfttps!Njmfolp!Tubolpwj~-!cfmjfwft!uif!dpoejujpot!offefe!gps!ibwjoh!ibsnpoz
jo!tqbdf!bsf!buubjobcmf!uispvhi!b!hfofsbm!boe!mfhjtmbujwf!sfgpsn-!jotujuvujpobm!sfpshbojtbujpo!pg!uif
tztufn!pg!bdujpo-!jouspevdujpo!pg!Fvspqfbo!tuboebset!boe!joufsobujpobm!dpowfoujpot!boe!sftpmvujp.
ot-!dsfbujpo!pg!b!ejhjubm!jogpsnbujpo!cbtf-!tjodispojtbujpo!pg!bdujpo!pg!bmm!tusvduvsbm!pshbojtbujpot-
boe!tusfohuifojoh!fevdbujpo!uispvhi!qfsnbofou!beejujpobm!usbjojoh!pg!bmm!qbsujft!jo!uif!qspdftt!pg
dsfbujoh!uif!mjwjoh!tqbdf!pg!nbo/
Bmm!jo!bmm-!xf!bsf!efbmjoh!xjui!b!wfsz!jnqpsubou!cppl!cz!bo!fyqfsjfodfe!cvjmefs-!Qspgfttps!Nj.
mfolp! Tubolpwj~/! Pxjoh! up! ijt! fyqfsjfodf! pg! fohbhjoh! jo! bmm! uif! tubhft! pg! dpotusvdujpo! )eftjho-
qmboojoh-!pqfsbujpobm!boe!jotujuvujpobm!bdujpo*-!uif!bvuips!ibt!qsftfoufe!nfujdvmpvtmz!boe!tztufnb.
ujdbmmz!uif!dbvtft!boe!fggfdut!xijdi!ibwf!mfe!up!vodpouspmmfe!dpogmjdut!jo!tqbdf-!pggfsjoh!b!cspbe
sbohf!pg!sfdpnnfoebujpot-!usfbunfout-!jotujuvujpobm!joopwbujpot-!bt!xfmm!bt!dpodsfuf!qspqptbmt!b.
oe!uppmt!gps!dibohjoh!uif!tztufn!bt!b!xipmf-!dsfbujoh!qspevdujwf!tqbdf-!jo!psefs!up!bdijfwf!pwf.

289
sbmm!ibsnpoz!jo!uif!tqbdf!joufoefe!gps!ivnbo!mjwjoh/!
Uif!cppl!jt!cpui!fevdbujpobm!boe!pqfsbujpobm!jo!dibsbdufs/!Ju!pggfst!b!tqfdjbm!ejnfotjpo!up
cspbefo!uif!wjfxt!pg!jut!sfbefst-!gspn!tuvefout!boe!qptuhsbevbuf!tuvefout!up!sftfbsdifst!up!fyqf.
sjfodfe!qspgfttjpobmt!jo!uif!qspdftt!pg!qspevdujpo!pg!tqbdf/
Jo!uif!mjhiu!pg!uif!bcpwf.tbje-!ju!jt!nz!hsfbu!ipopvs!boe!qmfbtvsf!up!sfdpnnfoe!gps!qvcmjdb.
ujpo!uif!cppl!Ibsnpoz!boe!Dpogmjdut!jo!Tqbdf/!Cz!qvcmjtijoh!uif!nbovtdsjqu!uijt!xpsl!xjmm!cf!bwbj.
mbcmf!up!wbsjpvt!qspgfttjpobmt!boe!dpoujovf!up!dibohf uif!wjfxt-!ejsfdujpo!boe!nboofs!pg!bdujpo
pg!bmm!uif!qbsujft!jowpmwfe!jo!tqbujbm!boe!upxo!qmboojoh!boe!eftjho/

Sfwjfxfs
Qspgfttps!Njpesbh!Sbmfwj~-!QiE-!CBsdi

290
Prof. dr Radivoje Dinulovi}, dipl. in`. arh,
Fakultet tehni~kih nauka Univerziteta u Novom Sadu i
Fakultet dramskih umetnosti Univerziteta umetnosti u Beogradu

RECENZIJA KWIGE
HARMONIJA I KONFLIKTI U PROSTORU
autor prof. dr Milenko Stankovi}, dipl. in`. arh.

Donedavno marginalno i zapostavqeno, pitawe shvatawa, tuma~ewa, za{tite i o~u-


vawa ~ovekove sredine danas predstavqa jednu od temeqnih tema istra`ivawa i delo-
vawa, ne samo u arhitekturi i gra|ewu ve} i u savremenom postojawu uop{te. Ipak, odnos
prema ekolo{koj svesti i odr`ivom razvoju u na{oj sredini je i daqe mnogo ~e{}e op{te
mesto u akademskim i teorijskim raspravama, a nu`no zlo u projektovawu i gra|ewu.

U ovakvom kontekstu, kontinuirano delovawe profesora Stankovi}a, u svim oblastima


u kojima se nalazio i nalazi, ima posebnu vrednost. U svojoj novoj kwizi autor sa velikom
pa`wom prou~ava, vrednuje i prikazuje sve ono {to ~ini formalni zakonski i normativ-
ni okvir, a zatim i niz principa projektovawa u skladu sa idejom odr`ivog razvoja.
Daqe, Milenko Stankovi} razmatra temu integralnog planirawa i ure|ewa prostora,
konstatuju}i, iscrpno i precizno, pojedina~ne fenomene, kao i slo`ene odnose me|u wi-
ma. Na taj na~in, autor gradi celovitu i logi~nu sliku mre`e sila koje danas odre|uju
poziciju i funkciju arhitekte (hteo arhitekta to ili ne). Izuzetno je va`no za sve nas, a po-
sebno za studente i mlade stru~wake, kojima se profesor Stankovi} svojom kwigom prven-
stveno i obra}a, da steknemo i razvijamo svest o stvarnom kontekstu u kome `ivimo i de-
lujemo, tako ~esto zamagqenu velikim re~ima ideologija i politika, sa jedne strane, a ma-
lim, sebi~nim i ru`nim delima, sa one druge.

Svojevrstan kontrapunkt autor uspostavqa zakqu~uju}i svoju kwigu osvrtom na vrednos-


ti narodne arhitekture ({to je, ina~e, jo{ jedno od op{tih mesta na{e deklarativne ~e-
`we za osloncem na tradiciju i istoriju, koje niti poznajemo, niti po{tujemo). Profesor
Stankovi}, me|utim, ne samo da graditeqsko nasle|e po{tuje ve} je i uporni istra`iva~,

291
tuma~ i pobornik istinskih vrednosti koje u tradiciji uo~ava, ne gube}i pri tom ({to smat-
ram posebno va`nim) ni u jednom trenutku jasan ose}aj savremenosti. Povratkom tradicio-
nalnoj arhitekturi podnebqa, u ovoj kwizi, autor zaokru`uje svoje dvotomno delo zapo~e-
to kwigom Narodno graditeqstvo. To, naravno, ne zna~i da ovo delo ne}e postati trilo-
gija, tetralogija, ili ~itava edicija, kojoj bismo se veoma radovali.

Sa najdubqim uverewem da }e kwiga profesora dr Milenka Stankovi}a Harmonija i


konflikti u prostoru biti dragocena ne samo u Bawaluci, i ne samo u na{oj sredini, pre-
poru~ujem ovo delo za objavqivawe.

Recenzent
Prof. dr Radivoje Dinulovi}, dipl. in`. arh.

292
Qspgfttps!Sbejwpkf!Ejovmpwj~-!C/Bsdi/-!Qi/E/
Gbdvmuz!pg!Ufdiojdbm!Tdjfodft-!Vojwfstjuz!pg!Opwj!Tbe
Gbdvmuz!pg!Esbnb!Bsut-!Vojwfstjuz!pg!Bsut!jo!Cfmhsbef

Cppl!Sfwjfx
IBSNPOZ!BOE!DPOGMJDUT!JO!TQBDF
Bvuips;!Qspgfttps!Njmfolp!Tubolpwj~-!C/Bsdi/-!Qi/E/

Nbshjobm!boe!ofhmfdufe!voujm!sfdfoumz-!uif!jttvf!pg!voefstuboejoh-!joufsqsfujoh-!qspufdujoh!b.
oe!qsftfswjoh!uif!fowjsponfou!jt!pof!pg!uif!gvoebnfoubm!tvckfdut!pg!sftfbsdi!boe!bdujpo!upebz-!opu
pomz!jo!bsdijufduvsf!boe!dpotusvdujpo-!cvu!bmtp!jo!npefso!mjwjoh!jo!hfofsbm/!Zfu-!jo!pvs!mpdbm!tvsspvo.
ejoht!uif!sfmbujpo!up!fowjsponfoubm!bxbsfoftt!boe!tvtubjobcmf!efwfmpqnfou!sfnbjot!b!dpnnpo.
qmbdf!jo!bdbefnjd!boe!uifpsfujdbm!usfbujtft-!boe!b!ofdfttbsz!fwjm!jo!eftjho!boe!dpotusvdujpo/
Hjwfo!uijt!dpoufyu-!Qspgfttps!Tubolpwj~t!dpoujovpvt!fggpsut!jo!bmm!uif!gjfmet!pg!sftfbsdi!if!ibt
cffo!fohbhfe!jo!bsf!qbsujdvmbsmz!wbmvbcmf/!Jo!ijt!ofx!cppl-!ju!jt!xjui!nvdi!buufoujpo!uibu!uijt!bvu.
ips!tuvejft-!fwbmvbuft!boe!qsftfout!uif!dpotujuvujoh!fmfnfout!pg!uif!gpsnbm!gsbnfxpsl!!mfhbm!boe
opsnbujwf-!bt!xfmm!bt!b!tfsjft!pg!qsjodjqmft!pg!eftjho!jo!mjof!xjui!uif!jefb!pg!tvtubjobcmf!efwfmpq.
nfou/!Gvsuifsnpsf-!Njmfolp!Tubolpwj~!usfbut!uif!tvckfdu!pg!joufhsbufe!tqbdjbm!qmboojoh!boe!pshb.
ojtbujpo!boe!cvjmet!dpodmvtjpot-!dpnqsfifotjwfmz!boe!xjui!qsfdjtjpo-!bcpvu!ejtdsfuf!qifopnfob
boe!uif!dpnqmfy!joufssfmbujpot!cfuxffo!uifn/!Jo!uijt!xbz!uif!bvuips!cvjmet!b!dpnqmfuf!boe!mphjdbm
jnbhf!pg!uif!ofuxpsl!pg!gpsdft xijdi!opxbebzt!efgjof!uif!qptjujpo!boe!gvodujpo!pg!uif!bsdijufdu
)xifuifs!uif!bsdijufdu!xbout!ju!ps!opu*/!Ju!jt!fyusfnfmz!jnqpsubou!gps!bmm!pg!vt-!boe!ftqfdjbmmz!tp!gps
tuvefout!boe!zpvoh!fyqfsut-!xip!bsf!uif!ubshfu!sfbefst!pg!Qspgfttps!Tubolpwj~t!cppl-!up!bdrvjsf
boe!hspx!uif!bxbsfoftt!pg!uif!bduvbm!dpoufyu!jo!xijdi!xf!mjwf!boe!xpsl-!tp!gsfrvfoumz!pctdvsfe
cz!uif!hsboe!xpset!pg!jefpmphjft!boe!qpmjdjft!po!uif!pof!iboe-!boe!cz!qfuuz-!tfmgjti!boe!vhmz!bd.
ujpot!po!uif!puifs/
Uif!bvuips!dsfbuft!b!ljoe!pg!dpvoufsqpjou!bt!if!dpodmveft!ijt!cppl!xjui!ijt!sfgfsfodf!up!uif
wbmvft!pg!gpml!bsdijufduvsf!)xijdi!jt-!cz!uif!xbz-!bopuifs!dpnnpoqmbdf!pg!pvs!qspgfttfe!zfbsojoh!gps
tvqqpsu!jo!ijtupsz!boe!usbejujpo-!xijdi!xf!ofjuifs!lopx!ops!difsjti*/!Ipxfwfs-!Qspgfttps!Tubolpwj~
epft!opu!pomz!sftqfdu!bsdijufduvsbm!ifsjubhf-!if!jt!bmtp!b!qfstjtufou!sftfbsdifs-!bo!joufsqsfufs!boe!bo
bewpdbuf!pg!bvuifoujd!wbmvft!xijdi!if!sfdphojtft!jo!usbejujpo-!ofwfs!mptjoh!!boe!uijt!J!gjoe!qbsujdv.
mbsmz!jnqpsubou!!ijt!ejtujodu!tfotf!pg!dpoufnqpsbofjuz/!Cz!sfuvsojoh!up!usbejujpobm!sfhjpobm!bsdijufduv.

293
sf!jo!uijt!cppl-!uif!bvuips!spvoet!pgg!ijt!uxp.wpmvnf!sftfbsdi!pvuqvu!xijdi!cfhbo!xjui!uif!cppl
Usbejujpobm!Bsdijufduvsf/!Obuvsbmmz-!uijt!epft!opu!nfbo!uif!sftfbsdi!xjmm!opu!fyqboe!joup!b!usjmphz-!b
ufusbmphz!ps!b!tfsjft!pg!qvcmjdbujpot-!xiptf!bqqfbsbodf!xf!xpvme!wfsz!nvdi!mppl!gpsxbse!up/
J!bn!effqmz!dpowjodfe!uibu!Qspgfttps!Tubolpwj~t!cppl!Ibsnpoz!boe!Dpogmjdut!jo!Tqbdf!xj.
mm!cf!jowbmvbcmf!opu!pomz!jo!Cbxb!Mvlb!boe!opu!pomz!mpdbmmz-!boe!J!sfdpnnfoe!uijt!xpsl!gps!qvcmj.
dbujpo/!

Sfwjfxfs;
Qspgfttps!Sbejwpkf!Ejovmpwj~-!C/Bsdi/-!Qi/E/

294
Prof. Branislav M. Stojanovi}, dipl. ing. arh.
Univerzitet u Beogradu, Arhitektonski fakultet

RECENZIJA KWIGE
HARMONIJA I KONFLIKTI U PROSTORU
autor prof. dr Milenko Stankovi}, dipl. ing. arh.

Celokupan profesionalni anga`man prof. dr Milenka Stankovi}a koji se kre}e u


{irokom opsegu - od rada na prakti~nim zadacima arhitektonsko-urbanisti~kog projekto-
vawa i izvo|ewa, preko rukovo|ewa u institucijama Vlade planerskim i urbanisti~kim
projektima, do aktivnog pedago{kog rada na Arhitektonsko-gra|evinskom fakultetu u
Bawaluci, a posebno permanentne nau~no-istra`iva~ke aktivnosti vezane za prou~avawe
nacionalnog neimarstva - predstavqa svojevrsnu bazu i obimno polazi{te za temu kojom
se autor bavi u svojoj kwizi.
Da bi se pristupilo obra|enom gradivu i wenoj problematici, neophodan preduslov je
upravo {iroka edukacija i iskustvo ali i sposobnost generisawa, sinteze i izbora rele-
vantnih oblasti iz obimne gra|e koja pripada ovoj temi. I zato, upravo, prethodno nave-
dene aktivnosti i interesovawa autora predstavqaju pouzdanu i mo`e se re}i i jedinu
mogu}u bazu iz koje je proistekla, odnosno iz koje je nau~no i argumentovano obra|ena i
prezentovana gra|a u kwizi "Harmonija i konflikti u prostoru".
Kao bitna karakteristika i kvalitet kwige iskazuje se adekvatno izbalansiran izbor
oblasti i tema. Time je autor uspeo da formira i zaokru`i jasnu sliku o slo`enosti i
osetqivosti delovawa u prostoru sa akcentom na sektor u nadle`nosti arhitektonsko-
urbanisti~ke struke, ali i sa uspe{nim i odmerenim osvrtom na zna~ajne i nezaobilazne
kontaktne nau~ne i stru~ne oblasti.
U kwizi autor akcentuje i nedvosmisleno se zala`e za primenu i unapre|ewe planskog
razvoja koji kao rezultat mora imati formiranu strategiju prostorno odr`ivog razvoja
Republike Srpske. Kona~no ishodi{te ovakvog procesa mora biti u kompatabilnosti i
korespondenciji sa evropskim tokovima kao preduslov ekonomskih, socijalnih, i ekolo{kih
kohezija u prostoru.
U nizu zna~ajnih tematskih inicijacija koje sadr`i kwiga posebno treba ista}i one
delove u kojima se kroz primere i analizu slu~ajeva iz aktuelne prakse ukazuje na prob-

295
leme ili nepravilnosti do kojih je do{lo u Republici Srpskoj. Insistirawe na paraleleli
sa praksom ne uvodi u kwigu samo `ivotnost i dinamizam, ve} predstavqa vredan zapis o
vremenu i procesima koji }e svakako predstavqati zna~ajnu informaciju budu}im
istra`iva~ima. Prikazani podaci u nekim slu~ajevima najupe~ativqije i najboqe prezen-
tuju va`nost procesa ili dramati~nost u~iwenih ili mogu}ih prostornih, socijalnih,
dru{tvenih ili ekolo{kih ekscesa.
Sa stanovi{ta informisawa i obrazovawa projektanske urbanisti~ko-arhitektonske
grupacije u kwizi autor daje relevantne ~iwenice i podatke kojima se ne samo oslikava
stawa planirawa, ve} se i prodorom do nivoa stani{ta i stana - sa ispravnim i neophod-
nim osvrtom na narodno graditeqsko iskustvo - uvode teme i pokre}u pitawa ne samo
neophodnosti reforme stambene politike, ve} i kulture stanovawa, tipologije i standar-
da stanovawa. U ovoj, kao i u svim ostalim temama, autor - {to je zna~ajno i vredno - nije
zaokupqen iskqu~ivo urbanom problematikom, ve} analizira i defini{e specifi~nosti
koje se iskazuju u ruralnim sredinama.
Tuma~ewem pojmova i definicija autor svojoj kwizi daje dimenziju prihvatqivu i za
proces edukacije. Ve} pomenuta interdisciplinarnost u tuma~ewu pojava i procesa u pros-
toru u ovom slu~aju ~ini kwigu neophodnom ne samo studentima koji se bave izu~avawem
nauke o prostoru, ve} i slu{aocima sa fakulteta iz grupacije dru{tvenih nauka.
Na osnovu prethodno navedenog smatram da kwiga profesora dr Milenka Stankovi}a
predstavqa doprinos u izu~avawu procesa razvoja prostora, obzirom da je autor
uva`avaju}i kompleksnost teme u svoj rad inkorporirao respektabilan broj relevantnih
~inioca ~ijom je sistematizacijom, izborom i sintezom formirao delo koje na jezi~ki jasan
i pragmati~an na~in iskazuje probleme prisutne u te`wi organizacije i harmonizacije
prostora.
Zato sa zadovoqstvom preporu~ujem kwigu "Harmonija i konflikti u prostoru" ne samo
za potrebe stru~ne javnosti ve} i kao nastavno sredstvo za studente urbanisti~ko-arhitek-
tonskih fakulteta.

Recenzent,
Prof. Branislav Stojanovi}, dipl. ing. arh.

296
Qspg/!Csbojtmbw!N/!Tupkbopwj~-!bsdijufdu
Vojwfstjuz!pg!Cfmhsbef-!Gbdvmuz!pg!Bsdijufduvsf

CPPL!SFWJFX
IBSNPOZ!BOE!DPOGMJDUT!JO!TQBDF
Bvuips;!Qspg/!Njmfolp!Tubolpwj~-!bsdijufdu-!QiE

Qspgfttps!Njmfolp!Tubolpwj~(t!pwfsbmm!qspgfttjpobm!fohbhfnfou!fodpnqbttft!b!cspbe!sbohf!pg
bdujwjujft!.!qsbdujdbm!bttjhonfout!jo!uif!gjfmet!pg!bsdijufduvsbm!boe!vscbo!eftjho!boe!dpotusvdujpo-
nbobhjoh!tqbujbm!boe!upxo!qmboojoh!qspkfdut!gps!hpwfsonfoubm!jotujuvujpot-!bdujwf!fevdbujpobm!xpsl
bu! uif! Gbdvmuz! pg! Bsdijufduvsf! boe! Djwjm! Fohjoffsjoh! jo! Cbxb! Mvlb-! qbsujdvmbsmz! ijt! qfsnbofou
sftfbsdi!boe!tuvez!pg!uif!sfhjpobm!cvjmejoh!usbejujpo!.!dsfbujoh!b!dfsubjo!cbtf!boe!bo!fyufotjwf
gpvoebujpo!gps!uif!upqjd!uif!bvuips!efbmt!xjui!jo!ijt!cppl/!
Uif!qsfsfrvjtjuf!up!bqqspbdi!uif!tvckfdu!nbuufs!dpwfsfe!boe!jut!jttvft!jt!cspbe!fevdbujpo!boe
fyqfsjfodf-! cvu! bmtp! uif! bcjmjuz! up! hfofsbuf-! tzouiftj{f! boe! tfmfdu! uif! sfmfwbou! btqfdut! gspn! bo
bcvoebodf!pg!nbuufs!voefs!uijt!upqjd/!Ju!jt!fybdumz!gps!uijt!sfbtpo!uibu!uif!bvuips(t!qsfwjpvtmz!tubu.
fe!bdujwjujft!boe!joufsftut!dsfbuf!b!sfmjbcmf-!ps!qfsibqt!xf!tipvme!tbz!uif!pomz!qpttjcmf!cbtf!gspn
xijdi!ju!xbt!dsfbufe-!uibu!jt!cbtfe!po!xijdi!uif!tvckfdu!nbuufs!jo!uif!cppl!Ibsnpoz!boe!Dpogmjdut
jo!Tqbdf dpvme!cf!dpwfsfe!boe!qsftfoufe!jo!b!tdjfoujgjd!boe!bshvnfoubujwf!nboofs/
Jut!befrvbufmz!cbmbodfe!tfmfdujpo!pg!gjfmet!boe!upqjdt!jt!dmfbsmz!bo!jnqpsubou!gfbuvsf!boe!b!nbkps
rvbmjuz!pg!uif!cppl/!Cz!tvddffejoh!jo!ju-!uif!bvuips!ibt!nbobhfe!up!qspevdf!boe!pggfs!b!dmfbs-
spvoefe! qjduvsf! pg! uif! dpnqmfyjuz! boe! tfotjujwjuz! pg! tqbujbm! bdujpo-! xjui! bo! bddfou! po! uif! tfdups
xijdi!jt!b!sftqpotjcjmjuz!pg!qspgfttjpobmt-!bsdijufdut!boe!upxo!qmboofst-!xijmf!bmtp!sfgmfdujoh!po!uif
tjhojgjdbou! boe! vobwpjebcmf! tdjfoujgjd! boe! qspgfttjpobm! dpoujhvpvt! csbodift! xjui! tvddftt! boe
nfbtvsf/!
Jo!ijt!cppl-!uif!bvuips!mbzt!b!tusftt!boe!vobncjhvpvtmz!qspnpuft!uif!bqqmjdbujpo!boe!hspxui
pg!qmboofe!efwfmpqnfou-!xijdi!ibt!up!sftvmu!jo!b!spvoefe!tusbufhz!pg!tqbujbm!tvtubjobcmf!efwfmpq.
nfou!jo!uif!Sfqvcmjd!pg!Tsqtlb/!Uif!gjobm!pvudpnf!pg!uijt!qspdftt!ibt!up!cf!dpnqbujcmf!boe!dpssf.
tqpoefou!xjui!Fvspqfbo!usfoet-!bt!b!dpoejujpo!gps!fdpopnjd-!tpdjbm!boe!fowjsponfoubm!dpiftjpot
jo!uif!fowjsponfou/!
Pvu!pg!b!tfsjft!pg!jnqpsubou!uifnbujd!jojujbujpot!dpoubjofe!jo!uijt!cppl-!xf!tipvme!ftqfdjbmmz
qpjou!pvu!uiptf!qbsut!xifsf!fybnqmft!boe!uif!tuvez!pg!dbtft!cpsspxfe!gspn!qsbdujdf!joejdbuf!qspc.

297
mfnt!ps!jnqspqfs!qsbdujdft!xijdi!ibqqfofe!jo!uif!Sfqvcmjd!pg!Tsqtlb/!Uijt!jotjtufodf!po!uif!dpn.
qbsjtpo!xjui!qsbdujdf!epft!opu!pomz!jouspevdf!mjwfmjoftt!boe!ezobnjtn!jo!uif!cppl-!ju!bmtp!qsftfout
b!wbmvbcmf!sfdpse!pg!uif!ujnft!boe!qspdfttft-!xijdi!xjmm!dfsubjomz!cf!tjhojgjdbou!bt!jogpsnbujpo!up
gvuvsf!sftfbsdifst/!Uif!ebub!hjwfo!gps!dfsubjo!dbtft!jt!uif!nptu!gpsdjcmf!boe!uif!cftu!fwjefodf!pg
uif!jnqpsubodf!pg!uiftf!qspdfttft-!ps!pg!uif!esbnb!pg!uif!dpnnjuufe!ps!qpttjcmf!tqbujbm-!tpdjbm!ps
fowjsponfoubm!fydfttft/!
Jo!ufsnt!pg!jogpsnjoh!boe!fevdbujoh!uif!bsdijufdu!boe!upxo!qmboofs!dpnnvojuz-!uif!bvuips!hjwft
sfmfwbou!gbdut!boe!ebub!jo!ijt!cppl!xijdi!ep!opu!pomz!efqjdu!uif!dvssfou!tjuvbujpo!jo!uif!qmboojoh
tfdups<!qfsnfbujoh!uif!mfwfm!pg!ibcjubu!boe!ibcjubujpo!.!xjui!uif!sjhiu!boe!ofdfttbsz!sfgmfdujpo!pg
uif!usbejujpobm!cvjmejoh!fyqfsjfodf!.!if!jouspevdft!upqjdt!boe!sbjtft!jttvft!sfmbufe!opu!tjohvmbsmz!up
uif!ofdfttjuz!pg!ipvtjoh!qpmjdz!sfgpsn-!cvu!bmtp!uif!ipvtjoh!dvmuvsf-!uzqpmphz!boe!tuboebset/!Tjnjmbs
up!ipx!if!bqqspbdift!puifs!upqjdt-!uif!bvuips!.!xijdi!jt!jnqpsubou!boe!qsbjtfxpsuiz!.!jt!opu!qsf.
pddvqjfe!fydmvtjwfmz!xjui!vscbo!jttvft-!bt!if!bmtp!bobmztft!boe!efgjoft!uif!tqfdjgjdjujft!dibsbdufs.
jtujd!pg!svsbm!bsfbt/!
Xjui!ijt!joufsqsfubujpo!pg!ufsnt!boe!efgjojujpot-!uif!bvuips!hjwft!ijt!cppl!b!ejnfotjpo!xijdi!jt
bddfqubcmf! gps! fevdbujpobm! qvsqptft/! Uif! qsfwjpvtmz! nfoujpofe! joufsejtdjqmjobsjuz! jo! joufsqsfujoh
tqbujbm!qifopnfob!boe!qspdfttft!jo!uijt!dbtf!nblft!uijt!cppl!joejtqfotbcmf!opu!pomz!gps!tuvefout
tuvezjoh!bcpvu!tqbdf.sfmbufe!ps!fowjsponfou.sfmbufe!csbodift-!cvu!bmtp!tuvefout!tuvezjoh!tpdjbm
ejtdjqmjoft/!
Ibwjoh!xsjuufo!uijt-!J!cfmjfwf!Qspgfttps!Njmfolp!Tubolpwj~(t!cppl!sfqsftfout!b!dpousjcvujpo!up!uif
tuvez!pg!uif!qspdftt!pg!tqbujbm!efwfmpqnfou-!hjwfo!uif!gbdu!uif!bvuips!uppl!joup!dpotjefsbujpo!uif
dpnqmfyjuz!pg!ijt!uifnf!boe!jodpsqpsbufe!jo!ijt!xpsl!bo!fyfnqmbsz!ovncfs!pg!sfmfwbou!gbdupst-
xiptf!tztufnbuj{bujpo-!tfmfdujpo!boe!tzouiftjt!ibwf!gpsnfe!b!xpsl!xijdi!jo!b!mjohvjtujdbmmz!dmfbs
boe!qsbhnbujd!nboofs!qsftfout!uif!qspcmfnt!fyjtufou!jo!fggpsut!up!bdijfwf!tqbujbm!pshbojtbujpo!boe
ibsnpojtbujpo/
Uifsfgpsf-!ju!jt!xjui!qmfbtvsf!uibu!J!sfdpnnfoe!uif!cppl!Ibsnpoz!boe!Dpogmjdut!jo!Tqbdf!opu
pomz!up!uif!qspgfttjpobm!dpnnvojuz!cvu!bmtp!bt!b!ufyucppl!gps!tuvefout!pg!efqbsunfout!pg!bsdijufd.
uvsf!boe!upxo!qmboojoh/!

Sfwjfxfs-
Qspg/!Csbojtmbw!Tupkbopwj~-!bsdijufdu

298
8.0. BIOGRAFIJA

Milenko D. Stankovi} ro|en je 29. 8. 1959. godine u Srpcu, gdje je zavr{io osnovnu i
sredwu {kolu. Diplomirao je na Arhitektonsko-urbanisti~kom fakultetu u Sarajevu 1982.
godine i stekao zvawe diplomirani in`iwer arhitekture - projektantski smjer. Diplomski
rad mu je nagra|en povodom 6. aprila 1983, od strane Arhitektonskog fakulteta i SOUR-
a Unioninvest Sarajevo (tema: Tr`ni centar Srbac, mentor: prof. dr Vera ^emalovi}).
Magistarsku tezu pod naslovom: Narodno neimarstvo zapadne Krajine u Republici Srpskoj
(kraj 19. i po~etak 20. vijeka), i doktorsku disertaciju pod naslovom: Profana i sakralna
arhitektura u drvetu zapadne Krajine (Republika Srpska) odbranio je na Arhitektonskom
fakultetu u Beogradu (mentor: prof. dr Branislav Milenkovi}).
Ima bogatu planersko-projektantsku i izvo|a~ku praksu. Nosilac je licenci za: izradu
prostorno-planske dokumentacije; izradu tehni~ke dokumentacije - arhitektonska faza i
nadzor nad gra|ewem objekata; gra|ewe i nadzor nad gra|ewem objekata visokogradwe kod
nadle`nog Ministarstva pod brojem 82, 83, 84/97, ~ime dokazuje da je osposobqen za oba-
vqawe svih vrsta radova u struci.
Stekao je zna~ajno iskustvo u planirawu, projektovawu, izvo|ewu, koncipirawu, izra-
di i realizaciji doma}ih i me|unarodnih projekata u oblasti graditeqstva. Aktivan je
u~esnik i predsjednik brojnih konkursnih komisija iz oblasti graditeqstva u Republici Sr-
pskoj.
U Ministarstvu za prostorno ure|ewe gra|evinarstvo i ekologiju u Vladi Republike
Srpske obavqao je niz odgovornih funkcija: pomo}nik, zamjenik, savjetnik ministra.
Aktivan je u~esnik u radu svih zna~ajnih nau~no-stru~nih skupova u zemqi i inostran-
stvu. Do sada je publikovao sedamdeset i devet nau~no-stru~nih radova. Rukovodilac je ne-
koliko stru~nih timova u realizaciji doma}ih i me|unarodnih projekata iz oblasti pros-
tornog planirawa, ure|ewa prostora i za{tite `ivotne sredine.
Prva kwiga iz edicije Iskustva graditeqa, pod naslovom Narodno graditeqstvo za-
padne Krajine u Republici Srpskoj (kraj 19. i po~etak 20. vijeka) dobila je priznawe na 13. Me-
|unarodnom Salonu urbanizma u Bawaluci 2004. godine, u kategoriji 8. - Publikacije.
Kwigu je zapazio i prof. Diter Roxer, iz Vipingena u Kanadi, i o woj je napisao svoje vi-
|ewe i pohvale autoru.

299
Autor je imao zapa`ene radove i bio urednik monografije @ivot u mo~vari, u reali-
zaciji Urbanisti~kog zavoda RS, koja je na 14. Me|unarodnom Salonu urbanizma u Ni{u
2005. u kategoriji 9. - Publikacije - retrospektive za rad, dobila drugu nagradu. Istra`i-
va~ki projekat posebnog mo~varno-barskog podru~ja Barda~a u realizaciji Urbanisti~kog
zavoda RS, u kom je unutar projekta bio rukovodilac grupe za prostorno planirawe i autor
Priru~nika Prostorno-teritorijalno odr`iv razvoj i MFBQ dobio je tre}u nagradu na 14.
Me|unarodnom Salonu urbanizma u Ni{u 2005. u kategoriji 6. - Studije i istra`ivawa -
aktuelna produkcija za rad Razvijawe kapaciteta lokalnih institucija u podru~jima sa osjetqi-
vom `ivotnom sredinom. Na regionalnom sastanku MFBQ-i za planetu Zemqu, centralnoj ma-
nifestaciji za obiqe`avawe Dana planete Zemqe za region, autor je pozvan, od strane Re-
gionalnog centra za okoli{ - REK BiH, da li~nim u~e{}em i prezentacijom kwige Prostor-
no-teritorijalno odr`iv razvoj i MFBQ da konstruktivan doprinos uspje{nosti ovog me|una-
rodnog skupa Bjela{nica 2005. Na 15. Me|unarodnom Salonu urbanizma u Novom Sadu
2006. godine dobio je priznawe za doprinos uspje{noj realizaciji salona.
Na Arhitektonsko-gra|evinskom fakultetu u Bawaluci trenutno je profesor za oblast
Arhitektonsko projektovawe, te obavqa i du`nost dekana fakulteta. Do sada je bio mentor
na izradi zna~ajnog broja diplomskih radova. Ativan je u~esnik i mentor u izradi magis-
tarskih teza i doktorskih disertacija iz oblasti graditeqstva.

300
8/1/!DVSSJDVMVN!WJUBF

Njmfolp!E/!Tubolpwj~!xbt!cpso!po!3:!Bvhvtu!2:6:!jo!Tscbd-!xifsf!if!gjojtife!qsjnbsz!boe
tfdpoebsz!tdippm/!If!hsbevbufe!gspn!uif!Gbdvmuz!pg!Bsdijufduvsf!boe!Upxo!Qmboojoh!jo!Tbsbkfwp
jo!2:93!boe!sfdfjwfe!b!efhsff!jo!bsdijufduvsf!)C/!Bsdi*-!bt!bsdijufduvsbm!eftjhofs/!Ijt!hsbevbujpo
eftjho!cspvhiu!ijn!bo!bxbse!po!7!Bqsjm!2:94!cz!uif!Gbdvmuz!pg!Bsdijufduvsf!boe!TPVS!Vojpojo.
wftu!)upqjd;!Tipqqjoh!dfoufs!jo!Tscbd-!nfoups;!Qspg/!Wfsb!^fnbmpwj~-!QiE*/!
If!efgfoefe!ijt!nbtufs!uiftjt!foujumfe Usbejujpobm!Bsdijufduvsf!jo!Xftufso!Lsbkjob!jo!uif!Sfqvc.
mjd!pg!Tsqtlb!)Mbuf!2:ui!boe!Fbsmz!31ui!Dfouvsz*- boe!ijt!epdupsbm!ejttfsubujpo!foujumfe;!Xppefo
Qspgbof!boe!Sfmjhjpvt!Bsdijufduvsf!jo!Xftufso!Lsbkjob!)Sfqvcmjd!pg!Tsqtlb* bu!uif!Gbdvmuz!pg!Bsdij.
ufduvsf!jo!Cfmhsbef!)nfoups;!Qspg/!Csbojtmbw!Njmfolpwj~-!QiE*/
If!ibt!qmfouz!pg!fyqfsjfodf!jo!bsdijufduvsbm!boe!vscbo!eftjho!boe!dpotusvdujpo/!If!jt!mjdfodfe
up!qspevdf!tqbujbm!qmboojoh!epdvnfout-!ufdiojdbm!epdvnfout!!bsdijufduvsbm!eftjho!boe!dpotusvd.
ujpo!tvqfswjtjpo<!cvjmejoh!dpotusvdujpo!xpslt!boe!tvqfswjtjpo-!jttvfe!cz!uif!sfmfwbou!Njojtusz-!efdj.
tjpot!opt/!93-!94-!950:8-!xijdi!qspwft!if!jt!usbjofe!gps!b!sbohf!pg!qspgfttjpobm!bdujwjujft/!
If!ibt!hbjofe!tvctuboujbm!fyqfsjfodf!pg!qmboojoh-!eftjho-!dpotusvdujpo-!pvumjojoh!dpodfqut-!qsf.
qbsbujpo!boe!jnqmfnfoubujpo!pg!obujpobm!boe!joufsobujpobm!qspkfdut!jo!uif!bsfb!pg!cvjmejoh/!If!ibt
cffo!b!nfncfs!boe!qsftjefou!pg!nboz!qmboojoh!boe!eftjho!dpnqfujujpo!dpnnjttjpot!jo!uif!Sf.
qvcmjd!pg!Tsqtlb/
If!ibt!ifme!b!ovncfs!pg!jnqpsubou!qptut!bu!uif!Njojtusz!pg!Tqbujbm!Qmboojoh-!Dpotusvdujpo!boe
Fdpmphz!pg!uif!Hpwfsonfou!pg!uif!Sfqvcmjd!pg!Tsqtlb;!Bttjtubou!Njojtufs-!Efqvuz!Njojtufs-!Dpvotfm.
mps/!
If!ibt!ublfo!bo!bdujwf!qbsu!jo!bmm!uif!nbkps!obujpobm!boe!joufsobujpobm!tdjfoujgjd!boe!qspgfttjp.
obm!dpogfsfodft/!If!ibt!qvcmjtife!tfwfouz.uxp!sftfbsdi!boe!qspgfttjpobm!qbqfst/!If!ibt!bmtp!cffo
uif!ufbn!mfbefs!pg!tfwfsbm!qspgfttjpobm!ufbnt!xpsljoh!po!uif!jnqmfnfoubujpo!pg!obujpobm!boe!jo.
ufsobujpobm!qspkfdut!efbmjoh!xjui!tqbujbm!qmboojoh-!tqbujbm!eftjho!boe!fowjsponfoubm!qspufdujpo/
Cppl!pof!pg!uif!tfsjft!Cvjmefst Fyqfsjfodft foujumfe!Usbejujpobm!Bsdijufduvsf!pg!Xftufso!Lsb.
kjob!jo!uif!Sfqvcmjd!pg!Tsqtlb!)Mbuf!2:ui!boe!Fbsmz!31ui!Dfouvsz* sfdfjwfe!bo!bxbse!bu!24ui!Joufs.
obujpobm!Upxo!Qmboojoh!Fyijcjujpo!jo!Cbxb!Mvlb!jo!3115-!jo!dbufhpsz!9-!Qvcmjdbujpot/!Uif!cppl!bu.
usbdufe!uif!buufoujpo!pg!Qspgfttps!Ejufs!Spyfs!gspn!Xjoojqfh-!Dbobeb-!xip!xspuf!b!sfwjfx!pg!uif
cppl!boe!dpnnfoefe!uif!bvuips/

301
If!jt!uif!bvuips!pg!b!ovncfs!pg!pvutuboejoh!xpslt-!boe!if!bmtp!fejufe!uif!npophsbqi Mjgf!jo
Xfumboe qvcmjtife!cz!uif!ST!Jotujuvuf!pg!Vscbo!Qmboojoh-!xijdi!xpo!uif!tfdpoe!bxbse!bu!25ui!Jo.
ufsobujpobm!Upxo!Qmboojoh!Fyijcjujpo!jo!Oj|!jo!3116-!jo!dbufhpsz!:-!QvcmjdbujpotSfwjfxt/!Uif!sf.
tfbsdi!qspkfdu!pg!uif!Cbsebb!xfumboe!jnqmfnfoufe!cz!uif!ST!Jotujuvuf!pg!Vscbo!Qmboojoh-!xifsf
uif!bvuips!mfe!uif!tqbujbm!qmboojoh!ufbn!boe!bvuipsfe!uif!nbovbm! Tqbujbm!boe!Ufssjupsjbm!Tvtubj.
obcmf!Efwfmpqnfou!boe!MFBQ- cspvhiu!ijn!uif!uijse!bxbse!bu!25ui!Joufsobujpobm!Upxo!Qmboojoh
Fyijcjujpo!jo!Oj|!ifme!jo!3116!jo!dbufhpsz!7-!Tuvejft!boe!Sftfbsdi!!uif!dvssfou!qspevdujpo!gps!uif
qbqfs!Dbqbdjuz!cvjmejoh!gps!mpdbm!jotujuvujpot!jo!fowjsponfoubmmz!tfotjujwf!bsfbt/!Bu!uif!sfhjpobm
nffujoh!MFBQt!gps!Qmbofu!Fbsui-!uif!dfousbm!fwfou!dpnnfnpsbujoh!Fbsui!Ebz!jo!uif!sfhjpo-!uif
bvuips!xbt!btlfe!cz!uif!sfhjpobm!fowjsponfoubm!dfoufs!SFL!CjI!up!ublf!qbsu!jo!uif!Joufsobujpobm
Dpogfsfodf!Ckfmb|ojdb!3116!boe!qsftfou!ijt!cppl!Tqbujbm!boe!Ufssjupsjbm!Tvtubjobcmf!Efwfmpqnf.
ou!boe!MFBQ- boe!tp!if!dpousjcvufe!up!uif!tvddftt!pg!uif!fwfou/!Bu!26ui!Joufsobujpobm!Upxo!Qmbooj.
oh!Fyijcjujpo!jo!Opwj!Tbe!jo!3117!uif!bvuips!sfdfjwfe!bo!bxbse!gps!ijt!dpousjcvujpo!up!uif!tvddf.
tt!pg!uif!Tbmpo/
If!jt!dvssfoumz!ufbdijoh!Bsdijufduvsbm!Eftjho!bu!uif!Gbdvmuz!pg!Bsdijufduvsf!boe!Djwjm!Fohjoffsj.
oh!jo!Cbxb!Mvlb-!xifsf!if!bmtp!ipmet!pggjdf!pg!Efbo/!If!ibt!nfoupsfe!b!ovncfs!pg!tuvefout hsb.
evbujpo!qbqfst0eftjhot-!boe!if!jt!bmtp!nfncfs!pg!dpnnjttjpot!gps!nbtufs!uiftft!boe!epdupsbm!ejt.
tfsubujpot/

302