Αρης Αλεξάνδρου, Μανόλης Αναγνωστάκης

,
Κώστας Βάρναλης, Νικηφόρος Βρεττάκος, Τάσος Λειβαδίτης,
Γιάννης Ρίτσος

Το αποτύπωµα
της ποίησης στην Ασφάλεια
ΟΙ ΦΑΚΕΛΟΙ ΤΩΝ ΠΟΙΗΤΩΝ

ΓΡΑΦΟΥΝ: Γιώργος Πετρόπουλος,
Νικόλας Ζηργάνος, Νίκος Χατζηδηµητράκος
Περιεχόμενα
■ Κώστας
Αντί προλόγου
Ο
ι φάκελοι κοινωνικών και πολιτικών χνουν πως τον πρώτο λόγο στη φακελοποίηση
Βάρναλης ������������������3
φρονημάτων των πολιτών, σε όλο το τον είχε ο Στρατός, από τα αρχεία του οποίου πο-
διάστημα που διατηρούνταν, υπήρ- λύ λίγα στοιχεία πέρασαν στους ατομικούς φα-
■ Γιάννης ξαν χρήσιμο εργαλείο για τις διωκτι- κέλους που διατηρούσαν οι αστυνομικές αρχές.
Ρίτσος����������������������� 17 κές αρχές του κράτους και την προστασία του κοι- Υπάρχει συνεπώς ένα πολύ σημαντικό μέρος της
νωνικού καθεστώτος. Αλλά δεν ήταν οι ατομικοί φακελοποίησης που μένει στο σκοτάδι.
■ Τάσος φάκελοι το μοναδικό εργαλείο γι’ αυτήν τη δου- Ξεχωριστό ενδιαφέρον για τις Αρχές είχαν
λειά. Η φακελοποίηση είχε πολλές διαβαθμίσεις πάντοτε οι πνευματικοί άνθρωποι. Τούτο ήταν
Λειβαδίτης �������������31
και κατηγορίες, ορισμένες εκ των οποίων μόνο να εύλογο, καθώς ο κόσμος των ιδεών ως αντα-
τις υποψιαστούμε μπορούμε. Είναι αδύνατον να νάκλαση -όχι φυσικά ευθεία- των κοινωνικών
■ Νικηφόρος δεχτούμε πως οι Αρχές φακέλωναν μόνο τα άτο- καταστάσεων έπαιζε πάντοτε σημαντικό και
Βρεττάκος ��������������37 μα και όχι τις πολιτικές και κοινωνικές οργανώ- ενίοτε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της
σεις, καθώς είναι αδιανόητο να πιστέψουμε πως κοινωνικής συνείδησης.
■ Μανόλης όταν ήθελαν πληροφορίες για κάποια κοινωνική Οι καλλιτέχνες, ιδιαίτερα μάλιστα αν ήταν
ή πολιτική οργάνωση άνοιγαν τα εκατομμύρια αριστεροί και κομμουνιστές, βρίσκονταν πά-
Αναγνωστάκης ����43
των ατομικών φακέλων για να τις συλλέξουν. ντοτε κάτω από το άγρυπνο μάτι των Αρχών και
Μια δεύτερη επισήμανση που αφορά την διώκονταν σκληρά και χωρίς διακρίσεις. Οι πε-
■ Αρης καρδιά του φακελώματος είναι οι πληροφορίες ριπτώσεις των λογοτεχνών που παρουσιάζουμε
Αλεξάνδρου ����������49 και οι πληροφοριοδότες. Στους ατομικούς φακέ- σ’ αυτήν την έκδοση το επιβεβαιώνουν.
λους φρονημάτων οι πληροφορίες «περνούσαν» Επιλέξαμε έξι κορυφαίες φυσιογνωμίες του
επεξεργασμένες από τις υπηρεσίες που τις λάμ- σύγχρονου πολιτισμού μας, έξι μεγάλους ποιη-
βαναν και τα ονόματα των πληροφοριοδοτών τές, που μπορεί να ήταν αριστεροί και κομμουνι-
δεν αναγράφονταν. Πού βρίσκεται επομένως στές αλλά το έργο τους απευθύνεται σε ολόκλη-
όλο αυτό το αρχειακό υλικό με τους φακέλους ρο τον ελληνικό λαό και αποτελεί πολιτιστική του
των οργανώσεων και των πληροφοριών; ταυτότητα ανεξαρτήτως πολιτικών και ιδεολογι-
Ειδικά για τους πληροφοριοδότες το ζήτημα κών αντιλήψεων. Σήμερα τους το αναγνωρίζουν
δεν είναι να θιγούν πρόσωπα, όσο βρόμικο ρόλο οι πάντες. Κώστας Βάρναλης, Γιάννης Ρίτσος,
κι αν έπαιξαν. Το κύριο είναι να έρθει στο φως Τάσος Λειβαδίτης, Νικηφόρος Βρεττάκος, Μα-
ΕΙΔΙΚΟ ΕΝΘΕΤΟ όλος αυτός ο μηχανισμός και η λειτουργία του νώλης Αναγνωστάκης, Αρης Αλεξάνδρου.
ως ιστορικό στοιχείο που σε πολλές περιπτώ- Από το υλικό που παρουσιάζουμε ιδιαίτερη
∆ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: σεις έχει καταλυτική σημασία στην ερμηνεία των προσοχή αξίζει να δοθεί στα Βιογραφικά Δελτία
Νικόλας Βουλέλης ιστορικών γεγονότων. Δράσης του καθενός που κατά καιρούς συνέτασ-
Είναι γνωστό ότι η Αριστερά συνηγόρησε το σε η Ασφάλεια. Κατά κανόνα αυτά συντάσσονταν
∆ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ
1989 στο κάψιμο των φακέλων για να αποφευ- για χρήση της υπηρεσίας και προς ενημέρωση
ΣΥΝΤΑΞΗΣ:
χθεί ο διχασμός της κοινωνίας από την αποκάλυ- άλλων κρατικών υπηρεσιών που ήθελαν πληρο-
Γιάννης Σμυρλάκης ψη στοιχείων που θα βάραιναν και θα εξέθεταν φορίες για κάποιο άτομο το οποίο κάποια στιγμή
ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΦΥΛΛΟΥ ανθρώπους για τον ρόλο που έπαιξαν σε βάρος είχε περιέλθει στην αρμοδιότητά τους. Κατά τη
ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟΥ: συνανθρώπων τους και κοινωνικο-πολιτικών δεκαετία του ’50 αυτά τα δελτία ήταν γενικά σύ-
Τάσος Παππάς σχηματισμών. Σήμερα είμαστε σε θέση να πού- ντομα. Οι διαφορές μεταξύ τους έχουν να κάνουν
με πως τέτοιο ζήτημα ούτε υπήρξε ούτε υπάρχει. με τον χρόνο σύνταξης. Ετσι, σε ένα μεταγενέ-
ΣΥΝΤΑΞΗ ΥΛΗΣ: Κι απ’ αυτήν την άποψη -με την ύστερη γνώση- στερο δελτίο υπήρχαν περισσότερες πληροφο-
Κώστας Μανιμανάκης μπορούμε να ισχυριστούμε με βεβαιότητα ότι η ρίες οι οποίες συμπλήρωναν το προγενέστερο.
∆ΙΟΡΘΩΣΗ: Αριστερά τότε διέπραξε λάθος. Επρεπε να είναι Από τις αρχές του 1960 το σύστημα φαίνεται
Νίκος Καλτσάς, πιο προσεκτική και να έχει μελετήσει το ζήτημα πως τροποποιείται και γίνεται πιο σχολαστικό. Για
πριν δώσει τη συγκατάθεσή της να οδηγηθούν τους πιο επικίνδυνους κομμουνιστές -κι όχι μόνο
Μάγδα Κλαυδιανού,
στην πυρά σημαντικά τεκμήρια της Ιστορίας. τους λογοτέχνες- δημιουργείται Ειδικό Αρχείο
Γκέλη Κουτρουμπή, Οι φάκελοι είναι πολυτιμότατες ιστορικές στο οποίο ο καθένας έχει έναν κωδικό αριθμό.
Ιωάννα Μαργιώκη, πηγές. Αλλά πρέπει να είναι πολύ προσεκτι- Συντετμημένα αυτό το αρχείο ονομάζεται ΚΑΕΑ
Σταυρούλα Ματζώρου, κός εκείνος που θα τους χρησιμοποιήσει. Από που σημαίνει Κωδικός Αριθμός Ειδικού Αρχείου.
Αναστασία Μπέσια, τις πληροφορίες που περιέχουν πολλές είναι Επίσης συμπληρώνεται μια καρτέλα. Πρόκειται
Δώρα Σελλά υποκειμενικές ή υποκρύπτουν σκοπιμότητα. για ένα δίφυλλο έντυπο, σε μορφή κόλλας ανα-
Συχνά-πυκνά αντανακλούν το επίπεδο (μορφω- φοράς, στις τέσσερις σελίδες του οποίου είναι
ΥΠΕΥΘΥΝΗ
τικό, κοινωνικό, πολιτικό αλλά και υπηρεσιακό) τυπωμένες οι κατηγορίες πληροφοριών που ζη-
ΣΕΛΙ∆ΟΠΟΙΗΣΗΣ:
των ανθρώπων που τις συνέλεξαν και τις επε- τούνταν και τις οποίες οι Αρχές Ασφαλείας έπρε-
Καίτη Βλάχου ξεργάστηκαν. πε να συμπληρώσουν: «Στοιχεία Ταυτότητος»,
∆ΗΜΙΟΥΡΓΙΑ Από τα στοιχεία που έχουμε στη διάθεσή μας «Οικογενειακή Κατάστασις», «Μόρφωσις - Οι-
ΕΞΩΦΥΛΛΟΥ: καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η φακελο- κονομική - Κοινωνική Κατάστασις», «Στρατιωτική
Λουίζα Καραγεωργίου ποίηση των πολιτών, σε ευρεία κλίμακα, αρχίζει Υπηρεσία», «Πληροφορίες περί της δράσεως»,
την εποχή της μεταξικής δικτατορίας και παίρνει «Ποινική Κατάστασις».
ΣΕΛΙ∆ΟΠΟΙΗΣΗ: εκρηκτικές διαστάσεις στον Εμφύλιο και έπειτα Ας αφήσουμε όμως τα ίδια τα έγγραφα να
Αντιγόνη Σπανοπούλου από αυτόν. Ειδικά στον Εμφύλιο τα στοιχεία δεί- μιλήσουν.
ΚΩΣΤΑΣ ΒΑΡΝΑΛΗΣ

Αμετανόητος
κομμουνιστής

Ο
Κώστας Βάρναλης δεν ήταν μόνο ξική δικτατορία απαγόρευσε την κυκλοφορία
μεγάλος ποιητής, κριτικός, γλωσσο- των έργων του. Σχεδόν σε όλη τη διάρκεια του
λόγος και επιφυλλιδογράφος. Υπήρ- καθεστώτος της 4ης Αυγούστου αν και αρθρο-
ξε και κορυφαίος διανοούμενος του γραφούσε στην «Πρωία» δεν υπέγραφε με το
αριστερού και κομμουνιστικού κινήματος και ο όνομά του, προφανώς λόγω των απαγορεύσεων.
πρώτος στην Ελλάδα που βραβεύτηκε με βρα- Στα χρόνια του εμφυλίου πολέμου βρέθηκε σε
βείο Λένιν. Φυσικά, δεν ήταν ευθύς εξαρχής κατάσταση αναγκαστικής σιωπής, όπως και στη
αριστερός. Η πρώτη περίοδος του ποιητικού έρ- διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών -
γου του σφραγίζεται από τον αισθησιασμό, τον αν και σ’ αυτήν την τελευταία είχε κάποιες δυνα-
διονυσιασμό, την αρχαιολατρία, ακόμη και τον τότητες να ακουστεί η φωνή του στο εξωτερικό.
εθνικισμό. Ως κοινωνικός ποιητής -που πολιτικά Γενικά ο Βάρναλης ήταν ένας πολυτιμότατος
στρέφεται προς την Αριστερά- εμφανίζεται στα διανοητής της Αριστεράς στο πλαίσιο της νο-
1922 με το «ΦΩΣ που ΚΑΙΕΙ». Είχαν μεσολαβήσει μιμότητας. Χρήσιμος και αναγκαίος για να δη-
οι Βαλκανικοί πόλεμοι, το μακελειό του πρώτου
Από τη στιγμή που μοσιοποιεί και να επηρεάζει. Κάποιο στοιχείο
Παγκοσμίου Πολέμου αλλά και η μεγάλη Οκτω- έκανε τη μεγάλη που να βεβαιώνει ότι υπήρξε οργανωμένο μέλος
βριανή Σοσιαλιστική Επανάσταση που έδωσε τε- στροφή, ο Βάρναλης του ΚΚΕ δεν υπάρχει. Πιθανόν δεν υπήρξε και γι’
ράστια αναγεννητική δύναμη στους λαούς όλου δεν έλειψε ποτέ από αυτό δεν εμφανίζει παράνομη δραστηριότητα·
του κόσμου, φλόγισε τις ψυχές και τα μυαλά των ή, αν υπήρξε, το καθήκον που του είχε ανατεθεί
ανθρώπων. Την περίοδο που ο ποιητής γράφει
κανέναν πολιτικό ήταν να παραμείνει στη νομιμότητα, κάτι που,
αυτό το εκπληκτικό ποιητικό έργο, η Ελλάδα και κοινωνικό αγώνα, όπως θα δείξουμε στη συνέχεια με στοιχεία,
βιώνει τη Μικρασιατική εκστρατεία η οποία σε δεν ήταν ούτε για ο ίδιος επιδίωκε, αρνούμενος όμως κατηγο-
λίγο θα εξελιχθεί σε καταστροφή. μια στιγμή απών ρηματικά, όποτε του ζητήθηκε, να υπογράψει
Από τη στιγμή που έκανε τη μεγάλη στροφή, δήλωση μετανοίας και αποκήρυξης του κομ-
ο Βάρναλης δεν έλειψε ποτέ από κανέναν πο- από την Αριστερά μουνισμού.
λιτικό και κοινωνικό αγώνα, δεν ήταν ούτε για και το ΚΚΕ. Η Για το ζήτημα της ενδεχόμενης κομματικής
μια στιγμή απών από την Αριστερά και το ΚΚΕ. συμμετοχή του, ιδιότητας του Βάρναλη ίσως κάποια στιγμή
Η συμμετοχή του, όμως, ηχηρή και θαρραλέα, απαντήσει η Ιστορία. Εκείνο, πάντως, που έχει
ήταν από τη θέση που γνώριζε καλά. Αυτήν του
όμως, ηχηρή και σημασία για την πολιτική του ταυτότητα είναι ότι
διανοητή. Κι ακριβώς γι’ αυτό τον λόγο ήταν θαρραλέα, ήταν αδιαμφισβητήτως θεωρείται από τις κορυφαίες
κάτω από το άγρυπνο μάτι των Αρχών. Από τον από τη θέση που φυσιογνωμίες του κομμουνιστικού κινήματος
Οκτώβριο ώς τον Δεκέμβριο του 1935 -ύστερα γνώριζε καλά. και ο ίδιος πάντοτε δήλωνε κομμουνιστής και
από το πραξικόπημα του Κονδύλη και κατ’ εφαρ- υπερασπιστής του ΚΚΕ. Ως κομμουνιστή -και
μογή του Ιδιώνυμου- εξορίστηκε στον Αϊ- Στρά-
Αυτήν του διανοητή μάλιστα επικίνδυνο- τον καταγράφει και η
τη και στη Μυτιλήνη και στη συνέχεια η μετα- Ασφάλεια στα αρχεία της.

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 3
Η Ασφάλεια στην κηδεία του
ΣΤΙΣ 16 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ ΤΟΥ 1974, δέκα Τραγούδια: Διάφορα του κηδευομένου, του
λεπτά πριν από τις 10 το βράδυ, η καρδιά Θεοδωράκη ώς και θούρια του ΕΛΑΣ».
του Κώστα Βάρναλη έπαψε οριστικά να Στις 20 Δεκεμβρίου 1974 η Υπηρεσία Πλη-
χτυπά. Την άλλη μέρα, όπως ήταν φυσι- ροφοριών της ΥΓΑΑ συνέταξε έκθεση για την
κό, η είδηση πέρασε στις εφημερίδες κι κηδεία του Βάρναλη την οποία υπέβαλε στο
από εκεί το Τμήμα Τύπου της Υπηρεσίας Γραφείο Εθνικής Ασφαλείας της Αστυνο-
Πληροφοριών της Υποδιεύθυνσης της Γε- μικής Διεύθυνσης Αθηνών. Η έκθεση κοι-
νικής Ασφάλειας Αθηνών (ΥΓΑΑ) την απο- νοποιήθηκε στις αρμόδιες υπηρεσίες του
δελτίωσε και την καταχώρισε, αρμοδίως, υπουργείου Δημόσιας Τάξης και του Αρχη-
στον φάκελο του ποιητή. Την ίδια ημέρα, η γείου Αστυνομίας Πόλεων. Το περιεχόμενό
ΥΓΑΑ διαβίβασε σήμα προς την Υπηρεσία της έχει ως εξής:
Πληροφοριών και το αρμόδιο Παράρτημα «Θέμα: “Κηδεία αποβιώσαντος Δημοσιο-
Ασφαλείας το οποίο έλεγε: «Αύριον Τετάρ- γράφου-ποιητού ΒΑΡΝΑΛΗ Κων/νου”.-
την 18-12-74 και ώραν 16.30 εις Α’ Νεκρο- Αναφέρομεν περί του εν θέματι αντικει-
ταφείον Αθηνών γενήσεται η κηδεία του μένου τα κάτωθι:
αποβιώσαντος δημοσιογράφου-ποιητή I. - Τη 15ην ώραν της 18-12-74, εις το ενταύ-
Βάρναλη Κ. Παρακαλώμεν διά την λήψιν θα Α’ Νεκροταφείον, εγένετο η κηδεία του
μέτρων αρμοδιότητός σας». Ενας αποβιώσαντος την 16-12-74 ποιητού
εκ των αρμοδίων που έλαβε το σή- ΒΑΡΝΑΛΗ Κων/νου.
μα έγραψε πάνω σ’ αυτό με κόκκι- II. - Η σορός του μεταστάντος μετε-
νο στυλό: «Να διατεθεί σταθμός». φέρθη εν πομπή εκ του Μητροπολι-
Δηλαδή, ομάδα αστυνομικών που τικού Ναού Αθηνών εις Α’ Νεκροτα-
θα παρακολουθούσε την κηδεία φείον.
και θα κατέγραφε τα όσα θα συνέ- III. - Την κηδείαν παρηκολούθησαν
βαιναν σε αυτήν. περί τα 10.000 άτομα, τα οποία ετρα-
Οπως θα δείξουμε στη συνέ- γουδούσαν διάφορα τραγούδια του
χεια, οι αρχές Ασφαλείας παρακο- εν θέματι, του Μ. ΘΕΟΔΩΡΑΚΗ, ώς
λουθούσαν κάθε κίνηση του Κώ- και θούρια του Ε.Λ.Α.Σ. Ωσαύτως έρ-
στα Βάρναλη, σχεδόν σ’ ολόκληρη ριπτον τα συνθήματα: “ΑΘΑΝΑΤΟΣ -
τη ζωή του. Θα ήταν συνεπώς ΕΜΠΡΟΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΕΣ ΚΟΜΜΟΥ-
παράδοξο γι’ αυτές να μην τον πα- ΝΙΣΤΕΣ - Ο ΛΑΟΣ ΔΕΝ ΞΕΧΝΑ ΤΟΥΣ
ρακολουθήσουν ώς την τελευταία ΑΓΩΝΙΣΤΑΣ ΤΙΜΑ - ΛΑΕ ΘΥΜΗΣΟΥ
κατοικία του. ΤΟΥΣ ΝΕΚΡΟΥΣ ΜΑΣ - Ο ΠΟΙΗΤΗΣ
Στις χειρόγραφες σημειώσεις ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΤΕΣ ΕΙΝΑΙ ΟΔΗΓΗ-
ενός αστυνομικού οργάνου η κη- ΤΗΣ ΓΙΑ ΜΑΣ - ΠΟΙΗΤΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑ-
δεία του ποιητή παρουσιάζει την ΤΙΑΣ - ΖΕΙΣ-ΖΕΙΣ ΜΑΣ ΟΔΗΓΕΙΣ κ.λπ”.
εξής εικόνα: IV. - Κατετέθησαν 100 περίπου στέ-
«Ατομα 10.000 περίπου. Λαμπρίας - φανοι διαφόρων κομματικών οργα-
Μαύρος - Νόβας - Κανελλόπουλος - νώσεων του Κ.Κ.Ε., την κηδείαν δε
Τουλούπας - Θεοδωράκης - Δρακό- παρηκολούθησεν ικανός αριθμός
πουλος - Κύρκος - Μαυρομάτης κ.ά. στελεχών του Κ.Κ.Ε.
Στέφανοι 100 περίπου. Κατά την διαδρομήν, νεολαίοι κομ-
Πανώ έν: Τιμή στον ποιητή που πά- μουνισταί εκράτουν πανώ της ορ-
λεψε στο πλευρό του Λαού (ΑΑΣΠΕ) γανώσεως “Α.Α.Σ.Π.Ε.” αναγράφον
Συνθήματα: 1) Αθάνατος, 2) Εμπρός “ΤΙΜΗ ΣΤΟΝ ΠΟΗΤΗ ΠΟΥ ΠΑΛΕΨΕ
επαναστάτες κομμουνιστές, 3) Ο Σημειώσεις αστυνομικού ΣΤΟ ΠΛΕΥΡΟ ΤΟΥ ΛΑΟΥ”.
Λαός δεν ξεχνά τους αγωνιστές τιμά, 4) Λαέ θυ- οργάνου και έκθεση της Ασφάλειας V. - Ελήφθησαν υπό της Υπηρεσίας μας τα εν-
μήσου τους νεκρούς μας, 5) Ο ποιητής για τους για την κηδεία του Βάρναλη δεικνυόμενα μέτρα και ουδέν έτερον, πέραν
εργάτες είναι οδηγητής για μας κ.ά. των ανωτέρω, έλαβε χώραν».

4 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Κώστα Βάρναλη

◀ Η πρώτη έκθεση που υπάρχει
στον φάκελο του Βάρναλη

▲ Η δημοσιογραφική του
ταυτότητα
▶Το πρώτο δελτίο ταυτότητας
και παρακολούθησης για τον
Βάρναλη, 1940

Τα πρώτα στοιχεία φακελώματος
ΕΊΝΑΊ ΑΠΟΛΎΤΩΣ ΒΕΒΑΊΟ ότι οι αρχές Ασφα- νείται να υποβάλη δήλωσι μετανοίας και απο-
λείας καταγράφουν τον Βάρναλη από τη δεκα- κηρύξεως της κομμουνιστικής του ιδεολογίας
ετία του 1930. Ελάχιστα όμως στοιχεία έχουμε καίτοι ως ισχυρίζεται χωρίς να εξωτερικεύη τας
στη διάθεσή μας γι’ αυτή την περίοδο, πιθανόν ιδέας και να ενεργή τι σχετικόν προς διάδοσιν
γιατί βρίσκονται σε διασκορπισμένα αρχεία ή αυτών. Ο ανωτέρω αφέθη ελεύθερος κατά την
γιατί καταστράφηκαν στις κατά καιρούς απο- επίσκεψιν της Α.Μ. του Βασιλέως εις (σ.σ.: δεν
συμφορήσεις και συγχωνεύσεις των φακέλων αναφέρεται το μέρος της επίσκεψης) και έκτοτε
ατομικών φρονημάτων. Ορισμένες ισχυρές εν- ουδεμίαν αφορμήν έδωσεν.
δείξεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι ατομικός Παρακαλώ όπως διατάξητε ό,τι… (τρεις δυ-
φάκελος γι’ αυτόν δημιουργήθηκε το 1940. Aς σανάγνωστες λέξεις)».
δούμε τα στοιχεία: Στα Δελτία «ταυτότητος» και «παρακολου-
Στις 6 Ιουλίου του 1940 αρμόδιο αστυνομικό θήσεως» που συνέταξε εκείνο το διάστημα η
όργανο (υπαστυνόμος Α’) συντάσσει μία έκθεση Ασφάλεια -κάτι που από τότε και μετά συνέβαι-
η οποία απευθύνεται «Προς το τμήμα Γενικής Ο ατομικός φάκελος νε για όλους τους φακελωμένους-, πέραν των
Ασφάλειας». Διαβάζουμε: τυπικών προσωπικών στοιχείων ταυτότητας,
δημιουργήθηκε το
«“Περί του κομμουνιστού ΒΑΡΝΑΛΗ Κων/νου η μόνη πολιτική πληροφορία που αναγράφεται
του Ιωάννου και της Ελισσάβετ”. 1940. Ο Βάρναλης για το παρελθόν του Βάρναλη είναι ότι «ανεχώ-
Εις εκτέλεσιν υμετέρας Δ/γής περί τακτο- καλείται στο τμήμα ρησε την 4ην Αυγούστου 1934 διά του σοβιετι-
ποιήσεως του φακέλου του απορρήτου αρχεί- αλλά αρνείται να κού α/π ΤΣΙΤΣΕΡΙΝ μετά του Γληνού Δημητρίου
ου λαμβάνω την τιμήν να αναφέρω ότι κάλεσα εις Ρωσσίαν, - ίνα λάβη μέρος εις το εν Μόσχα
τον εν περιλήψει εις το τμήμα και συνεπλήρωσα
υπογράψει δήλωση συγκαλούμενον Συνέδριον των διανοουμένων
άπαντα τα σχετικά δελτία πλην όμως ούτος αρ- (“Παροχή πληροφοριών: Πηγή: Τμήμα Γενικής

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 5



▲ Η πληροφορία φτάνει στην Ασφάλεια. Ο Βάρναλης έχει σχηματίσει
κομμουνιστικό πυρήνα στην εφημερίδα «Πρωία»

◀Με εντολή Μανιαδάκη λίγες μέρες μετά η υπόθεση διερευνάται

Ασφαλείας Πειραιώς”)». λειας η παρακάτω εντολή:
Είναι αξιοπερίεργο ότι δεν αναφέρεται ούτε η «Παρεσχέθη ημίν η πληροφορία ότι ο συ-
δράση του Βάρναλη στην Αριστερά και στο ΚΚΕ ντάκτης της εφημερίδος “Πρωία” Κωνσταντί-
τη δεκαετία του 1930 ούτε και ο εξορισμός του νος Βάρναλης έχει σχηματίσει κομμουνιστικόν
το 1935. Προφανώς, όπως προαναφέραμε, τότε πυρήνα εις τον οποίον μετέχουν και οι Ν. Μα-
δημιουργήθηκε φάκελος φρονημάτων γι’ αυτόν ραβελής και Χ. Μήτσιος και γενικώς ότι προπα-
και άρχισε η συγκέντρωση στοιχείων, η οποία γανδίζει υπέρ του κομμουνισμού. Παρακαλώ
μάλλον δεν ολοκληρώθηκε λόγω του πολέμου εξακριβώσατε αν η πληροφορία αύτη είναι αλη-
που ακολούθησε μερικούς μήνες μετά. θής και εν καιρώ αναφέρατε σχετικώς. Επειδή
Ενα δεύτερο περιστατικό που αφορά τη φα- Δεν υπάρχουν εν τοσούτω φέρεται ως συμπαθών αριστερός
κελοποίηση του Βάρναλη ήρθε μερικές ημέρες διανοούμενος κατά το παρελθόν να επιληφθείτε
αργότερα. Συγκεκριμένα, στις 22 Ιουλίου 1940 στον φάκελό ήδη της τακτοποιήσεώς του».
διαβιβάστηκε στο υφυπουργείο Δημοσίας του στοιχεία Τι ακριβώς έγινε με αυτή την υπόθεση δεν το
Ασφαλείας το παρακάτω «Δελτίο Πληροφορι- για τη δεκαετία γνωρίζουμε, καθώς δεν υπάρχουν περισσότερα
ών»: στοιχεία. Πιθανόν το καθεστώς να μην έδωσε
του 1930, προφανώς
«Πληροφορούμεθα ότι ο Συντάκτης της έκταση στο θέμα ή ο ελληνοϊταλικός πόλεμος
Εφημερίδας “Πρωία” Βάρναλης έχει σχηματίσει γιατί λόγω πολέμου που ξέσπασε τον Οκτώβριο του 1940 να απέ-
πυρήνα και προπαγανδίζει υπέρ του Κομμουνι- δεν ολοκληρώθηκε τρεψε ενδεχόμενες δυσάρεστες εξελίξεις για
σμού. Εις τον Πυρήνα τούτον ανήκουν κι οι Ν. η συγκέντρωση τον Βάρναλη. Το βέβαιο πάντως είναι ότι αυτός
Μαραβελής ετών 20 και Χ. Μήτσιος ετών 25». αρνείται κατηγορηματικά στη μεταξική δικτα-
Στις 10 Αυγούστου με εντολή του Κ. Μανια-
στοιχείων τορία να υπογράψει δήλωση μετανοίας και στο
δάκη στάλθηκε προς το Τμήμα Γενικής Ασφά- περιβάλλον του δηλώνει κομμουνιστής.

6 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Κώστα Βάρναλη

Στην Αντίσταση και στον Εμφύλιο
ΣΤΗ ΔΙΆΡΚΕΙΆ της φασιστικής κατοχής ο Βάρ- κομμουνιστών διατί διεμαρτυρήθησαν διά την
ναλης εντάχθηκε στις γραμμές του ΕΑΜ και μετά σφαγήν του δημοσιογράφου Βιδάλη Κων/νου.
την απελευθέρωση αρθρογραφεί για λίγο στην Και ο Βάρναλης ήτο μέλος της Κομμουνιστικής
επιθεώρηση «Νέα Ελλάδα», στην εφημερίδα Επιτροπής διά την διαμαρτυρίαν του Βιδάλη».
«Ηνωμένος Τύπος» και στη συ- Τον Οκτώβριο του 1947 οι αρ-
νέχεια στον «Ριζοσπάστη» καθώς χές κλείνουν τον «Ριζοσπάστη»
και στα περιοδικά «Κομμουνιστι- και τις ΕΑΜικές εφημερίδες και
κή Επιθεώρηση» και «Ελεύθερα στα τέλη Δεκεμβρίου του ίδιου
Γράμματα». Η Ασφάλεια αρχίζει έτους το ΚΚΕ και οι ΕΑΜικές ορ-
να συγκεντρώνει κάποια στοιχεία γανώσεις τίθενται εκτός νόμου.
για τη δράση του στην κατοχή Ο Βάρναλης μένει άνεργος και
κατά τη μεταπολεμική περίοδο, οι αρχές, όπως προκύπτει από
οπότε και αρχίζει πάλι να κατα- έγγραφο της 21/6/1948, αρνού-
γράφει τις κινήσεις του (αρθρο- νται να του θεωρήσουν τη δη-
γραφία, υπογραφή υπομνημά- μοσιογραφική ταυτότητα λόγω
των, συμμετοχή σε εκδηλώσεις φρονημάτων. Η αιτία προφα-
κ.λπ.) και μέσω των οργάνων της νώς εδράζεται στο γεγονός ότι
συγκεντρώνει πληροφορίες γι’ δεν επιθυμούν να του δώσουν
αυτόν. Για παράδειγμα, σε ένα την ελευθερία κινήσεων που
«Δελτίον Πληροφοριών περί του θα είχε ένας δημοσιογράφος.
Βάρναλη Κωνσταντίνου», με ημε- Στην πράξη, όμως, αυτό σήμαι-
ρομηνία 19-7-1947, σημειώνεται: νε ότι εκείνος δεν μπορούσε να
«Ο αστυφ… (σ.σ.: παραλεί- 1948. Η Ασφάλεια δεν εγκρίνει την επικύρωση του δημοσιογραφικού ασκήσει το επάγγελμά του. Το
πουμε ονοματεπώνυμο) αναφέ- του δελτίου ταυτότητας σχετικό έγγραφο της Ασφάλει-
ρω ότι: ως επληροφορήθην ο ας αναφέρει:
ανωτέρω τυγχάνει παλ[αιό]. στέλεχος του Κομ- «Εις εκτέλεσιν της υπ’ αριθ. 2232 φ 66 ε.ε. υμε-
μουνιστικού Κόμματος και εργάζεται μόνον και τέρας διαταγής “περί δελτίων αναγνωρίσεως συ-
μόνον διά την επικράτησίν του. Ουδεμία άλλη ντακτών” λαμβάνομεν την τιμήν να αναφέρωμεν
εργασία κάμνει αλλά είναι αφοσιωμένος εις το ότι δεν συνηγορούμεν υπέρ της θεωρήσεως εκ
κόμμα. Επίσης μοι επληροφόρησεν ότι τυγχάνει μέρους της Στρατιωτικής Διοικήσεως των κά-
δημοσιογράφος και δημοσιογραφεί μόνον εις τον τωθι πέντε (5) δελτίων αναγνωρίσεως συντα-
Ριζοσπάστην. Συχνάζει συνήθως εις το καφενεί- κτών λόγω των κοινωνικών των φρονημάτων:
ον “Βυζάντιον” παρά την πλατείαν Κολωνακίου 1) ΠΑΥΛΙΔΟΥ Παύλου του Μιχαήλ, 2) ΚΑΡΠΟΥΖΗ
αλλά λόγω το ότι τυγχάνει πολύ δειλός άνθρωπος Ως επληροφορήθην Χαραλάμπους του Χαρ., 3) ΓΙΑΛΑΜΑ Ασημάκη,
εις το ανωτέρω κέντρον δεν εκφράζεται δημο- ο ανωτέρω τυγχάνει 4) ΒΑΡΝΑΛΗ Κων/νου και 5) ΑΜΟΥΤΖΟΠΟΥΛΟΥ
σίως υπέρ του ΚΚΕ φοβούμενος επίθεσιν των παλ[αιό]. στέλεχος Θεμιστοκλέους του Χαραλάμπους».
εκεί θαμώνων πλείστοι των οποίων τυγχάνουν Παράλληλα, η Ασφάλεια συγκεντρώνει πλη-
του Κομμουνιστικού
εθνικόφρονες». ροφορίες γύρω από τις κινήσεις και τη γενικότε-
Ενα άλλο «Δελτίον Πληροφορίων» με ημε- Κόμματος και ρη πολιτική και κοινωνική ζωή του Βάρναλη. Σε
ρομηνία 23-10- 1947 επικαλείται φάκελο του εργάζεται μόνον ένα «πληροφοριακόν σημείωμα» με ημερομηνία
Βάρναλη στη Γενική Ασφάλεια, από τον οποίο και μόνον διά την 5-11-1948 αναγράφονται τα παρακάτω:
προκύπτει ότι ο ποιητής «μέχρι του έτους 1940 «“Περί του Κομμουνιστού Λογοτέχνου ΒΑΡΝΑ-
ήτο παλαιός κομμουνιστής εξασκών το επάγγελ-
επικράτησίν του. ΛΗ Κων/ντίνου του Ιωάννου, ετών 59, εκ Πύργου
μά του ως λογοτέχνης ποιητής». Το ίδιο δελτίο Ουδεμία άλλη Βουλγαρίας, κατοίκου Αθηνών επί της οδού Δη-
τον εμφανίζει ως αφανή την περίοδο της Κατο- εργασία κάμνει αλλά μοχάρους 49”.
χής, ενώ μετακατοχικά σημειώνει ότι: «από το είναι αφοσιωμένος Αναφέρω ότι ούτος κατά πληροφορίας μας
1944 εργάζεται κομματικώς εις την τέχνην υπέρ εξακολουθεί προπαγανδίζων υπέρ του Κ.Κ.Ε. Η
του ΚΚΕ. Δράση δεν έχει. Εις τας 11-9-46 εις το εις το κόμμα σύζυγός του Δώρα το γένος ΜΟΑΤΣΟΥ εκ Κων/
θέατρον Κεντρικόν εγίνετο συγκέντρωσις των πόλεως καθηγήτρια της Γαλλικής επίσης είναι

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 7
κομμουνίστρια. Το ζεύγος ΒΑΡΝΑΛΗ κίνησιν η οποία αντίκειται προς ταύτα.
έχει στενάς σχέσεις μετά της ΚΙΤΣΙΚΗ Διάγω ησύχως μετά της οικογενείας
Μπεάτας, επίσης μετά της συλληφθεί- μου και μόνον. Υπόσχομαι ότι θέλω συ-
σης Μαρίας ΠΛΑΚΟΚΕΦΑΛΟΥ και του νεχίση την ίδιαν ζωήν απέχων πάσης
επίσης συλληφθέντος λογοτέχνου ΦΩ- εκνόμου δράσεως. Αλλο τι δεν έχω να
ΤΕΙΑΔΗ Δημητρίου. προσθέσω και γράμματα γνωρίζω».
Οι ανωτέρω έχουν τακτικώς επα- Η Ασφάλεια ασφαλώς δεν πίστεψε
φάς μετά του απολυθέντος λόγω των τα όσα ο Βάρναλης ισχυρίζεται στην
κομμουνιστικών φρονημάτων του κατάθεσή του. Γνώριζε περί τίνος πρό-
διευθυντού του υπουργείου Παιδείας κειται, αλλά δεν είχε κανένα στοιχείο
ΠΛΑΚΟΚΕΦΑΛΟΥ Γεωργίου και της στη διάθεσή της για να του προσάψει
επίσης συζύγου του Μαρίας το γένος κατηγορία. Στον «Ριζοσπάστη» και στα
ΜΠΙΝΙΑΡΗ καθηγήτριας της Γαλλικής, ΕΑΜικά έντυπα αυτός δούλευε νόμι-
της ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ Ειρήνης του Ευαγγέ- μα αφού νόμιμα κυκλοφορούσαν μετά
λου, καθηγήτριας φιλολογίας κομμου- τον πόλεμο. Οι διαμαρτυρίες που υπέ-
νίστριας, του ΚΑΤΗΦΟΡΗ Νικολάου γραψε ήταν επίσης μια νόμιμη αντί-
θεατρικού συγγραφέως, ΠΟΥΛΗ Δε- δραση. Στοιχεία για παράνομη δράση
σποίνης καθηγήτριας του Βου Γυμνα- του μετά την απαγόρευση του ΚΚΕ και
σίου Αθηνών και άλλων κομμουνιστών των ΕΑΜικών οργανώσεων δεν είχε.
μετά των οποίων συναντώνται τακτι- Ετσι, τον άφησε ήσυχο -πάντα βεβαί-
κώς». ως υπό παρακολούθηση- δίνοντάς του
Στις 15 Φεβρουαρίου του 1949 ο Βάρ- και τη βεβαίωση που χρειαζόταν για να
ναλης υποβάλλει αίτηση στην Ασφά- πάρει επίδομα ανεργίας.
λεια ζητώντας να του δοθεί η απα- 18 Φεβρουαρίου 1949. Ο Βάρναλης καλείται Σε ένα έγγραφό της προς το υπουρ-
ραίτητη βεβαίωση ώστε να μπορέσει στην Ασφάλεια να καταθέσει. Η κατάθεση γείο Δημόσιας Τάξης, με ημερομηνία
να λαμβάνει επίδομα ανεργίας. Τρεις 15 Μαρτίου 1949, αναφέρεται: «Την 18-
ημέρες αργότερα, στις 18 Φεβρουαρί- 2-49 προσήλθεν τη υπηρεσία μας και
ου, ύστερα από σχετική κλήση προσέρ- υπέβαλε έγγραφον κατάθεσιν ότι δεν
χεται στην Ασφάλεια και δίνει ανωμοτί θα αναμειχθή εις ουδεμίαν πολιτικήν
κατάθεση για την κομμουνιστική δρά- οργάνωσιν ως πράττει και μέχρι σή-
ση του. Προφανώς για να δώσει τέτοια μερον εφ’ όσον χρόνον συνεχίζονται
κατάθεση (χωρίς όρκο) κλήθηκε ως τα μέτρα τάξεως, σεβόμενος την νό-
κατηγορούμενος. Η εν λόγω κατάθε- μιμον Ελληνικήν Κυβέρνησιν και τους
ση την οποία υπέγραψε ο Βάρναλης, νόμους της. Τούτος τυγχάνει μέλος
ύστερα από την υποβολή σχετικών της Ενώσεως Συντακτών και Χρημα-
ερωτημάτων, έχει ως εξής: τοδοτείται παρά του Ταμείου ανεργίας
«Ερ.: Τι γνωρίζεις κ.λπ. (ηρωτήθη δε- κατόπιν εγγράφου ημών».
όντως) Αποτιμώντας εκ των υστέρων τη
Αποκρ.: Ουδέποτε ωργανώθην τόσον στάση που κράτησε ο Βάρναλης το
εις το ΚΚΕ όσο και εις το ΕΑΜ. Αρθρο- 5 Νοεμβρίου 1948. Ο πληροφοριοδότης της Ασφάλειας 1949 με την ανωμοτί κατάθεσή του, σε
γράφησα κατ’ επανάληψιν εις αριστε- δίνει στοιχεία για τη δράση του ποιητή, της συζύγου του ένα σημείωμά της το 1960 η Ασφάλεια
ράς εφημερίδας κατά το παρελθόν, αλλά και άλλων καθηγητών με τους οποίους σημειώνει:
έχει επαφές το ζευγάρι
πάντοτε όμως εντός των ορίων των «Παρά ταύτα και μετά ταύτα εση-
προβλεπομένων υπό του νομίμου κρά- μείωσεν ούτος την ακόλουθον δράσιν.
τους. Κατά περισσότερον λόγον ειργάσθην εις Μετά την συντριβήν των κομμουνιστοσυμμο-
την εφημερίδα “Ριζοσπάστης” διά οικονομικούς ριτών διετέλεσε συντάκτης των εφημερίδων
λόγους. Υπέγραψα μετ’ άλλων συναδέλφων ως “Φρουρός της Ειρήνης” (σ.σ.: Φρουροί…) και
και επιστημόνων διακηρύξεις προς τας ελλη- “Δημοκρατικός”. Υπέγραψε μετ’ άλλων επανει-
νικάς αρχάς και τούτο βεβαίως το έκανα διά να λημμένας διαμαρτυρίας διά την αποφυλάκισιν
επιστήσω την προσοχήν των αρμοδίων επί δια- του κομμουνιστού ΓΛΕΖΟΥ και την κατάργησιν
φόρων ζητημάτων διά τα οποία κατά την γνώ- του Αναμορφωτηρίου Μακρονήσου. Επίσης
μην μου απαιτείτο ιδιαιτέρα προσοχή. Αφ’ ότου υπέγραψε υπόμνημα διά την μη εκτέλεσιν των
η ελληνική κυβέρνησις έθεσεν εις εφαρμογήν τα κομμουνιστών κατασκόπων της ομάδος ΜΠΕ-
μέτρα τάξεως έπαυσα να αναμιγνύομαι εις κάθε ΛΟΓΙΑΝΝΗ…»

8 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Κώστα Βάρναλη

Τι κατέγραφε η Ασφάλεια
ΟΠΩΣ ΉΔΉ ΈΧΟΥΜΈ ΣΉΜΈΙΩΣΈΙ, Διαμένει μετά της συζύγου του.
κατά καιρούς η Ασφάλεια, για λόγους Γ’ ΜΟΡΦΩΣΙΣ-ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ-ΚΟΙΝΩ-
συνοπτικής και συνολικής ενημέρω- ΝΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΙΣ
σης διαφόρων υπηρεσιών αλλά και Γραμ. γνώσεις: Πτυχιούχος Φιλολογι-
για να υποστηρίξει τις απόψεις της για κής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών.
κάποιο πρόσωπο, συνέτασσε «Δελτία Οικονομική κατάστασις Μετρία
Δράσεως» τουλάχιστον των επιφανών Δ’ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ
κομμουνιστών. Στη δεκαετία του 1960, Υπηρέτησεν εις το Πεζικόν ως Στρα-
όταν δημιουργήθηκε ο ΚΑΕΑ (Κωδικός τιώτης το 1912, απολυθείς εκ του 34ου
Αριθμός Ειδικού Αρχείου) αυτά τα Δελ- Συντάγματος το έτος 1913.
τία έγιναν πιο συγκροτημένα και πιο Ε’ ΜΕΤΑΒΟΛΑΙ-ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΙ ΠΕΡΙ
αναλυτικά. Παραθέτουμε το Δελτίο ΤΗΣ ΔΡΑΣΕΩΣ
Δράσης ΚΑΕΑ του ποιητή (φτάνει μέχρι 1. Εξ αναφοράς Υ.Γ.Α. Αθηνών (Φ.
το 1965), το οποίο θα συμπληρώσουμε 2558/22-3-62) και εκ του περιεχομένου
με τις πληροφορίες μεταγενέστερου των παρά τω Υφυπουργείω Εσωτερικών
Δελτίου ώστε να υπάρχει συνολικότερη υπ’ αριθ. 1/18370 και 30047 ατομικών
αντίληψη των πληροφοριών που συνέ- φακέλλων του προκύπτει ότι: Τυγχάνει
λεγαν γι’ αυτόν οι διωκτικές αρχές. κομμουνιστής από της προπολεμικής
«ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ περιόδου. Την 4-8-34 ανεχώρησε μετά
ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ του ΓΛΗΝΟΥ Δημητρίου ατμοπλοϊκώς
ΓΕΝ. Δ/ΝΣΙΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ίνα λάβη μέρος εις το εν Μόσχα Συνέ-
ΔΙΕΥΘΥΝΣΙΣ Β’. δριον των διανοουμένων. Εν έτει 1940
ΤΜΗΜΑ ΚΑΕΑ παρεσχέθη η πληροφορία ότι, συντά-
ΑΡΙΘ. Φ. 35796 κτης της εφημερίδος “ΠΡΩΙΑ” τυγχά-
ΑΠΟΡΡΗΤΟΝ νων, είχε σχηματίσει κομμουνιστικόν
ΑΤΟΜΙΚΟΝ ΔΕΛΤΙΟΝ ΚΑΕΑ Η πρώτη σελίδα του Δελτίου πυρήνα μετά των Ν. ΜΑΡΑΒΕΛΗ και Χ.
ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ: Δράσης ΚΑΕΑ του ποιητή. ΜΗΤΣΙΟΥ και ότι επροπαγάνδιζεν υπέρ
Α’. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΑΥΤΟΤΗΤΟΣ Οι πληροφορίες φτάνουν του κομμουνισμού. Κατά την κατοχήν υπήρξε
Επώνυμον: ΒΑΡΝΑΛΗΣ ή ΒΑΝΑΡΛΗΣ έως το 1965 συντάκτης της εφημερίδος “Η ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΛΑ-
Ονομα: Κωνσταντίνος του Ιωάννου και της ΟΥ”, όργανον του Ε.Α.Μ. Δυτικής Στερεάς Ελ-
Ελισσάβετ λάδος.
Γεννηθείς εις: Πύργον Θράκης το έτος 1891 Κατά το Δεκεμβριανόν Κίνημα 1944 δεν διεπι-
Κάτοικος: Αθηνών οδός Σπυρ. Μερκούρη 27 στώθη ανάμιξίς του εις αντεθνικάς οργανώσεις.
Ι Παρ/μα Ασφ. Αθηνών (εν έτει 1962) τυχόν Μετά την συμφωνίαν της Βαρκίζης ειργάσθη ως
νεωτέραν δ/νσιν κατοικίας όρα εις Κεφ. Ε’.) συντάκτης εις τας εφημερίδας “ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ”,
Επάγγελμα: Δημοσιογράφος - Λογοτέχνης Τυγχάνει “ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΛΛΑΔΑ” και “ΡΙΖΟΣ ΤΗΣ ΔΕΥΤΕ-
Υπηκοότης κ.λπ. Ελληνική-Ελληνική-Χριστ. ΡΑΣ”. Συνυπέγραψε διαμαρτυρίαν Ελλήνων δια-
κομμουνιστής από νοουμένων δημοσιευθείσαν την 26-4-45, διά την
Ορθόδοξος
Αστυν. Ταυτότης Α’210939/61 Ι’ Παρ/μα της προπολεμικής δήθεν ασκουμένην τότε τρομοκρατίαν. Ομοίως
Ασφαλείας Αθηνών περιόδου. Την 4-8-34 την 26-6-46 συνυπέγραψε δημοσιευθείσαν δια-
Προηγούμεναι δ/νσεις: 1938-1957 οδός ανεχώρησε μετά του μαρτυρίαν κατά των έκτακτων μέτρων τάξεως.
Δημοχάρους 49 και 1957 μέχρι σήμερον Σπυρ. Ητο μέλος της οργανωτικής Επιτροπής διά το
Μερκούρη 27.
ΓΛΗΝΟΥ Δημητρίου πολιτικόν μνημόσυνον του κομμουνιστού δημο-
Προηγούμενα επαγγέλματα: ατμοπλοϊκώς ίνα σιογράφου Κ. ΒΙΔΑΛΗ, όπερ ετελέσθη την 11-9-
Β’ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΙΣ λάβη μέρος εις το εν 46. Εις ληφθείσαν την 18-2-49 ανωμοτί κατάθεσίν
Σύζυγος: Δώρα το γένος Μοάτσου Ιακώβου του ανέφερεν ότι: ουδέποτε ειργάσθη υπέρ του
Μόσχα Συνέδριον
ετών 67 Ε.Α.Μ. και Κ.Κ.Ε. αλλ’ ειργάσθη εις τας εφημερί-
Τέκνα:
των διανοουμένων δας δι’ οικονομικούς λόγους. Μετά την συντρι-
Αδελφαί: Μαρία ετών 84 εις Βάρνα-Βουλγαρίας βήν των Κ/Σ διετέλεσε συντάκτης των εφημε-

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 9
ρίδων “ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ”, “ΦΡΟΥΡΟΙ ΤΗΣ στηρίζη τας Σοβιετικάς προτάσεις περί αφοπλι-
ΕΙΡΗΝΗΣ” και “ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΟΣ”. Υπέγραψε μετ’ σμού, απυραύλου Βαλκανικής κ.λπ.
άλλων διαμαρτυρίας διά την φυλάκισιν του Εμ. 3. Το Υπουργείον Εσωτερικών διά της υπ’ αριθμ.
Γλέζου, κατάργησιν των στρατοπέδων Μακρο- 35796/89012/6-7-62 διαταγής του, ενέκρινε την
νήσου, μη εκτέλεσιν του κατασκόπου ΜΠΕΛΟ- μετάβασίν του εις Ρωσσίαν μετά της συζύγου
ΓΙΑΝΝΗ κ.λπ. του Θεοδώρας ή Δώρας, προς παρακολούθησιν
Εν έτει 1955 ως μέλος της προσωρινής “Επι- του Διεθνούς Συνεδρίου Ειρήνης.
τροπής Οπαδών της Ειρήνης στην Ελλάδα” 4. Δυνάμει της υπ’ αριθμ. 35796/112213/7-9-62
υπέγραψεν έκκλησιν υπέρ της ειρήνης και της διαταγής του Υπουργείου Εσωτερικών (Γ.Δ.Ε.Α.)
καταργήσεως των ατομικών όπλων εν έτει 1955. εκρίθη εθνικώς ασύμφορος, η μετάβασίς του εις
Την 18-9-56 και 17-6-57 παρευρέθη εις τας εορ- Βουλγαρίαν, μετά της συζύγου του.
ταστικάς συγκεντρώσεις δοθείσας προς τιμήν 5. Δ/νσις Αλλοδαπών 173/30-7-1962
των Ρώσων συγγραφέων ΡΟΡΟΥΚΙΝΕ και ΕΡΕ- Την 20-7-62 και περί ώραν 20.35’ επεσκέφθη
ΜΠΟΥΡΓΚ. Τυγχάνει μέλος του Ελληνοσοβιετι- τα Γραφεία του Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου,
κού Συνδέσμου και αλληλογραφεί μετά του Ρ/Σ αναχωρήσας εκ τούτων την 20.45’ ώραν.
Σόφιας. Εν έτει 1958 τω απενεμήθη το βραβείον 6. Δ/νσις Αλλοδαπών 11/42/28/23-11-1962
“ΛΕΝΙΝ”. Την 17-5-59 εγένετο εις τον Ελληνοσο- Ανήκει εις την Επιτροπήν διά την διεθνή ύφε-
βιετικόν Σύνδεσμον εορτή προς τιμήν του διά το σιν και ειρήνην. (Γ.Α. 9141-462/156235/27-11-62).
βραβείον ΛΕΝΙΝ, εις ήν παρευρέθησαν ο Ρώσος 7. Υ.Γ.Α. Αθηνών 34628/11/223/21-3-63
Πρεσβευτής, 15 διπλωματικοί υπάλληλοι χωρών Την 18-3-63 και από 12-14.30’ ώρας παρέστη
του Σ/Π και Βουλευταί της Ε.Δ.Α. Την 29-5-59 πα- εις σύσκεψιν της κεντρικής επιτροπής διά την
ρέστη εις γεύμα δοθέν υπό του Ρώσου Πρεσβευ- διεθνή ύφεσιν και ειρήνην, πραγματοποιηθείσαν
τού. Εν έτει 1959 εξελέγη μέλος της διοικούσης Το απόκομμα από την εις τα επί της οδού Πατησίων 21 γραφεία της επι-
Επιτροπής της Ε.Δ.Α. Την 20-3-60 εξελέγη μέλος εφημερίδα «Η Αυγή» με τροπής ταύτης. (ΓΑ 462/43128/26-3-63)
του Δ.Σ. του Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου. το ρεπορτάζ για την απονομή 8. Εφημερίς ΑΥΓΗ της 26/10/63
Διετέλεσε χρονογράφος της εφημερίδος “ΑΥ- του «Βραβείου Λένιν» Υπό τον τίτλον “Γιατί θα ψηφίσω Ε.Δ.Α. Ομι-
ΓΗ”. Την 1-5-60 εδημοσιεύθη εις την εφημερί- περιέχεται στον φάκελο λούν οι κορυφαίοι των γραμμάτων - Κώστας
δα “Λιτερατούρναγια Γκαζέτα” άρθρον του, εις του Βάρναλη Βάρναλης” δημοσιεύεται φωτογραφία του μετά
ο εξεθείαζε τα επιτευχθέντα υπό του κομμου- δηλώσεών του διά των οποίων εξηγεί διά ποίους
νιστικού καθεστώτος. Την 29-5-61 παρέστη εις λόγους επιβάλλεται η υπερψήφισις της Ε.Δ.Α.
συγκέντρωσιν εν τω Θεάτρω “ΑΚΡΟΠΟΛ” υπέρ 9. Σημ. ΓΔΕΑ/Α/Ι/Ι. 18-1-1963
της απελευθερώσεως του Εμ. ΓΛΕΖΟΥ, λαβών Την 14-12-62 εξελεγημένος της Δ.Ε. της ΕΔΑ
δε τον λόγον εξύμνησε τούτον και ηξίωσε την υπό του Β Πανελλαδικού Συνεδρίου του κόμμα-
άμεσον απελευθέρωσιν αυτού. Την 25-5-61 παρέ- τος.
στη εις δεξίωσιν δοθείσαν υπό του Πρεσβευτού 10. Εφημερίς Βουλγαρίας “ΟΤΕΤΣΕΣΤΒΕΝ
της Κούβας, επί τη επετείω της Κουβανικής Επα- ΦΡΟΝΤ” της 22-10-64
ναστάσεως. Από του Δεκεμβρίου 1961 τυγχάνει Υπό τον τίτλον “Η Φιλολογία - Αγωνιστής της
μέλος της “Επιτροπής διά την αποκατάστασιν Ειρήνης και της κατανοήσεως” δημοσιεύεται
και προστασίαν των Δημοκρατικών θεσμών”. Εις περίληψις συνομιλίας του μετά του επισκεφθέ-
την εφημερίδαν “ΑΥΓΗ” της 14-1-62 εδημοσίευσε ντος προσφάτως την Ελλάδα Δημοσιογράφου ΚΙ-
χαιρετισμόν του προς τον Λαόν της Κούβας. Την ΤΣΕΦΣΚΥ, όστις μόλις εχαιρέτισε τον ποιητήν του
16-1-62 παρέστη εις δεξίωσιν του Ελληνοσοβιε- είπε “Κάθε φορά που συναντώ Βούλγαρο, βλέπω
τικού Συνδέσμου επί τη αναχωρήσει του Ρώσου μπροστά μου ολόκληρη την πλούσια και ευτυχι-
Πρεσβευτού Σεργκέεφ. Επισκέπτεται τακτικώς σμένη χώρα σας και τον τίμιο λαό της. Δεν ξεχνώ
τα Γραφεία του Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου. πως γεννήθηκα στην Βουλγαρία. Εκεί μεγάλωσα,
Κληθείς την 23-4-62 εις το Ι’ Παρ/μα Ασφαλείας Οι επαφές του, εκεί μορφώθηκα, εκεί έγινα αληθινός άνθρωπος”.
Αθηνών ηρνήθη να υποβάλει δήλωσιν αποκη- Εις άλλας ερωτήσεις “Κατά πόσον η φιλολογία
ρύξεως του Κ.Κ.Ε.
τα ταξίδια του, τα μπορεί να αγωνισθεί επιτυχώς για την ειρήνη και
2. Η εφημερίς ΠΡΑΒΔΑ της 7-6-62 εδημοσίευσεν άρθρα του ακόμη την φιλική συνεργασία μεταξύ των λαών” ότι δεν
ανταπόκρισιν Αθηνών, εις ήν αναφέρεται ότι, εις και δημοσιεύματα μπορεί να αποφασίζη ένα τόσο μακρύ ταξείδι να
την Ελλάδα διεξάγεται μεγάλη προετοιμασία εφημερίδων επισκεφθή την Βουλγαρίαν, αλλά ”η Βουλγαρία
διά την προσεχή διάσκεψιν υπέρ της Ειρήνης. είναι εδώ στην καρδιά του” και παρεκάλεσε να δι-
Ο ανταποκριτής παραθέτει έκκλησιν τούτου (κ. καταγράφονται αβιβάση εγκαρδίους ευχάς μέσω της εφημερίδος
Βάρναλη) προς τον Ελληνικόν λαόν, όπως υπο- του προς όλους τους Βούλγαρους.

10 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Κώστα Βάρναλη

11. Υ.Γ.Α. Αθηνών. 40686/6/8/63. Συμμετέσχεν ως σαν του Φιλολογικού Συλλόγου “ΠΑΡΝΑΣΣΟΣ”
αντιπρόσωπος της πόλεως των Αθηνών εις το Β’ εδόθη διάλεξις υπό του ΚΟΡΛΟΥΞΙΝ ΝΙΚΟΛΑΪ
Πανελλαδικόν Συνέδριον της Ε.Δ.Α. από 8 έως Πρεσβευτού της Ρωσσίας εν Ελλάδι, με θέμα “Αι
14/12/62 (Γ.Α. 317/49975) βασικαί αρχαί της εξωτερικής πολιτι-
12. Δ.Α. Θεσαλονίκης, 7/585/2β/5-7- κής της ΕΣΣΔ” οργανωθείσα υπό του
63. Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου. Πα-
Την 3/7/63 μετέσχε συγκεντρώ- ρέστησαν περί τα 600 άτομα μεταξύ
σεως 1.250 περίπου ατόμων της των οποίων φέρεται ως παρακολου-
επιτροπής Θεσ/νίκης διά την Διε- θήσας ταύτην και ούτος. (235/14-10-
θνή ύφεσιν και ειρήνην πραγματο- 64 Κέντρον Αλλοδαπών)
ποιηθείσης εις το εκείσε Θέατρον 20. Την 7-5-65 εις τας αιθούσεις της
Λευκού Πύργου. Κατ’ αυτήν εξελέ- Τσεχ/κής Πρεσβείας, Σέκερη αριθ.
γη μέλος του συγκροτηθέντος προ- 1 εδόθη δεξίωσις επ’ ευκαιρία της
εδρίου της συγκεντρώσεως. (Γ.Α. 20ής επετείου της εθνικής εορτής
3541-462/97082/9-7-63). της Τσεχ/κίας. Παρέστησαν περί τα
13. Δ/νσις Αλλοδαπών. 95/29/4/64. 250 άτομα μεταξύ των οποίων και
Επεσκέφθη τα γραφεία του Ελ- ούτος. (113/29-5-65 Δ/νσις Αλλοδα-
ληνοσοβιετικού Συνδέσμου από πών)
10/25-10-40 ώραν της 22-4-64 (Γ.Α. 21. Την 22-9-65 παρέστη και ωμί-
9315/69235/5/5/64. λησεν εις την πραγματοποιηθείσαν
14. Δ/νσις Αλλοδαπών 120/1/6/64. συγκέντρωσιν της Δ.Ν. Λαμπράκη,
Την 26/5/64 και από της ώρας εις το Θέατρον “ΓΚΛΟΡΙΑ” (61828 Φ.
08.15-13 επεσκέφθη και αύθις τα 40/213/23-9-65 ΥΓΑ Αθηνών)».
γραφεία του Ελληνοσοβιετικού Σε ένα επόμενο «Δελτίο» που συ-
Συνδέσμου, τυγχάνει τακτικός επι- ντάχθηκε το 1972 και καταγράφεται
σκέπτης των άνω Γραφείων. (Γ.Α. περιληπτικώς η δράση του Βάρναλη
9315/84851/3/6/64. προστίθενται τα παρακάτω στοιχεία:
15. Α.Δ. Πειραιώς. 2700/94/33/3-3- «ΠΕΡΙΟΔΟΣ 1963 ΕΩΣ 1967: Εξη-
64. Την 1/6/64 μετέσχεν του πολιτι- κολούθησε να εργάζηται υπέρ του
κού μνημοσύνου Γ. Λαμπράκη τελε- ΚΚΕ. Κατά τας εκλογάς 1963 ειργά-
σθέντος εις τον προ του Δημοτικού σθη δραστηρίως υπέρ της ΕΔΑ.
Θεάτρου Πειραιώς χώρον πρωτο- Μετέσχεν εις το Β’ Πανελλαδικόν συ-
βουλία της επιτροπής ειρήνης Πει- νέδριον της ΕΔΑ ως αντιπρόσωπος
ραιώς Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου Δελτίο Δράσης του ποιητή πόλεως Αθηνών. Εξελέγη αντιπρό-
Πειραιώς και της Δ.Κ.Λ./Γ.Α. Πειραιώς. Κατά το συνταγμένο τον Ιούνιο του 1960 εδρος Ελληνοκουβανικού συνδέσμου. Εδωσε
μνημόσυνον τούτο ωμίλησεν δι’ ολίγον. (Γ.Α. συνέντευξιν εις Βούλγαρον δημοσιογράφον την
451/54/978/3/6/64) 22-8-64 εκθειάζων την Βουλγαρίαν. Παρέστη εις
16. Δ/νσις Αλλοδαπών 268/21/11/64. Την 9/11/64 πλείστας εκδηλώσεις της ΕΔΑ και Δ.Ν.Λ.
παρέστη εις τα εγκαίνια της εκθέσεως Σοβιετι- ΠΕΡΙΟΔΟΣ 1967-ΣΗΜΕΡΟΝ: Μετά την 21-4-67
κού βιβλίου τελεσθέντα εις τα γραφεία του Ελ- απέστειλεν επιστολάς εις το εξωτερικόν αντεθνι-
ληνοσοβιετικού Συνδέσμου Αθηνών παρουσία κού περιεχομένου. Κληθείς αρμοδίως ηρνήθη
του Σοβιετικού Πρεσβευτού και του ακολούθου να αποκηρύξη το ΚΚΕ. Εκ του κατασχεθέντος
της εν Αθήναις Σοβιετικής Πρεσβείας. (Γ.Α.
Μετά την αρχείου της ΕΔΑ προέκυψεν πλούσια αντεθνική
9315/176428/24-11-64) 21-4-67 απέστειλεν δράσις τούτου. Την 29-5-71 λόγω γήρατος μετε-
17. Είναι μέλος της προσωρινής Διοικούσης επιστολάς εις φέρθη εκ της Β’ κατηγορίας εις την Α’ τοιαύτην.
επιτροπής του Ελληνοκουβανικού Συνδέ- το εξωτερικόν Την 21-11-71 εδημοσίευσε ποίημα εις το κομ/στι-
σμου. (Α.Δ. Αθηνών 15220 Φ. 35/396/1965. Γ.Α. κόν έντυπον “ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΠAΤΡΙΔΑ”, όπερ εκδί-
459/11386/1965 ΓΔΕΑ)
αντεθνικού δεται εις το εξωτερικόν».
18. Την 19-12-65 εξελέγη αντιπρόεδρος του Ελ- περιεχομένου. Πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι στα διάφορα
ληνοκουβανικού Συνδέσμου κατά την λαβού- Κληθείς αρμοδίως έγγραφά της η Ασφάλεια κατέγραψε, ως επιβα-
σαν χώραν εις τα επί της οδού Κατακουζηνού 12 ηρνήθη να ρυντικό στοιχείο, και τη δραστήρια συμμετοχή
γραφεία του γενικήν συνέλευσιν του Συνδέσμου. του Βάρναλη στην κίνηση που δημιουργήθηκε
(12/17-1-66 Υ.Δ. Τάξεως/ΓΔΕΑ) αποκηρύξη το ΚΚΕ το φθινόπωρο του 1965 με αίτημα τη νομιμοποί-
19. Την 1-10-64 και περί ώραν 21ην εις την αίθου- ηση του ΚΚΕ.

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 11
Η περιπέτεια με
το βραβείο ΛΕΝΙΝ Η αίτηση για να ταξιδέψει στην ΕΣΣΔ

ΤΗΝ ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑ ΤΟΥ 1959 η Επιτρο- κομμουνιστική δράση του ποιητή και της εις θεραπείαν, αφ’ ετέρου να παραλάβη
πή των Διεθνών Βραβείων ΛΕΝΙΝ απένει- συζύγου του, καταλήγει: «Κατόπιν των βραβείον Διεθνούς Επιτροπής Ειρήνης
με στον Κ. Βάρναλη το εν λόγω βραβείο ανωτέρω ηρνήθημεν εις αμφοτέρους την εις Μόσχαν και να αναφέρωμεν ότι ειση-
για την προσφορά του στον αγώνα για την αιτηθείσαν έγκρισιν και εισηγούμεθα την γούμεθα την μη χορήγησιν της υμετέρας
ειρήνη. Η είδηση μεταδόθηκε από τα μέ- απόρριψιν της αιτήσεώς των». εγκρίσεως».
σα ενημέρωσης σε όλο τον κόσμο και την Την επομένη, ο επικεφαλής της Αστυ- Η πολιτική ηγεσία του υπουργείου
επομένη δημοσιεύτηκε και στην Ελλάδα. νομικής Διεύθυνσης Αθηνών, Θεόδωρος Εσωτερικών φάνηκε περισσότερο σοβα-
Μετά από αυτό το γεγονός, η Ασφάλεια Ρακιντζής, με δικό του έγγραφο προς το ρή στη διευθέτηση του θέματος, υπολο-
δείχνει μια ιδιαίτερη κινητικότητα στην υπουργείο Εσωτερικών αναφέρει σχετι- γίζοντας, προφανώς, το πολιτικό κόστος
παρακολούθηση του ποιητή, καθώς εκεί- κά: και τον διεθνή αντίκτυπο μιας απαγόρευ-
νος δέχεται επισκέψεις προσωπικοτήτων «“ΒΑΡΝΑΛΗΣ Κων/νος του Ιωάννου”.- σης εξόδου από τη χώρα σε βάρος του
και γράμματα συγχαρητηρίων, ενώ πλη- Λαμβάνομεν την τιμήν να υποβάλω- Βάρναλη.
θαίνουν τα δημοσιεύματα για το πρόσω- μεν προσηρτημένως εν αντιγράφω την Στην 26-6-1949 το υπουργείο Εσωτερι-
πό του. Τα αστυνομικά όργανα καταγρά- υπ’ αριθ. Πρωτ. 62434 φ2558/23-6-1959 κών με έγγραφό του προς την Υποδιεύ-
φουν όλες αυτές τις κινήσεις. αναφοράν της υφ’ ημάς Υποδ/νσεως Γεν. θυνση Γενικής Ασφάλειας (και κοινοποίη-
Στις 20 Ιουνίου 1959 ο Βάρναλης υπο- Ασφαλείας, περί του εν περιλήψει, αι- ση στη Διεύθυνση Μεταναστεύσεως και
βάλλει δήλωση στην Ασφάλεια με την τούμενου έγκρισιν μεταβάσεώς του εις στην Αστυνομική Διεύθυνση Αθηνών)
οποία ζητεί να του επιτραπεί να ταξιδέ- Γαλλίαν και Ρωσσίαν, συνοδευόμενος ενημέρωνε για τα παρακάτω:
ψει στο εξωτερικό (Γαλλία και Ρωσία) για υπό της συζύγου του Δώρας το γένος «Θέμα: Βάρναλης Κων/νος του Ιωάν-
λόγους υγείας και για την παραλαβή του ΜΟΑΤΣΟΥ Ιακώβου, προκειμένου ως νου δημοσιογράφος.
βραβείου. Η δήλωσή του έχει ως εξής: ισχυρίζεται, αφ’ ενός μεν να υποβληθή Επί υπ’ αριθ. 62434/2558 από 23-6-59
«Δήλωσις αναφοράς υμών προς την Αστυν. Δ/νσιν
Ο υπογεγραμμένος ΒΑΡΝΑΛΗΣ Κων/ Αθηνών περί του εν θέματι ανακοινούμεν
νος του Ιωάννου [και] της Ελισσάβετ, υμίν ότι ο κ. Υφ/ργος ενέκρινε την μετά-
γεννηθείς εις Πύργον Βουλγαρίας το βασιν τούτου και της συζύγου του Δώρας
έτος 1881, κάτοικος Αθηνών, οδός Σπύρου το γένος Μοάτσου Ιακώβου εις Γαλλίαν
Μερκούρη 27, συνταξιούχος δημοσιογρά- και Ρωσσίαν».
φος, δηλώ ότι θέλω μεταβώ εις Γαλλίαν Στις 13 Ιουλίου 1959 ο Βάρναλης και η
και Ρωσσίαν επί τριμήνου περίπου διά Δ. Μοάτσου αναχώρησαν από την Ελλά-
θεραπείαν και παραλαβήν Βραβείου Δι- δα. Δύο ημέρες αργότερα διαβιβάστηκε
εθνούς Επιτροπής Ειρήνης εις Μόσχαν». στην Ασφάλεια το παρακάτω πληροφο-
Στη δήλωσή του αυτή, αν και δεν γρά- ριακό σημείωμα:
φεται, ο Βάρναλης, ενδεχομένως προφο- «Γνωρίζομεν ότι ο εν θέματι Βάρναλης
ρικώς, ανέφερε ότι στο ταξίδι του θα τον Κων/νος ανεχώρησεν εντεύθεν αεροπο-
συνόδευε η σύζυγός του Δώρα Μοάτσου, ρικώς κατευθυνόμενος εις Μόσχαν μέσω
η οποία προφανώς θα υπέβαλε ανάλογο Μιλάνου την 13-7-59 βάσει του υπ’ αριθ.
αίτημα προς τις αρχές. Η Ασφάλεια, πά- 22359/26-6-59 Ελληνικού Διαβατηρίου.
ντως, στα έγγραφά της αναφέρει ξεκά- Ηκολουθείτο υπό της συζύγου του ΒΑΡ-
θαρα ότι ο ποιητής ζήτησε άδεια για να ΝΑΛΗ-ΜΟΑΤΣΟΥ Δώρας γεν. τω 1895
ταξιδέψει στο εξωτερικό συνοδευόμενος συνταξιούχου καθηγήτριας, κατόχου
από τη Δώρα Μοάτσου. του υπ. αριθ. 22360/26-6-59 διαβατηρίου.
Στις 23 Ιουνίου 1959, η Υποδιεύθυνση Σκοπός του ταξειδίου του τούτου, είναι
Γενικής Ασφάλειας, με μία εκτενή ανα- όπως παραστή εις την ειδικήν τελετήν
φορά της προς τη Διεύθυνση της Αστυ- της απονομής εις αυτόν του βραβείου Λέ-
νομίας, αφού παρουσιάζει αναλυτικά την Η έγκριση για το ταξίδι νιν διά την Ειρήνην».

12 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Κώστα Βάρναλη

Δεν υπογράφεις δήλωση;
Σου κόβουμε το τηλέφωνο
ΜΙΑ ΑΞΙΟΜΝΗΜΟΝΕΥΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ, από τις πολλές, στη σχέση του Βάρναλη
με την Ασφάλεια -και ταυτοχρόνως ενδεικτική της γελοιότητας, της αθλιότητας
αλλά και της σκληρότητας του καθεστώτος- συνέβη το 1968, επί χούντας, όταν του
κόψανε το τηλέφωνο. Την ακριβή ημερομηνία που έγινε αυτό δεν τη γνωρίζουμε,
αλλά από τα έγγραφα που έχουμε στη διάθεσή μας υποθέτουμε, βασίμως, πως
πρέπει να συνέβη στις αρχές του τρίτου δεκαήμερου Ιουνίου του ίδιου έτους.
Στις 25 Ιουνίου 1968 ο Βάρναλης υπέβαλε, προς το 10ο Παράρτημα Γενικής
Ασφαλείας, στο οποίο προφανώς υπαγόταν, αίτηση επανασύνδεσης του τηλε-
φώνου του. Το περιεχόμενο της αίτησης έχει ως εξής:
«Κύριε Διοικητά
Εχω την τιμήν να σας παρακαλέσω όπως ευαρεστούμενος ενεργήσητε τα
δέοντα διά την επαναλειτουργίαν του τηλεφώνου μου (αρ. 712-667) διότι τόσον
εγώ όσον και η σύζυγός μου είμαστε υπερήλικες και αθεραπεύτως ανάπηροι,
ίνα εις περίπτωσιν κινδύνου ζητήσωμεν την βοήθειαν ιατρού ή της Αστυνομίας.
Μετά τιμής
Κώστας Βάρναλης, συγγραφέας
Ετών 87».
Ο Βάρναλης ζητάει να επανασυνδεθεί το τηλέφωνό του

Ο σαρκαστικός τρόπος με τον οποίο ο ποιητής αναφέρεται σε ενδεχό-
μενη κλήση βοηθείας προς την αστυνομία είναι εμφανής.
Στην αίτηση αυτή έχει γραφεί με πράσινο στυλό -προφανώς από αρ-
μόδιο αστυνομικό όργανο- η εξής φράση: «Εγένετο πρότασις επανασ/
σεως την 15-7-68». Δηλαδή, 20 ημέρες μετά την υποβολή της. Τι ακριβώς,
όμως, είχε συμβεί;
Μία ημέρα μετά την υποβολή της προαναφερόμενης αίτησης, ο δι-
οικητής του 10ου Παραρτήματος υπέβαλε την εξής αναφορά προς την
υποδιεύθυνση της Γενικής Ασφάλειας Αθηνών:
«Περί του επικινδύνου κομ/στού Β’ κατηγορίας ΒΑΡΝΑΛΗ Κων/νου
του Ιωάννου και της Ελισσάβετ γεν. τω 1891 εν Πύργω Ρωμυλίας, λογοτέ-
χνου-δημοσιογράφου, κατοίκου οδού Σπ. Μερκούρη 27.
Λαμβάνομεν την τιμήν να αναφέρωμεν ότι, ο εν περιλήψει κληθείς εις
το Παρ/μα στις 18-6-68 ηρνήθη καθ’ οιονδήποτε τρόπον να λάβη θέση
έναντι του ΚΚΕ-ΕΔΑ δηλώσας ότι είναι ο παλαιότερος κομμουνιστής εν
Ελλάδι και ουδέποτε παρέβη τον νόμον. Εκ της διαλογικής συζητήσεως
μετ’ αυτού εσχηματίσθη η γνώμη ότι εξακολουθεί να εμμένη εις τας ιδέας
του. Τόσον ούτος όσον και η συζυγός του τυγχάνουν υπερήλικες και ασθε-
νείς. Συνημμένως υποβάλλομεν αίτησιν τούτου περί επανασυνδέσεως
της υπ’ αριθ. 712667 τηλεφωνικής συσκευής του».
Πάνω σε αυτό το χειρόγραφο έγγραφο, με κόκκινο στυλό, και με ημε-
ρομηνία 3-7-68 είναι γραμμένο το εξής: «Να δοθή λόγω ηλικίας».
Τα πράγματα, επομένως, είναι ξεκάθαρα. Με δεδομένο ότι ο Βάρναλης
κλήθηκε στην Ασφάλεια στις 18-6-68 και υπέβαλε αίτηση επανασύνδε-
σης του τηλεφώνου του στις 25-6- 68, η διακοπή της τηλεφωνικής του
σύνδεσης έγινε στο διάστημα που μεσολαβεί μεταξύ των δύο αυτών
ημερομηνιών, προφανώς για τον λόγο ότι αρνήθηκε να υποβάλει δήλωση
«Εγώ δήλωση; Εγώ είμαι ο παλαιότερος κομμουνιστής μετανοίας και να αποκηρύξει το ΚΚΕ και την ΕΔΑ.
στην Ελλάδα»
Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 13
Το αποτύπωμα του
Κώστα Βάρναλη

Σελίδες από την υποκλαπείσα
αλληλογραφία του Βάρναλη
ΟΙ ΑΡΧΕΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ παρακολουθούσαν κάθε πτυχή της ζωής του Κ. Βάρναλη, όπως συνέβαινε άλλωστε και με όλους
όσους είχαν θέσει στο στόχαστρό τους. Στο πλαίσιο αυτό τα αρμόδια αστυνομικά όργανα διάβαζαν πρώτα τα γράμματα που
απευθύνονταν στον ποιητή και φυσικά τα δικά του πριν φτάσουν στους παραλήπτες τους. Ετσι, για ό,τι έκριναν πως έπρεπε να
διερευνηθεί περαιτέρω ή έπρεπε να κρατηθεί ως ενοχοποιητικό στοιχείο ή στοιχείο πληροφοριών δημιουργούσαν αντίγραφο
το οποίο και καταχώριζαν στον σχετικό φάκελο. Θα παραθέσουμε ενδεικτικά μερικά από τα γράμματα αυτά που υπέκλεψε η
Ασφάλεια και τα οποία δείχνουν την εκτίμηση στο πρόσωπο του Βάρναλη αλλά και τον τρόπο με τον οποίο ζούσε - όπως τον
περιγράφει ο ίδιος.

Γράμμα της Φούλας
Χατζηδάκη
Γράμμα του Κύπριου ποιητή Θεοδόση προς τον Βάρναλη
Πιερίδη προς τον Βάρναλη
Βουκουρέστι 17-6-59
Βουκουρέστι 5-5-1959 «Αγαπημένε μου παππού,
(γράφτηκε με αφορμή την απονομή του βραβείου Λένιν στον Βάρ- Το γράμμα σου με κατασυγκίνησε. Σα να σε
ναλη) βλέπω μπροστά μου να τα λες τα όσα γράφεις.
«Δάσκαλέ μου Σας στέλνω σήμερα ένα αρθράκι μου - δεν
Ούτε δοκιμάζω να σου περιγράψω τη χαρά μου. ξέρω αν βρίσκεις πως ανταποκρίνεται έστω και
Κι είναι κάτι άλλο από χαρά. κάπως σαν θέμα του. Μεγαλύτερη μελετούλα
Ενα παράξενο πράμα: Νιώθω κάτι σα μια δικαίωση της ζωής για σένα είχα κάμει το 1957 - δημοσιεύτηκε στα
μου. Δικαίωση της ζωή σου, ναι - αλλά γιατί της δικής μου; Πραχτικά της συνδιάσκεψης του νεοελληνισμού
Παράξενο, σου λέω και είχε καλέσει τότες η Ακαδημία επιστημών
Ας αφήσω τας ψυχαναλύσεις. του Βερολίνου. Είχα δώσει στη μαμά αντίγραφο
Σε φιλώ και εύχομαι να πραγματοποιήσεις επί τέλους το ταξίδι να σου φέρει. Θα το ξέχασε - όπως ξέχασε και το
σου προς τα εδώ. Πρέπει επί τέλους να σε δω κι εγώ κάποια μέρα. περιοδικό που μου υποσχέθηκε.
Την πρώτη στιγμή που έμαθα μαστόρεψα βιαστικά το εσώ- Νιώθω πόσο λίγες είναι οι ικανότητές μου, μα
κλειστο. ελπίζω να μην με κρίνης πολύ αυστηρά.
Στο στέλνω για θυμητάρι. Ισως τ’ άκουσες κιόλας. Αν βλέπεις το Θέμο, σε παρακαλώ να του πεις
Αυτές τις μέρες άλλο δεν κάνω παρά να γράφω, να γράφω γι’ πως ακόμα περιμένω το γράμμα του - μάτια που
αυτό, να ξανατραγουδώ τα τραγούδια σου και να σπέρνω στον δεν βλέπονται γρήγορα λησμονιούνται. Να μου
κόσμο. Θυμούμαι τα χρόνια της νιότης μου κι’ είμαι χαρούμενος χαιρετάς θερμά την Κα Δώρα και τον αγαπητόν
όπως τότε. Και πάλι σε φιλώ. μου Αυγέρη.
Θ/ Πιερίδης». Με πολλή, πολλή αγάπη».

14 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Κώστα Βάρναλη

Γράμμα του Κώστα Βάρναλη στον φίλο του Μέτζαφο Τάσο στην Καλιφόρνια
Αθήνα 18-5-1959 τι φάγανε και ήπιανε δε
«Αγαπητέ Μπάρμπα λέγεται.
Τάσο, πήρα το γράμμα Την πρωτομαγιά μου
σου, της 30 Μαρτίου απονεμήθηκε από τη
και σε ευχαριστώ που Διεθνή Επιτροπή του
θυμήθηκες, καθώς και βραβείου Λένιν το σχε-
όλους τους φίλους που τικό βραβείο και μαζί μ’
άφησες εδώ. Ολοι τους αυτό 25.000 δολλάρια
με επιφορτήσανε να που δεν τα επήρα ακό-
σου γράψω τους χαιρε- μα και μου είναι δύσκο-
τισμούς των: Ο Βασίλης λα (πονάω ακόμα) να
ο Καπνοπώλης, ο Βασί- πάω στη Μόσχα να τα
λης ο Γύφτος, ο Μητρό- πάρω. Η τύχη βλέπεις
πουλος, ο Τσιγώνιας, ο μου μειδίασε αλλ’ είναι
Μιχάλης ο Μπίτσης, ο πολύ αργά γιατί βλέπεις
Δασέας ο Καρδαλής, οι σακατεύτηκα και δεν
Ψείρες κ.λπ. μπορώ ακόμα να πά-
Ολοι σε θυμούνται ρω απάνω μου. Βγαίνω
και κυρίως τες Κυρια- όμως κάθε ημέρα έξω
κές που παίζουνε πρέ- πρωί-βράδυ και πάνω
φα. Μέσα σ’ αυτούς στο “Βυζάντιο” και παί-
πρώτοι και καλύτεροι ο ζω τάβλι.
Τζεδάκης και ο Μήτσος Ο Ράφτης. Δεν σου ανέφερα τον Νάνο Από την εφημερίδα έφυγα και είμαι τώρα συνταξιούχος. Στην
και δεν του μετέδωσα τους χαιρετισμούς σου γιατί ο καλός αυτός Ψείρα και στο Φίλιππο πάμε κάθε Κυριακή και καμμιά φορά και
άνθρωπος και φίλος μας άφησε ξαφνικά χρόνια. καθημερινή.
Την ημέρα των εκλογών που ήσαν τα μαγαζιά κλειστά καθώς Μας λείπεις πολύ και όλο γι’ εσένα μιλούμε
και την ημέρα του Πάσχα τους πήρα σπίτι μου τους ερίφηδες, το Κώστας».

Γράμμα της Ελλης Αλεξίου στον Βάρναλη
Βουκουρέστι 24-5-60 Σου εσωκλείω το κομματάκι του ραδιο- καμμιά ιδιαίτερη σημασία. Σας τα λέω
«Αγαπημένα Βαρναλάκια, σου γράφο- προγράμματος. Και να ξέρετε πως μας το μόνο για πληροφορία.
μαι με την ευκαιρία μιας εκπομπής στα ζήτησαν από το σταθμό. Δεν πήγαμε γυ- Με την αγάπη μας
Ρουμάνικα που σου κάναμε, Κώστα, μαζί ρεύοντας. Αυτά όλα ξέρω πως δεν έχουν Λιλίκα, Αντώνης»
με τη γυναίκα του Αντωνάκη, που καθώς
μας είπαν, κι από τις ρουμάνικες εκπο-
μπές και φίλοι ρουμάνοι υπηκοότες, είχε
μεγάλη επιτυχία. Δώσαμε τη ζωή και το
έργο σου, ανάλυση και αποσπάσματα από
το “Φως που καίει” και την “απολογία”, λί-
γους στίχους από τον “Οδηγητή” και ολό-
κληρο το “Ενας - Ολοι”.
Την εκπομπή την γιορτάσαμε οι τρεις
μας στο σπίτι μου. Φάγαμε μαζί, ήπιαμε
μπύρα και στην υγειά των ανθρώπων μας
και κατόπις κάτσαμε γύρω τριγύρω στο
ράδιο ν’ ακούσουμε και τη θεία λειτουργία
και ω του θαύματος δεν είχε και παράσι-
τα. Η εκπομπή μας καταχωρήθηκε στη
ρουμπρίκα της παρουσίασης προσωπι-
κοτήτων τιμημένων με το βραβείο Λένιν.

16 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ

«Επικίνδυνος κοµµουνιστής»

Ο
ποιητής της Ρωμιοσύνης Γιάννης Ρί-
τσος έχει ταλαιπωρήσει αρκετά τις
αρχές Ασφαλείας, συμπέρασμα που
προκύπτει αβίαστα από τα αρχεία
τους. Σ’ όλη, σχεδόν, τη ζωή του, ήταν ταυτισμέ-
νος με τους κοινωνικούς αγώνες και το κομμου-
νιστικό κίνημα. Μέλος του ΚΚΕ από τα νεανικά
του, χρόνια υπέστη όλους τους διωγμούς των
κομμουνιστών, των αριστερών και προοδευτι-
Κατέγραφαν κών πολιτών. Τον παρακολουθούσαν συνεχώς.
τα πάντα και Κατέγραφαν με κάθε λεπτομέρεια τις κινήσεις
αποζητούσαν να του ακόμα και την περίοδο -στη διάρκεια της
του αποσπάσουν δικτατορίας- που η ζωή του απειλήθηκε σοβα-
ρά από την επάρατο νόσο. Αποζητούσαν να τον
μια δήλωση στριμώξουν και να του αποσπάσουν μια δήλωση
μετανοίας, αλλά μετανοίας. Οποτε είχαν -ή νόμιζαν πως είχαν-
αυτός, αγέρωχος την ευκαιρία ασκούσαν πάνω του όλη τους τη
σκληρότητα.
και αξιοπεπής και Εκείνος, αξιοπρεπής, αγέρωχος και απτόητος
αποφασισμένος, απ’ όλα αυτά, έδειχνε να αδιάφορεί και συνέχιζε
συνέχιζε τη δράση τη δουλειά του σαν να μην υπήρχαν. Δεν ξέρουμε
του σαν να μην τον πόσο είχε συνηθίσει σ’ αυτή την κατάσταση και
πόσο τον ενοχλούσε. Σίγουρα όμως είχε αποφα-
ενοχλούσε τίποτα σίσει πως δεν θα επέτρεπε να τον επηρεάσει στο
έργο και τη δράση του.

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 17
Η δράση του μέσα από τον φάκελο
ΤΑ ΕΓΓΡΑΦΑ ΤΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ που υπάρχουν
για τον Ρίτσο δημιουργούν, αν όχι τη βεβαιότητα,
τουλάχιστον τη βάσιμη υποψία ότι καταγραφές
της δράσης του -και όχι μόνο της δικής του- πρέ-
πει να υπάρχουν σε πολλές μεριές των κρατικών
αρχείων. Η Ασφάλεια ασχολούνταν με την κα-
ταγραφή της δράσης και των φρονημάτων των
πολιτών όταν αυτοί δεν ήταν στη φυλακή και
στην εξορία, δηλαδή όταν πλέον είχαν αφεθεί
ελεύθεροι. Κι όταν χρειαζόταν στοιχεία για να
συμπληρώσει τα δικά της, ζητούσε και λάμβα-
νε από τις υπηρεσίες που τα είχαν. Κατά τον ίδιο
τρόπο διαβίβαζε τα δικά της στοιχεία σε άλλες
κρατικές υπηρεσίες.
Μια πρώτη καταγραφή της δράσης του Ρί-
τσου από την Ασφάλεια φέρει ημερομηνία 9-2-
1954, ενάμιση χρόνο αφότου αφέθηκε ελεύθε-
ρος από την εξορία. Συντάκτης της έκθεσης είναι
η Υποδιεύθυνση Γενικής Ασφάλειας Αθηνών και
παραλήπτης το Τμήμα Αλλοδαπών Αθηνών της
Ασφάλειας. Παρ’ όλο που δεν είναι απολύτως
ακριβής γιατί, μεταξύ άλλων, ενώ καταγράφει τις
αποφάσεις εξορισμού του Ρίτσου, παραλείπει να
αναφέρει όλους τους τόπους εξορισμού του (π.χ.
Μακρόνησος), έχει τη δική της ιστορική αξία και
γι’ αυτό την παραθέτουμε:
«Εις απάντησιν του υπ’ αριθ. Α. 11487/1/22.11.53
περί του ΡΙΤΣΟΥ Ιωάννου του Ελευθερίου και της
Ελευθερίας, ετών 43, εκ Μονεμβασίας-Λακωνί-
ας, ηθοποιού-ποιητού, κατοίκου ενταύθα οδός
Παπαναστασίου αριθ. 56, έχομεν την τιμήν να
9.2.1954 Η πρώτη έκθεση -
γνωρίσωμεν ότι ούτος είναι παλαιόν στέλεχος
καταγραφή της δράσης του Ρίτσου.
του ΚΚΕ υπέρ ου έχει αναπτύξει σοβαράν δράσιν Δεν είναι απολύτως ακριβής
προπολεμικώς. Κατά την κατοχήν και εαμοκρα-
τίαν έδρασεν κυρίως διά της προπαγάνδας και
της δημοσιεύσεως διαφόρων βιβλίων και ποι- μας και εξετοπίσθη δυνάμει της υπ’ αρ. 198/1948
ημάτων κομ/στικού περιεχομένου. Την δράσιν αποφάσεως ΕΔΑΝ-Αττικής επί εν έτος εις νήσον
ταύτην συνέχισεν και μετά την συμφωνίαν της Λήμνον της εκτοπίσεώς του παραταθείσης επί
Βάρκιζας. εν εισέτι έτος διά της υπ. αρ. 164/22.7.49 αποφά-
Το έτος 1945 και 1946 υπέγραψε μετ’ άλλων σεως της ως άνω επιτροπής. Την 3.7.50 αφέθη
διάνοουμένων διάμαρτυρίαν προς τον Μ. Αντι- ελεύθερος κατόπιν της υπ’ αριθ. 61107/681/1950
Είναι παλαιόν δ/γής του ΓΕΣ προς οίκοι νοσηλείαν, πλην όμως
βασιλέαν, Κυβέρνησιν, Αρχηγούς Κομμάτων,
την Βουλήν και Διεθνή κοινή γνώμην κατά των
στέλεχος του δυνάμει της υπ’ αριθ. 53/1072/ΙΖ/23.7.50 δ/γής
διωγμών που υφίσταντο δήθεν το πνεύμα και αι ΚΚΕ υπέρ ου του τέως Υπουργείου Δημ. Τάξεως συνελήφθη
τέχναι, καθώς και των μελετωμένων τότε νομο- έχει αναπτύξει εκ νέου υπό της υπηρεσίας μας και απεστάλη εις
θετικών μέτρων κατά των αντεθνικώς δρώντων Αγ. Ευστράτιον προς έκτισιν του υπολοίπου χρό-
σοβαράν δράσιν νου της εκτοπίσεώς του. Υπέγραψεν και ούτος το
οργανώσεων.
Λόγω της συνεχιζομένης πάντοτε αντεθνικής προπολεμικώς υπόμνημα των εξορίστων διάνοουμένων προς
του δράσεως συνελήφθη παρά της υπηρεσίας το Β’ Παγκόσμιον Συνέδριον Ειρήνης, καθώς και

18 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Γιάννη Ρίτσου

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 19
Το Δελτίο-
Δράσης ΚΑΕΑ
με αριθμό
φακέλου 21313

20 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Γιάννη Ρίτσου

έκκλησιν των ιδίων προς τον Πρόεδρο, Γεν. Γραμ- Θα παραθέσουμε το αναλυτικό Δελτίο Δρά-
ματέα, Κράτη- μέλη του ΟΗΕ συκοφαντικόν διά σης και θα σταθούμε ιδιαίτερα σε ορισμένα ση-
την χώραν μας περιεχομένου. μεία του.
Η εκτόπισίς του παρετάθη διά των υπ’ αριθ.
41/61, 113/51 και 14/52 αποφάσεων της αυτής Επι- ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ
τροπής. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ
Ούτος ήσκησεν έφεσιν κατά της υπ’ αριθ. ΓΕΝ. Δ/ΝΣΙΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ
14/52 αποφάσεως και διά της υπ’ αριθ. 22/18.6.52 ΔΙΕΥΘΥΝΣΙΣ Β:
αποφάσεως της Δευτ/θμίου ΕΔΑΝ Αττικής εγέ- ΤΜΗΜΑ ΚΑΕΑ
νετο δεκτή και αφέθη ελεύθερος. ΑΡΙΘ. Φ. 21313
Μετά την επάνοδόν του εκ της εκτοπίσεως, ΑΠΟΡΡΗΤΟΝ
ουδεμίαν μεταμέλειαν επεδείξατο και συνανα- ΑΤΟΜΙΚΟΝ ΔΕΛΤΙΟΝ ΚΑΕΑ Γ’
στρέφεται άτομα εμφορούμενα υπό κομ/στικών …………………………………
φρονημάτων. Κατά την προεκλογικήν περίοδον Α. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΑΥΤΟΤΗΤΟΣ
των βουλευτικών εκλογών της 16.11.52 εξεδη- -------------------------------------------
λώθη υπέρ της Ε.Δ.Α. Ούτος τελεί υπό παρακο- Ο φάκελος του Ρίτσου στη Επώνυμον ΡΙΤΣΟΣ
Διοίκηση Χωροφυλακής
λούθησιν». Ονομα Ιωάννης του Ελευθερίου και της Ελευ-
Σπάρτης. Αφορά καταγραφές
για το χρονικό διάστημα που θερίας
Το Δελτίο Δράσης ΚΑΕΑ Γεννηθείς εις Μονεμβασίαν Λακωνίας το έτος
πήγαινε στη Μονεμβασιά
του ποιητή (Φ. 21313) 1909
Στο αρχείο ΚΑΕΑ ο Αριθμός Φακέλου Ρίτσου Κάτοικος Αθηνών Αλεξ. Παπαναστασίου 56 (εν
είναι ο 21313. Η δίφυλλη ή τετρασέλιδη καρτέλα έτει 1960) (τυχόν νεωτέραν δ/νσιν κατοικίας, όρα
του έχει συμπληρωθεί από την Ασφάλεια, χει- εις Κεφ. Ε.)
ρογράφως, στις 20-8-1960. Εχει ενδιαφέρον να Επάγγελμα Λογοτέχνης-ηθοποιός
σημειωθεί ότι στις τυποποιημένες πληροφορίες Υπηκοότης κ.λ.π. Ελληνική-Χ.Ο.
που ζητούνταν να σημειωθούν -και όχι μόνο γι’ Αστυνομική ταυτότης, 4076/3-10-52 ΚΣΤ’ Παρ/
αυτόν- ήταν και οι παρακάτω: Αν το συγκεκρι- μα
μένο άτομο συχνάζει σε καφενείο, λέσχη κ.λπ. Προηγούμεναι δ/νσεις: η αυτή
Ή αν έχει έξεις όπως: οινοποσία, χαρτοπαιξία,
ναρκωτικά, ερωτομανία, ομοφυλοφιλία, σύνα- Β. ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΙΣ
ψη χρεών κ.ο.κ. Για τον Ρίτσο αναφέρεται πως Σύζυγος Γαρυφαλιά το γένος Γεωργιάδου Γεωρ-
δεν εξακριβώθηκε να συχνάζει σε καφενεία γίου
και λέσχες, ενώ για τις έξεις αναγράφεται: «Δεν Τέκνα
έχει τοιαύτας έξεις». Ενα επιπλέον στοιχείο που Διαμένει μόνος του
πρέπει να αναφέρουμε είναι και τούτο. Για τη Γ. ΜΟΡΦΩΣΙΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑ-
δράση του ποιητή δηλώνεται ευθαρσώς ότι οι ΤΑΣΤΑΣΙΣ
πρώτες πληροφορίες «συνελέγησαν υπό της Γραμ. γνώσεις Λογοτέχνης-Ηθοποιός
Υποδιεύθυνσης Γενικής Ασφαλείας παρά πλη- Οικονομική κατάστασις Μετρία
ροφοριοδότου». Πράγμα που σημαίνει πως για Είναι μέλος Παναθηναϊκής Επιτροπής διά την
την προπολεμική περίοδο η Ασφάλεια δεν είχε Υφεσιν και Ειρήνην.
δικά της στοιχεία για τον Ρίτσο ή αν είχε, αυτά Ηθελαν να μάθουν Δ. ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ
είχαν χαθεί ή καταστραφεί (λόγω του πολέμου Ε. ΜΕΤΑΒΟΛΑΙ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ
αν συχνάζει σε ΔΡΑΣΕΩΣ
που ακολούθησε και άλλων αιτιών) με αποτέλε-
σμα να συλλέξει τις πληροφορίες που ήθελε από καφενείο, λέσχη 1. Εξ αναφοράς Υ.Γ.Α Αθηνών Φ. 448/20-8-60
άτομο το οποίο γνώριζε τη δράση του. ή αν έχει έξεις και εκ του περιεχομένου του παρά τω Υφυπουρ-
Στην καρτέλα ΚΑΕΑ του ποιητή υπάρχει ένα όπως η οινοποσία, γείω Εσωτερικών υπ. αριθ. 9/2435 ατομικού του
αναλυτικό Δελτίο Δράσης κι ένα συνοπτικό. Το φακέλλου προκύπτει ότι: Εμυήθη εις την κομ/
η χαρτοπαιξία, στικήν ιδεολογίαν το έτος 1932 εξ αναγνώσεως
αναλυτικό φτάνει ώς το 1970 και το συνοπτικό
φέρει ημερομηνία 9 Μαρτίου 1972. Εχουμε βά- τα ναρκωτικά, κομ/κών βιβλίων. Ελάμβανε μέρος εις συγκε-
σιμες υποψίες ότι και τα δύο αυτά Δελτία φτιά- η ερωτομανία, ντρώσεις ωργανουμένας υπό του ΚΚΕ. Την 20-
χτηκαν την περίοδο της δικτατορίας, καθώς πα- η ομοφυλοφιλία, 5-32 παρεπέμφθη επί παραβάσει του Ν. 4229
ρουσιάζουν ορισμένες βασικές διάφορές με τα διότι παρίστατο εις κομ/κήν συγκέντρωσιν,
στοιχεία που έχουν συμπληρωθεί στην καρτέλα
η σύναψη χρεών απαλλαγείς διά της υπ. αριθ. 443/23-5-32 αποφ.
του όταν αυτή άνοιξε το 1960. του Πλημ/κείου Αθηνών. Την 17-4-33 συνελή-

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 21
φθη μετ’ άλλων κομμ/στών διότι μετέβησαν Τον Δ/βριον 1957 εδημοσίευσεν εις το περιοδικόν
εν διαδηλώσει εις φυλακάς Συγγρού και εδημι- ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ ΤΕΧΝΗΣ προπαγανδιστικά άρ-
ούργησαν ταραχάς καταδικασθείς εις 48ωρον θρα διά τα οποία του απηγγέλθη κατηγορία επί
κράτησιν επί διαταράξει, δυνάμει της υπ. αριθ. παραβάσει του Α.Ν. 509/47. Το έτος 1959 μετέβη
3032/17-4-33 αποφ. του Πλημ/κείου Αθηνών. εν Ρουμανίαν διά να μετάσχη εις συνέδριον της
Το έτος 1939 υπέγραψε δήλωσιν αποκηρύξεως ΟΥΝΕΣΚΟ. Την 30-5-59 υπεδέχθη τον Γάλλον
του ΚΚΕ αποχαρακτηρισθείς διά της υπ. αριθ. ποιητήν ΠΡΕΒΩ όστις αφίκνετο για να μετάσχει
9/2435/1 από 10-10-39 δ/γής του Υφυπουργού εις την μη επιτραπείσαν συγκέντρωσιν διά την
Ασφαλείας. Την κατοχήν και επί εαμοκρατίας σωτηρίαν του ΓΛΕΖΟΥ ΕΜΜΑΝ. Τον Ιούλιον 1960
έδρασε κυρίως διά της προπαγάνδας και διά της δεν επετράπη να μεταβεί εις Κύπρον διά το υπό
δημοσιεύσεως βιβλίων και ποιημάτων κομ/κού της ΕΔΟΝ Κύπρου οργανωθέν ΦΕΣΤΙΒΑΛ.
περιεχομένου. Μετά την συμφωνίαν της Βαρκί- 2. Το Υπουργείον Εσωτερικών (ΓΔΕΑ) διά της
ζης ελάμβανε μέρος εις τας πάσης φύσεως κομ/ υπ. αριθ. 21313/67319/22-5-62 διαταγής της προς
στικάς κινητοποιήσεις και εκδηλώσεις. Τα έτη την Δ/νσιν Μεταναστεύσεως κ.λπ. ενέκρινε την
1945-46 υπέγραψε μετά άλλων διαμαρτυρίας μετάβασίν του εις Ρουμανίαν, Τσεχοσλοβακίαν,
Ο φάκελος του Ρίτσου που
προς τον Αντιβασιλέα, τον Κυβερνήτην, Αρχη- Ουγγαρίαν και Ανατολικήν Γερμανίαν, δι’ επαγ-
κρατούσε η Διεύθυνση Εθνικής
γούς κομμάτων και διεθνή κοινή γνώμην κατά Ασφάλειας γελματικούς λόγους και ίνα συμμετάσχη εις Καλ-
των διωγμών ους δήθεν υφίσταντο το πνεύμα λιτεχνικόν Συνέδριον.
και αι τέχναι εν Ελλάδι. Δυνάμει της υπ’ αριθ. 3. Εξ αναφοράς της Υ.Γ.Α. Αθηνών υπ’ αριθ.
198/48 αποφάσεως της ΕΔΑΝ Αττικής εξετοπί- 448 από 22-5-1962 προκύπτει ότι: Την 15-12-1961
σθη επί εν έτος εις Λήμνον. Μετεφέρθη εις Μα- παρέστη εις γεύμα προταθέν υπό του Ελληνο-
κρόνησον της εκτοπίσεώς του παραταθείσης διά σοβιετικού Συνδέσμου προς τιμήν παρεπιδη-
της υπ’ αριθ. 164/49, 41/51, 113/51 και 14/52 απο- μούντων Ρώσσων καλλιτεχνών. Την 18-1-1962
φάσεων της ίδιας ΕΔΑΝ. Δυνάμει της υπ’ αριθ. παρέστη εις εορταστικήν εκδήλωσιν του Ελλη-
61107/681/ έτους 1950 δ/γής του Γ.Ε.Σ. έτυχε οίκοι νορουμανικού Συνδέσμου επί τη 14η επετείω της
νοσηλείας. Δυνάμει της υπ’ αριθ. 53/10722/ΙΖ από Ρουμανικής Λαϊκής Δημοκρατίας και την 30-1-62
23-7-50 αποφάσεως του Υπουργείου Δημ. Τά- εις αποχεραιτιστήριον δεξίωσιν επί τη αναχωρή-
ξεως επανεμετήχθη εις Αγιον Ευστράτιον προς σει του Ρώσου πρεσβευτού ΣΕΡΓΚΕΓΙΕΦ.
συνέχισιν της εκτοπίσεώς του. Εν εκτοπίσει υπέ- 4. Εξ αναφοράς Δ/σεως Αλλοδαπών Πληρο-
γραψε μετά συνεξορίστων του μήνυμα προς το φοριακόν δελτίον υπ’ αριθ. 93/19-4-62 προκύπτει
Β’ Παγκόσμιον Συνέδριον Ειρήνης και έκκλησιν ότι: Εξελέγη μέλος Διοικητικού Συμβουλίου του
προς τον Πρόεδρο-Γραμματέα-κράτη μέλη του Ελληνορουμανικού Συνδέσμου.
ΟΗΕ, συκοφαντικήν διά την Χώραν. Δυνάμει 5. Εφημερίς «ΑΥΓΗ» 20-10-1962. Ευρίσκεται
της υπ’ αριθ. 22/18-6-52 αποφάσεως της Δ/θμί- εις Τσεχοσλοβακίαν από αρκετούς μήνες, φι-
ου ΕΔΑΝ Αττικής εγένετο δεκτή έφεσίς του και Εμυήθη εις λοξενούμενος εις τον πύργον των Τσέχων συγ-
αφέθη ελεύθερος. Την 21-6-52 ηρνήθη να υπο- την κομ/στικήν γραφέων εις το Ντομπγατς και εργάζεται διά την
γράψει δήλωσιν εις την Υ.Γ.Α. Αθηνών δηλώσας μετάφρασιν ποιημάτων Τσέχων και Σλοβάκων
ότι είναι κομ/στής. Την 22-5-54 εδημοσίευσεν
ιδεολογίαν το έτος ποιητών. Εταξίδευσεν επί 2μηνον εις Ουγγαρίαν
εις την «ΑΥΓΗΝ» άρθρον υπό τίτλον ΚΑΙ ΠΝΕΥ- 1932 εξ αναγνώσεως και Γερμανίαν. Εγραψε δύο ποιήματα ένα για την
ΜΑΤΙΚΟΣ ΜΑΚΑΡΘΙΣΜΟΣ – ΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΣΥΓ- κομ/κών βιβλίων. Οστράβα και άλλο για την Μπρατισλάβα. Προ-
ΓΡΑΦΕΙΣ ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ ΣΚΟΤΑΔΙΣΜΟΥ. Επί- Ελάμβανε μέρος έτεινε εις τους Τσέχους ποιητάς να αναλάβουν
σης την 29-5-55 και 10-6-56 δημοσιεύματα και έκδοσιν ανθολογίας Ελλήνων ποιητών.
ποιήματα κομ/κού περιεχομένου. Το έτος 1956
εις συγκεντρώσεις 6. Εφημερίς «ΑΥΓΗ» 20-11-19622. Εις την στή-
εξελέγη μέλος της επιτροπής διά την Διεθνή ωργανουμένας υπό λην «Πνευματική και Καλλιτεχνική κίνηση» υπό
Υφεσιν και την Ειρήνην. Την 20.30 της 27-4-53 ο του ΚΚΕ. Την 20-5-32 περίληψιν «Επέστρεψε ο Γιάννης Ρίτσος από
Ρ/Σ Σόφιας επ’ ευκαιρία της 50ής επετείου των παρεπέμφθη 6μηνον απουσία στας Ανατ. Χώρας - Στην Τσε-
γενεθλίων του ΖΑΧΑΡΙΑΔΗ μετέδωσε ποίημά χοσλοβακία επεξεργάστηκε την Ανθολογία των
του υπό τον τίτλον «Ο σύντροφός μας ο Νίκος». επί παραβάσει Τσέχων και Σλοβάκων Ποιητών που θα κυκλοφο-
Η εφημερίς «ΑΥΓΗ» της 23-6-53 ανέγραψε περί του Ν. 4229 διότι ρήσει στην Ελλάδα» κατεχωρήθη σχόλιον σχετι-
ποιήματός του διά τον ΜΑΪΛΚΛ και ΡΟΜΠΥ ΡΟ- παρίστατο κόν με την επιστροφή του εις Ελλάδα και την εν
ΖΕΝΜΠΕΡΓΚ Αμερικανούς κατασκόπους υπέρ Ουγγαρία λογοτεχνικήν του εργασίαν, παρουσι-
της Ρωσίας. Μετέσχεν ως αντιπρόσωπος της
εις κομ/κήν άζει δε φωτογραφίαν τούτου μετά προτομής του
ΕΔΑ Αθηνών εις την εν Αθήναις Α’ Πανελλαδικήν συγκέντρωσιν την οποία φιλοτέχνησε ο μεγαλύτερος σύγχρο-
συνδιάσκεψιν της ΕΔΑ της 15-17 Ιουλίου 1956. νος Ρουμάνος γλύπτης, Κωνσταντίν Μπαράσκυ.

22 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Γιάννη Ρίτσου

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 23
Υπέγραψε ο Ρίτσος δήλωση μετανοίας;
ΣΤΟ ΕΓΓΡΑΦΟ που παραθέσαμε υπάρ- «Κατά την κατοχήν ανέπτυξεν αντεθνι- σε δηλώσεις μετανοίας από το σύνολο
χει κρίσιμη πληροφορία αναφορικά με κήν δράσιν κυρίως εις τον πνευματικόν του πληθυσμού ούτε από εκείνους που
την αγωνιστική δράση του ποιητή. Συ- τομέα προπαγανδιστικώς διά της δημο- είχαν αναπτύξει αριστερή-κομμουνιστι-
γκεκριμένα αναφέρεται ότι ο Ρίτσος «το σιεύσεως διαφόρων βιβλίων κομμουνι- κή δράση πριν το δικτατορικό καθεστώς
έτος 1939 υπέγραψε δήλωσιν αποκηρύ- στικού περιεχομένου». εγκαθιδρυθεί. Αν εξαιρέσουμε ορισμέ-
ξεως του ΚΚΕ αποχαρακτηρισθείς διά της νες περιπτώσεις όπου κάποιοι έσπευσαν
υπ. αριθ. 9/2435/1 από 10-10-39 δ/γής του Η αλήθεια αυτοβούλως να υπογράψουν δήλωση,
Υφυπουργού Ασφαλείας». Υστερα από εξαντλητική έρευνα έχου- δηλώσεις μετανοίας ζητούνταν από
Στην καρτέλα ΚΑΕΑ όμως, που ανοί- με καταλήξει στο συμπέρασμα ότι δεν εκείνους που συλλαμβάνονταν για την
χτηκε τον Αύγουστο του 1960, στο ερώ- ευσταθεί ο ισχυρισμός πως ο Ρίτσος υπέ- προαναφερόμενη δράση, η οποία βε-
τημα «Υπέγραψε δήλωσιν μετανοίας;», η γραψε δήλωση μετανοίας στα χρόνια της βαίως στα χρόνια του καθεστώτος ήταν
απάντηση που αναγράφεται χειρογρά- μεταξικής δικτατορίας. Πρόκειται για μια παράνομη και σκληρά διωκόμενη. Ο Ρί-
φως είναι «Οχι». Προστίθεται δε το εξής: κατασκευή των οργάνων Ασφαλείας στη τσος ουδέποτε συνελήφθη επί Μεταξά
«Ηρνήθη την 21/6/1952 εις ΥΓΑ (σ.σ. Υπο- διάρκεια της δικτατορίας των συνταγμα- για πολιτικό ή άλλο λόγο - αν και κάποια
διεύθυνση Γενικής Ασφάλειας) δηλώσας ταρχών - ενδεχομένως όχι από πρόθεση. στοιχεία αναφέρουν ότι είχε αναπτύξει
ότι είναι κομ/στης (σ.σ. κομμουνιστής). Το συμπέρασμα αυτό το βασίζουμε στα μια παράνομη αντιδικτατορική δραστη-
Και παρακάτω: «Απεχαρεκτηρίσθη δι’ εξής στοιχεία: α) Αν είχε υπογράψει δή- ριότητα.
υπ’ αριθ. 9/2335/1/1939 αποφάσεως του λωση μετανοίας, αυτό θα αναγραφόταν Από πού, επομένως, προέκυψε ότι
Υπουργείου Δημοσίας Τάξεως το έτη και στην καρτέλα ΚΑΕΑ του 1960. Εκεί, υπέγραψε δήλωση; Από την απόφαση
1939». Στο ίδιο ντοκουμέντο επίσης βε- όμως, η απάντηση που δίνεται είναι περί αποχαρακτηρισμού του το 1939. Η
βαιώνεται ότι επαναχαρακτηρίστηκε και εντελώς αρνητική. β) Οι δηλώσεις με- απόφαση όμως αυτή, όπως δείχνουν όλα
προστίθεται: «Δεν προκύπτει ο αριθμός τανοίας την περίοδο της 4ης Αυγούστου τα στοιχεία, δεν ήταν τίποτε άλλο από ένα
διαταγής επαναχαρακτηρισμού του. Επα- δημοσιεύονταν στον Τύπο. Από έρευνα πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων.
νεχαρακτηρίσθη λόγω αντεθνικής δρά- που κάναμε (Νίκος Χατζηδημητράκος) Το πιστοποιητικό αυτό θεσμοθετήθηκε
σεώς του εις τον πνευματικόν τομέαν». σε τρεις μεγάλες εφημερίδες της εποχής και έγινε υποχρεωτικό για όσους προ-
Παρεμπιπτόντως στο ντοκουμέντο αυτό εκείνης -και για όλη τη διάρκεια του μετα- σλαμβάνονταν ή εργάζονταν σε φορείς
αναγράφεται ως αντεθνική ακόμα και η ξικού καθεστώτος- το όνομα του Ρίτσου του Δημοσίου με τον Αναγκαστικό Νόμο
πνευματική δραστηριότητα του Ρίτσου ως δηλωσία δεν αναφέρεται πουθενά. 1075/1938. Στο άρθρο 11 αυτού του νόμου
στα χρόνια της Κατοχής. Διαβάζουμε: γ) Η δικτατορία του Μεταξά δεν ζητού- αναφέρεται: «Ουδείς γίνεται δεκτός ου-

7. Δ/νσις Αλλ/πών 23902/21-4-62. Την 25-2-62 ανεχώρησεν εκείθεν. Κατά το ανωτέρω χρονικόν
υπό της Γεν. Συνελεύσεως του Ελληνορουμανι- διάστημα εσημείωσεν επανειλημμένας επαφάς
κού Συνδέσμου, συνελθούσης εις την παρά την εν τη οικία του μετά των τοπικών ηγετικών στε-
Πλατείαν Καρύτση 12 αιθούσας του Συνδέσμου, λεχών του ΚΚΕ-ΕΔΑ.
εξελέγη μέλος του Δ.Σ. του εν λόγω Συνδέσμου
Υποπτο για την 11. Εφημερίς «ΑΥΓΗ» της 29/10/63. Εις την εφη-
(Γ.Α. 9315/55677/21-4-62). Ασφάλεια το μερίδα ΑΥΓΗ της 29/10/63 εδημοσιεύθη φωτο-
8. Εφημερίς «ΑΥΓΗ» 24-4-62. Δημοσιεύει έκ- γεγονός ότι γραφία του μετά σχολίου υπό περίληψιν «ΓΙΑΤΙ
κλησιν 80 προσωπικοτήτων υπέρ χορηγήσεως επεξεργάστηκε την ΘΑ ΨΗΦΙΣΩ ΕΔΑ. Ομιλούν οι κορυφαίοι των
αμνηστίας εις τους πολιτικούς κρατουμένους και γραμμάτων. Γιάννης Ρίτσος».
καταδίκους κομ/στάς υπό τον τίτλον «80 προ- Ανθολογία Τσέχων 12. Υ.Γ.Α. Αθηνών. Σημείωμα 1963. Μετεφέρθη
σωπικότητες ζητούν αμνηστία - Να σταματήσει και Σλοβάκων εκ της Γ’ κατηγορίας εις την Β’ τοιαύτην.
ο στραγγαλισμός των ανθρωπίνων αξιών στην ποιητών αλλά και 13. Δ.Χ. Σάμου: 2/4974/8β/22-9-64. Από 22-7-
χώραν μας». Μεταξύ των 80 αναφέρεται και ο 64 μέχρι 9-9-64 διαμείνας εις Καρλόβασι προς
η φωτογράφισή του
ειρημένος. επίσκεψιν των οικείων του, ήρχετο σε επαφή
9. Γ.Δ.Ε.Α. /Α/1/18-1-63. Υπό του Β Πανελλαδι- με την προτομή του μετά των εκείσε κομ/στικών στελεχών.
κού Συνεδρίου της Ε.Δ.Α. εξελέγη την 14-12-62 που φιλοτέχνησε 14. Υ.Γ.Α. Αθηνών 36468 Φ. 127/Α/Ι/28-3-64. Την
αναπληρωματικόν μέλος της Δ.Ε. του κόμματος ο Ρουμάνος 31-3-63 παρευρέθη εις το τελεσθέν υπό της ΕΔΑ
τούτου. εις τον Μητροπολιτικόν Ναόν Αθηνών Αρχιερα-
10. Δ.Χ. Σάμου 2/4974/7β/25-9-63. Την 26-7-63
γλύπτης Κονσταντίν τικόν μνημόσυνον του αποθανόντος κομ/στού
μετέβη εις Καρλόβασι - Σάμου προς επίσκεψιν Μπαράσκι Ερυθριάδη Γεωργίου, προς το οποίο καθ’ ο πα-
των εκεί διαμενόντων οικείων του και την 13-9-63 ρέστησαν (500) περίπου άτομα, προς τα οποία

24 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Γιάννη Ρίτσου

δέ διορίζεται υπάλληλος ή υπηρέτης της περιόδου του Μεσοπολέμου ή της κοινωνικών φρονημάτων) και αυθαίρε-
του Δημοσίου, Δήμου ή Κοινότητος ή δεκαετίας του ’40. Αν είχε υπογράψει δή- τα το απέδωσε στην ύπαρξη κάποιας τέ-
νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου λωση μετανοίας ή αν είχε ανοιχτεί γι’ αυ- τοιας δήλωσης, για την οποία όμως δεν
ή λαμβάνει υποτροφία του Κράτους εάν τόν φάκελος την περίοδο της μεταξικής προσθέτει κανένα συγκεκριμένο στοι-
δεν προσαγάγη πιστοποιητικόν του Υφυ- δικτατορίας, αναμφίβολα τα στοιχεία που χείο (ημερομηνία υπογραφής της και
πουργείου Δημοσίας Ασφαλείας περί των τον αφορούσαν θα υπήρχαν στον φάκελό περιεχόμενο).
κοινωνικών αυτού φρονημάτων». του, όπως υπάρχουν στον φάκελο του Κ. Ολοκληρώνοντας το ζήτημα περί «δη-
Είναι σαφές ότι εφόσον ένα τέτοιο πι- Βάρναλη οι πληροφορίες για ενδεχόμενη λώσεως μετανοίας» του ποιητή, οφεί-
στοποιητικό -για λόγους προστασίας του κομμουνιστική δράση του στο διάστημα λουμε να προσθέσουμε ότι από τον Ρίτσο
καθεστώτος- ζητού- δεν ζητήθηκε
νταν για όσους θα μόνο το 1952
διορίζονταν στο Δη- να υπογράψει
μόσιο, το ίδιο πιστο- δήλωση μετα-
ποιητικό θα έπρεπε νοίας την οποία
να αποκτήσουν και και αρνήθηκε
όσοι ήδη εργάζο- δη λώνον τας
νταν σε υπηρεσί- ότι είναι κομ-
ες και φορείς του μουνιστής. Το
Δημοσίου προ της ίδιο έκανε και
εφαρμογής του εν το 1949 -κάτι
λόγω νόμου. Ο Ρί- που δεν κα-
τσος το 1938 εργαζό- ταγράφε ται
ταν στο Εθνικό (βα- στα «Ατομικά
σιλικό τότε) Θέατρο 21-6-1952: δηλώνει στην Ασφάλεια, όπου έχει κληθεί, κομμουνιστής Δελτία Πληρο-
και το 1940 πέρασε φοριών» της
στη Λυρική. Επομένως υποχρεώθηκε να που εργαζόταν στην «Πρωία». Ασφάλειας- όταν τον έστειλαν στη Μα-
έχει πιστοποιητικό κοινωνικό φρονημά- Στη βάση όλων αυτών, επομένως, κρόνησο (μαρτυρία του Μάνθου Κέτση
των το οποίο προφανώς απέκτησε χωρίς έχουμε κάθε λόγο να πιστεύουμε πως στην Τατιάνα Μιλλιέξ, την οποία έχει
να χρειαστεί να υπογράψει δήλωση με- ο Γιάννης Ρίτσος ουδέποτε υπέγραψε επιβεβαιώσει ο Ρίτσος: περιοδικό «Δια-
τανοίας για τους λόγους που προαναφέ- δήλωση μετανοίας. Προφανώς η Ασφά- βάζω», τεύχος 205/21-12-1988 και Γιώρ-
ραμε. Πρέπει, τέλος, να αναφερθεί ότι ο λεια, την περίοδο της χούντας, βρήκε γος και Ηρώ Σγουράκη: «Γιάννης Ρίτσος:
φάκελος του ποιητή που διατηρούσε η το στοιχείο του αποχαρακτηρισμού του Αυτοβιογραφία», Εκδόσεις «Αρχείο Κρή-
Ασφάλεια δεν περιέχει κανένα έγγραφο (απόφαση χορήγησης πιστοποιητικού της», Αθήνα 2008, σελ. 81-85).

ωμίλησεν ο βουλευτής της ΕΔΑ Κύρκος Λεωνί- 19. Εκπροσωπών ούτος μεταξύ άλλων το Εθνι-
δας. Διά την συμμετοχήν των ατόμων τούτων εις κόν Συμβούλιον της Δ.Ν. Λαμπράκη υπέγραψεν
το μνημόσυνον είχε δώσει σχετική εντολή η ΕΔΑ έκκληση προς τους πνευματικούς ανθρώπους
εις τας οργανώσεις της. της χώρας δημοσιευθείσαν εις την εφημερίδαν
15. Δ/νσις Αλλοδαπών: 141/25-4-64. Την 16- «ΑΥΓΗ» της 9-4-65 δι’ ης καταγγέλλεται η εγκύ-
8-64 και περί ώραν 12.40 επεσκέφθη τα γρα- κλιος του Πρωθυπουργού προς τους Γενικούς
φεία της εν Αθήναις Σοβιετικής πρεσβείας Επιθεωρητάς Μ.Ε. σχετική με την δίωξιν της Νε-
(Γ.Α.9315/98779). ολαίας «ΛΑΜΠΡΑΚΗ» και καλούσα τον πνευματι-
16. Υ.Γ.Α. Αθηνών: 40686/6-4-63. Μετέσχε εις κόν κόσμον όπως υψώσει φωνήν διαμαρτυρίας
το Β Συνέδριον της ΕΔΑ συνελθόν από 8/14-12- διά την εγκύκλιον αυτήν. Επανεμετεφέρθη εις
62, ως αντιπρόσωπος της πόλεως Αθηνών (Γ.Α. την Γ-ΑΜΑ κατηγορίαν επικινδύνων κομ/στών
317/49975/8-4-63). (448/28-2-66 ΥΓΑ Αθηνών).
17. Την 22-12-64 εις τα επί της οδού Σκουφά 20. Την 31-12-65 μετέβη εις Καρλόβασι Σάμου
Εξετοπίσθη
19 γραφεία του Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου ένθα τον επισκέφθησαν εις την εκεί οικίαν του,
εξελέγη το νέον Διοικητικόν Συμβούλιον μέλος επί εν (1) έτος ηγετικά κομμουνιστικά στελέχη του Καρλοβασί-
του οποίου εξελέγη και ούτος (307/30-12-64 Δ/ εις Γυάρον ως ου. Την 7-1-66 εις το φύλλον της κομμουνιστικής
νσις Αλλοδαπών Γ.Α. 9315/1208). αμετανόητος εφημερίδος «ΑΥΓΗ» εδημοσιεύθησαν ονόματα
18. Υπό της εφημερίδος «ΑΥΓΗ» ανηγγέλθη η προσωπικοτήτων του ΚΚΕ, ην υπέγραψε και ού-
έκδοση και η κυκλοφορία υπό τούτου του εντύ-
και επικίνδυνος τος. Εις το φύλλον της 25-2-67 της αυτής ως άνω
που «ΠΟΙΗΜΑΤΑ Γ’ ΤΟΜΟΣ» (15062 Φ Ι από 7-1-65 κομ/στής εφημερίδος εδημοσιεύθη άρθρον του με τίτλον
Αστυν. Δ/νσις Αθηνών Γ.Α. 931/3672). «όχι στη Δικτατορία». Ομοίως, εις το φύλλον της

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 25
22-5-66 της ανωτέρω εφημερίδος, εδημοσιεύθη
Είναι ασθενής; Να
ύμνος της Μαραθωνίου πορείας του εν θέματι,
Ο ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ συνε- κομμουνισμού, τούτο δύναται
με τίτλον «θούριον της Μαραθωνίου πορείας
λήφθη από τη δικτατορία να συστήση αυτώ κι δι’ επι-
ειρήνης». Την 24-7-66 μετέβη εις Καρλόβασι Σά-
των συνταγματαρχών, μαζί στολής της».
μου, ένθα έσχεν επαφάς μετά των εκείσε κομ/
με χιλιάδες άλλους Ελληνες, Τέτοια δήλωση βεβαίως ο
στικών στελεχών. Γενικώς διατηρεί και επιδιώκει
την πρώτη ημέρα της εκδή- ποιητής δεν υπέγραψε ποτέ.
επαφάς με πρόσωπα εμφορούμενα υπό κομ/στι-
λωσης του πραξικοπήματος. Σχεδόν έναν χρόνο αργότερα,
κών φρονημάτων και εργάζεται με κάθε μέσον
Εκτοπίστηκε στη Γυάρο και στις 5-8-1968, εισήχθη στο
διά την επικράτησιν της ΕΔΑ-ΚΚΕ (ΥΓΑ Αθηνών
στη συνέχεια στο Παρθένι αντικαρκινικό νοσοκομείο
50970 Φ 448/30-5-67).
Λέρου. Στη Γυάρο η υγεία του «Αγιος Σάββας» στο οποίο
21. Την 30-3-1967 παρέστη εις χοροεσπερίδα
ποιητή κλονίστηκε σοβαρά νοσηλεύτηκε για 35 ημέρες.
οργανωθείσαν υπό του Ελληνοκουβανικού συν-
και στη συνέχεια διαπιστώ- Στις 10-9 πήρε εξιτήριο και
δέσμου και λαβούσαν χώραν εις το εν Αθήναις
θηκε ότι είχε προσβληθεί από οδηγήθηκε ξανά στο Παρθέ-
κέντρον «ΚΑΛΑΜΠΟΚΑ» παρά τα Πατήσια. Πα-
την επάρατο νόσο. Οπως ήταν νι Λέρου. Το καθεστώς όμως
ρέστησαν περί τα 450 άτομα, εν οις και οι πρε-
φυσιολογικό, η σύζυγός του δεν μπορούσε να τον κρα-
σβευταί Ρωσίας, Βουλγαρίας, και λοιποί Διπλω-
Γαρυφαλιά, που ενημερώθη- τήσει για πολύ εκτοπισμένο.
ματικοί υπάλληλοι των εν λόγω χωρών (Δ/νσις
Αλλοδαπών 71/3-4-67 Γ.Α. 9315/59863/67 ΓΔΕΑ). κε για το πρόβλημα (όντας κι Υπό τον φόβο ότι ενδέχεται να
22. Επ’ ευκαιρία της 25ης επετείου από την η ίδια γιατρός), κινητοποι- συμβούν τα χειρότερα και να
καταστροφήν του Λίγκιτσε, το Δημοκρατικόν ήθηκε για τη σωτηρία του. τα χρεωθεί, διέκοψε την εκτό-
Συμβούλιον της πόλεως απένειμε σε πολλούς ξέ- Συγκεκριμένα, στις 7-6-1967 πισή του στις 25-10-1968 και ο
νους το μετάλλιο Λίγκιτσε 1942. Μεταξύ των λα- απευθύνθηκε στον Ελληνικό ποιητής απολύθηκε 5 ημέρες
βόντων τούτο είναι και ούτος διά το ποίημά του Ερυθρό Σταυρό με το αίτημα αργότερα, στις 30-10, με τον
«Λύγησε» καθώς και ο κομμουνιστής ΓΛΕΖΟΣ να παρέμβει για την απελευ- περιοριστικό όρο να εγκατα-
Μανώλης διά την αντιφασιστικήν του δράσιν. θέρωσή του. Από εκείνο το σταθεί στο Καρλόβασι και να
(Εκ του Δελτίου Ραδιοφωνικών εκπομπών προε- σημείο και μετά ξεκινάει μια μην απομακρυνθεί από εκεί
δρίας Κυβερνήσεως της 14-6-67 αρ. φύλλου 130). αλυσίδα εγγράφων μεταξύ χωρίς άδεια των αρχών.
23. Λόγω της ως άνω δράσεώς του, ούτος συ- των υπηρεσιών και στις 22-9- Την απαγόρευση αυτή,
νελήφθη υπό της Υ.Γ.Α. Αθηνών την 21-4-1967, ως 1967 το υπουργείο Δημόσιας όπως άλλωστε αναφέρεται
επικίνδυνος εις την Δημ. Ασφάλειαν κομμουνι- Τάξης στέλνει το εξής φρικι- και στο Δελτίο Δράσης του
στής και εξετοπίσθη εις Γυάρον και εν συνεχεία αστικό έγγραφο στη Διοίκη- που παραθέσαμε, την παρα-
εις το στρατόπεδον εκτοπισμένων κομμουνι- ση Χωροφυλακής Παρθενίου βίασε ο ίδιος στις 5 Ιανουαρίου
στών Παρθενίου Λέρου. Δυνάμει της υπ’ αριθ. Λέρου: του 1970 και ήρθε στην Αθήνα
3/1967 αποφάσεως της επιτροπής Δημοσίας «Θέμα: ‘‘Εκτοπισμένος εις για εξετάσεις. Οι αρχές έδει-
Ασφαλείας Νομού Αττικής εξετοπίσθη επί εν (1) Παρθένιο-Λέρου επικίνδυνος ξαν μια κάποια ανοχή σ’ αυτό
έτος εις Γυάρον ως αμετανόητος και επικίνδυνος Κομ/στης ΡΙΤΣΟΣ Ιωάννης του αλλά στη συνέχεια διέταξαν
κομ/στής. Ελευθερίου’’. τη σύλληψή του και τη βίαιη
24. Το Σουηδικόν τμήμα της «Διεθνούς Αμνη- 1. Διαβιβάζομεν προσηρτη- επαναμεταγωγή του στη Σά-
στείας» απηύθυνε τον Οκτώβριον 1967 τηλεγρά- μένως δικαιολογητικά ασθε- μο. Η διαταγή της σύλληψης
φημα προς τον κ. Πρόεδρον της Κυβερνήσεως νείας αφορώντα τον εν θέματι εκδόθηκε -και σ τάλθηκε
και τους Υπουργούς Εσωτερικών και Δημ. Τάξε- αυτόθι κρατούμενον, ίνα θέ- στο αρμόδιο παράτημα- από
ως, δι’ ου εζητήθη την απόλυσιν είκοσι ενός (21) σητε ταύτα υπ’ όψιν Υγειονο- την Υποδιεύθυνση Γενικής
κρατουμένων εις Λέρον κομμουνιστών μεταξύ μικής Επιτροπής. Ασφαλείας Αθηνών στις 9-4-
των οποίων και ούτος. 2. Η Δ. Χ. Σάμου προς ην 1970, ύστερα από εντολή του
25. Διεβιβάσθη προς την Δ. Χ. Φρουράς Παρ- κοινοποιείται η παρούσα πα- υπουργείου Δημόσιας Τάξης
θενίου Λέρου αντίγραφον ατομικού δελτίου ρακαλείται όπως γνωρίση εις μία ημέρα νωρίτερα, η οποία
δράσεώς του, προς ενημέρωσιν του παρ’ αυτή την ΡΙΤΣΟΥ Γαρυφαλιάν σύ- έλεγε: «παρακαλούμεν όπως
τηρουμένου φακέλλου του (Α.Α. 21313/215890/2- ζυγον του εν θέματι, κάτοικον προβήτε εις την σύλληψιν και
11-67 Υ. Δ. Τάξεως/ΓΔΕΑ). Καρλόβασι-Σάμου, ότι διά να παράδοσιν του εν θέματι εις
26. Δυνάμει της υπ’ αριθ. 48/68 αποφάσεως τύχη ούτος του ευεργετικού την Δ.Χ.Μ. Αθηνών, ίνα, εντός
της ΕΔΑΝ Αττικής η εις Λέρον εκτόπισίς του μέτρου της απολύσεως, πρέ- εβδομάδος μεταχθή και πα-
παρατείνεται επί εν εισέτι έτος (1/52/9α/23-5-68 πει να λάβει σαφή θέσιν έναντι ραδοθή εις Διοίκησιν Χωρ/κής
Δ.Χ.Φ. Παρθενίου Λέρου). της αντεθνικής δράσεως του Σάμου».
27. Την 5-8-68 εισήχθη εις Νοσοκομείο «ΑΓ.

26 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Γιάννη Ρίτσου

υπογράψει δήλωση
Πριν συμβούν όμως ματοποίησε σπουδαιο-
όλα αυτά, σ τις 1-4- τέρας τοιαύτας και ου-
1970, ο Ρίτσος κλήθη- χί τας εν λόγω, αίτινες
κε και παρουσιάστηκε δύνανται να πραγμα-
στο ΚΣΤ’ Παράρτημα τοποιηθώσιν εις λίαν
Ασφαλείας της περιο- σύντομον χρόνον.
χής διαμονής του στην Ενταύθα εδήλωσε
Αθήνα. Τι συνέβη εκεί να τω γνωρίσωμεν εάν
παρατίθεται στο έγ- είναι υπό προθεσμίαν
γραφο του Παραρτή- εις την Αθήνα εις ύφος
ματος προς την Υπο- ολίγον τι οξύ. Προσέτι
διεύθυνσ η Γε νικής εδήλωσεν ότι μετά την
Ασφαλείας το οποίο πραγματοποίησιν όλων
έχει ως εξής: των εξετάσεων θα με-
«‘‘Περί του απολυθέ- ταβή εις Νοσοκομείον
ντος εκ του Στρατοπέ- «ΑΓΙΟΣ ΣΑΒΒΑΣ», ίνα
δου Παρθενίου-Λέρου τω υποδειχθή η περαι-
επικινδύνου κομμου- τέρω θεραπεία.
νιστού Γ’ κατηγορίας Κατά την γνώμην
ΡΙΤΣΟΥ Ιωάννου του μας ούτος δεν προέβη
Ελευθερίου και Ελευ- εις τας ως είρηται εξε-
θερίας, γεν. τω 1909 εις τάσεις με σκοπόν να
Μονεμβασίαν-Λακωνί- παρατείνη την παρα-
ας, λογοτέχνου-δημο- μονήν του εν Αθήναις
σιογράφου, κατοίκου δι’ αγνώστους λόγους».
οδού Αλεξ. Παπανα- Η Ασφάλεια -όπως
στασίου αριθ. 56’’. προκύπτει από τα έγ-
Λαμβάνομεν την γραφά της- συνέλαβε
τιμήν, εν συνεχεία υπ’ τον Γιάννη Ρίτσο στις
αριθ. 454/5.2.70 και 9-4-1970 περί τις 3.20
694 από 21.2.70 ανα- μ.μ. και τον έστειλε με
φορών μας ν’ αναφέ- συνοδεία στη Σάμο.
ρωμεν ότι ο εν θέματι Στις 11-4-1970 η Διοί-
κληθείς και αύθις εις το κηση Χωροφυλακής
Παράρτημα την 11.55’ Σάμου έστειλε τον ποι-
ώραν της σήμερον
ητή με συνοδεία στο
1.4.70, ίνα παράσχη
Καρλόβασι. Την ίδια
πληροφορίας περί των
ημέρα ο αναπληρωτής
πραγματοποιηθεισών
διοικητής του τμήμα-
ιατρικών εξετάσεων,
τος Καρλοβασίου ενη-
ας έδει να έχει πραγ-
μέρωνε τη διοίκηση:
ματοποιήση, εδήλω-
«Λαμβάνω την τιμήν
σεν ημίν ότι επραγμα-
εις εκτέλεσιν της ύπερ-
τοποίησε τας κάτωθι
ου «ΑΓΙΟΣ ΣΑΒΒΑΣ»1) Γενικήν εγνώριζεν ότι εργάζεται εις την θεν διαταγής υμών να αναφέ-
εξετάσεις:
ούρων και 2) Γενικήν Αίματος. Κλινικήν «ΑΓΙΟΙ ΑΠΟΣΤΟΛΟΙ». ρω παραλαβήν του εν θέματι
1) Δακτυλικήν, 2) Κυστεο-
Τας πραγματοποιηθείσας Τας μη πραγματοποιηθεί- από της Υπηρεσίας μου. Εις
σκοπικήν, 3) Πυελογραφίαν
εξετάσεις ενήργησεν εις τον σας εξετάσεις τω συνεστήθη τούτον συνεστήθη όπως επ’
και 4) απλάς νεφρών.
καθηγητήν κ. Παυλάκην την να πραγματοποιήση εντός ουδενί λόγω απομακρυνθώ
Δεν επραγματοποίησε δε
δ/νσιν του ιατρείου του οποίου των προσεχών ημερών και εκ Καρλοβασίου άνευ Αδείας
εισέτι τας υποδειχθείσας την
δεν εγνώριζεν, ισχυρισθείς ότι δεν δικαιολογείται η τοιαύτη του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΔΗΜΟΣΙΑΣ
12.1.1970 υπό του Νοσοκομεί-
μετέβη εκείσε με Ταξί, απλώς βραδύτης, καθ’ όσον επραγ- ΤΑΞΕΩΣ (ΓΔΕΑ)».

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 27
ΣΑΒΒΑΣ» προς νοσηλεί- αιτείται όπως επιτραπεί
αν (59/7/317/1β/5-8-68 εις τον αδελφόν της,
Δ.Χ.Φ. Αθηνών). πλήρης ελευθερία κι-
28. Την 10-9-68 εξήλ- νήσεων του, εντός και
θεν του Νοσοκομείου εκτός της νήσου Σάμου
Αθηνών «ΑΓ. ΣΑΒΒΑΣ» και ιδία προς Αθήνας
και την 13-9-68 επανε- διά λόγους υγείας. Ανε-
μετήχθη εις στρατόπε- κοινώθη εις την εν λόγω
δον Παρθενίου Λέρου ότι ουδείς περιορισμός
(1/52/11α/14-9-68 Δ.Α.Φ. των κινήσεων του αδελ-
Παρθενίου Λέρου). φού της υφίσταται. (ΑΑ
29. Απαγορεύθη η εις 21313/24738-20.10.1970
το εξωτερικόν αποδημία Υ.Γ.Α. Αθηνών).
του δυνάμει του υπ’ αριθ.
ΓΑ 355/275267/24-10-68 Κατηγορούμενος
εγγράφου ΓΔΕΑ προς την με τον 509/1947
Δ/νσιν Αλλοδαπών (σχετ. Στο Δελτίο Δράσης
2038Φ6/5/24-10-68 ΥΔΤ - ΚΑΕΑ του Γ. Ρίτσου ανα-
Δ/νσις Αλλοδαπών). γράφεται ότι τον Οκτώ-
30. Δυνάμει της υπ’ βριο του 1957 «εδημοσί-
αριθ. 21313/239254/25- ευσεν εις το περιοδικόν
10-68 αποφάσεως του ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ ΤΕΧΝΗΣ
κ. Υπουργού Δημ. Τάξε- προπαγανδιστικά άρ-
ως ΓΔΕΑ απεφασίσθη η θρα διά τα οποία του
διακοπή της εκτοπίσεώς απηγγέλθη κατηγορία
του ως υπερήλικος και επί παραβάσει του Α.Ν.
ασθενούς. 509/47». Τι ακριβώς είχε
31. Απολυθείς την συμβεί;
30-10-68 εκ του Στρα- Το εν λόγω τεύχος (αρ.
τοπέδου Παρθε νίου 34) ήταν αφιερωμένο
Λέρου, εγκατεσ τάθη στα 40 χρόνια της Οκτω-
εις Καρλόβασι Σάμου βριανής Επανάστασης
(1/4974/14ε/15-12-68 Δ.Χ. και είχαν γράψει σε αυ-
Σάμου). τό και άλλοι άνθρωποι
32. Διατελών υπό επι- της τέχνης πέραν του
τήρησιν εν Καρλοβασίω Ρίτσου. Ετσι, η απαγγε-
Σάμου την 5.1.70 ανεχώ- λία της κατηγορίας δεν
ρησεν άνευ αδείας μετα- αφορούσε μόνο αυτόν.
βάς εις Αθήνας προκειμέ- Συγκεκριμένα, με τον Α.Ν. 509/1947, για το τεύ-
νου ως εδήλωσεν να υποβληθεί εις παρακλινικάς χος αυτό σύρθηκαν στα δικαστήρια ο εκδότης
εξετάσεις και είτα επιδιώξει εισαγωγήν του εις του περιοδικού Νίκος Σιαπκίδης, ο κριτικός λο-
Αντικαρκινικόν Νοσοκομείον προς θεραπείαν. γοτεχνίας Μάρκος Αυγέρης, ο Νικηφόρος Βρετ-
Επειδή μετ’ απροθυμίας ενήργει τας δηλωθείσας
Το περιεχόμενον
τάκος και φυσικά ο Γιάννης Ρίτσος. Τα κείμενα
ιατρικάς εξετάσεις και θεωρηθείσης υπόπτου του υπ’ αριθ. των τριών τελευταίων κρίθηκαν ως προπαγάνδα
της ενταύθα περαιτέρω παραμονής του κατόπιν 34 τεύχους ήτο υπέρ του κομμουνισμού, ενώ ο Σιαπκίδης κα-
προτάσεως της ΥΓΑ Αθηνών διετάχθη υπό της απ’ αρχής τηγορήθηκε λόγω της ευθύνης που είχε για τη
ΓΔΕΑ η σύλληψίς του και η εν συνεχεία επανα- δημοσίευσή τους.
μεταγωγή του εις Καρλόβασι Σάμου μερίμνη της μέχρι τέλους Ο Ρίτσος είχε γράψει δύο κείμενα. Το ένα αφο-
Δ.Χ.Μ. Αθηνών. 21313/83305/8-4-70 ΓΔΕΑ. προπαγανδιστικός ρούσε απόδοση στα ελληνικά του ποιήματος του
33. Η έγγαμος αδελφή του εν λόγω ΛΟΥΛΑ ύμνος υπέρ Αλ. Μπλοκ «Οι Δώδεκα». Το δεύτερο είχε τίτλο
ΡΙΤΣΟΥ-ΓΚΛΕΖΟΥ κάτοικος Αθηνών, οδός Κε- «Σμόλνυ» και σε υποσημείωση αναφερόταν:
φαλληνίας 27, υπέβαλε δύο επιστολάς, ήτοι
της Σοβιετικής
«Από το ανέκδοτο βιβλίο ‘‘Ψωμί και ποίηση’’», που
μίαν προς τον κ. Πρωθυπουργόν και ετέραν Ενώσεως... σημαίνει πως επρόκειτο για απόσπασμα του εν
προς τον κ. Αντ/δρον της Κυβερνήσεως, δι’ ων λόγω βιβλίου.

28 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Γιάννη Ρίτσου

Η είδηση της δίωξης έγινε γνωστή περί τα
τέλη Φεβρουαρίου του 1958 όταν ο αρμόδιος
ανακριτής κάλεσε σε απολογία τους κατηγο-
ρούμενους. Στη γνωστοποίηση του γεγονότος,
η αντίδραση του πνευματικού κόσμου αλλά και
του Τύπου -ανεξαρτήτως πολιτικής τοποθέτη-
σης- ήταν σφοδρότατη (βλέπε «Επιθεώρηση
Τέχνης», Μάρτιος 1958, τεύχος 39).
Το σκεπτικό αυτής της δίωξης μας το δίνει η
Υποδιεύθυνση Γενικής Ασφαλείας Αθηνών, από
την οποία ξεκίνησαν όλα, με έγγραφό της -την
31/3/1958- προς το υπουργείο Εσωτερικών. Το
έγγραφο αυτό έχει ως εξής:
«‘‘Περί των δημοσιογράφων α) ΡΙΤΣΟΥ Ιωάν-
νου του Ελευθερίου και της Ελευθερίας, γεν τω
1909 εις Μονεμβασάν Λακωνίας, κατοίκου Αθη-
νών, οδός Παπαναστασίου αριθ. 56, β) ΒΡΕΤΤΑ-
ΚΟΥ Νικηφόρου του Κων.νου και της Ευγενίας,
γεν. τω 1911 εις Λεβέτσοβαν Λακωνίας, κατοίκου
Πειραιώς, οδός Καραΐσκου αριθ. 106 και γ) ΠΑ-
ΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ Γεωργίου ή ΜΑΡΚΟΥ ΑΥΓΕΡΗ του
Νικολάου και της Αγαθής, γεν. τω 1883 εις Ιωάν-
νινα, κατοίκου Αθηνών, οδός Αλωπεκής αριθ. 11’’.
Λαμβάνομεν την τιμήν, εις εκτέλεσιν της υπ’
αριθ. 3888 Φ.69/27 από 28.3.58 διαταγής υμών,
περί των εν περιλήψει μνημονευομένων δημο-
σιογράφων να αναφέρομεν τα κάτωθι.
Υπό του ΣΑΠΚΙΔΟΥ Νικολάου του Χρήστου και
της Ελλης, γεν των 192 (σ.σ. δεν διακρίνεται το
τελευταίο ψηφίο) εις Αθήνα, κατοίκου ομοίως,
οδός Βλαβιανού αριθ. 1, εκδίδεται και κυκλοφο-
ρεί δυνάμει της υπ’ αριθ. 26.270/Γ από 30.10.54
αδείας της Προεδρίας της Κυβερνήσεως περι-
οδικό υπό τον τίτλο ‘‘ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΙΣ ΤΕΧΝΗΣ’’.
Εις το εν λόγω περιοδικόν μεταξύ άλλων δη-
μοσιογράφων, δημοσιογραφούν και οι εν περι-
λήψει δημοσιογράφοι.
Το περιεχόμενον του υπ’ αριθ. 34 τεύχους του
μηνός Οκτωβρίου 1957 του ως είρηται περιοδι-
κού ήτο απ’ αρχής μέχρι τέλους προπαγανδιστι-
κός ύμνος. Υπέρ της Σοβιετικής Ενώσεως και μενον εμπίπτη εις τας διάτάξεις του Ν. 509/47.
εμμέσως υπηνίσσετο, ποίος παράδεισος ανα- Ο κ. Εισαγγελεύς διέταξε την ενέργειαν τακτι-
μένει τον κόσμον και την Ελλάδα όταν εισέλθη κής ανακρίσεως, παραπέμψας την υπόθεσιν εις
εις την Σοσιαλιστικήν κοινωνίαν, ουδεμία δε λέ- τον κ. Ανακριτήν Α’ Τμήματος.
ξιν έγραφε διά την 28ην Οκτωβρίου 1940 διά να Εκ της ενεργηθείσης τακτικής ανακρίσεως
υμνήση και τους ήρωας, οίτινες έπεσαν διά την υπό του ως άνω κ. Ανακριτού προέκυψαν στοι-
νεωτέραν δόξαν της Ελλάδος αμυνόμενοι κατά χεία ενοχής κατά του εκδότου και των εν περι-
της απροκλήτου φασιστικής επιθέσεως. λήψει δημοσιογράφων, οίτινες εδημοσίευσαν
Κατόπιν τούτου υπεβλήθη διά της υπ’ αριθ. εις το εν λόγω τεύχος και απηγγέλθη εναντίον
111570 Φ.203138 από 23.10 αναφοράς μας, εν αντί- ...ουδεμία δε λέξιν τούτων κατηγορία διά παράβασιν του Ν. 509/47».
τυπον του ως άνω τεύχους, εις τον εν Αθήναις Οι κατηγορούμενοι απαλλάχτηκαν τελικά
κ. Εισαγγελέα Πλημ/κών, ίνα λάβη γνώσιν και
έγραφε διά την 28ην με βούλευμα που εκδόθηκε τον Ιούνιο του 1958
προβή εις την ποινικήν δίωξιν του υπευθύνου Οκτωβρίου 1940 (βλέπε «Επιθεώρηση Τέχνης», Ιούνιος 1958, τεύ-
εκδότου ΣΑΠΚΙΔΟΥ Νικολάου, εάν το περιεχό- χος 42).

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 29
Το αποτύπωμα του
Γιάννη Ρίτσου

Η έρευνα αποκάλυψε… ζωγραφισμένες πέτρες
ΣΤΑ ΙΛΑΡΟΤΡΑΓΙΚΑ των αστυνομικών γω οικίας και ερευνήσαντες εντός αυτών
διώξεων σε βάρος του Γιάννη Ρίτσου ανεύρομεν διάφορα αντικείμενα οικιακής
εντάσσεται και η παρακάτω ιστορία. χρήσεως, προσέτι δε μεγάλην ποσότητα
Οταν στις 30 Οκτωβρίου 1968 ο ποιητής, τεμαχίων λίθων εφ’ ων υπήρχον διάφοροι
απολυθείς από το Παρθένι της Λέρου, παραστάσεις ζωγραφικής. Κατά δήλω-
έφτασε στη Σάμο, κίνησε τις υποψίες των σιν του καθ’ ου η έρευνα τας επί των λίθων
διωκτικών οργάνων γιατί ορισμένες απο- παραστάσεις ζωγραφικής επεξειργάζετο
σκευές του είχαν δυσανάλογο του όγκου ούτος κατά το διάστημα διαμονής του εις
τους βάρος. Σκέφτηκαν επομένως -και στρατόπεδον Παρθενίου Λέρου, εξ ου με-
πάντα με συναίσθηση… ευθύνης για την τέφερεν ενταύθα. Ωσαύτως ανεύρομεν
προστασία του καθεστώτος- να πραγμα- διάφορα βιβλία και προσωπικήν αυτού
τοποιήσουν έρευνα στο σπίτι του με την αλληλογραφία φέρουσαν επί των επιστο-
ελπίδα, ενδεχομένως, να ανακαλύψουν λικών φακέλλων εμφανώς την σφραγί-
τον… θησαυρό της συνωμοσίας ή τουλά- δα της Φρουράς του Στρατοπέδου εις ο
χιστον να βεβαιωθούν ότι το σύστημα δεν εκρατείτο. Ουδέν έτερον αντικείμενον
διατρέχει κίνδυνο. σχέσιν έχον με τον σκοπόν της ερεύνης
Παραθέτουμε ολόκληρη την έκθεση ανευρέθη.
έρευνας που συνέταξαν, η οποία είναι δι- Νεότερη φωτογραφία που Εφ’ ω συνετάγη η παρούσα ήτις ανα-
ασκεδαστική και ταυτόχρονα τραγική. περιλαμβάνεται στον φάκελο γνωσθείσα επί παρουσία των ανωτέρω παριστα-
«ΕΚΘΕΣΙΣ ΚΑΤ’ ΟΙΚΟΝ ΕΡΕΥΝΗΣ ΕΝ ΚΑΙΡΩ ΗΜΕ- μένων και του καθ’ ου η έρευνα υπογράφεται
ΡΑΣ παρ’ απάντων».
Εν Καρλοβασίω Σάμου σήμερον, την 3ην,
ημέραν Κυριακήν και ώραν 10.10’ του μηνός Αντί επιλόγου
Νοεμβρίου του έτους 1968, ημείς ο Διοικητής Ο Ρίτσος παρακολουθείται από την Ασφά-
του, Αστυν. Τμήματος Καρλοβασίου Ανθ/στης λεια και μετά την πτώση της δικτατορίας μέχρι
ΒΡΥΣΑΝΑΚΗΣ Ιωάννης του Μιχ. επί παρουσία το 1981. Καταγράφονται όλες οι δραστηριότη-
και του Ειρηνοδίκου Καρλοβασίων Σάμου, Κων/ τές του, τα δημοσιεύματα των εφημερίδων που
νου. ΤΖΕΛΕΠΗ ως συμπράττοντος Δικαστικού ...αφιχθέντος αναφέρονται στο όνομά του, τα ταξίδια του. Η
λειτουργού (άρθρον 255 παρ. 2 Κ.Π.Δ). εκ του στρατοπέδου τελευταία καταγραφή φέρει ημερομηνία 30-9-
Εκθέτομεν τα εξής: 1981 και αφορά δημοσίευμα του «Ριζοσπάστη»
«Παρθενίου Λέρου» για τη συμμετοχή του στην προεκλογική κίνηση
Επειδή είχομεν σοβαράς υπονοίας ότι, του
αφιχθέντος εκ του στρατοπέδου «Παρθενίου Ιωάννου ΡΙΤΣΟΥ του ΚΚΕ.
Λέρου» Ιωάννου ΡΙΤΣΟΥ του Ελευθερίου, ένθα του Ελευθερίου, Απ’ όλα αυτά αξίζει να αναφέρουμε ένα έγ-
εκρατείτο, τινές των αποσκευών του έχον τοι- ένθα εκρατείτο, γραφο (καλοκαίρι 1977) του αστυνομικού τμή-
ούτον βάρος μηδόλως δικαιολογούμενον εκ του ματος στο Καρλόβασι Σάμου το οποίο δείχνει
όγκου των και ίσως εν αυτάς να περιείχοντο αντι-
τινές των τον τρόπο σκέψης και δράσης των αστυνομι-
κείμενα στοιχειοθετούντα παράβασιν Ποινικού αποσκευών του κών οργάνων της περιοχής στην οποία ζούσε
αδικήματος. Επειδή αι υπόνοιαι προήρχοντο από έχον τοιούτον αρκετό χρόνο ο ποιητής και η οικογένειά του. Το
πρόσωπον όπερ λόγω της ιδιαζούσης ιδεολο- βάρος μηδόλως έγγραφο έχει συνταχθεί χειρογράφως από τον
γικής τοποθετήσεις του (επικίνδυνος κομμου- διοικητή του τμήματος και έχει ως εξής: «Είναι εν
νιστής) μετέβημεν εις την ενταύθα oικίαν του, δικαιολογούμενον ενεργεία Κομμουνιστής Γ’ κατηγορίας. Εμυήθη
κατά παρέκλισιν των διατάξεων του άρθρου 255 εκ του όγκου των εις τον κομ/σμον από μικράς ηλικίας. Βαρύνεται
Κ.Π.Δ., ίνα ενεργήσωμεν έρευναν προς εξακρί- και ίσως εν αυτάς με πλούσιαν κομμουνιστικήν δράσιν κυρίως εις
βωσιν του περιεχομένου των αποσκευών. Ευρό- τον ιδεολογικόν τομέα. Λόγω της τεράστιας μορ-
να περιείχοντο φώσεώς του, του δυναμικού χαρακτήρος του,
ντες δε αυτόν εν τη οικία του και αναγγείλαντες
αυτώ τον σκοπόν της αυτόθι μεταβάσεως μας αντικείμενα της ρητορικής δεινότητος του ασκεί ή δύναται
και τούτου μη αντιτείναντος, ότε παρουσία του στοιχειοθετούντα να ασκήση εν δεδομένη στιγμή επί ευρύτερον
ανωτέρω Δικαστικού λειτουργού, προέβημεν, παράβασιν Ποινικού κύκλον ατόμων ή ομάδων ατόμων διά την βιαίαν
εις την ενέργειαν ερεύνης καθ’ όλας τας υποδεί- ανατροπήν του κρατούντος καθεστώτος. Ούτος
ξεις του άρθρου 256 Κ.Π.Δ. ως ακολούθως:
αδικήματος... αφικνείται ενταύθα τους θερινούς μήνας προς
Περιελθόντες άπαντα τα δωμάτια της εν λό- παραθερισμόν».

30 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
ΤΑΣΟΣ ΛΕΙΒΑ∆ΙΤΗΣ

Ενας όµηρος
που δεν
παραδόθηκε

Ο
Τάσος Λειβαδίτης γεννήθηκε στις (Ρίτσος, Αλεξάνδρου, Πατρίκιος, Κατράκης κ.ά.)
20 Απριλίου του 1922 και «έφυγε» αλλά και χιλιάδες απλοί αγωνιστές που γίνονται
στα 66 του χρόνια στις 30 Οκτωβρί- στα πονήματά του πρωταγωνιστές.
ου του 1988. Γόνος εύπορης οικογέ- Η βασανιστική ζωή του είναι αποτυπωμένη
νειας, που όμως πτώχευσε κατά τη στο έργο του. Η αμετανόητη υπερά-
διάρκεια του πολέμου, μεγάλωσε στο σπιση των ιδεών του συνυπάρχει στην
Μεταξουργείο. Οι πρώτες πνευματι- αξιοπρεπή πορεία του, παρά τις συνε-
κές ανησυχίες του προήλθαν από το χείς πιέσεις που δέχτηκε, ακόμη και
οικογενειακό του περιβάλλον, αφού μετά την προσωπική επιλογή του για
δύο από τα τέσσερα αδέλφια του ήταν απόσυρση από την ενεργή δράση.
καλλιτέχνες. Ο ίδιος προσανατολίστη- Οι περιπέτειες και οι διωγμοί ενός
κε κατ’ αρχήν σε νομικές σπουδές, το αγωνιστή δεν μπορούν φυσικά να ανα-
1940, που όμως δεν τις τελείωσε ποτέ δειχτούν από το περιεχόμενο του φα-
αφού αφιερώθηκε στους αγώνες της κέλου που διατηρούσαν εις βάρος του
Εθνικής Αντίστασης. Η ένταξή του οι αρχές Ασφαλείας. Υπάρχουν πλευ-
στην ΕΠΟΝ ήταν το εφαλτήριο της ρές που δεν μπορούν να περιγραφούν
πνευματικής στροφής του αλλά και από τα καθεστωτικά έγγραφα δίωξης.
των σκληρών επιπτώσεων που επρό- Δείγματα όμως των διώξεων και των
κειτο να σημαδέψουν τη ζωή του μετά πιέσεων που δεχόταν ζωντανεύουν μέ-
την κατοχή. σα από τα έγγραφα αυτά. Συγχρόνως,
Στα γράμματα παρουσιάσ τηκε αναδεικνύονται και οι σκληρές συν-
πρώτη φορά μέσα από το λογοτεχνι- θήκες που επέβαλλαν οι αρχές Ασφα-
κό περιοδικό «Ελεύθερα γράμματα», λείας στη διαβίωση των διωκόμενων
το 1946. Ενα χρόνο μετά, εκδίδει μαζί αγωνιστών, πάντα στο όνομα της «κα-
με άλλους συντρόφους του το περιο- ταπολέμησης του κομμουνισμού».
δικό «Θεμέλιο», που είχε σύντομο βίο Ο φάκελος του Τάσου Λειβαδίτη
εξαιτίας της έναρξης του εμφυλίου ανήκει στις χαρακτηριστικές εκείνες
πολέμου. Αυτή την περίοδο ξεκινούν περιπτώσεις που ο συνεχής εμπλου-
και τα προσωπικά μαρτύριά του: φυλα- τισμός του έχει να κάνει και με τη δε-
κίσεις, διωγμοί, εξορίες για τις πολιτικές ιδέες δομένη αντίληψη περί επικινδυνότητας ενός
του. Μέσα σ’ αυτό το περιβάλλον θα δομηθεί κομμουνιστή που είναι πνευματικός άνθρωπος,
και η ποιητική του φόρμα. Τον συντροφεύουν άρα επηρεάζει, αλλά και με την αδιαπραγμά-
σ’ αυτή την πορεία ιδεολογικοί ομοϊδεάτες του τευτη υπεράσπιση των ιδεών του.

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 31
«Διατελέσας Ελασίτης με αξιόλογο
ΤΟ ΠΡΏΤΟ ΈΓΓΡΑΦΟ που περιλαμβά- θα εκδοθούν. Για τη δράση λοιπόν του
νει ο φάκελος του Τάσου Λειβαδίτη είναι Λειβαδίτη αναφέρεται: «Κατά την κα-
σημείωμα του ΣΤ’ παραρτήματος της Γε- τοχήν ανέλαβεν υπεύθυνος της ΕΠΟΝ
νικής Ασφαλείας Αθηνών, με ημερομηνία περιφερείας Βοτανικού, ενήργει προπα-
30-10-1946, που αναφέρει: «Λαμβάνω την γάνδαν διαφώτισιν και εράνους. Κατά το
τιμήν να αναφέρω ότι ως εξηκριβώσα- κίνημα ανεμίχθη ενεργώς ως Βαθμούχος
μεν κατόπιν της υπ’ αριθ. 35183Φ11/Α115 του ΕΛΑΣ. Ηκολούθησεν τον ΕΛΑΣ μετά
υμετέρας διαταγής ο ΛΕΙΒΑΔΙΤΗΣ Ανα- την καταστολήν του κινήματος και επα-
στάσιος ή Παντελής του Λυσάνδρου και νείλθεν τον Αύγουστον του 1947 και δεν
της Βασιλικής φοιτητής κάτοικος οδού υπάρχουν στοιχεία κατά την χρονικήν
Λεωνίδου 74 εμφορείται υπό αριστερών αυτήν περίοδον που διέτριβεν και ποί-
φρονημάτων διατελέσας ελασίτης με αξι- ας αντεθνικάς υπηρεσίας προσέφερεν
όλογον δράσιν». Ετσι ανοίγει ο φάκελός υπέρ της ανταρσίας και του ΚΚΕ. Ούτως
του στην Ασφάλεια. Το πάρε δώσε όμως φενομενικός ησχιρίζεται ότι είναι φοι-
του ποιητή με τις τότε αρχές Ασφαλείας τητής και ουδέν επάγγελμα μετέρχεται
και το μετακατοχικό κράτος, όπως θα παρά αντικειμενικός του σκοπός είναι να
δούμε πιο κάτω, είχε ξεκινήσει πιο νωρίς. ενεργεί διαφώτισιν καθοδίγησιν στρα-
Ο Τάσος Λειβαδίτης είχε συλληφθεί κατά τολογίαν και πάσαν άλλην εντεθνικήν
τη διάρκεια της Δεκεμβριανής εξέγερσης ενέργειαν τίνουσα εις την επικράτησιν
και μάλιστα κρατήθηκε για ένα διάστημα, του ΚΚΕ. Τυγχάνει συνειδητός Κομ/στής
όπως προκύπτει από μεταγενέστερα έγ- αμετανόητος και ως τοιούτος επικίνδυ-
γραφα του φακέλου του, από την Ασφά- Το πρώτο έγγραφο του φακέλου νος εις την Δημόσιαν Ασφάλειαν».
λεια Αθηνών. Απελευθερώθηκε, μάλλον μέσα του: «...εμφορείται υπό
στον Φεβρουάριο του 1945, η Ασφάλεια χάνει τα
αριστερών φρονημάτων» Η πρώτη εξορία και το καθεστώς
ίχνη του για ένα διάστημα, μέχρι τον Αύγουστο των επαναλαμβανόμενων
του 1947, οπότε η παρακολούθησή του συνεχί- παρατάσεων
στηκε μέχρι τον Ιούνιο του 1948, όταν και συλ- Η παραπομπή του Τάσου Λειβαδίτη στην
λαμβάνεται πάλι και προσάγεται σε ανάκριση. Πρωτοβάθμια Επιτροπή Δημοσίας Ασφαλείας
Οπως προκύπτει, λοιπόν, από τα έγγραφα Αττικής στις 17-6-1948, όπως ήταν αναμενόμε-
που υπάρχουν στον φάκελό του «…την 12η του νο, κατέληξε στην «καρμπόν» απόφασή της υπ.
μηνός Ιουνίου του έτους 1948 ημέραν της εβδο- αρ. 145 να εκτοπιστεί για ένα χρόνο στη Λήμνο.
μάδος Σάββατον, και ώραν 4.45’ προσήχθη υπό Η απόφαση, που είναι κοινή και συνεχώς επα-
του Αρχιφ/κος Κ.163 Δημοπούλου Χαρ. ενώπιον ναλαμβανόμενη για χιλιάδες αγωνιστές της
εμού του αστυνόμου Β’ κ. Μυλωνά επί παρουσία Κατά την κατοχήν
εποχής, αναφέρει χαρακτηριστικά: «…Επειδή
και του υπαστυνόμου Α’ Τσάκωνα Κων/νου, προ- ανέλαβεν εκ των στοιχείων των κατ’ αυτών δικογραφιών
σληφθέντος ως Β’ ανακριτικού υπαλλήλου, ο υπεύθυνος της προκύπτει ότι άπαντες ούτοι συνειδητά όργανα
Λειβαδίτης Αναστάσιος Λυσσάνδρου και Βασι-
ΕΠΟΝ περιφερείας του ΚΚΕ εργάζονται παντοιοτρόπως υπέρ της
λικής ετών 28 επαγγέλματος φοιτητής Νομικής επικρατήσεως του Κομμουνισμού εν Ελλάδι
εξ Αθηνών κάτοικος ομοίως οδός Μυλλέρου Βοτανικού, ενήργει
στρατολογούν ομοϊδεάτας των ους αποστέλ-
18 καθόσον υπεβλήθη εναντίον του πρότασις προπαγάνδαν λουσιν εις τα βουνά προς ενίσχυσιν του ανταρτι-
εκτοπίσεως, κρινόμενος επικίνδυνος εις την διαφώτισιν και κού συμμοριακού αγώνος, ενεργούσι μυστικούς
Δημοσίαν τάξιν και Ασφάλειαν. Πεισθείς περί
της ταυτότητος του προσαχθέντος, διέταξα την
εράνους. Κατά εράνους, το προϊόν των οποίων διατίθεται διά
τους σκοπούς του ΚΚΕ, έρχονται εις επαφάς με-
κράτησίν του και την παραπομπήν του αρμο- το κίνημα ανεμίχθη τά των ενταύθα Πρακτόρων του ΚΚ, διανέμουσι
δίως». ενεργώς ως κρυφίως κομμουνιστικάς προκηρύξεις και διά-
Ο αστυνόμος-ανακριτής Μυλωνάς υπογρά- Βαθμούχος φορα άλλα έντυπα, διαδίδουσι ψευδείς ειδή-
φει και το πρώτο ατομικό δελτίο πληροφοριών σεις προς τρομοκράτησιν των εθνικοφρόνων
για τον Τάσο Λειβαδίτη, το οποίο θα χρησιμο- του ΕΛΑΣ
πολιτών, εκθειάζουσι τα εγκλήματα του Μάρκου
ποιείται πλέον ως «οδηγός» στα επόμενα που

32 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Τάσου Λειβαδίτη

τους να συνδέουν το έργο τους με τους
δράση» αγώνες του λαού και να διεκδικούν το
δικαίωμά τους στην ελεύθερη διακίνη-
ση των ιδεών τους ήταν έγκλημα για το
οποίο «…Κρίνει τούτους επικινδύνους
και των συμμοριτών ως πατριωτικά και εις την Δημοσίαν Τάξιν και Ασφάλειαν
γενικώς κινούνται συνωμοτικώς κατά και παρατείνει την εκτόπισίν των επί εν
της ασφαλείας και ακεραιότητος της εισέτι έτος, εκτοπίζουσα τους μεν άν-
χώρας. ΔΙΑ ΤΑΥΤΑ. Κρίνει τούτους επι- δρας εις ΑΓΙΟΝ ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΝ, τας δε
κινδύνους εις την δημοσίαν τάξιν και γυναίκας εις ΤΡΙΚΕΡΙ ΒΟΛΟΥ, προς δε
ασφάλειαν και εκτοπίζει τους μεν άν- χαρακτηρίζει τούτους ευπόρους και ικα-
δρας εις νήσον ΛΗΜΝΟΝ τας δε γυναί- νούς προς εργασίαν». Οι αποφάσεις των
κας εις νήσον ΧΙΟΝ επί εν έτος». ΕΔΑΝ, παρά τον κοινότοπο χαρακτήρα
Τα επόμενα τριάμισι χρόνια, όπως τους, εμπεριείχαν όλα εκείνα τα στοιχεία
είναι γνωστό, ο Τάσος Λειβαδίτης τα βί- που τις καθιστούσαν δαμόκλειο σπάθη
ωσε εξόριστος. Η αλληλογραφία, που για τον εξόριστο. Ακόμη και το ζήτημα
εμπεριέχεται στον φάκελό του, μεταξύ της διαβίωσής τους έπρεπε να είναι ένα
των διαφόρων υπηρεσιών Ασφαλείας επιπρόσθετο βάρος (για τις οικογένειές
είναι κοινότοπη και επαναλαμβάνεται τους και τους ελεύθερους συντρόφους
τρεις φορές, από μία φορά κάθε χρό- Το δελτίο του από τον φάκελο τους), αφού ήταν «εύποροι και ικανοί
νο που λήγει η ενός χρόνου εκτόπιση που είχε με όλες τις πληροφορίες
προς εργασίαν».
αποφασιστεί εις βάρος του. Το μόνο που αλλάζει Ολο αυτό το διάστημα, των τριάμισι χρόνων,
στις κοινότοπες αυτές ανταλλαγές πληροφοριών που ο Λειβαδίτης περιπλανήθηκε στους τόπους
και διαταγών είναι οι ημερομηνίες και οι τόποι εξορίας, δεν έπαψε να είναι παραγωγικός πνευ-
εξορίας. Οι διαπιστώσεις των αρχών Ασφαλεί- ματικά. Σύμμαχος σ’ αυτόν τον τομέα, που δεν
ας που προωθούνται προς την ΕΔΑΝ Αττικής μπόρεσαν να του τον διακόψουν, ήταν σίγουρα
αναφέρουν: «…Επειδή εισέτι εξακολουθούν εμ- η ανυποχώρητη στάση του αλλά και η παρου-
μένοντες εις τας αναρχικάς των ιδέας και επει- σία των συνεξορίστων συντρόφων του. Ανάμε-
δή θεωρούμεν υφισταμένους τους λόγους τους σα σ’ αυτούς ήταν και πολλοί άλλοι πνευματι-
προκαλέσαντας την εκτόπισίν των, παρακαλού- κοί άνθρωποι, η παρουσία των οποίων ήταν για
μεν όπως εισηγηθήτε εις την ιδίαν επιτροπήν την τον Τάσο Λειβαδίτη διέξοδος για τις ανησυχίες
επί εν (1) εισέτι έτος παράτασιν της εκτοπίσεώς του αλλά και αφορμή για να συνδεθούν μετα-
των». Αυτού του είδους η «Πρότασις παράτασης ξύ τους με αναλλοίωτες φιλίες για τα επόμενα
εκτοπίσεως» ήταν κοινή για χιλιάδες αγωνιστές χρόνια. Η καθημερινότητα φυσικά της εξορίας
της εποχής και αφορούσε, φυσικά, όλους εκεί- δεν ήταν ούτε απλή ούτε εύκολη. Εκτός από τις
νους που αρνούνταν να υποκύψουν στις δελε- απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης, τις φυσικές
αστικές προτάσεις απελευθέρωσής τους, με και πνευματικές πιέσεις που δέχονταν, οι εξόρι-
αντίτιμο τη δήλωση μετανοίας. στοι κουβαλούσαν μαζί τους και το βάρος όλων
Ο Τάσος Λειβαδίτης δεν ενέδωσε ούτε στιγμή αυτών που είχαν αφήσει πίσω. Γυναίκα, παιδιά,
σε αυτού του είδους τις προτάσεις εξευτελισμού ηλικιωμένοι γονείς, ήταν από τα ασήκωτα βάρη
της ανθρώπινης υπόστασης. Αντίθετα, όπως θα Ο Τάσος Λειβαδίτης που έπρεπε ο εξόριστος αγωνιστής να έχει στο
δούμε, και από τους τόπους εξορίας που άλλαξε δεν ενέδωσε μυαλό του, να μάχεται μ’ αυτά.
(Μούδρο Λήμνου, Μακρόνησο, Αη Στράτη), συ-
νέχισε να παράγει πνευματικά πονήματα (αρκε- ούτε στιγμή, Το μαρτύριο της οικογένειας
τά από τα οποία εμπεριέχονται στον φάκελό του) συνέχισε Ο Τάσος Λειβαδίτης δεν ήταν εξαίρεση στον
και να συνυπογράφει μαζί με άλλους συντρό- να παράγει κανόνα. Είχε ήδη παντρευτεί και αποκτήσει τη
φους του κείμενα διαμαρτυρίας. Αυτή η πνευμα- μοναδική του κόρη λίγο πριν από τη σύλληψή
τική παραγωγή, που από τα στοιχεία που έχουμε
πνευματικά
του. Η έλλειψη επικοινωνίας με το οικογενειακό
δημοσιοποιήθηκε σε πολλές περιπτώσεις από πονήματα και περιβάλλον, ο έλεγχος ακόμη και στην αλλη-
τον Τύπο και το ραδιόφωνο του ΚΚΕ, ήταν και ο να συνυπογράφει λογραφία ήταν για κάθε αγωνιστή βαριά υπό-
κύριος λόγος που οι αρχές Ασφαλείας επέμεναν κείμενα θεση. Αυτή η πλευρά του ανθρώπινου πόνου,
στην παράταση της εκτόπισής του. Οπως και που ο Λειβαδίτης αναζήτησε και αποτίμησε στην
για δεκάδες άλλους πνευματικούς ανθρώπους
διαμαρτυρίας πνευματική του παραγωγή τότε, δεν μπορεί να
της εποχής, για τις αρχές Ασφαλείας, η επιμονή περιγραφεί φυσικά από το περιεχόμενο των εγ-

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 33
Ιδιότυπη ομηρία
Η ΠΑΡΑΜΟΝΗ του Τάσου Λειβα- σημείο τριβής με τη διεθνή κοινή
δίτη στην εξορία θα λάβει τέλος γνώμη. Ο στόχος ήταν διττός. Από
στις αρχές του 1952. Δεν ήταν όμως τη μια να αμβλυνθούν οι διεθνείς
ούτε κάποιο προϊόν συμβιβασμού αντιδράσεις, που έτσι κι αλλιώς
ούτε, φυσικά, μια τελειωτική από- είχαν ενταθεί με το καθεστώς των
φαση των αρχών Ασφαλείας να εκτελέσεων και των στρατοπέδων
του αποδώσουν την ελευθερία του συγκέντρωσης, και από την άλλη
οριστικά. Ο Λειβαδίτης, όπως και να κρατούν τους αγωνιστές σε μια
πολλοί άλλοι εξόριστοι που δεν κατάσταση εκφοβισμού. Είναι πολύ
βαρύνονταν με κατηγορίες φυσι- χαρακτηριστικές οι αναφορές που
κών εγκλημάτων, πήρε 15νθήμερη γίνονται στα επανειλημμένα (σχε-
άδεια. Η άδεια αυτή παρατεινόταν δόν σε μηνιαία βάση) έγγραφα που
συνεχώς με αποφάσεις του υπουρ- περιέχει ο φάκελος του Λειβαδίτη.
31-12-1952. Η εξορία συνεχίζεται γείου Εσωτερικών, όπως όμως Ο χαρακτηρισμός «αμετανόητος
παρατεινόταν και οι αποφάσεις κομμουνιστής» τα συνοδεύει και η
γράφων που υπάρχουν στον φάκελό του. Υπάρ- της ΕΔΑΝ για εκτοπισμό. Η ιδιό- παραμονή του στην κατηγορία Γ’
χουν όμως και τέτοια που δείχνουν τις αξεπέρα- τυπη αυτή ομηρία δεν ήταν κάτι είναι δεδομένη. Ολες δε οι παρατά-
στες δυσκολίες που αντιμετώπιζε ο αγωνιστής το πρωτόγνωρο. Εφαρμόστηκε για σεις της άδειάς του συνοδεύονται
στο αυτονόητο δικαίωμα που θα έπρεπε να έχει πολλούς αγωνιστές και ειδικά για με την απαραίτητη συμπλήρωση:
για επαφή με τη γυναίκα και το παιδί του. Από τα ανθρώπους διακεκριμένους, που «…Αι αστυνομικαί Αρχαί εντέλλο-
βιογραφικά στοιχεία που έχουμε, γνωρίζουμε η παράταση της εξορίας τους συνι- νται, όπως παρακολουθήσωσι δι-
ότι τον ποιητή επισκέφθηκαν στη Μακρόνησο, στούσε για το καθεστώς της εποχής αγωγήν του, ενεργούσες άμα εν
τουλάχιστον μία φορά, η γυναίκα και η κόρη του.
Ξέρουμε μάλιστα ότι η μικρούλα τότε κόρη του
τρόμαξε με την όψη του πατέρα που αντίκρι- αγωνιστών) να αλλάξει τον σκοπό της επίσκεψής
σε. Δεν ήταν πάντα εύκολη η επικοινωνία και η της και να γίνει: «…ως αύτη ισχυρίζεται εις το να
δυνατότητα που δινόταν στο οικογενειακό πε- πείση τούτον και μετατρέψη τα κομμουνιστικά
ριβάλλον του εξόριστου να τον επισκεφτεί. Το του φρονήματα και επανέλθει εις την οικογένειάν
βλέπουμε δύο φορές σε έγγραφα που υπάρχουν του». Ακόμη όμως και αυτή η δεύτερη «βολική»
στον φάκελο. προσπάθεια, δεν στάθηκε ικανή για τη χορήγηση
Στις 20-9-1950 η συντρόφισσα στη ζωή του άδειας. Η απάντηση των αρχών Ασφαλείας είναι
Τάσου Λειβαδίτη, η γυναίκα του Μαρία, έχει κά- κοινή και για τις δύο περιπτώσεις: «…Η υπηρε-
νει αίτηση για να τον επισκεφθεί στον Αη Στρά- σία ημών δεν συνηγορεί διά την χορήγησιν της
τη. Το έγγραφο της Ασφάλειας που δίνει, προς αιτουμένης αδείας, καθ’ όσον δεν επείσθη περί
το υπουργείο Δημόσιας Τάξης, απάντηση στο του σκοπού της μεταβάσεώς της». Και πώς να
αίτημα για επίσκεψη της Μαρίας Λειβαδίτου πεισθεί, φυσικά, η Ασφάλεια Αθηνών για τους
αναφέρει: «…η αιτούσα ΛΕΙΒΑΔΙΤΟΥ Μαρία του σκοπούς της επίσκεψης που ήθελε να κάνει η
Αναστασίου, κάτοικος οδού Μυλλέρου αριθ. 18, Μαρία Λειβαδίτου, όταν ο ίδιος ο Τάσος Λειβαδί-
δεν απησχόλησε την υπηρεσίαν ημών από κομ- Αρνούνται στη σύζυγό του της από τον τόπο εξορίας του γράφει ποιήματα τα
μουνιστικής πλευράς. Το άτομον όπερ προτίθεται να τον επισκεφτεί
οποία δημοσιεύονται στον ελλαδικό και διεθνή
να επισκεφθή, εις Αγιον Ευστράτιον, είναι ο σύ- κομμουνιστικό Τύπο, όταν έργα του αλλά και η
ζυγός της ΛΕΙΒΑΔΙΤΗΣ Αναστάσιος επικίνδυνος περίπτωση της εξορίας του δημοσιοποιούνται
και αμετανόητος κομμουνιστής. Ο σκοπός της από το ραδιόφωνο Ελεύθερη Ελλάδα;
μεταβάσεώς της οφείλεται εις το να περιποιηθή
τον ασθενούντα ως αυτή ισχυρίζεται σύζυγόν «Φυσάει στα σταυροδρόμια του
της…». Η αίτηση της Μαρίας Λειβαδίτου υποβάλ- κόσμου»: η δεύτερη σύλληψη
λεται πάλι τον Απρίλιο του 1951 και η απάντηση
Η δεύτερη σύλληψη του Λειβαδίτη έγινε στις
της Ασφάλειας είναι στο ίδιο μοτίβο (δηλαδή, ότι
6 Δεκεμβρίου του 1954 και δεν ήταν αυτή τη φο-
η Μαρία δεν τους απασχόλησε από κομμουνιστι-
κής πλευράς), με μία διαφορά. Αυτή τη φορά η
Κατασχέθηκε ρά τυπική. Αφορούσε το έργο του, που έμπαινε
το βιβλίο του και πλέον στον στόχο του καθεστώτος. Οπως μας
σύζυγος του ποιητή θα αναγκαστεί (συνηθισμέ-
πληροφορεί σχετικό έγγραφο που συνόδευε την
νη πρακτική συμβουλή τότε των αρχών Ασφα- ο ίδιος συνελήφθη παραπομπή του Τάσου Λειβαδίτη από την ασφά-
λείας στο οικογενειακό περιβάλλον εξόριστων
λεια Αθηνών στον εισαγγελέα Πλημμελειοδικών

34 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Τάσου Λειβαδίτη

Το γαϊτανάκι των εγγράφων που οδήγησαν τον Λειβαδίτη, όπως και άλλους, σε μια ιδιότυπη ομηρία

περιπτώσει παρεκτροπής συνελήφθη άλλες δύο φορές. γίνανε επειδή το καθεστώς Αριστεράς στην Ελλάδα, με
του, τα νόμιμα, αναφέρωσιν Η πρώτη φορά ήταν στις 31- φοβόταν αντιδράσεις των τις κινήσεις που κάνανε τότε
εγκαίρως περί οριστικής ή ου 5-1954, στο πλαίσιο των εκτε- δυνάμεων του ΚΚΕ σε βάρος για δημιουργία φιλοτιτικού
διακοπής της ποινής του…..». νών συλλήψεων που είχε κά- του Τίτο εξαιτίας της δυτικό- κόμματος. Ο Λειβαδίτης απε-
Στη διάρκεια αυτής της κα- νει το καθεστώς με αφορμή φιλης στροφής του αλλά και λευθερώθηκε μία βδομάδα
τάστασης συστηματικής πα- την επίσκεψη του Τίτο στην της ανάμειξης των Γιουγκο- μετά, όταν η επίσκεψη του
ρακολούθησης ο Λειβαδίτης Ελλάδα. Ηταν συλλήψεις που σλάβων στις υποθέσεις της Τίτο είχε τελειώσει.

η σύλληψή του έγινε «…δυνάμει του συνημμέ- σαγγελέας στη δίκη που έγινε και πρότεινε την
νου υπ’ αριθ. 4082/20-7-1954 Βουλεύματος του απαλλαγή του Λειβαδίτη. Να τι έλεγε δημοσίευ-
Συμβουλίου Πλημ/κών Αθηνών, επί παραβάσει μα του «Βήματος», την επομένη της δίκης, που
Γ’ Ψηφίσματος…». Η παράβαση για την οποία πα- συμπεριλαμβάνεται στον φάκελο του Λειβαδίτη:
ραπέμφθηκε σε δίκη ο Τάσος Λειβαδίτης αφο- «…Μετά τας απολογίας των κατηγορουμένων
ρούσε την έκδοση του ποιητικού του έργου «Φυ- ηγόρευσεν ο Εισαγγελεύς κ. Λάσκαρης, ο οποίος
σάει στα σταυροδρόμια του κόσμου». Το βιβλίο, ετόνισεν ότι υπήρξεν ατυχής η έμπνευσις της
με βάση την απόφαση που είχε εκδοθεί, κατασχέσεως του βιβλίου, διότι το μόνον
κατασχέθηκε και οδήγησε τον δημιουργό αποτέλεσμα μιας τοιαύτης ενεργείας είναι
του σε δίκη στις 9 Φεβρουαρίου 1955. Η δίκη η μεγαλυτέρα κυκλοφορία των βιβλίων και
έγινε μαζί με την υπόθεση του μεταφραστή η ηρωποίησις των συγγραφέων. Ως παρά-
άλλου βιβλίου (Οικονομικά προβλήματα δειγμα ανέφερεν την περίπτωσιν των Ρο-
του σοσιαλισμού της ΕΣΣΔ) και έμελλε να ΐδη, Καζαντζάκη κ.ά.». Το δημοσίευμα κα-
αποδειχτεί μπούμερανγκ για τους εμπνευ- τέληγε ως εξής: «…το δικαστήριον εξέδωκε
στές της. Στο δίμηνο της κράτησης του Λει- την απόφασίν του διά της οποίας απήλλαξε
βαδίτη ξεσηκώθηκε τόσο στην Ελλάδα όσο τους κ.κ. Λειβαδίτην και Πάγκαλον και δι-
και στο εξωτερικό ένα κίνημα διαμαρτυρίας έταξε την απόδοσιν των κατασχεθέντων
που κάθε άλλο παρά βόλευε το καθεστώς. βιβλίων εις τους δικαιούχους». Επρόκειτο
Το βιβλίο του Λειβαδίτη μεταφράστηκε και για μία καταφανή νίκη του κινήματος συ-
εκδόθηκε στο εξωτερικό και προκάλεσε την μπαράστασης που είχε προηγηθεί και δεν
έκδοση εκατοντάδων κειμένων συμπαρά- θα ήταν υπερβολή να πούμε ότι συνετέλεσε
στασης, όχι μόνο από ομοϊδεάτες του ποι- τα μέγιστα στην από κει και πέρα σχετικά
ητή αλλά και από αστούς διανοούμενους. πιο ελεύθερη έκδοση βιβλίων στην Ελλάδα.
Το κίνημα ενάντια στην απαγόρευση του
βιβλίου και τη σύλληψη του Λειβαδίτη δεν Υπό διαρκή παρακολούθηση
άργησε να μετατραπεί σε κίνημα ενάντια σε Η απαλλαγή του Λειβαδίτη από το δικα-
ό,τι συνέβαινε σε βάρος χιλιάδων πολιτικών στήριο δεν σήμανε φυσικά και την παύση
κρατουμένων στην Ελλάδα. Αυτό ήταν που της παρακολούθησης της πνευματικής του
εμμέσως πλην σαφώς ομολόγησε και ο ει- παραγωγής από την Ασφάλεια. Η μόνιμη

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 35
Το αποτύπωμα του
Τάσου Λειβαδίτη

πλέον συνεργασία του με την εφη- πνευματικό του έργο αλλά και την
μερίδα «Αυγή» γίνεται προϊόν κα- έντονη, όπως φαίνεται, δραστη-
θημερινής παρακολούθησης και τα ριοποίησή του στους κόλπους της
δημοσιεύματά του καταχωρίζονται ΕΔΑ, του κινήματος ειρήνης, του
σωρηδόν στον φάκελό του. Κορύ- ελληνοσοβιετικού συνδέσμου. Η
φωση αυτής της παρακολούθησης παρακολούθηση της αλληλογρα-
αποτέλεσε η βράβευση του ποιητή φίας παραμένει αναλλοίωτη όπως
στο Διεθνές Φεστιβάλ Βαρσοβίας, και η κατάταξή του στη Γ’ κατηγο-
τον Αύγουστο του 1955. Το σχετικό ρία πολιτών. Η μεταβολή στην κα-
σημείωμα της υπηρεσίας Τύπου τάταξη από την κατηγορία Γ’ στη
που αντέγραφε δημοσιεύματα της Β’ γίνεται, χωρίς καμιά εξήγηση,
εκδοτικής δραστηριότητας των στις 3 Σεπτεμβρίου του 1963. Εκεί
Ελλήνων πολιτικών προσφύγων σταματάει και ο εμπλουτισμός
καταχωρίστηκε στον φάκελο ως του φακέλου του με έγγραφα πα-
εξής: «…Πέντε έλληνες καλλιτέ- ρακολούθησης, για τα επόμενα 4
χνες βραβεύτικαν στους διεθνείς χρόνια. Διότι υπήρξε και συνέχεια.
διαγωνισμούς για την ποίηση, τη
ζωγραφική και τη μουσική, που Αντί επιλόγου
έγιναν μέσα στα πλαίσια του Φε- Ο Τάσος Λειβαδίτης συνελή-
στιβάλ. Απ’ αυτούς οι ποιητές ΤΑ- φθη από όργανα της χούντας των
ΣΟΣ ΛΕΙΒΑΔΙΤΗΣ και ΑΛΕΞΗΣ ΠΑΡ- συνταγματαρχών στις 3 Νοεμβρί-
ΝΗΣ πήραν το πρώτο βραβείο για ου 1967. Αφέθηκε όμως ελεύθερος
Επικίνδυνος κομμουνιστής Βήτα κατηγορίας
την ποίηση, με χρυσό μετάλλειο, ο την ίδια μέρα με εντολή του τότε
πρώτος για το ποίημά του ΦΥΣΑΕΙ ΣΤΑ υπουργού Δημόσιας Τάξης Λαδά. Η
ΣΤΑΥΡΟΔΡΟΜΙΑ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ και ο αποστασιοποίησή του από την πολιτι-
δεύτερος για το τραγούδι του ΜΠΕΛΟ- κή και οι ενδεχόμενες ιδεολογικές με-
ΓΙΑΝΝΗ. Ο ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΕΒΑΣΤΙΚΟΓΛΟΥ ταβολές που είχαν συντελεστεί μέσα
πήρε δεύτερο βραβείο για το θεατρικό του, δεν εμπόδισαν τις αρχές Ασφαλεί-
έργο του Η ΜΑΡΟΥΣΙΩ Η ΒΑΓΓΕΛΕΝΑ. ας να τον θεωρούν ακόμα επικίνδυνο
Η ΖΙΖΗ ΜΑΚΡΗ βραβεύτικε επίσης για κομμουνιστή. Το καθεστώς δεν έπαψε
τις ξυλογραφίες ενός άλμπουμ, με θέ- να παρακολουθεί τον ίδιο και το οικογε-
ματα από τον αγώνα του λαού μας και νειακό του περιβάλλον.
ο νέος συνθέτης ΣΑΧΙΝΙΔΗΣ πήρε το Η πνευματική επαναδραστηριοποί-
βραβείο για τη φιλία, για μια σύνθεσή ησή του στη μεταπολίτευση εμπλού-
του αφιερωμένη στην ειρήνη». τισε τον φάκελό του με δημοσιεύματα
Αποτέλεσμα της διεθνούς ακτινο- που αφορούσαν το έργο του και τη σε-
βολίας του έργου του Τάσου Λειβαδίτη μνή, χωρίς τυμπανοκρουσίες, συμμε-
ήταν να συνεχιστεί το ιδιότυπο καθε- τοχή του στα κοινωνικά και πολιτικά
στώς ομηρίας που είχε επιβληθεί στον δρώμενα. Εντύπωση δημιουργεί ένα
ποιητή. Ο φάκελός του είναι φορτωμέ- από τα τελευταία ασφαλίτικα έγγραφα
νος με τις ετήσιες αναπαραγωγές της που υπάρχουν στον φάκελό του, χωρίς
«παρατάσεως εκτοπίσεως» μέχρι τον να μπορούμε να δώσουμε απάντηση
Ιούνιο του 1962. Σε όλο αυτό το διάστη- για την ακρίβεια και τη σημασία αυτής
μα η συστηματική παρακολούθησή του της πληροφορίας. Ενώ είναι γνωστό
δείχνει και τη συνεχιζόμενη πολιτική ότι ο Τάσος Λειβαδίτης κρατούσε επα-
και πνευματική του δράση ως «αμετα- Η παρακολούθηση γίνεται φές κυρίως με τον χώρο του ΚΚΕ εσ.,
νόητου κομμουνιστού», χαρακτηρισμού μόνιμου ακόμη και το 1978 αρθρογραφώντας συχνά στην «Αυγή», στις 18
στα έγγραφα που εναπόθετε η Ασφάλεια στον Αυγούστου του 1978 το παράρτημα Ασφαλείας
φάκελό του. Τον Ιούνιο του 1962, παύει να ζητά Ελληνικού που παρακολούθησε προφεστιβαλι-
την παράταση της εξορίας του, αλλά στο σχετικό κή εκδήλωση της ΚΝΕ Ελληνικού αναφέρει ότι
έγγραφο δεν παύει να τονίζει την ανάγκη «συνέ- στην εκδήλωση «…μεταφέρθηκαν άτομα με το
χισης της παρακολουθήσεώς του». Τα στιγμιότυ- υπ’ αριθ. 198575 Ι.Χ.Ε. αυτοκίνητο. Αυτό φέρεται
πα που αναφέρονται στα σχετικά έγγραφα πα- ότι ανήκει εις τον ΛΕΙΒΑΔΙΤΗ Αναστάσιο του Λυσ.
ρακολούθησής του δεν αφορούν πλέον μόνο το Κατοίκου Αθηνών οδός Αχαρνών αρ. 35».

36 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ

Βιάστηκαν
να τον
χαρακτηρίσουν
Ο
Νικηφόρος Βρεττάκος γεννήθηκε την φοιτητικής συγκέντρωσης τον Νοέμβριο του
1η Ιανουαρίου του 1912 (19 Δεκεμβρίου 1931 και ως προς τις πολιτικές πεποιθήσεις του
του 1911 με το Ιουλιανό ημερολόγιο) Βρεττάκου στην προπολεμική περίοδο. Τα γε-
στις Κροκεές (Λεβέτσοβα) Λακωνίας. γονότα της 11-11-1931 και τις συλλήψεις φοιτητών
Μέλος πολυμελούς οικογένειας, δεν κατάφερε επιβεβαιώνει δημοσίευμα του «Ριζοσπάστη»
να ολοκληρώσει τις σπουδές του, όπως ο ίδιος Συνελήφθη και στο φύλλο της επομένης. Σύμφωνα με το ρε-
επιθυμούσε, καθώς η ανάγκη της επιβίωσης του χαρακτηρίστηκε πορτάζ της εφημερίδας, η συγκέντρωση είχε
έθεσε άλλες προτεραιότητες. Εντούτοις κατά- λόγω υπερβολικού γίνει με αφορμή το Κυπριακό, που εκείνη την
φερε να υπηρετήσει τα γράμματα και τις τέχνες περίοδο ήταν σε έξαρση. Αν και η συγκέντρωση
και να αναδειχτεί σε έναν από τους κορυφαίους
ζήλου των των φοιτητών στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας εί-
σύγχρονους Ελληνες ποιητές με διεθνή ακτι- αστυνομικών χε επιτραπεί, η παρουσία της αστυνομίας υπήρ-
νοβολία. σε διαδήλωση ξε προκλητική και ξέσπασαν επεισόδια τα οποία
Η εποχή στην οποία ανδρώθηκε ως ποιητής για το Κυπριακό διήρκεσαν πάνω από μία ώρα. Οι φοιτητές υπο-
και ως άνθρωπος αλλά και οι δυσκολίες της ζω- χρεώθηκαν να προχωρήσουν σε κατάληψη του
ής τον έφεραν να συμμετέχει από πολύ νωρίς Πανεπιστημίου από το οποίο αποχώρησαν όταν
στα κοινωνικά δρώμενα, ενώ στο αρι- οι πρυτανικές αρχές ήρθαν σε συνεν-
στερό και κομμουνιστικό κίνημα φαί- νόηση με τις αστυνομικές αρχές ώστε
νεται πως εντάσσεται την περίοδο της η εκκένωση να γίνει ειρηνικά και χω-
κατοχής. Σύμφωνα με κάποια σπαράγ- ρίς να υπάρξουν συλλήψεις. Εντούτοις
ματα αρχείων της Ασφάλειας, πιθανόν, η αστυνομία παραβίασε τη συμφωνία
της περιόδου της μεταξικής δικτατορί- και συνέλαβε 30 φοιτητές όταν εκείνοι
ας φαίνεται πως αναπτύσσει δραστη- αποχώρησαν από τον χώρο του Πανε-
ριότητα από την περίοδο που ήταν πιστημίου.
φοιτητής. Σε ένα από αυτά τα έγγραφα Η εφημερίδα «Αθηναϊκά Νέα», που
διαβάζουμε: «Κομμουνιστής Βρεττά- κυκλοφόρησε το βράδυ της ίδιας ημέ-
κος Νικηφόρος του Κων/νου, γενν. 1912, ρας των γεγονότων, αναφέρει ανάμε-
εκ Γυθείου, φοιτητής, Μπακοπούλου σα στους συλληφθέντες και κάποιον
3. Συνελήφθη την 11-11-31 εις σκηνάς Βρετάκη. Πρόκειται για τον Νικηφόρο
Πανεπιστημίου και αφέθη ελεύθερος Βρεττάκο, του οποίου το όνομα άλλες
αυθημερόν». Σε ένα άλλο έγγραφο, που εφημερίδες στα φύλλα τής 12-11-1931
συντάχθηκε από την Ασφάλεια την πε- αναγράφουν σωστά (Βλέπε «Ελληνική»,
ρίοδο της χούντας (1970), αναφέρεται «Ακρόπολις» κ.ά.). Οπως αναφέρεται
ότι ο Βρεττάκος «ανεμίχθη εις τον κομ- στα ρεπορτάζ των εφημερίδων, τη συ-
μουνισμόν από της προπολεμικής περι- γκέντρωση για το Κυπριακό διοργάνωσε
όδου ήτοι την 11-11-31 συνελήφθη έξωθι ο «Εθνικός Παμφοιτητικός Σύλλογος», ο
του Πανεπιστημίου μετέχων τότε κομ/ οποίος από το όνομά του και μόνο ήταν
στικής συγκεντρώσεως, πλην αφέθη ξένος προς τους κομμουνιστές. Τον εν
βραδύτερον ελεύθερος». λόγω σύλλογο κατήγγειλε για την εθνι-
Σε αυτά τα έγγραφα -μάλλον από κιστική του δράση η ΟΚΝΕ λίγες ημέρες
υπερβολικό αντικομμουνιστικό ζήλο- αργότερα (16-11) σε εκδήλωση που διορ-
υπάρχει διαστρέβλωση της πραγματι- Ο «Ριζοσπάστης» στις 12-11-1931 αναφέρεται γάνωσε για το Κυπριακό (Βλέπε «Ριζο-
κότητας και ως προς τα γεγονότα της στη σύλληψη του Βρεττάκου σπάστης» 17-11-1931).

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 37
«Εμφορείται υπό κομμουνιστικών αρχών...
ΠΑΡΑ ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ ότι ήταν την έκκλησιν της Στοκχόλμης
εντοπισμένος από τις αρχές για υπέρ της Ειρήνης και κατά τας
τις κομμουνιστικές του ιδέες και πληροφορίας μας είναι μέλος
στη διάρκεια της κατοχής συμ- της Παμπειραϊκής Επιτροπής
μετείχε στο ΕΑΜ, η συστηματική οπαδών της Ειρήνης, η οποία εί-
καταγραφή της ζωής και της δρά- χε κυκλοφορήσει εις το παρελθόν
σης του Νικηφόρου Βρεττάκου πολυγραφημένας προκηρύξεις
αρχίζει προς το τέλος του εμφυλί- λαθραίως.
ου πολέμου και μετά από αυτόν, Ούτος από πολλού έχει τεθή
όταν πλέον οι κατασταλτικοί μη- υπό παρακολούθησιν, εξ ης δι-
χανισμοί του κράτους αναπτύσ- επιστώθη ότι εργάζεται εις την
σουν ένα τεράστιο και διαρκώς εφημερίδα “Δημοκρατικός Τύ-
εξελισσόμενο δίκτυο φακελοποί- πος”, εις την οποίαν δημοσιεύει
ησης των πολιτών για τα πολιτικά ποιήματα. Τελευταίως εργάζε-
και κοινωνικά τους φρονήματα. ται και εις την εφημερίδα “Προ-
Είχε προηγηθεί, βεβαίως, το 1948 οδευτική Αλλαγή” εις την οποία
η απόλυσή του -λόγω φρονημά- ανέλαβε και άλλας στήλας ήτοι
των- από το υπουργείο Εργασίας βιβλιοκριτικήν και λογοτεχνικήν,
στο οποίο εργαζόταν. επί πλέον δε εμφανίζεται και ως
Από μία αναφορά αστυνομι- δημοσιογράφος. Εις το εξωτερι-
κού οργάνου, με ημερομηνία 27- κόν δεν έχει μεταβή και εις περι-
4-1949, προκύπτει ότι η Ασφάλεια οδικόν υπό τίτλον ΑΡΕΝΑ δεν έχει
προσπαθεί να εντοπίσει τον Βρετ- δημοσιεύσει ποιήματα ή κριτική
τάκο ξεκινώντας από το κυριότερο Γλέζου και άλλων αγωνιστών και θα κα- του. Εκ της συνεργασίας μας με-
και βασικότερο, τον εντοπισμό της διεύ- ταγγείλει δημόσια το καθεστώς της Μα- τά του Κ.Α. Πειραιώς δεν ηδυνήθημεν να
θυνσης κατοικίας του. Σε μια άλλη ανα- κρονήσου με συνέντευξή του που δημο- διαπιστώσωμεν αν πράγματι υπάρχη και
φορά του Ε’ Παραρτήματος Ασφαλείας σιεύτηκε στις 19-6-1950 στην εφημερίδα αποστέλεται ενταύθα περιοδικόν υπό τον
προς την Υποδιεύθυνση Γενικής Ασφα- του Ιωάννη Σοφιανόπουλου «Δημοκρα- ανωτέρω τίτλον. Ο αναφερόμενος κατά
λείας Αθηνών, με ημερομηνία 27-3-1950, τικός Τύπος». Ετσι, στα τέλη Αυγούστου τας συζητήσεις του παρουσιάζεται ως
σημειώνεται: «Ο Βρεττάκος Νικηφόρος του 1951, η υπηρεσία πληροφοριών της ακολουθών τας ιδέας των περσοναλι-
του Κων/ντίνου και της Ευγενείας, κλάσ. Υποδιεύθυνσης Γενικής Ασφαλείας κα- στών της Γαλλίας και αντιπολιτεύεται την
1932, εκ Πετρίνας Λακωνίας, είναι άγνω- ταφέρνει να συντάξει έναν βασικό κορ- έξω της Ελλάδος ευρισκομένην κομμου-
στος επί της οδού Κομνηνών αρ. 2. Ούτος μό πληροφοριών για τον Ν. Βρεττάκο τις νιστικήν ηγεσίαν ήτοι τον Ζαχαριάδην και
διέμενεν από το 1941-1946 εις την οδόν οποίες και διαβιβάζει με έγγραφό της τους περί αυτόν κομμουνιστάς ηγέτας. Ο
Κομνηνών 23 και εις την οικίαν του κομ- στο υπουργείο Εσωτερικών (Γενική Δι- ίδιος ισχυρίζεται ότι κατηγορήθη πλει-
μουνιστού Παυλίδη. Ούτος εμφορείται εύθυνση Αστυνομίας Πόλεων). Μεταξύ στάκις υπό του ραδιοφωνικού σταθμού
υπό κομμουνιστικών αρχών, ανεγίγνω- άλλων, σ’ αυτό το έγγραφο αναφέρεται: των Κ/Σ, αλλά τούτο δεν προκύπτει εκ
σκεν αριστερόν τύπον, συνανεστρέφετο «… ο εν περιλήψει αναγραφόμενος φέρε- του παρ’ ημίν φακέλλου του. Η παρακο-
με κομμουνιστάς και επροπαγάνδιζεν ται χαρακτηρισμένος ως κομμουνιστής λούθησίς του συνεχίζεται…».
υπέρ των αναρχικών. Συγκεκριμένα υπό της υπηρεσίας ημών, διότι κατά την Στα προαναφερόμενα χρειάζονται δύο
στοιχεία δράσεώς του δεν κατέχομεν. Αι εποχήν της εχθρικής κατοχής εξέδιδε και διευκρινίσεις. Η Ασφάλεια δεν αναφέρε-
πληροφορίαι τον φέρουν ως επικίνδυνον εκυκλοφόρει κομμουνιστικά τραγούδια ται τυχαία στο περιοδικό «Αρένα» κι ούτε
κομμουνιστήν». (σ.σ.: προφανώς εννοεί ποιήματα) και τυχαία δηλώνει ότι ο ποιητής δεν έχει με-
Πολύ γρήγορα η Ασφάλεια θα μάθει επροπαγάνδιζε υπέρ του ΚΚΕ. Ο ίδιος ταβεί στο εξωτερικό. Τον Ιούνιο του 1951
για τον ποιητή, καθώς εκείνος δραστη- απέσχε των βουλευτικών εκλογών της -όπως προκύπτει από σειρά εγγράφων-
ριοποιείται ενεργά για την ειρήνη και τα 31-3-1946 λόγω των κομμουνιστικών του οι Αρχές κινητοποιήθηκαν για να διαπι-
δικαιώματα των πολιτών. Τον Σεπτέμβριο φρονημάτων, και ο ίδιος έχει απολυθή στώσουν δύο πληροφορίες. Η μία έλεγε
του 1950 θα δημοσιοποιηθεί η «Εκκλη- λόγω των ιδίων φρονημάτων του εκ του ότι ο Βρεττάκος ταξίδεψε στις Ηνωμένες
ση της Στοκχόλμης» για την Ειρήνη, την Υπουργείου Εργασίας εις το οποίο ήτο δι- Πολιτείες και η άλλη ότι κάποιο περιοδικό
οποία και θα υπογράψει μαζί με άλλους ωρισμένος ως υπάλληλος εις το τμήμα με το όνομα «Αρένα», που εκδιδόταν στο
διανοούμενους. Θα υπογράψει επίσης εργασίας. Λονδίνο και ήταν κομμουνιστικού περιε-
εκκλήσεις για τη σωτηρία του Μανώλη Ούτος έχει υπογράψει μετ’ άλλων και χομένου, δημοσίευσε ποιήματά του.

38 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Νικηφόρου Βρεττάκου

Είναι επικίνδυνος»

Επίσης δεν είναι εκτός πραγματικό-
τητας οι πληροφορίες που επικαλείται η «Εξεδήλωνε παντοιοτρόπως τα
Ασφάλεια για τη σχέση του ποιητή με το κομμουνιστικά του φρονήματα»
ΚΚΕ. Εχει γραφτεί κι έχει επιβεβαιωθεί
από τον γιο του, Κώστα, ότι ο Νικηφό- Η Ασφάλεια συμπλήρωνε συνεχώς τον φά-
ρος Βρεττάκος, το 1949, διαγράφτηκε κελο του Ν. Βρεττάκου με ό,τι νέο στοιχείο προέ-
από το ΚΚΕ και απομακρύνθηκε από το κυπτε γύρω από τη δράση του και κατά καιρούς
περιοδικό «Ελεύθερα Γράμματα», στο -για λόγους υπηρεσιακούς ή άλλους- συνέτασσε
οποίο είχε διατελέσει αρχισυντάκτης, εκ νέου το βιογραφικό του. Θα παραθέσουμε από
διευθυντής και εκδότης, εξαιτίας της μία τέτοια βιογραφική έκθεση, που συντάχθηκε
έκδοσης του βιβλίου του «Δυο άνθρω- το 1970, το τμήμα εκείνο που συμπληρώνει όσα
ποι μιλούν για την ειρήνη του κόσμου». έχουν αναφερθεί ώς τώρα. Διαβάζουμε: «Εις τας
Δεν γνωρίζουμε περισσότερα στοιχεία δημοτικάς εκλογάς της 21-11-54, εξετέθη υποψή-
και λεπτομέρειες γύρω από αυτό το ζή- φιος Δημοτικός Σύμβουλος Πειραιώς με τον υπό
τημα. Φαίνεται, όμως, ότι η κρίση των της ΕΔΑ υποστηριχθέντα συνδυασμόν, εκλεγείς
σχέσεων του ποιητή με το ΚΚΕ τον είχε Σύμβουλος, υποστηριχθείς υπό των κομ/στών. Υπό
οδηγήσει να μιλήσει γι’ αυτό το ζήτημα την ιδιότητα του Δημοτικού Συμβούλου εξεδηλού-
με ανθρώπους του ευρύτερου περιβάλ- το πάντοτε και υπέγραφε τα ψηφίσματα και τας
λοντός του και κάποια από όσα είχε εκμυ- διαμαρτυρίας της κομ/στικής πλειοψηφίας του
στηρευτεί -επακριβώς ή παραλλαγμένα, Δημοτικού Συμβουλίου και ετάσσετο πάντα προς
δεν γνωρίζουμε- έφτασαν στα αυτιά των τας απόψεις των κομ/στών. Επίσης παρευρέθη εις
αστυνομικών οργάνων. Εντούτοις, πρέ- την υπό του Δήμου Πειραιώς δεξίωσιν του Δημάρ-
πει να υπογραμμιστεί ότι ο Νικηφόρος χου ΡΟΣΤΟΒ την 25-9-56 και ΜΟΣΧΑΣ την 20-4-57.
Βρεττάκος ουδέποτε έδωσε το δικαίωμα Ωσαύτως εξελέγη μέλος της Διοικούσης Επι-
στους διώκτες του κομμουνιστικού και τροπής της “αριστεράς” παρατάξεως Πειραιώς
αριστερού κινήματος να χρησιμοποιή- παραμείνας εις την θέσιν αύτην μέχρι του έτους
σουν προς όφελός τους τα όποια προ- 1958. Τέλος ούτος ετύγχανεν μέλος του Ελλη-
βλήματα είχε με το κόμμα του εκείνη την νοσοβιετικού Συνδέσμου Πειραιώς και εφέρε-
περίοδο ή και αργότερα. το ως καθοδηγητής του Φοιτητικού Συλλόγου
Πειραιώς.

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 39
Κατά το έτος 1962 εγκαταστάθη ενταύθα και
μέχρι του Οκτωβρίου 1967 ότε φέρεται αναχω-
ρήσας εις το εξωτερικόν εξηκολούθησε εκδη-
λούμενος υπέρ του κομ/σμού, διά πλείστων δε
δημοσιευμάτων του εις την εφημερίδα “ΑΥΓΗ”
εξεδήλωνε παντοιοτρόπως τα κομ/στικά του
φρονήματα. Επίσης εκ των κατασχεθέντων αρ-
χείων της ΕΔΑ προκύπτει ότι ούτος ήτο μέλος
του Εθνικού Συμβουλίου αυτής και μέλος της
Δημ. Νεολ. ΛΑΜΠΡΑΚΗ.
Ηδη κατά πληροφορίας ημών η μόνιμος
κατοικία του είναι η Ελβετία. KINDETDOTF
PESTALOZZI 9043 TROGEN τηλ. 0041-71-
941431, πλην από τινός χρόνου λόγω ασθενείας
ευρίσκεται εις Γαλλίαν εις την οικίαν της θυγα-
τρός του και εις την κάτωθι δ/νσιν. 7 PUEDE LA
COBBEGIAFE PARIS 5ον (σ.σ.: σε ένα άλλο έγγρα-
φο η διεύθυνση αυτή γράφεται ως εξής: 7 Rue de
la Collegiale paris 5ον).
Περί της εκεί επιδειχθεισομένης διαγωγής
του, πλην του περιεχομένου του διαβιβασθέντος 1972 συντάχθηκε γι’ αυτόν «Ατομικό Δελτίο» (για
ημίν διά της ύπερθεν σχετικής υμετέρας ουδέν χρήση των υπηρεσιών Ασφαλείας) στο οποίο
έτερον ηδυνήθημεν να εξακριβώσωμεν ουδέ και αναγράφονται πληροφορίες για τη δράση του,
συνθήκας υφ’ ας ανεχώρησε εις το εξωτερικόν». ότι δεν έχει υποβάλει δήλωση μετανοίας και ότι
Παρά το γεγονός ότι εκείνος στο διάστημα «εν τη αλλοδαπεί κατά πληροφορίας δρα αντε-
της δικτατορίας έζησε στο εξωτερικό, η Ασφά- θνικώς».
λεια συγκέντρωνε συνεχώς στοιχεία για τον Νι- Ο Νικηφόρος Βρεττάκος επέστρεψε στην
κηφόρο Βρεττάκο και προσπαθούσε όσο περ- Ελλάδα στις 16-8-1974. Οι αρχές Ασφαλείας
νούσε από το χέρι της να του δυσκολέψει τη ζωή. κινητοποιούνται κάπως καθυστερημένα. Σχε-
Ετσι, για παράδειγμα, το καλοκαίρι του 1970 οι δόν ένα χρόνο αργότερα -στις 9 Ιουνίου 1975-
Αρχές αρνήθηκαν να του ανανεώσουν το διαβα- η Υποδιεύθυνση Γενικής Ασφαλείας Αθηνών
τήριο «κρινομένης εθνικώς ασυμφόρου της πε- ενημερώνει το Ι’ Παράρτημα Ασφαλείας ότι ο
ραιτέρω παραμονής τούτου εις αλλοδαπήν». Η ποιητής επέστρεψε στην ημερομηνία που προ-
ίδια ακριβώς εντολή ανανεώθηκε και το 1971. Το αναφέραμε και διαμένει στην οδό Φιλολάου 111.

40 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Νικηφόρου Βρεττάκου

Και προσθέτει: «Τούτων ένεκεν παρακαλούμεν
όπως εξακριβώσητε εάν ούτος επανεγκατεστά-
θη εις την εν περιλήψει δ/νσιν και αναφέρητε
ημίν σχετικώς, ίνα διατάξωμεν περαιτέρω». Το
Ι’ Παράρτημα επιβεβαίωσε λίγες ημέρες αργό-
τερα τις παραπάνω πληροφορίες και ότι ενέ-
ταξε τον Βρεττάκο στα βιβλία κομμουνιστών
της περιοχής. Από εκεί και ύστερα ο ποιητής
Κωμικοτραγικά
παρακολουθείται συστηματικά, κρατιούνται
αποκόμματα από τα άρθρα του που δημοσιεύ-
παραλειπόμενα
ονται σε εφημερίδες και παρακολουθούνται οι
κινήσεις του. Η τελευταία καταγραφή γι’ αυτόν ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ φαίνεται πως προκαλούσε μια αναστάτωση
φέρει ημερομηνία 13-10-1981 και αφορά την πα- στην Ασφάλεια ακόμα κι αν το πρόσωπο που το έφερε δεν είχε καμία
ρουσία του ποιητή σε πολιτιστική εκδήλωση σχέση ούτε με τον ποιητή ούτε με τις πολιτικές του αντιλήψεις. Από τα
που έγινε στα Σκόπια στα τέλη Αυγούστου του έγγραφα που έχουμε στη διάθεσή μας προκύπτει το συμπέρασμα πως
ίδιου έτους. όποιος Βρεττάκος είχε κάποιο μπλέξιμο με τις αρχές Ασφαλείας, τότε
αυτές υποχρεώνονταν να αναζητήσουν πιθανή σύνδεση με τον Νικη-
Υπό παρακολούθηση και τα μέλη φόρο Βρεττάκο. Ενδεχομένως αυτό να γινόταν και για τον οποιοδήποτε
της οικογένεια Βρεττάκου είχε συνωνυμία με επώνυμο κομμουνιστή.
Για τις Αρχές δεν ήταν αρκετό ότι παρακο- Σε ένα έγγραφο της Ασφάλειας Πειραιώς προς τις αντίστοιχες Αρχές
λουθούσαν και κατέγραφαν τη δράση του Νι- της Αθήνας, με ημερομηνία 15-4-1952 διαβάζουμε: «Εχομεν την τιμήν εις
κηφόρου Βρεττάκου. Διπλά σ’ αυτόν και μαζί μ’ απάντησιν του υπ. αριθ. Φ24127 από 18-3-52 υμετέρου εγγράφου να γνω-
αυτόν κατέγραφαν και τα μέλη της οικογένειάς ρίζωμεν ότι ο ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ Νικόλαος του Στυλιανού και της Σταυρούλας,
του. Ετσι, στην αναφορά που συνέταξαν για εφαρμοστής, ετών 27 εκ Πειραιώς, κάτοικος ομοίως, οδός Ραιδεστού
κείνον στις 31 Αυγούστου 1951 συμπεριέλαβαν 49, τυγχάνει φιλήσυχος και νομοταγής και ουδέποτε απησχόλησε την
και τις εξής πληροφορίες για τη σύζυγό του. «Η υπηρεσίαν μας αντεθνικώς. Ο ειρημένος ουδεμίαν σχέσιν έχει με τον
σύζυγος του ΒΡΕΤΤΑΚΟΥ Καλλιόπη ή Πίτσα, το εν τω υμετέρω εγγράφω μνημονευόμενον ΒΡΕΤΤΑΚΟΝ Ν. όστις την
γένος Αποστολίδου, ετών 39, υπάλληλος του 26-6-45 υπέγραψεν την προς τον Αντιβασιλέα, την κυβέρνησιν και τους
ΟΛΠ, είναι επίσης χαρακτηρισμένη ως κομμου- αρχηγούς των κομμάτων διαμαρτυρίαν των διανοουμένων περί δήθεν
νίστρια υπό της υπηρεσίας ημών και τελευταί- διωγμού των κρατικών αρχών του πνεύματος και των Δημοκρατικών
ως υπέβαλε αίτησιν προς αποκατάστασίν της. ελευθεριών του Ελληνικού Λαού».
Αύτη κατά τας πληροφορίας μας έδρασε και Το 1954, σε ένα άλλο έγγραφο της Ασφάλειας Πειραιά προς την Ασφά-
εις Αθήνας και έχει αδελφόν κατάδικον διά την λεια Αθηνών διευκρινίζεται ότι ο «ποιητής διανοούμενος ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ Νι-
κομμουνιστικήν του δράσιν. Η υπόθεσής της κηφόρος [είναι] άσχετος με τον ΒΡΕΤΤΑΚΟΝ Νικόλαον του Παναγιώτου
εξετάζεται». και της Σταυρούλας γεν. τω 1904 πλασιέ… όστις συλληφθείς…».
Σε ένα μεταγενέστερο έγγραφο της Ασφά- Εύκολα φαντάζεται κανείς τον αστυνομικό να απευθύνεται στον πο-
λειας με ημερομηνία 10 Απριλίου 1957 επίσης λίτη που δεν ξέρει σε τι έχει μπλέξει και να του λέει: «Ηταν ανάγκη, βρε
σημειώνεται: «Η σύζυγος του ανωτέρω ΒΡΕΤ- παιδί μου, να σε λένε και σένα Βρεττάκο…».-
ΤΑΚΟΥ Καλλιόπη, το γένος Αποστολίδου, είναι

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 41
Το αποτύπωμα του
Νικηφόρου Βρεττάκου

φανατική κομ/στρια και κάτοχος πτυχίου Φιλο- Ασφάλειας, η Ευγενία Βρεττάκου επισκέφθηκε
λογίας, απελύθη δε προ ετών της θέσεώς της τα γραφεία του Ελληνοσοβιετικού Συνδέσμου.
λόγω των φρονημάτων της. Η εν λόγω είχε δι- Το γεγονός αυτό κινητοποίησε τις Αρχές που ενη-
ορισθή εις Ο. Λ. Πει- μέρωσαν σχετικώς
ραιώς, πλην όμως την Ασφάλεια Πει-
και εκ της θέσεως ραιά. Στις 10 Απρι-
ταύτης απελήθη διά λίου του 1957 η Υπο-
τον αυτόν ως άνω διεύθυνση Γενικής
σκοπόν. Αύτη είχεν Ασφάλειας Πειραιά,
υποβάλει αίτησιν σε δικό της έγγραφο,
αποχαρακτηρισμού γράφει για την κόρη
πλην όμως εν τη δη- του Βρεττάκου: «Επ’
λώσει της ανέφερεν αυτής εξασκεί μεγά-
ότι δεν κρίνει εαυτόν λην επίδρασιν ο πα-
της αρμόδιον διά να τήρ της Βρεττάκος
καταδικάση το κομ/ Νικηφόρος σημαί-
στικόν κόμμα. Ακο- νον κομ/κόν στέλε-
λουθεί τον σύζυγόν χος με πλουσιωτά-
της εις όλας τας κομ/ την δράσιν υπέρ του
κάς του εκδηλώσεις, ΚΚΕ και με μεγάλην
υποσ τηρίζει τους κομ/κήν μόρφωσιν».
κομ/στάς υποψηφί- Στο ίδιο έγγραφο
ους. Παρευρίσκεται για τον γιο του Βρετ-
εις όλας τας κομ/στι- τάκου αναφέρεται:
κάς συγκεντρώσεις «Ο υιός των ανωτέ-
και εμμένει μετά ρω ΒΡΕΤΤΑΚΟΣ Κων/
φανατισμού εις την νος εμφορείται υπό
κομ/κήν ιδεολογί- κομ/κών φρονημά-
αν». των, πλην όμως δεν
Για την κόρη του έχει ουδέν εις βάρος
Βρεττάκου, Ευγενία, του τόσο εις Υποδ.
από τα έγγραφα που Γεν. Ασφαλείας Πει-
έχουμε στη διάθε- ραιώς όσον και εις
σή μας, η Ασφάλεια το οικείον Παρ/μα
φαίνεται για κάποιο Ασφαλείας».
λόγο να αναζητεί Τον Κωνσταντί-
πληροφορίες στις νο Βρεττάκο θα τον
αρχές Οκτωβρίου ξανασυναντήσουμε
του 1954. στα έγγραφα της
Στις 27 Οκτωβρί- Ασφάλειας τον Σε-
ου του ίδιου έτους πτέμβριο του 1965,
η Υποδιε ύθυνσ η όταν είναι να εξετα-
Ασφαλείας με έγ- στεί αίτησή του για
γραφό της προς την να του δοθεί άδεια
Ασφάλεια Πειραιά να ταξιδέ ψει σε
αναφέρει: «Η ανωτέ- Βουλγαρία, Ρουμα-
ρω κατά το χρονικό νία, Ουγγαρία και
διάστημα της ενταύ- Σοβιετική Ενωση
θα διαμονής της, για τουριστικούς λό-
λόγω του νεαρού 1951. Αναφορά της Ασφάλειας γους. Η Ασφάλεια,
της ηλικίας δεν μας απησχόλησε και ουδεμία για τη δράση του Βρεττάκου παρά το γεγονός ότι δεν έχει κάποιο στοιχείο
δυσμενής πληροφορία περιήλθεν ημίν». Το 1957, εναντίον του -καταγράφει μόνο ότι συμμετείχε
όμως, και συγκεκριμένα την 1η Φεβρουαρίου και στην κηδεία του Σαράφη το 1957- δεν συνηγορεί
ώρα 18.45, όπως αναφέρεται στα έγγραφα της να του χορηγηθεί αυτή η άδεια.

42 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
ΜΑΝΟΛΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ

Ο Αναγνωστάκης στη φυλακή µε άλλους επονίτες

Ο ποιητής δεν υπέγραψε ποτέ
Ο
Μανόλης Αναγνωστάκης δεν θέλει ναφερόμενα ο Αναγνωστάκης μάς δίνει ένα βα-
συστάσεις. Σπουδαίος ποιητής και δο- σικό ερμηνευτικό εργαλείο για να κατανοήσουμε
κιμιογράφος, γιατρός στο επάγγελμα, βαθύτερα το ποιητικό του έργο -τουλάχιστον σε
δεν άφησε πίσω του μεγάλο, σε όγκο, μια συγκεκριμένη εποχή. Κι αυτό το εργαλείο
ποιητικό έργο. Ο,τι άφησε όμως είναι σημαντικό δεν είναι άλλο από τον ανθρώπινο πόνο -ενδεχο-
και πολύτιμο ανεξαρτήτως αν συμφωνεί ή αν μένως τον πόνο γενικά αλλά στη συγκεκριμένη
διαφωνεί κανείς μαζί του -ιδιαίτερα στις κριτικές περίπτωση τον πόνο του ποιητή. Ενα δεύτερο
του τοποθετήσεις- ή αν βρίσκει αδύνατες πλευ- στοιχείο στην κατανόηση του Αναγνωστάκη είναι
ρές στο ποιητικό του έργο. Θεωρείται ένας από αυτό που επισημαίνει ο Αλέξανδρος Αργυρίου
τους βασικούς εκπροσώπους της «Ποίησης της όταν γράφει: «Με το έργο του Αναγνωστάκη εί-
ήττας». Ο ίδιος έκανε μια διαφορετική θεώρη- ναι σα να βαδίζει κανείς στα ορισμένα ιστορικά
ση του θέματος. «Δεν είναι ποίηση της ήττας. χρόνια που του (μας) έλαχαν» (Αλέξανδρος Αρ-
Είναι μια αγωνία για την εποχή, ένα άγχος για γυρίου: «Μανόλης Αναγνωστάκης - Νοούμενα
την εποχή», έλεγε. Και πρόσθετε: «Δεν είμαι και υπονοούμενα της ποίησής του», εκδόσεις
επαγγελματίας ποιητής. Αισθάνομαι την ποίηση «Κι ήθελε ακόμη Γαβριηλίδης, Αθήνα 2004, σελ. 16).
σαν έναν τρόπο έκφρασης επειδή δεν μπορού- Αυτό που έλαχε στον ποιητή δεν ήταν λίγο.
σα να εκφραστώ διαφορετικά. Δηλαδή ήταν η πολύ φως να Ηταν αρκετό ώστε να του δώσει τα χαρακτηριστι-
εποχή τόσο πιεσμένη, τόσο δύσκολη, που μόνο ξημερώσει κά μιας προσωπικής τραγωδίας που ξεδιπλώθη-
εκφράζοντας τον πόνο του μπορούσε κανείς να όμως εγώ κε μέσα, δίπλα και παράλληλα με την τραγωδία
την αντέξει («Είμαι αριστερόχειρ ουσιαστικά» μιας γενιάς και μιας εποχής. Θα το παρακολουθή-
- Συνομιλία με τον Μ. Φάις, εκδόσεις Πατάκη,
δεν παραδέχτηκα σουμε όπως καταγράφηκε στα Αρχεία της Ασφά-
Αθήνα 2011, σελ. 59- 60). την ήττα» λειας, από τα οποία ειδικά για τον πόνο του ποιη-
Ανεξάρτητα αν το επιδίωκε ή όχι, με τα προα- τή υπάρχουν σημαντικότατα ιστορικά στοιχεία.

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 43
«Δεν υπογρά
ΣΤΟ ΔΕΛΤΊΟ ΤΑΥΤΟΤΗΤΟΣ και Αστυνομι-
κών Πληροφοριών, που συνέταξε το Τμήμα
Εθνικής Ασφαλείας Θεσσαλονίκης με ημερο-
μηνία 14/1/1954, αναφέρεται για τον Αναγνω-
στάκη: «Ωργανώθη στο ΕΑΜ Νέων αρχάς 1943
και εγένετο μέλος της ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου,
τον Σεπτέμβριο 1943 έγινε μέλος του Τμημα-
τικού Συμβουλίου εις την Ιατρικήν Σχολήν και
ταυτόχρονα υπεύθυνος φιλολογίας εις τον
αριστερό εκπολιτιστικό όμιλο του Πανεπιστη-
μίου. Τον Φ/ριον 1944 τοποθετείται αρχισυντά-
κτης εις το περιοδικό Ξεκίνημα και μετά την
Βάρκιζαν γράφει εις τον Περιοδικό Ελεύθερα
Νειάτα, αμφότερα κομμουνιστικά περιοδι-
κά. Λαμβάνει μέρος ενεργό εις τας φοιτητικάς
συγκεντρώσεις και απεργίας. Τον Σ/βριον του
1947 του εγένετο πρότασις ν’ αναχωρήση διά
το βουνό. Τον Δ/βριον 1947 τοποθετείται παρά
του αρχηγού της ΕΠΟΝ Θεσσαλονίκης υπεύ-
θυνος στην Ιατρικήν Σχολήν του Πανεπιστη-
μίου, παραλαμβάνει κουπόνια και συνδέεται
με τον Γραμματέα της ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου
όστις τον καθοδηγεί. Οργανώνει περί τα 60
μέλη και διαθέτει κουπόνια, τους μεταδίδει

Εγγραφο της Ασφάλειας
Παρών στο κάλεσμα του αγώνα βεβαιώνει ότι ο Αναγνωστάκης κατέβηκε στην Αθήνα και εργάστηκε ως γιατρός
Με το αριστερό κίνημα ο Μανόλης Αναγνω- καταδικάστηκε σε θάνατο στο ΝΙΜΤΣ (Νοσηλευτικό Ιδρυμα Μετοχικού Τα-
στάκης συνδέθηκε από τα χρόνια της Κατοχής επειδή δεν υπέγραψε δήλωση μείου Στρατού). Το 1954, λίγο πριν παρουσιαστεί
και συγκεκριμένα από το 1943. Λίγο μετά αφότου για να υπηρετήσει τη στρατιωτική του θητεία,
μπήκε στο Πανεπιστήμιο οργανώθηκε στο ΕΑΜ καθώς ήταν χαρακτηρισμένος κομμουνιστής,
Νέων. Στη συνέχεια δούλεψε στην ΕΠΟΝ. Οπως ζήτησε να αποχαρακτηριστεί. Η σχετική αίτηση
λέει ο ίδιος, στα τέλη του ’43 ήταν να ανέβει στο κατατέθηκε στις 4/1/1954. Αμέσως οι αστυνομι-
βουνό και να περάσει στις τάξεις του ΕΛΑΣ αλλά κές δυνάμεις κινητοποιήθηκαν για τη συλλογή
αυτό ματαιώθηκε την τελευταία στιγμή καθώς η στοιχείων γύρω από το άτομο και τη δράση του.
οργάνωση τον προόριζε για υπεύθυνη θέση στο
περιοδικό «Ξεκίνημα». Πρόκειται για περιοδικό
Στη μέγκενη των εκβιασμών
λογοτεχνικό και επιστημονικό που εκδιδόταν Η ποινή του θανάτου, ο εγκλεισμός στη φυλα-
-από τον Φεβρουάριο ώς και τον Νοέμβριο του κή και ο θάνατος που καραδοκούσε από στιγμή
1944- στη Θεσσαλονίκη από τον Εκπολιτιστικό σε στιγμή υποχρέωσαν τον Αναγνωστάκη να
Ομιλο του Πανεπιστημίου, στο οποίο ο ποιητής πράξει αυτό που αρνήθηκε στον πρόεδρο του
είχε τη θέση του αρχισυντάκτη. Το 1945 οργα- Διαγράφτηκε δικαστηρίου. Να υπογράψει, δηλαδή, τη δήλω-
νώθηκε στο ΚΚΕ από το οποίο, όπως λέει, δια- το ‘46 από το ΚΚΕ ση που του ζητούσαν. Το γεγονός αυτό αναφέ-
γράφηκε το ’46 παραμένοντας όμως μέλος της αλλά παρέμεινε ρεται σε ένα πιστοποιητικό του διευθυντή των
ΕΠΟΝ, από τις γραμμές της οποίας ανέπτυξε Φυλακών Επταπυργίου στις οποίες ο ποιητής
μέλος της ΕΠΟΝ, οδηγήθηκε μετά την καταδίκη του. Ηταν ένα έγ-
δραστηριότητα και μέσα στον Εμφύλιο -ώς τον
Αύγουστο του 1948 οπότε συνελήφθη. Τον Ιανου- καταδικάστηκε γραφο με ημερομηνία 28 Μαΐου 1954, το οποίο
άριο του 1949 καταδικάστηκε για τη δράση του δις εις θάνατον ο ίδιος ο Αναγνωστάκης ζήτησε ως στοιχείο
δις εις θάνατον και σε 15 χρόνια φυλάκιση. Η ποι- και ο θάνατος που συνηγορούσε στον αποχαρακτηρισμό του.
νή του μετριάστηκε σε δύο χρόνια φυλάκιση με Γιατί όμως οδηγήθηκε σ’ αυτήν την ενέργεια;
βασιλικό διάταγμα και αποφυλακίστηκε στα τέ-
καραδοκούσε Μετά την αίτησή του για αποχαρακτηρισμό η
λη του 1950. Τελείωσε τις σπουδές του και το 1952 Υποδιεύθυνση Γενικής Ασφαλείας Αθηνών, με

44 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Μανόλη Αναγνωστάκη

φεις; Εις θάνατον»
την γραμμήν της οργανώσεως. που έκανε απείρως βαρύτερο το
Την 29/6/48 του γίνεται πρότασις κατηγορητήριο εναντίον του. Ο
ν’ αναχωρήση διά το βουνό. Αρνεί- ίδιος, βεβαίως, όπως προκύπτει
ται αλλά δέχεται να εργαστή εντός από άλλα αστυνομικά έγγραφα,
της πόλεως. Τότε ο αρχηγός της ουδέποτε αποδέχτηκε συμμετο-
ΕΠΟΝ του κάνει πρότασι ν’ ανα- χή στον ένοπλο αγώνα. Παραδέ-
λάβη ένοπλον αγώνα διά της το- χτηκε, όμως, τη συμμετοχή του
ποθετήσεως ωρολογιακών βομ- στην ΕΠΟΝ -αλλά όχι σε στελε-
βών, του ορίζει ραντεβού διά την χική θέση- και δραστηριότητα
επομένην, πλην συλλαμβάνεται που αφορούσε τη συγκέντρωση
ο αρχηγός και παραλύει η ΕΠΟΝ. χρημάτων.
Διά την ως άνω πράξιν του ού- Σε ένα άλλο έγγραφο, με ημε-
τος παρεπέμφθη εις το έκτακτον ρομηνία 23/2/1954, που συνέταξε
Στρατοδικείον Θεσσαλονίκης παρ’ το Τμήμα Πληροφοριών της Υπο-
ου κατεδικάσθη δυνάμει της υπ. διεύθυνσης Γενικής Ασφαλείας
αριθ. 49 29.1.49 αποφάσεως δις εις Αθηνών, προκύπτει και ο πραγ-
θάνατον και πρόσκαιρα δεσμά 15 ματικός λόγος για τον οποίο ο
ετών. Διά του από 15/12/50 Β.Δ/τος Αναγνωστάκης καταδικάστηκε
εμετριάσθη η ποινή του εις διετήν με την ποινή του θανάτου. Διαβά-
φυλάκισιν και την 22/12/50 ληξά- 4-1-1954. Η αίτηση αποχαρακτηρισμού του Μ. Αναγνωστάκη ζουμε: «Κατεδικάσθη διότι ενώπι-
σης ταύτης αφέθη ελεύθερος». ον του Δικαστηρίου ο Πρόεδρος
Από το έγγραφο αυτό προκύπτει σα- με την κατηγορία της κομμουνιστικής του επρότεινε να υπογράψη δήλωσιν
φέστατα ότι ο Μανόλης Αναγνωστάκης δράσης αλλά και για συμμετοχή σε ένο- μετανοίας και αποκηρύξεως και ηρνήθη
δικάστηκε και καταδικάστηκε όχι μόνο πλη δράση κατά του καθεστώτος, κάτι τελικά να υπογράψη τοιαύτην».

έγγραφό της τής 17/3/1954 προς το Β’ Παράρτημα Δελτίο ταυτότητας
Ασφαλείας, στο οποίο ήταν καταγεγραμμένος ο και αστυνομικών
πληροφοριών για τον
ποιητής, συνέστησε τα παρακάτω: «Παρακαλού-
Μ. Αναγνωστάκη
μεν όπως συστήσητε εις τούτον την υποβολήν
λεπτομερούς υπομνήματος εις ο να εκθέτη την
κατά το παρελθόν δράσιν του, να αναφέρη τους
συνεργάτας του και τους οργανώσαντες αυτόν
και να λαμβάνη σαφή θέσιν έναντι του ΚΚΕ διότι
εις την υποβληθείσαν αίτησίν του εις το Τμήμα
Εθνικής Ασφαλείας Θεσσαλονίκης την 4/1/54
και διαβιβασθείσα ημίν ουδέν αναφέρει περί της
κατοχικής του δράσεως και δεν λαμβάνει σαφή
θέσιν έναντι του ΚΚΕ».
Προφανώς ο ποιητής, για να αποφύγει μια
δεύτερη δήλωση, ζήτησε το προαναφερόμενο
πιστοποιητικό από τις Φυλακές Επταπυργίου,
στο οποίο η υποβολή τέτοιας δήλωσης αναφέ- Ζήτησε να
ρεται. Εντούτοις το χαρτί αυτό έφτασε αργά, σε αποχαρακτηριστεί
χρόνο που ο Αναγνωστάκης είχε ήδη στρατευτεί.
Δεν γνωρίζουμε αν θα είχε κάποια αξία αν έφτα-
αλλά οι αρχές
νε νωρίτερα. Γνωρίζουμε όμως ότι πριν αυτό το ζητούσαν να
έγγραφο εκδοθεί, ο ίδιος υποχρεώθηκε σε δεύ- πάρει σαφή
τερη δήλωση. θέση έναντι
Η στράτευση του Αναγνωστάκη ανέβαλε τον
αποχαρακτηρισμό του. Αυτή ήταν η πρόταση
του ΚΚΕ
των αστυνομικών οργάνων που εξέτασαν την

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 45
1957. Απόφαση αποχαρακτηρισμού του ποιητή

περίπτωσή του και σ’ αυτήν την απόφαση κα-
τέληξε το υπουργείο Εσωτερικών, το οποίο σε
έγγραφό του με ημερομηνία 28/9/1954 αναφέ-
ρει: «… περί του εν θέματι παραγγέλλομεν όπως
επανέλθητε μετά την απόλυσιν τούτου εκ του
στρατεύματος αναφέροντες και την εν αυτώ
διαγωγήν του».

«Δεν εμπνέει εμπιστοσύνη»
Οντως, αφότου ο Μαν. Αναγνωστάκης απο-
λύθηκε από τον στρατό όπου υπηρέτησε ως δό-
κιμος έφεδρος αξιωματικός, με την ειδικότητα
του γιατρού, επανεκκινήθη η διαδικασία συλ-
λογής εγγράφων για τον αποχαρακτηρισμό του.
Το σχετικό όμως έγγραφο του Γενικού Επιτελεί-
ου Στρατού προς το υπουργείο Εσωτερικών, με αρχισυντάκτης κομμουνιστικού περιοδικού,
ημερομηνία 21/4/1956, κάθε άλλο παρά συνηγο- υπεύθυνος της ΕΠΟΝ διά την Ιατρικήν Σχολήν
ρούσε σε μια τέτοια εξέλιξη. Το παραθέτουμε: του Πανεπιστημίου Θεσ/κης και ως Στρατολό-
«Θέμα: ‘‘Ελεγχος νομιμοφροσύνης Εφ. Αξ/ γος Κ/Σ.
κών’’ 2. Συλληφθείς διά την ανωτέρω δράσιν του
1. Εχομεν την τιμήν να γνωρίσωμεν υμίν ότι κατά το θέρος του 1948 και παραπεμφθείς εις το
ο μη υπηρετών Εφ. Ανθ/τρος ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ Εκτ. Σρατοδικείον Θεσ/κης κατεδικάσθη διά της
ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ του ΑΝΕΣΤΗ κατά την διάρκειαν υπ’ αριθ. 49/29-1-1949 αποφάσεως δις εις θάνα-
της κατοχής και κατά τον αγώνα εναντίον των τον, της ποινής του μετριασθείσης βραδύτερον
Κ/Σ ανέπτυξεν σοβαράν αντεθνικήν δράσιν ως εις διετή φυλάκισιν, ην και εξέτισεν.

46 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Μανόλη Αναγνωστάκη

Οντως το 1957 επέστρεψε
στη Θεσσαλονίκη.
Μετά τον αποχαρακτη-
ρισμό του ο Μανόλης Ανα-
γνωστάκης δεν απασχολεί
τις Αρχές, παρ’ όλο που
δραστηριοποιείται στον
χώρο της τέχνης και από
το 1959 ώς το 1961 εκδίδει
το λογοτεχνικό περιοδικό
«Κριτική». Η Ασφάλεια θα
στρέψει ξανά την προσοχή
της σ’ αυτόν το 1969, οπότε
υπογράφει μαζί με άλλους
επισ τήμονες, καλλιτέ-
χνες, πολιτικούς και στρα-
τιωτικούς εν αποστρατεία
διακήρυξη υπέρ της διε-
νέργειας ελεύθερων και
αδιάβλητων εκλογών στην
Ελλάδα. Από εκεί και ύστε-
ρα θα παρακολουθεί κάθε
δημόσια δραστηριότητά
του, κάτι που θα συνεχι-
στεί και μετά τη Μεταπο-
λίτευση, όταν ο ποιητής θα
δραστηριοποιηθεί πολιτι-
κά με το ΚΚΕ Εσωτερικού.
Η τελευταία καταγραφή γι’
αυτόν θα γίνει τον Μάιο του
17-3-1954. Η Ασφάλεια απαιτεί δήλωση μετανοίας 1980, όταν η εφημερίδα
«Τα Νέα» θα αναφέρει την
3. Κατά την εν στρατεύματι υπηρεσίαν του αναχώρησή του για τη Στοκχόλμη ύστερα από
ετήρησεν στάσιν άκρως επιφυλακτικήν μη πα- πρόσκληση των εκεί ελληνικών συλλόγων και
ρέχουσα αποδείξεις μεταστροφής του. κοινοτήτων. Είναι μάλιστα τόσο σχολαστική η
4. Ούτος έχει υπαχθή παρ’ ημών εις την κατη- καταγραφή των κινήσεών του που λίγους μήνες
γορίαν των μη εμπνεόντων εμπιστοσύνην εξη- νωρίτερα καταγράφεται ότι η εφημερίδα της
κριβωμένων κομμουνιστών». ΚΝΕ «Οδηγητής» τον αναφέρει σε δημοσίευμα
Στη βάση του εγγράφου του ΓΕΣ το υπουργείο υπό τον τίτλο «Ενα ποίημα - ένας ποιητής».
Εσωτερικών έκρινε πρόωρο τον αποχαρακτηρι-
σμό του ποιητή. Τελικά ο Αναγνωστάκης απο- Με άλλη ματιά…
χαρακτηρίστηκε με απόφαση του υπουργείου Ο Μανόλης Αναγνωστάκης είναι ο μόνος από
Εσωτερικών την 1η Φεβρουαρίου του 1957, με
Ενώ έπαψε να τους ποιητές της Αριστεράς που μπήκε τόσο βα-
το αιτιολογικό ότι «από μακρού χρόνου (1951) απασχολεί την θιά στην παράνομη δράση του ΚΚΕ και ακριβώς
δεν αναμειγνύεται εις αντεθνικάς οργανώσεις Ασφάλεια έως γι’ αυτόν το λόγο ο μόνος που καταδικάστηκε
ή ενεργείας, διάγων φιλησύχως και νομοταγώς, δύο φορές σε θάνατο φτάνοντας πολύ κοντά
το 1969, η δημόσια
έλαβε δε σαφή θέση έναντι του ΚΚΕ και υπηρέ- στο να ακολουθήσει τη μοίρα των σκοτωμένων
τησεν εις το στράτευμα». Πιθανόν σε αυτή την τοποθέτησή του συντρόφων του. Το ότι έζησε ίσως να είναι πιο
εξέλιξη να έπαιξε ρόλο το γεγονός, το οποίο για τη διενέργεια επώδυνη επιλογή από εκείνη του εκτελεστικού
αναφέρει ο ίδιος, ότι το ’56 πήγε στη Βιέννη και ελεύθερων εκλογών αποσπάσματος. Το επέλεξε να ζήσει. Κανείς δεν
τήρησε την προφορική υπόσχεση που είχε δώ- ξέρει κάτω από ποιο βάρος και με ποιο κόστος,
γίνεται αιτία να μπει γιατί κανείς από εμάς δεν βρέθηκε στη θέση του.
σει σε φίλο του αξιωματικό πως από εκεί δεν θα
περνούσε στις χώρες του υπαρκτού Σοσιαλισμού ξανά στο στόχαστρο Ο ίδιος στο ποίημά του «Εδώ…» (Συλλογή «Συνέ-
(«Είμαι αριστερόχειρ ουσιαστικά», σελ. 53-54). χεια», 1953-1954) ίσως κάτι να μας λέει:

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 47
Το αποτύπωμα του
Μανόλη Αναγνωστάκη

Πιστοποιητικό από τις φυλακές Επταπυργίου για τον Μ. Αναγνωστάκη

«Εδώ Οταν βρισκόταν στις Φυλακές Επταπυργίου
Κάτω από την καρδιά μου (1949- 1950) ο Μανόλης Αναγνωστάκης έγραψε
Καρφώθηκαν οι σφαίρες οι πρωινές τα ποιήματα της Συλλογής «Εποχές 3». Κι όταν
Μπήγονται ολοένα πιο βαθιά ξεκινούσε τη διαδικασία αποχαρακτηρισμού του
Τώρα έγραψε τη «Συνέχεια». Στις «Εποχές 3», στο ποί-
(Τώρα, σιγά σιγά, που ξημερώνει ημα «Σκυφτοί περάσανε…» υπάρχει ο στίχος «κι
Και θ’ ακουστεί το σφύριγμα όπου να ’ναι) ήθελε ακόμη πολύ φως να ξημερώσει». Ο στίχος
Ελάτε αυτός στη «Συνέχεια» έγινε ολόκληρο ποίημα:
Ελα εσύ Γιώργο, έλα Μιχάλη, έλα Ραούλ, «Κι ήθελε ακόμη πολύ φως να ξημερώσει.
Μαζέψτε τες μια - μια Ομως εγώ/Δεν παραδέχτηκα την ήττα. Εβλεπα
Είναι δικές σας τώρα/Πόσα κρυμμένα τιμαλφή έπρεπε να σώ-
Σήμερα το πρωί Οι στίχοι του σω/Πόσες φωλιές νερού να συντηρήσω μέσα
Στις πέντε στις φλόγες.
μιλάνε...
Πριν βγει ο ήλιος Μιλάτε, δείχνετε πληγές αλλόφρονες στους
Πριν, πριν ακόμη απ’ τα καμιόνια «Δεν παραδέχτηκα δρόμους/Τον πανικό που στραγγαλίζει την καρ-
Τις μάζεψα για σας την ήττα... διά σας σα σημαία/Καρφώσατε σ’ εξώστες, με
Και τώρα κρεμώ κομμένα σπουδή φορτώσατε το εμπόρευμα/Η πρόγνωσίς
Ξερίζωσέ τες απ’ το στήθος μου σας ασφαλής: Θα πέσει η πόλις.
χέρια στους Εκεί, προσεχτικά, σε μια γωνιά, μαζεύω με τά-
Σαν ένα πρωινό χαρούμενο όνειρο
Σαν ένα τέλειο παιχνίδι τοίχους... ξη,/Φράζω με σύνεση το τελευταίο μου φυλάκιο/
Πριν μάθουν τίποτα οι άλλοι Ορθιος, και μόνος Κρεμώ κομμένα χέρια στους τοίχους, στολίζω/
Ανυποψίαστοι στου ύπνου την ενέδρα σαν και πρώτα Με τα κομμένα κρανία τα παράθυρα, πλέκω/Με
Πριν μάθουν τίποτα οι άλλοι κομμένα μαλλιά το δίχτυ μου και περιμένω./ Ορ-
Πριν μάθουν πως εγώ
περιμένω» θιος, και μόνος σαν και πρώτα περιμένω».
Είναι γραμμένο για πάντα να ζήσω». Ο ποιητής δεν υπέγραψε ποτέ.

48 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
ΑΡΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ

Ο ανυπότακτος Το αποτύπωµα
του Αρη Αλεξάνδρου
στην Ασφάλεια

Ο
Αρης
Αλεξάνδρου,
από τους
σημαντικότερους
ποιητές της μεταπολεμικής
περιόδου, έγινε γνωστός
ευρύτερα από το μοναδικό
του μυθιστόρημα, «το
Κιβώτιο», ένα εμβληματικό
έργο-ορόσημο που
σφράγισε μια ολόκληρη
εποχή. Πολύ σημαντική
είναι η συμβολή του
στα γράμματα και με το
μεταφραστικό του έργο,
από τρεις γλώσσες, με
περισσότερους από 60
τίτλους.
Από τα ρωσικά, με
αξεπέραστες ακόμη και
σήμερα μεταφράσεις
(Ντοστογιέφσκι,
Τολστόι, Ερενμπουργκ,
Μαγιακόφσκι, Γκόργκι),
από τα γαλλικά (Μοπασάν,
Μαλρό, Βολταίρος,
Αραγκόν, Σεμπρούν) και από
τα αγγλικά, (Ευγένιος Ο’Νιλ,
Φόκνερ, Στάινμπεργκ,
Μπέρναρντ Σο, Λιούις).
Η ζωή του, μια διαρκής
μετοικεσία. Αλλαζε τόπους
συνεχώς, σαν να ήταν
ναυτικός. Τις περισσότερες,
αν όχι όλες τις φορές, δεν
ήταν η επιλογή δική του. Τα
λιμάνια του τα είχαν επιλέξει
άλλοι.
Από τη Ρωσία στην Ελλάδα,
πρώτη εξορία στη Λιβύη,
για να ακολουθήσουν η
Λήμνος, η Μακρόνησος,
ο Αϊ-Στράτης, οι φυλακές
Αβέρωφ, η Αίγινα, η Γυάρος
και να κλείσει οριστικά ο
κύκλος στο Παρίσι.

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 49
Σταθερός στις ιδέες του
ΜΕΣΑ ΣΕ ΟΛΗ αυτή την των φυλακών και στις πο-
περιπλάνηση, παραμένει λύχρονες εξορίες. Η Δε-
σταθερός στις ιδέες του ξιά δεν έκανε διακρίσεις.
και, όπως προκύπτει από Δεν εχθρευόταν μόνο τον
τον φάκελό του, αρνήθηκε κομμουνισμό, αλλά και
να υπογράψει δήλωση και τις παραφυάδες αυτού. Αν
να αποκηρύξει τον κομ- ο αριστερός ποιητής είχε
μουνισμό και καταγράφε- πολιτικές ευαισθησίες, το
ται στα ενημερωτικά έγ- πρόβλημα ήταν δικό του.
γραφα της Ασφάλειας ως Σε κανένα έγγραφο του
τον θάνατό του ως «αμετα- φακέλου του δεν αναφέ-
νόητος» και «επικίνδυνος» ρεται πως ο Αλεξάνδρου,
κομμουνιστής. απομονωμένος από τους
Ο Αρης Αλεξάνδρου δι- συγκρατουμένους του,
αθέτει έναν μάλλον μικρό κοιμόταν τη μέρα και έμε-
σε αριθμό εγγράφων (167) νε ξύπνιος το βράδυ μετα-
φάκελο στην Ασφάλεια. φράζοντας Ντοστογιέφ-
Με τη σεμνότητα που τον σκι, μοναδική του παρέα
διέκρινε σε όλη του τη στην εξορία.
ζωή, θα μπορούσε κανείς Ομως ούτε και η λογο-
να υποθέσει ότι αυτή θα τεχνική του δραστηριό-
ήταν και η δική του επιλο- τητα δεν αφορά επί της
γή. Ομως ο λόγος για αυτή ουσίας τις αρχές, που τον
τη «λιτή» παρουσία του «γνωρίζουν» ήδη από τη
Αλεξάνδρου στα οργουε- δεκαετία του ‘40. Για την
λικά αρχεία της μισαλλο- Αστυνομία Πόλεων, τη
δοξίας είναι πως η μακρά Χωροφυλακή, τη Διεύ-
περίοδος που πέρασε σε θυνση Αλλοδαπών, το Ζ’
φυλακές και εξορίες άφη- Παράρτημα Ασφαλείας,
σε χρονικά μικρό «κενό» τη Β’ Διεύθυνση Γενικής
στους χαφιέδες να τον Ασφαλείας, την ΚΥΠ, το
παρακολουθήσουν στην υπουργείο Εξωτερικών, τη
καθημερινή της, εκτός δε- Γραμματεία Τύπου (παντού
σμών, ζωή του. Πρακτικά όπου υπήρχαν σχετικοί
ο Αλεξάνδρου είναι «ελεύ- φάκελοι), ο Αρης Αλεξάν-
θερος», άρα και υπό πα- 1956. Δελτίο Δράσης του Α. Αλεξάνδρου συνταγμένο από την Ασφάλεια δρου «δεν απασχολεί». Το
ρακολούθηση, ένα πολύ όνομα αυτό αναφέρεται
μικρό διάστημα, αυτό που παρεμπιπτόντως, συνο-
μεσολαβεί από την τελευταία του αποφυλάκιση δευτικά, κυρίως μετά την έκδοση του εμβλη-
το 1958 μέχρι να φύγει αυτοεξόριστος στη Γαλλία ματικού έργου του «Το Κιβώτιο».
μετά το πραξικόπημα του 1967. Ως Αρης Αλεξάνδρου εμφανίζεται επίσημα
Στα κιτρινισμένα χαρτιά με τις επίσημες σφρα- για πρώτη φορά σε εξώφυλλο συγκεντρωτικού
γίδες και τις υπογραφές καταγράφονται μόνο οι Η μακρά περίοδος φακέλου το 1968 και σε Ατομικό Δελτίο ΚΑΕΑ
διώξεις του από το εμφυλιο-πολεμικό κράτος και (Κωδικός Αριθμός Ειδικού Αρχείου) το 1964. Μέ-
όχι οι διαφωνίες του με το κόμμα. «Για τους Σπαρ- σε φυλακές και χρι τότε το όνομα Αρης Αλεξάνδρου, φιλολογικό
τιάτες ήταν προδότης». Πουθενά στα έγγραφα εξορίες άφησε ψευδώνυμο του Αριστοτέλη Βασιλειάδη, είναι
αυτά δεν γίνεται όμως λόγος ότι ταυτόχρονα «για ένα μεγάλο κενό αδιάφορο για τις διωκτικές αρχές. Αυτό που τις
τους είλωτες ήταν Σπαρτιάτης». Την Ασφάλεια ενδιαφέρει είναι η δράση και οι ανατρεπτικές
δεν την αφορά η τραγική του απομόνωση (από
στους χαφιέδες ιδέες του Αριστοτέλη Βασιλειάδη, του Βασιλείου
τους ίδιους του τους συντρόφους) στα κελιά και της Πολίνας, με αριθμό φακέλου 25478/Α.

50 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Αρη Αλεξάνδρου

«Ηρνήθη να υπογράψει»
ΣΤΙΣ 15 ΙΟΥΛΙΟΥ 1948 η αστυνομία ούτος εμφορείται υπό αριστερών ιδεών,
συλλαμβάνει τον Βασιλειάδη και την ως δε προκύπτει εκ του παρ’ ημίν αρχείου
ίδια ημέρα ενημερώνει το Β/ΙΙ Τμήμα της κατά τη διάρκεια του κινήματος συνελή-
Διεύθυνσης Υπηρεσίας Αλλοδαπών: «… φθη υπό των Αγγλων στρατιωτών καθ’ ον
ούτος προσαχθείς εις Υποδ/νσιν Γενικής χρόνον ευρίσκετο εις το καταφύγιον των
Ασφαλείας ηρνήθη να υπογράψει δή- Πολυκατοικιών συνοικισμού Δουργουτί-
λωσιν αποκηρύξεως, κρατηθείς κατόπιν ου και μετήχθη εις ΕΛ-ΝΤΑΜΠΑ οπόθεν
τούτου διά την ενέργειαν των δεόντων. επανήλθεν την 3-4-45.
Δεν παραλείπομεν ν’ αναφέρωμεν ότι ο Ως εγνώρισεν το Κέντρον Αλλοδαπών
περί ου πρόκειται κατεδιώκετο και ως διά του υπ’ αριθ. 72/20 από 28-6-47 εγγρά-
ανυπότακτος». φου του ο ανωτέρω εχρησιμοποιείτο ως
Τα «δέοντα» επιφέρουν και την πρώτη μεταφραστής της Σοβιετικής Πρεσβείας
του εξορία. Στις 21 Ιουλίου 1948, μέσα σε και των κομμουνιστικών εφημερίδων «ΡΙ-
μόλις έξι ημέρες από τη σύλληψή του, ΖΟΣΠΑΣΤΗΣ» και «ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΕΛΛΑΔΑ».
ο Βασιλειάδης καταδικάζεται με συνο- Αι πληροφορίαι μας φέρουσι τούτον
πτικές διαδικασίες και με την απόφαση ως ενεργούντα παντού και πάντοτε προ-
168/48 της ΕΔΑ Ν. Αττικής εκτοπίζεται παγάνδαν υπέρ του ΚΚΕ και του συμμο-
για ένα χρόνο στη Λήμνο. Τον συνοδεύει ριτικού αγώνος, ερχόμενος εις επαφάς
στην εξορία το ενημερωτικό της Ασφά- μετά ξένων διπλωματικών υπαλλήλων
λειας που συνοψίζει τη μέχρι τότε δράση και μετά επικινδύνων κομμουνιστών εις
του διά να έχουσι γνώσιν οι φύλακες. διάφορα σημεία της πόλεως.
Στις 23 Σεπτεμβρίου 1948 η Υπηρεσία Ο ανωτέρω κληθείς ως στρατιώτης
Πληροφοριών της Υποδιεύθυνσης Γε- 1948. Το έγγραφο σύλληψης δεν προσήλθεν προς κατάταξι, συνελή-
νικής Ασφάλειας αποστέλλει έγγραφο του Α. Αλεξάνδρου φθη υπό της υπηρεσίας μας την 15-7-48
με χαρακτηρισμό Απόρρητον προς τη και δυνάμει της υπ’ αριθ. 168/48 αποφά-
Διεύθυνσιν Ασφαλείας της Γενικής Δι- Ντυμόν αρ. 41». σεως της Ε.Δ.Α.Ν Αττικής εξετοπίσθη επί
εύθυνσης Χωροφυλακής «περί του ΒΑΣΙ- «Εις εκτέλεσιν της υπ. αριθ. 1/48434/2 εν έτος εις νήσον Λήμνον» (στο στρατό-
ΛΕΙΑΔΗ Αριστοτέλους του Βασιλείου και από 30/7/48 υμετέρας διαταγής, περί πεδο του Μούδρου). Θα ακολουθήσουν
της Πολίνας, εκ Ρωσσίας, γεννηθέντος του εν περιλήψει μνημονευόμενου, λαμ- συνεχείς νέες καταδίκες, το κολαστήριο
τω 1922, μεταφραστού, κατοίκου οδού βάνομεν την τιμήν να αναφέρωμεν ότι της Μακρονήσου και ο Αϊ-Στράτης.

Η επαφή με την Αριστερά Λεωνίδα Τζεφρώνη, ο οποίος έχει παράνομο
τυπογραφείο και γνωρίζει τον Γιάννη Ρίτσο, ο
Ο Αριστοτέλης Βασιλειάδης γεννήθηκε το
οποίος συνεργάζεται εκείνη την περίοδο με τον
1922 στο επαναστατημένο Λένινγκραντ, τότε
εκδοτικό οίκο Γκοβόστη.
Αγία Πετρούπολη, από πατέρα Ελληνα, Πόντιο
από την Τραπεζούντα, και μητέρα Ρωσίδα, εσθο- Ο νεαρός από τη Ρωσία, που αγαπάει τους
νικής καταγωγής. Το 1928 η οικογένειά του ήρθε κλασικούς και τους διαβάζει από το πρωτότυπο
στην Ελλάδα και αρχικά εγκαταστάθηκε στη στη μητρική του γλώσσα, αρχίζει το 1942 να με-
Θεσσαλονίκη. ταφράζει επαγγελματικά για τον Γκοβόστη, με
Το 1930 αγόρασαν ένα μικρό διαμέρισμα στην την υποστήριξη του Γιάννη Ρίτσου.
Αθήνα, στις εργατικές κατοικίες στο Δουργούτι. Στον εκδοτικό οίκο εκείνη την εποχή συνερ-
Το 1933 ο νεαρός Αρης εισάγεται με εξετάσεις γάζεται κι ένας άλλος μεταφραστής με το επώ-
στο Βαρβάκειο και ανακαλύπτει την αγάπη του νυμο Βασιλειάδης, οπότε, με την παρότρυνση
για τα γράμματα και ιδίως για τη μετάφραση. Ανακάλυψε τον του Ρίτσου, ο Αριστοτέλης (Αρης) Βασιλειάδης
Συνδέεται φιλικά με τον συμμαθητή του Αντρέα «γεννιέται» λογοτεχνικά ως Αρης Αλεξάνδρου.
Φραγκιά.
μαρξισμό στη Την ίδια περίοδο συμμετέχει σε παράνομη
Με τη μεταξική δικτατορία θα ανακαλύψει μεταξική δικτατορία κίνηση που εντάσσεται στη νέα οργάνωση της
μαζί με τον Φραγκιά τον μαρξισμό και την Αρι- και συνεργάζεται Κομμουνιστικής Νεολαίας.
στερά. Με την κατάκτηση της Ελλάδας από τους με τον Ρίτσο και Τον Δεκέμβριο του 1944 ο Βασιλειάδης έχει
Γερμανούς ο Βασιλειάδης γίνεται ενεργό μέλος βρει καταφύγιο σε ένα υπόγειο στην εργατική
σε παράνομες νεολαιίστικες και φοιτητικές κομ-
τον Λ. Τζεφρώνη πολυκατοικία που ζούσε, στο Δουργούτι, μαζί
μουνιστικές οργανώσεις, συνεργάζεται με τον με τον πατέρα του, τη μητέρα του και κάποιους

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 51
Δέκα χρόνια για… ανυποταξία
ΣΕ ΔΕΛΤΊΟ ΔΡΆΣΕΩΣ με ημερομη- έγραψε στα ξερονήσια.
νία 1η Μαρτίου 1956, που υπογράφει Η «ελευθερία» του δεν θα διαρ-
ο αστυνομικός διευθυντής Θεόδω- κέσει πολύ, καθώς, σύμφωνα με
ρος Ρακιντζής, αναφέρεται ότι από δελτίο δράσεως της Αστυνομίας
το 1948 έως και το 1952 οι αρχές ανα- Πόλεων του Ιουνίου 1953, ο Αριστο-
νεώνουν ετησίως την απόφαση για τέλης Βασιλειάδης «αρνείται να δι-
εξορία του Βασιλειάδη. αβεβαιώση την Υποδιεύθυνσιν Γε-
Την 17η Δεκεμβρίου του 1951, νικής Ασφαλείας Αθηνών ότι δεν θα
οπότε και λαμβάνει 15θήμερη άδεια αναμιχθεί εις κομμουνιστικάς οργα-
για να παραστεί στην κηδεία του νώσεις ή ενεργείας». Στις 17 Ιουνίου
πατέρα του, παρατείνεται η άδεια 1953 η Ασφάλεια εισηγείται να επα-
με μηνιαίες αποφάσεις που ανανε- ναμεταχθεί στον Αϊ-Στράτη, αλλά το
ώνονται. Ο Ρακιντζής επισημαίνει κράτος δεν θέλει ημίμετρα για τον
στο έγγραφό του πως «κατά το διά- «φανατικό, αμετανόητο και επικίν-
στημα της επ’ αδείας διαμονής του, δυνο κομμουνιστή». Αντί μιας ποι-
η διαγωγή του ήτο τοιαύτη ώστις νής ολιγόμηνης εξορίας προωθείται
να αποδεικνύει ότι πρόκειται περί μια ποινή πολυετούς φυλάκισης. Το
αμετανοήτου και επικινδύνου κομ- 1954 ο Βασιλειάδης συλλαμβάνεται
μουνιστού». και πάλι. Ο επί μία δεκαετία έγκλει-
Παρ’ όλα αυτά, στις 24 Σεπτεμ- στος εγκαλείται γιατί δεν υπηρέτη-
βρίου 1952, διακόπτεται και τυπικά η σε στον στρατό τη θητεία του και
ποινή της εκτοπίσεως με απόφαση οδηγείται στο στρατοδικείο: «Δυ-
του υπουργού Εσωτερικών Κωνστα- νάμει της υπ’ αριθ.11/54 αποφάσεως
ντίνου Ρέντη: «Αι Αστυνομικαί Αρχαί του Διαρκούς Στρατοδικείου Αθη-
εντέλλονται όπως παρακολουθή- νών, κατεδικάσθη σε κάθειρξιν 10
σωσι διαγωγήν του, ενεργούντες ετών επί ανυποταξία εν επιστρατεύ-
άμα εν περιπτώσει παρεκτροπής σει». Θα εκτίσει την ποινή του στις
1951. του τα νόμιμα, αναφέρωσιν εγκαί- φυλακές Αβέρωφ, στην Αίγινα και
Δελτίο Δράσης ρως περί οριστικής ή ου διακοπής τη Γυάρο. Αποφυλακίζεται τον Αύ-
της ποινής του και ειδοποιήσωσι γουστο του 1958 με το υπ’ αριθμ. 170
τούτον όπως τρεις ημέρας προ της βούλευμα του Συμβουλίου Πλημ/
λήξεως της παρούσης παρουσι- κών Σύρου με αναστολή εκτίσεως
ασθεί εις την παρ’ ημίν Υπηρεσίαν υπολοίπου ποινής.
Συντονισμού». Καλείται και πάλι να αποκηρύξει
Την ίδια χρονιά ο Βασιλειάδης τον κομμουνισμό, αλλά σύμφωνα
εκδίδει ο ίδιος, σε μόλις 300 αντί- με το Ατομικόν Δελτίον ΚΑΕΑ που
1953. τυπα, τη δεύτερη ποιητική συλλογή τον συνοδεύει «την 19-9-58, ηρνή-
Δελτίο Δράσης του, με τίτλο «Αγονος γραμμή», που θη να λάβη θέσιν έναντι του ΚΚΕ,

γείτονες, για να αποφύγουν τους όλμους που ντρωσης Ελ Ντάμπα στην έρημο της Λιβύης, το
έπεφταν στην περιοχή. οποίο είχε αρχικά δημιουργηθεί αρχικά, για να
Αγγλικό απόσπασμα τους συλλαμβάνει και στεγάσει κάτω από άθλιες συνθήκες τους Γερ-
στέλνει πατέρα και γιο στο Χασάνι (σημερινό Ελ- μανούς αιχμαλώτους της μάχης του Ελ Αλαμέιν.
ληνικό) σε ένα πρόχειρο στρατόπεδο όπου κρα- Στην Ελ Ντάμπα θα παραμείνει ο Βασιλειάδης
τούνται με απόφαση της κυβέρνησης Γεωργίου μέχρι τις 3 Απριλίου 1945, οπότε και επιστρέφει
Παπανδρέου χιλιάδες ύποπτοι ως κομμουνιστές. Σε στρατόπεδο στην Αθήνα. Τον Απρίλιο του 1946 εκδίδει από
Με τη βοήθεια των Βρετανών η ελληνική κυβέρ- συγκέντρωσης τον Γκοβόστη την πρώτη του ποιητική συλλογή,
νηση, εντελώς αυθαίρετα, στέλνει ακτοπλοϊκώς με τίτλο «Ακόμα τούτη η άνοιξη».
στη Λιβύη χιλιάδες κρατούμενους, (υπολογίζο-
στη Λιβύη έως Συνεργάζεται με τον Γιάννη Ρίτσο στη μετά-
νται περί τους 8.000), τους οποίους φυλακίζει τον Απρίλη του ’45 φραση του ποιήματος του Μαγιακόφσκι, «Σύν-
στο διαβόητο «σύρμα», στο στρατόπεδο συγκέ- νεφο με παντελόνια».

52 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ
Το αποτύπωμα του
Αρη Αλεξάνδρου

στην Ασφάλεια να πάρει άδεια για να μεταβεί
στη Δυτική Ευρώπη για λόγους υγείας. Στις 13
Μαΐου η Υπηρεσία Πληροφοριών της Υποδιεύ-
θυνσης Γενικής Ασφαλείας εισηγείται αρνητικά,
καθώς «πρόκειται περί επικινδύνου κομμουνι-
στού (Β’ κατηγορίας)», αλλά τελικά στις 19 Μαΐου
1964 η Γενική Διεύθυνσις Εθνικής Ασφαλείας με
έγγραφο προς τη Διεύθυνσιν Αποδημίας Με-
ταναστεύσεως και Διαβατηρίων αποφαίνεται
ότι «από απόψεως ασφαλείας δεν υφίσταται
αντίρρησις διά την αποδημίαν του εις Δυτικήν
Ευρώπην διά λόγους υγείας» και ο Βασιλειάδης
φεύγει μαζί με τη σύζυγό του Καίτη Δρόσου για
τη Γαλλία. Η απόπειρα μετεγκατάστασης στο
Παρίσι αποτυγχάνει και το ζευγάρι επιστρέφει
σύντομα στην Αθήνα.
Στις 8 Μαΐου 1965 κάνει αίτηση για άδεια οδή-
γησης και δίνει αποτυπώματα. Η Ασφάλεια κα-
ταλήγει πως «δεν αντεδείκνυται».
Το 1966 αρχίζει να γράφει «το Κιβώτιο».
Στις 21 Απριλίου 1967 γίνεται η δικτατορία και
ο Βασιλειάδης με τη Δρόσου αποφασίζουν να
φύγουν και πάλι για το Παρίσι. Στον φάκελό του
καταγράφεται πως έφυγε στις 25 Ιουνίου 1967,
μέσω Πατρών, διά του 23493/14-6-67 ελληνικού
διαβατηρίου.
Στις 21 Ιανουαρίου 1968 η Ασφάλεια αναζητάει
πληροφορίες «περί ου», καθώς πρόκειται περί
«σοβαρού κομμουνιστού εργαζόμενου αόκνως
υπέρ της επικρατήσεως του ΚΚΕ».

Στη χούντα και στη μεταπολίτευση
Στις 18 Ιουνίου 1970 η Υποδιεύθυνση Γενικής
δηλώσας εις την Υποδιεύθυνσιν Γε- Εμμένει μετά φανατισμού εις Ασφαλείας εισηγείται στο υπουργείο Δημοσίας
νικής Ασφαλείας Αθηνών ότι είναι την κομμουνιστικήν ιδεολογίαν και Τάξεως με θέμα «λήψις περιοριστικών μέτρων
κομμουνιστής. Από της αποφυλα- λόγω της μορφώσεώς του και της κατά των αντεθνικώς δρώντων εις το εξωτερι-
κίσεώς του και προ της φυλακίσε- εργασίας του ως λογοτέχνου μετα- κόν» και προτείνει να απαγορευτεί η αποστολή
ώς του ειργάσθη και εργάζεται ως φραστού, ασκεί μεγάλην επίδρα- συναλλάγματος στον Αριστοτέλη Βασιλειάδη. Ο
οργανωτικόν μέλος της ΕΔΑ. σιν». κατάλογος περιλαμβάνει άλλα 22 άτομα, μεταξύ
των οποίων η Κούλα Θέου, ο λογοτέχνης Ανδρέ-
ας Νενεδάκης και ο δημοσιογράφος Ευστάθιος
Ευσταθιάδης.
Στην ευθύτητα των οδών… Στο σκεπτικό της πρότασης αναφέρεται:
Τον Απρίλιο του 1959 εκδίδει την τρίτη του ποι- «Επειδή ως γνωστόν το συναλλαγματικόν από-
θεμα της χώρας αποτελεί Εθνικήν περιουσίαν,
ητική συλλογή, με τίτλο «Ευθύτης οδών», που
δεν είναι νοητόν τούτο να διατίθεται διά την εξα-
είχε γράψει στην τελευταία του εξορία και στις 4
σφάλισιν της παραμονής εν τη αλλοδαπή προ-
Ιουλίου παντρεύεται τη δημοσιογράφο και ποι-
σώπων δρώντων αντεθνικώς δυσφημούντων
ήτρια Καίτη Δρόσου. Μετακομίζει στο σπίτι της την Ελλάδα και γενικώς ζημιούντων την εθνικήν
στην Κυψέλη, στην οδό Σπετσών 45. Η χούντα ασφάλειαν και την οικονομίαν της χώρας».
Στις 5 Σεπτεμβρίου 1963 μεταφέρεται από την Στις 19 Ιουλίου 1973, η Υπηρεσία Πληροφο-
του έκοψε ακόμη
κατηγορία Γ’ επικίνδυνων κομμουνιστών στην ριών της Ασφάλειας εισηγείται αρνητικά στην
κατηγορία Β’. και το συνάλλαγμα ανανέωση των διαβατηρίων του Αριστοτέλη
Τον Μάιο του 1964 ο Βασιλειάδης κάνει αίτηση Βασιλειάδη και της συζύγου του Αικατερίνης,

Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 53
Το αποτύπωμα του
Αρη Αλεξάνδρου

το γένος Δρόσου. 3/9/77, εις το δημοσίευ-
«Η Υπηρεσία ημών μα με τίτλο Ο ΜΑΓΙΑΚΟ-
δεν συνηγορεί διά την εκ ΒΣΚΗ ΚΑΙ ΤΟ ΡΩΣΙΚΟ
νέου ανανέωσιν των δια- ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΟ ΘΕ-
βατηρίων των προς πα- ΑΤΡΟ, σελ. 2, αναφέρε-
ραμονήν των εις Γαλλί- ται και ο μεταφραστής,
αν, αλλά προτείνει όπως Αλεξάνδρου Αρης. Το
χορηγηθή εις αυτούς δημοσίευμα έχει τεθεί
ταξιδιωτικόν έγγραφον εις Φ(άκελον)».
διά την επιστροφήν των Πολλά είναι τα δη-
εν Ελλάδι, προς παροχήν μοσιεύματα ελληνικών
σχετικών εξηγήσεων επί εφημερίδων που περιέ-
των υφισταμένων εις βά- χονται στον φάκελο του
ρος των στοιχείων». Βασιλειάδη μετά τη με-
Τελικά στις 25 Ιουλί- ταπολίτευση. Ενδεικτικά
ου 1973 τους χορηγείται αναφέρουμε την κριτική
διαβατήριο με ισχύ ενός για το «Κιβώτιο», του Κ.Σ.
έτους. Το δηµοσίευµα της «Αυγής» που από τα ΝΕΑ, 1-2-77, με
Η χούντα πέφτει, αλλά ο Αλεξάνδρου δεν αναγγέλλει τον θάνατο του ποιητή τίτλο «Κάφκα εκ του φυσικού (ή το ελληνικό αδι-
αποφασίζει να επιστρέψει. καταχωρίζεται στον φάκελό του έξοδο)», δημοσίευμα στα περιοδικά «Ηριδανός»,
Ομως, παρά τη μεταπολίτευση, τη νομιμο- της 1-3-76, και «Τετράδιο», 1-8-75, με την ένδειξη
ποίηση του ΚΚΕ, κόμμα στο οποίο ο κατά την της Ασφάλειας ότι πρόκειται για έντυπα του ΚΚΕ,
Ασφάλεια αμετανόητος κομμουνιστής Αριστο- ενώ καταγράφονται ακόμη και οι διαφημιστικές
τέλης Βασιλειάδης ουδέποτε ανήκε, παρά τα καταχωρίσεις του «Κιβώτιου».
προβλήματα υγείας και την παραμονή του στο Στο δημοσίευμα του «Ηριδανού» αναφέρεται
εξωτερικό, οι αστυνομικές αρχές εξακολουθούν και το ΒΗΜΑ (6-9-75), με τη σημείωση πως δη-
να αναζητούν τα ίχνη του και επί 1956. ∆ελτίο ∆ράσης μοσιεύει συζήτηση του συγγρα-
δημοκρατίας. φέα με τον Δημήτρη Ραυτόπουλο,
Με απόρρητο έγγραφό της η Γε- καθώς και ένα αδημοσίευτο κε-
νική Ασφάλεια στις 10 Ιουνίου 1975 φάλαιο του «Κιβώτιου». (Ο Ραυ-
ζητάει από το Ζ’ Παράρτημα Ασφα- τόπουλος θα γράψει το 1996 ένα
λείας (Κυψέλης), «όπως εξακρι- εξαιρετικό βιβλίο με τίτλο «Αρης
βώσητε αθορύβως και αναφέρητε Αλεξάνδρου, ο εξόριστος», εκδό-
ημίν, το συντομώτερον δυνατόν, σεις Σοκόλη.)
εάν ο Κομμουνιστής Β’ κατηγο- Το 1975 εκδίδεται «το Κιβώτιο»
ρίας, Βασιλειάδης Αριστοτέλης, από τον Κέδρο και στις 19 Μαΐου το
επανήλθεν εκ του εξωτερικού και Τμήμα Τύπου «αναγνωρίζει» πλέον
επανεγκατεστάθη αυτόθι και επί τον Βασιλειάδη ως Αλεξάνδρου.
της οδού Σπετσών 47 περιφερείας Στέλνει στον «Φ(άκελο): ΑΛΕΞΑΝ-
σας». ΔΡΟΥ Αρης (Αριστείδης) (λογο-
Η Ασ τυνομία συνεχίζει να τέχνης) Απόρρητος, 25478/Α» την
εμπλουτίζει τον προσωπικό φά- κριτική για το βιβλίο που έγραψε
κελο του υπόπτου με ό,τι υπάρχει ο Αλέξανδρος Κοτζιάς και δημο-
ως πληροφορία, ακόμη και με σίευσε η «Καθημερινή» της 18ης
δημοσιεύματα του Τύπου. Για πα- Μαΐου.
ράδειγμα, στις 3 Σεπτεμβρίου 1977 Στις 2 Ιουνίου 1978 ο Αρης Αλε-
το τμήμα Τύπου της Υπηρεσίας ξάνδρου αφήνει την τελευταία
Πληροφοριών της Υποδιεύθυνσης του πνοή στο Παρίσι, στα 56 του
Γενικής Ασφαλείας ενημερώνει με χρόνια, έπειτα από έμφραγμα.
σημείωμα ότι «εις το περιοδικόν Η ανακοίνωση του θανάτου του
ΑΝΤΙ, δημοσιογραφικόν όργανον αναγράφεται στην «Αυγή» της
του ΚΚΕ [απολύτως αναληθές, θα 4ης Ιουνίου, απόκομμα της οποί-
τρίζουν τα κόκαλα του εκδότη του ας βρίσκεται στον φάκελο του
ΑΝΤΙ Χρήστου Παπουτσάκη] της ποιητή.

54 Η ΕΦΗΜΕΡΙ∆Α ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ