You are on page 1of 12

ȱ

ȱ
ȱ
BÜYÜKȱTÜRKȱDÜkÜNÜRÜȱNASREDDGNȱTUSG’DEȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱȱ
GDEALȱTOPLUMȱANLAYIkIȱ

RehaȱYILMAZȱ
QafqazȱÜniversitesi,ȱȱ
HukukȱFakültesiȱȱ
Baküȱ/ȱAZERBAYCANȱ
yilmazreha@yahoo.comȱ

ÖZETȱ

AzerbaycanȱNakóîliÂininȱikinciȱDevresiȱdiyebileceÂimizȱXIXȱyüzyıl,ȱaynıȱzamandaȱAzerbaycanȱtasavvufȱtariȬ
hindeȱönemliȱbirȱdönemdir.ȱBuȱdevirdeȱbüyükȱNakóiȱóeyhiȱBaÂdat’lıȱMevlanaȱHalid’inȱtalebesiȱKürdemirliȱGsmailȱ
kirvaniȱ veȱ Kutgaóınlıȱ Yahyaȱ ileȱ bunlarınȱ yetiótirdiÂiȱ birçokȱ Nakóibendîȱ müróidininȱ faaliyetleriȱ Kuzeyȱ AzerbayȬ
can’danȱ baólayarakȱ Kafkaslarınȱ genelindeȱ veȱ Anadolu’daȱ büyükȱ birȱ diniȬtasavvufiȱ veȱ siyasiȱ hareketliliÂeȱ sebepȱ
olmuólardır.ȱ
Türkȱ milletininȱ gururȱ duyduÂuȱ birçokȱ alimȱ gibiȱ Hocaȱ Nasreddinȱ Tusi’deȱ TürkȬGslamȱ medeniyetindeȱ büyükȱ
izlerȱ bırakmıótır.ȱ Onunlaȱ ilgiliȱ birçokȱ óeyȱ söylenilmió,ȱ birȱ çokȱ óeyȱ yazılmıótır.ȱ Bununlaȱ birlikteȱ söylenenlerȱ veȱ
yazılanlarınȱbazenȱhakikattenȱuzak,ȱbazenȱihtilaflıȱbazenȱdeȱbilinçliȱolarakȱyanlıólarȱiçerdiÂiȱgörülmektedir.ȱȱ
UlaótıÂımızȱeserlerdeȱumumenȱonunȱmatematikçiȱolduÂuȱveȱastronomiyiȱiyiȱbildiÂiȱifadeȱedilmektedir.ȱAncakȱ
AhlakȬıȱNasiriȱveȱEvsafü’lȬEórafȱkitaplarıȱsayesindeȱonun,ȱaslındaȱiyiȱbirȱtoplumȱbilimciȱolduÂunuȱgörmeȱimkânıȬ
mızȱolmuóȱveȱTusi’ninȱbuȱyönünün,ȱyani,ȱidealȱtoplumȱveȱidealȱtoplumaȱgidenȱyollarlaȱilgiliȱgörüóleriniȱaraótırmaȱ
isteÂiȱ doÂmuótur.ȱ Ancakȱ bununȱ içinȱ öncelikleȱ onunȱ ideallikȱ anlayıóınıȱ bilmeninȱ gerekliliÂiȱ gözümüzdenȱ
kaçmamıótır.ȱBundanȱdolayıȱbuȱaraótırmadaȱonunȱideallikȱanlayıóı,ȱbuȱanlayıóȱiçindeȱidealȱtoplumaȱgidenȱkamilȱ
insanȱveȱsaÂlıklıȱaileȱdüóünceleriȱanalizȱedilmiótir.ȱȱȱ
Anahtarȱkelimeler:ȱNasreddinȱTusi,ȱkamilȱinsan,ȱsaÂlıklıȱaile,ȱidealȱtoplumȱ

THEȱIDEALȱSOCIETYȱOFȱGREATȱTURKISHȱSCHOLARȱNASREDDINȱTUSIȱ

ABSTRACTȱ

HocaȱNasreddinȱTusiȱhasȱaȱremarableȱplaceȱinȱtheȱTurkȬIslamicȱcivilizationȱlikeȱmanyȱothersȱwhoȱbecameȱtheȱ
prideȱ ofȱ theȱ Turkishȱ nationality.ȱ Heȱ becameȱ theȱ subjectȱ matterȱ ofȱ manyȱ writersȱ andȱ discussions.ȱ Sinceȱ heȱ wasȱ
writtenȱandȱtalkedȱbyȱmanyȱpeople,ȱtheȱthingsȱattributedȱtoȱhimȱcontainedȱmistakesȱandȱfalseȱinformation.ȱTheȱ
reasonȱofȱlaunchingȱthisȱresearchȱisȱtoȱclearȱtheȱwrongȱattributionsȱaboutȱȱHocaȱNasreddinȱTusi.ȱ
Accordingȱtoȱtheȱdocumentsȱweȱhaveȱfound,ȱheȱwasȱknownȱasȱaȱmathematicianȱandȱhadȱaȱdeepȱknowledgeȱofȱ
astronomy.ȱ Howeverȱȱ hisȱ booksȱ AhlakȬıȱ Nasiriȱ andȱȱ Evsafü’lȬEórafȱ ȱshowedȱ usȱ thatȱ heȱ wasȱ alsoȱ aȱ carefulȱ
sociologist.ȱHisȱideasȱonȱidealȱsocietyȱandȱtheȱwaysȱwhichȱwillȱleadȱtheȱmanȱȱtoȱtheȱidealȱsocietyȱmakeȱȱȱtheȱcenterȱ
ofȱourȱresearch.Firstȱofȱallȱ,ȱitȱisȱessentialȱthatȱweȱshouldȱknowȱwhatȱhisȱidealismȱwas.ȱThisȱresearchȱcoversȱtheȱ
followingȱareas;ȱidealism,ȱtheȱvirtousȱmanȱȱonȱtheȱwayȱtoȱtheȱidealȱsociety,ȱtheȱhealthyȱfamilyȱandȱidealȱsociety.ȱȱȱ
Keyȱwords:ȱNasreddinȱTusi,ȱvirtousȱmanȱ,ȱhealthyȱfamily,ȱidealȱsociety.ȱ
ȱ
kındaȱyazılanlar,ȱsöylenenler;ȱbazenȱabartılıȱ
Girióȱ övgüler,ȱbazenȱiseȱaóırıȱderecedekiȱaóaÂılaȬ
HakkındaȱefsanelerȱyazılanȱNasreddinȱTusi,ȱ malarȱ sebebiyleȱ zıtlıklarlaȱ doludur.ȱ Buȱ iseȱ
gerekȱ hayatȱ tarzı,ȱ gerekseȱ ilmiȱ görüóleriȱ Tusi’ninȱ óahsiyetineȱ veȱ bilimselȱ öÂretisineȱ
açısındanȱ farklılıklaraȱ sahiptir.ȱ Onunȱ hakȬ gölgeȱ düóürdüÂüȱ izlemiȱ verseȱ deȱ aslındaȱ

Numberȱ22,ȱ2008ȱȱȱ 13
RehaȱYılmazȱ

onunȱdünyaȱgörüóününȱzenginliÂiniȱveȱgeȬ lanmıótır.ȱBununlaȱtoplumunȱkabulȱedeceÂiȱ
nióliÂiniȱgöstermektedir.ȱȱ veȱ sahipleneceÂiȱ birȱ idealȱ toplumȱ anlayıȬ
óınaȱulaómıótır.ȱBuȱnedenleȱTusi’yiȱzamanaȱ
O,ȱ kendindenȱ önceȱ birȱ türlüȱ barıótırılamaȬ
veȱ mekanaȱ sıÂmayan,ȱ Gslamȱ toplumununȱ
mıóȱ birȱ çokȱ ilimȱ dalınıȱ uyumȱ içindeȱ eleȱ alȬ
bütünȱ gruplarıncaȱ büyüklüÂüȱ veȱ ulaóılȬ
mıó,ȱbirȱbakımaȱuzlaótırmıóȱbirȱfilozof,ȱtopȬ
mazlıÂıȱ kabulȱ edilenȱ birȱ filozofȱ olarakȱ kaȬ
lumuȱ peóindenȱ sürükleyebilecekȱ birȱ edipȱ
bulȱetmekȱmümkündür.ȱ
veȱahlakçı,ȱuygulamalarıylaȱhalkıȱzalimȱhüȬ
kümdarlarınȱzulmündenȱkurtarabilecekȱyetȬ NasreddinȱTusi’ninȱHayatıȱ
kinliÂeȱ sahipȱ birȱ devletȱ adamı,ȱ yetiótirdiÂiȱ
alimlerleȱ yüzyıllaraȱ damgasınıȱ vuranȱ gerȬ DiÂerȱbirçokȱTürkȱalimiȱgibiȱTusi’ninȱhayaȬ
çekȱ birȱ muallim,ȱ yıldızlarlaȱ konuóacakȱ kaȬ tı,ȱ görüóleriȱ hakkındaȱ birbiriniȱ tutmayanȱ
darȱ astronomiȱ biliminiȱ iyiȱ derecedeȱ bilenȱ bilgilerȱ mevcuttur1.ȱ Öncellikleȱ Onunȱ doȬ
birȱ astrologdur.ȱ Oȱ çalıótıÂıȱ tümȱ alanlardaȱ ÂumȱyeriyleȱilgiliȱfikirȱayrılıÂıȱvardır.ȱGranlıȱ
baóarıyaȱulaómıóȱsayılıȱbilimȱadamlarındanȱ edebiyatçıȱCelaleddinȱHümaiȱTusi’ninȱ“Tus”ȱ
biridir.ȱ óerindeȱ doÂduÂunuȱ iddiaȱ ederken2,ȱ AzerȬ
baycanlıȱ araótırmacıȱ H.ȱ Mehmedbeyliȱ iseȱ
Dahaȱ çokȱ AhlâkȬıȱ Nasiriȱ eseriyleȱ tanınanȱ Onunȱ Hemedanȱ yakınlarındakiȱ “Bahar”ȱ
Tusiȱ hakkındaȱ bazıȱ araótırmalarȱ yapılmıó,ȱ kasabasındaȱ doÂduÂunuȱ ileriȱ sürmüótür.ȱ
eserlerȱyazılmıóȱolmasınaȱkaróın,ȱonunȱtopȬ Bununȱ yanısıraȱ “Cehruh”,ȱ “Kum”ȱ óehirleȬ
lumcuȱdüóünceleriȱyeterinceȱeleȱalınmamıóȬ rindeȱ dünyayaȱ geldiÂiniȱ ileriȱ sürenlerȱ deȱ
tır.ȱTusi’ninȱidealȱtoplumȱanlayıóıȱbugününȱ olmuótur3.ȱȱ
toplumunaȱ ıóıkȱ tutacak,ȱ toplumsalȱ probȬ
lemlereȱ çözümȱ olacakȱ tavsiyeleriȱ içermekȬ Tusiȱhakkındakiȱbirȱbaókaȱihtilaflıȱkonuȱiseȱ
tedir.ȱ Özellikle,ȱ idealȱ toplumȱ içinȱ öncelikleȱ gerekȱkendisininȱgerekseȱyakınlarınınȱisimȬ
insanınȱ mükemmellikȱ vasfınıȱ kazanmasıȱ leridir.ȱ Feteliȱ Ahundov,ȱ Mollaȱ Vidadiȱ gibiȱ
gerektiÂiȱüzerindeȱduranȱdüóünür,ȱbirȱsonȬ AzerbaycanȱyazarȱveȱóairleriȱonuȱNesirȱTusiȱ
rakiȱ aóamanınȱ saÂlıklıȱ aileȱ olduÂunuȱ ileriȱ olarakȱ adlandırmıótır.ȱ Ancakȱ buȱ tanımlaȬ
sürmektedir.ȱOȱeserlerinde,ȱkamilȱinsan,ȱveȱ manın,ȱ ünlüȱ düóünürüȱ döneminȱ siyasalȱ
saÂlıklıȱ aileninȱ vasıflarınıȱ veȱ óartlarınıȱ eleȱ baskılarıylaȱ diniȱ olgulardanȱ uzaklaótırmaȱ
alarak,ȱ idealȱ toplumaȱ ulaóılmaȱ yollarınıȱ daȱ gayretiyleȱ yapıldıÂınıȱ söylemekȱ mümkünȬ
belirlemiótir.ȱ dür.ȱZiraȱonunȱeserlerindeȱisminiȱ“NasredȬ
din”ȱolarakȱyazdıÂıȱaçıkȱóekildeȱgörülmekȬ
Matematikȱ veȱ astronomiȱ sahasındaȱ hayretȱ tedir.ȱ Adıȱ konusundakiȱ tartıómalara,ȱ Tusiȱ
vericiȱ veȱ benzersizȱ buluólaraȱ veȱ fikirlereȱ
hakkındaȱ derinȱ araótırmalarȱ yapanȱ H.ȱ
sahipȱolduÂuȱbilinenȱTusi’ninȱidealȱtoplumȱ
Mehmedbeyli,ȱ onunȱ adıȱ veȱ lakabıylaȱ birȬ
konusundakiȱfikirleriȱdeȱaynıȱseviyedeȱzenȬ
likteȱ “Ebuȱ Ceferȱ Muhammedȱ ibnȱ Hasanȱ
gindir.ȱ Oȱ idealȱ toplumȱ anlayıóınıȱ herhangiȱ
Nasreddinȱ Tusi”ȱ olduÂunuȱ ileriȱ sürmüóȬ
birȱ mezhepȱ veyaȱ fikirȱ okulunaȱ baÂlıȱ kalȬ
tür4.ȱ Bazıȱ eserlerdeȱ iseȱ buȱ ismeȱ “Hace”,ȱ
maksızınȱ geliótirmiótir.ȱ Yeriȱ geldiÂindeȱ kii,ȱ
bazılarındaȱ iseȱ “Ebuȱ Bekir”ȱ ilaveȱ edilmekȬ
yeriȱ geldiÂindeȱ Sünniȱ inancaȱ müracaatȱ etȬ
tedir.ȱBuȱkonudaȱtümȱeserlerȱdikkateȱalınaȬ
miótir.ȱ Bununlaȱ birlikteȱ Eflatunȱ veȱ Aristo’Ȭ
nunȱ düóünceleriniȱ deȱ kendiȱ görüóleriȱ içinȬ
ȱȱ H.ȱMehmedbeyli,ȱNasreddinȱTusi,ȱBaküȱ1957,ȱs.ȱ45Ȭ54ȱ
1
deȱ eriterekȱ istifadeȱ etmesiniȱ bilmiótir.ȱ Yeriȱ
ȱȱ RahimȱSultanov,ȱ“NasreddinȱTusiȱveȱOnunȱAhlakiȱ
2
geldiÂindeȱFarabi,ȱyeriȱgeldiÂindeȱGbnȬiȱSinaȱ
NasiriȱKitabı”,ȱAhlakȬıȱNasiriye,ȱBaküȱ2005,ȱs.ȱ5.ȱ
gibiȱ Gslamȱ Medeniyetininȱ meóhurȱ ilimȱ ȱȱ A.ȱK.ȱRzayev,ȱNasreddinȱTusi,ȱSiyasiȬHukukiȱDüóünȬ
3

adamlarınınȱ eserlerindenȱ veȱ halkȱ arasınȬ celeri,ȱBaküȱ1993,ȱs.9.ȱ


dakiȱrivayetlerdenȱveȱatasözlerindenȱyararȬ ȱȱ Sultanov,ȱ“NasreddinȱTusiȱ...”,ȱs.ȱ4ȱ
4

14ȱ JournalȱofȱQafqazȱUniversityȱȱȱ
BüyükȱTürkȱDüóünürüȱNasreddinȱTusi’deȱGdealȱToplumȱAnlayıóıȱȱ

rakȱ yapılacakȱ birȱ tanımlamadaȱ onu,ȱ “Ebuȱ kirlerininȱ yattıÂınıȱ söylemekȱ yerindeȱ olaȬ
Caferȱ Haceȱ Nasreddinȱ Tusiȱ Muhammedȱ caktır9.ȱTusi’ninȱdünyaȱgörüóüȱbuȱsilsileȱileȱ
binȱ Hasanȱ Ebuȱ Bekir”ȱ olarakȱ ifadeȱ etmekȱ Behmenyar’a,ȱ ondanȱ GbnȬiȱ Sina’yaȱ kadarȱ
mümkündür.ȱȱ uzanmaktadır.ȱ Tusi’ninȱ dünyaȱ görüóünde,ȱ
birȱilimȱsilsilesiȱteókilȱedenȱbuȱalimlerinȱhepȬ
DoÂumuȱ hakkındaȱ farklıȱ görüólerȱ bulunȬ
sininȱazȱçokȱtesiriniȱgörmekȱmümkündür.ȱ
maklaȱbirlikteȱN.ȱTusiȱ17ȱkubatȱ1201ȱCumaȱ
günüȱTusȱóehrindeȱdoÂmuótur.ȱTusi’ninȱçoȬ Tusiȱ hakkındaȱ yazılanȱ eserlerde,ȱ Onunȱ heȬ
cuklukȱyıllarıȱTusȱóehrindeȱgeçmiótir.ȱOȱdöȬ nüzȱ gençȱ yaólardaȱ büyükȱ birȱ ilme,ȱ genióȱ
nemdeȱ Tusȱ óehriȱ birȱ çokȱ alimiȱ barındıran,ȱ malumata,ȱsaÂlamȱbirȱhafızaya,ȱözgürȱfikreȱ
tarihiȱzenginliÂeȱsahipȱbüyükȱbirȱilimȱóehriȱ veȱ cesaretliȱ muhakemeyeȱ hevesli,ȱ ihtiraslıȱ
olup,ȱ halkınȱ büyükȱ birȱ kısmıȱ ilimleȱ iótigalȱ birȱ aktarıcıȱ olduÂuȱ ileriȱ sürülmektedir.ȱ
etmektedir5.ȱ Buȱ nedenleȱ Tusi’deȱ çocuklukȱ Tusi’ninȱ küçükȱ yaólardaȱ büyükȱ alimlerinȱ
yıllarındanȱ itibarenȱ ilimleȱ ilgilenmió,ȱ çalıóȬ meclislerindeȱ dini,ȱ felsefiȱ tartıómalara,ȱ
kanlıÂıȱveȱgayretiyleȱöÂretmenlerininȱbeÂeȬ Kur’an,ȱSünnetȱveȱbeóeriȱilimlerinȱkaróılıklıȱ
nisiniȱ kazanmıótır.ȱ GlköÂreniminiȱ iyiȱ birȱ mukayesesineȱ óahitȱ olması,ȱ hiçȱ óüphesiz,ȱ
hukukȱ veȱ ilahiyatçıȱ olanȱ babasındanȱ alanȱ onunȱilmiȱgörüóününȱdeȱgelióimineȱdoÂruȬ
Tusi,ȱondanȱçokȱetkilenmiótir6.ȱTusi’ninȱbaȬ danȱtesirȱgöstermiótir.ȱ
basıȱ tecrübeli,ȱ insanlarlaȱ iyiȱ iliókilerȱ kuraȬ Tusȱ óehrindeȱ ilmiȱ gelióiminiȱ tamamlayanȱ
bilen,ȱ iyiȱ ahlakaȱ sahipȱ veȱ ilimleȱ meógulȱ Tusi,ȱHorasanınȱMoÂollarınȱistilasıȱüzerineȱ
olanȱsıraȱdıóıȱbirȱinsandır7.ȱTaceddinȱkehrisȬ Kuhistanaȱ gelerek,ȱ Gsmailiȱ hükümdarıȱ
tani’ninȱ müridlerindenȱ olanȱ Firuzóahȱ CehȬ Muhteóem’inȱ yanınaȱ yerleómiótir.ȱ Bazıȱ yaȬ
rudiȱ lakabıylaȱ tanınanȱ Muhammedȱ binȱ zarlarȱ buȱ olayıȱ farklıȱ óekildeȱ anlatmaktaȬ
Hasanȱ Tusi,ȱ oÂlununȱ daȱ ilimleȱ iótigalineȱ dırlar.ȱ Onlaraȱ göreȱ Gsmailiȱ hükümdarınınȱ
özenȱgöstermióȱveȱkendindenȱsonra,ȱTus’daȱ oÂluȱ hastadır.ȱ OÂlunuȱ iyileótirebilecekȱ yeȬ
yaóayanȱünlüȱalimlerdenȱdersȱalmasınıȱsaÂȬ ganeȱ aliminȱ Tusiȱ olduÂunuȱ ióittiÂiȱ veȱ Onuȱ
lamıótır8.ȱȱ Buhara’daȱ yakalattırarakȱ gizliceȱ Kuhistanaȱ
getirttiÂiȱiddiaȱedilmektedir10.ȱȱ
Tusi’ninȱ babasındanȱ sonrakiȱ ilkȱ hocasıȱ döȬ
neminȱmeóhurȱdüóünürlerindenȱFerideddinȱ Önceleriȱ Gsmaililerȱ Tusiyeȱ büyükȱ hürmetȱ
Damadȱ olmuótur.ȱ Ferideddinȱ dünyaȱ görüȬ göstermió,ȱkahȱMuhteóemȱonunȱbilgiȱveȱkaȬ
óüyleȱdiÂerȱalimlerdenȱoldukçaȱfarklılıkȱarzȱ biliyetlerineȱhayranȱkalarak,ȱkendisineȱmüȬ
etmektedir.ȱZiraȱo,ȱsadeceȱdiniȱhükümlerleȱ óavirȱ tayinȱ etmiótir.ȱ Tusiȱ Kuhistan’daȱ ikenȱ
deÂil,ȱ aynıȱ zamandaȱ Yunanȱ veȱ Hintȱ felseȬ buȱ bölgeninȱ valisiȱ Nasreddinȱ Ebulfetȱ ebuȱ
fesi,ȱ Farsȱ kültürüȱ veȱ Azerbaycanȱ sanatıylaȱ Mensur,ȱ birȱ ahlakȱ kitabıȱ olanȱ Ebuȱ Aliȱ
yakındanȱ ilgilenmióȱ veȱ buȱ öÂretileriȱ kendiȱ Ahmetȱ ibnȬiȱ Muhammedȱ GbnȬiȱ Yagub’unȱ
dünyaȱgörüóüneȱtaóımasınıȱbilmiótir.ȱOnunȱ etȬTahareȱadlıȱeseriniȱtercümeȱetmesiniȱisteȬ
fikirlerindekiȱ zenginliÂinȱ temelindeȱ özgürȱ miótir.ȱ Ancakȱ Nasreddinȱ Tusiȱ bazıȱ yönleȬ
düóünceninȱ halkalarıȱ olanȱ Serahsi,ȱ Gilaniȱ riyleȱ eksikȱ bulduÂuȱ buȱ eseriȱ tercümeȱ etȬ
veȱ Ebuȱ Abbasȱ Logeriȱ gibiȱ düóünürlerinȱ fiȬ mektenseȱ buȱ eksikliklerinȱ giderildiÂiȱ yeniȱ
birȱ eserinȱ yazılmasınınȱ uygunluÂunuȱ usuȬ
ȱȱ A.Rzayev,ȱ Nasreddinȱ Tusi,ȱ Hayatı,ȱ Glmi,ȱ Dünyaȱ GöȬ
5 lünceȱ valiyeȱ anlatır.ȱ Bununȱ üzerineȱ onaȱ itȬ
rüóü,ȱBakü:ȱGróad,ȱ1996,ȱs.ȱ12.ȱ hafenȱAhlakȬıȱNasiriȱkitabınıȱyazar11.ȱKitabaȱ
ȱȱ VahabȱTaótan,ȱ“NasreddinȱTusi:ȱHayatı,ȱEserleri,ȱDinȱ
6

veȱToplumȱgörüóü”,ȱȱ 9ȱȱ Sultanov,ȱ“NasreddinȱTusiȱ...”,ȱs.ȱ7ȱ


http://sbe.erciyes.edu.tr/dergi/sayi_ȱ11_08_Tastan_1.pdfȱ 10 ȱȱ Sultanov,ȱ“NasreddinȱTusiȱ...”,ȱs.8.ȱ
ȱȱ Sultanov,ȱ“NasreddinȱTusiȱ...”,ȱs.ȱ14.ȱ
7 11 ȱȱ Nasreddinȱ Tusi,ȱ Ahlakiȱ Nasiri,ȱ (Azerbaycanȱ dilineȱ
ȱȱ Rzayev,ȱNasreddinȱTusi,ȱs.ȱ14.ȱ
8 tercüme:ȱRahimȱSultanov),ȱBaküȱ2005,ȱs.ȱ35.ȱ

Numberȱ22,ȱ2008ȱȱȱ 15
RehaȱYılmazȱ

genelȱolarakȱbakıldıÂındaȱtoplumunȱahlakiȱ lebilir.ȱ Hiçȱ óüpheȱ yokȱ ki,ȱ Halifeninȱ olupȱ


deÂerlerininȱ nizamlanmasınınȱ öncelikliȱ birȱ bitendenȱ haberiȱ olmadıÂıȱ gibi,ȱ Tusi’ninȱ deȱ
deÂerȱolarakȱeleȱalındıÂıȱgörülmektedir.ȱ onunȱbaóınaȱgelenlerdenȱHalifeninȱsorumluȱ
olmamasındanȱ haberiȱ bulunmamaktadır.ȱ
Ancakȱ Gsmaililerinȱ gerekȱ düóünce,ȱ gerekseȱ
Buȱ nedenleȱ GbnȬiȱ Algam’ınȱ yaptıklarınıȱ
uygulamalarınıȱ kabulȱ etmeyenȱ Tusi,ȱ onlarıȱ
Tusiȱ Halife’yeȱ malȱ ederek,ȱ öfkesiniȱ deȱ onaȱ
eleótirmeye,ȱgörüóleriniȱçekinmeksizinȱsöyȬ
yöneltmióȱolmasıȱmümkündür.ȱ
lemeyeȱ baólar.ȱ Ayrıcaȱ MoÂollarınȱ istilaȱ orȬ
dularınınȱ önündenȱ kaçanȱ müslümanlaraȱ Buȱ konudaȱ birȱ baókaȱ iddiaȱ da,ȱ Tusi’ninȱ
sahipȱçıkılmasıȱiçinȱbölgeȱvaliliklerineȱtesirȱ danıómanlıÂınıȱ yaptıÂıȱ Kuhistanȱ vilayetiȬ
etmesiȱnedeniyleȱmerkezeȱóikayetȱedilir.ȱBuȱ ninȱvalisiȱEbuȱkihabeddin’inȱGslam’ıȱmüdaȬ
iseȱOnunlaȱGsmailiȱemiriȱEbuȱMansur’unȱveȱ faaȱ etmesi,ȱ Gsmailiȱ mezhebineȱ karóıȱ mücaȬ
Gsmaililerinȱ arasınıȱ açar12.ȱ Bununȱ üzerineȱ delesiȱ veȱ etrafınaȱ müslümanȱ ilimȱ adamlaȬ
TusiȱAlamutȱkalesindeȱevȱhapsineȱalınırȱveȱ rınıȱ toplamasıȱ üzerineȱ halkȱ Alamut’takiȱ
ciddiȱ kısıtlamalarȱ getirilir.ȱ Buradaȱ dikkatȱ hükümdarȱAlaaddin’eȱonunȱhakkındaȱóikâȬ
edilmesiȱ gerekenȱ olayȱ kahȱ Muhteóem’in,ȱ yetteȱbulunmuótur.ȱkikayetteȱözellikleȱTusi’Ȭ
Gsmaililerinȱ çokȱ önemȱ verdikleriȱ yıldızları,ȱ ninȱ buȱ organizeyiȱ teókilȱ ettiÂiniȱ veȱ müslüȬ
yaniȱ astronomiȱ biliminiȱ iyiȱ bilenȱ Tusi’denȱ manlarınȱ korunmasınınȱ onunȱ yönlendirȬ
vazgeçemeyerekȱonuȱöldürmemesi,ȱhemȱdeȱ mesiyleȱ gerçekleótiÂiniȱ bildirmiólerdir.ȱ BuȬ
eleótirileriniȱhalkaȱaktarmasınaȱengelȱolmakȱ nunȱüzerineȱgerekȱvali,ȱgerekseȱTusiȱvazifeȬ
içinȱevȱhapsineȱtabiȱtutmasıdır.ȱ lerindenȱalınarak,ȱAlamut’aȱgönderilmióȱveȱ
hapsedilmiótir14.ȱ
Bazıȱ düóünürlerȱ buȱ hapsi,ȱ onunȱ döneminȱ
halifesiȱMuhteseb’eȱyazdıÂıȱkasideyeȱbaÂlaȬ Tusi,ȱ inanılmazȱ yenilikçiȱ yapısıȱ veȱ pratikȱ
maktadırlar.ȱ Onlaraȱ göreȱ Tusi,ȱ Gsmaililerleȱ zekasıȱ ileȱ Alamutȱ kalesindeȱ ilmiȱ meseleȬ
arasıȱaçıkȱolanȱHalife’yiȱövenȱbirȱkasideȱyaȬ lerinȱyanıȱsıraȱtoplumsalȱveȱsiyasalȱhayata,ȱ
zarak,ȱ onaȱ gönderir.ȱ Buȱ kasideȱ Halifeninȱ devletȱ iólerineȱ müdahaleȱ etmiótir.ȱ Çokȱ zorȱ
veziriȱ GbnȬiȱ Algam’ınȱ elineȱ geçer.ȱ O,ȱ Tusi’Ȭ óartlardaȱbulunanȱAlamut’daȱTusi,ȱGsmailiȬ
ninȱkabiliyetiniȱgörerek,ȱonunȱBaÂdat’aȱdaȬ lerinȱ sonȱ hükümdarıȱ Rükneddinȱ Huróah’ıȱ
vetȱ edilmesindenȱ veȱ kendisininȱ koltuÂunȬ MoÂolȱ hanıȱ Hülagu’yaȱ teslimȱ olmayaȱ iknaȱ
danȱ olmaȱ korkusuyla,ȱ Tusiyiȱ Muhteóem’eȱ ederek,ȱ kaledeȱ kanȱ dökülmesiniȱ engelleȬ
óikayetȱ eder.ȱ Bununȱ sonucundaȱ öfkelenenȱ miótir.ȱBununlaȱbirlikteȱTusi’ninȱbuȱóekildeȱ
Muhteóem,ȱ Tusiyiȱ Alamut’aȱ gönderir13.ȱ Buȱ GsmaililerdenȱintikamınıȱaldıÂınıȱveȱalınmaȬ
iddianınȱ doÂruluÂuȱ dahaȱ aklaȱ yatkınȱ gelȬ sıȱzorȱolanȱbirȱkaleyiȱbirȱdamlaȱkanȱdökülȬ
mektedir.ȱZiraȱTusi’ninȱMoÂollarıȱBaÂdat’aȱ medenȱ Hülaguȱ Han’aȱ hediyeȱ ettiÂiniȱ deȱ
saldırmasıȱ içinȱ cesaretlendiren,ȱ Halifeninȱ söylemekȱ mümkündür.ȱ Ziraȱ Hülaguȱ Hanȱ
öldürülmesininȱ akılȱ hocalıÂınıȱ yapanȱ kióiȱ ilerikiȱ dönemlerdeȱ Gsmaililereȱ karóıȱ acımaȬ
olduÂuȱ düóünüldüÂünde,ȱ onunȱ Halifeyeȱ sızȱolmuóȱveȱHasanȱSabbah’ınȱGslamȱdünyaȬ
karóıȱ ciddiȱ birȱ öfkeȱ veȱ kinȱ beslediÂiniȱ görȬ sınaȱkorkuȱsalanȱHaóhaóileriniȱtariheȱkarıóȬ
mekȱ mümkündür.ȱ Buȱ öfkeninȱ kaynaÂıȱ tırmıótır.ȱ
araótırıldıÂında,ȱ“Tusi’ninȱyirmiȱikiȱyılȱaÂırȱ Hülagüȱ Han,ȱ Tusi’ninȱ Alamutȱ hediyesiniȱ
óartlardaȱ maneviȱ sınırlamalarȱ veȱ inançsızȱ iyiȱ deÂerlendirmióȱ veȱ onuȱ óahsiȱ danıómanıȱ
birȱ ortamdaȱ yaóamasınaȱ Halifeninȱ sebepȱ yapmıótır15.ȱ Bazıȱ tarihçilerȱ onunȱ Hülagü’Ȭ
olduÂunu”ȱdüóünmesininȱyattıÂıȱkabulȱediȬ nünȱvezirliÂiniȱdeȱyaptıÂınıȱiddiaȱetselerȱdeȱ

ȱȱ kefiyeva,ȱȱ“Önsöz”,ȱÖvsafülȱ–Eóraf,ȱ(AzerbaycanȱTürkȬ
12 ȱȱ Rzayev,ȱNasreddinȱTusi,ȱs.ȱ34.ȱ
14

çesineȱtercüme:ȱEfóanȱkefiyeva),ȱBaküȱ2005,ȱs.6.ȱ ȱȱ Hilmiȱ Ziyaȱ Ülken,ȱ Gslamȱ Düóüncesi,ȱ Gstanbul:ȱ


15

ȱȱ Sultanov,ȱ“NasreddinȱTusiȱ...”,ȱs.8.ȱ
13 ÜlkenȱYayınları,ȱ1995,ȱs.ȱ264.ȱ

16ȱ JournalȱofȱQafqazȱUniversityȱȱȱ
BüyükȱTürkȱDüóünürüȱNasreddinȱTusi’deȱGdealȱToplumȱAnlayıóıȱȱ

bunaȱ iliókinȱ resmiȱ birȱ belgeȱ henüzȱ buluȬ nesiniȱ kurmuótur.ȱ Tusi,ȱ buȱ rasathaneninȱ
namamıótır.ȱ Bununlaȱ birlikteȱ Hülagü’nünȱ planȱveȱprojesinden,ȱyapılmasınaȱveȱióleyiȬ
Tusi’ninȱ fikirlerineȱ önemȱ verdiÂiniȱ gösteȬ óineȱkadarȱherȱaóamasındaȱaktifȱolarakȱiótiȬ
renȱ bazıȱ örneklerȱ deȱ mevcuttur.ȱ Bununȱ enȱ rakȱ etmiótir.ȱ Rasathaneninȱ kurulmasıylaȱ
önemlisiȱ BaÂdatȱ seferineȱ Tusi’ninȱ tavsiyeȬ siyasettenȱ tamemenȱ uzaklaóanȱ Tusi,ȱ kenȬ
leriȱ doÂrultusundaȱ çıkılmasıdır.ȱ Hülagüȱ diniȱilmeȱvermióȱveȱoȱdöneminȱbilinenȱdünȬ
Han,ȱ halifelikȱ veȱ halifeȱ hakkındaȱ söylenenȱ yasınaȱonunȱbiliminiȱveȱadınıȱtaóıyacakȱbirȱ
rivayetlerdenȱ korkarak,ȱ Alamut’tanȱ sonraȱ çokȱilimȱadamıȱyetiótirmiótir.ȱ
Gstanbul’aȱ sefereȱ çıkmayaȱ hazırlanırken,ȱ
AncakȱömrününȱsonlarındaȱMoÂolȱidareciȬ
Tusi’ninȱ tavsiyeleriȱ ileȱ bundanȱ vazgeçmióȱ
lerȱonuȱrahatȱbırakmamıó,ȱHülagu’denȱsonȬ
veȱ 1258’deȱ BaÂdat’aȱ yönelmiótir.ȱ Buȱ seferȱ
raȱtahtaȱçıkanȱAbagaȱHan’laȱbirlikteȱdevletȱ
sonucundaȱ Abbasiȱ halifeliÂiȱ sonaȱ ermióȱ veȱ
ióleriniȱyürütmekȱiçinȱ1274’ünȱkıóındaȱBaÂȬ
Gslamȱ dünyasıȱ büyükȱ birȱ kargaóanınȱ içineȱ
dat’aȱ gitmekȱ zorundaȱ kalmıótır.ȱ BaÂdat´aȱ
düómüótür.ȱHattaȱTusi,ȱtavsiyeleriyleȱHülaȬ
geldiÂiȱ gündenȱ itibarenȱ yoÂunȱ óekildeȱ çaȬ
gu’nünȱ Halifeȱ Muhteseb’iȱ öldürmesineȱ
lıómakȱ zorundaȱ kalanȱ Tusi,ȱ öncelikleȱ vergiȱ
vesileȱolmuótur16.ȱ
sisteminiȱyenilemió,ȱülkeninȱproblemleriyleȱ
Tusi’ninȱMoÂollarȱarasındakiȱyüksekȱitibarıȱ ilgiliȱyönetim,ȱaskeri,ȱeÂitimȱveȱdiniȱtemsilȬ
sayesinde,ȱ oȱ dönemdekiȱ birȱ çokȱ tanınmıóȱ cilerleȱgörüóerekȱproblemleriniȱdinleyipȱçöȬ
alimiȱ ölümden,ȱ binlerceȱ nüshaȱ elȱ yazmasıȱ zümlerȱ bulmayaȱ çalıómıótır.ȱ Vergiȱ sistemiȬ
deÂerliȱ eseriȱ yokȱ olmaktanȱ kurtarmıóȱ veȱ neȱdairȱyeniȱkanunlarȱhazırlayarakȱuygulaȬ
onlarıȱMaragaȱóehrineȱgötürmüótür.ȱBugünȱ mayaȱ koymuó,ȱ BaÂdatȱ kütüphaneleriniȱ
birȱ çokȱ ilminȱ temeliniȱ oluóturanȱ kitaplarıȱ kontrolȱ ederek,ȱ yeniȱ eserleriȱ Maraga’yaȱ
barındıranȱmeóhurȱMaragaȱKütüphanesiȱveȱ göndermiótir.ȱ BaÂdat’taȱ bulunanȱ kiilerinȱ
karkȱ bilimininȱ zirveyeȱ ulaótıÂıȱ Maragaȱ yedinciȱ imamıȱ Musaȱ Kazım’ınȱ mezarınıȱ
Rasathanesininȱ kuruluóuȱ Nasreddinȱ Tusiȱ ziyareteȱgittiktenȱsonraȱfenalaóanȱTusi,ȱtümȱ
tarafındanȱ gerçekleótirilmiótir.ȱ Buȱ nedenleȱ müdahalelereȱ raÂmenȱ iyileóemeyerekȱ 25ȱ
eleótirilenȱbirȱçokȱyönüȱolsaȱda,ȱbilimȱadınaȱ Temmuzȱ1274’teȱhayataȱvedaȱetmiótir18.ȱ
yaptıÂıȱ buȱ çalıómalarȱ onuȱ ölümsüzleótirȬ
OnunȱdefinȱmerasimiȱbüyükȱbirȱtöreneȱdöȬ
meyeȱyetmiótir17.ȱMaragaȱóehrindekiȱbuȱilimȱ
nüómüó,ȱ BaÂdat’ınȱ meóhurȱ alimleri,ȱ devleȬ
ocaÂıȱsadeceȱbirȱkütüphaneȱveyaȱrasathaneȱ
tinȱyüksekȱrütbeliȱkomutanlarıȱveȱhalkȱkitȬ
olmamıó,ȱbirçokȱmeóhurȱilimȱadamınaȱocakȱ
lelerȱ halindeȱ onunȱ cenazesiniȱ kaldırmıótır.ȱ
olmuó,ȱ birȱ çokȱ alimȱ adayınaȱ iseȱ mekteplikȱ
Kaderinȱ birȱ tecellisiȱ olarakȱ onunȱ nefretȱ
yapmıótır.ȱ
ettiÂiȱHalifeliÂinȱmerkeziȱBaÂdat,ȱonuȱbaÂȬ
BaÂdatȱseferiȱveȱsonrasındakiȱidariȱmeseleȬ rınaȱbasmıótır.ȱVasiyetiȱüzerineȱBaÂdat’aȱ30ȱ
lerdeȱ gösterdiÂiȱ performansȱ nedeniyleȱ km.ȱuzaklıktakiȱKazimiye’dekiȱGmamȱMusaȱ
Tusi’ye,ȱ çoktanȱ beriȱ arzuladıÂıȱ MaraÂaȱ Kazım’ınȱ türbesineȱ gömülmüótür19.ȱ Onunȱ
Rasathanesiniȱ kurmaȱ izniȱ verilmiótir.ȱ Tusi,ȱ kiiȱyaȱdaȱSünniȱolmasıȱkonusundakiȱtartıóȬ
Hülagu’nunȱ desteÂiyleȱ bugünȱ Kuzeyȱ Batıȱ malaraȱ buȱ hususȱ noktaȱ koymuótur.ȱ Ziraȱ
Gran’daȱ bulunanȱ MaraÂaȱ óehrinde,ȱ tümȱ onunȱ Gmamȱ Kazım’ınȱ yanınaȱ gömülmekȱ
dünyayaȱ namȱ salacakȱ enȱ büyükȱ rasathaȬ istemesi,ȱinanıólarınınȱhangiȱistikametteȱolȬ
duÂunuȱgösterenȱönemliȱbirȱveridir.ȱ

ȱȱ Genióȱbilgiȱiçinȱbakınız.ȱH.ȱM.ȱAhmedov,ȱNasreddinȱ
16

Tusiȱ(1201Ȭ1274),ȱBaküȱ1992,ȱs.4ȱvd.ȱȱ
ȱȱ Ziyaȱ Bünyadov,ȱ “Önsöz”,ȱ Nasreddinȱ Tusiȱ Hayatı,ȱ
17 18ȱȱ Rzayev,ȱNasreddinȱTusi,ȱs.ȱ257Ȭ261.ȱ
Glmi,ȱDünyaȱGörüóü,ȱBaküȱ1996,ȱs.ȱ4.ȱ 19ȱȱ FermanȱEyvazov,ȱNasreddinȱTusi,ȱBaküȱ1980,ȱs.3.ȱ

Numberȱ22,ȱ2008ȱȱȱ 17
RehaȱYılmazȱ

Tusi’ninȱ nesliȱ veȱ ilmi,ȱ oÂullarıȱ Sedreddinȱ maktadır.ȱ “TehbizȬiȱ Ahlak”ȱ olarakȱ adlanȬ
Ali,ȱAsileddinȱHasanȱveȱFahreddinȱAhmedȱ dırılanȱ birinciȱ bölümde,ȱ insanȱ nefsiȱ veȱ terȬ
tarafındanȱ gelecekȱ nesillereȱ taóınmıótır.ȱ biyesiȱ üzerindeȱ durulmuótur.ȱ Gkinciȱ bölüȬ
Halenȱ Hemedan,ȱ Nahçıvanȱ veȱ MaraÂa’daȱ müȱ oluóturanȱ TedbirȬiȱ Menazil’deȱ insanȬ
Tusi’ninȱ neslindenȱ insanlarınȱ yaóadıÂıȱ biȬ danȱ insaniyete,ȱ ferttenȱ cemiyeteȱ geçióinȱ
linmektedir.ȱ özellikleriȱ anlatılmaktadır.ȱ Kitabınȱ finaliȱ
olanȱüçüncüȱkısım,ȱ“SiyasetȬiȱMüdün”ȱolaȬ
Tusi’ninȱDünyaȱGörüóüȱ rakȱ bilinenȱ bölümdeȱ iseȱ cemiyetinȱ idareȱ
Genióȱ kültürelȱ geleneÂeȱ sahipȱ Tusi,ȱ hemȱ edilmesi,ȱ medeniyetinȱ tesisiȱ gibiȱ konularȱ
Yakınȱ veȱ Ortaȱ DoÂu’da,ȱ hemȱ deȱ Avrupaȱ incelenmiótir22.ȱ
ülkelerindeȱ büyükȱ óöhreteȱ sahiptir.ȱ Onunȱ Onun,ȱ kiiliÂinȱ büyükȱ alimlerindenȱ olduÂuȱ
kalemeȱaldıÂıȱAhlakȬıȱNasiri,ȱAhlakȬıȱMuhteȬ söylenseȱ de,ȱ Gsmailiyeȱ mezhebininȱ aóırılıkȬ
óem,ȱ EvsafuȬlȬEóraf,ȱ RisaleȬiȱ Felsefe,ȱ Mi’yarulȬ larınıȱ ortadanȱ kaldırmayaȱ çalıótıÂını,ȱ eserȬ
Eó’ar,ȱ MecmuaȬiȱ Resailȱ gibiȱ eserleriȱ onunȱ lerininȱçoÂundaȱSünniȱbirȱalimȱgibiȱhareketȱ
dünyaȱ görüóünüȱ açıkȱ birȱ óekildeȱ ortayaȱ ettiÂiniȱ veȱ ilmiȱ eserlerininȱ çoÂundaȱ herȱ ikiȱ
koymaktyadır.ȱTusi’ninȱilmi,ȱedebiȱanlayıóıȱ mezhebinȱ hükümlerineȱ deȱ yerȱ verdiÂiniȱȱ
oldukçaȱ genióȱ veȱ büyüktür.ȱ Oȱ devrininȱ enȱ görmekteyiz.ȱ Buȱ hususȱ bazenȱ Gsmaililerin,ȱ
tanınmıóȱ âlimiȱ kabulȱ edilmióȱ “allame”,ȱ bazenȱdeȱSünnilerinȱtepkisineȱsebepȱolmuóȬ
“muhakkik”,ȱ“hekim”,ȱ“hace”,ȱ“üstad”,ȱ“sonȱ tur.ȱ Eserlerindekiȱ farklıȱ yaklaóımlarȱ sebeȬ
filozof”,ȱ “onȱ birinciȱ akıl”ȱ gibiȱ lakaplarlaȱ biyleȱdöneminȱdiÂerȱGslamȱalimleriȱtarafınȬ
anılmıótır.ȱOnunȱyüzdenȱfazlaȱeseriȱolduÂuȱ danȱ daȱ eleótirilmiótir.ȱ Bununȱ yanısıraȱ akılȱ
bilinmektedir.ȱBazıȱaraótırmacılarȱbuȱsayıyıȱ veȱmantıÂaȱyönelmesiȱdöneminȱóartlarıȱçerȬ
ikiȱ yüzȱ yirmi’yeȱ kadarȱ yükseltmektedirȬ çevesindeȱciddiȱbirȱmuhalefetinȱortayaȱçıkȬ
ler20.ȱEserȱsayısınınȱyanȱısıraȱdünyaȱgörüóüȱ masınaȱ sebepȱ olmuótur23.ȱ Bununlaȱ birlikteȱ
deȱgenióȱbirȱalanıȱkapsamaktadır.ȱ onunȱ felsefeȱ sahasındakiȱ çalıómaları,ȱ onaȱ
Kaydetmekȱ gerekirȱ ki,ȱ Tusi’ninȱ dünyaȱ göȬ “onȱbirinciȱakıl”ȱismininȱverilmesineȱsebepȱ
rüóüneȱ DoÂuȱ düóünürlerininȱ yanıȱ sıraȱ YuȬ olmuótur.ȱ
nanȱfilozoflarınınȱdaȱbüyükȱtesiriȱolmuótur.ȱ EleótirildiÂiȱ birȱ baókaȱ hususȱ ise,ȱ döneminȱ
OnunȱeserlerindeȱPlaton,ȱAristoȱgibiȱYunanȱ óartlarınınȱ zorlamasıylaȱ MoÂollarlaȱ ióbirliȬ
filozoflarınınȱ görüóȱ veȱ düóüncelerineȱ sıkȱ Âineȱ gitmesidir.ȱ Özellikleȱ HalifeliÂeȱ karóıȱ
sıkȱ rastlamakȱ mümkündür.ȱ O,ȱ Aristo’nunȱ yürüttüÂüȱ politikaȱ nedeniyleȱ ciddiȱ eleótiriȱ
varlıkȱveȱyaradılıó,ȱhareketȱveȱinkióaf,ȱtabiȬ almıótır.ȱ ȱ Ancakȱ onunȱ hayatınıȱ inceleyenȱ
atınȱ yorumlanmasıȱ gibiȱ düóüncelerindenȱ araótırmacılar,ȱ uzunȱ yıllarȱ hapisteȱ kalmaȬ
istifadeȱ etmiótir21.ȱ Bununlaȱ beraberȱ O,ȱ saȬ sınaȱHalifeliÂinȱsebepȱolduÂunuȱsöylemekȬ
deceȱ Yunanȱ düóünürleriniȱ deÂilȱ aynıȱ zaȬ teȱveȱbundanȱdolayıȱHalifeliÂinȱȱyıkılmasınıȱ
mandaȱ GbnȬiȱ Sina,ȱ Behmenyarȱ gibiȱ DoÂuȱ veȱHalifeninȱȱöldürülmesiniȱistediÂiniȱiddiaȱ
düóünürlerininȱ geleneÂiniȱ devamȱ ettirmió,ȱ etmektedirler.ȱ
dinȱveȱakılȱuzlaóısınıȱsaÂlamayaȱçalıómıótır.ȱ Bütünȱ buȱ olumsuzluklaraȱ raÂmenȱ büyükȱ
OnunȱeserleriȱarasındaȱenȱetkileyicisiȱAhlakȬıȱ zekayaȱ veȱ uzakȱ görüólülüÂeȱ sahipȱ olanȱ
Nasiri’dir.ȱBuȱbüyükȱeserȱüçȱbölümdenȱoluóȬ Tusi,ȱ hiçbirȱ zamanȱ óahsiyetininȱ veȱ bilimiȬ
ninȱ herhangiȱ birȱ grupȱ yaȱ daȱ ilmiȱ okulunȱ
ȱȱ Zakirȱ Memmedov,ȱ “Nasreddinȱ Tusi,ȱ Hayatıȱ veȱ
20

YaradıcılıÂı”,ȱ Azerbaycanȱ Felsefesiȱ Tarihi,ȱ Baküȱ ȱȱ Ülken,ȱTürkȱTefekkürüȱTarihi,ȱGstanbul:ȱYapıȱKreȬ


22

1994,ȱs.242.ȱȱ diȱYayınları,ȱ1982,ȱs.186Ȭ187.ȱ
ȱȱ Eyvazov,ȱNasreddinȱTusi,ȱs.ȱ4.ȱ
21 ȱȱ kefiyeva,ȱ“Önsöz”,ȱs.ȱ7.ȱ
23

18ȱ JournalȱofȱQafqazȱUniversityȱȱȱ
BüyükȱTürkȱDüóünürüȱNasreddinȱTusi’deȱGdealȱToplumȱAnlayıóıȱȱ

darȱ çerçevesiyleȱ sınırlandırılmasınaȱ izinȱ tahlillerȱ yapmıó,ȱ sosyalȱ içerikli,ȱ karóılaótırȬ


vermemiótir.ȱ Oȱ kelam,ȱ felsefeȱ veȱ tasavvufȱ malı,ȱ toplumsalȱ yardımlaómayaȱ dairȱ düȬ
bilimininȱ taraftarlarıncaȱ kendiȱ ilimlerininȱ óüncelerini,ȱ idealȱ toplumȱ anlayıóınaȱ monteȱ
banisiȱkabulȱedilmiótir.ȱBununlaȱbirlikteȱO,ȱ etmiótir.ȱ Buȱ maksatlardanȱ enȱ önemlisi,ȱ hiçȱ
buȱ üçȱ ilimȱ dalıȱ arasındakiȱ ihtilaflarıȱ ortaȬ óüphesizȱideallikȱanlayıóınınȱgerekleriniȱveȱ
danȱ kaldırmakȱ içinȱ büyükȱ gayretȱ sarfȱ edeȬ onaȱ ulaómaȱ yollarınıȱ göstermesiȱ olmuótur.ȱ
rek,ȱ aslındaȱ üçȱ ilmindeȱ büyükȱ alimiȱ olduȬ Onuȱ bunaȱ itenȱ enȱ önemliȱ sebebin,ȱ herȱ neȱ
Âunuȱispatlamıótır.ȱO,ȱTecridü’lȬGtikadȱisimliȱ kadarȱ Gsmailiȱ hükümdarınȱ teóvikiȱ olduÂuȱ
eserindeȱ Kelam,ȱ AhlakȬiȱ Nasiri’deȱ felsefe,ȱ iddiaȱ edilseȱ de,ȱ içindeȱ yaóadıÂıȱ toplumunȱ
Evsafü’lȬEóraf’daȱ iseȱ tasavvufȱ sahasındakiȱ ahlakiȱ yapısınınȱ bozukluÂuȱ veȱ dindenȱ
fikirleriniȱortayaȱkoymuóȱveȱbuȱyollaȱüçȱilȬ uzaklaómasıȱ karóısındaȱ onlarıȱ ıslahȱ edebilȬ
miȱ belirliȱ noktalardaȱ uzlaótırmayaȱ gayretȱ meȱdüóüncesiȱolduÂunuȱileriȱsürmekȱmümȬ
göstermiótir.ȱ Evsafü’lȬEórafȱ eserindeȱ buȱ huȬ kündür.ȱȱ
susȱkendisiniȱözellikleȱgöstermektedir24.ȱ Ziraȱ Tusi’ninȱ beraberȱ yaóamakȱ zorundaȱ
kaldıÂıȱ Gsmaililerinȱ baókentiȱ olanȱ Alamut,ȱ
Tusi’ninȱGdealȱToplumȱAnlayıóıȱ aynıȱzamandaȱHaóhaóiyeȱolarakȱbilinenȱsaȬ
Tusi’yeȱ göre,ȱ toplumȱ temeldeȱ fertlerdenȱ pıkȱ birȱ mezhebinȱ deȱ merkezidir.ȱ Hasanȱ
oluóur.ȱ Fertlerȱ iseȱ öncelikleȱ aileyi,ȱ ailelerȱ Sabbah’ınȱ müritlerininȱ tümȱ Gslamȱ dünyaȬ
toplumuȱ meydanaȱ getirir.ȱ Fertlerinȱ duruȬ sına,ȱ saldıÂıȱ korkuȱ veȱ kullandıklarıȱ metotȬ
mu,ȱ aileyi,ȱ ailelerinȱ durumuȱ iseȱ toplumuȱ lar,ȱ ayrıcaȱ hayatȱ tarzlarıȱ düóünüldüÂündeȱ
etkilemektedir.ȱ Türkȱ düóünürleriȱ buȱ husuȬ halkınȱiçindeȱbulunduÂuȱahlakiȱseviyeyiȱdeȱ
suȱ özellikleȱ dikkateȱ almıóȱ veȱ toplumunȱ tespitȱetmekȱmümkündür.ȱKaldıȱki,ȱAlamutȱ
idealȱ haleȱ gelebilmesiȱ içinȱ öncelikleȱ fertleȬ yönetimiȱ ileȱ Halifelikȱ arasındakiȱ gerginȱ
rinȱ olgunlaómasıȱ gerektiÂiniȱ savunmuó,ȱ münasebetlerȱ deȱ buȱ durumunȱ birȱ neticesiȱ
böylelikleȱ ailelerinȱ saÂlıklıȱ haleȱ getirileceȬ olarakȱ kendiniȱ göstermiótir.ȱ Buȱ nedenleȱ
Âiniȱ veȱ buȱ silsileȱ neticesindeȱ deȱ toplumunȱ Tusi,ȱideallikȱdüóüncesiniȱkendisineȱbirȱheȬ
kâmilleóeceÂiniȱ ifadeȱ etmiólerdir.ȱ Özellikleȱ defȱ olarakȱ belirlemióȱ veȱ buȱ amaçȱ doÂrulȬ
Ortaȱ ÇaÂȱ Türkȱ filozoflarındaȱ (Farabi,ȱ GbnȬiȱ tusundaȱhemȱdüóünselȱeserlerȱvermió,ȱhemȱ
Sina,ȱBehmenyarȱvd.)ȱbuȱdüóünceȱkendisiniȱ deȱ birȱ devletȱ adamıȱ olarakȱ uygulamasınıȱ
açıkȱ óekildeȱ göstermektedir.ȱ Buȱ silsileninȱ gerçekleótirmiótir.ȱ Onunȱ ideallikȱ anlayıóıȬ
devamcısıȱkabulȱedilenȱTusiȱyazmıóȱolduÂuȱ nınȱ temelindeȱ idealȱ insanȱ bulunmaktadır.ȱ
eserlerdeȱ idealȱ insan,ȱ idealȱ aileȱ veȱ idealȱ Buȱidealȱinsanlarȱidealȱaileyiȱkuracaklar,ȱbuȱ
toplumȱkavramlarınıȱeleȱalarak,ȱbunlarȱaraȬ ailelerȱiseȱȱidealȱtoplumuȱoluóturacaklardır.ȱ
sındaȱ organikȱ birȱ baÂȱ olduÂunuȱ ileriȱ sürȬ
KâmilȱGnsanȱAnlayıóıȱ
müótür.ȱBuȱdüóünceȱözellikleȱAhlakȬıȱNasiriȱ
eserindeȱ açıkȱ óekildeȱ ifadeȱ edilirken,ȱ idealȱ Tusi,ȱ idealȱ toplumaȱ ulaóabilmekȱ içinȱ önceȬ
insanȱanlayıóıȱEvsafü’lȬEórafȱkitabındaȱgenióȱ likleȱ insanınȱ kemaleȱ ermesininȱ gerektiÂiniȱ
olarakȱeleȱalınmıótır.ȱ ileriȱ sürmektedir.ȱ Onaȱ göre,ȱ cemiyetinȱ
Tusi,ȱ özellikleȱ Gsmailiyeȱ devletindeȱ yaóadıȬ inkióafındaȱ insanȱ önemliȱ rolȱ oynadıÂıȱ gibi,ȱ
Âıȱ dönemdeȱ bütünȱ sınırlamalara,ȱ sınıfsalȱ insanınȱóekillenmesindeȱdeȱtoplumȱolumluȱ
çatıómalaraȱ raÂmenȱ Kur’anȱ veȱ Sünnetȱ ileȱ tesirȱgöstermektedir.ȱBununȱgerçekleótirileȬ
kendindenȱ öncekiȱ alimlerinȱ eserlerindenȱ bilmesiȱ içinȱ öncelikleȱ insanınȱ nefsininȱ köȬ
ayrıcaȱ halkȱ arasındakiȱ rivayetlerdenȱ istiȬ tülüklerdenȱ arındırılmasıȱ gerekmektedir25.ȱ
fadeȱ etmiótir.ȱ Bununȱ yanıȱ sıraȱ diyalektikȱ O,ȱ insanȱ nefsininȱ birȱ cevherȱ olduÂunu,ȱ akȬ

ȱȱ Genióȱbilgiȱiçinȱbakınız.ȱTusi,ȱÖvsafülȱEóraf,ȱs.ȱ20ȱvd.ȱ
24 25ȱȱ Eyvazov,ȱNasreddinȱTusi,ȱs.ȱ12.ȱ

Numberȱ22,ȱ2008ȱȱȱ 19
RehaȱYılmazȱ

lınȱ anlayabildiÂiȱ neȱ varsa,ȱ hepsininȱ onunȱ mamlanmasıȱ gerektiÂiniȱ ifadeȱ edenȱ Tusi,ȱ
sayesindeȱ olduÂunu,ȱ insanınȱ hislerindeȱ veȱ insanınȱ nefsini,ȱ onuȱ zayıflatanȱ veȱ kirletenȱ
bedenindeȱ meydanaȱ gelenȱ deÂióikliklerinȱ sebeplerdenȱ korumasıȱ durumunda,ȱ gayriȬ
hepsininȱ onunȱ gücüȱ veȱ tesiriȱ neticesindeȱ ihtiyariȱ nefsinȱ dahiliȱ gücüȱ hareketeȱ geçeȬ
meydanaȱgeldiÂiniȱsavunmaktadır26.ȱȱ cek,ȱ özellikleȱ onaȱ hasȱ olan,ȱ ilimȱ öÂrenme,ȱ
hakikatiȱ anlama,ȱ eÂitimeȱ yönelmeȱ gibiȱ faȬ
Tusi´yeȱgöre:ȱ“Gnsanınȱgüzelȱahlakȱveȱgüzelȱ
aliyetlereȱ baólayarakȱ mutluluÂaȱ erióeceÂiniȱ
hususiyetlerindekiȱ eksikliklerinȱ kendiȱ maȬ
iddiaȱetmiótir30.ȱȱ
rifetiyleȱ ortadanȱ kaldırılmasıȱ ancakȱ onunȱ
kamilleótirilmesiyleȱmümkündür27.ȱHerȱvarȬ Onaȱ göre:ȱ “Gnsanınȱ fıtratındaȱ iyilikȱ veȱ köȬ
lıÂınȱ özüneȱ mahsus,ȱ hususiyetleriȱ vardır.ȱ tülükȱ yönleriȱ olduÂundan,ȱ peygamberler,ȱ
Bunlarȱ naziklik,ȱ kabalık,ȱ temizlik,ȱ kirlilikȱ filozoflar,ȱ imamlar,ȱ rehberler,ȱ terbiyeciler,ȱ
gibiȱsınırlandırmalaraȱtabiȱtutulabilir”28.ȱGnȬ mürebbiyelerȱ veȱ muallimlereȱ ihtiyaçȱ varȬ
sanındaȱ herȱ varlıkȱ gibiȱ kendineȱ hasȱ özelȬ dır.ȱ Bunlardanȱ bazılarıȱ lütufȱ veȱ hikmetleȬ
likleriȱ vardır.ȱ Bunlardanȱ konuómak,ȱ düȬ riyle,ȱ bazılarıȱ zulümȱ veȱ hakimiyetleriyleȱ
óünmekȱ gibiȱ bazılarıȱ sırfȱ insanaȱ hasȱ iken,ȱ insanınȱ dikkatiniȱ lüzumsuzȱ iólerden,ȱ onuȱ
óehvet,ȱ hırsȱ gibiȱ bazılarıȱ daȱ diÂerȱ varlıkȬ idealleótirecekȱ faydalıȱ veȱ gerekliȱ iólereȱ iraȬ
larlaȱbirlikteȱortayaȱçıkmaktadır.ȱDüóünmeȱ de,ȱfaaliyet,ȱbilgi,ȱeÂitim,ȱbenimseme,ȱtalimȱ
hususiyetiȱ insanaȱ iyiliÂiȱ kötülükten,ȱ güzelȬ veȱ terbiyeȱ yoluylaȱ yönlendirerek,ȱ seviyesiȬ
liÂiȱ çirkinlikten,ȱ óerefiȱ óerefsizliktenȱ ayırtȱ niȱyükseltmektedirler”31.ȱ
etmeye,ȱ iradeȱ gücünüȱ kullanarak,ȱ bunlarıȱ
TusiȱinsanınȱkamilliÂiniȱikiyeȱayırmaktadır:ȱ
deÂiótirmeyeȱ imkanȱ vermektedir.ȱ Neticedeȱ
Glmiȱ veȱ ameli.ȱ Glmiȱ kamillik,ȱ insanınȱ ilmiȱ
kimȱbuȱhususiyettenȱdoÂruȱistifadeȱederek,ȱ
öÂrenmeye,ȱ bilgilenmeyeȱ yönelmesi,ȱ buȱ
gayretiȱ veȱ iradesiȱ neticesindeȱ arzuȱ edilenȱ
aókȱileȱvarlıÂınȱdereceleriniȱmuayyenleótirȬ
erdemeȱ ulaósa,ȱ mutluluÂaȱ daȱ ulaóabilecekȬ
mek,ȱ hakikatinȱ mahiyetineȱ nüfuzȱ etmeȱ yoȬ
tir.ȱKimȱdeȱbuȱgüçtenȱdoÂruȱistifadeȱetmeseȱ
luylaȱ kalbinȱ sakinleómesiȱ veȱ rahatlamasıȬ
yaȱ daȱ yanlıóȱ kullansaȱ mutsuzluÂuȱ tadaȬ
dır.ȱAmeliȱkamillikȱise,ȱinsanınȱdavranıólaȬ
caktır.ȱ
rınıȱ birbirineȱ maniȱ olmayacak,ȱ birbiriniȱ taȬ
Onaȱ göreȱ insanınȱ idealleómesininȱ karóısınȬ mamlayacakȱ óekildeȱ düzenlemesidir.ȱ BöyȬ
dakiȱenȱbüyükȱengelȱiseȱonunȱhayvaniȱarzuȱ lelikleȱ insanȱ davranıólarındaȱ daȱ kamilliÂeȱ
veȱisteklereȱyönelmesidir29.ȱOȱinsanıȱkamilȬ ulaóır.ȱ Buȱ yollaȱ ahlakȱ fıtrataȱ uygunȱ veȱ beȬ
likȱ vasfındanȱ uzaklaótıranȱ halleriȱ óehvete,ȱ Âenilecekȱ óekildeȱ eÂitilmektedir.ȱ Bundanȱ
öfkeyeȱ baÂlamaktadır.ȱ O,ȱ aók,ȱ ióret,ȱ zevkȬ sonradaȱ kamilliÂinȱ diÂerȱ dereceleriȱ aileȱ veȱ
sefaȱmeclisleri,ȱmalaȱdüókünlük,ȱkadınȱdüóȬ toplumunȱ kamilleómesiȱ aóamalarınaȱ geçȬ
künlüÂüȱ gibiȱ hususlarınȱ óehvetin;ȱ hırsȱ gaȬ mekȱmümkünȱolacaktır32.ȱȱ
zap,ȱintikamȱgibiȱhalleriȱiseȱöfkeninȱneticesiȱ
olduÂunuȱ ifadeȱ ederekȱ aslındaȱ imanıȱ kaȬ SaÂlıklıȱAileȱAnlayıóıȱ
milliktenȱ uzaklaótıranȱ halleriȱ birȱ neviȱ tasȬ Tusi’ninȱ aileȱ anlayıóınınȱ temelindeȱ sosyoȬ
nifataȱtabiȱtutmuótur.ȱ ekonomikȱ unsurlarȱ bulunmaktadır.ȱ Ziraȱ
Gnsanınȱ kamilleóerekȱ idealȱ insanȱ halineȱ geȬ insanınȱ hayatınıȱ devamȱ ettirebilmesiȱ içinȱ
lebilmesiȱiçinȱöncelikleȱdahiliȱtemizliÂinȱtaȬ öncelikleȱsosyoȬekonomikȱihtiyaçlarınınȱkarȬ
óılamasıȱ gerekmektedir.ȱ Bunuȱ tekȱ baóınaȱ
ȱȱ Tusi,ȱAhlakiȱNasiri,ȱs.ȱ44.ȱ
26

ȱȱ Tusi,ȱÖvsafülȱEóraf,ȱs.16.ȱ
27 ȱȱ Tusi,ȱAhlakiȱNasiriȱs.ȱ59.ȱ
30

ȱȱ Tusi,ȱAhlakiȱNasiri,ȱs.ȱ56.ȱ
28 ȱȱ Tusi,ȱAhlakiȱNasiri,ȱs.ȱ59.ȱ
31

ȱȱ Tusi,ȱAhlak,ȱNasiri,ȱa.g.e.,ȱs.ȱ57.ȱ
29 ȱȱ Tusi,ȱAhlakiȱNasiri,ȱs.ȱ60.ȱ
32

20ȱ JournalȱofȱQafqazȱUniversityȱȱȱ
BüyükȱTürkȱDüóünürüȱNasreddinȱTusi’deȱGdealȱToplumȱAnlayıóıȱȱ

karóılamasıȱ iseȱ mümkünȱ deÂildir.ȱ Buȱ neȬ veȱ hoónutsuzluÂunȱ ortadanȱ kaldırılmasıȬ
denleȱ insanınȱ ióȱ bölümüȱ temelindeȱ sosyalȱ dır.ȱ Onaȱ göreȱ aksiȱ takdirdeȱ toplumunȱ parȬ
birȱ birlikȱ kurmasıȱ veȱ buȱ ihtiyaçlarınıȱ buȱ çalanmasıȱveȱdaÂılmasıȱkaçınılmazdır.ȱZiraȱ
birlikȱ içerisinde,ȱ diÂerȱ üyelerleȱ paylaómasıȱ gayrimemnunlukȱ saÂlıklıȱ birȱ toplumunȱ
zorunluȱhaleȱgelmektedir33.ȱ önündekiȱönemliȱproblemlerdenȱbirisidir35.ȱ
Gdealȱ aileȱ içinȱ önemliȱ olanȱ hususlardanȱ Tusiȱ toplumdakiȱ ahenkȱ veȱ düzeninȱ bozulȬ
birisiȱ aileȱ üyeleriȱ arasındakiȱ iliókileriȱ düȬ mamasıȱ ióȱ bölümünüȱ ȱ tanzimlemek,ȱ üreȬ
zenlerkenȱ bütünȱ aileȱ menfaatininȱ üstünȱ timdeȱ keyfiliÂiȱ ortadanȱ kaldırmakȱ veȱ topȬ
tutulmasıdır.ȱ Dikkatȱ edilmesiȱ gerekenȱ birȱ lumsalȱuzlaóıyıȱteminȱetmeyiȱsiyasetȱolarakȱ
diÂerȱkonuȱise,ȱaileȱüyeleriȱarasındaȱuygunȱ adlandırmıótır.ȱ Oȱ siyasetiȱ açıklarkenȱ EflaȬ
birȱ ióȱ bölümüȱ yapılmasınınȱ gerekliliÂidir.ȱ tunȱ veȱ Aristo’nunȱ görüólerineȱ müracaatȱ
Ayrıcaȱ ailedeȱ sıkıȱ birȱ disiplinȱ saÂlanmasıȱ ederekȱ Yunanȱ felsefesindenȱ istifadeȱ etmióȬ
daȱ idealȱ aileninȱ óartlarındandır.ȱ Veȱ sonȱ tir36.ȱ O,ȱ güçȱ sahiplerininȱ zayıflarıȱ ezmeȱ arȬ
olarakȱ Tusi,ȱ aileȱ içinȱ ev,ȱ yaniȱ binaȱ veȱ yerȱ zusunuȱ yokȱ ederek,ȱ insanlarınȱ baókasınınȱ
seçimininȱ deȱ aileninȱ durumunaȱ göreȱ yaȬ haklarınaȱ elȱ uzatmayaȱ izinȱ vermemesini,ȱ
pılmasıȱgerektiÂiniȱifadeȱetmektedir.ȱ toplumsalȱióbirliÂindeȱherkesinȱkendiȱvaziȬ
fesiniȱ yerineȱ getirmeyiȱ saÂlayabilmekȱ içinȱ
Onaȱgöreȱailenin,ȱidealȱtoplumunȱgerekleriȬ
yöneticilerȱ tarafındanȱ zorunluȱ tedbirlerȱ alȬ
neȱcevapȱverebilmesiȱiçinȱkadınȱveȱçocuÂunȱ
makȱ gerektiÂini,ȱ buȱ tedbirinȱ deȱ birȱ neviȱ
önemliȱ yeriȱ vardır.ȱ Tusi’yeȱ göreȱ çocuÂunȱ
siyasetȱolduÂunuȱileriȱsürmektedir.ȱ
sosyalȱ yönlerininȱ inkióafȱ etmesiȱ veȱ topluȬ
muȱdüóünen,ȱahlaklı,ȱgirióimciȱveȱliderȱtipliȱ Tusi’yeȱgöreȱtoplumdaȱiyiȱbirȱsiyasetȱyürüȬ
birȱ insanȱ olarakȱ yetiómesiȱ için:ȱ Çocuk,ȱ tebilmekȱ içinȱ iyiȱ birȱ idareciyeȱ ihtiyaçȱ varȬ
onunȱ karakteriniȱ bozabilecekȱ insanȱ veȱ eóȬ dır.ȱAncakȱbundanȱherȱzamanȱbirȱóahȱveyaȱ
yadanȱuzakȱtutulmalı;ȱahlakınıȱbozabilecekȱ hükümdaraȱihtiyaçȱolduÂuȱsonucuȱçıkartılȬ
oyunlaraȱ yaklaótırılmamalı;ȱ çocuÂuȱ malaȬ mamalıdır.ȱ Onaȱ göre:ȱ “Herȱ zamanȱ yönetiȬ
mülkeȱyönlendirebilecekȱparasalȱóeylerȱifaȬ ciyeȱ ihtiyaçȱ yoktur.ȱ Ahaliȱ arasındaȱ belirliȱ
deȱedenȱödüllerȱverilmemeli;ȱçocuklarȱakla,ȱ birȱ düzenȱ olsa,ȱ buȱ uzunȱ müddetȱ onlaraȱ
mantıÂaȱ uygunȱ delillerleȱ terbiyeȱ edilmeli;ȱ yetecektir.ȱ Lakinȱ bütünȱ devirlerdeȱ müdrikȱ
çocuklaraȱbolȱbolȱsevgiȱgösterilmeli;ȱonlaraȱ birȱ rehbere,ȱ tedbirȱ sahiplerineȱ ihtiyaçȱ varȬ
pahalı,ȱ süslüȱ püslüȱ elbiselerȱ giydirilmemeȬ dır.ȱ Tedbirȱ olmasa,ȱ nizamȬintizamȱ aradanȱ
li;ȱhaddindenȱfazlaȱveȱzorlaȱyedirilerekȱmiȬ kalkar,ȱgerektiÂiȱgibiȱinkióafȱsaÂlanamaz”37.ȱȱ
desineȱdüókünȱhaleȱgetirilmemelidir34.ȱ
Tusi’yeȱ göreȱ toplumuȱ birȱ aradaȱ tutanȱ huȬ
suslarȱsosyalȱolgulardır.ȱBunlarınȱenȱönemȬ
GdealȱToplumȱAnlayıóıȱ
lisiȱ deȱ ailedir.ȱ Dahaȱ sonraȱ iseȱ ailelerdenȱ
Tusi,ȱ “kamilȱ insan”ȱ veȱ “saÂlıklıȱ aile”yiȱ taȬ oluóanȱ mahalle,ȱ mahallelerdenȱ oluóanȱ óeȬ
nımladıktanȱ sonra,ȱ “ideallik”ȱ anlayıóınıȱ hir,ȱ óehirlerdenȱ oluóanȱ büyükȱ halklarȱ veȱ
“idealȱ toplum”laȱ tamamlamaktadır.ȱ Onaȱ halklardanȱoluóanȱdünyaȱtoplumuȱbuȱolguȬ
göreȱ toplumuȱ idealleótirmekȱ içinȱ öncelikleȱ nunȱ diÂerȱ unsurlarıdır.ȱ Onaȱ göreȱ küçüklerȱ
sosyoȬekonomikȱveȱsiyasiȱproblemlerinȱhalȬ büyüklerinȱkapsamınaȱgirerekȱbirȱüstȱolguȬ
ledilmesiȱ gerekmektedir.ȱ Toplumunȱ idealȱ yuȱ oluóturmaktadırlar.ȱ Bununȱ anlamıȱ fertȬ
haleȱ getirilmesiniȱ saÂlayacakȱ birȱ baókaȱ huȬ le,ȱ dünyaȱ toplumuȱ arasındaȱ yakınȱ veȱ sıkıȱ
susȱiseȱtoplumdaȱadaletsizliÂin,ȱhaksızlıÂınȱ
35ȱEyvazov,ȱAhlakiȱNasiri,ȱs.ȱ19.ȱ
ȱȱ Tusi,ȱAhlak,ȱNasiri,ȱs.155.ȱ
33 36ȱTusi,ȱAhlakiȱNasiri,ȱs.ȱ189.ȱ
ȱȱ Tusi,ȱAhlakiȱNasiri,ȱs.ȱ168Ȭ169.ȱ
34 37ȱTusi,ȱAhlakiȱNasiri,ȱs.ȱ190.ȱ

Numberȱ22,ȱ2008ȱȱȱ 21
RehaȱYılmazȱ

birȱiliókininȱbulunmasıdır.ȱBuȱnedenleȱtopȬ Sonuçȱ
lumunȱ kaderineȱ dikkatȱ edenȱ birȱ insan,ȱ onȬ
Bütünȱ Ortaȱ çaÂȱ düóünürlerindeȱ olduÂuȱ
danȱ ayrılmasıȱ mümkünȱ olmayanȱ ferdinȱ
gibiȱ Türkȱ düóünür,ȱ óairȱ veȱ devletȱ adamlaȬ
kaderineȱ deȱ dikkatȱ etmesiȱ gerekir.ȱ Aksiȱ
rınınȱherȱbirininȱkendineȱhasȱhayatları,ȱtarȬ
takdirdeȱ fertȱ toplumunȱ menfaatleriȱ karóıȬ
tıómalı,ȱ birbirineȱ zıtȱ yönleriȱ vardır.ȱ BirçoȬ
sındaȱ yalnızȱ kalacakȱ veȱ genellikleȱ deȱ topȬ
Âununȱ doÂduÂuȱ yerȱ veȱ yılȱ belliȱ deÂildir.ȱ
lumȱ tarafındanȱ ezilecektir.ȱ Buȱ daȱ fertdeȱ
Onlardanȱ bugüneȱ kadarȱ ulaóabilmióȱ bilȬ
toplumaȱ karóıȱ soÂumayıȱ beraberindeȱ getiȬ giler,ȱ deÂiókenȱ olduÂundanȱ sıkȱ sıkȱ onlaraȱ
recektir38.ȱ atfedilenȱ siyasi,ȱ felsefiȱ görüólerdeȱ farklıȱ
Tusiȱidealȱtoplumu,ȱidealȱyöneticilerinȱidaȬ istikametlerdeȱ kendiniȱ göstermektedir.ȱ BiȬ
reȱetmesiȱgerektiÂiniȱileriȱsürmektedir.ȱOnaȱ limȱ adamıȱ neȱ kadarȱ ünlüyse,ȱ zıtlıklardaȱ oȱ
göreȱ idealȱ toplumuȱ yönetenȱ idareci,ȱ topluȬ dereceȱ fazlalaómaktadır.ȱ Buȱ durumunȱ enȱ
maȱ zararȱ vermekȱ yerine,ȱ onlarıȱ yüceltmeliȱ önemliȱsebepleriȱolarak,ȱgüvenilirȱbelgeȱekȬ
veȱ hayırlıȱ iólereȱ yönlendirmelidir.ȱ Buȱ ióleriȱ sikliÂi,ȱ lakapȱ veȱ isimlerinȱ yakınlıÂı,ȱ buȱ biȬ
yapabilmekȱ içinȱ yöneticideȱ birȱ takımȱ limȱadamlarınınȱorijinalȱeserlerininȱzamanȬ
hususiyetlerinȱbulunmasıȱzorunludur.ȱOnaȱ laȱ yokȱ olması,ȱ halklarȱ arasındaȱ yayılanȱ riȬ
göreȱidealȱyöneticide:ȱ“Büyüklük,ȱalicenapȬ vayetler,ȱ elyazmalarınıȱ çoÂaltanlarınȱ hataȬ
lık,ȱ metinlik,ȱ tamȱ azim,ȱ sabır,ȱ malvarlıÂı,ȱ larıȱ veyaȱ bilinçliȱ sahtekarlıklarınıȱ gösterȬ
salihȱ veȱ hayırlıȱ yardımcılar”ȱ bulunmalıȬ mekȱ mümkündür.ȱ Buȱ sebeplerinȱ biriȱ veyaȱ
dır.39Yöneticilerȱ toplumuȱ idareȱ ederkenȱ birȱ kaçınınȱ varlıÂı,ȱ tariheȱ malȱ olmuóȱ Türkȱ
“faydalıȱ siyaset”ȱ uygulamalıdırlar.ȱ Buȱ türȱ dahilerininȱ gerçekȱ yönleriyleȱ tanınmasınıȱ
siyaset,ȱ herkesinȱ hakkettiÂiniȱ vermek,ȱ baóȬ engellemektedir.ȱ
kasınınȱ hakkınaȱ elȱ uzatmayaȱ izinȱ vermeȬ Azerbaycanȱ Türkününȱ gururȱ duyacaÂıȱ birȱ
mek,ȱsosyalȱióȱbölümündeȱonaȱverilenȱvaziȬ çokȱ alimȱ gibiȱ Hocaȱ Nasreddinȱ Tusi’ninȱ deȱ
feyiȱ yerineȱ getirmekȱ gibiȱ hususlarıȱ yerineȱ
Dünyaȱ Medeniyetineȱ büyükȱ katkılarıȱ olȬ
getirmektenȱibarettir.ȱBunlarıȱyerineȱgetirirȬ
muótur.ȱOnunȱbüyüklüÂüyleȱdoÂruȱorantılıȱ
kenȱyöneticininȱnamusluȱsiyasete,ȱadilȱyarȬ
olarakȱ birȱ çokȱ óeyȱ söylenilmió,ȱ birȱ çokȱ óeyȱ
gıyaȱ veȱ saÂlamȱ ekonomiyeȱ ihtiyacıȱ vardır.ȱ
yazılmıótır.ȱ Gerekȱ söylenenler,ȱ gerekseȱ yaȬ
Bunlarıȱ saÂlayanȱ yönetici,ȱ gerçekleótirdiÂiȱ
zılanlarȱ bazenȱ hakikattenȱ uzak,ȱ bazenȱ ihtiȬ
herȱ ıslahatıȱ idealȱ toplumunȱ hayrıȱ içinȱ yapȬ
laflıȱbazenȱdeȱbilinçliȱolarakȱyanlıólarlaȱdoȬ
sa,ȱbuȱyollaȱinsanınȱinkióafınıȱsaÂlasa,ȱyaniȱ
ludur.ȱ Amaȱ birȱ gerçekȱ varȱ ki,ȱ “Oȱ zamanaȱ
ilahiȱ siyasetiȱ yerineȱ getirmesiȱ durumundaȱ
veȱmekanaȱsıÂmayan,ȱGslamȱdünyasınınȱherȱ
idealȱbirȱyöneticiȱolmakȱdurumundadır40.ȱ
birȱkesimininȱtakdiriniȱkazanmıóȱbüyükȱbirȱ
Tusi’ninȱidealȱtoplumundaȱuyumunȱolabilȬ mütefekkirȱ veȱ devletȱ adamıdır.”ȱ Fakihlerȱ
mesiȱiçin,ȱdörtȱsınıfȱarasındaȱkaróılıklıȱdenȬ Onuȱ “Hocaȱ Tusi”,ȱ filozoflarȱ “Beóerinȱ
geninȱbulunmasıȱkaçınılmazdır.ȱGlimȱadamȬ üstadı–Onȱbirinciȱakıl”,ȱ“Üçüncüȱmuallim”ȱ
ları,ȱaskerler,ȱesnafȱveȱköylülerȱolarakȱbelirȬ olarakȱadlandırmıólardır.ȱ
lediÂiȱbuȱdörtȱsınıfınȱbirlikteȱhareketiȱsonuȬ
cundaȱ toplumdaȱ ahenginȱ saÂlanacaÂıȱ veȱ Tusi,ȱ özellikleȱ Gsmailiyeȱ devletindeȱ yaóaȬ
böylelikle,ȱ medeniyet,ȱ faziletȱ veȱ mutlulukȱ dıÂıȱ dönemdeȱ bütünȱ sınırlamalara,ȱ sınıfsalȱ
sistemininȱoluóacaÂınıȱiddiaȱetmektedir41.ȱ çatıómalaraȱ raÂmen,ȱ Kur’anȱ veȱ Sünnet’ten,ȱ
kendindenȱ öncekiȱ alimlerinȱ eserlerinden,ȱ
ȱȱ Tusi,ȱAhlakiȱNasiri,ȱs.ȱ187.ȱ
38 halkȱ arasındakiȱ rivayetlerdenȱ istifadeȱ edeȬ
ȱȱ Tusi,ȱAhlakiȱNasiri,ȱs.ȱ225Ȭ226.ȱ
39 rek,ȱ diyalektikȱ tahlillerȱ yapmıó,ȱ sosyalȱ içeȬ
ȱȱ Tusi,ȱAhlakiȱNasiri,ȱs.ȱ189.ȱ
40 rikli,ȱ karóılaótırmalı,ȱ toplumsalȱ yardımlaóȬ
ȱȱ Tusi,ȱAhlakiȱNasiri,ȱs.ȱ228Ȭ229.ȱ
41 mayaȱ dairȱ düóüncelerini,ȱ idealȱ toplumȱ anȬ

22ȱ JournalȱofȱQafqazȱUniversityȱȱȱ
BüyükȱTürkȱDüóünürüȱNasreddinȱTusi’deȱGdealȱToplumȱAnlayıóıȱȱ

layıóınaȱ katarakȱ arzuȱ ettiÂiȱ düóünceleriȱ yar’ınȱ düóünceȱ okulununȱ temsilcilerindenȱ


yazmıó,ȱ karóıyaȱ koyduÂuȱ maksatlaraȱ ulaóȬ olanȱ Tusi’ninȱ aileȱ anlayıóınınȱ temelindeȱ
mayıȱ baóarmıótır.ȱ Buȱ maksatlardanȱ enȱ sosyoȬekonomikȱ unsurlarȱ bulunmaktadır.ȱ
önemlisiȱde,ȱhiçȱóüphesiz,ȱideallikȱanlayıóıȬ Ziraȱ insanınȱ hayatınıȱ devamȱ ettirebilmesiȱ
nınȱgerekleriniȱveȱonaȱulaómaȱyollarınıȱgösȬ içinȱ öncelikleȱ sosyoȬekonomikȱ ihtiyaçlarıȬ
termesiȱolmuótur.ȱOnuȱbunaȱitenȱenȱönemliȱ nınȱ karóılanmasıȱ gerekmektedir.ȱ Bunuȱ iseȱ
sebebin,ȱ herȱ neȱ kadarȱ Gsmailiȱ hükümdarınȱ insanınȱ tekȱ baóınaȱ karóılanmasıȱ mümkünȱ
teóvikiȱ olduÂuȱ iddiaȱ edilseȱ de,ȱ içindeȱ yaȬ deÂildir.ȱȱBuȱnedenleȱinsanınȱióȱbölümüȱteȬ
óadıÂıȱ toplumunȱ ahlakiȱ yapısınınȱ bozukȬ melindeȱ sosyalȱ birȱ birlikȱ kurmasıȱ gerekȬ
luÂuȱveȱdindenȱuzaklaómasıȱkaróısındaȱonȬ mektedir.ȱ Buȱ birlikteȱ babaȱ aileninȱ ȱ reisi,ȱ
larıȱ ıslahȱ edebilmeȱ düóüncesiȱ olduÂunuȱ kadınȱevineȱbaÂlıȱveȱaileviȱterbiyeninȱtemelȱ
ileriȱsürmekȱmümkündür.ȱȱ öÂesi,ȱ hizmetçilerdeȱ aileȱ fertlerininȱ probȬ
lemlerininȱ ortadanȱ kaldırılması,ȱ eÂitimiȱ veȱ
Ziraȱ Tusi’ninȱ yaóamakȱ zorundaȱ kaldıÂıȱ
terbiyesindeȱyardımcıdır.ȱ
GsmaililerinȱhayatȱtarzlarıȱdüóünüldüÂündeȱ
halkınȱiçindeȱbulunduÂuȱahlakiȱseviyeyiȱdeȱ Tusi,ȱ “kamilȱ insan”ȱ veȱ “saÂlıklıȱ aile”yiȱ
tespitȱetmekȱmümkündür.ȱKaldıȱki,ȱAlamutȱ tanımladıktanȱ sonra,ȱ “ideallik”ȱ anlayıóınıȱ
yönetimiȱ ileȱ Halifelikȱ arasındakiȱ gerginȱ “idealȱ toplum”laȱ tamamlamaktadır.ȱ Onaȱ
münasebetlerȱ deȱ buȱ durumunȱ birȱ neticesiȱ göreȱ toplumuȱ idealleótirmekȱ içinȱ öncelikleȱ
olarakȱ kendiniȱ göstermiótir.ȱ Buȱ nedenleȱ sosyoȬekonomikȱveȱsiyasiȱproblemlerinȱhalȬ
Tusi,ȱ ideallikȱ (insanȬaileȬtoplum)ȱ düóünceȬ ledilmesiȱgerekmektedir.ȱKamilliÂiȱsaÂlayaȬ
siniȱkendisineȱbirȱhedefȱolarakȱbelirlemióȱveȱ cakȱ birȱ baókaȱ hususȱ iseȱ toplumdaȱ adaletȬ
buȱ amaçȱ doÂrultusundaȱ hemȱ düóünselȱ sizliÂin,ȱ haksızlıÂınȱ veȱ hoónutsuzluÂunȱ orȬ
eserlerȱ vermió,ȱ hemȱ deȱ birȱ devletȱ adamıȱ tadanȱ kaldırılmasıdır.ȱ Onaȱ göreȱ aksiȱ takȬ
olarakȱuygulamasınıȱgerçekleótirmiótir.ȱȱ dirdeȱtoplumunȱparçalanmasıȱveȱdaÂılmasıȱ
kaçınılmazdır.ȱ Ziraȱ gayrimemnunlukȱ saÂȬ
Onunȱ ideallikȱ anlayıóınınȱ temelindeȱ idealȱ
insanȱ bulunmaktadır.ȱ Buȱ kamilȱ insanlarȱ lıklıȱ birȱ toplumunȱ önündekiȱ önemliȱ probȬ
saÂlıklıȱ aileyiȱ kuracaklar,ȱ buȱ ailelerȱ iseȱȱ lemlerdenȱbirisidir.ȱ
idealȱtoplumuȱoluóturacaklardır.ȱOnaȱgöre,ȱ
cemiyetinȱ inkióafındaȱ insanȱ önemliȱ rolȱ oyȬ KAYNAKÇAȱ
nadıÂıȱgibi,ȱinsanınȱóekillenmesindeȱdeȱtopȬ
1. Ahmedov,ȱ H.ȱ M.,ȱ Nasreddinȱ Tusiȱ (1201Ȭ1274),ȱ
lumȱ olumluȱ tesirȱ göstermektedir.ȱ Bununȱ
Baküȱ1992.ȱȱ
gerçekleótirilebilmesiȱ içinȱ öncelikleȱ insanınȱ
2. Bünyadov,ȱ Ziya,ȱ “Önsöz”,ȱ Nasreddinȱ Tusiȱ
nefsininȱkötülüklerdenȱarındırılmasıȱgerekȬ Hayatı,ȱGlmi,ȱDünyaȱGörüóü,ȱBaküȱ1996.ȱ
mektedir.ȱÇünküȱOnaȱgöreȱinsanȱnefsiȱöyleȱ 3. Eyvazov,ȱFerman,ȱNasreddinȱTusi,ȱBaküȱ1980,ȱs.3.ȱ
birȱcevherdirȱki,ȱaklınȱanlayabildiÂiȱneȱvarȬ 4. Mehmedbeyli,ȱH.,ȱNasreddinȱTusi,ȱBaküȱ1957.ȱ
sa,ȱ hepsiȱ onunȱ sayesindeȱ olmalıȱ ki,ȱ halkınȱ
5. Memmedov,ȱ Zakir,ȱ “Nasreddinȱ Tusi,ȱ Hayatıȱ veȱ
çoÂununȱ insanȱ adlandırdıÂıȱ birȱ hissinȱ beȬ YaradıcılıÂı”,ȱAzerbaycanȱ Felsefesiȱ Tarihi,ȱ Baküȱ
dendeȱ meydanaȱ getirdiÂiȱ deÂióiklikȱ veȱ 1994.ȱ
faaliyetinȱhepsiȱonunȱgücüȱ veȱtesiriȱ neticeȬ 6. Rzayev,ȱ A.ȱ K.,ȱ Nasreddinȱ Tusi,ȱ SiyasiȬHukukiȱ
sindeȱmeydanaȱgelmektedir.ȱȱ Düóünceleri,ȱBaküȱ1993.ȱ
7. Rzayev,ȱA.,ȱNasreddinȱTusi,ȱHayatı,ȱGlmi,ȱDünyaȱ
Gnsanıȱ kamilleótirdiktenȱ sonraȱ buȱ insanlarȬ
Görüóü,ȱBakü:Gróad,ȱ1996.ȱ
danȱ oluóanȱ saÂlıklıȱ ailelerinȱ kurulmasıȱ geȬ
8. Sultanov,ȱ Rahim,ȱ “Nasreddinȱ Tusiȱ veȱ Onunȱ AhȬ
rektiÂiniȱ savunanȱ Tusi,ȱ aileyiȱ idealȱ toplumȱ lakiȱNasiriȱKitabı”,ȱAhlakȬıȱNasiriye,ȱBaküȱ2005.ȱ
ileȱ kamilȱ insanȱ arasındaȱ birȱ köprüȱ olarakȱ 9. kefiyeva,ȱ Efóan,ȱ “Önsöz”,ȱ Övsafülȱ –Eóraf,ȱ Baküȱ
görmektedir.ȱFarabi,ȱGbnȬiȱSinaȱveȱBehmenȬ 2005.ȱ

Numberȱ22,ȱ2008ȱȱȱ 23
RehaȱYılmazȱ

10. kükürov,ȱ AÂayar,ȱ karkȱ Felsefesiȱ veȱ Filozofları,ȱ


Bakıȱ2005.ȱ
11. Taótan,ȱ Vahab,ȱ “Nasreddinȱ Tusi:ȱ Hayatı,ȱ EserȬ
leri,ȱDinȱveȱToplumȱgörüóü”,ȱȱ
http://sbe.erciyes.edu.tr/dergi/sayi_11_08_Tastan
_1.pdfȱȱ
12. Tusi,ȱ Nasreddin,ȱ Ahlakiȱ Nasiri,ȱ (Azerbaycanȱ
dilineȱtercüme:ȱRahimȱSultanov),ȱBaküȱ2005.ȱ
13. Tusi,ȱNasreddin,ȱÖvsafülȱ–Eóraf,ȱBaküȱ2005.ȱ
14. Ülken, Hilmi Ziya, Türk Tefekkürü Tarihi, østanbul:
Yapı Kredi Yayınları, 1982.
15. Ülken, Hilmi Ziya, øslam Düúüncesi, østanbul: Ülken
Yayınları, 1995.
ȱ

24ȱ JournalȱofȱQafqazȱUniversityȱȱȱ