You are on page 1of 2

KABH

r re'yi blgeye gnderdiyse de baar ka- !er, emeler ve su kanallar ina ettirdi.
KABH
zanlamad ve ar kayplar verildi; Hac- O dnemde ehirde Trk, Arap, Sart ve
(bk. HSN ve KUBUH). cac'n 95'te (714) vefat zerine de Trk- Tacikler yaamaktayd. Ulu Bey'in l-
L _J
ahiler hara vermekten vazgetiler. Hu- mnden sonra Kabil Argun hanedann
r -, meyd b. Kahtabe, Horasan valilii srasn dan Muhammed Mukim Han'n, 91 O'da
KABL da Kabil'e bir sefer dzenledii gibi Ho- da (1504) Babr'n eline geti. Babr bu-
(bk. HABL ve KABL). rasan Valisi Faz b. Yahya el-Bermeki de ray, Orta Asya' dan Hinduku'u aan tica-
L _J Halife Harnrreid zamannda iki defa ret yollar ve Hindistan'a yaplan askeri
Afganistan zerine gnderildi ve baz top- seferler iin nemli bir konuma sahip bu-
r -, raklar ele geirildi. Faz b. Yahya tarafn lunmas sebebiyle olduu kadar havas
KABL
(J;lf) dan gnderilen brahim b. CibraTI 179'da ve evresindeki gzelliklerden dolay da
(795) Zablistan' ald ve Kabil'e girdi: bu- beenerek kurduu devlete baehir yap-
Afganistan'n baehri.
L _J nun zerine Kabil' de oturan Trkahi h- mt. Babr'n Kabil'i ele geirmesi eh
kmdar mslman oldu ve 1.S milyon rin tarihinde nemli bir dnm noktas
Kabil nehrinin kysnda ve Hinduku dirhem hara vermeyi kabul etti. Msl- dr ve bu konu onun hatralarnda ayrn
dalarnn gneyinden Hindistan'a giden manlarn Kabil ve civarnda tam hakimi- tlaryla yer almaktadr. O dnemde He-
yol zerinde, kurulmu olup milattan n- yet kurmalar Sicistan'daki SaffarTier d- rat. sfahan, Tebriz, Badat. Delhi, Ben-
ce 1500'1 yllardan itibaren varl bilin- nemine rastlar. Kabil'in slamlamas ise gal, Semerkant, Buhara, Fergana ve K8
mektedir. Deniz seviyesinden ykseklii Samanller'in Horasan valileri Alp Tegin gar'dan her yl toplam 20.000 civarnda
1798 metredir. 160 km. dousunda yer (. 963) veSebkTegin (. 997) dnem- devenin katld kervanlar Kabil pazarna
alan ve iinde Pakistan snr kaps bulu- lerinde balayp Gazneli Mahmud zama- uramaktayd. Bylece Kabil Hindistan,
nan Hayber Geidi'ni kontrol altnda tut- nnda tamamlanmtr. Mslman tarih- in, Orta Asya ve ran'dan getirilen tica-
mas stratejik nemini arttrr. Trke'de ilerin eserlerinde, uzun sre buradan ret mallarnn satld bir pazar haline
"Kabil" telaffuzuyla sylenen ismin asl Badat'a gnderilen filler ve putperest gelmiti. Babr'n Hindistan' fethedip
"Kabl" olup Hindular'n kutsal kitaplarn kleler hakknda eitli bilgiler bulunmak- Agra'ya yerlemesinden sonra oullar
dan Rig-Veda'da "Kubha", Batlamyus'un tadr (Mes'LdT, s. 25-128). Ancak IX ve X. Hmayun ve Kamran Mirza burada vali-
Kit.b '1-Corafya'snda "Kophen nehri yzyl tarihileri tarafndan Kabil hakkn lik yaptlar. 1530'da Agra'da len Babr
kenarnda Kabolitler'in Kaboura ehri" ve da verilen bilgiler genellikle blgeyi gr- geici olarak orada defnedildi ve alt ay
in seyahatnamelerinde "Kao-fu" ekille medikleri iin gerekleri tam ifade etme- sonra naa Kabil'e getirilip burada g-
rinde geer. Arap kaynaklarnda adna ilk mektedir; fakat mslman tccarlarn mld. Babr' den sonra tahta geen H-
defa Cahiliye dnemi iirlerinde Trkler'le Hindistan'n ticaret mallarn Kabil'deki mayun, kardei Kamran Mirza'ya verdii
.zdelemi olarak (Trk ve Kabul) "dn- pazarlardan aldklar dorudur. Kabil'deki hakimiyetini tahtyla birlikte
yann en kuzeyindeki lke" anlamnda Araplar'n Kabil nlerine geldii ilk za- kaybettiyse de ran ahnn yardmyla du-
rastlanr. manlardan sonra aradan geen yaklak rumunu dzeltince tahtn geri ald.
632'de Kabil'e gelen inli seyyah Hiuen- iki asr ierisinde ehirdeki Budizm yeri- Afarllar'n ilk hkmdar Nadir ah,
Tsang burada 100 Budist manastr ve ni, blgeye hakim olan Hint asll hane- ran'dan Hindistan seferine ktnda
6000 rahibin bulunduundan bahset- danlar sebebiyle glenen Hinduizm'e b 1151'de (1738) Kabil'i Babrller'den
mektedir. 630'da Gktrk Devleti'ni ykan rakmt. GazneliJer dneminin balarn alarak topraklarna kattysa da 1160'ta
inliler'in batya doru ilerlemesi Arap fe- da nemini koruyan Kabil'de mslman- (1747) ldrlmesinden sonra ehri Ma-
tihleri karsnda durduysa da basklar larla Hindular birlikteyayorlard ve bu- zenderan Valisi Ahmed ah Drrani ele
dan kaan Trkler'den bir ksm VJI. yz- rada birok putperest tapna bulunu- geirdi. 1187'de (1773) Ahmed ah 'n ye-
yln ortalarnda Afganistan topraklarna, yordu (lfudd'Villem, s. 1 ). Birni'ye rini alan olu Timur ah. Kuzey Hindis-
bu arada Kabil ve evresine yerleti. O d- gre de ehirde Trkler' den ahiyye (Trk- tan' Kandehar'dan idare edemeyeceini
nemde blgeye hakim olan Kuan kral, ahl) denen toplulukla Hindular yaamak anlayp iki yl sonra Kabil'i baehir yapt.
buray mslmanlara kar korumak iin tayd (Kitiib'l-Cemahir, s. 82). Gurlular 1793'te onun lmnn ardndan be o
ehrin iki tarafndaki irdervaze ve Asa- zamannda on idari blgeden biri olan Ka- lu arasnda taht mcadelesinin yaand
mayi tepelerine birer kaleyaptrd. Kabil'- bil, Gazne ve Firzkh gibi nemli mer- Kabil'de srasyla oullarndan Zaman
de Kuan Devleti'nin ve arkasndan h- kezlerin yannda fazla geliemedi: Cengiz ah. Mahmud ah ve calmlk tahta
km sren Kabilahiler hanedannn y Han'n saldr~ ile de harabeye dnd. bn ktlar. Mahmud ah'n ikinci saltanat
klmasndan sonra Trkahiler dnemi Battta (. 770/ 368-69). ziyareti srasn dneminde isyan eden eski Hzistan Va-
balad. Mslmanlar, ilk defa Halife Mu- da burann eski nemini kaybetmi ve ky lisi Dost Muhammed Barakzay Kabil'i ete
aviye zamannda Sicistan (STstan) Valisi grnm alm olduunu belirtmekte- geirdi (1819). ByleceSadozayve Barak-
Abdurrahman b. Semre ve Rebi' b. Zi- dir. Timur, Hindistan seferi srasnda Ka- zay (Muhammedzay) aileleri arasnda bir
yad kumandasnda Kabil'e kadar ilerledi- bil'in etrafnda tarma elverili arazilerde iktidar mcadelesi balad. Bu srada n
ler (44/664) ve blgeyi yama edip Trk- yaayan kyller iin su kanal atrd ve gilizler Afganistan blgesine de el attlar.
ahi hkmdarn ve mahalli yneticileri torunu Pir Muhammed uzun sre burada Gelien olaylar 1. Afgan -ngiliz savann
haraca baladlar. Halife Abdlmelik d- vali olarak bulundu. 865-907 (1461-1502) kmasna yol at ve 1839'da ngiliz-Hint
neminde Irak Valisi Haccac b. Yusuf 78 yllar arasnda Kabil'de hkm sren Eb ordusu Kabil'i igal ederek calmlk'
(697) ylnda fetih amacyla bn Eb Bek- Said Mirza Han'n olu Ulu Bey de bahe- tahta kard: Dost Muhammed de Buha-

28
\,.,.

KABL

ra'ya kat. 1841'de Kabil'den ekilen n adn verdii yeni bir taht merkezi kurdu. sa da bunlar Nadir Han zamannda yeni-
giliz ordusunu Dost Muhammed'in olu 1928'de Kabil'i ksa bir mddet ele gei- den ald. Hocalar Trkiye'den gnderi-
Ekber ah Kabil Boaz'nda pusuya d ren Saka Habibullah dneminde buraya len yeni bir Harbiye Mektebi ile yine bir-
rerek imha etti; ehirde ayaklanan halk Darlhablbullah ve onu deviren Nadir Han ka Trk profesrnn grev yapt Tp
da calmlk' ldrd. Bunun zeri- zamannda Darlfnun denildiyse de bu- Fakltesi'nin eitime balamasyla Kabil
ne General Pollock kumandasnda Afga- gn Navey Kabl (Yeni Kabil) diye bilin- niversitesi'nin 1933'te temelleri atld.
. nistan'a gnderilen bir ngiliz ordusu Ka- mektedir. Burada Kabil niversitesi. ke- Bu niversite 1970-1980 arasnda blge-
bil'e girdi ve ehri yakp ykarak70.000 mikleri Trkiye'den getirilen Cemfed- deki en nemli yksek renim kurumu
kiiyi katletti ( 842). Ertesi yl iktidar ye- dln-i Efganl'nin mezar. Cami-i dgah ve iken 1992'den 2001 ylna kadar kapal
niden ele geiren Dost Muhammed lke- yllarca Kabil' de alan bir Trk doktoru- kald.
nin birliini salama abasnda olduun nun adn tayan Rfk Sanatoryumu bu- 1979'da Sovyetler Birlii tarafndan Af-
dan Kabil'de fazla oturmad. Onun l- lunmaktadr. Kabil'in tarihi eserleri ara- ganistan' igal etmek iin gnderilen ilk
mnn ardndan oullar arasnda bala snda, Ba- Babr ve iindeki Babr'n askeri birlikler hava yoluyla Kabil'e indi-
yan taht kavgas sebebiyle baehirde trbesiyle ah Cihan'n bu trbeyle birlik- rildi. Sovyet askerlerinin geri ekildii
ynetimin birka defa el deitirmesinin te karsna ayn yl Belh'i ele geirmesi- 1989 ylndan 1992'ye kadar kurulan h-
dnda nemli bir olay yaanmad. nin erefine yaptrd kk mermer ca- kmetler uzun mrl olmad. 1992-
1879'da Dost Muhammed'in torunu mi, Babr'n ina. Evrengzlb'in tamir et- 1996 yllar arasnda lke genelinde de-
tirdii Mescid-i Ulya ile Mescid-i Pul-i Hi
Muhammed Yakub'un ngilizler'in hima- vam eden i sava sonucunda Kabil ve ci-
yesinde tahta gemesi zerine halk isyan ti ve Drranl hanedanndan Timur ah'n var. Pakistan'a g eden Afgan gmen-
etti ve kan karklkta Kabil'e gelen n trbesi en nde gelenlerdir. lerinin orada yetien ocuklarnn kurdu-
giliz heyeti mensuplar ldrld. Bunun Kabil, Pakistan snrna olan yaknl u Taliban adl hareketin eline geti; ha-
zerine kan il. Afgan - ngiliz savanda sebebiyle Afganistan'n en byk ihracat len de (2001) onlarn hkmet merkezi-
ngilizler tarafndan btn idari binalar- ve ithalat merkezi halini almtr. Tarih dir. 11 Eyll 2001 tarihinde Washington
la sarayn da bulunduu Ba!ahisar ykld boyunca dokumaclk. deri iilii ve ku- ve New York kentlerine yaplan terrist
ve ehir harabeye evrildi. Ertesi yl yine yumculuun gelitii Kabil' de Abdurrah- saldrnn ardndan Amerika Birleik Dev-

ngilizler'in destekledii Abdurrahman man Han zamannda silah fabrikas. Ha- letleri'nin 7 Ekim 2001 'de Afganistan'a
Han tahta knca Afganistan genelinde bibullah Han zamannda ynl kuma kar balatt askeri harekat srasnda
ilk defa btnlk saland ve yklan hisar fabrikas faaliyete gemi, daha sonra da dier baz ehirler yannda Kabil'in de

yeniden yapld. Kabil'e Arg Kalesi ile bir- darphane ve matbaa ile kundura ve kib- zellikle evresi ar bombardmana ma-
ka saray yaptran Abdurrahman Han'n rit fabrikalar almtr. Kabil' de ilk alan ruz kald.
yerine geen olu Habibullah Han zama- okullar Harbiye, lise seviyesinde Hablbiya Eski ksmlar
Kabil rmann sa ya-
nnda ( 901- 9 9) birok bina ina edildi ( 1918). Mekteb-i Mahrse adl kz mekte- kasnda, daha yeni kesimleri rman sol
ve ehre elektrik getirildi. 1919'da tahta bi ( 1920). Fransz retmenler tarafndan yakasnda bulunan Kabil ehrinin nfusu
geen onun olu Emanullah Han, ngiliz eitim verilen Emaniye Lisesi ( 922, yeni 1992 ylnda 1.400.000 kadard.
ler'e kar verdii mcadeleden sonra ad istiklal). Alman retmenlerin ders BBLYOGRAFYA :
1924'te lkenin bamszln elde etti verdii Eman! Lisesi ( 924, yeni ad Ne- Ya"kbi, Les pays (trc. G. Wiet). Frankfurt
ve kaplarn d dnyaya at. Emanullah dit) ve Gazi Lisesi ile ( 1927) gzel sanat- 1997, s. 106-107; Mes'Cdi, Mrc ~~eheb
Han. Kabil'in 8 km. kuzeybatsndaki ar- lar. posta -telgraf ve dier meslek lisele- (Meynard). s. 125-128; Biruni, Kitab'l-Cemahir
dih vadisine. planlar Fransz ve Alman ridir. 1928 ylnda Saka Hablbullah'n alt fi ma'rifeti'l-cevahir, Haydarabad 1355, s. 82;
aylk dneminde btn okullar kapatldy-
/:fudd'l-'alem(Minorsky). s. 111; bn Battuta,
mimarlar tarafndan izilen Darleman
Seyahatname, , 446-447; Babffr. Vekayi'
(Arat), il, 129-284; R. Furon, L'Afghanistan ge-
ographie, histoire, ethnographie, voyages, Pa-
ris 1926, s. 15, 33-59; M. emseddin Gnaltay,
Trk Tarihinin ilk Devirleri Uzak ark Kadim
in ve Hind, stanbul 1937, s. 281; R. Grousset.
Kiibil'den bir grn
L'empire des steppes Attila, Gengis-Khan, Ta-
merlan, Paris 1939, s. 110-115; J. G. Droysen.
Byk lskender (trc. Bekir Stk Baykal), Ankara
1949, lll, 122-133;Strabo. The Geography(trc.
H. L. Jones). Cambridge 1961, VII, 45; C. E. Bos-
worth, The Ghaznavids, their Empire in Afg
hanistan and Eastern Iran: 994-1040, Beirut
1973, s. 35; a.mlf.. "Kabul", E/2 (Fr.). iV, 371-
373; Bahaeddin gel. Byk Hun mparatorlu
u Tarihi-il, Ankara 1981, 1, 484; il, 296, 338-
341, 355-356; L. Frecteric, L'lnde de l'lslam, Pa-
ris 1989, s. 17, 25-26; Abdlvehhab Tarzi. "Ka-
bil", IA, VI, 16-22; "Kabil", TA, XXI, 76-82; Mu-
hammed Ali, "Kabul", EBr:, Xlll, 180-181; mer
Faruk Akn. "Babmame", DIA, v, 405.

~ AHMET KAVAS

29