ZÙ>$$∫°uZÙ

yb°<Ÿ‹™>
tF°≤°t°∫d
ydu„°∫
fit# $$

[<fib°Õd-≈®J¡≤d1221
≈¥b°Õ@Õ

N°<ÌJ¡<b ZÙtπ°vtÙ<J¡tF°tC<fi≈®dÙw

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d
≈≤tFaŸ ZÙtÌg N°fiaÌ f°u@u∏B Ÿ≤_bwÙ ≈®dÙw
"ZÙb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d' (w°Ã≈∫Õ≈®J¡°„°¶∫Δ∫°¶∫°Ÿ<Fw) J¡° <F∏ÌÙ NfiCb°Ì

<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ
≈FÔ° ŸyÕ
tC<fibªfi Ÿu Z°uw°N°u* J¡° ÃS°fi, fiJ¡∑ N°<ÖJ¡∑ <J®¡∫° wS°
ŸCfiu y∫u <bT∫°u* J¡° <ª∏wfi Îba <fiB° Ÿu ≤°<` J¡° ∫°≈fi - ∫F bdÕfi $

ŸfŸu ≈FÔu ≈¥bÕ ≈®J¡≤d wS° W≤ ≈®J¡≤d J¡∑ FuwCw°Ÿay<w J¡° Ÿ¥ªfi J¡≤ ≤Fu tF<TÕ b•wΔ∫
<bT∫ J¡∑ ≈®<wI° J¡≤wu Fæ* $
tF<TÕ b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° () # ˚B, ≈„t-≈®J¡≤d Ju¡ Nfi∏w≤ Nf oŸ <fib°Õd-≈®J¡≤d J¡°
Zbd J¡∑<ıÎ, ı°u <J¡ I°w F°u ı°fiu ≈≤ t°usR¡≈ k¡Ô Ìuw° Fæ $$1$$ ÎJ¡t°` ≈®_wCw J¡S° J¡° FÙ
NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ ≈®<wI°w NSÕ J¡° bdÕfi J¡≤fiub°Ôu tF<TÕ ≈„t-≈®J¡≤d Ju¡ ≈Ìu„ Ju¡ f°Ì Ì„≤SŸ˚° tu* ı°u b¨W°∏w FCN°, Ÿu J¡Fwu Fæ* $ <ıŸ Ÿt∫ tF°≤°ı b<Ÿ‹™> Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ y‡˚Ù≤ NSÕ Ju¡
≈®<w≈°ÌJ¡ bªfi J¡F ≤Fu Su, fiJu¡ ÎJ¡t°` Zbd N°fi∏Ì tu* <b˚°u≤ F°uJ¡≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ t°æfi F°uJ¡≤
Nb¿_Sw Su, tF°tC<fi b<Ÿ‹™>ıÙ J¡∑ b°dÙ N°æ≤ ŸŸu ≈®<w≈°<Ìw NS°u˘ J¡° tfi tu* @°≤dJ¡≤ ≤°ıu
Ô°uy, <ı∏F°u*fiu t°fiŸÙ wS° f°fl ≈Ì°S°u˘ J¡° Ì„Õfi N°æ≤ „°≤Ù¿≤J¡ ªu‹¸>° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° S°,
<fiÿªu‹¸> F°uJ¡≤ <ª`°<≈Õw J¡∑ fi°o˘ Nb¿_Sw Su, tF°tC<fi b<Ÿ‹™>ıÙ π°≤° ≈<Ì‹¸> b°•∫°u* J¡° fnu
N°Ì≤ Ju¡ Ÿ°S «¡≈≤ ™>°oÕ y∫Ù wıÕfiÙ (≥yÔÙ) Ju¡ <bÔsd N<˚fi∫ wS° ˚®¥˚ay≈¥bÕJ¡ Z°uw° tC<fiyd
<bª°≤ J¡≤ ≤Fu Su, ≈≤t N°ÿª∫Õt∫ ≈®Ã∫y°Ãt° Ju¡ NbÔ°uJ¡fi tu* N<wFTÕ Ju¡ J¡°≤d <bJ¡<Ÿw fiu`R¡≈b°Ô°
ÔÔfi°N°u* J¡° Ÿt¥F ıf ≈C‹≈≤Ÿ°_b°Ìfi tu* N°Ÿ•w ˚°æ*≤°u* Ÿu ∫C•w J¡‡≈fi N°æ≤ „ÆÌ Ÿu „¥∏∫
w”taı≤Ù_bR¡≈w° ≈®°›w J¡≤ ≤F° S°, N°J¡°„ tu* <ıŸ ≈®Ìu„ tu* <ÌbŸ J¡° Nb<„‹¸> ªwCSÕ˚°yt°`
Ã≈<W, ¿_S<w N°æ≤ ≈„t fi°tJ¡ ≈FÔu Ju¡ wÙfi ≈®J¡≤d°u* Ÿu Ã≈<W, ¿_S<w N°æ≤ Ô∫
Ju¡ f°u@J¡ wS° "NS°w N°Ìu„°u fiu<w fiu<w' (ŸÃ∫_bR¡≈ Ju¡ <fiÌuÕ„ Ju¡ Nfi∏w≤ Nf 'fi, fi' ∫°u* f®Ê
J¡° <fiÌuÕ„ <J¡∫° ı°w° Fæ) oÃ∫°<Ì Ÿt_w ≈®≈aª Ju¡ <fiTu@J¡ buÌ°∏w b°•∫°u* J¡° Nº∫°≤°u≈ N≈b°Ì∏∫°∫
Ÿu N°Ãtw[b Ju¡ Δ∫CÃ≈°ÌJ¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d b°Ÿfi°s∫ N°æ≤ tfi°ufi°„≈∫Õ∏w I°fi Ju¡ π°≤° ≈≤t≈C”T°SÕ
tu* FÙ w°Ã≈∫Õ Fæ, ∫F fwÔ°∫° y∫° $ Nfi∏w≤ Nf "∫` fi°∏∫Ã≈ÿ∫<w.', "∫w°u b°ª°u <fibwÕ∏wu',
"N°fi∏Ìa f®Êd°u <bπ°fig', "wÌuwÌgf®Ê°≈¥bÕtg', "<fi‹J¡Ôa <fi<‹J®¡∫tg' oÃ∫°<Ì ZC<ww°Ã≈∫Õ<Ÿ] wS°
≈¥b°uÕ•w Ÿt_w Ÿ°@fi°u* Ÿu ≈®°›w F°ufiub°Ôu N°ÃtI°fi Ju¡ k¡Ô˚¥w t°us Ju¡ Δ∫CÃ≈°Ìfi°SÕ <fib°Õdfi°tJ¡
≈®J¡≤d J¡° Zbd J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ ˚yb°fi b°vtÙ<J¡ ≈J®¡t J¡≤wu Fæ* $
()

1222

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ô<sw F°u ≤F° S°, Ÿ ≈®Ìu„ tu* t°fi°u* b<Ÿ‹™>°u≈Ìu„ J¡° Zbd J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ¥∫Õ ˚yb°fi Nb¿_Sw
Su, oŸÙ Ÿu bu t°fi°u* JC¡~> I°fi°uÌ∫ Ÿu Ÿ°æ‡∫ ∫°fiÙ Â<‹¸><≈®∫ N°æ≤ JC¡~> w°≈ J¡° ≈„t t°fi°u* ≈®°›w <J¡∫u
FCÎ ≈®wÙw F°u ≤Fu Su $ tC<fi •w NSÕ Ju¡ Zbd Ju¡ FuwC JC¡ŸCt<bw°fi°u* Ju¡ Ÿa_≈∏Ì Ÿu t°<Ôw (t°Ô°∫C•w)
oŸ<ÔÎ t∏Ì°≤ J¡∑ t@C≤ ŸCy∏@ Ìufiub°Ô° ≈bfi t°æfi F°uJ¡≤ fF ≤F° S°, w[bI°fi F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d
t°fi°u* Wt º∫°fi J¡≤ ≤FÙ fnu-fnu ˚®t≤°u* J¡∑ ≈a<•w∫°≥ ≈C‹≈≈a<•w∫°u* Ju¡ «¡≈≤ Ÿ°u ≤FÙ SÙ* $ tC•w°t∫
ı°Ô°J¡°≤ (Ÿ≤°ub≤ Ju¡ t°u<w∫°u* J¡∑ ı°Ô Ju¡ N°J¡°≤ Ju¡) bu‹¸>fi°u* Ju¡ tº∫_S ˚¥<t≈®Ìu„ tu* ıÔ Zbd Ju¡
<ÔÎ t°fi°u* ÃJ¡^™>° Ÿu _≈∏Ì≤<Fw F°uJ¡≤ tC•w° N°<Ì J¡∑ ≈®˚° Ÿu ≈®J¡°<„w F°u ≤F° S°, Ìu„w# N°æ≤
J¡°Ôw# N≈¿≤¿h~>∏fi N°J¡°„t°yÕ J¡∑ ≈<SJ¡, <ª≤J¡°<ÔJ¡ ÌÙ|Õ ≈®b°Ÿ Ÿu Z°∏w Ÿ¥∫Õ≤¿ÿt∫°≥ „ÙwÔ
|≤ Ju¡ N∏Ì≤ (Zbd„°Ô° tu*) <bZ°t Ju¡ <ÔÎ ~>°u¸>Ù <©nJ¡∑ Ju¡ t°yÕ tu* ≈®<b‹¸> F°u ≤FÙ SÙ* $ „°∏w F°u
≤Fu t°u<w∫°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ju¡ ≈®˚°ı°Ôt∫ ˚_t Ÿu @¥<Ôw_bR¡≈ Zbd„°Ô° Ju¡ N∏Ì≤ ≈®<b‹¸> w≈_bÙR¡≈Ù
<ÌbŸ Ju¡ „≤Ù≤˚¥w Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„ N≈fiu ˚Ùw≤ t°fi°u* „°¿∏wyCd Ÿ¥<ªw J¡≤ ≤F° S°, ≤°ı°N°u* Ju¡ F°S°u*
tu* wS° <Ÿ≤ Ju¡ «¡≈≤ Ôy°∫u y∫u ÔÙÔ°-J¡tÔ Wt ≤Ÿ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ≈Ìu„ J¡°u ŸCfiJ¡≤
N°fi∏Ì Ju¡ N°<b˚°Õb Ÿu Z°uw°N°u* Ju¡ tfi°u* J¡∑ fi°o˘ t°fi°u* <tÔfiu J¡°u Ωw F°u ≤Fu Su, NI°fiÙ f°ÔJ¡°u*
J¡°u wS° <≈*ınu tu* ¿_Sw „CJ¡ N°<Ì ≈<s∫°u* J¡°u N°Ì≤≈¥bÕJ¡ ˚°uıfi Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ˜Ùıfi Ãb¿≤w F°u ≤F°
S°, ª•J¡≤ J¡°¸> ≤Fu ˚®t≤°u* Ju¡ ≈a©°u* Ÿu ¿ÃSw b°∫C Ÿu n°oÕ y∫Ù S°unu <bJ¡°Ÿ Ÿu ∫C•w J¡tCÌŸ‡f∏@Ù
@¥<Ô ª°t≤ N°æ≤ N°≥© J¡∑ f≤°æfiÙ (≈ÔJ¡°u* Ju¡ N°yu Ju¡ f°Ô) ≈≤ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ª°≤°u* N°u≤ <bZ°∏w F°u
ªCJ¡∑ SÙ, ≈bÕw°u* J¡∑ yCk¡°N°u* Ÿu <fiJ¡Ôu FCÎ ~>°∫°Ÿt¥FR¡≈Ù N∏@J¡°≤ Ju¡ ˚∫ Ÿu t°fi°u* n J¡≤ ~>°u¸>Ù
<©nJ¡∑ Ju¡ π°≤°u* tu* N°Z∫ Ju¡ <ÔÎ Ÿ¥∫Õ≤¿ÿt∫°≥ |≤ Ju¡ ˚Ùw≤ ≈®<b‹¸> F°u ≤FÙ SÙ*, Ÿ Ÿt∫ <Ìfi Ju¡
ªwCSÕ˚°y J¡° Ÿ¥ªfi J¡≤fiu tu* wÃ≈≤ <Ì„°N°u* Ju¡ tC©°u* J¡°u ≈¥dÕ J¡≤ Ìufiub°ÔÙ fiy°≤u, i>°uÔ N°æ≤ „a© J¡∑
ºb<fi FCoÕ $$2-16$$ •w ºb<fi Ÿu tC<fi b<Ÿ‹™>ıÙ J¡° ∏fiw _b≤ ˚Ù Ÿ ≈®J¡°≤ <w≤°u<Fw F°u y∫°,
<ıŸ ≈®J¡°≤ tu*|°u* Ju¡ fi°Ì Ÿu t∫¥≤°u* J¡° „ÆÌ $$17$$ Ÿ ºb<fi Ÿu <≈*ınu* tu* ¿_Sw ≈sÙ sCÆ@ ≈a©°u* Ÿu
∫C•w F°uJ¡≤ ª°≤°u* N°u≤ Ÿu Ÿ ≈®J¡°≤ sCÆ@ F°u y∫u, <ıŸ ≈®J¡°≤ ˚¥J¡‡≈ F°ufiu ≈≤ buy≈¥bÕJ¡ w°Ô≈Ñb°u* Ÿu
∫C•w bfi≈a<•w∫°≥ ª°≤°u* N°u≤ Ÿu sCÆ@ F°u ı°wÙ Fæ* $$18$$ Ÿ Ÿt∫ ˚∫ Ÿu `_w FCÎ f°ÔJ¡ @°<`∫°u* Ju¡
_wfitº∫ tu* ≤°uÌfi „ÆÌ≈¥bÕJ¡ ÎuŸu <Ô≈¸> y∫u, ıæŸu bT°ÕJ¡°ÔÙfi tu| ∏fiw <„©≤ Ju¡ J¡°u¸>≤ tu* <Ô≈¸>
ı°wu Fæ* $$19$$ sCÆ@ FCÎ ≈®b°F Ÿu ∫C•w fi<Ì∫°u* Ÿu ıæŸu ıÔJ¡d nwu Fæ*, bæŸu FÙ Ÿ ºb<fi Ÿu
≤°ı°N°u* Ju¡ <„≤°u˚¥Td°u* Ÿu ≈C‹≈@¥<Ô Ÿu y°æ≤bdÕ ˚®t≤°u* J¡∑ ≈≤‡≈≤°Î≥ nfiu ÔyÙ* $$20$$ Ÿ ≈®J¡°≤
tF°≤°ı Ì„≤S Ju¡ |≤ Ju¡ ≈®sCÆ@ F°ufiu ≈≤, ªwCSÕ b∫ tu* <ÌbŸ Ju¡ ≈®°›w F°ufiu ≈≤ wS° @Ù≤u-@Ù≤u
„a©ºb<fi Ju¡ „°∏w F°ufiu ≈≤ ≈®_wCw <bT∫ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu FCÎ tC<fi∫°u* tu* <Ÿ*FR¡≈ tF°≤°ı
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ÿ˚° Ju¡ fÙª tu* ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿu t@C≤b¨<Wb°Ôu bªfi J¡Ffiu Ôyu $$21,22$$
Fu <fi‹≈°≈ ≤°|b, tæ*fiu ı°u ∫F N°≈Ÿu b°Àı°Ô ∫°fiÙ w[b°u≈Ìu„ Ju¡ R¡≈ tu* ı°u bªfi J¡Fu Fæ*, fiŸu
<ªWR¡≈Ù ≈sÙ J¡°u f°≥@J¡≤ wS° ⁄Ì∫ tu* ≤°uJ¡J¡≤ N°ÃtR¡≈w° ≈®°›w J¡∑<ıÎ $$23$$ ZÙ≤°tıÙ, tu≤Ù
b°dÙ Ju¡ oŸ ≈®J¡°≤ N<bfi°„Ù NSÕ J¡° N°≈fiu •∫° Ÿ w≤F y®Fd <J¡∫°, <ıŸ w≤F FaŸ ıÔ Ÿu ∫°fiÙ
Ì¥@ Ÿu <t<Zw ıÔ tu* Ÿu ıÔ J¡° ≈<≤Ã∫°y J¡≤ Ì¥@ J¡° y®Fd J¡≤w° Fæ $$24$$ Fu Ÿ°@°u, oŸJ¡° N≈fiÙ

ŸyÕ - 1]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1223

fC<] Ÿu N°Ω°u≈°∏w f°≤-f°≤ <bª°≤ J¡≤ oŸÙ t°yÕ Ÿu ∫°fiÙ ≈FÔu ≈<Ì‹¸> b°Ÿfi°s∫, tfi°ufi°„,
≈®°d<fi≤°u@ wS° I°fi°U∫°ŸR¡≈Ù t°yÕ Ÿu FÙ Nf N°≈J¡°u ı°fi° ª°<FÎ $$25$$ ZÙ≤°tıÙ, oŸ fC<] Ÿu
(b¨<W Ÿu) <bF°≤ J¡≤ ≤Fu N°≈ J¡˚Ù ˚Ù f] fiFÙ* F°u*yu $ ∫<Ì oŸ b¨<W J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ N°≈ N∏∫ t°yÕ
Ÿu Δ∫bF°≤ J¡≤u*yu, w°u Ÿ ≈®J¡°≤ N°≈J¡° N@#≈wfi F°u ı°∫uy°, <ıŸ ≈®J¡°≤ ¿b∏º∫°<B Ju¡ ywÕ tu* F°SÙ
J¡° N@#≈wfi F°uw° Fæ $$26$$ ZÙ≤°t˚B, ıæŸu ÌÙ≈J¡ J¡°u Ã∫°yfiub°Ô° wS° N∏@≈C”T ≤°<` tu* ywÕ tu*
<y≤ ı°w° Fæ, bæŸu FÙ fC<] Ÿu y¨FÙw tu≤u NSÕ Ju¡ NfiCŸ°≤ J¡°∫Õ fiFÙ* J¡≤°uyu w°u Nbÿ∫ FÙ N°≈ fiÙªu ywÕ
tu* <y≤ ı°N°uyu $$27$$ Fu ˚B, tu≤u π°≤° J¡<Sw NSÕ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ N°≈J¡°u NŸay F°uJ¡≤ ∫S° ≈®°›w
∫°fiÙ Ÿt∫°fiCŸ°≤ ≈®°›w FCÎ Δ∫bF°≤ J¡° ≈¿≤≈°Ôfi J¡≤fi° ª°<FÎ, Ÿt_w „°˜°u* Ju¡ ≈≤t w°Ã≈∫Õ<bT∫
<Ÿ]°∏w J¡° tfi tu* »ÙJ¡≤d J¡≤Ju¡ N°≈ Ì°≤b°fi ∫°fiÙ N≈¿≤¿h~>∏fi N°Ãtf°u@ Ÿu Ÿ‡≈∏fi F°u
ı°oÎ $$28$$ Fu ŸU∫yd, Fu tF°≤°ı Ì„≤S, Fu ZÙ≤°tıÙ, Fu Ô‚td wS° N∏∫°∏∫ fi¨≈byÕ N°≈
Ÿ˚Ù N°ı N≈fiu-N≈fiu N°¿ÖJ¡ J¡t°u˘ J¡° (Ÿaº∫° baÌfi J¡°) NfiC‹™>°fi J¡≤u*, •∫°u*<J¡ ≈®°∫# N°ı J¡°
<Ìfi Ÿt°›w F°ufiu ı° ≤F° Fæ, Nf ı°u Nb<„‹¸> <bª°≤ Fæ, ŸJ¡°, ıf N°≈ ≈®°w#J¡°Ô Ÿ˚° tu* N°∫u*yu,
wf Ft Ô°uy <bª°≤ J¡≤u*yu $$29,30$$ ZÙ b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # tF<TÕ b<Ÿ‹™> tF°≤°ı Ju¡ π°≤° oŸ
≈®J¡°≤ Ÿaf°u<@w J¡∑ yoÕ bF Ÿ˚° ™> ©nÙ FCoÕ, Ÿt_w Ÿ˚° J¡° bÌfi ≈μ J¡∑ w≤F S°, NwÎb bF
<bJ¡°Ÿ∫C•w J¡t<ÔfiÙ Ju¡ ŸÂ„ ˚ÔÙ t°Ô¥t ≈nwÙ SÙ $$31$$ N∏∫°∏∫ ≤°ı°N°u* fiu tF°≤°ı Ì„≤S
J¡∑ _wC<w J¡∑, ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡°u fit_J¡°≤ <J¡∫° wS° tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ J¡∑ ©¥f _wC<w J¡∑, Nfi∏w≤ bu
N≈fiu-N≈fiu N°Zt tu* ªÔu y∫u $$32$$ N°J¡°„ª°≤Ù Ìubw°N°u* Ÿu baÌfi <J¡∫u F…Î tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ
<bÿb°<t` tF¿TÕ Ju¡ Ÿ°S N°Zt ı°fiu Ju¡ <ÔÎ N°Ÿfi Ÿu ™>u $$33$$ Ì„≤S N°<Ì ≤°ıu wS° tC<fi Ô°uy
N≈fiu NfiCR¡≈ ≈Ìu‹¸>° tC<fi b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ≈Ù~>u-≈Ù~>u N°Zt ≈∫Õ∏w ı°J¡≤ fiJ¡∑ N°I° ÔuJ¡≤ J¡°uoÕ
N°J¡°„ J¡∑ N°u≤, J¡°uoÕ N≤^∫ J¡∑ N°u≤, J¡°uoÕ ≤°ıt¿∏Ì≤ J¡∑ N°u≤ J¡tÔ Ÿu ¿ÃS≤ ˚®t≤°u* J¡∑ w≤F ªÔu
y∫u $$34,35$$ tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ª≤d°u* tu* <fitÕÔ ≈C‹≈°u* J¡∑ Naı<Ô Ÿt≈Õd J¡≤Ju¡ tF°≤°ı Ì„≤SıÙ,
˚°∫°ÕN°u* Ÿu NfiCyw F°u, N≈fiu ≤°ıtFÔ Ju¡ ˚Ùw≤ ≈®<b‹¸> FCÎ $$36$$ ZÙ≤°t˚B, Ô‚td wS° „`CPfi
N≈fiu N°Zt tu* ≈®°›w yC”ıÙ Ju¡ ª≤d°u* J¡∑ ˚<•w≈¥bÕJ¡ ≈¥ı° J¡≤Ju¡ Ì„≤S Ju¡ t¿∏Ì≤ J¡∑ N°u≤ N°
y∫u $$37$$ N≈fiu _S°fi tu* N°J¡≤ fi Ÿf Z°uw°N°u* fiu _fi°fi <J¡∫°, Ìubw° N°æ≤ <≈w≤°u* J¡∑ ≈¥ı° J¡∑
wS° <b≈® N°æ≤ N<w<S∫°u* Ju¡ N<˚tC© FCÎ ∫°fiÙ N<˚ytfi N°<Ì Ÿu ≈¥ıfi Ju¡ <ÔÎ fiJ¡° _b°yw
<J¡∫° $$38$$ ofi <J®¡∫°N°u* Ÿu <fib¨W F°uJ¡≤ fi Z°uw°N°u* fiu f®°Êd N°<Ì Ÿu ÔuJ¡≤ fi°æJ¡≤ ≈∫Õ∏w
N≈fiu-N≈fiu ≈¿≤b°≤°u* Ju¡ Ÿ°S bdÕ-@tÕ Ju¡ J®¡t°fiCŸ°≤ ˚°u≠∫≈Ì°S°u˘ J¡° ˚°uıfi <J¡∫° $$39$$ Ìæ<fiJ¡
<J®¡∫°N°u* Ju¡ Ÿ°S Ÿ¥∫Õ ˚yb°fi Ju¡ N_w°ªÔ J¡∑ N°u≤ ≈®_S°fi J¡≤fiu ≈≤ wS° ≤°<`<J®¡∫°N°u* Ju¡ Ÿ°S
ª∏Bt° Ju¡ <Ìw F°ufiu ≈≤ ≤u„tÙ ª°Ì≤°u* Ÿu ∫C•w „˙∫°N°u* ≈≤ wS° N°Ÿfi°u* ≈≤ fæ™>J¡≤ ˚¥<t ≈≤ <bF°≤
J¡≤fiub°Ôu tC<fi, ≤°ıu, ≤°ı≈C` wS° tF<TÕ Ô°uy NÃ∫∏w N°Ì≤≈¥bÕJ¡ b<Ÿ‹™> tF<TÕ Ju¡ bÌfiJ¡tÔ Ÿu
<fiyÕw ŸaŸ°≤w≤d Ju¡ ≈°∫ J¡° ∫S°bw ÎJ¡°y® <ªW Ÿu <bª°≤ J¡≤fiu Ôyu $$40-42$$ wÌfi∏w≤ ≈®F≤t°`
tu* bu Z°uw°yd, ı°u ≤°<` Ju¡ <fiyÕtfi J¡∑ N<˚Ô°T°N°u* Ju¡ J¡°≤d <Ìfi°SÙÕ (≤°<` Ju¡ N<wJ®¡td J¡∑
N<˚Ô°T°b°Ôu) J¡tÔ Ju¡ ŸÂ„ Su, ŸC∏Ì≤ _b›fi Ÿu ∫C•w <fiB° J¡°u ≈®°›w FCÎ $$43$$ ZÙ≤°t˚B,

1224

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ô‚td Îba „`CPfi ofi wÙfi°u* ˚®°w°N°u* fiu wÙfi ≈®F≤ wJ¡ tF<TÕ Ju¡ ≈Ìu„ J¡° <fi≤∏w≤ <bª°≤ <J¡∫° $$44$$
∏F°u*fiu Ju¡bÔ N°@u ≈®F≤ (Ì°u |nÙ) wJ¡ FÙ fi∫fi°u* J¡°u t¥≥ÌJ¡≤ Wt _b›fi Ÿu ∫C•w wS° sd˚≤ tu* Zt
J¡° <fib°≤dJ¡≤ Ìufiub°ÔÙ <fiB° ≈®°›w J¡∑ $ ∫F°≥ ≈≤ ŸC∏Ì≤ _b›fi∫C•w <fiB° ≈®°›w FCoÕ oŸ J¡Sfi J¡°
w°Ã≈∫Õ ˚°bÙ „C˚ k¡Ô J¡° Ÿ¥ªfi J¡≤fiu tu* Fæ*, •∫°u*<J¡ "NS ∫` Ìub ob' oÃ∫°<Ì ZC<w Ÿu ∫F ≈®<w≈°Ìfi
<J¡∫° y∫° Fæ <J¡ _b›fi tu* Ÿb°ÕÇ∫Ì„Õfi ˚°bÙ t°usR¡≈ k¡Ô J¡° Ÿ¥ªJ¡ F°uw° Fæ $$45$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈<b` tfib°Ôu, <bbuJ¡∑ wS° N°Ãtw[b ≈®f°u@ Ju¡ J¡°≤d <bJ¡°Ÿ∫C•w N°„∫b°Ôu fi
≤°tª∏B N°<Ì J¡∑ ≤°<` ıf Ÿt°›w F°u yoÕ wf Ÿfiu Ÿ¥∫Õ<J¡≤d°u* Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu t<Ôfi FCÎ ª∏Bt° J¡°u
FÙ N≈fi° tC© ffi° ¿Ô∫° $$46$$

≈FÔ° ŸyÕ Ÿt°›w

Ì¥Ÿ≤° ŸyÕ
ZÙ≤°tª∏B N°<Ì Ju¡ π°≤° tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ J¡° Ÿ˚° tu* N°fi∫fi wS°
tF<TÕ π°≤° •w NSÕ Ju¡ _t≤d Ÿu fiJ¡∑ N°Ãtw[b tu* <bZ°<∏w-∫F bdÕfi $

ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # wÌfi∏w≤ ª∏BR¡≈Ù tC© Ÿu wS° Δ∫°JC¡Ô N∏@J¡°≤R¡≈Ù ≈æ≤°u* Ÿu ∫C•w
≤°<` Ÿ ≈®J¡°≤ t≤d°u∏tC©Ù FCoÕ, <ıŸ ≈®J¡°≤ <bbuJ¡ J¡° Ì∫ F°ufiu ≈≤ b°Ÿfi° t≤d°u∏tC©Ù F°u ı°wÙ
Fæ $$1$$ Nfi∏w≤ ≈¥b°Õ<˚tC© tfiC‹∫°u* π°≤° <Ì©°oÕ ≈nfiub°Ôu ≈¥bÕ<Ì„°_S ≈bÕw°u* Ju¡ «¡≈≤ <„©≤°u* Ÿu
≈®<wf] F°ufiu Ju¡ J¡°≤d fi-fi <„©≤°u* Ju¡ ˚Ùw≤Ù ˚°y°u* Ÿu Ì^±>°∫t°fi ≈®J¡°„ <fiJ¡Ô ≤F° S°, NwÎb
bF°≥ ≈≤ fi N∏w≤°Ô ˚°y°u* Ÿu <fiJ¡Ô ≤Fu <J¡≤d°u*b°Ôu Ÿ¥∫Õ fiu kæ¡Ô°∫u y∫u F°S°u* Ju¡ ŸÂ„ ≈®J¡°„ @°≤d
<J¡∫° Fæ ÎuŸ° ≈®wÙw F°uw° S°, N°æ≤ ı°u ≈¿ÿªt <Ì„° tu* tC© <J¡∫u FCÎ ≈®°dÙ Su, fiJu¡ π°≤° <Ì©°oÕ
≈nfiub°Ôu ≈¿ÿªt <Ì„°_S ≈bÕw ≈≤, w°u Ÿ¥∫Õ fiu <tØ∫°J¡¿v≈w <„≤°u˚¥Td J¡∑ fi°o˘ t°fi°u* N°Ô°uJ¡
@°≤d <J¡∫° Fæ - ÎuŸ° ≈®wÙw F°uw° S° $$2$$ wÌfi∏w≤ f≤k¡ Ju¡ J¡d°u* J¡° N°J¡TÕd J¡≤fiub°Ô°, ª∏Bt^±>Ô
J¡°u N°J¨¡‹¸> J¡≤fiub°Ô° wS° Ÿ¥∫ÕR¡≈Ù N≈fiu ªsC Ÿu <fiJ¡Ôu FCÎ N°Ô°uJ¡ Ÿu ª∏B≠∫°uÃ_fi°N°u* J¡°u y®<Ÿw
J¡≤fiub°Ô° ≈®°w#J¡°ÔÙfi t∏Ì≈bfi ŸC„°u<˚w FCN° $$3$$ ZÙ≤°tıÙ, Ô‚td wS° „`CPfi N≈fiu-N≈fiu
NfiCª≤°u* Ju¡ Ÿ°S ™>J¡≤ _fi°fi, Ÿ∏º∫° N°<Ì J¡t°u˘ J¡° NfiC‹™>°fi J¡≤Ju¡ tF°tC<fi ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡
N°Zt ≈≤ ªÔu y∫u $$4$$ bF°≥ ı°J¡≤ Ÿ∏º∫°J¡≤ N°Zt Ÿu f°F≤ <fiJ¡Ôfiub°Ôu tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡
ª≤d°u* tu* ∏F°u*fiu NP∫ÕŸ∏w<w ≈®Ì°fiJ¡≤ ≈®d°t <J¡∫° $$5$$ sd˚≤ tu* tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ J¡° N°Zt
tC<fi∫°u*, f®°Êd°u* N°æ≤ ≤°ı°N°u* Ÿu wS° F°SÙ, Nÿb, ≤S N°<Ì N∏∫°∏∫ ∫°fi°u* Ÿu owfi° ˚≤ y∫° <J¡
bF°≥ w<fiJ¡ ˚Ù NbJ¡°„ fiFÙ* ≤F° $$6$$ wÌfi∏w≤ tC<fi∫°u* tu* <Ÿ*FR¡≈ tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ Ÿ Ÿufi° Ju¡
Ÿ°S FÙ ≤°t N°<Ì Ÿu NfiCyw F°uJ¡≤ ∫S°Ÿt∫ Ì„≤SıÙ Ju¡ |≤ ≈≤ N° ≈FC≥ªu $$7$$
bF°≥ ≈≤ Ãb≤°≈¥bÕJ¡ <tÔfiu Ju¡ ß°F Ÿu Ÿ∏º∫° <J¡∫u FCÎ tF°≤°ı Ì„≤S fiu N°Ì≤≈¥bÕJ¡ Ì¥≤ t°yÕ tu*
FÙ ı°J¡≤ tF<TÕ J¡° ≈¥ıfi <J¡∫° $$8$$ ≈C‹≈°u*, t°u<w∫°u* wS° t<d∫°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿu ≈FÔu J¡∑ N≈us° ≈Cfi#
N<@J¡ Ÿı°oÕ yoÕ Ÿ˚° tu* ≈®<b‹¸> F°uJ¡≤ bu Ÿf Z°uw°yd N°Ÿfi°u* J¡∑ ≈a<•w∫°u* ≈≤ N° y∫u $$9$$ Nfi∏w≤
ŸÙ Ÿt∫ ≈FÔu <Ìfi Ju¡ ı°u N°J¡°„ª≤, ˚¥ª≤ N°<Ì Z°uw° Su, bu Ÿf-Ju¡-Ÿf N° @tJu¡ $$10$$

ŸyÕ - 2]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1225

ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤°u* J¡° ≈≤_≈≤ N<˚b°Ìfi J¡≤Ju¡ Ÿ˚° fæ™> yoÕ, Ÿ Ÿt∫ ≤°ı°N°u* Ju¡ NfiCR¡≈ N°J¡°≤
≈®J¡°≤b°ÔÙ Ÿ°æ‡∫ bF Ÿ˚° Ÿ ≈®J¡°≤ ŸC„°u<˚w FCoÕ, <ıŸ ≈®J¡°≤ b°∫C Ju¡ „°∏w F°u ı°fiu ≈≤ J¡t<ÔfiÙ
ŸC„°u<˚w F°uwÙ Fæ $$11$$ ıf Ÿ˚°t^±>≈ tu* f®°Êd N°<Ì-Z°uw°yd ≈®<b‹¸> F°u y∫u, bu ≈®Ã∫uJ¡ <Ìfi Ju¡
<ÔÎ <fi¿ÿªw N≈fiu-N≈fiu N°Ÿfi Ju¡ NfiCŸ°≤ fæ™> y∫u, fiJu¡ ≈≤_≈≤ Ju¡ J¡°utÔ _b°yw „ÆÌ „°∏w F°u
y∫u, Ÿ˚° Ju¡ J¡°ufi°u* tu* ¿_Sw faÌÙıfi°u* Ju¡ „ÆÌ ˚Ù „°∏w F°u y∫u, <Ìw Ÿ¥∫Õ≤¿ÿt∫°≥ t°fi°ua N<wÃb≤° Ÿu
ŸCfifiu Ju¡ <ÔÎ NU∫°yw°u* tu* <©n<J¡∫°u* Ju¡ π°≤° ≈®°›w F°uJ¡≤ ≈®<b‹¸> F°u yoÕ N°æ≤ ıvÌÙ-ıvÌÙ Ÿ˚° tu*
≈®bu„ J¡≤ ≤Fu Z°uw°N°u* Ju¡ Nay°u* Ju¡ N°|°w Ÿu Ã≈∏fi t°u<w∫°u* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu ∫C•w ˚¥Td°u* J¡° HfiJ¡°≤
<fiB° J¡∑ fi°o˘ _≈∏Ì„¥∏∫ F°u y∫°, wf „aJ¡≤ Ju¡ N°fifi (tC©) tu* JC¡t°≤ J¡∑ fi°o˘, ÌubyC” Ju¡ N°fifi tu*
J¡ª J¡∑ fi°o˘, „CJ®¡°ª°∫Õ Ju¡ N°fifi tu* ≈®á°Ì J¡∑ fi°o˘ N°æ≤ ˚yb°fi <b‹dC Ju¡ N°fifi tu* y”n J¡∑ fi°o˘
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu tF°≤°ı b<Ÿ‹™> Ju¡ N°fifi tu*, <bJ¡<Ÿw J¡tÔ tu* N°J¡°„≈®°∏w tu* <bF≤d J¡≤fiub°ÔÙ
˚®t≤Ù J¡∑ w≤F, Â<‹¸> @Ù≤u Ÿu Ôy°oÕ $$12-17$$ wÌfi∏w≤ b°•∫ ≤ªfi° tu* ≈¸C> tF°tC<fi b<Ÿ‹™>ıÙ,
≈FÔu Ÿu ªÔu N° ≤Fu J®¡t Ÿu FÙ, b°•∫°SÕ Ju¡ <bI°w° ZÙ≤|Cfi∏Ìfi J¡°u J¡Ffiu Ôyu $$18$$ tF°≤°ı
b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B ZÙ≤°tıÙ, tæ*fiu ı°u J¡Ô ŸC∏Ì≤ ≈]<w Ÿu NÃ∫∏w yFfi NSÕb°Ô° wS° ≈≤t°SÕ
J¡° Nbf°u@J¡ b°•∫ J¡F° S°, ŸJ¡° •∫° N°≈ _t≤d J¡≤wu Fæ* ? $$19$$ „`Cfi°„J¡ ZÙ≤°t˚B, Nf
tu≤u π°≤° J¡Fu ı° ≤Fu oŸ N∏∫ I°fiFuwC NSÕ J¡° Zbd J¡∑<ıÎ, <ıŸŸu <J¡ t°usR¡≈ <fiÃ∫k¡Ô J¡∑
<Ÿ<] F°uyÙ $$20$$ ZÙ≤°tıÙ, bæ≤°À∫ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu wS° N°Ãtw[b Ju¡ <bI°fi Ÿu ŸaŸ°≤ w≤° ı°w° Fæ,
Nw# N°≈ ∏FÙ* J¡° NU∫°Ÿ J¡≤fiu tu* Ôy ı°oÎ $$21$$ Ÿ‡∫Jg¡ w[b Ju¡ Nbf°u@ Ÿu NI°fi J¡° s∫ F°u
ı°fiu wS° b°Ÿfi°-Ÿa_S°fi J¡° <bfi°„ F°u ı°fiu ≈≤ „°uJ¡„¥∏∫ t°us≈Ì ≈®°›w F°u ı°w° Fæ $$22$$
Ìu„w#, J¡°Ôw# N°æ≤ b_wCw# <`<b@ ≈¿≤h~>uÌ Ÿu „¥∏∫ wS° Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô <fif∏@fi ≈¥bÕ N°æ≤ N≈≤
Ì°ufi°u* ŸÙt°N°u* ∫° πæw Ju¡ Ì„Õfi Ÿu <fitCÕ•w N<πwÙ∫ ≈≤f®Ê FÙ ıyBq≈ Ÿu ¿_Sw Fæ, <πÃb w°u NI°fi Ÿu
≈®wÙw F°uw° Fæ $$23$$ <ıŸ Nb_S° tu* Ÿt_w ˚°b°u* Ÿu Nfib¿h~>∏fi, „°∏w wS° y°uÃb°<Ì @t°u˘ tu* ˚Ù
NfiCyw F°uJ¡≤ ÎJ¡R¡≈w# ˚°Ÿfiub°Ôu f®Ê J¡∑ FÙ N¿_ww° Ÿb°uÕ≈¿≤ <b≤°<ıw Fæ, Ÿ Nb_S° tu* πæw≈fi
Jæ¡Ÿu ≤F ŸJ¡w° Fæ ? $$24$$ Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ f®Ê_bR¡≈ J¡° <fiÿª∫ J¡≤ N°æ≤ "NFtg' N<˚t°fi J¡°
≈¿≤Ã∫°y J¡≤ N°≈ tC•w „≤Ù≤, tF°fi, ÎJ¡R¡≈, ≈®„°∏w°Ãt° wS° Ÿ°s°wg Wt N°Ãt_bR¡≈ (∫°
N°J¡°„ ∫° N°fi∏ÌR¡≈) F°u ı°oÎ $$25$$ <ªW fiFÙ* Fæ, NI°fi fiFÙ* Fæ, tfi fiFÙ* Fæ N°æ≤ ıÙb ˚Ù fiFÙ*
Fæ, Fu ZÙ≤°tıÙ, ∫u f®Ê J¡∑ N≈fiÙ ©°Ÿ J¡v≈fi°Î≥ Fæ $$26$$ ˚B, ı°u ˚°uÀ∫R¡≈ ≈Ì°SÕ Fæ, ı°u ˚°uy°SÕ
Δ∫°≈°≤ Fæ*, ı°u fitu* ≈®<w<f¿‡fw <ªÌ°˚°Ÿ ∫° _t¨<w∫°≥ Fæ* N°æ≤ ı°u fi ˚°uy°u* J¡∑ oh~>°Î≥ Fæ* ofi ŸfJu¡
R¡≈ tu* N°<Ì N°æ≤ N∏w Ÿu „¥∏∫ f®Ê FÙ ŸtCB J¡∑ fi°o˘ <bJ¡<Ÿw F°uw° Fæ $$27$$ ≈°w°Ô N°<Ì Ìu„,
_byÕ, w¨d N°<Ì b_wC, ˚¥w, bwÕt°fi N°<Ì J¡°Ô, ≈®°dÙ Îba N°J¡°„ ŸbÕ` bF <fi≤<w„∫ <ªBq≈ f®Ê
FÙ <Ì©°oÕ ≈nw° Fæ, Ì¥Ÿ≤° JC¡~> fiFÙ* $$28$$ ≈u‚∫, Fu∫, ≈°Ìu∫, f∏@C, Ÿ‡≈<W∫°≥, ÌuF ofi Ÿ˚Ù
R¡≈°u* Ÿu N°<Ì N°æ≤ N∏w Ÿu „¥∏∫ ≈≤f®Ê FÙ ŸtCB J¡∑ fi°o˘ <bJ¡<Ÿw F°uw° Fæ $$29$$
•∫° ŸÌ° FÙ f®Ê <bJ¡<Ÿw F°uw° Fæ ? fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıf wJ¡ NI°fi J¡∑ J¡v≈fi° ≤FwÙ Fæ, ıf wJ¡ Nf®Ê J¡∑ ˚°bfi° ≤FwÙ Fæ, ıy≠ı°Ô tu* ıf wJ¡

1226

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

N°_S° ≤FwÙ Fæ, wf wJ¡ <ªW N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° ≤FwÙ Fæ $$30$$ ıf wJ¡ ÌuF tu* NFa˚°bfi° ≤FwÙ Fæ,
ıf wJ¡ oŸ Âÿ∫ tu* N°ÃtR¡≈w° ≤FwÙ Fæ, ıf wJ¡ ∫F tu≤° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ N°_S° ≤FwÙ Fæ, wf
wJ¡ <ªW N°<Ì ˚®t ≤Fw° Fæ $$31$$ ıf wJ¡ ≈¥dÕw° J¡° Ì∫ fiFÙ* F°uw° Fæ N°æ≤ ıf wJ¡ Ÿ≠ıfi°u* Ju¡
ŸaŸyÕ Ÿu t¥©Õw° J¡° <bfi°„ fiFÙ* F°uw°, wf wJ¡ <ªW N°<Ì <fi‡fi˚°y J¡∑ N°u≤ ı°wu ≤Fwu Fæ* $$32$$
wf wJ¡ Ÿ‡∫Jg¡ N°ÃtÌ„Õfi Ju¡ ≈®˚°b Ÿu ∫F ıyw J¡∑ b°Ÿfi° <„<SÔ fiFÙ* F°u ı°wÙ, wf wJ¡
<b_≈‹¸>R¡≈ Ÿu <ªW N°<Ì ≤Fwu Fæ* $$33$$ ıf wJ¡ N∏@w° N°æ≤ t¥©Õw° ≤FwÙ Fæ, ıf wJ¡ <bT∫ J¡∑
N<˚Ô°T° Ÿu <bb„w° ≤FwÙ Fæ Îbaa ıf wJ¡ t¥©Õw°b„ t°uF J¡° i>u≤ ffi° ≤Fw° Fæ, wf wJ¡ <ªW N°<Ì
J¡∑ J¡v≈fi° ≤FwÙ Fæ $$34$$ ıf wJ¡ ⁄Ì∫R¡≈Ù N≤^∫ tu* N°„°R¡≈Ù <bTy∏@ ª°≤°u* N°u≤ kæ¡ÔwÙ ≤FwÙ
Fæ, wf wJ¡ Wt N°Ãt<bª°≤R¡≈ ªJ¡°u≤ ˚Ùw≤ |CŸfiu fiFÙ* ≈°w° $$35$$ <ıŸJ¡° N∏w#J¡≤d ˚°uy°u* tu*
N°_S° fiFÙ* ≤©w°, <ıŸJ¡° ŸC„ÙwÔ <fitÕÔ ≈Ì ≈®°›w FCN° Fæ Îba <ıŸJ¡∑ N°„°R¡≈Ù k¡°≥ŸÙ J¡° ı°Ô
<~>∏fi-<˚∏fi FCN° Fæ, ŸJ¡°u <ªW <b˚®t fi‹¸> F°u ı°w° Fæ $$36$$ w¨‹d°R¡≈Ù t°uF Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y Ÿu
N<bfi°„Ù ŸC„ÙwÔ N°ÃtI°fi Ÿ‡≈∏fi wS° ≈®„°∏w<ªW ≈C”T J¡∑ N°_S° Ÿu ≈¿≤Ã∫•w <ªW˚¥<t
≈®f°u@R¡≈Ù k¡Ô Ÿu Ÿt¿∏bw ≤FwÙ Fæ $$37$$
<ªWJ¡° NfiCÌ∫ FÙ <ªW Ã∫°y Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
≈∫°uy Ÿu ≤<Fw Ì¥≤bwÙÕ Nb_wC R¡≈ NwÎb ˚®t°ÃtJ¡ ≈C”T°J¨¡<w J¡∑ fi°o˘ N≈fiÙ ÌuF J¡°u N°_S°
~>°unJ¡≤ Ìu© ≤Fu ≈C”T Ju¡ <ªW J¡∑ Ã≈<W F°uyÙ Jæ¡Ÿu ? $$38$$ <ıŸJ¡° Zbd, tfifi, <fi<̺∫°Ÿfi wS°
w∏t¥ÔJ¡ N°ÃtŸ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu ≈¿≤‹J¨¡w <ª∏t°`_bR¡≈ ŸaŸ°≤ ≈®<Ÿ] _bR¡≈ Ÿu <˚∏fiR¡≈b°Ô° ∫°fiÙ
N°Ãt_bR¡≈ ffi y∫° Fæ Îba <ıŸJ¡°u N≈fiu ¿ªW tu* FÙ ıyw <bÔÙfi F°u y∫° Fæ, Ÿ ≈C”T Ju¡ ıÙb N°<Ì
<fi<©Ô ˚®t „°∏w F°u ı°wu Fæ* $$39$$ ˚B, <tØ∫° ˚®t J¡°u Ã≈∏fi J¡≤fiub°Ôu N°Ãt-N∏@J¡°≤ J¡° <bfi°„
wS° ≈≤t°SÕ˚qw N°ÃtI°fiR¡≈ Wt Ÿ¥∫Õ J¡° Ì∫ F°ufiu ≈≤ <ªW <by<Ôw F°uJ¡≤ Ÿ ≈®J¡°≤ ≈Cfi# Ì„Õfi
fiFÙ* Ìuw°, <ıŸ ≈®J¡°≤ N<Àfi tu* Ÿ¥©° ≈W° ∫° |Ù J¡° Na„ <y≤fiu ≈≤ ≈Cfi# Ì„Õfi fiFÙ* Ìuw° $$40,41$$
<ªW J¡° N˚°b F°u ı°fiu ≈≤ Δ∫bF°≤ Jæ¡Ÿu F°uy° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ŸÃ∫ Îba NŸÃ∫ b_wC J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ <J¡∫u FCÎ ı°u ıÙb∏tC•w tF°Ãt° Fæ*, ı°u fiJ¡∑, ıÔ Ju¡ Ÿ¥©
ı°fiu ≈≤ f°Ô¥ tu* ıÔ ≤u©° J¡∑ fi°o˘, <ªW≈®ª°≤ ≤u©° Fæ, bFÙ Ÿ[b J¡F° ı°w° Fæ $$42$$ ıÙb∏tC•w°u* Ju¡
„≤Ù≤°u* tu* ı°u Δ∫bF°≤ J¡≤fiub°ÔÙ b°Ÿfi° Fæ, bF <ªW fi°t J¡∑ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ bF Ÿ[bR¡≈w° ≈®°›w
J¡≤ ªCJ¡∑ Fæ $$43$$ <ªWb<ıÕw, ŸbÕÌ° ≈≤f®Ê≈Ì tu* Nb¿_Sw, ı°u w[bI°fiÙ tF°Ãt° Fæ*, bu Ÿ[b tu*
¿_S<w F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d ≈®°›w FCoÕ Nfi°_S° Ÿu FÙ ÔÙÔ°b„ Δ∫bF°≤ J¡≤wu Fæ* $$44$$
wf •∫° w[bI°u* J¡°u b°Ÿfi° Ÿu Δ∫bF°≤ N°æ≤ ≈≤t°SÕ Ì°ufi°u* J¡° N≈≤°us I°fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d πæw
N°æ≤ Nπæw Ì°ufi°u* ≤Fwu Fæ* ? fiFÙ*, ÎuŸ° W≤ Ìuwu Fæ* $
Ÿ[bb¨<W tu* Nb¿_Sw wS° <fiy¨¿Fwu¿∏B∫ „°∏w tF°Ãt° Ô°uy Nπ∫ f®ÊR¡≈ ≠∫°u<w J¡° ŸÌ°
Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤wu F…Î ≤Fwu Fæ*, Nw# ∏Fu* πæww°, ÎJ¡w° ∫° b°Ÿfi° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, •∫°u*<J¡ f®Ê≈®J¡°„
Ju¡ Ÿ°s°wg NbÔ°uJ¡fi Ÿu fiJ¡° f°@ F°u ªCJ¡° Fæ $$45$$
ŸÙJ¡° _≈‹¸>ÙJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $

ŸyÕ - 2]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1227

"tæ* Ÿb°ÕÃtJ¡ F¥≥' oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈¿≤≈¥dÕ N°Ãt˚°bfi° Ÿu Ÿt_w <`ıyw-R¡≈Ù ≈usdÙ∫ w¨dJ¡°
<ªÌ°ÃtJ¡ N<Àfi tu* Fbfi J¡≤ ≤Fu tF°tC<fi Ju¡ <ªW N°<Ì <b˚®t Ìq≤ F°u ı°wu Fæ* $$46$$
NwÎb NI°fiÙ Ju¡ <ªW J¡∑ N≈us° Ÿ[b <bÔsd (<˚∏fi) Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<bbuJ¡ Ÿu <b„C] FCN° <ªW Ÿ[b J¡F° ı°w° Fæ, <bbuJ¡ <fitÕÔ <ªW <k¡≤ t°uFR¡≈Ù k¡Ô Ÿ ≈®J¡°≤
fiFÙ* Ìuw°, <ıŸ ≈®J¡°≤ ÌÀ@ FCN° fÙı NaJC¡≤ fiFÙ* Ìuw° $$47$$ ıf wJ¡ <bt¥i> tfiC‹∫°u* Ju¡ ˚Ùw≤ b°Ÿfi°
<ªW„ÆÌ Ÿu Δ∫b⁄w F°uwÙ Fæ, wf wJ¡ bF ≈CfiıÕ∏t J¡∑ FuwC F°uwÙ Fæ, w[bI°fi F°u ı°fiu ≈≤ w°u bF
Ÿ[bR¡≈ F°uJ¡≤ Ô¸>Ù F°u ı°wÙ Fæ ∫°fiÙ ı∏t<fib¨<WR¡≈ <b≈≤Ùw J¡°∫Õ J¡≤wÙ Fæ $$48$$ ZÙ≤°tıÙ,
N°≈ ≈®°›wΔ∫ b_wC J¡°u ≈®°›w J¡≤ ªCJu¡ Fæ*, N°≈J¡° N∏w#J¡≤d Ÿ[bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w FCN° Fæ N°æ≤ I°fiR¡≈
N<Àfi Ÿu ÌÀ@ F°u ªCJ¡° Fæ, Nw# <k¡≤ bF NaJC¡¿≤w fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $$49$$
wf Jæ¡Ÿ° N∏w#J¡≤d ≈Cfi# NaJC¡¿≤w F°uw° Fæ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ ≈≤„C Ÿu <~>∏fi NSb° N<Àfi Ÿu ÌÀ@ FCÎ ˚Ù w¨d N°<Ì ∫<Ì ˚Ùw≤ Ÿu fÙı„<•w
Ÿu ∫C•w ≤Fu w°u ŸŸu ≈Cfi# NaJC¡≤ N°<Ì J¡∑ Ã≈<W F°uwÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ≈C`, <bW N°æ≤ Ô°uJ¡ J¡∑
ÎTd°R¡≈Ù fÙı„<•w Ÿu ∫C•w N∏w#J¡≤d ≈Cfi# ıfifi N°<Ì Ju¡ ≈®<w FuwC F°u ŸJ¡w° Fæ, ≈≤∏wC
I°fiR¡≈Ù N<Àfi Ÿu ÌÀ@ FCN° ÎTd°<Ì fÙı„<•w Ÿu „¥∏∫ wS° ≈®f°u@ Ÿu <fitÕÔ N∏w#J¡≤d ≈Cfi#
ıfifi J¡° FuwC fiFÙ* F°uw° $$50$$
I°fiR¡≈Ù N<Àfi Ÿu Jæ¡Ÿu fÙı„<•w J¡° Ì°F F°uw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ª¥≥<J¡, ıyw NI°fib„ N°≤°u<≈wR¡≈ Ÿu f®Ê J¡∑ FÙ N<˚b¨<]R¡≈ Fæ*, ª¥≥<J¡, I°fi Ÿu b°_wb
f®Ê_bR¡≈ N<˚b¨<]b°Ô° ıyw ˚Ù Fæ wS° ª¥≥<J¡, f®Ê N°æ≤ ıyw J¡° Ju¡bÔ NI°fit°`J¨¡w ˚uÌ
<ªÌg|fi N°æ≤ f®Ê Ju¡ ˚uÌ J¡∑ fi°o˘ NI°fi Ju¡ fi°„ Ÿu fi‹¸> F°u ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ w[bI°fi F°ufiu ≈≤
N∏w#J¡≤d ≈®_kC¡¿≤w fiFÙ* F°uw° $$51$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ ÎJ¡t°` wÙ‚dw°≤Ÿ Ÿu ∫C•w <tªÕ Ju¡ N∏Ì≤
wÙ‚dw° ¿tªÕR¡≈ Ÿu <bΩt°fi Fæ, Ÿ ≈®J¡°≤ <ªwg Ju¡ N∏Ì≤ wÙfi°u* ıyw ˚Ù <ªÌgR¡≈ Ÿu FÙ ≤Fwu Fæ*,
oŸ<ÔÎ w[bÂ<‹¸> Ÿu <ªwg N°æ≤ ıyw ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ*, ∫FÙ J¡°≤d Fæ <J¡ ŸÌŸÌ°ÃtJ¡
b_wC≈®≤°uF N°æ≤ ŸJ¡° ≈®Ô∫ t°∫°≈®∫C•w <fi≤SÕJ¡ ˚®°<∏w FÙ Fæ $$52$$
wf •∫° "NŸπ° oÌty® N°ŸÙwg' (Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ≈FÔu ∫F ıyw NŸÌ°ÃtJ¡ FÙ S°) oÃ∫°<Ì ZC<w
≈®<Ÿ] N°æ≤ "|¸>°u&¿_w', "|¸>°u fi°¿_w' oÃ∫°<Ì Ô°uJ¡ ≈®<Ÿ] Ÿwg¡N°æ≤ NŸwg „ÆÌ <fi≤SÕJ¡ Fæ* ? fiFÙ*,
ÎuŸ° W≤ Ìuwu Fæ* $
∫F°≥ Z°æw N°æ≤ Ô°æ<J¡J¡ Δ∫bF°≤ tu* ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u Ÿu Δ∫°b¨W „ÆÌ Δ∫°b¨W NS°u˘ tu* FÙ ŸaJu¡<ww Fæ* ∫°fiÙ
Δ∫°b¨W (ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u Ÿu <˚∏fi-<˚∏fi _bR¡≈b°Ôu) „ÆÌ <˚∏fi-<˚∏fi NS°u˘ tu* FÙ N≈fi° ŸaJu¡w ≤©wu Fæ*,
oŸ<ÔÎ b•w° N°æ≤ Z°uw° J¡∑ b°Ÿfi° FÙ Δ∫°b¨<W (˚uÌ) Ju¡ N°J¡°≤ tu* ˚°ŸwÙ Fæ $ "ŸÌŸÌg' „ÆÌ Ÿu
Ã≈∏fi Ÿa<bwg ≈®°t°<dJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ NŸÃ∫R¡≈ Δ∫°b¨<W „ÆÌ°SÕ fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, ∫°u* Δ∫°b¨<W
≈Ì°SÕ J¡° <fi≤°Ÿ F°ufiu ≈≤ "ŸÌŸÌg' „ÆÌ Ju¡ b°h∫˚¥w Ì°ufi°u* NSÕ NΔ∫°b¨W°fiCyw <ªÌ°J¡°„_bR¡≈ Ÿu
FÙ ≈≤t°SÕR¡≈w# ˚°<Ÿw F°u y∫u, Nw# bFÙ ≈≤t°SÕ b_wC „ÆÌ°SÕ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$53$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿwg N°æ≤ NŸÌgR¡≈Ù <bJ¡v≈°u* Ju¡ Ã∫°y Ÿu <ª∏t°` J¡° Ì„Õfi F°ufiu ≈≤ ÌuF tu*

1228

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

N°ÃtÃb˚®tt¥ÔJ¡ ı∏t N°æ≤ t≤d N°<Ì NfiSÕ-≈®°<›w Ÿu ≤°ufiu J¡° ≈®Ÿay fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
"Ãbtg' „ÆÌ Ÿu Δ∫b⁄w F°ufiub°Ô° ŸÌŸÌg_b˚°b ≤°tfi°tJ¡ _bw# N°Ãt° fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ „≤Ù≤
<ª∏t∫ Fæ fiFÙ* $ Ÿt_w ıyw J¡° N<ª∏t∫Ãb N°æ≤ N˚°b <fi<ÿªw F°u ı°fiu ≈≤ N°≈J¡°u ÌuF N°<Ì J¡∑
J¡v≈fi° FÙ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? $$54$$ ZÙ≤°tıÙ, ∫<Ì <ªwg-Δ∫°b¨<WR¡≈ Ju¡bÔ ı°Œ Na„ J¡°
≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ÿt_w ıyw ŸÌ° <ª∏t∫ FÙ Fæ, ÎuŸ° N°≈ t°fiwu Fæ*, w°u N°≈ <ªÃ_bR¡≈ J¡° ˚ÔÙ ≈®J¡°≤
<bª°≤ J¡∑<ıÎ $ ∫<Ì N°≈ ŸJu¡ <bT∫ tu* ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ <bª°≤ J¡≤wu Fæ*, w°u bF <b„C], <`<b@ (J¡°ÔJ¨¡w,
Ìu„J¨¡w N°æ≤ b_wCJ¨¡w) ≈¿≤h~>uÌ°u* Ÿu „¥∏∫ wS° <ªÌuJ¡≤Ÿ_bR¡≈ FÙ F_wyw F°uw° Fæ, ÎuŸÙ ¿_S<w tu*
ÌuF N°<Ì NfiS°u˘ J¡∑ J¡v≈fi° FÙ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? $$55$$ ZÙ≤°tıÙ, N≈fiu <b„°Ô _bR¡≈ J¡° N°≈
_t≤d J¡∑<ıÎ, <ªÃ_bR¡≈ J¡° <b_t≤d J¡≤Ju¡ N°≈ ≈¿≤¿h~>∏fi tw F°u ı°oÎ $ N°≈ Na„„¥∏∫
(<fi≤b∫b) wS° ≈°≤°b°≤ Ÿu b<ıÕw <ªÌ°Ãt_bR¡≈ FÙ Fæ* $$56$$ ˚B, Ÿ ≈¿≤≈¥dÕ <ªÃ_b˚°b¿_S<w
J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ N°≈ Ÿb°Õ<w„°∫Ù Wt N°fi∏Ì Ju¡ Ô°˚ N°<Ì Ÿu tF°fi NU∫CÌ∫b°Ôu F°uJ¡≤ ≈¿≤¿h~>∏fi
ıyw N≈¿≤¿h~>∏fi ≈¥dÕ _b˚°b Fæ, ÎuŸÙ ˚°bfi° J¡∑<ıÎ $ N°≈ bFÙ ≈¿≤≈¥dÕR¡≈ Fæ*, „°∏w (≈Bb
„¥∏∫) Fæ*, ªæw∏∫R¡≈ Fæ* N°æ≤ f®ÊR¡≈ Fæ* $$57$$ ZÙ≤°tıÙ, N°≈ <ªwg-<„Ô° Ju¡ Ì≤_bR¡≈ FÙ Fæ*,
NfiuJ¡ ˚°b°u* Ju¡ R¡≈ tu* N°≈ Nb¿_Sw F°ufiub°Ôu fiFÙ* Fæ*, NfiuJ¡ ˚°b°u* Ju¡ f°@ J¡∑ Nb<@R¡≈ Ÿu Nb<„‹¸>
≤Ffiub°Ôu ˚Ù N°≈ Fæ*, Ÿt_w b°dÙ N°æ≤ tfi J¡∑ ≈®b¨<W Ju¡ FuwC J¡° ıF°≥ N˚°b F°u ı°w° Fæ, bF ˚Ù N°≈
FÙ Fæ* $ (wf •∫° NÃ∫∏w ≈≤°us-_bR¡≈ Fæ* ? fiFÙ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $) wÃ_bR¡≈ N°≈ ≈≤°us-Ÿu fiFÙ* Fæ
•∫°u*<J¡ N°≈ ŸÌ° _b≈®J¡°„_bR¡≈ Fæ* $$58$$
N°≈ ŸÃ_bR¡≈ Fæ* N°æ≤ NŸÃ_bR¡≈ Fæ, oŸ Na„ J¡° <bb≤d J¡≤wu Fæ* $
ı°u Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°S°u˘ J¡° Δ∫°b¨<W_bR¡≈ ˚Ùw≤ J¡° ≈¿≤h~>uÌ Fæ, bFÙ NŸwg F°ufiu Ju¡ J¡°≤d NŸwg≈Ì°SÕ Fæ, NŸÃ≈Ì°SÕR¡≈ N°≈ fiFÙ* Fæ*, Nw# ŸÃ_bR¡≈ Fæ*, "Ÿwg' „ÆÌ°SÕ FÙ NŸwg-Δ∫°b¨W Ÿ]tÕR¡≈
Ÿu Δ∫°bF°¿≤J¡ ≈C”T°u* Ju¡ π°≤° J¡v›∫t°fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ŸW° J¡F° ı°w° Fæ, bF ˚Ù N°≈tu* fiFÙ* Fæ, Nw#
NŸwg-_bR¡≈ Fæ, oŸÙ N°„∫ Ÿu "N°≈ Ÿwg Fæ*, N°æ≤ NŸwg Fæ*' ∫F J¡F° y∫° Fæ $ Fu _b_bR¡≈ tu* ¿_Sw
≤Ffiub°Ôu <ªÌ|fi ! N°≈J¡°u ≈®d°t Fæ $$59$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, N°<Ì N°æ≤ N∏w Ÿu „¥∏∫ <b„°Ô _k¡<¸>J¡
<„Ô° Ju¡ N∏w≤°Ô J¡∑ fi°o˘ <fi<fn ı°u <ªÌg|fi Fæ, ŸJu¡ ŸÂ„ _b˚°bb°Ôu N°≈ ÌC#© N°<Ì <b<J®¡∫°b°Ôu
fiFÙ* Fæ*, ∫F <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ _b_S F°u ı°oÎ $ ª°≤°u* N°u≤ Ju¡ <b_w°≤ Ÿu ∫C•w N°≈Ju¡ <ªwg-<„Ô°R¡≈Ù
ı™>≤ tu* ≈®<w<f¿‡fw ≈vÔbJ¡°u„ J¡∑ fi°o˘ J¡¿v≈w t°∫° J¡∑ ≤u©°-ŸÂ„ b°Ÿfi° <b„uT°u* tu* tfi J¡∑
J¡v≈fi° Ÿu ¿_Sw N<©Ô ıywb°Ôu Fu ZÙ≤°tıÙ, •w _bR¡≈b°Ôu N°≈J¡°u tæ* ≈®d°t J¡≤w° F¥≥ $$60$$
Ì¥Ÿ≤° ŸyÕ Ÿt°›w

wÙŸ≤° ŸyÕ
f®Ê, ıÙb, tfi, ÌuF Îba ıyw tu* ÎJ¡w° Ju¡ Ì„Õfi Ÿu
Ÿt_w πæw˚®t J¡∑ „°<∏w F°u ı°fiu ≈≤ ≈¿≤≈¥dÕ ÎJ¡R¡≈ Ÿu ¿_S<w F°uwÙ Fæ, ∫F bdÕfi $

ŸfŸu ≈FÔu <ªÃ_bR¡≈ N°Ãt° Ÿt_w J¡v≈fi°N°u* Ju¡ ≈®<w˚°Ÿ tu* FuwC Fæ, ∫°u* N°Ãt° J¡°

ŸyÕ - 3]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1229

≈¿≤ª∫ J¡≤°wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu <fi‹≈°≈ ZÙ≤°tª∏BıÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸtCB tu* F°ufiub°Ôu NŸa¶∫ w≤ay°u* J¡°
FuwC Ÿ°t°∏∫ ıÔ J¡° _bR¡≈ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ı°u ªæw∏∫°ÃtJ¡ <ª¿w Fæ, bFÙ NŸa¶∫ ˚Cbfi bFfi J¡≤wÙ
Fæ, bF N°≈ Fæ*, ∫°fiÙ bFÙ N°Ãt° Fæ, ∫°u* ˚°bfi° J¡∑<ıÎ $$1$$
•w ˚°bfi° Ju¡ Nfi∏w≤ ÎJ¡t°` πæw˚°bfi° Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y Ÿu FÙ ≈®≈aª wS° b°Ÿfi° Ÿu „¥∏∫
N°Ãtªæw∏∫ J¡° _bR¡≈ NfiC˚b≈S tu* J¡≤°wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, ∫F ˚°b Fæ N°æ≤ ∫F N˚°b Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu „¥∏∫ F°uJ¡≤ πæw˚°bfi° Ÿu
<fitCÕ•w F°u ı°oÎ $ Fu <ªÃ_bR¡≈, fwÔ°oÎ <J¡ N°≈tu* b°Ÿfi° N°<Ì J¡F°≥ <fib°Ÿ J¡≤wu Fæ* ? NS°Õwg
J¡FÙ* <fib°Ÿ fiFÙ* J¡≤wu, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $$2$$
N°Ãt_bR¡≈ J¡° ≈¿≤ª∫ F°u ı°fiu ≈≤ ıÙb, b°Ÿfi° N°æ≤ ıyw ∫F ı°u <b˚°y Fæ, bF <ªwg J¡° FÙ
ÎJ¡ J¡°v≈<fiJ¡ ˚uÌ Fæ, ŸJ¡° ≈¨SJg¡ N¿_wÃb NfiC˚b tu* N° fiFÙ* ŸJ¡w°, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
Fu <≈®∫ ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫F ıÙb Fæ, ∫F b°Ÿfi° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ı°u ≈®<Ÿ<] F°uwÙ Fæ, bF _bw#
<ªwg J¡∑ FÙ F°uwÙ Fæ, Nw# NŸwg „ÆÌ N°æ≤ NŸwg NSÕ ofi Ì°ufi°u* J¡∑ N°≈<W FÙ <ªBq≈ b_wC tu* Jæ¡Ÿu F°u
ŸJ¡wÙ Fæ ? ∫F fwÔ°oÎ $$3$$ ≤°tfi°tJ¡ «¡<tÕ∫°u* Ÿu ≈®Ÿ∏fi, ÎJ¡R¡≈, N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ Ÿ°æ‡∫, fnÙfnÙ Ÿ¨<‹¸>R¡≈Ù ıÔ Ôw°N°u* Ÿu |fi wS° ≈®J¡°„t∫ N°Ãtªæw∏∫R¡≈ ŸtCB N°≈ FÙ Fæ* $ ≤t∏wu ∫°u<yfi°u
∫¿_t<∏fiÃ∫°fi∏Ìu <ªÌ°Ãt<fi $ o<w ≤°t≈Ìufi°&Ÿ°æ ≈≤a f®Ê°&<˚@Ù∫wu $$ (<ıŸ <fiÃ∫°fi∏Ì <ªÌ°Ãt° tu*
∫°uyÙ Ô°uy <fi≤∏w≤ ≤td J¡≤wu Fæ*, bF ≈≤f®Ê ≤°t ≈Ì Ÿu J¡F° ı°w° Fæ) ÎuŸÙ Δ∫CÃ≈<Wb°Ôu N∏bSÕ ≤°t
˚Ù N°≈ FÙ Fæ*, ∫°u* '≤°t°<˚@°u<tÕ¿_w<tw' Ÿu J¡F° y∫° Fæ $$4$$
Nf Âÿ∫ ≈Ì°SÕ B‹¸>° Ÿu ≈¨SJg¡¡fiFÙ* Fæ, oŸJ¡∑ B‹¸>° Ju¡ @tÕR¡≈w° Ju¡ ≈≈°ÌfitC© Ÿu <Ÿ<] J¡≤wu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ N<Àfi Ÿu ‹dÃb <˚∏fi fiFÙ* Fæ, J¡tÔ Ÿu ŸCya<@ <˚∏fi fiFÙ* Fæ, J¡°ıÔ Ÿu ÿ∫°tR¡≈
<˚∏fi fiFÙ* Fæ*, f≤k¡ Ÿu „C•ÔR¡≈ <˚∏fi fiFÙ* Fæ, y∏fiu Ÿu t°@C∫Õ <˚∏fi fiFÙ* Fæ, wuı Ÿu ≈®J¡°„ <˚∏fi fiFÙ*
Fæ, <ª<w Ÿu b¨<W≈®<w<f¿‡fw ªæw∏∫ <˚∏fi fiFÙ* Fæ, ıÔ Ÿu w≤ay <˚∏fi fiFÙ* Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ <ªÃ_b˚°b
f®Ê Ÿu ıyw <˚∏fi fiFÙ* Fæ $$5,6$$
Nº∫°Ÿ-J®¡t Ju¡ Ìg|°¸>fi π°≤° ≈®<w≈°<Ìw NSÕ _≈‹¸>R¡≈ Ÿu fwÔ°wu Fæ* $
<ª<w Ÿu (t¥Ô°<@‹™>°fi f®Ê Ÿu) NfiC˚b <˚∏fi fiFÙ* Fæ, NfiC˚b Ÿu t°∫°-b¨<W tu* N°R¡» <ªÌ°Ãt°
"NFtg' Ÿu (Δ∫<‹¸>-Ÿt<‹¸>R¡≈ NFaJ¡°≤ Ÿu) <˚∏fi fiFÙ* Fæ,"NFtg' Ÿu ıÙb <˚∏fi fiFÙ* Fæ, ıÙb Ÿu tfi
<˚∏fi fiFÙ* Fæ, tfi Ÿu o¿∏B∫ <˚∏fi fiFÙ* Fæ, o¿∏Ì∫°u* Ÿu ÌuF <˚∏fi fiFÙ* Fæ, „≤Ù≤ Ÿu (Δ∫<‹¸>-Ÿt<‹¸> ÌuF
Ÿu) ıyw <˚∏fi fiFÙ* Fæ, ıyw Ÿu <˚∏fi N∏∫ ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ $$7,8$$ ZÙ≤°tıÙ, ≈®_wCw ∫F Âÿ∫t°fi
ıyw-R¡≈Ù ªJ®¡ <ª<w fiu FÙ _bR¡≈˚®t Ÿu Nº∫°Ÿ≈≤‡≈≤° Ÿu ≈®b¨W <J¡∫° Fæ, ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu w°u JC¡~>
˚Ù _bv≈ ∫° ÌÙ|ÕJ¡°Ô Ÿu ≈®b¨W fiFÙ* <J¡∫° Fæ $$9$$ ˚B, ∫S°SÕ tu* w°u ∫F Ÿf JC¡~> Nfi∏w <b˚°yb<ıÕw
_bªæw∏∫R¡≈ N°J¡°„ FÙ N≈fiu tu* ¿bΩt°fi Fæ N°æ≤ JC¡~> ˚٠̥Ÿ≤° fiFÙ* Fæ $$10$$
ŸJ¡∑ <fi≤<w„∫ ≈¿≤≈¥dÕR¡≈w° J¡° FÙ ˚a<y˚uÌ°u* Ÿu <fiR¡≈d J¡≤wu Fæ* $
„¥∏∫ tu* „¥∏∫ f»° Fæ, f®Ê tu* f®Ê f»° FCN° Fæ, ŸÃ∫ tu* ŸÃ∫ J¡° FÙ ≈®J¡°„fi F°u ≤F° Fæ N°æ≤ ≈¥dÕ tu*

1230

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

≈¥dÕ J¡∑ fi°o˘ Nb¿_Sw Fæ $$11$$ NfiC≈°Ìu∫ fC<] Ÿu f°fl o¿∏B∫°u* N°æ≤ tfi Ju¡ Δ∫°≈°≤°u* J¡°u J¡≤ ≤F° ˚Ù
I°fiÙ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* J¡≤w°, oŸ<ÔÎ NŸ<Ô∫w tu* Ÿtu* J¡wÕ¨w° Fæ fiFÙ* $$12$$
ZÙ≤°tıÙ, <ıfi <bT∫°u* J¡° ≈°Ìu∫fC<] Ÿu y®Fd J¡≤u*yu, bu FÙ N°≈Ju¡ ÌC#© Îba ŸC© Ju¡ <ÔÎ
F°u*yu, ≈°Ìu∫ fC<] fi F°ufiu ≈≤ JC¡~> y®Fd J¡≤fiu ∫°uÀ∫ fiFÙ* ≤Fw° $ ı°u Ny¨FÙw ≤Fw° Fæ, bF ŸC©
∫° ÌC#© J¡° Ã≈°ÌJ¡ fiFÙ* F°uw°, ∫F f°w ≈®<Ÿ] Fæ, oŸ<ÔÎ I°fiÙ ≈C”T J¡°u ŸC© ∫° ÌC#© J¡∑
≈®°<›w fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ $$13$$
fi°fi°R¡≈ Ÿu ≈®wÙ∫t°fi ˚°b°u* J¡° N˚°b Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ |¸>, ≈¸>, t™> N°<Ì ≈°<@∫°u* Ÿu NfiuJ¡R¡≈ F°uw° FCN° ˚Ù N°J¡°„ b°_wb tu* ÎJ¡R¡≈
FÙ Fæ, fi°fi°R¡≈ fiFÙ* Fæ Îba N°J¡°„ tu* NfiuJ¡ N°J¡°„ Fæ*, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ „ÆÌ ≈®∫°uy NÃ∫∏w „¥∏∫°SÕJ¡
F°uwu FCÎ ˚Ù |¸> N°<Ì ≈°<@∫°u* Ju¡ J¡°≤d Ÿ°SÕJ¡ F°uwu Fæ*, ŸÙ ≈®J¡°≤ N°Ãt° N°æ≤ ıyw Ju¡ J®¡t Ju¡
<bT∫ tu* ŸtHfi° ª°<FÎ $$14$$ ˚B, N°≈ ˚Ùw≤ Ÿu N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ <fitÕÔ, f°F≤ Ÿu N≈fiu
bd°ÕZt°fiCJ¥¡Ô ŸC∏Ì≤ N°ª≤d°u* tu* <fi≤w Îba FTÕ N°æ≤ NtTÕ Ju¡ Ÿ‡≈°ÌJ¡ <bJ¡°≤°u* J¡∑ Ÿ<∏fi<@ tu* J¡°‹™>
N°æ≤ Ô°u‹™> Ju¡ ŸÂ„ ¿_S<wb°Ôu F°u ı°oÎ $$15$$
„`C Ju¡ „≤Ù≤ tu* ˚Ù N≈fiÙ N°ÃtR¡≈w° F°ufiu Ÿu N≈fiu „≤Ù≤ Ju¡ ŸÂ„ bF°≥ ≈≤ ˚Ù N°ÃtI°fiÙ J¡°u
_b°˚°<bJ¡ ≈®Ù<w F°uwÙ Fæ, ∫F fwÔ°wu Fæ* $
ı°u wÃsd t°≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ωw NÃ∫∏w FÙ J¡™>°u≤ „`C Fæ, Ÿu _b°˚°<bJ¡ <≈®∫wt <t` Ju¡ R¡≈ tu*
ı°u Ìu©w° Fæ, bFÙ ∫S°SÕ tu* Ìu©fiub°Ô° Fæ ∫°fiÙ N°ÃtI°fiÙ Fæ $$16$$
ŸÙ Ÿu FTÕ-NtTÕ Ì°uT J¡∑ <fib¨<W F°uwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ w¸>bwÙÕ b¨s J¡°u fiÌÙ buy Ÿu t¥Ô°uh~>uÌfi≈¥bÕJ¡ ©°nJ¡≤ ku*¡J¡ ÌuwÙ Fæ, oŸÙ ≈®J¡°≤ ı°u
tF°Ãt° Ÿ°æF°ÌÕ N°æ≤ t°ÃŸ∫Õ J¡°u buy Ÿu Ÿt¥Ô ©°nJ¡≤ ku*¡J¡ Ìuw° Fæ, bFÙ FTÕ N°æ≤ NtTÕR¡≈Ù Ì°uT°u* J¡°
<bfi°„ J¡≤ ŸJ¡w° Fæ, Ì¥Ÿ≤° fiFÙ* $$17$$ ˚B, ≤°y-πuT N°æ≤ fiJu¡ J¡°∫Õ˚¥w <bJ¡°≤°u* Ju¡ _bR¡≈ J¡°
(w[b J¡°) ∫<Ì <bª°≤ fiFÙ* <J¡∫° ı°w°, w°u ≤°y-πuT„¥∏∫R¡≈ Ÿu ≈®<Ÿ] tF°Ãt° ˚Ù ≤°y-πuT ∫C•w FÙ
Fæ ÎuŸ° ŸtHfi° ª°<FÎ, •∫°u*<J¡ ≤°y-πuT J¡° w[b ı°fiu <ffi° fiJu¡ t¥Ô J¡° h~>uÌ fi F°u ŸJ¡fiu Ju¡
J¡°≤d fiJ¡°u <k¡≤ ≤°y-πuT J¡∑ ≈®Ÿ<•w F°u ŸJ¡wÙ Fæ, ŸJ¡° <fib°≤d fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w°, Nw#
ÎuŸu tF°Ãt°N°u* J¡∑ Ÿub° J¡≤fi° ˚Ù NŸub° FÙ Fæ ∫°fiÙ b¨S° Fæ $$18$$
wf ≤°y-πuT J¡° _bR¡≈ •∫° Fæ ? NFaJ¡°≤ $ Nw# NFaJ¡°≤ J¡° <bfi°„ J¡≤fiu ≈≤ ≤°y-πuT J¡∑
N°Ã∫¿∏wJ¡ <fib¨<W F°u ı°∫uyÙ, oŸ N°„∫ Ÿu yÙw°-b°•∫ J¡° ‹¸>°∏wR¡≈ Ÿu ]≤d Ìuwu Fæ* $
<ıŸ tF°Ãt° J¡°u ÌuF N°<Ì Nfi°Ãt ≈Ì°S°u˘ tu* NFa˚°bfi° fiFÙ* F°uwÙ N°æ≤ <ıŸJ¡∑ fC<] ≤°y-πuT
N°<Ì Ÿu ∫C•w fiFÙ* ≤FwÙ, bF tF°Ãt° ofi Ô°uJ¡°u* J¡° <bfi°„ ˚Ôu FÙ J¡≤ Ôu, wS°<≈ bF fi <bfi°„J¡w°Õ
Fæ N°æ≤ fi <bfi°„ı∏∫ Ì°uT Ÿu N°J®¡°∏w FÙ F°uw° Fæ $$19$$
NFaJ¡°≤ J¡° w[b NI°fi FÙ Fæ, ŸJ¡∑ <fib¨<W w°u N°Ãt° Ju¡ I°fi Ÿu F°u ı°∫uyÙ, oŸ N°„∫ Ÿu
NI°fi tu* "t°∫°' „ÆÌ J¡∑ ≈®<Ÿ<] fwÔ°wu FCÎ J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, <ıŸJ¡° <`J¡°Ô tu* N¿_wÃb Fæ fiFÙ*, ŸÙ Δ∫°bF°¿≤J¡w° J¡° I°fi J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ

ŸyÕ - 4]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1231

"t°∫°' „ÆÌ J¡° ≈®∫°uy <J¡∫° y∫° Fæ $ bF t°∫° ÎJ¡t°` N°ÃtI°fi Ÿu FÙ <fi<ÿªw <bfi‹¸> F°u ı°wÙ
Fæ $$20$$ <ıŸJ¡° wæÔ N°<Ì _fiuF Ÿu „¥∏∫ ÌÙ≈J¡ J¡∑ fi°o˘ Nfi∏w b°Ÿfi°Ÿt¥F <bfi‹¸> F°u ªCJ¡° Fæ,
Ÿfiu Ÿf ≤°y°<Ì Ju¡ «¡≈≤ <bı∫ ≈° ÔÙ ÎuŸ° ŸtHfi° ª°<FÎ $ (wf •∫° bF <bı∫ ŸÃ∫ Fæ ?
fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $) ∫S°SÕ tu* ı∫-<bı∫ ˚Ù J¡°v≈<fiJ¡ Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ <ª` tu* <Ô<©w „`C
Ju¡ <Ÿ≤ J¡° ~>uÌfi J¡≤ ≤F° <ª<`w ≤°ı° N≈fiu „`C ≈≤ <bı∫ ≈°w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ N<bJ¡°≤Ù I°fiÙ
˚Ù <bı∫ ≈°w° Fæ $$21$$
<ıŸ tF°≈C”T J¡°u ∫u Ÿt_w ˚°uÀ∫≈Ì°SÕ Ÿwg-NŸwg Nb_S°N°u* tu* (N°<b˚°Õb-<w≤°u˚°b J¡∑
Nb_S°N°u* tu*, bæ˚b-Ì°¿≤B§-Nb_S°N°u* tu* ∫° Nº∫°≤°u≈-N≈b°Ì Ì„°N°u* tu*) <tØ∫° NSb°
w[bw# N°ÃtR¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ŸÌ° ≈®°›w F°ufiu Ÿu NfiC≈°Ìu∫ F°uJ¡≤ fiJ¡∑ ≈®°<›w N°æ≤ N≈®°<›w
≈®∫C•w ÌC#©-Ì°F Îba ŸC© Ju¡ FuwC fiFÙ* F°uwu, bF ıÙ ≤F° ˚Ù NŸ<Ô∫w tu* tC•w FÙ Fæ $$22$$

wÙŸ≤° ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æS° ŸyÕ
N∏∫ f°fl Â<‹¸>∫°u* J¡° <fi≤°Ÿ J¡≤ wS° N°ÃtÂ<‹¸> tu ŸC¿_S≤ ffi°J¡≤
ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ J¡° Ÿa„∫<fib¨[∫SÕ ≈¥~>fi°, ∫F bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ ≈®Ã∫yg-Â<‹¸> J¡° Ì|°¸>fi J¡≤fiub°Ôu tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ ≈FÔu N°º∫°¿ÃtJ¡
tfi N°<Ì ≈Ì°S°u˘ tu* NfiCyw, N©^±> Nπæw ªæw∏∫ J¡°u <Ì©Ô°wu FCÎ ıÙb N°¿Ì ˚uÌ Ju¡ f°@ J¡°
NfiC˚b J¡≤°wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≈°≈„¥∏∫ ZÙ≤°tıÙ, tfi, fC<], NFaJ¡°≤ wS° o¿∏B∫ N°<Ì Ÿf
JC¡~> <bT∫„¥∏∫ ÎJ¡t°` <ªÃ_bR¡≈ FÙ Fæ, ÎuŸÙ ¿_S<w tu* N°≈Ju¡ ıÙb N°<Ì J¡F°≥ ≤Fu*yu ? $$1$$
Ÿtu ∫C<•w fwÔ°wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, ÎJ¡t°` tF°Ãt° N°Ãt° fiu FÙ N≈fiÙ ŸW° Ju¡ ŸaŸy°Õº∫°Ÿ Ÿu ∫F fi°fi°R¡≈w° ÎuŸu ≈®°›w
J¡≤°oÕ Fæ, ıæŸu NJu¡Ô° ª∏Bt° <w<t≤ (fiu` J¡° ≤°uy<b„uT), ıÔ≈°` N°æ≤ Ì≈Õd°u* Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f∏@<b„uT
Ÿu fi°fi°R¡≈w° ≈®°›w J¡≤°w° Fæ $$2$$
tfi N°<Ì tu* NfiCyw ≈®Ã∫Jg¡-w[b Ju¡ ÎJ¡t°` N≈≤°us Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu FÙ Ÿtu* <bZ°<∏w Ôufiub°Ôu
tF°Ãt° J¡∑ f°fl°SÕ-˚°uy J¡∑ w¨‹d° ª¥≤-ª¥≤ F°u ı°wÙ Fæ, w¨‹d° Ju¡ ª¥≤ F°u ı°fiu ≈≤ Ÿ‡≈¥dÕ f°fl
b_wCN°u* tu* NfiCyw Ÿ∏t°` J¡° ˚Ù ≈®Ã∫y°Ãt° Ju¡ N˚uÌR¡≈ Ÿu _bw# FÙ ˚°fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d f°flNº∫°Ÿ
Ju¡ FuwC˚¥w NI°fi ˚Ù fi‹¸> F°u ı°w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
˚B, Ÿ ≈®J¡°≤ ≈®Ã∫y°Ãt° Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu ıf ˚°uy-w¨‹d°R¡≈Ù <bT J¡° N°bu„ <bfi‹¸> F°u
ı°w° Fæ, wf NI°fi Ÿ ≈®J¡°≤ fi‹¸> F°u ı°w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ N∏@J¡°≤ Ju¡ fi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ ªsC J¡∑
N∏@w° (<bT∫≈®J¡°„fi tu* NŸ°tØ∫Õ) fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $$3$$ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ <bª°¿≤w Nº∫°Ãt„°˜R¡≈Ù
ta` Ÿu w¨‹d°R¡≈Ù tF°t°≤Ù ÎuŸu sÙd F°u ı°wÙ Fæ, ıæŸu „≤wJ¡°Ô Ÿu wCT°≤ sÙd F°u ı°w° Fæ $$4$$
ZÙ≤°tıÙ, ıæŸu N°J¡°„ tu* tu| Ju¡ „°aw F°u ı°fiu ≈≤ „æÃ∫ Nfi°∫°Ÿ fi‹¸> F°u ı°w° Fæ, bæŸu FÙ t¥©Õw°

1232

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

J¡° (NI°fi J¡°) <bfi°„ F°u ı°fiu ≈≤ Ÿ≈¿≤b°≤ <ªW Nfi°∫°Ÿ fi‹¸> F°u ı°w° Fæ $$5$$ Fu ≈°≈≤<Fw
ZÙ≤°tıÙ, ıæŸu Ÿ¥` Ju¡ ¸¥>¸> ı°fiu ≈≤ F°≤ Ju¡ t°u<w∫°u* J¡° Ÿ<∏fibu„ fi‹¸> F°u ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <ªW Ju¡
N<ªWR¡≈ F°u ı°fiu ≈≤ b°Ÿfi°˚®t fi‹¸> F°u ı°w° Fæ $$6$$
oŸ ≈®J¡°≤ Ÿt_w buÌ°∏w „°˜ Ju¡ ≤F_∫˚¥w N°ÃtÂ<‹¸> J¡° Ìg|°¸>fi J¡≤ Nf ŸŸu <b≈≤Ùw
„°˜°SÕ Ju¡ <b|°wJ¡ Ì„Õfi J¡∑ <fi∏Ì° J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, tu≤u π°≤° fwÔ°∫u ∫u ≈∫CÕ•w „°˜Ù∫ ≤F_∫ J¡∑ ≈us°J¡≤ ı°u ≈C”T ŸJu¡ <bfi°„
Ju¡ <ÔÎ <b≈≤ÙwR¡≈ Ÿu ˚°bfi° J¡≤wu Fæ*, bu J¨¡<t, J¡∑¸> N°<Ì R¡≈w° Ju¡ FuwC˚¥w ≈°≈ Ju¡ <ÔÎ ≤°y N°<Ì
Ì°uT°u* J¡∑ Ã≈°ÌJ¡ fC<] Ju¡ Ÿ°S N≈fi° Ÿ‡f∏@ J¡≤wu Fæ* - ÎuŸ° ŸtHfi° ª°<FÎ $$7$$
Ÿ ÌCfCÕ<] J¡°, <ıŸJ¡° N°yu Ju¡ Δ∫b<Fw ŸyÕ tu* <fiR¡≈d F°ufiub°Ô° Fæ, ≈®wÙJ¡ π°≤° Ì°F≤d Ìu
≤Fu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ NI°fis∫ Ÿu ŸJ¡° s∫ F°uw° Fæ, ∫°u* fwÔ°wu Fæ* $
ıæŸu b°∫C Ju¡ „°∏w F°u ı°fiu ≈≤ w°Ô°f J¡∑ ªaªÔw° fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ NI°fi Ju¡ fi‹¸> F°u
ı°fiu ≈≤ ˜Ù N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤°u* tu* ÌCfCÕ<] Ÿu J¡¿v≈w fibÙfi J¡tÔ Ju¡ ŸÂ„ tfi°uF≤ Ô°uªfi°u* J¡∑ ªaªÔw°
fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $$8$$
Nf Ì<„Õw ≈®Ã∫y°ÃtÂ<‹¸> tu* FuwCN°u* Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡∑ ¿_S≤w° w°nJ¡≤ tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ
J¡Fwu Fæ* $
˚B, ıæŸu <b_w¨w N°J¡°„ tu* ≈®˚aıfi b°∫C ¿_S≤w° ≈®°›w <J¡∫u ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ N°≈ ˚°b-N˚°b
J¡∑ J¡v≈fi°N°u* Ÿu <fitCÕ•w F°uJ¡≤ NÃ∫∏w ≈≤t ≈Ì tu* ¿_S≤w° ≈®°›w <J¡∫u FCÎ Fæ* $$9$$ Fu ≤|CJC¡Ô Ju¡ ÌÙ≈J¡,
Nf tæ* ∫F t°fiw° F¥≥ <J¡ N°≈ tu≤u bªfi°u* Ÿu NI°fi<fiB° J¡° Ã∫°yJ¡≤ N°ÃtI°fiR¡≈Ù ≈®f°u@ ÎuŸu ≈®°›w <J¡∫u
FCÎ Fæ*, ıæŸu ≤°ı° faÌÙıfi°u* Ju¡ b°Ω<b„uT°u* Ÿu <fiB°tC•w F°uJ¡≤ ı°y®w Ì„° ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$10$$
Nf N≈fiu ≈Ìu„ J¡∑ Ÿk¡Ôw° Ìu©J¡≤ tF<TÕ ZÙ≤°tıÙ J¡∑ N°æ≤ N≈fiÙ ≈®„aŸ° J¡≤wu FCÎ
J¡Fwu Fæ* $
Fu ˚B, ıfiŸ°@°≤d tfiC‹∫°u* tu* ˚Ù N≈fiu JC¡ÔyCR¡ Ju¡ bªfi Ôy ı°wu Fæ* ∫°fiÙ I°fi ≈æÌ° J¡≤ Ìuwu Fæ*,
wf N°≈Ju¡ ŸÂ„ Ì°≤ (<b„°Ô) fC<]b°Ôu tfiC‹∫°u* tu* bu •∫°u* fi Ôyu* ∫°fiÙ fiŸu ≈®<w≈°<Ìw NSÕ J¡°
I°fi •∫°u* fi F°u ı°∫ ? $$11$$ ZÙ≤°tıÙ, ª¥≥<J¡ N°≈fiu N≈fiÙ fC<] Ÿu tCHtu* ≈°Ìu∫ b°•∫w° N°æ≤
N°›wwtw° (Zu‹™>wtw°) J¡° <fiÿª∫ J¡≤ <Ô∫° Fæ, Nw# tu≤u bªfi Ÿ ≈®J¡°≤ N°≈Ju¡ ⁄Ì∫ Ju¡ N∏Ì≤
≈®<b‹¸> F°u ı°wu Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ w›w su` tu* ıÔ ≈®<b‹¸> F°u ı°w° Fæ $$12$$
Nf tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ _bJ¡∑∫ JC¡Ô≈¥≠∫Ãb N°æ≤ t°fifiÙ∫ „°ŸfiÃb J¡∑ ≈®<Ÿ<] J¡≤wu FCÎ k¡Ô
tu* ≈∫Õb<Ÿw N≈fiu ≈<Ì‹¸> NSÕ J¡° _t≤dtC© Ÿu @°≤d J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫°u* ZÙ≤°t˚B Ju¡ ≈®<w
<b@°fi J¡≤wu Fæ* $
Fu tF°fiC˚°b ZÙ≤°tıÙ ª¥≥<J¡ tæ* ≤|CJC¡Ô Ju¡ Zu‹™> ≈C”T N°≈ Ô°uy°u* J¡° ŸÌ° Ÿu JC¡ÔyC” F¥≥,
oŸ<ÔÎ N°≈J¡°u tu≤u π°≤° J¡Fu y∫u „C˚ bªfi°u* J¡°u f°≤f°≤ » <fiÿª∫ J¡≤ ⁄Ì∫ tu*, F°≤ J¡∑ fi°o˘,
@°≤d J¡≤fi° ª°<FÎ $$13$$

ª°æS° ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 5]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1233

≈°≥ªb°≥ ŸyÕ
t°us°ÃtJ¡ Wt ŸC© tu* <bZ°<∏w ≈®°›w J¡≤ Ôufiub°Ôu ≈®fC]
ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡° yC” tF°≤°ı Ju¡ Ÿ°tfiu Ÿ<b_w°≤ N≈fiu NfiC˚b J¡° bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, N°≈Ju¡ π°≤° ≈<Ì‹¸> b°•∫°u* Ju¡ NfiCŸ∏@°fi Ÿu tæ*fiu ªæw∏∫R¡≈w°
(<ªÌuJ¡≤Ÿ≈¥dÕ N°ÃtR¡≈w°) ≈®°›w J¡≤ ÔÙ, ∫F ıyw-R¡≈Ù ı°Ô Ÿ°tfiu ≤Fwu ˚Ù <bÔÙfi F°u y∫° $$1$$
ıæŸu <ª≤J¡°Ô Ÿu ªÔu N° ≤Fu bT°Õ≈®<wf∏@ Ÿu (y®Ù‹t°<Ì Ÿu) Ÿ∏w›w ˚¥<twÔ b¨<‹¸> Ÿu „°∏w F°u ı°w°
Fæ, bæŸu FÙ tæ* N°≈Ju¡ π°≤° J¡∑ y∫Ù ≈Ìu„-b¨<‹¸> Ÿu ˚Ùw≤ NÃ∫∏w „°∏w F°u y∫° F¥≥ $$2$$ ˚ybfig, tæ*
Nf ÎJ¡t°` Wt „°<∏w J¡° NfiC˚b J¡≤ ≤F° F¥≥ N°æ≤ „°∏w N°fi¿∏Ìw F°uJ¡≤ ŸC©≈¥bÕJ¡ ¿_Sw F¥≥ $
<bsCÆ@ J¡≤fiub°Ôu F°<S∫°u* Ÿu ≤<Fw Ÿ≤°ub≤ <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈®Ÿ∏fi ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ tæ* ≈®Ÿ∏fiw° ≈®°›w J¡≤
≤F° F¥≥ $$3$$ Fu tCfiu, Nf tCHu JC¡F≤u Ÿu „¥∏∫ <Ì„°N°u* Ju¡ ta±>Ô J¡∑ fi°o˘ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ≈®Ÿ∏fi ∫F Ÿt_w
ıyw ∫S°SÕ˚¥w Ÿ∏t°`_bR¡≈ ≈®wÙw F°u ≤F° Fæ $$4$$ ˚ybfig, tæ* Ÿ∏ÌuF Ÿu <fitCÕ•w F°u y∫° F¥≥, tu≤Ù
N°„°R¡≈ t¨yw‹d° <bÔÙfi F°u yoÕ Fæ, <bT∫ŸaŸyÕ N°æ≤ ŸJu¡ <b≤°u@Ù bæ≤°À∫ b¨<W∫°u* Ÿu ≤<Fw F°u y∫°
F¥≥ wS° JC¡F≤u N°æ≤ @¥<Ô Ÿu „¥∏∫ „≤ÃJ¡°ÔÙfi ıayÔ J¡∑ fi°o˘ _bh~> F°u y∫° F¥≥ $$5$$ Fu fi°S, tæ* N≈fiu
N°≈ Ÿu FÙ N<bfi°„Ù Ÿ N°fi∏Ì J¡°u ≈®°›w FCN° F¥≥, ıF°≥ ≈≤ Nt¨w J¡° ≤Ÿ°_b°Ì ˚Ù w¨d Ju¡ ŸÂ„
fiÙ≤Ÿ F°uJ¡≤ ≈usdÙ∫ F°u ı°w° Fææ $$6$$ N°ı tæ* N≈fiu ≈°≤t°<SÕJ¡ _b˚°b tu* ¿_Sw F¥≥, _b_S F¥≥,
≈®Ÿ∏fi F¥≥ , Ô°uJ¡ ıF°≥ <bZ°<∏w J¡≤wu Fæ*, Ÿ ŸC© J¡° _bR¡≈˚¥w tæ* F¥≥, NwÎb tæ* ≈≤f®Ê ≤°t F¥≥,
≈≤f®Ê ≤°t_bR¡≈ J¡°u wS° ŸJu¡ Ì„Õfi J¡≤°fiub°Ôu N°≈J¡°u tæ* ≈®d°t J¡≤w° F¥≥ $$7$$ ˚ybfi, tu≤u bu
Ÿa„∫, bu Ÿf J¡v≈fi°Î≥ (˚®°<∏w∫°≥) Ÿ ≈®J¡°≤ fi‹¸> F°u yoÕ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≤°<` tu* f°ÔJ¡ J¡∑ ˚®°<∏w Ÿu
J¡¿v≈w buw°Ô J¡° Ÿaª≤d ≈®˚°w J¡° Ì∫ F°ufiu ≈≤ „°∏w F°u ı°w° Fæ $$8$$ ⁄Ì∫ Ju¡ <fitÕÔ, <b_wÙdÕ
N°æ≤ <Ft J¡∑ fi°o˘ „ÙwÔ F°u ı°fiu ≈≤, „≤wJ¡°Ô tu* tF°fi Ÿ≤°ub≤ Ju¡ ŸÂ„, tu≤° N∏w#J¡≤d <bsu≈b<ıÕw
ŸC© J¡°u ≈®°›w FCN° $$9$$ <ªÌuJ¡≤Ÿ N°Ãt° tu* NI°fi N°<Ì J¡ÔaJ¡ <J¡Ÿ <fi<tW Ÿu N°∫u, bu _b≈®J¡°„
N°Ãt° tu* <J¡Ÿ w≤F ≤F ŸJ¡wu Fæ* ? bu NŸay N≈¿≤¿h~>∏fi N°Ãt° J¡°u Jæ¡Ÿu N°b¨w J¡≤ ŸJ¡wu Fæ* ?
J¥¡¸>_S N°Ãt° J¡°u Ÿ°aŸ°¿≤J¡ <bJ¡°≤°u* J¡° NfiC˚b Jæ¡Ÿu ? oÃ∫°<Ì Ÿa„∫ ŸJu¡ FuwC NI°fi Ju¡ <bfi°„ Ÿu
<fi¿ÿªwR¡≈ Ÿu <bfi‹¸> F°u y∫u $$10$$ ŸÌ° _kC¡≤d°J¡°≤ N°Ãt° FÙ ŸbÕ` <bΩt°fi Fæ, Ÿf JC¡~> oŸ
≈®J¡°≤ Ju¡ N°Ãt° J¡° FÙ _bR¡≈˚¥w Fæ, ∫F Ì¥Ÿ≤° Fæ, ∫F wÌ≈us∫° Ì¥Ÿ≤° Fæ oÃ∫°<Ì NŸwg J¡v≈fi°Î≥
J¡F°≥ Ÿu N°oÕ ? $$11$$ ˚ybfig, Nf I°fiÙ F°uJ¡≤ tæ* NfiC˚¥∫t°fi ŸbÕ@t°ÕwÙw N°Ãt° J¡°u FÙ ~>°unJ¡≤
Ì¥Ÿ≤° ≈FÔu Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ w¨‹d°R¡≈Ù fu<n∫°u* Ÿu <fi∫¿∏`w J¡°æfi S°, ∫°u* _t≤d J¡≤ F≥Ÿw° F¥≥ $$12$$
NF° ! N°≈Ju¡ Nt¨w≈®b°F°u* Ÿu _fi°fi <J¡∫° ∫F tæ* ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu <ıŸ ≈®J¡°≤ J¡° S°, bF Ÿf tæ* FÙ F¥≥ $
oŸ ≈®J¡°≤ _t≤d J¡≤w° F¥≥ $$13$$ NF°u, tæ* ∫FÙ* ≤FJ¡≤ <J¡ŸÙ N≈¿≤¿h~>∏fi f®ÊÔ°uJ¡ J¡∑ ˚¥<t ≈≤
N<@R¡»> F°u y∫° Fq≥ ıF°≥ ≈≤ Ÿ¥∫Õ ≈°w°Ô tu* ¿_Sw J¡∑ fi°o˘ NÃ∫∏w N@#¿_Sw J¡∑ w≤F ˚Ù fiFÙ* ≤Fw°,
J¡°∫Õ f®ÊÔ°uJ¡ Ÿu Ÿ¥∫Õ N@#¿_Sw F°uw° Fæ, fi <J¡ ≈≤f®ÊÔ°uJ¡ Ÿu $' "fi w` Ÿ¥∫°uÕ ˚°<w' oÃ∫°<Ì ZC<w∫°≥
˚Ù oŸ NSÕ J¡∑ ≈°uTJ¡ Fæ* $$14$$ tæ* ˚°b-N˚°bR¡≈ ŸaŸ°≤ ŸtCB wæ≤J¡≤ ŸJu¡ ≈°≤˚¥w Ÿb°Õ<@‹™>°fi

1234

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ÿ∏t°`R¡≈ f®Ê J¡°u ≈®°›w J¡≤ ªCJ¡° F¥≥, ª¥≥<J¡ tæ* N≈fiu N°≈Ÿu N≈fiÙ t<Ft° tu* ŸfŸu f»-ª» J¡≤
<bΩt°fi F¥≥, Nw#ŸÌ° ŸfJu¡ fit_J¡°≤∫°uÀ∫ tÃ_bR¡≈ N°Ãt° J¡°u fit_J¡°≤ Fæ $$15$$ Fu _b°<tfig,
N≈fiu ⁄Ì∫J¡tÔ Ju¡ J¡°u„ tu* ˚®t≤bw ŸC¿_S≤ FCÎ N°≈Ju¡ ŸC∏Ì≤ <b_≈‹¸> bªfi°t¨w°u* Ÿu tæ* ∫FÙ* ≈≤ ∫°fiÙ
oŸÙ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô tu* _bJ¡∑∫ NfiC˚bb„ „°uJ¡„¥∏∫, ¿ª≤J¡°Ô Ÿu ŸÌ° <Ìw N°æ≤ tC<Ìw ıÙb∏tC•w
Ì„° ≈®°›w J¡≤ ªCJ¡° F¥≥ $$16$$

≈°≥ªb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>™>° ŸyÕ
ÌuF N°æ≤ N°Ãt° J¡° <bbuJ¡, ÌuF tu* N°ÃtÌ„Õfi Ÿu ÌC#© wS°
Nayfi°N°u* Ju¡ Ÿay Ÿu t¥»°u* Ju¡ t°uF J¡∑ N<˚b¨<] ofi <bT∫°u* J¡° bdÕÕfi $

•w ≤Ù<w Ÿu ∫Ω<≈ ZÙ≤°tª∏BıÙ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ≈®fC] F°u ªCJu¡ Su, wS°<≈ Ì¥Ÿ≤u Z°uw°N°u* Ju¡ bæŸu FÙ
I°fi J¡∑ Ã≈<W Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W F°u ≤Fu ˚yb°fi b<Ÿ‹™>ıÙ tF°≤°ı J¡Fu ı°fiub°Ôu ÌuF N°æ≤ N°Ãt° Ju¡
<bbuJ¡ N°<Ì Ju¡ Zbd Ju¡ <ÔÎ ZÙ≤°tıÙ J¡°u ˚Ù NfiCJ¥¡Ô J¡≤wu FCÎ J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu tF°f°F°u, Nf <k¡≤ ˚Ù N°≈ tu≤u Wt bªfi°u* J¡° Zbd J¡∑<ıÎ,
<ı∏Fu* tæ* ≈Ìu„ Ju¡ w°Ã≈∫Õ <bT∫ <fi≤<w„∫°fi∏ÌR¡≈ N°Ãt° Ju¡ NfiC˚bR¡≈Ù ≈®Ù<w-Ju¡ ≈°` N°≈Ÿu Ÿf
ıfi°u* Ju¡ <Fw Ju¡ <ÔÎ J¡Fw° F¥≥ $$1$$
Z°uw°, Zbd J¡≤°fiub°Ô°, Z°uwΔ∫ N°<Ì ˚uÌ f°<@w F°ufiu Ÿu tu≤Ù Zbd tu* ≈®b¨<W Jæ¡Ÿu F°uyÙ ∫°
ŸŸu k¡Ô •∫° F°uy° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu ˚B, f°<@w°fiCb¨<W∏∫°∫ Ÿu ˚uÌ J¡° _bÙJ¡°≤ J¡≤ f°u@ J¡∑ N<˚b¨<] Ju¡ ¿ÔÎ N°≈ Zbd tu*
≈®b¨<W J¡∑<ıÎ $ Nv≈ I°fib°Ô°u* J¡∑ ˚Ù oŸŸu ŸaŸ°¿≤w° fiFÙ* F°uyÙ ∫°fiÙ N°≈Ju¡ I°fi J¡∑ b¨<] N°æ≤
Nv≈ ≈®fC]°u* J¡° ]°≤ Zbd J¡° k¡Ô Fæ $$2$$
ŸfŸu ≈FÔu o¿∏B∫°u* ≈≤ <bı∫ ≈°fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Z°uw°N°u* tu* fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d fi o¿∏B∫°u* π°≤°
N°J¨¡‹¸> F°u ≤Fu tfi J¡∑ ≈¥d°ÕÃt° tu* ≈®<w‹™>° Jæ¡Ÿu F°uyÙ ? oŸ <ıI°Ÿ° J¡°u oa<yw°u* Ÿu w°nJ¡≤
"∫_Ãb<bI°fib°fig ˚b<w' wS° "∫_wC <bI°fib°fig ˚b<w' (c) ofi Ì°u ∫C<•w∫°u* Ju¡ π°≤° ≈®<w≈°<Ìw
t°yÕ Ÿu •w <ıI°Ÿ° J¡° J®¡t„# ≈¿≤F°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ NI°fiÙ ≈C”T J¡°u NI°fib„ ÌuF tu* FÙ N°Ãt˚°bfi° Ã≈∏fi F°u ı°wÙ Fæ, Ÿ
≈C”T J¡°u ÌuF°Ãt˚°bfi° Ju¡ N≈≤°@ Ÿu Ã≈∏fi NÃ∫aw J®¡°u@ Ÿu o<∏B∫°≥ „`C F°uJ¡≤ ≈≤°<ıw J¡≤ ÌuwÙ
Fæ* $$3$$ <ıŸ I°fiÙ ≈C”T J¡∑ I°fib„ <`J¡°Ô tu* Nf°<@w ÎJ¡t°` N°Ãt° tu* FÙ <_S<w ≤FwÙ Fæ, Ÿ
"∫_Ãb<bI°fib°∏˚bÃ∫∫C•wufi tfiŸ° ŸÌ° $ w_∫u¿∏B∫°^∫bÿ∫°<fi ÌC‹¸>°Db° ob Ÿ°≤Su# $$
∫_wC <bI°fib°fig ˚b<w ∫C•wufi tfiŸ° ŸÌ° $ w_∫u¿∏B∫°<d bÿ∫°<fi ŸÌDb° ob Ÿ°≤Su# $$'
ı°u NI°fiÙ ≈C”T Nb„Ù˚¥w tfi Ÿu ∫C•w ≤Fw° Fæ, ŸJ¡∑ o¿∏B∫°≥ Ÿ ≈®J¡°≤ b„ tu* fiFÙ* ≤FwÙ,
<ıŸ ≈®J¡°≤ ÌC‹¸> |°unu Ÿ°≤<S Ju¡ b„ tu* fiFÙ* ≤Fwu $ ı°u I°fiÙ ≈C”T ŸÌ° b„Ù˚¥w tfi Ÿu ∫C•w ≤Fw°
Fæ, ŸJ¡∑ o¿∏B∫°≥ Ÿ ≈®J¡°≤ b„ tu* ≤FwÙ Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ Wt |°unu Ÿ°≤<S Ju¡ b„ tu* ≤Fwu Fæ* $
(c)

ŸyÕ - 6]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1235

N<fi<∏Ìw ≈C”T J¡°u N°ÃtÌ„Õfi°u≈J¡°≤-ı<fiw Ÿ∏w°uT Ÿu o<∏B∫°≥ <t` ffiJ¡≤ <bfi‹¸> fiFÙ* J¡≤wÙ*,
<J*¡wC I°fi J¡∑ N<˚b¨<] Ju¡ NfiCJ¥¡Ô N°ª≤d Ÿu ŸJ¡∑ ≤s° J¡≤wÙ Fæ* $$4$$ Δ∫bF°≤ J¡≤ ≤Fu <ıŸ I°fiÙ
≈C”T J¡°u Ì°uTÌ„Õfi Ju¡ J¡°≤d ˚°uÀ∫ ≈Ì°S°u˘ tu* ŸbÕÌ° JC¡ÃŸ° Ju¡ <Ÿb° ≈®„_w≈fi J¡∑ fC<] Ã≈∏fi F°uwÙ
FÙ fiFÙ*, bF ≈C”T ÌuF-≈®∫C•w ÌC#© Ju¡ <ÔÎ N°ÃtR¡≈ Ÿu ÌuF J¡° <J¡Ÿ FuwC Ÿu y®Fd J¡≤uy°, y®Fd J¡≤fiu
tu* J¡°uoÕ FuwC fiFÙ* Fæ, ∫F N<˚≈®°∫ Fæ $$5$$
Nf ÌuF N°æ≤ N°Ãt° J¡∑ ÎJ¡w° Ju¡ ˚®t Ju¡ <fi≤°Ÿ Ju¡ <ÔÎ ∫C<•w∫°≥ fwÔ°wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, ıæŸu ≈®J¡°„ N°æ≤ N∏@J¡°≤ ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u Ÿu NÃ∫∏w <bÔsd Fæ*, bæŸu FÙ „≤Ù≤ N°æ≤ N°Ãt°
ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u Ÿu NÃ∫∏w <bÔsd Fæ*, oŸÙŸu N°Ãt° fi „≤Ù≤ J¡° Ÿ‡f∏@Ù Fæ N°æ≤ fi „≤Ù≤ FÙ N°Ãt° tu* ≤Fw°
Fæ ∫°fiÙ ınw° N°æ≤ ªuwfiw° Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w <b”] ÌuF N°æ≤ N°Ãt° J¡° ıf N°@°≤ N°@u∫˚°b
N°<Ì Ÿ‡f∏@ FÙ ÌCÔÕ˚ Fæ, wf w°Ì°Ã‡∫ Ÿ‡f∏@ J¡∑ w°u J¡S° FÙ •∫° ? ∫F ˚°b Fæ $$6$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ <fi<bÕJ¡°¿≤w° N°æ≤ Ÿ<bJ¡°¿≤w° N°<Ì Ÿu ı<fiw <b≤°u@ Ju¡ J¡°≤d ˚Ù Ÿ‡f∏@ J¡∑ ≈®Ÿ<•w
fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ÿt_w ˚°b<bJ¡°≤°u* Ÿu <fiÃ∫tC•w Îba <fi<ÔÕ›w ŸbÕ<b@ Îuÿb∫ÕŸ‡≈∏fi N°Ãt° fi N_w F°uw° Fæ
N°æ≤ fi J¡˚Ù <Ìw FÙ F°uw° Fæ, •∫°u*<J¡ bF ŸbÕÌ° <Ìw _b˚°b FÙ Fæ $$7$$ ın, NI°fiÙ, wCh~>,
J¨¡wPfi (N°Ãt° Ÿu N≈fiÙ ≈®<Ÿ<] ≈°J¡≤ ŸÙ J¡°u ÌC#©˚°yÙ ffi°fiu Ju¡ J¡°≤d J¨¡wPfi) wS° <bfi°„_b˚°b
oŸ wCh~> „≤Ù≤R¡≈Ù ≈ÃS≤ J¡° ı°u JC¡~> ˚Ù F°ufiub°Ô° F°u bF ˚Ôu FÙ F°u, oŸŸu N°Ãt° J¡° JC¡~> ˚Ù
Ÿ‡f∏@ fiFÙ* Fæ $$8$$
wf ÌuF tu* FÙ ªæw∏∫R¡≈ @tÕ t°fi ÔÙ<ıÎ, oŸŸu J¡°uoÕ <b≤°u@ w°u F°uw° Fæ fiFÙ*, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑
N°„aJ¡° J¡° Ìg˚°bfi J¡≤ J¡Fwu Fæ* $
∫F „≤Ù≤ Ÿ ŸÌ° <Ìw_b˚°b N<bfi°„Ù ªæw∏∫R¡≈Ãb J¡° ≈¿≤y®F Jæ¡Ÿu J¡≤ ŸJ¡w° Fæ ?
•∫°u*<J¡ <ªwg N°æ≤ ın ofitu* Ÿu <J¡ŸÙ ÎJ¡ J¡° ≈¿≤I°fi J¡≤fiu tu* ˚Ù ÎJ¡ ıyF w°u (≈¿≤„uT°wg „≤Ù≤
tu* FÙ) Nbÿ∫ FÙ ınw° N° ı°∫uyÙ $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ÌuF <ª∏t∫ Fæ, ÎuŸ° ≈¿≤I°fi w˚Ù F°u ŸJ¡w°
Fæ, ıf ın<˚∏fi ªuwfiR¡≈w° J¡° ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ≈¿≤ª∫ F°u ı°∫, ŸJ¡° ™>ÙJ¡-™>ÙJ¡ ≈¿≤ª∫ F°ufiu ≈≤
w°u ÌuF tu* FÙ ınw° <Ÿ] F°u ı°wÙ Fæ, ÎuŸÙ ¿_S<w tu* ÌuF N≈fiu _b˚°b<b”] <ªBq≈w° J¡° Jæ¡Ÿu
y®Fd J¡≤uy° ? $$9$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ N°Ãt° Ju¡ t°fiŸ ÌC©°u* J¡° ≈˚°uy J¡≤fiu ≈≤ „≤Ù≤ tu* J¨¡„w° Ã≈∏fi FCoÕ Ìu©Ù ı°wÙ
Fæ Îba ÌuF tu* w°nfi N°<Ì J¡≤fiu ≈≤ N°Ãt° tu* ÌC#© J¡° NfiC˚b F°uw° Fæ, ÎuŸÙ ¿_S<w tu* „≤Ù≤ N°æ≤ N°Ãt°
Ì°ufi°u* tu* Ÿt°fi ŸC©-ÌC#©°u* Ju¡ NfiC˚b Ÿu fiJ¡° w°Ì°Ã‡∫ •∫°u* fi t°fi° ı°∫ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ı°u N°Ãt° N°æ≤ ÌuF N<Àfi N°æ≤ Ô°uF<≈^±> J¡∑ fi°o˘ N<b<b•w NwÎb ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u Ju¡ @t°u˘ J¡°
ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u tu* ŸaJ®¡td F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿt°fi@tÕb°Ôu ≈®wÙw F°uwu Fæ* wS° <b<b•w F°ufiu ≈≤ w°u Ÿ
≈®J¡°≤ Ju¡ fiFÙ* ≈®wÙw F°uwu, fiJ¡∑ <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ Ÿt°fi ŸC©ÌC#©R¡≈w° b°_wb tu* ŸÃ∫ J¡FÙ ı°
ŸJ¡wÙ Fæ ? $$10$$
<J*¡ª, NŸay Îba ≈≤t Ÿ¥‚t N°Ãt° Ju¡ Ÿ°S _S¥Ô „≤Ù≤ J¡° Ÿ‡f∏@ ıf F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡w°, wf

1236

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

N˚uÌ J¡∑ w°u f°w FÙ •∫° ? ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
ı°u ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u Ÿu NÃ∫∏w <b<b•w ∫°fiÙ ŸbÕS° <bÔsd ≈Ì°SÕ Fæ*, bu ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u Ÿu w°Ì°Ã‡∫R¡≈ Ÿu
∫° @tÕŸaJ®¡td π°≤° Jæ¡Ÿu <tÔ ŸJ¡wu Fæ*, •∫°u*<J¡ ı°u tu” N°<Ì _S¥Ô ≈Ì°SÕ Fæ*, bu ≈≤t°dC_bR¡≈ Jæ¡Ÿu
F°u ŸJ¡wu Fæ* ∫° ≈≤t°dC N°<Ì NdC˚¥w ≈Ì°SÕ tu” N°<Ì _S¥Ô≈Ì°SÕ_bR¡≈ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡wu Fæ* ? $$11$$
≈≤_≈≤ ≈|°wÙ _b˚°b Ÿu ∫C•w F°ufiu Ÿu ˚Ù Îu•∫ J¡∑ ≈®Ÿ<•w fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u J¡∑ N≈us° NÃ∫∏w <bÔsd <Ìfi Îba ≤°w Ì°ufi°u* tu* Ÿu <J¡ŸÙ ÎJ¡ J¡∑ Ÿ[bÌ„° tu* Ì¥Ÿ≤u J¡°
ıf N¿_wÃb ≤F FÙ fiFÙ* ŸJ¡w°, wf N∏∫°u∏∫R¡≈w° J¡∑ J¡S° FÙ •∫° ? fŸ ™>ÙJ¡ oŸÙ ≈®J¡°≤ I°fi fi
NI°fiR¡≈ F°u ŸJ¡w° Fæ N°æ≤ N∏@J¡°≤ fi ≈®J¡°„R¡≈ Fæ, Ì°ufi°u* ÎJ¡ Ì¥Ÿu≤ Ÿu NÃ∫∏w <˚∏fi Fæ*, Nw# ÎJ¡
J¡∑ ŸW° tu* Ì¥Ÿ≤u J¡∑ ŸW° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ $$12$$ <b<ª` (<b<˚∏fi) Â<‹¸>∫°u* tu* ŸBq≈ f®Ê J¡˚Ù
NŸBq≈ (ÌuF°<ÌR¡≈) fiFÙ* F°u ŸJ¡w° N°æ≤ N°Ãt° tu* Nº∫_w NŸwg ÌuF°<Ì Ju¡ Ÿ°S ŸbÕΔ∫°≈J¡ ŸBq≈
ÌuF°<@‹™>°fi ≈®Ã∫y°Ãt° J¡° w<fiJ¡ Ÿ‡f∏@ ˚Ù fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $$13$$
‹¸>°∏w fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®<w≈°<Ìw NSÕ J¡° FÙ ≈Cfi# J¡Sfi J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu ıÔ tu* ¿_Sw J¡tÔ J¡° ıÔ Ÿu <J*¡<ª∏t°` Ÿ‡f∏@ fiFÙ* F°uw°, bæŸu FÙ ÌuF°<@‹™>°fi N°ÃtR¡≈Ù
f®Ê J¡° ˚Ù ÌuFŸW° Ju¡ Ÿ°S _bv≈t°` ˚Ù Ÿ‡f∏@ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $ ˚yb°fi ˚°‹∫J¡°≤ fiu J¡F° ˚Ù Fæ "∫` <F ∫̺∫°Ÿ_wÃJ¨¡wufi yCdufi Ì°uTud b° NdCt°`ud°&<≈ Ÿ fi Ÿafº∫wu' $ <ıŸ N<@‹™>°fi tu* <ıŸ
≈Ì°SÕ J¡° Nº∫°Ÿ F°uw° Fæ, bF Nº∫_w ≈Ì°SÕ Ju¡ yCd ∫° Ì°uT Ÿu w<fiJ¡ ˚Ù Ÿ‡f] fiFÙ* F°uw° $$14$$
ıæŸu <fi<ÔÕ›w_b˚°b F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ôu≈J¡ ≈Ì°SÕ Ÿu <bÔsd _b˚°bb°Ôu b°∫C N°<Ì Ôu≈J¡ ≈Ì°S°u˘ tu*
≈®<b‹¸> FCÎ ˚Ù N°J¡°„ J¡° b°∫C Ÿu „°uT, J¡‡≈, @¥<ÔŸ‡f∏@ N°<Ì Ì°uT°u* J¡° Ÿ‡f∏@ fiFÙ* F°uw°, bæŸu FÙ
ÌuF N°<Ì Ÿu oŸ N°Ãt° tu* ı≤°, t≤d, N°≈<W∫°≥, ŸC©, ÌC#©, ŸaŸ°≤, ŸaŸ°≤<bfi°„ N°<Ì JC¡~> ˚Ù
fiFÙ* F°uw°, Nw# N°≈ ŸC©Ù F°u ı°oÎ $ ∫Ω<≈ ÌuF tu* N°ÃtÂ<‹¸> Ÿu ı∏t, t≤d N°<Ì ˚®t Ã≈∏fi F°uwu
Fæ*, wS°<≈, ıÔ tu* w≤ay°u* J¡∑ fi°o˘, bu Ju¡bÔ f®Êt°`_bR¡≈ Fæ*, N<w¿≤•w fiFÙ*, N°Ãt° J¡∑ ŸW° Ÿu
≈ıÙbÙ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d, N≈fiu tu* ¿_Sw ÌuF∫∏`J¡° _b∫a N°Ãt° FÙ, ÎJ¡t°` N≈fiu tu* ¿_Sw «¡<tÕ J¡°
ıÔ J¡∑ fi°oÕ˘ NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$15-17$$ ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈®<w<f‡f Ju¡ N°Z∫ Ì≈Õd N°<Ì Ju¡
<FÔ°fiu ≈≤ <f‡f˚¥w Ÿ¥∫Õ N°<Ì J¡° w<fiJ¡ ˚Ù s°u˚ fiFÙ* F°uw°, bæŸu FÙ ÌuF°<Ì Ÿu <ªÌ°˚°Ÿ Ju¡ sCÆ@ F°ufiu
≈≤ ˚Ù ŸJu¡ Ÿ°sÙ <f‡f˚¥w ªæw∏∫ J¡° w<fiJ¡ ˚Ù s°u˚ fiFÙa F°uw° $$18$$ N°Ãt° J¡° ˚ÔÙ ≈®J¡°≤
Ÿ°s°ÃJ¡°≤ F°u ı°fiu ≈≤ ≈≤t°SÕ ŸÃ∫R¡≈ N°Ãt° tu* FÙ ¿_S<w F°u ı°wÙ Fæ N°æ≤ NI°fi≈®∫C•w ˚®t fi‹¸>
F°u ı°w° Fæ $$19$$ N∏@J¡°≤ N°æ≤ ≈®ÌÙ≈ ≈Ì°SÕ J¡∑ fi°o˘ ≈≤_≈≤ ÃS°fi _b˚°bb°Ôu ÌuF N°æ≤ ÌuF°<@‹™>°fi
N°Ãt° ofi Ì°u <fiJ¨¡‹¸> N°æ≤ ≈≤t°SÕR¡≈ ≈Ì°S°u˘ J¡° b°_wb_bR¡≈ ı°fi Ôufiu ≈≤ ÌuF J¡∑ NŸW°¿ÃtJ¡°
N°æ≤ ŸJu¡ Ÿ°sÙ N°Ãt° J¡∑ ŸW°¿ÃtJ¡° ¿_S<w ≈®J¡¸> F°u ı°wÙ Fæ $$20$$
Nf NI°fiÙ Ju¡ ıyw-Ì„Õfi-≈]<w J¡∑ <fi∏Ì° J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈C”T J¡°u N°Ãt° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ fiFÙ* FCN° Fæ, Ÿ ≈C”T J¡°u ÌuF Ju¡ N°<b˚°Õb N°æ≤ <w≤°u˚°b
Ju¡ π°≤° <fi≤b<@ (NŸa¶∫) bu t°uFR¡≈Ù NıCÕfib¨s ≈®_kC¡¿≤w F°uwu FÙ ≤Fwu Fæ* $$21$$ N°Ãt° Ju¡ NSÕ J¡°
(_bR¡≈ J¡°) ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ≈∫°ÕÔ°uªfi <ı∏F°u*fiu fiFÙ* <J¡∫° Fæ, NwÎb <bI°fi_≈„Õ Ÿu „¥∏∫ t¥»fC<]

ŸyÕ - 6]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1237

Ô°uy ªæw∏∫ Ÿu <fitCÕ•w F°uJ¡≤ w¨d J¡∑ fi°o˘ _kC¡¿≤w F°uwu Fæ*, Nªuwfi ÌuFR¡≈ FÙ ªuwfi Fæ*, ÎuŸ° J¡˚Ù fiFÙ*
J¡F° ı° ŸJ¡w°, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $$22$$
∫<Ì ÌuF N°<Ì Nªuwfi Fæ*, w°u bu <J¡Ÿ w≤F Ÿa˚°Td J¡≤wu Fæ* N°æ≤ w¨d, J¡°‹™> N°<Ì Ju¡ N°F≤d
N°<Ì Ÿu <J¡Ÿ w≤F Δ∫bF°≤ J¡≤wu Fæ* ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
bu ÌuF N°<Ì Ÿf ın ≈Ì°SÕ Fæ*, •∫°u*<J¡ fitu* ªæw∏∫R¡≈w° J¡° JC¡~> ˚Ù ≤Ÿ fiFÙ* Fæ, Nw# bu
Ÿf ın F°ufiu ≈≤ ˚Ù tC©, fi°<ŸJ¡° N°<Ì <~>B°u* wS° fi <~>B°u* tu* Ÿaª≤d„ÙÔ b°∫CN°u* Ju¡ π°≤° ıæŸu
|°Ÿ Ju¡ <wfiJu¡ ªu‹¸>° J¡≤wu b°∫C Ju¡ π°≤° ªu‹¸>° J¡≤wu Fæ* bæŸu FÙ _kC¡≤d N°æ≤ Ÿaª≤d J¡≤wu Fæ* $ NSb°
t¥»fC<] Ô°uy ªuwfiw° Ÿu ≤<Fw w¨d Ju¡ Ÿt°fi ªu‹¸>° J¡≤wu Fæ* wS° ªuwfiw° J¡° N°_b°Ìfi Ôufiu Ÿu
Ÿf ın fi°<ŸJ¡°, Ja¡™> N°<Ì <~>B°u* Ÿu Ÿaª°≤Ù ≈bfi°u* Ju¡ π°≤° <ıŸ _S°fi tu* N<˚|°w Ÿu N°J®¡°aw
F°uwu Fæ* bF°≥ _kC¡¿≤w F°uwu Fæ* $ bu ©°u©Ôu f°≥Ÿ ıæŸu Fæ* ı°u b°∫C Ju¡ ŸaŸyÕ Ÿu <FÔwu ±C>Ôwu Fæ* N°æ≤ ºb<fi
Ã≈∏fi J¡≤wu Fæ* $$23$$ bu w¨d, J¡°‹™> Ô°wu Fæ* N°æ≤ fiJ¡° ≈¿≤Ã∫°y ˚Ù J¡≤wu Fæ*, bu w≤ay°u* Ju¡ ŸÂ„
N<wª≈Ô Nb∫b°u* Ÿu ∫C•w wS° „ÆÌ, _≈„Õ, R¡≈ N°<Ì <bT∫°u* Ju¡ Ô°˚ Ÿu N≈fiu N°≈J¡°u J¨¡w°SÕ
ŸtHwu Fæ* $$24$$ ÌuF N°<Ì _b∫a ın FÙ Fæ*, wS°<≈ ªuwfi-Ÿu F°uJ¡≤ ˚°uy°<˚<fibu„ R¡≈Ù t<Ì≤°bwg
∏t°ÌJ¡ ≤Ÿ Ÿu¡|¥<dÕw ≤Fwu Fæ*, bu ÌCfCÕ<] Ÿu ˚≤u N°æ≤ fi<Ì∫°u* J¡∑ w≤F <bF°≤, N°yt N°æ≤ N≈°∫
N°<Ì ªu‹¸>°N°u* Ÿu ∫C•w ≤Fwu Fæ* $$25$$
wf •∫° fitu* N°Ãt ªæw∏∫ Fæ FÙ fiFÙ* ? fiFÙ*, N°Ãtªæw∏∫ w°u Fæ, ≈≤∏wC Nf°u@ Ju¡ J¡°≤d Δ∫SÕŸ° F°u y∫° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ofi Ÿ˚Ùtu* N<bfi°„Ù ∫F ªæw∏∫ ≤Fw° FÙ Fæ, ≈≤∏wC oŸJ¡° ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ≈¿≤ª∫ fi F°ufiu Ju¡
J¡°≤d oŸfiu J¡°≈Õ^∫ ≈®°›w J¡≤ <Ô∫° Fæ $$26$$ fi t¥»°u* Ÿu ÎJ¡t°` t¥©Õw°b„ ÿb°ŸŸ∏w<w ÎuŸu
„Ù|®-„Ù|® <fiJ¡ÔwÙ ≤FwÙ Fæ,ıæŸu Ô°uF°≤ J¡∑ @°æ*J¡fiÙ Ÿu b°∫CŸ∏w<w <fiJ¡ÔwÙ ≤FwÙ Fæ, bF
ÿb°ŸŸ∏w<w Ju¡bÔ ı™>≤°<Àfi J¡∑ <J®¡∫° Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ N°æ≤ <J¡ŸÙ NSÕ Ju¡ <ÔÎ fiFÙ*, •∫°u*<J¡ t¥©Õw°
NfiSÕ J¡≤fiub°ÔÙ Fæ $$27$$
Ÿ ≈®J¡°≤ t¥©Õw°b„ Ã≈Ωt°fi ≈≤wıÕfi ∫° yıÕfi ªæw∏∫ J¡° I°≈J¡ Fæ, <J¡∏wC @fiCT J¡∑ ±>°u≤Ù Ju¡
ª»°fiu J¡∑ fi°o˘ t≤d N°<Ì NfiS°u˘ J¡° FÙ J¡°≤d Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
t¥»w°b„ Ã≈∏fi F°ufiub°Ô° ªæw∏∫I°fi Ÿu „¥∏∫ ≈≤wıÕfi ∫° yıÕfi @fiCT Ju¡ Ì^±> tu* ÔyÙ FCoÕ ±>°u≤Ù
Ju¡ ŸÂ„ Ju¡bÔ t≤d Ju¡ FÙ FuwC F°uwu Fæ* $$28$$ t¥» Ÿu F°ufiub°Ô° ı°u k¡Ô Ô°˚ Fæ, bF ıayÔ Ju¡ w” J¡∑
w≤F Fæ N°æ≤ Ÿtu* ı°u <bZ°<∏w Fæ, bF w›w ≈°T°d-<„Ô° Ju¡ «¡≈≤ <bZ°<∏w Ju¡ ŸÂ„ FÙ Fæ $$29$$
t¥©Õ Ju¡ Ÿ°S J¡∑ ı°fiub°ÔÙ Ÿay<w Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ F°uyÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ N≤^∫˚¥<t tu* _S°dC Ju¡ (<’∏fi
b¨st¥Ô Ju¡) Ÿ°S J¡∑ ı°fiub°ÔÙ Ÿay<w F°uwÙ Fæ N°æ≤ ŸJu¡ <ÔÎ ı°u JC¡~> ≈J¨¡w F°uy°, bF ˚Ù N°J¡°„
J¡°u Ì^±>u Ÿu t°≤fiu Ju¡ wCv∫ FÙ F°uy° $$30$$
ZÙ≤°tıÙ, oŸ N@t t¥©Õ J¡°u ı°u <Ì∫° y∫° Fæ, bF •∫° J¡∑ªn tu* ku*¡J¡° y∫° fiFÙ* ŸtHfi°
ª°<FÎ ? N°æ≤ ŸJu¡ Ÿ°S J¡∑ yoÕ ı°u J¡S° Fæ, bF •∫° N°J¡°„ tu* JC¡Wu J¡° N°à°fi (˚°æ*J¡fi°)
fiFÙ* Fæ ? $$31$$

1238

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

NI°fiÙ J¡∑ <fi∏Ì° NI°fi J¡∑ Fu∫w° ≈®Ì<„Õw F°u ı°∫, oŸ<ÔÎ Ì∫°b„ J¡∑ yoÕ Fæ, fi <J¡ NI°<fi∫°u*
Ju¡ ≈®<w πuTb„ J¡∑ yoÕ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
NI°fi FÙ N°≈<W∫°u* J¡° N°Z∫ ∫°fiÙ _S°fi Fæ $ ˚Ô° fwÔ°oÎ w°u ŸFÙ <J¡ J¡°æfi-ŸÙ N°≈<W∫°≥
NI°fiÙ J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uwÙ ? oŸ ŸaŸ°≤R¡≈ Ÿ¿≤w° J¡° ı°u ≈®b°F Fæ, bF ÎJ¡t°` NI°fiÙ Ju¡ ≈®t°Ì
Ÿu FÙ ªÔ ≤F° Fæ $$32$$ NI°fiÙ J¡°u y® ÌC#© N°æ≤ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ s<dJ¡ ŸC© ˚Ù f°≤-f°≤ N°wu N°æ≤
ı°wu ≤Fwu Fæ*, fiJ¡° Ÿ ≈®J¡°≤ vÔa|fi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, <ıŸ ≈®J¡°≤ FÔ ∫° ≤S ≈bÕw J¡°
vÔa|fi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu $$33$$ ÌuF, @fi, ˜Ù N°<Ì tu* N°Ÿ<•w ≤©fiub°Ôu NI°fiÙ J¡° ∫F ÌC‹¸>
ÌC#© J¡˚Ù ˚Ù „°∏w fiFÙ* F°uw° $$34$$ oŸ Nfi°Ãt˚¥w, „™> ÌuF tu* N°Ãt˚°b ≈®°›w J¡≤fiub°Ôu ≈C”T
tu* NŸÃ∫f°u@t∫Ù t°∫° •∫° <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ ˚Ù fi‹¸> F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? NS°Õwg <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ fi‹¸> fiFÙ*
F°u ŸJ¡wÙ $$35$$ ÌC‹¸> ˚°b°u* Ÿu ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ Δ∫°›w FCoÕ fC<] Ÿu ∫C•w N°ÃtR¡≈ b_wC Ju¡ <bT∫ tu*
N∏@ wS° Nfi°Ãt˚¥w NŸwg NS°u˘ tu* Â<‹¸>∫C•w ≈Ì-≈Ì ≈≤ <y≤ ≤Fu ÌCtÕ<w ≈C”T J¡°u ª∏B Ÿu ˚Ù
<bT Ÿ ≈®J¡°≤ Ã≈∏fi F°uw° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ JC¡ŸCt Ÿu N°t°uÌ Ã≈∏fi F°uw° Fæ wS° sÙ≤ Ÿu J¡^¸>J¡
ÎuŸu Ã≈∏fi F°uw° Fæ, ıæŸu _SÔ Ÿu Ì¥f J¡° NaJC¡≤ Ã≈∏fi F°uw° Fæ $$36,37$$ tfiR¡≈Ù F°SÙ J¡∑
Z¨a©Ô°˚¥w ÌuFR¡≈ ŸutÔ Ju¡ b¨s-J¡°u¸>≤ tu* ≤Ffiub°ÔÙ Ÿ<≈ÕdÙR¡≈Ù N°„°Î≥ NI°fiÙ ≈C”T°u* tu* ≤°y
N°<Ì Ÿ°≥≈°u* J¡°u Ÿ ≈®J¡°≤ Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ Wt ≤Ù<w Ÿu ı°uwu y∫u ©uw Ÿu <J¡Ÿ°fi
@°fi Ã≈∏fi J¡≤wu Fæ* $ NSb° tfi°uR¡≈ t°waay J¡∑ õ¨a©Ô°˚¥w N°„°Î≥ ÌC#© Ã≈∏fi J¡≤wÙ Fæ*, ∫°u*
N°∏w≤ N°æ≤ f°fl <bT∫°u* Ju¡ ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤ Ì°u R¡≈J¡°u* J¡∑ ∫°uıfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $$38$$
ZÙ≤°tıÙ, ≈°≈R¡≈Ù Ÿ≈°u˘ Ÿu bu<‹¸>w NI°fiÙ ≈C”T J¡∑ fi≤J¡R¡≈Ù Ô‚tÙ Ÿ ≈®J¡°≤ ∫F°≥ ≈®wÙs°
J¡≤wÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ t∫¥≤Ù tu| J¡∑ ≈®wÙs° J¡≤wÙ Fæ $$39$$ ª≈Ô fiu`R¡≈Ù ˚®t¿≤∫°u* Ÿu ∫C•w
≈®_kC¡¿≤w N@≤R¡≈Ù ≈vÔb°u*b°ÔÙ Nayfi°R¡≈Ù <bTÔw° Ju¡bÔ t¥©°u˘ Ju¡ <ÔÎ FÙ <bJ¡<Ÿw F°uwÙ
Fæ $$40$$ NI°fiÙ ≈C”T Ju¡ tfiR¡≈Ù bÕ≤°˚¥<t tu* FÙ <b≤Ô ≈vÔb°u* Ÿu ∫C•w NfiSÕ FuwC ≈°≈°<ÌR¡≈
≈<s∫°u* J¡∑ ~>°∫°˚¥w ≤°yR¡≈Ù ÌC‹¸> b¨s Ã≈∏fi F°uw° ≤Fw° Fæ $$41$$ NI°fiÙ Ju¡ tfiR¡≈Ù ıÔ„¥∏∫
N≤^∫ tu* J¡¿‡≈w F°u ≤Fu N°u‹™>R¡≈Ù w”≈vÔb°u* ≈≤ ≈®J¡°„t°fi <fi#ÿb°ŸR¡≈Ù @¥N°u* Ÿu ∫C•w wS°
„˜Ÿt¥F J¡∑ fi°o˘ J¡¸>J¡¸>°∫t°fi Ì°≥wR¡≈Ù vtCJ¡ (Ô°™>Ù) Ÿu ∫C•w „≤Ù≤ J¡°u Ÿaw°≈ Ìufiub°Ô°
πuTR¡≈ Ì°b°fiÔ t°fi°u* ˚_tÙ˚¥w F°uw° ≤Fw° Fæ $$42$$ NI°fiÙ Ju¡ t°ÃŸ∫ÕR¡≈ ıÔ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ tfi
tu* Ì¥Ÿ≤u J¡∑ <fi∏Ì°R¡≈Ù ≈vÔb°u* Ÿu ∫C•w, <ª∏w°R¡≈Ù ˚®t≤°u* Ÿu „°u<˚w oÕ‹∫°ÕR¡≈Ù J¡t<ÔfiÙ ˚ÔÙ
≈®J¡°≤ <bÔ°Ÿ J¡≤wÙ Fæ $$43$$ t≤dR¡≈Ù f±>b°<Àfi NI≈C”T Ju¡ ≈®<w FÙ, <ıŸfiu <J¡ ≈®<wı∏t tu*
NfiuJ¡ w≤F Ju¡ ≈®wÙJ¡°≤°u≈°∫R¡≈ w¸> Ju¡ N°Z∫ Ÿu y®ÌC#©R¡≈Ù w≤ay<b˚®t°u* J¡° ≈¿≤t°ıÕfi <J¡∫°
Fæ, f°≤-f°≤, ŸtCB J¡∑ fi°o˘, ≈®°›w F°uw° Fæ $$44$$
ı∏t N°<Ì ˚Ù W≤°uW≤ NfiS°u˘ J¡∑ FÙ ≈®°<›w J¡≤°wu Fæ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
NI ≈C”T J¡° FÙ ı∏t ≈Cfi#-≈Cfi# f°Ô≈fi ≈®°›w J¡≤w° ≤Fw° Fæ, f°Ô≈fi f°≤f°≤ ∫°æbfi ≈®°›w
J¡≤w° ≤Fw° Fæ, ∫°æbfi f°≤f°≤ b°@Õ•∫ ≈®°›w J¡≤w° ≤Fw° Fæ N°æ≤ b°@Õ•∫ f°≤f°≤ t≤d ≈®°›w J¡≤w°
≤Fw° Fæ $$45$$ NI°fiÙ ≈C”T FÙ oŸ ıywR¡≈Ù ıÙdÕ |¸>Ù∫∏` tu* (≤F¸> tu*) ŸaŸ°≤R¡≈Ù ≤≠ıC Ÿu f≥@°

ŸyÕ - 6]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1239

FCN° t≠ıfi N°æ≤ t≠ıfi π°≤° J¡Ô„R¡≈w° ≈®°›w J¡≤w° ≤Fw° Fæ $$46$$ ı°u ∫F ıyw I°fiÙ tF°Ãt°
J¡∑ fC<] Ÿu wCh~> N°æ≤ y°∫ Ju¡ ©C≤t°` ∫°fiÙ _bv≈ ıÔ°„∫ R¡≈ ≈®wÙw F°uw° Fæ, bFÙ NI°fiÙ J¡∑ fC<]
Ÿu Ny°@ N°æ≤ NŸÙt ≈®wÙw F°uw° Fæ $$47$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈<s<d∫°≥ <≈*ınu Ÿu f°F≤ <fiJ¡Ô fiFÙ* ≈°wÙ,
bæŸu FÙ Ì≤ ˚≤d tu* N<w-N°Ÿ<•wR¡≈Ù f∏@fi Ÿu f≥@u N∏@≈C”T J¡∑ fi°o˘ NI ≈C”T J¡∑ fC<]∫°≥
ÌÙ|ÕŸaŸ°≤R¡≈Ù ŸtCB Ju¡ ≈°≤ fiFÙ* ı° ŸJ¡wÙ* $$48$$
•∫°u* fiJ¡∑ fC<]∫°≥ ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ J¡° ≈°≤ ≈®°›w fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ*, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
"≈≤°a<ª ©°<fi Δ∫w¨dwg _b∫a˚¥_w_t°Ã≈≤°mg¡ ≈ÿ∫<w fi°∏w≤°Ãtfig' $ (_b∫a˚¥ fiu o¿∏B∫°≥
f<FtCÕ© ffi°oÕ Fæ*, Nw# f°F≤ Ìu©w° Fæ, ˚Ùw≤ N∏w≤°Ãt° J¡°u fiFÙ* Ìu©w°) oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u* Ju¡
NfiCŸ°≤ ÎJ¡t°` f°fl <bT∫°u* tu* ÔyÙ FCoÕ b°Ÿfi°N°u* Ju¡ ˚°≤ Ÿu N°J®¡°∏w FCÎ ⁄Ì∫R¡≈Ù fi°<˚
Ÿu ∫C•w F°u ≤FÙ <bT∫R¡≈Ù J¡∑ªn tu* k≥¡ŸÙ F…oÕ ı∏tR¡≈Ù ≤S Ju¡ ªJ®¡ J¡∑ o¿∏B∫R¡≈ fiu<t∫°u*
(≈<F∫u J¡∑ wÙÔÙ) J¡° NI°fiÙ π°≤° ≈aJ¡ Ÿu <fiJ¡°ÔJ¡≤ „°u@fi fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $$49$$
NI°fiÙ Δ∫°@ fiu o¿∏B∫R¡≈Ù yÙ@°u* Ju¡ <ÔÎ (∫°fiÙ <„J¡°≤ Ju¡ ∫°uÀ∫ ÿ∫ufi N°<Ì Ju¡ <ÔÎ) ≤°yb„
(t¨y∫° Ju¡ Δ∫Ÿfi Ÿu) N≈fiÙ ÌuF≈≤‡≈≤° J¡°u ŸaŸ°≤R¡≈Ù N≤^∫ tu* Ì¥≤ wJ¡ ∫°fiÙ ŸbÕ` N°æ≤ ŸbÕÌ°
t°aŸ Ju¡ <≈^±> J¡∑ fi°o˘ kæ¡Ô°∫° Fæ $$50$$
"N°<tT<≈^±>bwg' ∫F°≥ ≈≤ b<w≈®∫°uy ˚®°<∏wÂ<‹¸> Ÿu ˚uÌ J¡° N˚°b F°ufiu ≈≤ Ÿ°Âÿ∫ J¡° N˚°b
F°ufiu Ÿu <J¡∫° y∫° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
b°_wb tu* t°aŸ Ju¡ Ôbt°` N°æ≤ t¨<WJ¡° Ju¡ Ôbt°` R¡≈ tfiC‹∫, ≈„C, t¨y N°<Ì ≈®°<d∫°u* Ÿu
wS° <Ft°Ô∫, <b∏º∫°ªÔ, tÔ∫ N°<Ì ≈bÕw°u* Ÿu ≈®ªC≤ Â<‹¸>∫°≥ t°uF Ÿu (w[b Ju¡ NI°fi Ÿu ı<fiw
J¡v≈fi° Ÿu) Ô<sw F°uwÙ Fæ* $$51$$ NŸÙt ŸaJ¡v≈-J¡v≈fi°R¡≈Ù J¡v≈b¨s ŸfŸu f»J¡≤ Fæ, •∫°u*<J¡
NÃ∫∏w NŸwg ˚Ù ≈Ì°S°u˘ Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ J¡°tfi°N°u* J¡∑ ≈¥<wÕ-Ÿ°tØ∫Õ bF ≤©w° Fæ, NI°fib„ ŸÙŸu
ıyw-R¡≈Ù ≈W°u* J¡∑ ≈≤‡≈≤° <b_w¨w F…oÕ Fæ $$52$$ Ÿ J¡v≈b¨s ≈≤ <ª`-<b<ª` ≤ªfi°N°u* Ÿu
∫C•w ˚°uy°u* tu* NÃ∫∏w N°Ÿ•w ≈sÙ ≤Fwu, ≈®J¡°„wu, ≈®<b‹¸> F°uwu N°æ≤ <bÔ°Ÿ J¡≤wu Fæ* $$53$$ Ÿ
J¡v≈b¨s ≈≤ ı∏t FÙ ≈vÔb Fæ*, J¡t°u˘ J¡° Ÿt¥F FÙ J¡<ÔJ¡° Fæ, ≈C^∫-≈°≈ FÙ k¡Ô Fæ* N°æ≤ <b˚b
Ÿ‡≈<W∫°≥ FÙ taı¿≤∫°≥ Fæ* $$54$$ NI°fiR¡≈Ù ª∏Bt° Ju¡ Ì∫ Ÿu FÙ oŸ ŸaŸ°R¡≈Ù N≤^∫ Ju¡ ˚°y
tu* ˜ÙR¡≈Ù Ôw°Î≥ <b_≈‹¸>R¡≈ Ÿu Wt „°u˚° ≈®°›w J¡≤ ≤FÙ* Fæ* $$55$$
NI°fi tu* •w ª∏BÃb J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
<bbuJ¡R¡≈Ù Ÿ¥∫Õ Ju¡ N_w Ÿt∫ tu* <Ìw F°ufiub°Ô°, ı∏tŸt¥FR¡≈Ù J¡Ô°N°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ, <fi‹≈®≈aª
f®Ê tu* ≈®J¡°<„w F°u ≤F° Ì°uT°u* J¡° _b°tÙ NI°fiR¡≈Ù ª∏Bt° FÙ ŸaŸ°≤ J¡° ŸfŸu f»J¡≤ FuwC Fæ $$56$$
b°Ÿfi°R¡≈Ù Nt¨w Ÿu ∫C•w N°„°R¡≈Ù ªJ¡°u≤ ≈<s∫°u* J¡° ≈°uTd J¡≤fiub°Ôu <ªWR¡≈Ù N°J¡°„t<d Ju¡
(Ÿ¥∫Õ Ju¡) ≤Ÿ J¡°u (Nt¨w J¡°u) ª°Ffiub°Ôu NI°fiR¡≈Ù ª∏Bt° Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu FÙ ≤°ıFaŸ J¡∑ fi°o˘
<bÔ°Ÿ∫C•w, <Ft°Ô∫ J¡∑ fi°o˘ „ÙwÔ Nay°u* Ÿu ∫C•w wS° ª≈Ôfiu`R¡≈Ù ˚®t≤°u* Ÿu Ÿt¿∏bw J¡°∏w°R¡≈Ù
JC¡o∫°≥ ≈®J¡°<„w F°uwÙ Fæ* $$57,58$$ ŸC∏Ì≤ Ju¡„≤ªfi°R¡≈Ù <w<t≤ Ju¡ vÔ°Ÿ Ÿu ∫C•w wS° ŸC„°u<˚w
ÿbuw ≈∫°u@≤°u* Ÿu ∫C•w ≤tdÙR¡≈Ù ≤°<`∫°≥ ı°u ≤°<ıw F°uwÙ Fæ*, bF B‹¸>°N°u* J¡∑ t¥©Õw° J¡° FÙ ≈®w°≈ Fæ

1240

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

∫°fiÙ t¥©Õw° FÙ ≤tdÙ„°u˚°J¡°≤ Ÿu ≈¿≤dw F°uwÙ Fæ, b°_wb tu* bF°≥ JC¡~> ˚Ù „°u˚fi ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ $$59$$
NI°fi FÙ Ÿt_w NfiS°u˘ J¡° FuwC Fæ, ∫°u* fwÔ°wu F…Î ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ı°u <J¡ <bT∫°u* tu* Ju¡bÔ «¡≈≤-«¡≈≤ Ÿu <Ì©°oÕ ≈nfiub°ÔÙ t@C≤w°,
NfiSÕ≈∫ÕbŸ°<∫w°,N°Ω∏wbW°, Ìu„w# ≈¿≤¿h~>∏fiw° N°æ≤ Ÿt_w Nb_S°N°u* tu* fiÿb≤w° ≈®<Ÿ]
Fæ, bu Ÿf NI°fiR¡≈Ù b¨s Ju¡ FÙ k¡Ô Fæ*, ª¥≥<J¡ Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ fi°fi°J¨¡<w NfiuJ¡<b@ k¡ÔfÙı°aJC¡≤
≈≤‡≈≤° Ÿu NI°fi-b¨s Ÿu ıyÌ°J¡°≤ R¡≈w# kæ¡Ôu F…Î Fæ*, oŸ<ÔÎ fiJu¡ t¥Ô˚¥w NI°fi J¡° FÙ
h~>uÌ J¡≤ Ìufi° ª°<FÎ $$60$$

~>™>° ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ°wb°≥ ŸyÕ
NfiSÕ N°<Ì tu* J¡°t N°<Ì Ju¡ π°≤° F°ufiub°ÔÙ ≤‡∫w°∫C•w
NSÕR¡≈w° NI°fi J¡∑ <b˚¥<w∫°≥ Fæ* oŸJ¡° Ÿ<b_w°≤ bdÕfi $

ŸfŸu ≈FÔu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ Ÿ‡≈¥dÕ <bbuJ¡ J¡° N≈F≤d J¡≤fiub°ÔÙ wS° wÃsd NfiSÕ yw°u˘ tu*
<y≤°fiub°ÔÙ ≈®_wCw <˜∫°≥ FÙ NI°fi N°æ≤ J¡°t J¡∑ tF°<b˚¥<w∫°≥ Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu ∏FÙ*J¡° ≈FÔu
bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
tÌR¡≈Ù ª∏B Ju¡ <Ìw F°ufiu ≈≤ t°u<w∫°u* Ÿu bu<‹¸>w wS° ≤Ãfi°u* Ÿu ŸC„°u<˚w <˜∫°≥ sCÆ@ J¡°tR¡≈Ù
sÙ≤ŸtCÌ® Ju¡ w≤ay°u* J¡∑ fi°o˘ ı°u <Ì©°oÕ ≈nwÙ Fæ*, bF Ju¡bÔ NI°fi J¡∑ FÙ <b˚¥<w Fæ $$1$$
J¡≈°uÔ-wÔR¡≈ Ì°uÔ° Ÿu Ì°u<Ôw <˜∫°u* J¡∑ Â<‹¸>∫°≥ ŸCbdÕt∫ J¡tÔ Ju¡ J¡°u„ tu* Nb¿_Sw ª≈Ô
˚®t≤°u* Ju¡ ≈¸>Ô J¡∑ ı°u „°u˚° @°≤d J¡≤wÙ Fæ*, bF NI°fi J¡∑ FÙ <b˚¥<w Fæ $$2$$ bŸ∏wJ¡°Ô tu* bfi©^±>°u*
tu*, b¨s°u* tu* N°æ≤ ˚¥<t tu* J¡°tÌub Ju¡ NfiCª≤ J¡∑ fi°o˘ J¡°<t∫°u* J¡°u tÌ Ã≈∏fi J¡≤fiub°Ôu ı°u ŸC∏Ì≤ ≈C‹≈
<Ì©°oÕ ≈nwu Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$3$$
J¡hªu t°aŸ J¡° ˚sd J¡≤fiub°Ôu yÙ@, yÙÌn, JC¡W° N°<Ì Ju¡ J¡bÔ Ju¡ (J¡°æ≤ Ju¡) ∫°uÀ∫ Nay°u*b°ÔÙ
<˜∫°u* J¡∑ ª∏B, ª∏Ìfi N°æ≤ J¡tÔ Ju¡ Ÿ°S ≈t° ÌÙ ı°wÙ Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° FÙ <bÔ°Ÿ Fæ $$4$$
b°_wb tu* ÔFq ∫° ≈Ùb (tb°Ì) J¡∑ Ì…yÕ∏@ FÙ <ıŸJ¡∑ ŸCy∏@ Fæ, ÎuŸÙ <˜∫°u* J¡∑ _wfi-ZudÙ ı°u Ô°uJ¡
tu* ŸCbdÕJ¡Ô„, J¡tÔ-J¡∑ J¡ÔÙ Îba <fı°u≤° fiÙ*f¥ Ju¡ ŸÂ„ <Ì©°oÕ ≈nwÙ Fæ, bF Ju¡bÔ NI°fi J¡∑ FÙ
<b˚¥<w Fæ $$5$$ Ô°≤ Ÿu ˚Ùy° N°u‹™>fi°tJ¡ t°aŸ J¡° ¸C>J¡n° ı°u ≤Ÿ°∫fi, Nt¨w, t@C, <f‡f N°æ≤ tΩ Ju¡
Ÿ°S ≈t° <Ì∫° ı°w° Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° FÙ <bÔ°Ÿ Fæ $$6$$ ≈®Ã∫uJ¡ J¡° <b˚°y J¡≤ ∫<Ì Ìu©° ı°∫,
w°u ~>°u¸>u-~>°u¸>u ≈°u≤ Ju¡ ŸÂ„ N°J¡°≤b°Ôu ı°u ˚Cı°ÃtJ¡ J®¥¡≤ Fß>ÙR¡≈Ù f<~>Õ∫°≥ Fæ*, fiJ¡° ŸC∏Ì≤ ˚CıÔw°
N°<Ì Wt „ÆÌ°u* Ÿu J¡<b Ô°uy ı°u bdÕfi J¡≤wu Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡∑ <b˚¥<w Fæ $$7$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ J¡ÌÔÙ Ju¡ _w‡˚∫CyÔR¡≈Ù ıa|°N°u* J¡∑ Ÿ°ty®Ù Ÿu ∫C•w ŸC∏Ì≤ ≤t<d∫°u* Ju¡ π°≤° @°≤d
J¡∑ yoÕ wS° _wfiR¡≈ J¡Ô„°u* J¡∑ „°u˚° Ÿu B‹¸>°N°u* Ju¡ fiu`°u* J¡°u N°fi∏Ì Ìufiub°ÔÙ w°u≤d≈a¿•w ∫°fiÙ
J¡°t-t¿∏Ì≤ J¡∑ w°u≤dt°Ô°R¡≈ R¡≈ J¡≤@fiÙ ŸC„°u<˚w F°u ≤FÙ Fæ, oÃ∫°<Ì R¡≈ Ÿu J¡<b Ô°uy J¡≤@fiÙ
J¡° ı°u bdÕfi J¡≤wu Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$8$$ N°≤‡˚-N°≤‡˚ tu* t∏Ì Ô°uy°u* J¡°u NÃ∫∏w

ŸyÕ - 7]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1241

t@C≤ Ôyfiub°ÔÙ NSb° «¡≈≤-«¡≈≤ Ÿu S°unÙ t°u™>Ù, Δ∫∫J¡°Ô tu* ≤°y-πuT N°<Ì π∏Ì°u* Ÿu ≈∫Õb<Ÿw
F°ufiub°ÔÙ wS° „Ù|® s∫_b˚°b F°ufiu ∫° JC¡~> Ô°uy°u* tu* FÙ <Ì©°oÕ ≈nfiu Ju¡ J¡°≤d <b≤Ô R¡≈w° J¡°u
@°≤d J¡≤fiub°ÔÙ Ô‚tÙJ¡∑ ˚Ù ı°u N<˚Ô°T° J¡∑ ı°wÙ Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° ≈®˚°b Fæ $$9$$ ı°u fC<]
ÌC#© ≈®°›w J¡≤wÙ Fæ, ı°u ŸC© Fı°≤°u* „°©°N°u* Ju¡ R¡≈ tu* <b˚•w F°u ı°w° Fæ wS° ı°u NfiuJ¡ J¡tÕk¡ÔR¡≈Ù
<Z∫°≥, ı°u <J¡ ÌC#©R¡≈Ù „°©°N°u* Ÿu <b_w¨w Fæ*, Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡° FÙ ≈®˚°b Fæ $$10$$
ıf NfiuJ¡ w≤F J¡∑ Ô¿‚t∫°≥ NI°fi J¡∑ FÙ <b˚¥<w∫°≥ Fæ*, wf •w Ô¿‚t∫°u* Ju¡ Ã≈°ÌJ¡ J¡°‡∫
J¡t°u˘ tu* ≈®b¨<W J¡≤°fiub°Ôu J¡tÕJ¡°^±> Ju¡ bªfi°u* J¡∑ ˚Ù NI°fi<b˚¥<wR¡≈w° oŸ<ÔÎ <Ÿ] FÙ F°u ı°wÙ
Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, J¡tÕJ¡°^±> J¡∑ b°dÙ ˚Ù NI°fi J¡∑ <b˚¥<w FÙ Fæ $ bF (J¡tÕJ¡°^±> J¡∑ b°dÙ) J¡°‡∫
J¡t°u˘ Ju¡ <b_w°≤R¡≈Ù ıayÔ tu* ≤FwÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ Ôw° ı°Ô°u* Ÿu |fi°J¨¡<w ≤FwÙ Fæ, Ÿ ≈®J¡°≤ ∫F
˚Ù NfiuJ¡ k¡Ô°<˚Ô°T°N°u* Ju¡ ı°Ô°u* Ÿu |fi°J¨¡<w (<fi<f±>°J¡°≤) ≤FwÙ Fæ $ NwÎb bu Ìubw° N°<Ì Ju¡
M¡d°u* Ÿu N°J®¡°∏w J¡tÕ≈®@°fi ıÙb°u* Ju¡ J¡°≤°y¨F J¡∑ ≤s°SÕ ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≤≠ıC_bR¡≈ Fæ* Îba ≤°y N°æ≤
ª≈Ôw° Ÿu N°J®¡°∏w N°u™> Ju¡ ŸÂ„ Fæ* $ yÙw° tu* "∫°<tt°a ≈C¿‹≈w°a b°ªtg' oÃ∫°<Ì Ÿu oŸÙ <bT∫ J¡°
_≈‹¸>ÙJ¡≤d <J¡∫° y∫° Fæ $$11$$
t°uFb„ _bw# FÙ J¡°‡∫ J¡t°u˘ tu* ≈®b¨W F°u ≤Fu ≈C”T°u* J¡°u ≈Cfi# „°˜ Ÿu ˚Ù ≈®b¨W J¡≤°fi° ŸÙ ≈®J¡°≤
NfiC<ªw Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ _bw# JC¡Î≥ tu* <y≤ ≤Fu ∏tW ∫° N∏@≈C”T J¡°u fÔ≈¥bÕJ¡ <y≤°fi°, oŸ N°„∫
J¡°u ≤©J¡≤ t°uF Ÿu _bw# ≈®b¨<W F°uwÙ Fæ, ∫F fwÔ°wu Fæ* $
ıæŸu _bw# ÿ∫°tÔ, bT°ÕJ¡°Ô tu* ≤ı Ÿu J¡ÔC¿Tw N°æ≤ Ÿtu* ˚Ù ≤°<` tu* N∏@J¡°≤ Ÿu NÃ∫∏w
ÿ∫°tR¡≈w° J¡°u ≈®°›w FCoÕ J¡°<Ô∏ÌÙ _bw# fFwÙ Fæ bæŸu FÙ ≈®b¨<WR¡≈Ù N°Ÿ°≤°u* Ÿu (@°≤°Ÿa≈°w bT°Õ Ÿu)
<b_w¨w FCN° t°uFR¡≈Ù JC¡F≤° <ª≤J¡°Ô Ÿu _b∫a FÙ fF ≤F° Fæ ∫°fiÙ ≈C”T J¡°u N∏@ ffi°J¡≤ <bT∫°u* tu*
F™>°wg ≈®b¨W J¡≤°w° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$12$$
˚°uy tu* ≈®b¨W FCÎ ≈C”T J¡°u ≈C`, ≈°æ` N°<Ì <bT∫°u* tu* ≤°y J¡∑ W≤°uW≤ N<˚b¨<] F°uwÙ ≤FwÙ Fæ,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
N°≈°ww# NfiuJ¡<b@ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ŸC©°u* tu* <fi≈Cd; ≈¿≤d°t tu* ÌC© tu* ≈∫ÕbŸ°∫Ù; πuT, t°ÃŸ∫Õ,
N°<Ì <ª∏w° J¡° Ã≈°ÌJ¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d _fiuF„¥∏∫w°≈¥bÕJ¡ N∏w#J¡≤d tu* J¡¸C>w° ≈æÌ° J¡≤fiub°Ô° N°æ≤
ı∏tR¡≈Ù <bTÔw° Ju¡ ≈vÔb°u*, ≤Ÿ J¡∑ fi°o˘, b¨<] J¡≤fiub°Ô° ≤°y f»w° ≤Fw° Fæ $$13$$
wÌfi∏w≤ J®¡t„# ≈C` N°<Ì J¡° t≤d F°ufiu≈≤ fiJu¡ <b∫°uy J¡∑ ≈≤‡≈≤° F°uwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu
J¡Fwu Fæ* $
Δ∫°<@ N°<Ì Ÿu ııÕ≤ ≈C` N°<Ì JC¡¸C>‡fÙ ıfiŸt¥FR¡≈Ù ≈W°u* J¡∑ ≈a¿•w∫°≥ <ı∏F°u*fiu <y≤°∫Ù Fæ* N°æ≤
N°≥@Ù Ju¡ J¡d°u* J¡∑ fi°o˘, <bbuJ¡ ¿‹¸>∫°u* J¡° N≈F≤d J¡≤fiub°Ôu <bsu≈<b„uT <ıfi tu* <bΩt°fi Fæ*, ÎuŸu
ÌC‹J¡tÕ≈¿≤≈°J¡R¡≈Ù ≈bfi ı°u fFwu Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ FÙ Fæ $$14$$
wÌfi∏w≤ N≈fiÙ ˚Ù t¨Ã∫C F°u ı°wÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ŸbÕÌ° FÙ oŸÙ ≈®J¡°≤ ı∏t≈≤‡≈≤° Ÿu t≤d Ju¡ tC©
tu* ≈®bu„ F°uw° ≤Fw° Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $

1242

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

<ıŸfiu Nfi∏w ıywR¡≈Ù ≈Ju¡ k¡Ô°u* J¡°u J¡b<Ôw J¡≤ <Ì∫° Fæ N°æ≤ ı°u ŸÌ° ©°fiu J¡∑ ªu‹¸>°
J¡≤ ≤Fu Ì≤ Ÿu ∫C•w Fæ, ÎuŸ° ∫F J¡°Ô J¡v≈°u* wJ¡ ı°u w¨›w fiFÙ* F°uw°, bF ˚Ù NI°fi J¡°
<bÔ°Ÿ Fæ $$15$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈¿≤bwÕt°fi NI°fiÙ ıÙb°u* J¡° Ÿ≈ÕR¡≈ Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
<`<b@ w°≈°u* Ÿu „¥∏∫ NªÔ f®Ê Ju¡ ≈®J¡°„R¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°u ≤Fu ıÙb oŸ ŸaŸ°≤ tu* ÎJ¡
w≤F Ju¡ Ÿ≈Õ FÙ Fæ*, •∫°u*<J¡ bu t°uFR¡≈Ù b°∫C J¡° N≈fiu N∏Ì≤ ≈¥≤dJ¡≤, ¿_Sw wS° <k¡≤-<k¡≤
≈¨SJg¡¡F°u ı°fiub°ÔÙ fi°fi°ÌuFR¡≈Ù Ãbª°N°u* Ÿu ≈Ô<sw F°uwu FCÎ JC¡<¸>Ôy<w Ÿu ªÔwu-<k¡≤wu Fæ* $
∫F ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$16$$
fiJu¡ π°≤° ≈®Ã∫uJ¡ ı∏t tu* ≈®°›w <J¡∫° ı°fiub°Ô° ∫°æbfi ˚Ù-t°usFuwC <bbuJ¡, bæ≤°À∫, Zbd N°<Ì
tu* ≈∫°uy fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <fi≤SÕJ¡ FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<ª∏w°R¡≈Ù <≈„°ª°u* Ÿu ≈Fw, <bbuJ¡R¡≈Ù ª∏Bt° Ju¡ Ì∫ Ÿu „¥∏∫, NwÎb N∏@J¡°≤ J¡∑ w≤F
≈®J¡°„ ≤<Fw fiJ¡∑ ∫°æbfiR¡≈° ≤°<` ı°u <fiJ¡Ô ı°wÙ Fæ ∫°fiÙ Δ∫wÙw F°u ı°wÙ Fæ, bF NI°fi J¡° FÙ
<bÔ°Ÿ Fæ $$17$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ fiJ¡∑ ıÙ˚ N°<Ì o¿∏B∫°≥ ˚Ù Δ∫SÕ N°æ≤ ≈®∫°uıfi „¥∏∫ Fæ*, ÎuŸ° <Ì©Ô°wu Fæ* $
J¡tÔ J¡°u¸>≤ Ju¡ J¡°ufiu tu* Nb¿_Sw ˚Ù Ÿ¥` ∫°fiÙ J¡tÔŸ¥` Ÿu » NbÔ¿‡fw ˚Ù ˚Ùw≤Ù ÌÔ
ıæŸu <Ft≈®≈°w°u* Ÿu ıÙdÕ-„ÙdÕ F°u ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ˜Ù, ≈C` N°<Ì ≈®°J¨¡w ∫°fiÙ ≈°t≤ ıfi°u* J¡°
s°u˚ <fi≤°J¡≤d J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <J¡∫u y∫u NfiuJ¡ Ÿaw°≈°u* Ÿu ıÙ˚ Îba N∏∫°∏∫ ªsC N°<Ì o¿∏B∫°≥
ıÙdÕ-„ÙdÕ F°u ı°wÙ Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$18$$ ÌC#© N°æ≤ „°uJ¡R¡≈Ù tF°fi y®¿∏S∫°u*
Ÿu ∫C•w, J¡‹¸>R¡≈Ù J¡^¸>J¡°u* Ÿu N°J¡∑dÕ Ì¿≤Bw°R¡≈٠̨» „°vtÔÙ b¨s ı°u Fı°≤°u* „°©°≈®„°©°R¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$19$$ ŸÃ∫ b_wC J¡° NbÔ‡ffi fi
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N∏w#„¥∏∫ (Ÿ°≤FÙfi) J¡°u¸>≤∫C•w, N≈fiÙ ∏fi<w Ju¡ ˚°≤ Ÿu <bÌÙdÕ <ªWR¡≈Ù
ªæÃ∫b¨s tu* <fib°Ÿ J¡≤fiub°Ô° Ô°u˚R¡≈Ù vÔ¥ ı°u NI°fiR¡≈Ù J¨¡‹d-≈s J¡∑ ≤°<` tu* <b„uTR¡≈Ÿu
yıÕfi J¡≤w° Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$20$$ N°≤a˚J¡°Ô tu* ≈FÔu J¡°fi°u* Ju¡ Ÿa<fi<Fw J¡≈°uÔ
≈®Ìu„ J¡° y®Fd J¡≤ ª°≤°u* N°u≤ Ÿu <fiÿª∫≈¥bÕJ¡ _kC¡≤d„ÙÔ ı≤°R¡≈Ù ııÕ≤ <fvÔÙ ı°u ∫°æbfiR¡≈Ù
ª¥F°u* J¡° ˚sd J¡≤wÙ Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$21$$
NI°fi Ÿu F٠̥Ÿ≤Ù f°≤ Ÿ¨¿‹¸> J¡° <b_w°≤ F°uw° Fæ, ∫F <Ì©Ô°wu Fæ* $
Ÿ°≤˚¥w b_wC Ÿu ŸÌ° „¥∏∫, ≤ªfi° J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈J®¡°∏w, ≈bÕw°u* J¡∑ fi°o˘ ŸtC∏fiw ku¡fi J¡∑
<≈¿^±>J¡° Ju¡ ŸÂ„ ı°u ıyw-¿‹¸> »w° ≈®°›w F°uwÙ Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$22$$
<ªÌ°˚°Ÿ-≈®J¡°„R¡≈Ù ≈C‹≈°u* Ÿu ≠ıbÔ, Δ∫°bF°¿≤J¡ ŸÃ∫w°R¡≈Ù Ôw°, <ıŸtu* ıywR¡≈Ù ≈vÔb
Fæ* N°æ≤ ı°u @tÕ, NSÕR¡≈Ù k¡Ô @°≤d J¡≤wÙ Fæ Îba <bJ¡<Ÿw F°uwÙ Fæ, ∫F ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ
Fæ $$23$$ <ıŸtu* fnu-fnu ≈bÕw FÙ _w‡˚ Fæ*, Ÿ¥∫Õ, ª∏B FÙ H≤°u©u Fæ*, yyfi FÙ ~>≈≤° ∫° ~>w Fæ,
ÎuŸ° ıyw-`∫R¡≈Ù |≤ ı°u ¿_S<w J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$24$$ NÃ∫∏w
<b_wÙdÕ ŸaŸ°≤R¡≈Ù Ÿ≤°ub≤ tu* Ã≈∏fi „≤Ù≤R¡≈Ù ≈C‹J¡≤°u* tu* (J¡tÔ°u* tu*) N∏w#_S <ªBq≈ ≤Ÿ J¡°

ŸyÕ - 7]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1243

≈°fi J¡≤fiub°Ôu ≈®°dR¡≈Ù ˚®t≤ ı°u ˚®td J¡≤wu Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$25$$
N°J¡°„t°yÕR¡≈Ù fiÙÔt<d Ÿu ¿fi<tÕw tF°fi J¨¡<`t ˚¥˚°yR¡≈Ù <fi≤∏w≤ „°u˚°∫t°fi ˚Cbfi°uÌ≤ tu*
<ÌΔ∫°<wÌÙΔ∫ Ÿ¥∫ÕÌÙ<≈J¡° ı°u ıÔwÙ Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$26$$ N°„°R¡≈Ù Ÿ¥w Ÿu
fa@Ù FCoÕ, N≈fiÙ b°Ÿfi°-„Ô°J¡°R¡≈ „≤Ù≤ tu* ı°u ıyw Ju¡ N∏wyÕw ıÙbŸt¥FR¡≈Ù ≈<sdÙ <fif]
Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$27$$ <fi≤∏w≤ ≈wfi°u* Ÿu ∫C•w ≈¨ØbÙ N°<Ì ˚¥wR¡≈Ù ≈`≈≤‡≈≤°bÔÙ
Ÿ¨¿‹¸>Ôw° ı°u ≈®°d-b°∫C Ÿu J¡¿‡≈w F°uwÙ Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$28$$ _b°Ãtw°Ì°Ã‡∫
Nº∫°Ÿ Ÿu <ı∏F°u*fiu ≤•w, t°aŸ, tÔ, t¥` N°<Ì ÌuFR¡≈ y® fi°≤J¡∑∫ J¡∑ªn J¡° <w≤_J¡°≤ J¡≤
<Ì∫° Fæ, ÎuŸu •w „aJ¡° Ÿu <fitCÕ•w F°uJ¡≤ "Ft JC¡ÔÙfi tF°„∫ Fæ*' oŸ ≈®J¡°≤ N<˚t°fi J¡≤Ju¡ JC¡~>
J¡°Ô wJ¡ ı°u k¥¡ÔJ¡≤ ¿_Sw ≤Fwu Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$29$$ fiÙÔ tu|R¡≈Ù Ÿub°≤ Ÿu
∫C•w, N°J¡°„t°yÕ tu* ¿_Sw _byÕR¡≈Ù Ÿ≤°ub≤ tu* ª∏B©^±> J¡∑ J¡<dJ¡° J¡° ≈˚°uy J¡≤fiub°Ôu
Ìubw°R¡≈Ù Ÿ°≤Ÿ ≈sÙ ı°u ≈®_kC¡¿≤w F°uwu Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$30$$ <b<b@ J¡°‡∫ J¡t°u˘
Ju¡ k¡ÔR¡≈Ù ˚®t≤°u* Ÿu t<Ôfi, b°Ÿfi°N°u* Ju¡ ı°Ô°u* Ÿu bu¿‹¸>w wS° _≈∏ÌR¡≈Ù ŸCy∏@ Ÿu ≈®ªC≤ ı°u
<J®¡∫°R¡≈Ù J¡t<ÔfiÙ <bJ¡<Ÿw F°u ≤FÙ Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$31$$ ŸaŸ°≤R¡≈Ù _bv≈
ıÔ°„∫ tu* ≈®_kC¡¿≤w F°u ≤FÙ Ÿ¨¿‹¸>R¡≈Ù <fª°≤Ù sCB t~>ÔÙ J¡°u (Ÿ°æ≤Ù fi°tJ¡ t~>ÔÙ J¡°u) „™>
J¨¡w°∏wR¡≈Ù (J¡°Ô) b¨] yÙ@ ı°u ≈J¡n Ôuw° Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$32$$ ıÔw≤ay°u*
Ju¡ ku¡fi°u* J¡∑ t°Ô° J¡∑ fi°o˘ ˚ayC≤ wS° ÎJ¡t°` wÃ_bR¡≈ ˚Ù N∏∫ Ju¡ ŸÂ„ ≈®wÙ∫t°fi ≈®<w<Ìfi ≈¨SJg¡
≈¿≤t°db°ÔÙ ª∏BÔu©° Ju¡ ŸÂ„ ı°u Ÿ¨¿‹¸>-bæ<ªc∫ <Ìw F°uw° Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ
Fæ $$33$$ sd˚≤ tu* <bfi‹¸> F°u ı°fiub°Ôu NfiuJ¡ ˚¥wR¡≈Ù ŸJ¡°u≤°u* J¡° <fit°Õd J¡≤ ≤F° J¡°ÔR¡≈Ù
JC¡‡F°≤ oŸ ŸaŸ°≤ªJ®¡ J¡° ı°u ≈¿≤bwÕfi J¡≤w° Fæ, bF ˚Ù N<bΩ° J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$34$$ NªÔ
f®ÊR¡≈Ù ≈Ì tu* Ã≈∏fi Ÿ‡≈¥dÕ Δ∫bF°≤°u* tu* ŸtSÕ NŸa¶∫ ıyw_bR¡≈ ıayÔ°u* Ju¡ ı°Ô ∫Cy°∏wR¡≈Ù
N¿Àfi Ÿu ı°u ÌÀ@ F°u ı°wu Fæ*, bF ˚Ù N<bΩ° J¡° ≈®˚°b Fæ $$35$$ <fi≤∏w≤ Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„ Ÿu,
ÌC#© N°æ≤ ŸC© J¡∑ ŸæJ¡n°u* Ì„°N°u* Ÿu Ÿ ≈®J¡°≤ ıy¿Ã_S<w ı°u <b≈¿≤d°t J¡°u ≈Cfi#-≈Cfi# ≈®°›w
F°uwÙ Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$36$$
oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ NfiSÕ-≈≤‡≈≤° J¡° ≈¿≤I°fi F°ufiu ≈≤ ˚Ù NI°¿fi∫°u* J¡°u bæ≤°À∫ •∫°u* fiFÙ* F°uw°, oŸ
≈≤ J¡Fwu Fæ* $
b°Ÿfi°R¡≈Ù ıaıÙ≤°u* Ÿu f≥@Ù NI°<fi∫°u* J¡∑ » t¥©Õw°R¡≈Ù @Ù≤w° sC<˚w ∫Cy°u* Ju¡ N°b°ytfi wS°
J¡™>°u≤ bı®°u* Ju¡ N°|°w°u* Ÿu ˚Ù <bÌÙdÕ fiFÙ* F°uwÙ, oŸ<ÔÎ NI°<fi∫°u* J¡°u bæ≤°À∫ fiFÙ* F°uw° $$37$$
I°fi Ÿu NI°fi J¡° f°@ F°ufiu ≈≤ ˚Ù ı°u b°Ÿfi° N<@J¡°≤≈®°¿›w Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ≈®°≤Æ@ Ju¡ fÔ Ÿu o∏B
N°<Ì „≤Ù≤, Ì¥Ÿ≤u tfiC Ju¡ N°ytfi wJ¡, @°≤d J¡≤wÙ Fæ, ŸJ¡° Ì¥Ÿ≤u <J¡Ÿ J¡°≤d Ÿu <bfi°„ ≈®°›w
F°uy° ? oŸ N°„∫ Ÿu ‹¸>°∏w Ìuwu Fæ* $
N≈fiu ≈≤°J®¡t°u* Ÿu ŸæJ¡n°u* ≈≤°<ıw ˚Ù „`CN°u* J¡° <k¡≤ ∫C] J¡∑ N<˚Ô°T° Ÿu ≈°Ôfi J¡≤fiub°ÔÙ
Ì°fib≈C`°u* π°≤° ˚Ù Ÿf ≈®J¡°≤°u* Ÿu ≈®„a<Ÿw FCoÕ o∏BÌuF, <ıŸJ¡° ≈CfiıÕ∏t N°<Ì <bT∫ tu* buy fi‹¸>
ªCJ¡° Fæ, b°Ÿfi° N<@J¡°≤≈∫Õ∏w (t∏b∏w≤ wJ¡) ı°u @°≤d J¡≤wÙ Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ

1244

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Fæ $$38$$ ≈®°<d∫°u* J¡∑ Ÿ¨¿‹¸>R¡≈Ù @¥<Ô J¡∑ ≈a<•w Ÿu ∫C•w <fi∫<wR¡≈Ù N°≥@Ù J¡°ÔR¡≈Ù Ÿ≈Õ Ju¡ yÔu
Ju¡ ˚Ùw≤ ŸbÕÌ° ≈®b°FR¡≈ Ÿu ı°u ≈®<b‹¸> F°uwÙ Fæ, bF ˚Ù N<bΩ° J¡° fi¨Ã∫ Fæ $$39$$ <bfi°„R¡≈Ù
f±>b°<Àfi Ju¡ tC© tu* ª°≤°u* N°u≤ Ÿu ŸC©-ÌC#©°ÃtJ¡ ku¡fi°u* Ÿu ∫C•w Ÿt_w ≈Ì°SÕR¡≈Ù ıÔ N<b≤w
w°≈ Ÿu ı°u <y≤wu Fæ*, bF ˚Ù N<bΩ°-fi¸>Ù J¡° fi¨Ã∫ Fæ $$40$$ ÎJ¡t°` N<@‹™>°fi f®Ê J¡∑ ŸW° Ÿu
N≈fiu _bR¡≈ J¡° Ô°˚ J¡≤fiub°ÔÙ wS° Nw<JÕ¡w b°Ÿfi° Ju¡ bæ<ªc∫ Ÿu ≈®J¡¿‡≈w FCoÕ <ª`-<b<ª`
BΔ∫°u* J¡∑ ı°u „¿•w∫°≥ ≈®_kC¡<≤w F°uwÙ Fæ*, bF ˚Ù t°∫° J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$41$$ ≈®°dÙR¡≈Ù yıtC•w°N°u*
Ÿu „°u<˚w, Nfi∏w ıywR¡≈Ù fnu-fnu ∏tW yı°u* J¡° J¨¡w°∏wR¡≈Ù (J¡°ÔR¡≈Ù) ≈®ª^±> <Ÿ*F ı°u
˚sd J¡≤ ±>°Ôw° Fæ, bF ˚Ù N<bΩ° J¡° ≈®˚°b Fæ $$42$$ ≈˚°uÀ∫ N°æ≤ tF°fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
<ıfiJu¡ <ÔÎ tFu∏B, tÔ∫ N°<Ì JC¡Ô≈bÕw FÙ k¡Ô_S°fiÙ∫ Fæ*; fi˚°u y<w N°æ≤ N°J¨¡<w Ju¡ Ÿ°Âÿ∫
Ÿu tu| FÙ <ıfiJu¡ ≈*© Fæ*, ÎuŸu ª°≤°u* N°u≤ Ÿu k¡Ô°u* J¡°u f¸>°u≤fiub°Ôu ıywR¡≈Ù ≈sÙ (W≤°∫d N°æ≤
Ì<sd°∫fi t°yÕ Ÿu <fi≤∏w≤ ≈¿≤˚®td J¡≤ ≤Fu ıyÌ°ÃtJ¡ ıÙbR¡≈Ù ≈sÙ) ı°u Ã≈∏fi F°uwu, t¨w F°uwu
N°æ≤ t≤d wJ¡ ıÙ<bw ≤Fwu Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡° ≈®w°≈ Fæ $ ≈®J¨¡w tu* t¥Ô, tº∫ N°æ≤ «¡ºbÕ ˚°y
tu* J®¡t„# fi°y, tÃ∫Õ N°æ≤ Ìubw°N°u* Ju¡ π°≤° tFu∏B N°<Ì JC¡Ô≈bÕw ≈˚°uÀ∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d k¡ÔR¡≈
Ÿu Ã≈®u<sw <J¡∫u y∫u Fæ* $ Ì<sd°∫fi t°yÕ tu* @¥t®R¡≈ Ÿu N°æ≤ N˚®tu|R¡≈ N°<Ì Ÿu «¡ºbÕy<w Ju¡
<fib°ÕFJ¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d tu| ≈a©°u* Ju¡ R¡≈tu* Ã≈®u<sw <J¡∫u y∫u Fæ*, ∫F ı°fifi° ª°<FÎ $$43$$
¿‹¸>-Ÿ¨¿‹¸>≈s J¡° NbÔ‡ffi J¡≤Ju¡ J¡Fwu Fæ* $
ªsC N°<Ì o¿∏B∫°u* J¡∑ b¨<W∫°u* Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu N<w @bÔ ªæw∏∫ÌÙb°≤ tu* ≈°≥ª f°fl o¿∏B∫°u* Ju¡ ≤ay°u*
Ÿu <b@°w°R¡≈Ù <ª`J¡°≤ (¿‹¸>t°` Ÿu Ÿ¨<‹¸> J¡≤fiub°Ô° B‹¸>°R¡≈Ù <ª`J¡°≤) ŸaŸ°≤R¡≈Ù <ª` ©Ù*ª°
J¡≤w° Fæ $$44$$
•w Â<‹¸>>-Ÿ¨¿‹¸> tu* _S°b≤ N°æ≤ ıayt ≈Ì°S°u˘ Ju¡ NfiC˚b°u* tu* ı°u <b„uT Fæ, ŸJ¡° _S°b≤
≈Ì°S°u˘ tu* ≈FÔu <ÌÀÌ„Õfi J¡≤°wu Fæ* $
∫u _S°b≤ ı°<w∫°≥-<fi≤∏w≤ <bfi°„„ÙÔ, Ÿt_w ≈Ì°S°u˘ J¡° ≈¿≤bwÕfi J¡≤ Ìufiub°ÔÙ, <fituT Ju¡
„w°a„˚°yR¡≈Ù Nay Ÿu ∫C•w, ÌC#©≈¥bÕJ¡ Ÿ°<@w NŸwg≈Ì°SÕR¡≈ NaJC¡≤ Ÿu Ÿt<∏bw wS° N°Ãt° J¡°
ıyÌ°J¡°≤R¡≈ Ÿu <bbÕw J¡≤fiub°ÔÙ Ÿ¥‚t°<wŸ¥‚t J¡°Ô J¡∑ J¡Ôfi° J¡° ÎJ¡t°` ˚Ùw≤Ù º∫°fi Ÿu FÙ
∫°fiÙ f°F≤ Ju¡ <b_≈‹¸> Δ∫bF°≤ tu* NŸtSÕ NfiC˚b Ÿu ≈®Ã∫s J¡≤ Nb¿_Sw ≤FwÙ Fæ* $$45,46$$
_S°b≤°u* tu* <b„uT fwÔ°fiu Ju¡ f°Ì ıayt°u* tu* <b„uT fwÔ°wu Fæ* $
≤°y-πuT Ÿu ¿ÃSw ŸC©ÌC#©°ÃtJ¡ ı≤°t≤dR¡≈Ù ≤°uy Ÿu Ÿt_w ıaytı°<w ıÙdÕ-„ÙdÕ F°u
yoÕ Fæ $$47$$
ıayt ı°<w tu* ˚Ù J¨¡<t, J¡∑¸> N°<Ì J¡°u ÌC#©°fiC˚b N<@J¡ F°uw° Fæ, ∫F ŸJu¡ J¡°≤d ≈®Ì„ÕfitC©
Ÿu fwÔ°wu Fæ* $
˚∫aJ¡≤ fnu-fnu ≈°≈°u* Ju¡ J¡°≤d ÎJ¡t°` fiJu¡ k¡Ô°u* Ju¡ FÙ ≈˚°uy Ju¡ NfiCJ¥¡Ô º∫°fi J¡≤fi° FÙ
<ıfiJ¡° _b˚°b Fæ, ÎuŸÙ J¡∑¸>°u* J¡∑ ≈a¿•w∫°≥ oŸ ıywÙwÔ tu* <fi∫<w Ju¡ π°≤° ≈Ù<nw F°uwÙ ≤FwÙ Fæ* $$48$$
"Ÿ ∫ΩÌub°Ÿ¨ıw0' (Ÿfiu <ıŸ <ıŸJ¡° ŸıÕfi <J¡∫°, Ÿ ŸJ¡°u ˚sd J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈J¡n

ŸyÕ - 7]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1245

<Ô∫°) oŸ ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤ _S°b≤ N°æ≤ ıayt Ÿftu* J¡°Ô˚‚∫Ãb wCv∫ FÙ Fæ, oŸu J¡Fwu Fæ* $
J¡˚Ù ˚Ù º∫°fi tu* fi N°fiub°Ôu <fÔ tu* ≤Ffiub°Ô°, NwÎb NÂÿ∫, tF°fi k¡d@°≤Ù ∫° ≈®ªC≤˚°uy
J¡≤fiub°Ô° J¡°ÔR¡≈Ù Ÿ≈Õ <fi˚Õ∫ F°uJ¡≤ ∫F Ÿt_w ıyw sd˚≤ tu* FÙ <fiyÔ ı°w° Fæ $$49$$
oŸ ≈®J¡°≤ _S°b≤ ≈Ì°S°u˘ tu* <fi∫w Ÿt∫ ≈≤ k¡Ô, ≈C‹≈ N°<Ì ≈¿≤d°t J¡° F°ufi° N°æ≤ N<fib°∫Õ
„Ùw, w°≈ N°<Ì J¡° ŸFfi° <b„uT Fæ, ∫F fwÔ°wu Fæ* $
<ıfiJu¡ „≤Ù≤ J¡° t¥Ô˚°y ≈¨ØbÙ Ju¡ <~>B tu* ≈®<b‹¸> F°u y∫° Fæ, ÎuŸu b¨s N°<Ì _S°b≤ ≈Ì°SÕ˚°uyıfiJ¡ <J¡ŸÙ _bJ¡∑∫ ∫° ≈≤J¡∑∫ N‹¸> J¡°u <fi<tW ffi°J¡≤ tfiC‹∫, ≈sÙ N°<Ì∫°u* Ju¡ π°≤° N≈fiu
„≤Ù≤ tu* ≈Ù<nw bŸ∏w N°<Ì M¡wC<b„uT°u* tu* <bJ¡<Ÿw JC¡ŸCt „°u˚° Ÿu ŸC„°u<˚w wS° k¡Ô≈®Ì; „Ùw,
b°∫C N°æ≤ w°≈ J¡°u ŸFfiu Ju¡ J¡°≤d ≈®°æ» NwÎb w≈, „t, Ìt, <w<ws°, N°æÌ°∫Õ N°<Ì Wt _b˚°b°u*
Ÿu ŸCŸ‡≈∏fi w≈_bÙ J¡∑ fi°o˘-J¡°Ô J¡° N<wJ®¡td <J¡∫° J¡≤wu Fæ* $$50$$
Nf wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* J¡∑ wÙfi J¡tÔ°u* Ju¡ R¡≈ tu* J¡v≈fi° J¡≤Ju¡ Ÿtu* Ju¡ ≈®°<d∫°u* J¡∑ ˚®t≤, Ÿt¥F Ju¡
R¡≈ tu* Ã≈®us° J¡≤wu Fæ* $
ıÔ≈¸>Ô tu* Nb¿_Sw <`Ô°uJ¡∑R¡≈Ù J¡tÔ Ju¡ J¡°u¸>≤ tu* ≈®°dÙR¡≈Ù ˚®t≤°u* J¡∑ ≈u<¸>J¡° (Ÿt¥F)
f°≤f°≤ yCaı°ºb<fi ı°u <J¡∫° J¡≤wÙ Fæ, bF ˚Ù N<bΩ° J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $ ∫Ω<≈ ≈C≤°d°u* tu* ∫F ≈®<Ÿ] Fæ <J¡
ÎJ¡t°` ≈¨ØbÙ FÙ J¡tÔ Ju¡ ≈Wu J¡∑ fi°o˘ ıÔ tu* ¿_Sw Fæ, fi <J¡ N∏w¿≤s ∫° _byÕÔ°uJ¡; wS°<≈
N∏w¿≤s Îba ΩCÔ°uJ¡, <`b¨wgJ¨¡w ıÔ Ju¡ J¡°∫Õ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d, ıÔ˚°y tu* ≈®<w¿‹™>w Fæ* FÙ, ∫F Ÿ¥ªfi
J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ "≈¸>Ô' „ÆÌ J¡° ≈°Ì°fi <J¡∫° y∫° Fæ $$51$$
Nf wwg-wwg k¡Ô°u* tu* <fi∫w ≈®°<d∫°u* J¡∑ <J®¡∫° J¡°u J¡°ÔÙ Ju¡ R¡≈ tu*, f®Ê°^±> J¡°u ŸJu¡ <˚s°
Ju¡ ≈°`R¡≈ tu* N^±>ı N°<Ì ª°≤ w≤F Ju¡ ≈®°<d∫°u* J¡°u ŸJ¡∑ <˚s° tu* ≈®°›w BΔ∫R¡≈ tuu* Ã≈®u<sw
J¡≤wu Fæ* $
<ıŸJu¡ J¡≤J¡tÔ tu* f®Ê°^±>R¡≈Ù <˚s° J¡° ≈°` Fæ, ÎuŸÙ ˚ybwÙ J¡°Ô≈ÃfiÙ J¡°ÔÙ ≈¥bÕy¨FÙw
˚¥wR¡≈Ù <˚s° J¡° N≈fiu ≈<w J¡°Ô J¡°u ≈Cfi# ≈Cfi# Ÿt≈Õd J¡≤ Ì¥Ÿ≤Ù-Ì¥Ÿ≤Ù ˚¥w<˚s° y®Fd J¡≤fiu J¡∑
oh~>° J¡≤wÙ Fæ $$52$$
Nf <J®¡∫°N°u* Ju¡ k¡Ô˚¥w <`Ô°uJ¡∑ J¡∑ b¨]J¡°<tfiÙ Ju¡ R¡≈ tu* Ã≈®us° J¡≤wu Fæ* $
<`Ô°uJ¡∑ ÎJ¡ w≤F Ÿu b¨]J¡°<tfiÙ FÙ Fæ, bF Jæ¡ŸÙ Fæ ? _bR¡≈°h~>°ÌJ¡ wCh~> N∏@J¡°≤ FÙ
ŸJu¡ Ju¡„≈°„ Fæ*, ª∏B N°æ≤ Ÿ¥∫Õ ∫u Ì°u ŸJu¡ ª≈Ô fiu` Fæ*, f®Ê°, <b‹dC N°æ≤ tFuÿb≤-∫u wÙfi
ŸJu¡ N°∏w≤ ªuwfi°ÃtJ¡ _b˚°b Fæ*, ≈¨ØbÙ, <Ft°Ô∫ N°<Ì Zu‹™> ≈bÕw ŸJ¡° f°fl _S¥Ô ÌuF_S°fiÙ∫
ın°ÃtJ¡ _b˚°b Fæ $ ÎJ¡t°` f®Êw[b FÙ ⁄Ì∫ tu* <b_k¡°u¸> Ju¡ (k¡°unu Ju¡) ŸÂ„ f∏@fi°u* Ÿu N°b¨w
F°uJ¡≤ ¿_Sw FCN° <fiÃ∫ y°u≈fiÙ∫ ŸJ¡° _wfit^±>Ô Fæ, <ªÌ°˚°ŸR¡≈° <ª<w„¿•w FÙ ≈°uTd
J¡≤fiub°ÔÙ ŸJ¡∑ @°`Ù Fæ, NwÎb bF t°u¸>Ù-w°ıÙ Fæ, w≤Ô Fæ, tu| FÙ ŸJ¡° ª°≈v∫ Fæ $ w°≤u
FÙ ŸJu¡ Ì°≥w Fæ*, Ÿ∏º∫° FÙ ŸJu¡ N”dw≤ N°u‹™> Fæ*, Ÿt_w <fŸÔw°Î≥ FÙ ŸJu¡ F°S Fæ*, fiÙÔ
N°J¡°„R¡≈Ù W≤Ù∫ b˜ Ÿu bF N°b¨W Fæ, ı‡f¥πÙ≈ ŸJ¡∑ tF°fi°<˚ Fæ, bfi„°u˚° ŸJ¡∑ ≤°ut≈a¿•w
Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ <`Ô°uJ¡∑ R¡≈Ù tF°fi <b˚®tJ¡°≤J¡ b¨] J¡°<tfiÙ f°≤-f°≤ Ã≈∏fi F°u F°uJ¡≤ ı°u

1246

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ N°æ≤ fi‹¸> F°uJ¡≤ f°≤-f°≤ ı°u Ã≈∏fi F°uwÙ ≤FwÙ Fæ, bF ˚Ù NI°fi J¡°
<bÔ°Ÿ Fæ $$53-57$$
Nf J¡°Ô J¡° tF°ŸtCB Ju¡ R¡≈ tu* bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
≈®Ã∫uJ¡ J¡v≈R¡≈ sd tu* sÙd F°u ı°fiub°Ôu f®Ê°^±>R¡≈ ≈®_kC¡¸> fCÌgfCÌg ˚∫aJ¡≤ J¡°ÔR¡≈Ù tF°ŸtCB
tu* ı°u Ã≈∏fi N°æ≤ <bfi‹¸> F°u ı°wu Fæ*, bF ˚Ù N<bΩ° J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$58$$
ŸæJ¡n°u* ˚®t N°æ≤ w¨‹d°R¡≈Ù Ny°@ ıÔ-≈®b°F <ıŸtu* fF ≤F° Fæ, ÎuŸu J¡°Ô-R¡≈ tF°fiÌ tu*
f°≤-f°≤ ¿_Sw F°u-F°uJ¡≤ J¡v≈R¡≈Ù <fituTt°` tu* ı°u J¡°≤d˚¥w ¿F≤^∫y˚ÕR¡≈Ù Ÿ°≤Ÿ ≈sÙ n ı°wu
Fæ*, bF ˚Ù N<bΩ° J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$59$$
J¡°Ô J¡∑ tu| Ju¡ R¡≈ tu* J¡v≈fi° J¡≤wu Fæ* $
Ã≈∏fi F°u-F°uJ¡≤ fi‹¸> F°u ı°fiub°ÔÙ ≈®w›w Ÿ¨<‹¸>R¡≈Ù ∫u <fı<Ô∫°≥, <ı∏Fu* <ªÃ≈®J¡°„ Ju¡ N°Z∫
Ÿu ≈®J¡°„„¿•w ≈®°›w FCoÕ Fæ*, ı°u ≈®_kC¡<¸> F°uwÙ Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$60$$ N<w ∏fiw
J¡°ÔR¡≈Ù w°Ôb¨s Ÿu f®Ê°^±>R¡≈Ù k¡Ô J¡∑ ≈a¿•w∫°≥, <ıfiJu¡ <ÔÎ ≈®°dÙR¡≈Ù J¡°æÎ nwu N°æ≤ <fi≤∏w≤
ª•J¡≤ J¡°¸>wu ≤Fwu Fæ*, <y≤ ≤FÙ Fæ*, bF ˚Ù N<bΩ°-≈®˚°b Fæ $$61$$
ZÙ≤°tıÙ, oŸÙ f®Êªæw∏∫ tu* <fituTt°` tu* f®°ÊÙ Ÿ¨¿‹¸> ≈æÌ° J¡≤fiub°Ôu wS° sdt°` tu* ŸJ¡°
ŸaF°≤ J¡≤fiub°Ôu Ìubw°N°u* Ju¡ <fi∫°tJ¡ f®Ê°, <b‹dC, tFuÿb≤R¡≈Ù J¡oÕ ı°u Ìub°<@≈<w Fæ*, bF ˚Ù
NI°fi J¡° ≈®w°≈ Fæ $$62$$ Fı°≤°u* f°≤ <fituT Ju¡ ∏tuTt°` J¡°Ô tu* <ı∏F°u*fiu J¡v≈°u* Ju¡ Ÿt¥F fi‹¸>˚®‹¸> J¡≤ <Ì∫u Fæ*, ÎuŸu JC¡~> ”B ı°u Ÿ ≈≤t<ªwg tu* Fæ*, bF ˚Ù NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$63$$ bu
Ìubfi°∫J¡ ˚Ù <ıŸJu¡ <fituT Ÿu Ã≈∏fi F°uwu Fæ* N°æ≤ <bfi‹¸> F°uwu Fæ*, ÎuŸ° ˚Ù J¡°uoÕ Ìub°<@Ìub Fæ,
•∫°u*<J¡ ∫F ”B≈∫Õ∏w <J®¡∫°N°u* J¡∑ ¿_S<w ∫°fiÙ J¡tÕ, ≈°Ÿfi° N°æ≤ k¡Ô˚°b J¡∑ ¿_S<w Nfi∏w
Fæ $ ∫F ˚Ù N<bΩ°-≈®˚°b Fæ $$64$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ ∫F Ÿf <J¡Ÿ w≤F Ÿ‡˚b F°u ŸJ¡w° Fæ ? w°u t°∫° tu* Ÿ˚Ù J¡° Ÿa˚b
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d oŸ <bT∫ tu* NŸa˚°bfi° J¡≤fi° <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ ˚Ù ∫C¿•w ∫C•w fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu
J¡Fwu Fæ* $
Nfi∏w ŸaJ¡v≈≈®ªC≤, Ÿt_w <bJ¡v≈°u* Ÿu „¥∏∫ f®ÊR¡≈ ≈Ì tu* ŸæJ¡n°u* N°ÿª∫°u˘ J¡∑ ≈¥<wÕ J¡≤fiub°ÔÙ
ÎuŸÙ J¡°æfi-ŸÙ „¿•w∫°≥ fiFÙ* Fæ* ? NS°Õwg Ÿ˚Ù „<•w∫°≥ Ÿtu* <bΩt°fi Fæ* $$65$$
NI°fi-<b˚¥<w∫°u* Ju¡ <b_w°≤ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Ÿ ≈®J¡°≤ ŸC» ŸaJ¡v≈°u* Ÿu ≈®°›w NSÕŸt¥F Ÿu ÌuÌÙ›∫t°fi ıyw J¡∑ ı°u ∫F J¡v≈fi° Fæ, bF ˚Ù
NI°fi J¡° <bÔ°Ÿ Fæ $$66$$
J¡<Sw NSÕ J¡° Ÿasu≈ _≈‹¸>ÙJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, ı°u JC¡~> Ÿ‡≈<W∫°≥ Fæ*, ı°u J¥¡~> <fi≤∏w≤ ªÔfiub°ÔÙ N°≈<W∫°≥ Fæ*, ı°u f°v∫, ∫°æbfi,
ı≤°, t≤dR¡≈Ù tF°fi Ÿ∏w°≈ Fæ*, ı°u ŸC©-ÌC#© J¡∑ ≈≤‡≈≤°N°u* tu* taıfi F°uw° Fæ, bF Ÿf NI°fiR¡≈Ù
y°» N∏@J¡°≤ J¡∑ <b˚¥<w∫°≥ Fæ* $$67$$

Ÿ°wb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 8]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1247

N°™>b°≥ ŸyÕ
<ıŸ J¡°≤d N<bΩ° J¡∑ ıyBq≈Ù <b˚¥<w∫°≥ Fæ ŸJ¡° <≈~>Ôu ŸyÕ tu*
bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ Nfi∏w≤ J¡°∫Õ N<bΩ° J¡° ŸaŸ°≤R¡≈Ù bfi J¡∑ Ôw° Ju¡ R¡≈ tu* bdÕfi $

ŸfŸu ≈FÔu <bT∫ J¡° <fiÌuÕ„ J¡≤ bdÕfi-≈®J¡°≤ J¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù N≤^∫ Ju¡ ÎJ¡Ìu„ tu* <bΩt°fi J¥¡¸>_S <ªBq≈
≈bÕw Ju¡ w¸> tu* ¿_Sw J¡°∫ÕN<bΩ°R¡≈Ù Ôw° J¡f N°æ≤ <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ <bJ¡<Ÿw FCoÕ, oŸJ¡° tæ* bdÕfi
J¡≤w° F¥≥, N°≈ ŸC<fi∫u $$1$$
∫F J¡°∫ÕN<bΩ°R¡≈Ù Ôw° fnu-fnu tu” N°<Ì ≈bÕwR¡≈ ≈b°u˘ (J¡°^±> J¡∑ Ÿa<@∫°u*) Ÿu ∫C•w,
<ªÌ°b°≤J¡ f®Ê°^±>R¡≈Ù Ãbª° Ÿu N°b¨w N°æ≤ ıfiR¡≈Ù ≈`, NaJC¡≤ N°<Ì <bJ¡°Ÿ°u* Ÿu ∫C•w Fæ, ∫u wÙfi°u*
Ô°uJ¡ oŸJ¡∑ ÌuF∫<‹¸> ∫°fiÙ Nb∫b Ÿa_S°fi Fæ* $$2$$
oŸ N<bΩ°R¡≈Ù Ôw° tu* ≈®<w<Ìfi b¨<] ≈®°›w J¡≤fiub°Ôu ŸC©, ÌC#©, ı∏t, ¿_S<w, I°fi Îba
NI°fi-∫u Ÿf t¥Ô N°æ≤ k¡Ô Fæ* $$3$$
ŸC© N°<Ì tu* t¥ÔR¡≈Ãb wS° k¡ÔR¡≈Ãb J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
NfiC˚¥∫t°fi Ÿ‡≈<W N°<Ì ŸC©°u* Ÿu "N°yu ˚Ù tCHu oŸŸu N<@J¡ Ÿ‡≈<W ≈®°›w F°ubu' ÎuŸÙ ≤°y_bR¡≈
N<bΩ° »w°≈¥bÕJ¡ Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ N°æ≤ bF N<bΩ° ∫I, Ì°fi N°<Ì @t°u˘ π°≤° N∏w tu* ŸC©R¡≈ k¡Ô
≈®Ì°fi J¡≤wÙ FÙ Fæ, Ì°¿≤B∫ N°<Ì ÌC#©°u* Ÿu @fi J¡∑ w¨‹d° N°<ÌR¡≈ N<bΩ° »w∫° Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ
N°æ≤ bF ≈°≈b°Ÿfi° Ÿu ÌC‹≈®<wy®F, ª°æ≤Ù N°<Ì N@t°u˘ tu* ≈®b¨<W π°≤° ŸŸu ˚Ù N<@J¡ ÌC#© R¡≈ k¡Ô
≈®Ì°fi J¡≤wÙ FÙ Fæ $$4$$
ı∏t Ÿu ˚Ù N<bΩ° Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ N°æ≤ bF f°Ì tu* ı∏t°∏w≤R¡≈ k¡Ô ≈®Ì°fi J¡≤wÙ FÙ Fæ $
ı∏t Ÿu bF ŸW° ≈®°›w J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ f°Ì tu* ¿_S<wR¡≈ k¡Ô ≈®Ì°fi J¡≤wÙ FÙ Fæ $$5$$ bF N<bΩ°
NI°fi Ÿu b¨<] ≈®°›w J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ f°Ì tu* NI°fiR¡≈ k¡Ô ÌuwÙ FÙ Fæ $ I°fi Ÿu Ÿa<b¿W NS°Õwg
W≤°uW≤ ˚¥<tJ¡° J¡∑ ≈®°¿›w_bR¡≈ I°fib¨<] ≈®°›w J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ N∏w tu* NS°Õwg Ÿ›w˚¥<tJ¡° tu*
w[bI°fiR¡≈ k¡Ô ÌuwÙ Fæ $$6$$
≈®Ÿay≈®°›w <bT∫ J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤ ≈®_wCw Ôw° J¡° FÙ bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
fi°fi°≈®J¡°≤ Ju¡ vÔ°Ÿ°u* Ÿu ∫C•w b°Ÿfi°R¡≈ ŸCy¿∏@ Ÿu „°u<˚w, |fiÙ˚¥w ≈vÔb°u* Ÿu ªaªÔ oŸ
Ÿ¨¿‹¸>R¡≈ Ôw° J¡° „≤Ù≤ ≈®J¡°„t°fi F°u ≤F° Fæ $$7$$
"fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ vÔ°Ÿ°u* Ÿu ∫C•w Fæ' oŸÙJ¡° <b_w°≤≈¥bÕJ¡ bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
∫F Ôw° <ÌbŸ Ÿt¥FR¡≈ ≈C‹≈°u* Ÿu ∫C•w, ≤°<`R¡≈ ªaªÔ ˚®t≤°u* Ÿu Ÿt<∏bw, ≤°y°<Ì Ì°uT°u* Ju¡
J¡°≤d Ì°æn ≤Fu ∫°fiÙ <FÔ ≤Fu ≈®°dÙR¡≈ ≈vÔb°u* Ÿu ˚¥<Tw N°æ≤ <fi≤∏w≤ J¡‡≈fi„ÙÔ Fæ $$8$$
J¡tÕR¡≈ b°∫C Ju¡ π°≤° ≈Cfi#-≈Cfi# ˚®<tw F°uJ¡≤ ∫F Ÿ¨<‹¸>Ôw° J¡FÙ*≈≤ ∫°fiÙ <J¡ŸÙ N<@J¡°≤Ù ≈®°dÙR¡≈
≈vÔb˚°y tu* ¿_Sw <bbuJ¡R¡≈ F¿SfiÙ Ju¡ «¡≈≤ <y≤ ı°wÙ Fæ $ wÌfi∏w≤ Ÿ F¿SfiÙ π°≤° J¡˚Ù
<bª°≤R¡≈ Ÿ¥≥n Ju¡ Ny®˚°y Ÿu bF Ôw° N≈fiu N°Z∫˚¥w <bT∫R¡≈ b¨s Ÿu NÔyJ¡≤ Ja¡≈°oÕ ı°wÙ Fæ $

1248

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

oŸ ¿_S<w tu* ÌCb°ÕŸfi° R¡≈ @¥<Ô Ju¡ fi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ ˚Ù ∫<Ì Ìæb°wg Ÿ¥≥n Ÿu bF ~¥>¸> ı°wÙ Fæ, w°u ≈Cfi#
ŸÙ <bT∫R¡≈Ù b¨s Ÿu <Ô≈¸> ı°wÙ Fæ $$9$$ Ã≈∏fi F°ufiub°Ôu <t`, ≈„C N°<Ì ≈vÔb°u* Ÿu ≈¥dÕ, Ã≈∏fi
FCÎ ≈C`, ≈°æ` N°<Ì NaJC¡≤°u* Ÿu Ì∏wC≤ (N°fi∏Ì Ÿu <J¡<ª*w F°_∫∫C•w tC©b°ÔÙ), Ÿf M¡wCR¡≈ ≈C‹≈°u* Ÿu
„°u<˚w wS° Ÿ‡≈¥dÕ ≈®J¡°≤°u* Ju¡ ≤Ÿ°u* Ÿu ∫C•w Fæ $ ı∏tR¡≈Ù ≈b°u˘ tu* ÌC#©, ≤°uy N°<ÌR¡≈ Ÿ≈°u˘ Ÿu
<~>B≤<Fw ∫°fiÙ ˚≤Ù FCoÕ, t≤dR¡≈ „°©°N°u* Ju¡ Ÿ¿∏@˚¥w <~>B°u* tu* F™>°wg <bÌÙ∫Õt°d F°ufiu Ÿu Δ∫°JC¡Ô,
<bT∫°fi¥˚b Ÿu Ã≈∏fi ≤°y°<Ì tJ¡≤∏Ì°u* Ÿu NS°Õwg ≈C‹≈≤Ÿ°u* Ÿu ∫C•w ∫F Ôw° Ju¡bÔ <bª°≤R¡≈ |Cfi Ÿu
fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $$10,11$$
∫F Ôw° "Ÿt_w M¡wCR¡≈Ù ≈C‹≈°u* Ÿu „°u<˚w Fæ' ÎuŸ° ≈FÔu ı°u J¡F° y∫° Fæ, ŸJ¡° <bb≤d
J¡≤wu Fæ* $
≈®<w<Ìfi N°J¡°„ tu* ª°≤°u* N°u≤ Ÿu <bJ¡<Ÿw F°u ≤FÙ ª∏B, Ÿ¥∫Õ N°<Ì Ju¡ Ÿ<Fw fiby®FR¡≈ ≠∫°u<w∫°u*
J¡∑ ı°u ≈a¿•w∫°≥ Fæ* $ bu FÙ oŸ Ÿ¨¿‹¸>R¡≈Ù Ôw° Ju¡ b°∫C Ÿu ªaªÔ FCÎ ≈C‹≈ Fæ* $$12$$
Fu ≤|CJC¡Ô J¡°u N°fi∏Ì Ìufiub°Ôu ZÙ≤°tıÙ, N°J¡°„t^±>Ô J¡°u ≈¥dÕ J¡≤fiub°ÔÙ NS°Õwg Δ∫°›w J¡≤
<_Sw FCoÕ oŸ Ôw° Ju¡ «¡≈≤ ≈®_kC¡¿≤w N°J¡°≤b°Ôu fis` FÙ J¡<ÔR¡≈w° J¡°u ≈®°›w <J¡∫u FCÎ Fæ* $$13$$
ª∏B, Ÿ¥∫Õ wS° N¿Àfi Ju¡ ≈®J¡°„ oŸ Ôw° Ju¡ •w ≈C‹≈Ÿ‡f∏@Ù ≈≤°y Fæ* $ oŸÙ ≈≤°y Ÿu ∫F, „C˚®°ayÙ
˜Ù Ju¡ Ÿt°fi, Ô°uy°u* Ju¡ tfiJ¡° N°J¡TÕd J¡≤wÙ Fæ NS°Õwg Ô°uy°u* J¡°u tfi°uF≤ ÔywÙ Fæ $$14$$
∫F Ôw° <ªWR¡≈Ù F°SÙ Ÿu ≈®J¡¿‡≈w, ŸaJ¡v≈R¡≈ t@C≤ J¡Ôfi°Ì J¡≤fiub°ÔÙ J¡°u<J¡Ô Ÿu ∫C•w,
o¿∏B∫R¡≈Ù Ÿ°≥≈°u* Ÿu bu¿‹¸>w N°æ≤ w¨‹d°R¡≈Ù ªtnu Ÿu N°h~>°<Ìw, fiÙÔ N°J¡°„R¡≈Ù wt°Ôb¨s Ju¡
Nb∫b°u* Ju¡ N°Z∫ Ÿu NÃ∫∏w <b_w°≤ J¡°u ≈®°›w, N°J¡°„ N°æ≤ ≈¨<SbÙR¡≈ ª°≤°u* N°u≤ J¡°u ı°fiCwCv∫
ŸaJC¡<ªw t¥Ô_w‡˚°u* Ÿu ∫C•w, ªwCÌÕ„ ˚CbfiR¡≈Ù b°<¸>J¡°N°u* Ÿu „°u<˚w; Ÿ°w ŸtCB°u* J¡∑ ©°oÕR¡≈Ù
ŸC∏Ì≤ N°Ôb°Ô Ÿu N°b¨w Îba Ÿ‡≈¥dÕ ŸtCB°u* Ju¡ ıÔ, sÙ≤ N°<Ì Ÿu <Ÿ*<ªw F°uJ¡≤ f®Ê°^±>©^±>°u* Ju¡
N@°u˚°y tu* <b_w¨w ın°u* Ÿu f]; J¡°‡∫ J¡t°u˘ Ju¡ f°u@J¡ wÙfi°u* buÌ°u* Ÿu ªaªÔ FCÎ J¡°tÙR¡≈ ˚®t≤°u* Ÿu
∫C•w, NwÎb fi J¡°tÙ ıfi°u* Ju¡ ˚°uÀ∫˚¥w _`ÙR¡≈ ≈C‹≈Ÿt¥F°u* Ÿu „°u<˚w, tfiJu¡ _≈∏ÌR¡≈ b°∫C Ÿu
J¡¿‡≈w, _b°˚°<bJ¡ ≈®b¨<Wb°Ôu <b≈CÔıfiŸt¥FR¡≈Ù t¥Ô, ≈`, J¡°^±> N°<Ì∫°u* tu* ˚®td J¡≤ ≤Fu Ÿ¥‚t
J¡∑¸>°u* Ÿu ∫C•w, „°˜<fi<T] J¡tÕR¡≈Ù Nıy≤ Ÿu Δ∫°›w, _byÕ J¡∑ ZÙR¡≈Ù ≈C‹≈t^±>≈ Ÿu „°u<˚w wS°
ıÙb°u* Ju¡ ıÙbfi°u≈°∫°u* Ÿu ≈¥dÕ Fæ $ (oŸ Ÿ¨<‹¸>R¡≈ Ôw° tu* ≈®<Ÿ] Ôw° Ÿu <bÔsd N∏∫°∏∫ ˚Ù NfiuuJ¡
w≤F Ju¡ bæ<ªc∫ Fæ*, ∫F <Ì©Ô°wu Fæ*-"fi°fi°' Ÿu $) NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ <bT∫b°Ÿfi°R¡≈ y∏@°u* Ÿu NI°u* J¡°u
tW J¡≤fiub°ÔÙ, <bbu<J¡∫°u* Ju¡ <ÔÎ w°u NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈„t-b濪c∫R¡≈Ù NfiuJ¡ ≈C‹≈°u* Ÿu ≈®J¡°„t°fi,
NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ k¡Ô°u* J¡∑ ≈a¿•w∫°u* Ÿu Δ∫°›w NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈C‹≈ Îba k¡Ô°u* Ju¡ ≤Ÿ wS° ≈≤°y Ÿu
<bJ¡<Ÿw, <b<˚∏fi-<b<˚∏fi N°Ôb°Ô°u* Ÿu (©°oÕ∫°u* Ÿu) bu<‹¸>w, w≤F-w≤F Ju¡ ≈<s∫°u* Ÿu ∫C•w,
NfiuJ¡ w≤F J¡∑ @¥<Ô∫°u* Ÿu ∫C•w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d R¡©Ù, fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈bÕwR¡≈ ı°Ô°u* Ÿu f], NfiuJ¡
J¡Ô°R¡≈ J¡<Ô∫°u* Ÿu ∫C•w, NfiuJ¡ bfiŸt¥F°u* Ÿu «¡≈≤ J¡°u ™>Ù FCoÕ, NfiuJ¡ ≈bÕw°u* Ju¡ w¸>°u*≈≤ N°R¡» FCoÕ
wS° ŸÌ° NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ÌÔ°u* Ÿu „°u<˚w Fæ $$15-22$$
bF N<bΩ°R¡≈Ù Ôw° NfiuJ¡ f°≤ Ã≈∏fi F°u ªCJ¡∑ Fæ N°æ≤ Ã≈∏fi F°ufiub°ÔÙ Fæ; NfiuJ¡ f°≤ t≤

ŸyÕ - 9]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1249

ªCJ¡∑ Fæ N°æ≤ t≤fiub°ÔÙ ˚Ù Fæ $ bF N°@Ù J¡¸>Ù FCoÕ Fæ, N°æ≤ ≈¥dÕR¡≈ Ÿu ˚Ù J¡¸>Ù FCoÕ Fæ wS° ≈®b°FR¡≈
Ÿu fi J¡¸>Ù FCoÕ ˚Ù Fæ $$23$$ bF NwÙw J¡°Ô tu* SÙ N°æ≤ bwÕt°fi J¡°Ô tu* ˚Ù Fæ, bF ŸbÕÌ°
NŸÃ≈Ì°SÕ Ju¡ ŸÂ„ F°uwÙ FCoÕ ˚Ù ŸÃ∫ ≈Ì°SÕ Ju¡ ŸÂ„ f°≤-f°≤ NÃ∫∏w ≈vÔ<bw F°uwÙ Fæ wS°
<fiÃ∫ „°uT J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ $$24$$
∫F J¡°∫Õ N<bΩ° <fiÿª∫ FÙ tFwÙ <bTÔw° Fæ, •∫°u*<J¡ N<bª°≤ Ÿu oŸJ¡° N°ÿÔuT ∫°fiÙ
Ÿ‡f∏@ F°ufiu ≈≤ ∫F wÃsd ŸaŸ°≤R¡≈ <bT Ÿu ı<fiw t¥h~>°Õ ÌuwÙ Fæ N°æ≤ ≈¥b°Õ≈≤ <bª°¿≤w F°ufiu≈≤
wÃsd fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $$25$$
J¡°∫ÕN<bΩ° Ju¡ _bR¡≈ J¡° <bª°≤ J¡≤fiub°Ôu w[b<bwg Ju¡ ≈®J¡°„t°fi ≈¥dÕ N°Ãt° tu* bF
N∏w#<bÔÙfi ∫°fiÙ f°<@w F°u ı°wÙ Fæ N°æ≤ NI°fiÙ ≈C”T tu* w°u ˚Ùw≤ ª°≤°u* N°u≤ Ÿu NfiCb¨W F°uJ¡≤
Nb¿_Sw ≤FwÙ Fæ $ (oŸ NfiCb¨<W J¡° <b_w°≤≈¥bÕJ¡ <fiR¡≈d J¡≤wu Fæ* - "ow#' oÃ∫°<Ì Ÿu $) J¡FÙ*
w°u ∫F Ÿ¨<‹¸>R¡≈° Ôw° Ju¡ ŸtÙ≈ J¡FÙ* ıÔ Fæ, J¡FÙ* ≈bÕw Fæ, J¡FÙ* w°u fi°y°u* Ÿu ∫C•w Fæ N°æ≤ J¡FÙ*
Ìubw°N°u* Ÿu ŸC„°u<˚w Fæ $$26$$ J¡FÙ* w°u bF ≈¨<SbÙR¡≈w° J¡°u ≈®°›w FCoÕ Fæ N°æ≤ J¡FÙ* ΩCÔ°uJ¡R¡≈
Ÿu Nb¿_Sw FCoÕ Fæ $ ∏F°u*fiu J¡FÙ* ª∏B N°æ≤ Ÿ¥∫ÕR¡≈w° ≈®°›w J¡≤ ÔÙ Fæ N°æ≤ J¡FÙ* w°u w°≤°u* Ju¡
N°J¡°≤ J¡°u @°≤d <J¡∫° Fæ $$27$$ ∫F Ÿ¨¿‹¸>R¡≈Ù Ôw° J¡FÙ* w°u wtR¡≈ Fæ, J¡FÙ* wuı°uR¡≈ Fæ, J¡FÙ*
N°J¡°„R¡≈ Fæ, J¡FÙ* Ÿ_∫ÿ∫°tÔ° (N„uT <b„uT @°∏∫°u* Ÿu ≈¥dÕ) Fæ, J¡FÙ* ≈¨<SbÙR¡≈ Fæ, J¡FÙ*
„°˜R¡≈ Fæ, J¡FÙ* buÌR¡≈ Fæ w°u J¡FÙ* ≈®Ô∫ N°æ≤ ŸCTC<›w Ÿu <bb<ıÕw Fæ $$28$$
J¡FÙ* ≈<sR¡≈ F°uJ¡≤ nwÙ Fæ, J¡FÙ* ÌubR¡≈ F°uJ¡≤ ¿ÃSw F°uwÙ Fæ, J¡FÙ* _S°dC F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ
N°æ≤ J¡FÙ* ≈bfi˚°b J¡°u ≈®°›w FCoÕ Fæ $$29$$ J¡FÙ* ≈≤ fi≤J¡R¡≈ F°uJ¡≤ ≈°w°ÔJC¡F≤ tu* <bÔÙfi ≤FwÙ Fæ w°u
J¡FÙ* _byÕ tu* <bÔ°Ÿ J¡≤wÙ Fæ $ J¡FÙ* Ìub≈Ì J¡°u ≈®°›w FCoÕ Fæ, w°u J¡FÙ* J¨¡¿tR¡≈ F°uJ¡≤ ¿_Sw FCoÕ
Fæ $$30$$ J¡FÙ* <b‹dCR¡≈° Fæ, J¡FÙ* f®Ê°R¡≈° Fæ, J¡FÙ* ”BR¡≈° Fæ, J¡FÙ* Ÿ¥∫ÕR¡≈° Fæ, J¡FÙ* N<ÀfiR¡≈° Fæ,
J¡FÙ* b°∫CR¡≈° Fæ, J¡FÙ* ª∏BR¡≈° Fæ w°u J¡FÙ* ∫tR¡≈° Fæ $$31$$
Fu ZÙ≤°tıÙ, ofi Ÿt_w ˚Cbfi°u* tu* ÃJ¨¡‹¸> ≈®˚°b Ÿu ª°≤°u* N°u≤ Δ∫°›w FCÎ Ÿt_w ≈Ì°S°uu˘ J¡°
ŸaF°≤ J¡≤fiub°Ôu tF°Ìub Ÿu ÔuJ¡≤ NΔ∫°J¨¡w≈∫ÕÕ∏w NSb° Nv≈ ≈®˚°b Ju¡ J¡°≤d ııÕ≤ w¨dR¡≈w°
J¡°u ≈®°›w FCN° ı°u JC¡~> ∫F Âÿ∫ ≈®_kC¡¿≤w F°u ≤F° Fæ, Ÿ ŸfJ¡°u w[bI°fi π°≤° f°@ J¡≤fiu ∫°uÀ∫
N<bΩ°_bR¡≈ FÙ ŸtH°u, ŸJ¡° N<wJ®¡td NS°Õwg f°@ F°u ı°fiu ≈≤ N°Ãt° J¡° Ô°˚ ∫°fiÙ t°us
Nbÿ∫ ≈®°›w F°uw° Fæ $$32$$

N°™>b°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fi°æb°≥ ŸyÕ
wÙfi yCd°u* Ju¡ <b˚°y, tF°Ìub N°<Ì J¡∑ „C]Ÿ[bR¡≈w°, <bΩ° Îba
N<bΩ° Ju¡ _bR¡≈ wS° fi Ì°ufi°u* Ÿu ≤<Fw b_wC J¡° bdÕfi $

≈FÔu ŸyÕ Ju¡ N¿∏wt "Âÿ∫a _kC¡≤∏fifiC' oÃ∫°<Ì ≈Ω Ÿu ı°u tF°ÌubıÙ N°<Ì tu* N<bΩ°R¡≈w° J¡°
≈®<w≈°Ìfi <J¡∫° y∫° Fæ, bF ÎJ¡Ìt NŸ‡˚b Fæ, •∫°u*<J¡ "M¡wa ŸÃ∫a ≈≤a f®Ê',

1250

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

"|¨w≤Ù<w|fiÙ˚¥wŸ¿hªÌ°fi∏Ì<by®F#' oÃ∫°<Ì ZC<w-_t¨<w∫°u* tu* ≈≤f®ÊR¡≈w° wS°
Ÿ¿hªÌ°fi∏ÌR¡≈w° J¡° fiJu¡ _bR¡≈°u* tu* ≈®<w≈°Ìfi <J¡∫° y∫° Fæ $ tF°ÌubıÙ J¡°u N<bΩ°R¡≈ t°fifiu
tu* "oÕ„°fi# ŸbÕ<bΩ°fi°tg' oÃ∫°<Ì ZC<w ≈®<w≈°<Ìw ŸbÕ<bΩ°<@≈<wÃb J¡° ˚Ù <b≤°u@ F°uy° $ b°ŸCÌub
_bR¡≈ wC≤Ù∫ wS° ≈≤f®ÊR¡≈ Fæ, ∫F ˚Ù ≈C≤°d°u* tu* ≈®<Ÿ] Fæ $ ÎuŸÙ ¿_S<w tu* tF°Ìub°<Ì
J¡∑ N<bΩ°R¡≈w° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, ∫°u* <„b°<Ì tu* N<bΩ°R¡≈w° J¡∑ NŸ‡˚°bfi° J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tıÙ
≈®Ÿayw# ŸJu¡ ≤F_∫ J¡°u ˚Ù ı°fifiu J¡∑ oh~>° Ÿu ≈¥~>wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ fiu J¡F° # Fu f®Êfig, N°J¨¡<wt°` Ÿu N°<b˚Õ¥w NÃ∫∏w „C]_bR¡≈' <„b, <b‹dC N°<Ì ˚Ù
N<bΩ°_bR¡≈ FÙ Fæ*, oŸ ≈®J¡°≤ N°≈J¡∑ <•w J¡° Zbd J¡≤ tæ* <tØ∫° ˚®°¿∏w J¡°u ≈®°›w F°u y∫° F¥≥,
J¨¡≈°≈¥bÕJ¡ N°≈ ŸJ¡° <fib°≤d J¡∑<ıÎ $$1$$
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, ª¥≥<J¡ <fi<bÕJ¡°≤ „C]<ªwg J¡° |Ù J¡∑ fi°o˘ _bw# |fiÙ˚°b
∫° t¥w°ÕJ¡°≤ F°u fiFÙ* ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ bu Ì°ufi°u* t°∫°@Ùfi <bbÕw ∫C•w FÙ Fæ*, ∫F t°fifi° ≈nuy° $ ≈≤∏wC
ZC<w≈®<w≈°Ω <fi<bÕJ¡°≤ ≈≤f®Ê_bR¡≈w° Ju¡ Ÿ°S <b≤°u@ fi F°u, oŸ<ÔÎ <bbwÕÃb-≈®∫°uıJ¡ t°∫° J¡°
Na„ _bh~>, Ÿ¥‚twt _bR¡≈ J¡° Nfi°b°≤J¡ J¡F° ı°w° Fæ, ŸÙJ¡°u „C]Ÿ[b J¡Fwu Fæ*, „C]Ÿ[b
NÃ∫∏w _bh~>, <ªÃ≈®<w<f‡fJ¡° y®°FJ¡, ŸbÕ<bΩ° J¡° œÙ≈J¡, _bR¡≈ J¡° Nfi°b°≤J¡ Fæ, oŸ<ÔÎ
≈®J¨¡w tu* ŸbÕ<@≈<wÃb J¡° <b≤°u@ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $ "∫` Ãb_∫ ŸbÕt°Ãtæb°˚¥w wwg Ju¡fi Ja¡ ≈ÿ∫uwg',
"˚¥∫ÿª°∏wu <bÿbt°∫°<fib¨<W#' oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u* Ÿu Ft Ô°uy°u* Ju¡ w[bI°fi Ÿu f°º∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
•w Na„ tu* N<bΩ°R¡≈w° Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F°≥ ≈≤ J¡°uoÕ NŸa˚°bfi° Fæ FÙ fiFÙ*, oŸ N°„∫ Ÿu W≤
Ìufiu J¡∑ oh~>°b°Ôu ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ •w J¡v≈fi°J®¡t J¡° ≈J®¡t J¡≤fiu Ju¡ ≈FÔu ŸbÕ≈®St N<@‹™>°fi
J¡° <ÌÀÌ„Õfi J¡≤°wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ŸabuΩ Ÿu (ıyÌ°J¡°≤ Ÿu) ≤<Fw, ŸbÕ<b@ ≈Bb°u* Ÿu b<ıÕw, Ÿt_w ıyw
Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu Ÿa∫C•w t°∫° Ÿu „fÔ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿb°ÕÃtJ¡ NwÎb Ÿ¿hªÃ≈®J¡°„ Ÿu ≈®ªC≤, J¡v≈fi°N°u*
Ÿu <fitCÕ•w ÎJ¡t°` ŸÃ_bR¡≈ f®Ê FÙ ıyw J¡∑ Ã≈<W Ju¡ ≈FÔu S° $$2$$
ZÙ≤°tıÙ, Ÿ¨¿‹¸>> Ju¡ N°≤‡˚J¡°Ô tu* N≈fiÙ ŸW° Ÿu ¿_Sw FCoÕ ıyw-Ÿa_J¡°≤ Ju¡ e°u@_bR¡≈
J¡Ô° (<ªÌ°˚°Ÿ_k¥¡<wÕ), ıÔ N°<Ì tu* N°bwÕÔu©° Ju¡ ŸÂ„, JC¡~> ≈¨SJ¡ _bR¡≈ J¡∑ fi°o˘ yCd N°æ≤
yCdÙ Ju¡ ˚uÌΔ∫bF°≤ J¡∑ ∫°uÀ∫w°R¡≈ Ÿu N°<b˚Õ¥w F°uwÙ Fæ $$3$$
<ıŸ ≈®J¡°≤ tº∫°∏F ≈®J¡°„, t∏Ì ≈®J¡°„ N°æ≤ ~>°∫° tu* Ÿ¥∫Õ Ÿu <b<˚∏fi wuı Ju¡ N≈J¡TÕ J¡∑
J¡v≈fi° J¡∑ ı°wÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ •w J¡Ô° J¡∑ Ÿ¥‚t, tº∫ wS° _S¥Ô ∫°u* wÙfi ≈®J¡°≤ Ÿu J¡v≈fi° J¡∑
ı°wÙ Fæ, Ÿ¥‚t J¡v≈fi° Ju¡ ≈Ù~>u ŸJ¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiub°Ôu Ju¡ π°≤° <F≤^∫y˚Õ Ju¡ R¡≈ Ÿu tº∫ J¡Ô°,
<k¡≤ ŸJu¡ f°Ì _S¥Ô <b≤°¸> Ju¡ N°J¡°≤ Ÿu _S¥Ô J¡Ô° Ju¡ R¡≈ tu* I°w F°uJ¡≤ bF ŸÙ ≈®J¡°≤ ¿_Sw
≤FwÙ Fæ $ ª¥≥<J¡ ∫F NΔ∫°J¨¡w°u≈°<@R¡≈° Ÿ[b, ≤ı N°æ≤ wt°uR¡≈° ≈®J¨¡<w <`@° Nb<_Sw Fæ, NwÎb
ofi Ÿ¥‚t N°<Ì Nb_S°N°u* tu* ˚Ù wÙfi w≤F Ÿu J¡¿v≈w F°uwÙ Fæ $$4,5$$
≈®ÿfi°uW≤°u* J¡∑ NfiCR¡≈w° Ju¡ <ÔÎ ≈®J¨¡<w J¡∑ N<bΩ°R¡≈w° fwÔ°wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, Ÿ[b N°<Ì wÙfi yCd_bR¡≈ @t°u˘ Ÿu ∫C•w ≈®J¨¡<w FÙ N<bΩ° Fæ, ∫FÙ ≈®°<d∫°u* J¡°

ŸyÕ - 9]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1251

ŸaŸ°≤ Fæ, oŸŸu (≈®J¨¡<w Ÿu) ≈°≤ ≈° ı°fi° FÙ ≈≤t≈Ì ∫°fiÙ t°us J¡FÔ°w° Fæ $$6$$
J¡°∫Õ N<bΩ° N°æ≤ J¡°≤d N<bΩ° ofi Ì°ufi°u* N<bΩ°N°u* tu* NfiCyw ÎJ¡-ÎJ¡ yCd Ju¡ Nb°∏w≤
wÙfi-wÙfi ˚uÌ fwÔ°wu Fæ* $
oŸ ≈®J¨¡<wR¡≈Ù N<bΩ° tu* ı°u wÙfi yCd fwÔ°∫u y∫u Fæ*, bu ˚Ù wÙfi ≈®J¡°≤ Ju¡ Fæ* ∫°fiÙ Ÿ[b, ≤ı wt
ofitu* Ÿu ≈®Ã∫uJ¡ yCdJ¡° wÙfi-wÙfi ≈®J¡°≤ Ÿu ˚uÌ F°uw° Fæ $$7$$
˚B, oŸ ≈®J¡°≤ ∫F N<bΩ° yCd˚uÌ°u* Ÿu fib ≈®J¡°≤ Ÿu <b˚•w F°u ı°wÙ Fæ ∫°fiÙ Ÿ¥‚t, tº∫ N°æ≤
_S¥Ô N<bΩ° J¡° ≈®Ã∫uJ¡„# wÙfi-wÙfi ˚uÌ F°uJ¡≤ fib w≤F J¡∑ F°u ı°wÙ Fæ, ı°u ˚Ù JC¡~> ∫F Âÿ∫ ≈®≈aª
<Ì©°oÕ ≈nw° Fæ, bF Ÿf oŸÙ N<bΩ° tu* N°<Zw Fæ $$8$$
≈FÔu <b˚°y tu* Ÿ[b°a„ J¡° Ì°F≤d Ìuwu Fæ* $
˚B, M¡<T, tC<fi, <Ÿ] (Ìub∫°u<fi<b„uT), fi°y, <bΩ°@≤, Ìubw°-∫u N<bΩ° Ju¡ Ÿ°<[bJ¡ Na„_bR¡≈
Fæ*, ∫F N°≈ ı°<fiÎ $$9$$
ŸJu¡ Nb°∏w≤ <b˚°y tu* wÙfi <b˚°y°u* J¡° ˚Ù <ÌÀÌ„Õfi J¡≤°wu Fæ* $
ZÙ≤°t˚B, oŸ Ÿ°<[bJ¡ <b˚°y Ju¡ fi°y, <bΩ°@≤ ∫u w°t<ŸJ¡ Na„_bR¡≈ Fæ*, tC<fi, <Ÿ] ∫u
≤ı°uyCd Ju¡ Na„_bR¡≈ Fæ* N°æ≤ <„b, <b‹dC N°<Ì Ìubw° Ÿ°<[bJ¡ Na„R¡≈ Fæ* $$10$$
<„b N°<Ì Ÿ[byCd°∏wyÕw „C] Ÿ[bR¡≈ Fæ*, oŸtu* ∫C¿•w J¡Fwu Fæ* $
Ÿ[bı°<wR¡≈ Ìub∫°u<fi tu* <„b, <b‹dC N°<Ì N<bΩ° Ju¡ ≈®°J¨¡w yCd°u* Ÿu J¡˚Ù ˚Ù N<bΩ°R¡≈
N°b≤d J¡°u ≈®°›w fi F°uJ¡≤ _b°˚°<bJ¡ FÙ <bΩ° Ÿu _b-_bR¡≈ ≈Ì J¡°u ŸÌ° FÙ ≈®°›w FCÎ, Nw# bu
„C]Ÿ[b_bR¡≈ Fæ* $ oŸŸu f®Ê° N°æ≤ <„b tu* ≤°ıŸ Îba w°tŸR¡≈w° J¡∑ t¥©Õ tfiC‹∫°u* tu* ı°u ≈®<Ÿ<] Fæ,
ŸJ¡° ©^±>fi FCN° ŸtHfi° ª°<FÎ $$11$$
oŸÙ<ÔÎ fiJu¡ ≈°ŸJ¡°u* J¡°u ˚Ù I°fi≈®°¿›w Ju¡ π°≤° ≈CfiıÕ∏t J¡∑ <fib¨<W F°uwÙ Fæ, ∫F NÃ∫∏w
≈®<Ÿ] Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, Ÿ°¿[bJ¡ <„b°<Ì t¥<`Õ`∫°ÃtJ¡ ≈®°J¨¡w Na„ J¡∑ ı°u ≈°Ÿfi° J¡≤w° Fæ, bF ≈Cfi# oŸ
ŸaŸ°≤ tu* Ã≈∏fi fiFÙ* F°uw°, oŸ<ÔÎ bF tC•w J¡FÔ°w° Fæ $$12$$
oŸÙ<ÔÎ <„b°<Ì wÙfi t¥<wÕ∫°u* tu* N°b≤d fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ıÙb∏tC•ww° _b°˚°<bJ¡ Fæ, oŸ
N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu tF°twu, •w FuwC Ÿu „C] Ÿ[byCd Ju¡ Na„˚¥w ”B N°<Ì ≈C”T (Ìubw°) ıywg¿_S<wJ¡°Ô tu*,
ıf wJ¡ ÌuF @°≤d <J¡∫u ≤Fwu Fæ*, wf wJ¡ tC•w F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤Fwu Fæ* $$13$$ ∫u tF°Ãt° ÌuF¿_S<w≈∫Õ∏w
ıÙb∏tC•w F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤Fwu Fæ* N°æ≤ ÌuF J¡° N∏w F°u ı°fiu ≈≤ <bÌuFtC•w F°uJ¡≤ „C] f®Ê_b˚°b tu*
¿_Sw F°u ı°wu Fæ* $$14$$
≈®ÿfi Ju¡ Ÿt°@°fi J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤ ≈®_wCw <bT∫ J¡∑ ≈®_w°bfi° J¡≤wu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ <bΩ°R¡≈w° J¡°u ≈®°›w FCN° ∫F ı°u N<bΩ° J¡° Ÿ°<[bJ¡_bR¡≈ fÙı-˚°y Fæ, bF
k¡ÔR¡≈w° ∫°fiÙ J¡°∫ÕN<bΩ°R¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ N°æ≤ ŸJ¡° ≈®Ô∫ F°ufiu≈≤ fÙıR¡≈w° ∫°fiÙ
J¡°≤dN<bΩ°R¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$15$$

1252

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

J¡°∫ÕN<bΩ° Ju¡ Ì∫ N°æ≤ ≈®Ô∫ J¡° N°@°≤ F°ufiu Ÿu ˚Ù <bΩ°„≤Ù≤Ù bu <„b°<Ì N<bΩ°R¡≈ FÙ
Fæ*, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
J¡°≤d N<bΩ° Ju¡ N∏wywÕ ı°u „C] Ÿ[b-Na„ Fæ, bF <bΩ° Fæ, Ÿ <bΩ° Ÿu N<bΩ°
(J¡°∫ÕN¿bΩ°R¡≈ Ÿ¨¿‹¸>) Ÿ ≈®J¡°≤ <Ìw F°uwÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ıÔ Ÿu fCÌfCÌu Ã≈∏fi F°uwu Fæ* N°æ≤
<ıŸ ≈®J¡°≤ fCÌfCÌu ıÔ tu* ÔÙfi F°u ı°wu Fæ*, ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿ <bΩ° tu* FÙ J¡°∫Õ N¿bΩ°ÃtJ¡ Ÿ¨¿‹¸>
<bÔÙfi F°u ı°wÙ Fæ $$16$$
oŸ<ÔÎ <bΩ° N°æ≤ N<bΩ° J¡° ˚uÌ ˚Ù J¡¿v≈w FÙ Fæ, ∫F <Ÿ] FCN°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ıÔ N°æ≤ w≤ay J¡∑ <πÃb˚°bfi° Ÿu FÙ <˚∏fiw° Fæ, bæŸu FÙ <bΩ° N°æ≤ N<bΩ° J¡∑ ¿‹¸> tu*
˚uÌ˚°bfi° Ÿu FÙ <˚∏fiw° Fæ, b_wCw# fiFÙ*; <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈≤t°SÕw# ıÔ N°æ≤ w≤ay J¡∑ ÎJ¡R¡≈w° FÙ Fæ,
ŸÙ ≈®J¡°≤ N<bΩ° N°æ≤ <bΩ° ˚Ù ÎJ¡R¡≈ FÙ Fæ*, ≈¨SJg¡ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $$17$$
<bΩ°Â<‹¸> Ÿu <bΩ° N°æ≤ N<bΩ° Ì°ufi°u* J¡° f°@ F°ufiu ≈≤ ŸCw≤°a fiJu¡ ˚uÌ J¡∑ ≈®Ÿ¿•w fiFÙ* F°u
ŸJ¡wÙ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
≈≤t°SÕw# ŸÌ<@‹™>°fi tu* <bΩ° N°æ≤ N<bΩ° fi°t J¡∑ J¡°uoÕ b_wC FÙ fiFÙ* Fæ, Nw# <bΩ° N°æ≤
N<bΩ°-¿‹¸> J¡° ∫°fiÙ fiJ¡° ˚uÌ, <b≤°u@ N°<Ì Â<‹¸> J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ∫F°≥ ı°u JC¡~> Nb<„‹¸> ≤Fw°
Fæ, bFÙ b°_wb tu* <bΩt°fi Fæ, Ì¥Ÿ≤° fiFÙ* $$18$$
„aJ¡° F°u <J¡ <bΩ°Â¿‹¸> Ÿu f°º∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N<bΩ°-¿‹¸> J¡° Ã∫°y ˚Ôu FÙ F°u, ≈≤∏wC ŸJ¡∑
f°<@J¡° <bΩ°-¿‹¸> J¡° Ã∫°y <J¡ŸŸu F°uy° ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu ≤|¥JC¡Ô˚¥Td, f°@ Ju¡ π°≤° N<bΩ° J¡° N¿_wÃb <t¸> ı°fiu≈≤ N<bΩ°<fiR¡<≈w (N<bΩ°<fi‹™>
f°º∫w° J¡° N°Z∫ ÔuJ¡≤ N°fiub°ÔÙ) f°@J¡w° J¡∑ <Ÿ<] FÙ fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ N°æ≤ <bΩt°fi ≈®<w∫°uyÙ Ju¡
N@Ùfi F°ufiu Ÿu Δ∫°b¨<W J¡∑ (˚uÌ J¡∑) ˚Ù ≈®<Ÿ<] fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, Nw# <bΩ° N°æ≤ N<bΩ°-¿‹¸> J¡°
N¿_wÃb FÙ fiFÙ*, oŸ<ÔÎ N°≈ Nb<„‹¸> f®ÊR¡≈ ≈Ì≈≤ ŸC¿_S≤ F°u ı°oÎ $$19$$
fi N<bΩ° fi°t J¡° ≈Ì°SÕ Fæ N°æ≤ fi <bΩ°fi°t J¡° FÙ ≈Ì°SÕ Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F J¡v≈fi° Δ∫SÕ Fæ $ (wf
J¡°æfi bF Nb<„‹¸> b_wC Fæ ŸJ¡°u <Ì©Ô°wu FCÎ f°u@ Ju¡ ≈FÔu bFÙ N<bΩ°R¡≈ Ÿu J¡¿v≈w Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $) b°_wb tu* N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w Nb<„‹¸> JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, ∫<Ì JC¡~> Fæ, w°u bF ÎJ¡t°`
<ªw-b_wC FÙ Ÿa<bw R¡≈ Ÿu Nb¿_Sw Fæ $$20$$
ZÙ≤°tıÙ, bFÙ Nb<„‹¸> <ªwg-b_wC ıf NI°w_bR¡≈ ≤FwÙ Fæ, wf bF N<bΩ° J¡FÙ ı°wÙ Fæ
N°æ≤ ıf <b<Ìw F°u ı°wÙ Fæ, wf bFÙ Ÿwg-_bR¡≈ Îba N<bΩ°s∫ oŸ fi°t Ÿu J¡FÙ ı°wÙ Fæ $$21$$
~>°∫° N°æ≤ @¥≈ J¡∑ fi°o˘ ≈≤_≈≤ <b”] <bΩ° N°æ≤ N<bΩ° Ì°ufi°u* tu* Ÿu <bΩ° J¡° N˚°b F°ufiu ≈≤ N≈fiu
tfi°ub°a¿h~>∏fi ªæw∏∫ tu* N<bΩ°fi°tJ¡ <tØ∫° J¡v≈fi° J¡° Ì∫ F°uw° Fæ $$22$$
ZÙ≤°t˚B, fi ≈≤_≈≤ <b”] <bΩ° N°æ≤ N<bΩ° Ì°ufi°u* tu* Ÿu N<bΩ° J¡° f°@ Ÿu ªæw∏∫ tu* <bÔ∫
F°u ı°fiu ≈≤ •w Ì°ufi°u* J¡v≈fi°Î≥ sÙd F°u ı°wÙ Fæ* N°æ≤ fiJ¡° ªæw∏∫ tu* Nb_S°fi F°u ı°w° Fæ, <k¡≤
≈¿≤≈¥d°Õfi∏Ì°ÃtJ¡ ≈®°›wΔ∫ ªæw∏∫ ≈≤f®Ê FÙ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ $$23$$
„aJ¡° F°u <J¡ f°@ fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <bΩ° ˚Ù ≈¿≤<„‹¸> R¡≈ Ÿu •∫°u* fiFÙ* ≤FwÙ ? w°u oŸ ≈≤

ŸyÕ - 9]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1253

J¡Fwu Fæ* $
Fu ≤°|b, N<bΩ° Ju¡ <bfi°„ Ÿu <bΩ°J¡v≈fi° ˚Ù Ÿ w≤F sÙd F°u ı°wÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ÔJ¡nÙ
Ju¡ <bfi°„ Ÿu N¿Àfi $ ı°u Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, bF ŸbÕf°@°ÃtJ¡ F°ufiu Ÿu JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ N°æ≤ ≈≤t°SÕw#
ŸÌg-R¡≈ F°ufiu Ÿu JC¡~> Fæ ˚Ù, ∫F Ÿf ŸÙ Ÿu Δ∫°›w Fæ $$24$$
NwÎb ŸJ¡° Ì„Õfi FÙ w[bw# ŸbÕÌ„Õfi N°æ≤ ŸbÕf°@Ì„Õfi Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
•w w°<[bJ¡ R¡≈ Ÿu bF°≥ (≈≤t <ª<w tu*) Ÿf JC¡~> Ÿ ≈®J¡°≤ <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤
b¸>fÙı tu* k¡Ô ≈C‹≈°<Ì Ÿu ∫C•w b¸>b¨s <Ì©°oÕ ≈nw° Fæ N°æ≤ t°<∫J¡_bR¡≈ Ÿu JC¡~> ˚Ù fiFÙ* <Ì©°oÕ
Ìuw° Fæ; w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ∫Ω<≈ NI°fi°b¨w Ì„° tu* bF N<J*¡<ªÃ_bR¡≈Ù Fæ, wS°<≈ b¸>fÙı J¡∑
fi°o˘, Δ∫°J¨¡w N°æ≤ NΔ∫°J¨¡w Ì°ufi°u* Nb_S°N°u* tu* _S¥Ô-Ÿ¥‚tÙ˚¥w Ÿb°ÕÃtJ¡ÃbR¡≈ <J*¡<ªÃ_bR¡≈w°
≈®<Ÿ] Fæ $$25$$ ŸbÕ<b@ „¿•w∫°u* J¡° N°Z∫ FÙ <J*¡<ªwg b_wCR¡≈Ãb Fæ, bFÙ Ÿt_w ≈≤°J®¡t°u* J¡∑
<≈¸>°≤Ù Fæ $ bF N°J¡°„ Ÿu ˚Ù fn° „¥∏∫_bR¡≈ Fæ N°æ≤ <ªÌ°ÃtJ¡ F°ufiu Ÿu „¥∏∫_bR¡≈
˚Ù fiFÙ* Fæ $$26$$
ıæŸu Ÿ¥∫ÕJ¡°∏wt<d tu* N¿Àfi Fæ NSb° ıæŸu Ìq@ tu* |Ù Fæ, bæŸu FÙ Ÿ <ªÌ°ÃtJ¡ „¥∏∫ tu* ∫F
Ÿf Nb¿_Sw Fæ, ıæŸu N¿Àfi Ÿu <b_kC¡<Ô*y f°F≤ <fiJ¡Ôwu Fæ* NSb° ıæŸu Ÿ¥∫Õ Ÿu ≤¿ÿt∫°≥ f°F≤
<fiJ¡ÔwÙ Fæ*, bæŸu FÙ Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ J®¡t Ju¡ Ì∫J¡°Ô tu* ∫u ≈®<Ÿ] Ÿf ıÙbŸa<b<W∫°≥ f®Êªæw∏∫
Ÿu ≈®_kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ*, oŸÙ<ÔÎ "N¿Àfi <b_kC¡<Ô*y' N°<Ì ∏∫°∫ Ÿu ıÙb°u* J¡° ≈°<@∫°u* Ju¡ Ÿ°S
ªæw∏∫ Ÿu <fiJ¡Ôfi° ZC<w∫°u* tu* ≈®<Ÿ] Fæ, ∫F N°„∫ Fæ $$27,28$$
oŸÙ<ÔÎ bF f®Ê Ÿt_w ıÙbŸa<b<W∫°u* J¡° J¡°u„ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ŸtCB w≤ay°u* J¡° N°æ≤ <fitÕÔ t<d ≤¿ÿt∫°u* J¡° J¡°u„ (©ı°fi°) Fæ, bæŸu FÙ Nfi∏w
ıÙbŸa<b<WR¡≈Ù ˚®t_S°fiÙ∫ ≤¿ÿt∫°u* J¡° bF N<bfi°„Ù J¡°u„ Fæ $$29$$
<fiyÕtfi J¡∑ Nb<@ Ju¡ J¡Sfi N°æ≤ t<d≈®˚° Ju¡ ‹¸>°∏w Ÿu ıÙb N°æ≤ ıyw J¡∑ f®Ê Ÿu N∏∫`
¿_S<w J¡∑ ≈®Ÿ¿•w J¡° b°≤d J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $
|¸>°u* tu* N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ Ÿt_w b_wCN°u* tu* f°F≤ N°æ≤ ˚Ùw≤ tu* Ÿwg-_bR¡≈ N<bfi°„Ù (<`<b@
≈¿≤h~>uÌ Ÿu „¥∏∫) ªæw∏∫ b_wC ŸÌ° ŸbÕÌ° <bΩt°fi ≤FwÙ FÙ Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ıæŸu |¸> Ju¡ Ì≤
tu* Δ∫°›w N°J¡°„ J¡° |¸> Ju¡ N°ytfi N°æ≤ <fiyÕtfi Ÿu N°J¡°„ tu* N°æ≈ª°¿≤J¡ N°b°ytfi F°uw° Fæ, bæŸu
FÙ ıÙb J¡° ˚Ù N°ytfi <fiyÕtfi N°æ≈ª°¿≤J¡ FÙ Fæ, b°_w<bJ¡ fiFÙ* $$30$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ ıÙb tu* J¡w¨ÕÃb ˚Ù N°æ≈ª°¿≤J¡ FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ Ô°uFu tu* _≈∏Ìfi F°ufiu≈≤ _bw# <J®¡∫°„¥∏∫ ˚Ù N∫_J¡°∏wt<d (ªC‡fJ¡) tu* J¡w¨Õw°
J¡FÙ ı°wÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ _bw# <J®¡∫°„¥∏∫ ˚Ù N°Ãt-ªæw∏∫ tu* J¡w¨Õw° J¡FÙ ı°wÙ Fæ $$31$$
ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ªC‡fJ¡ J¡∑ ÎJ¡t°` Ÿ¿∏fi<@ Ÿu FÙ ın Ô°uF _≈¿∏Ìw F°uw° Fæ, bæŸu FÙ
ÎJ¡t°` ªæw∏ŸW° J¡∑ Ÿ¿∏fi<@ Ÿu FÙ Nªæw∏∫R¡≈ ÌuF _≈¿∏Ìw F°uw° Fæ $$32$$
≈®<w≈°<Ìw NSÕ J¡° Ÿasu≈ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
ıyw Ju¡ ÎJ¡t°` ≈°Ì°fi_bR¡≈ Ÿ <ªBq≈ NI°wg¡f®Ê tu* ≈¥bÕ-≈¥b°ÕfiC˚¥w ıyÃJ¡¿v≈w b°Ÿfi°

1254

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ÿu ı<fiw W≤°uW≤ J¡v≈fi° Ÿu FÙ ∫F ıyw Ÿ ≈®J¡°≤ Nb¿_Sw ≤Fw° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ <ª`-<b<ª`
ªaªÔ w≤ayŸt¥F ıÔ tu* ¿_Sw ≤Fw° Fæ, N°J¡°„ J¡∑ N≈us° ˚Ù t¥wÕNt¥wÕR¡≈„¥∏∫ Ÿ ≈≤f®Ê Ju¡ I°w
F°ufiu≈≤ JC¡~> ˚Ù <˚∏fi ≈Ì°SÕ I°wΔ∫R¡≈ Ÿu f°J¡∑ fiFÙ* ≤Fw° $$33$$

fi°æb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ÌŸb°≥ ŸyÕ
N<bΩ° Ÿu f∏@fi J¡∑ ˚®°¿∏w Ju¡ π°≤° _S°b≤ ≈Ì°S°u˘ tu* tfi J¡∑ ¿_S<w wS°
fC<]≈¥bÕJ¡ <bª°≤ Ÿu f∏@ J¡° t°us, oŸJ¡° bdÕfi $

ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, ª¥≥<J¡ ıyw N°æ≤ ıÙb J¡° ˚uÌ NI°w f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ oŸ<ÔÎ f®Ê J¡° I°fi F°u ı°fiu ≈≤ ı°u JC¡~> ˚Ù ∫F Ÿf _S°b≤-ıaytR¡≈ ıyw ≈®wÙw F°uw° Fæ, ∫S°SÕ
tu* bF JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, JC¡~> ˚Ù ≈Ì°SÕ ˚¥wR¡≈w° J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F…N° Fæ, ∫F N°≈ ı°<fiÎ $$1$$
<ıŸ ≈≤f®Ê tu* ˚°b N˚°b°ÃtJ¡ (Ã≈<W-<bfi°„°ÃtJ¡) JC¡~> ˚Ù J¡v≈fi° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, ŸÙ
≈≤f®Ê Ju¡ _bR¡≈˚¥w FÙ ıÙb N°<Ì Ÿf JC¡~> ≈®wÙ∫t°fi ≈Ì°SÕ Fæ*, Nw# Fu ZÙ≤°tıÙ, N°≈ <fi≤SÕJ¡
<tØ∫° ≈Ì°S°u˘ J¡∑ •∫°u* N<˚Ô°T° J¡≤wu Fæ* ? $$2$$
Fu ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ <bt„Õ J¡≤fiu ≈≤ ≤≠ıC tu* F…Î Ÿ≈Õ<b˚®t Ÿu <J¡ŸÙ ˚Ù Ÿ≈Õ J¡∑ ≈Ô¿Æ@
fiFÙ* F°uwÙ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ⁄Ì∫ Ju¡ ˚Ùw≤ ∫F ÌuF tu* NF∏w° N°æ≤ f°fl <bT∫°u* tu* ttw°R¡≈Ù Ÿ‡f∏@
Δ∫≈<Ì‹¸> F°uw° Fæ, <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ ŸJ¡∑ <J¡ŸÙ w≤F ≈Ô¿Æ@ fiFÙ* F°uwÙ $$3$$
˚ÔÙ ≈®J¡°≤ N≈¿≤I°w NS°Õwg fi ı°fi° F…N° N°Ãt° (f®Ê) FÙ ıywg˚®°<∏w J¡°u ≈®°›w F…N° Fæ N°æ≤
˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ≈¿≤I°w F°ufiu ≈≤ bF ıÙb°<Ì-Ÿa<bÌg J¡∑ ŸÙt° J¡∑ N∏w˚¥w N°ÃtR¡≈w° J¡°u ≈®°›w J¡≤w°
Fæ $$4$$ ªuÃ∫ Ju¡ fÙı˚¥w tÔ J¡° ŸW° Ju¡ N°≤°u≈ Ÿu N°Z∫ J¡≤wÙ F…oÕ <ª¿w FÙ ıyw tu* N<bΩ° fi°t
Ÿu J¡FÙ ı°wÙ Fæ N°æ≤ bFÙ ªuÃ∫ Ju¡ fÙı˚¥w tÔ J¡° N<wJ®¡td J¡≤wÙ F…oÕ Ÿ‡≈¥dÕ ≈°<@∫°u* Ÿu tC•w
F°uJ¡≤ <bΩ° Ÿu N°ÃtR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°u ı°wÙ Fæ $$5$$
oŸ ≈®J¡°≤ N<bΩ° J¡° _bR¡≈ fwÔ°J¡≤ Nf N<bΩ°-J¡°∫ÕR¡≈ ≈°<@ Ÿu N°Ãt° tu* f∏@ J¡°
<b˚®t <Ì©Ô°wu Fæ* $
<ªW J¡° w°Ì°Ã‡∫ Nº∫°Ÿ F°ufiu Ÿu ∫F ≈C”T <ªW≈®°∫ Fæ, oŸÙ<ÔÎ <ªW Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ bF ≈C”T
t°fi°u* fi‹¸> F°u ı°w° Fæ $ N°æ≤ ıæŸu |¸> Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ |¸>°J¡°„ ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ <ªW Ju¡ ¿_Sw F°ufiu ≈≤ ∫F
N°Ãt° ˚Ù ¿_Sw ≤Fw° Fæ $$6$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ y<w, ¿_S<w N°<Ì <ªW@t°u˘ J¡° ˚Ù N≈fiÙ N°Ãt° tu* ≈C”T N°≤°u≈ J¡≤ Ôuw° Fæ, ∫°u*
J¡Fwu Fæ* $
NI°fiÙ f°ÔJ¡ J¡∑ fi°o˘ ∫F NI°fi ≈<Fw N°Ãt° <ªW Ju¡ ªÔfiu≈≤ N≈fiu N°≈J¡°u ªÔw° F…N°
Ìu©w° Fæ, <ªW Ju¡ ¿_S≤ F°ufiu ≈≤ N≈fiu J¡°u ˚Ù ¿_S≤ Ìu©w° Fæ, ∫F N°Ãt° oŸ w≤F ˚®°∏w oŸ <ªW J¡°u
FÙ Δ∫°JC¡Ô N°Ãt_bR¡≈ Ÿu Ìu©w° Fæ $$7$$
oŸÙ<ÔÎ bF <ªWyw b°Ÿfi°N°u* Ÿu N≈fiu J¡°u f°≥@w° Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 10]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1255

ª¥≥<J¡ ∫F <ªW f°Ô ∫°fiÙ <bbuJ¡„¥∏∫ Fæ, oŸ<ÔÎ bF <ªW≈®°∫ ≈C”T tJ¡nÙ J¡∑ w≤F N≈fiu J¡°u
<ªWyw b°Ÿfi°R¡≈ ÌÙ|Õw∏wCN°u* Ÿu ˚Ùw≤ f°≥@w° F…N° ˚Ù fiFÙ* ı°fiw° $$8$$
≈¥bÕ ÿÔ°uJ¡ tu* f°Ô≈Ì°u•w N<bbuJ¡ Ju¡ ≈®Ÿay Ÿu, N<bbuJ¡ J¡∑ ª≤tŸÙt°˚¥w _S°b≤°u* J¡∑ <ªW¿_S<w
ı°fifiu J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tıÙ tF°tC<fi b<Ÿ‹™>ıÙ Ÿu ≈¥~>wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ fiu J¡F° # Fu ≈®˚°u, NÃ∫∏w |fiÙ˚°b J¡°u ≈®°›w F…N° N<bbuJ¡ (NI°fi) _S°b≤ N°<Ì
„≤Ù≤ J¡°u ≈®°›w F°uw° F…N° <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ Nb¿_Sw ≤Fw° Fæ, ∫F J¨¡≈° J¡≤ J¡<FÎ $$9$$
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Ntfi_Ãb J¡°u ∫°fiÙ ŸCTC¿›w J¡∑ fi°o˘ ŸC©-Ì…#© ŸabuÌfi J¡∑ N∫°uÀ∫w°
Ju¡ Ÿ‡≈°ÌJ¡ tfi Ju¡ Ô∫ J¡°u ≈®°›w fi F…Î wS° ≈¥b°Õ≈≤ Ju¡ <bª°≤ tu* ŸtSÕ tfifi∫°uÀ∫R¡≈ tfi_Ãb Ÿu h∫Cw
F…Î tfi_Ãb-Ntfi_Ãb Ju¡ tº∫bwÙÕ tCÀ@w° R¡≈ J¡° N°Z∫ J¡≤ ∫F ıÙb<ª¿w _S°b≤°u* tu* ≤FwÙ Fæ $$10$$
Fu I°wΔ∫ (f®Ê) Ju¡ ı°fifiub°Ô°u* tu* ŸbÕZu‹™> ZÙ≤°tıÙ, <ªwgN<ªwg J¡° <bbuJ¡ J¡≤fiu tu* NŸtSÕ
f°fl Îba N°∏w≤ o¿∏B∫°u* Ÿu ∫C•w, NwÎb Ì…#© J¡° ≈®wÙJ¡°≤ J¡≤fiu tu* Nst F°ufiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w
Ì…#© Ìufiub°ÔÙ <ª¿w ıF°≥ ¿_Sw ≤FwÙ Fæ, fi _S°b≤ „≤Ù≤°u* tu* t°us NÃ∫∏w Ìq≤ ≤Fw° Fæ, ÎuŸ° tæ*
t°fiw° Fq≥; bF°≥ J¡tuÕ¿∏B∫°u* Ÿu, I°fiu¿∏B∫°u* Ju¡ Δ∫°≈°≤°u* Ÿu wS° t°fiŸ Δ∫°≈°≤°u* Ÿu „¥∏∫ F°uJ¡≤ Ju¡bÔ
ŸW°t°` Ÿu <ª¿w ≤FwÙ Fæ $$11$$
I°fiu¿∏B∫ Îba J¡tuÕ¿∏B∫°u* Ju¡ Δ∫°≈°≤°u* Ÿu „¥∏∫ F°uJ¡≤ ∫<Ì ŸW°t°` Ÿu <ª¿w _S°b≤ „≤Ù≤ tu* ≤FwÙ
Fæ, w°u bæŸÙ ¿_S<w tu* ∫°u<y∫°u* J¡∑ w≤F „Ù|® FÙ b°Ÿfi° J¡° s∫ Îba tfi J¡° <bfi°„ F°u ı°fiu Ÿu fiJ¡∑
tC¿•w NÌq≤¿_Sw Fæ - ∫FÙ J¡Ffi° <ªw S°, Nw# "Ì…≤¿_Sw° tC¿•w#' ∫F J¡F ≤Fu N°≈J¡° •∫°
N<˚≈®°∫ Fæ ? oŸ N°„∫ Ÿu ZÙ≤°tıÙ ≈¥~>wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ fiu J¡F° # Fu buΩ<bÌ°u* tu* Zu‹™>, <ıfi _S°b≤ „≤Ù≤°u* tu* <ª¿w ÎJ¡t°` ŸW°R¡≈ Ÿu ¿_Sw
≤FwÙ Fæ, bF°≥ tC¿•w w°u NÌq≤ FÙ ¿_Sw Fæ, ÎuŸ° tæ* t°fiw° Fq≥ $$12$$
„°˜<b¿Fw J¡t°u˘ Ju¡ NfiC‹™>°fi Ÿu F…oÕ <ªW„C<] N°æ≤ Ÿ°@fiªwC‹¸>∫ J¡∑ Ÿ‡≈<W Ÿu ŸFJ¨¡w Zbd,
tfifi Îba <fi<̺∫°Ÿfi Ÿu Ã≈Ωt°fi w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu ı<fiw Ÿt¥Ô b°Ÿfi°s∫ Îba tfi°ufi°„ Ÿu F…oÕ
ÎJ¡t°` ŸW°Ÿ°t°∏∫R¡≈ Ÿu <ª<w J¡∑ <_S<w FÙ t°us Fæ, bF t°us Nfi∏w ≈°≈R¡≈ Ì…b°ÕŸfi° fÙı°u* Ÿu
˚≤u F…Î fi°≤J¡∑∫ _S°b≤°u* J¡°u, „°˜°<@J¡°≤ ∫°uÀ∫ ı∏t Ì…ÔÕ˚ F°ufiu Ÿu NÃ∫∏w Ì…ÔÕ˚ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ N≈fiÙ <•w J¡° N<˚≈®°∫ bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B, „°˜°u* J¡° fC<]≈¥bÕJ¡ <bª°≤ J¡≤, N°Ãt° Ju¡ ∫S°SÕ NbÔ°uJ¡fi Ÿu
NS°Õwg Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu ı°u ŸW°Ÿ°t°∏∫ f°u@ F°uw° Fæ, bFÙ N<bfi°„Ù t°us≈Ì J¡FÔ°w° Fæ $$13$$
N°Ãtw[b J¡°u ı°fiJ¡≤ b°Ÿfi°N°u* J¡° ı°u Wt ∫°fiÙ N„uT ≈¿≤Ã∫°y Fæ, Ÿu FÙ ŸW°Ÿ°t°∏∫R¡≈
t°us≈Ì J¡F° y∫° Fæ $$14$$
f®ÊbuW° yC” N°<Ì Ju¡ Ÿ°S „°˜°u* J¡° <bª°≤ J¡≤ Nº∫°Ãt˚°bfi° Ÿu NS°Õwg tfifi≈¥bÕJ¡
<fi<̺∫°Ÿfi Ÿu w[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤Ju¡ ŸW°Ÿ°t°∏∫ tu* ı°u <fi‹™>° F°uwÙ Fæ, ŸÙ <fi‹™>° J¡°u tC<fi
Ô°uy ≈≤f®Ê≈Ì J¡Fwu Fæ* $$15$$
_S°b≤ „≤Ù≤°u* tu* bF ≈Ì NÃ∫∏w Ìq≤ Fæ, oŸJ¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $

1256

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ZÙ≤°tıÙ, ıF°≥ ˚Ùw≤ fÙı tu* NaJC¡≤ J¡∑ fi°o˘ NΔ∫•w, NwÎb ŸC›w-ŸÙ b°Ÿfi° ¿_Sw Fæ, Ÿu
FÙ N°≈ ≈CfiıÕ∏t J¡°u Ìufiub°ÔÙ ŸCTC¿›w J¡∑ fi°o˘ ı°<fiÎ $$16$$ <ıŸJu¡ ˚Ùw≤ t°fiŸ Δ∫°≈°≤R¡≈ tfifi
˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ÔÙfi F°u y∫° Fæ wS° ª°≤°u* N°u≤ Ÿu <ıŸtu* b°Ÿfi°Î≥ <w≤°u<Fw F°u yoÕ Fæ*, bF ≈°T°d°<Ì J¡∑
w≤F b¨<W„¥∏∫ ˚Ù ŸCTC¿›w ŸæJ¡n°u* ı∏tR¡≈Ù Ì…#©°u* J¡°u ÌuwÙ Fæ $$17$$ ≈ÃS≤ J¡∑ fi°o˘ Δ∫°≈°≤„¥∏∫ ∫u
Ÿ˚Ù _S°b≤ N°<Ì ≈Ì°SÕ "ŸCTC›w' fi°t J¡°u ≈®°›w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈Cfi#-≈Cfi# ı∏t Ju¡ ˚°yÙ F°uwu Fæ* $$18$$
_S°b≤ N°<Ì tu* b°Ÿfi° FÙ fiFÙ* ≤FwÙ, oŸ ≈®J¡°≤ <J¡ŸÙ t∏Ìt<w J¡∑ „aJ¡° J¡° ≈¿≤F°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu Ÿ°@°u, <ıŸ w≤F fÙı°u* tu* NaJC¡≤ Ÿu ÔuJ¡≤ ≈C‹≈ wJ¡ ≈Ì°SÕ ¿_Sw Fæ* Îba <ıŸ w≤F <t\>Ù Ju¡ i>u≤
tu* |¸> ¿_Sw Fæ, ŸÙ wF _S°b≤°u* Ju¡ ˚Ùw≤ N≈fiÙ b°Ÿfi° ˚Ù ¿_Sw Fæ $$19$$ ıF°≥ b°Ÿfi° J¡° fÙı
<bΩt°fi Fæ, bF ŸCTC¿›w ı∏t Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ, <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ fiFÙ* Fæ N°æ≤ <ıŸtu* I°fi°¿Àfi Ÿu b<ıÕw
fÙı„¿•wb°ÔÙ b°Ÿfi° Fæ, bF wC∫Õ≈Ì t°usR¡≈ <Ÿ<] J¡°u Ìufiub°Ô° Fæ $$20$$
NwÎb _bv≈ ˚Ù b°Ÿfi° ∫<Ì Nb<„‹¸> ≤Fu, w°u N<Àfi N°<Ì Ju¡ „uT J¡∑ fi°o˘ J®¡t„# bF f»J¡≤
tF°fi NfiSÕ J¡∑ ıfiJ¡ F°uwÙ Fæ, Nw# ŸJ¡° <fi#„uT s∫ J¡≤fi° ª°<FÎ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
b°Ÿfi° J¡° wS° N<Àfi, M¡d, Δ∫°<@ N°æ≤ „`C J¡°, _fiuF, <b≤°u@ Îba <bT J¡° ı°u „uT Fæ, bF _bv≈
F°ufiu ≈≤ ˚Ù F°<fi ≈FC≥ª°w° Fæ $$21$$
I°fi°<Àfi Ÿu <fi#„uT ˚_t <J¡∫° y∫° b°Ÿfi°fÙı Ÿu <ıŸfiu ŸW°Ÿ°t°∏∫R¡≈w° ≈®°›w J¡≤ ÔÙ Fæ,
ÎuŸ° w[bbuW° ª°Fu ŸÌuF F°u ∫° <bÌuF F°u, ≈Cfi# J¡˚Ù ÌC#© J¡° ˚°yÙ fiFÙ* F°uw° $$22$$
_S°b≤°<Ì Ÿt_w ≈Ì°S°u˘ tu* <ªwg J¡°u N°b¨w J¡≤fiub°ÔÙ <ªwg-„<•wR¡≈° fÙı_bR¡≈ b°Ÿfi°
@°∏∫°<Ì fÙı°u* tu* NaJC¡≤„¿•w ıfifi_bR¡≈ ≤ŸJ¡∑ fi°o˘ ŸÌ° Nb¿_Sw Fæ $$23$$
bFÙ <ªwg„¿•w fÙı N°<Ì N°<Ì Ÿ˚Ù J¡°≤d°u* tu* fi°fi°R¡≈Ÿu ¿_Sw Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
bFÙ <ªwg„¿•w fÙı tu* vÔ°ŸR¡≈ Ÿu (≈¨ØbÙ N°æ≤ ıÔ Ju¡ Ÿa∫°uy Ÿu F°ufiub°ÔÙ ≈®kC¡vÔw° Ÿu
NfiC˚¥∫t°fi NaJC¡≤ıfifi „¿•w Ÿu), ın@tÕb°Ôu ≈Ì°S°u˘ tu* ınw°R¡≈ Ÿu, @fi, ≤Ãfi N°<Ì BΔ∫°u* tu*
_≈¨FdÙ∫w° tu* J¡°≤d˚¥w ˚Δ∫w°R¡≈ Ÿu, <„Ô° N°<Ì N∏∫ ≈Ì°S°u˘ tu* J¡<™>fiw° R¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ $$24$$
N°æ≤ ˚_t wS° @¥<Ô∫°u* tu* ≈®°•wfi J¡°‹™>, ≈°T°d N°<Ì Ju¡ ºbaŸR¡≈ wS° ≈≤t°dCR¡≈ Ÿu, t<Ôfi°u* tu*
t°<Ô∏∫ R¡≈ ¿_S<w Ÿu Îba wÔb°≤ N°<Ì tu* wÙ‚d@°≤° Ju¡ R¡≈ Ÿu <bΩt°fi Fæ $$25$$
|¸>, ≈¸> N°<Ì Ÿ˚Ù ≈Ì°S°u˘ tu* N°Ãt° FÙ ŸW°Ÿ°t°∏∫R¡≈J¡° y®Fd J¡≤ ıÔ°F≤d, „Ùw<fib°≤d
N°<Ì fi°fi°„¿•w F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤Fw° Fæ $$26$$ tu|ı°Ô FÙ <ıŸJ¡° N°h~>°ÌJ¡ Fæ, ÎuŸÙ bT°Õ M¡wC
<ıŸ ≈®J¡°≤ N°J¡°„ J¡°u ŸbÕw# Δ∫°›w J¡≤ ¿_Sw ≤FwÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ∫F N<©Ô <ªwg„¿•w Ÿ‡≈¥dÕ
Âÿ∫Ì„° J¡°u Δ∫°›w J¡≤Ju¡ ¿_Sw Fæ $$27$$
Fu ZÙ≤°tıÙ, oŸ NI°fi°b¨w <ªwg„¿•w J¡° ∫F NÃ∫∏w <bª°≤° y∫° _bR¡≈, ı°u NŸÃ∫˚¥w
t°∫°<bJ¡°≤ Ÿu w°Ì°ÃtR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°ufiu ≈≤ ˚Ù Ÿwg J¡∑ w≤F ˚°Ÿt°fi wS° NŸb°ÕÃtJ¡ F°ufiu ≈≤
˚Ù ŸbÕw# Δ∫°›w Ju¡ ŸÂ„ ≈®wÙ∫t°fi Fæ, tæ*fiu N°≈J¡°u fwÔ°∫° Fæ $$28$$
Fu ZÙ≤°tıÙ, N°ÃtÌ„Õfi Ju¡ <b≤°u@Ù NI°fi Ÿu N°b¨w F…oÕ ∫F N°ÃtÂ<‹¸>R¡≈° <ªwg„¿•w
ŸaŸ°≤R¡≈ ˚®t J¡°u ÌuwÙ Fæ, N°æ≤ ŸJu¡ <b≤°u@Ù NI°fi Ÿu Nfi°b¨w F…oÕ Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#©°u* J¡° s∫ J¡≤

ŸyÕ - 10]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1257

ÌuwÙ Fæ $$29$$ oŸ N°ÃtÂ<‹¸> J¡° ı°u NÌ„Õfi (N°ÃtŸ°s°ÃJ¡°≤<b≤°u@Ù N°b≤d_bR¡≈ NÌ„Õfi) Fæ,
Ÿu <bπ°fi Ô°uy N<bΩ° J¡Fwu Fæ*, ª¥≥<J¡ N<bΩ° ıyw J¡∑ J¡°≤d˚¥w Fæ, Nw# ŸÙ Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ
≈Ì°S°u˘ J¡∑ Ã≈<W F°uwÙ Fæ $$30$$ N°b≤d N°<Ì _bR¡≈ Ÿu „¥∏∫ ∫°fiÙ <fi_w[bR¡≈ Ÿu N<bΩ° J¡°
≠∫°u* FÙ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ <J¡∫° ı°w° Fæ, Ã∫°u* FÙ wC≤∏w bF Ÿ ≈®J¡°≤ yÔ ı°wÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ @¥≈ tu*
wCT°≤ J¡° ≈≤t°dC yÔ ı°w° Fæ $$31$$
N∏∫°∏∫ ˚٠‹¸>°∏w fwÔ°wu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ <ıŸJ¡∑ fiÙ*Ì y<Ôw°b_S F°u ≤FÙ Fæ, ÎuŸ° ≈C”T ≠∫°u* FÙ fC<] Ÿu N≈fiu <ªW Ju¡
b¨W°∏w J¡° w<fiJ¡ <bª°≤ J¡≤w° Fæ, Ã∫°u* FÙ ŸJ¡∑ <fiB° fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $ ŸÙ ≈®J¡°≤ N<bΩ° Ju¡
<J*¡<ªwg <bª°≤t°` Ÿu N<bΩ° fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $$32$$
≤≠ıC N°<Ì Ju¡ w[b J¡° ≈∫°ÕÔ°uªfi J¡≤fiu ≈≤ F°ufiub°ÔÙ Ÿ≈°Õ<Ì ˚®t J¡∑ <fib¨<W ˚Ù ≈®_wCw _SÔ tu*
‹¸>°∏w Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
≠∫°u* FÙ Ÿ≈°Õ<Ì b_wC J¡° _bR¡≈ <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ J¡° Fæ -NS°Õwg bF b°_w<bJ¡ Fæ ∫° ˚®°¿∏w Ÿu Ju¡bÔ
J¡¿v≈w Fæ - ∫°u* <bª°≤ J¡≤wu Fæ*, Ã∫°u* FÙ Ÿ≈°Õ<Ì J¡° ˚®t Ÿ ≈®J¡°≤ fi‹¸> F°u ı°w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈®J¡°„
Ÿu N∏@J¡°≤ π°≤° Ÿ‡≈°<Ìw Ì„Õfi„¿•w Ju¡ ≈®<wf∏@ J¡° fi°„ F°uw° Fæ $$33$$ Na@J¡°≤ J¡° _bR¡≈
Ìu©fiu J¡∑ oh~>° Ÿu ∫<Ì J¡°uoÕ F°S tu* ÌÙ≈J¡ ÔuJ¡≤ N°bu w°u ıæŸu Ÿ‡≈¥dÕ wt fi‹¸> F°u ı°w° Fæ NSb° w°≈
Ÿu |Ù fi‹¸> F°u ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <bª°≤ Ÿu N<bΩ°Ÿ<Fw Ÿ‡≈¥dÕ ıyw fi‹¸> F°u ı°w° Fæ $$34$$
wt°uR¡≈ NÌ„Õfi-‹¸>°∏w J¡° FÙ <b_w¨wR¡≈ Ÿu <bbuªfi J¡≤wu Fæ* $
ÌÙ≈ Ô°fiu ≈≤ <ıŸ ≈®J¡°≤ N∏@J¡°≤ Ju¡ _bR¡≈ J¡° <fiÿª∫ fiFÙ* F°uw°, <J¡∏wC <b„C] _bR¡≈b°Ô°
y°» N∏@J¡°≤ J¡° fi°„ FÙ Ju¡bÔ <Ìw F°uw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ •w ≤Ù<w Ÿu t∏Ì-<bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ ∫F
N<bΩ° t∏Ì F°u ı°wÙ Fæ N°æ≤ Nh~>Ù w≤F <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ fi t°Ô¥t J¡F°≥ ˚°y ı°wÙ Fæ, ∫F Nb_wC
NS°Õwg J¡°uoÕ ªÙı fi F°ufiu Ÿu NŸBq≈ Fæ N°æ≤ <bª°≤ fi J¡≤fiu Ÿu FÙ ÌÙ© ≈nwÙ Fæ $$35,36$$
bF Nb_wC •∫°u* Fæ ? oŸ N°„aJ¡° ≈≤ N≈fi° NfiC˚b FÙ ŸJu¡ Nb_wC F°ufiu tu* ≈®t°d Fæ, ∫°u*
J¡Fwu Fæ* $
≈®J¡°„ Ju¡ N°fiu ≈≤ ≈®<Ÿ] Na@J¡°≤ ıæŸu NŸBq≈ ÌÙ© ≈nw° Fæ, bæŸu FÙ <bª°≤ Ÿu N<bΩ° ˚Ù
NŸwg-R¡≈ FÙ ÌÙ© ≈nwÙ Fæ $ (∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ Na@J¡°≤ wt J¡° ≈®J¡°„ Ÿu f°@ fiFÙ* F°uw°, •∫°u*<J¡
ŸJu¡ <fiTu@ tu* `æJ¡°<ÔJ¡Ãb J¡∑ ≈®wÙ<w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ‹dw° Ÿu ıÔJ¡∑ „Ùww° J¡∑ w≤F <w≤°u@°fit°`
F°uw° Fæ, •∫°u*<J¡ ≈®J¡°„ Ju¡ ªÔu ı°fiu ≈≤ ≈Cfi# ŸJ¡° Ì„Õfi F°uw° Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $) Na@J¡°≤ J¡°u
Nb_wC t°fifiu tu* bæŸÙ ˚Ôu FÙ N°≈¿W F°u, ≈≤∏wC `æJ¡°<ÔJ¡ f°@ J¡° NfiC˚b F°ufiu Ÿu N<bΩ° tu* Nb_wCÃb
FÙ ≈®wÙw F°uw° Fæ $ Ÿ°≤°a„, N<bΩ° Ju¡ Nb_wCÃb tu* NfiC˚b FÙ ≈®fÔ ≈®t°d Fæ $$37$$ „C¿•w N°æ≤
≤≠ıC N°<Ì NSb° ≤ıw Îba Ÿ≈Õ N°<Ì J¡°uoÕ ˚Ù b_wC ıf wJ¡ <bª°≤ J¡≤ fiFÙ* Ìu©Ù ı°wÙ, wf wJ¡ bF
∫S°SÕR¡≈ Ÿu fiFÙ* ÌÙ© ≈nwÙ N°æ≤ <bª°≤≈¥bÕJ¡ Ìu©fiu ≈≤ <ıŸ _bR¡≈J¡∑ N<bΩ° N°æ≤ <ıŸ w≤F
b_wC[b ≤Fw° Fæ, bF ŸÙ w≤F ÌÙ© ≈nw° Fæ $$38$$
<J¡Ÿ ≈®J¡°≤ <bª°≤ J¡≤ Ìu©fi° ª°<FÎ, ∫F J¡Fwu Fæ* $

1258

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

≤•w, t°aŸ wS° N¿_St∫ oŸ ÌuF∫∏` tu* "tæ* _b∫a J¡°æfi Fq≥ ?' oŸ ≈®J¡°≤ ≠∫°u* FÙ <bª°≤ <J¡∫°
ı°w° Fæ, Ã∫°u* FÙ Ÿ˚Ù N<bΩ°-≈¿≤b°≤ „Ù|® <bÔÙfi F°u ı°w° Fæ $$39$$
Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ <bª°≤b°Ôu tfi Ÿu N°<Ì-N∏wb°Ôu tu* NŸBq≈ Ÿ‡≈¥dÕ Ì¨ÿ∫t°` J¡° ≈¿≤F°≤ F°u ı°fiu
≈≤ ı°u „uT R¡≈ Ÿu <ªÌ°Ãt° ≤Fw° Fæ, Ÿu FÙ <bπ°fi N<bΩ° J¡° s∫ J¡Fwu Fæ*, •∫°u*<J¡ Nº∫_w ≈Ì°SÕ
J¡° f°@ N<@‹™>°fi Ÿu <˚∏fi fiFÙ* F°uw° $$40$$ bF „uTR¡≈ f®Ê N<bΩ° Ju¡ N°b≤dÌ„° tu* <J*¡<ªwg
b_wC_bR¡≈ Ÿu ≈®wÙw fiFÙ* F°uw°, ŸJ¡∑ fi°„ Ì„° tu* <J*¡<ªwg b_wCR¡≈ Ÿu ≈®wÙw F°uw° Fæ $ bFÙ „°ÿbw
Ÿwg-_bR¡≈ f®Ê Fæ, bFÙ b_wC N°æ≤ ≈°Ìu∫ Fæ, •∫°u*<J¡ ŸÙŸu N<bΩ° <fib¨W F°u ı°wÙ Fæ $$41$$
f°º∫ ıyw J¡∑ _bR¡≈„¥∏∫w° NSb° ŸJu¡ f°@ J¡∑ N°Ãtt°`R¡≈w° t°fifiu tu* ≈®t°d°∏w≤ J¡∑
N∏buTd° fiFÙ* F°ufiÙ ª°<FÎ, •∫°u*<J¡ t°∫° N<bΩ° N°<Ì fi°t _bR¡≈„¥∏∫, f°º∫, _b›fi°b_S° tu*
NfiC˚¥∫t°fi ≈Ì°S°u˘ tu* FÙ R¡» Fæ*, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
"N<bΩ°' oŸ N≈fiu fi°t Ÿu FÙ oŸJu¡ _b˚°b≤<Fw R¡≈ J¡° I°fi F°u ı°w° Fæ, ıæŸu <ıà°yw
N°_b°Ω ≈Ì°S°u˘ J¡° ≤Ÿ N°æ≤ <J¡ŸÙ ÌqŸ≤u Ÿu ≈®wÙw fiFÙ* F°uw° $$42$$
N<bΩ°fi°t J¡∑ b_wC ˚Ù fiFÙ* Fæ, ∫F Ÿf ıyw N©¿^±>w f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ, <ıŸfiu Ÿwg Îba
NŸwg J¡v≈fi° Ju¡ <b_w°≤˚¥w ofi Ÿ‡≈¥dÕ ıyw J¡° <fit°Õd <J¡∫° Fæ $$43$$
ÎuŸÙ Nb_S° tu* N<bΩ° N°æ≤ ŸJu¡ s∫ J¡° k¡<Ôw <fi‹J¨¡‹¸>_bR¡≈ J¡Fwu Fæ* $
"∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıyw f®Ê_bR¡≈ fiFÙ* Fæ' oÃ∫°J¡°≤J¡ <fiÿª∫ FÙ N<bΩ° J¡° _bR¡≈ Fæ N°æ≤ "∫F
ıyw f®ÊR¡≈ Fæ' ∫F <fiÿª∫ FÙ ŸJ¡° <bfi°„ Fæ $$44$$
•w NSÕ J¡° FÙ <bb≤d J¡≤ ≤Fu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ ≈®_wCw <bT∫ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, |¸>, ≈¸>, „J¡¸> N°<Ì R¡≈ Ÿu Nb˚°Ÿt°fi ∫F ıy≠ı°Ô "N≈¿≤<h~>∏fi Ÿ¿hªÌ°fi∏Ì
f®Ê_bR¡≈ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC ŸŸu N∏∫ Fæ' ∫°u* N°≤°u<≈w <fiÿª∫ ∫<Ì F…N°, w°u N<bΩ° <Ìw F…oÕ- ∫F
N°≈ ı°<fiÎ, N°æ≤ oŸJ¡∑ N≈b°Ì-˚¥w |¸>, ≈¸>, „J¡¸> N°<Ì R¡≈ Ÿu ˚°Ÿt°fi ∫F ıy≠ı°Ô
"N≈¿≤¿h~>∏fi Ÿ¿hªÌ°fi∏Ì f®ÊR¡≈ FÙ Fæ, ŸŸu <˚∏fi fiFÙ*' ∫°u* N≈¿≤¿h~>∏fi Ÿ∏t°` Â<‹¸> ∫<Ì
<Ìw F…oÕ, w°u N<bΩ° y<Ôw F…oÕ ∫°fiÙ ŸJ¡° s∫ F…N° - ÎuŸ° N°≈ ı°<fiÎ $$45$$

ÌŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

À∫°≤Fb°≥ ŸyÕ
<ıŸ Â<‹¸> Ÿu F¿≤, F≤ N°<Ì ıÙb∏tC•w F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ*,
"Ÿf JC¡~> f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ' oÃ∫°J¡°≤J¡ Ÿ Â<‹¸> J¡° ZÙ≤°tıÙ J¡°u ≈Ìu„, ∫F bdÕfi $

≈¥bÕ tu* ≈<Ì‹¸> FÙ <bT∫ J¡° ≈Cfi#-≈Cfi# ı°u <b<˚∏fi ≈®J¡°≤°u* Ÿu ≈Ìu„ <Ì∫° ı°w° Fæ, bF ≈Ìuÿ∫
<bT∫ Ju¡ f°u@ J¡∑ »w° Ju¡ <ÔÎ Fæ $ ıæŸu ‹¸>k¡ÔJ¡ Nb|°w N°<Ì k¡Ô J¡∑ Ã≈<W≈∫Õ∏w <J¡∫u ı°wu
Fæ*, bæŸu F٠‹¸>k¡ÔJ¡ Zbd, tfifi N°<Ì ˚Ù k¡Ô°uÃ≈<W≈∫Õ∏w J¡≤fiu ª°<FÎ $ oŸÙ<ÔÎ ˚yb°fi f°Ì≤°∫d
fiu <Ô©° Fæ - "N°b¨<W≤ŸJ¨¡Ì…≈Ìu„°wg' (Zbd N°<Ì J¡∑ N°ÃtŸ°s°ÃJ¡°≤ ≈∫Õ∏w f°≤-f°≤ N°b¨<W
J¡≤fiÙ ª°<FÎ, •∫°u*<J¡ b柰 ≈Ìu„ Fæ) $ oŸ ≤F_∫˚¥w w[bJ¡° N°Ô_∫ Ì°uT Ju¡ ≈¿≤F°≤ Ju¡ Ÿ°S

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1259

ß°F Ã≈∏fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ìg|°¸>fi J¡≤ ≤Fu tF°≤°ı ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ N<bΩ°s∫ F°ufiu ≈≤ ≈¿≤<„‹¸>R¡≈
Ÿu ≤Ffiub°ÔÙ Â<‹¸> J¡° Zbd J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ZÙ≤°tıÙ J¡°u Ÿ°b@°fi J¡≤wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°t˚B, N°Ãt_bR¡≈ Ju¡ Wt ≈¿≤I°fi Ju¡ <ÔÎ tæ* f°≤-f°≤
oŸ ≤F_∫ J¡° N°≈Ÿu J¡Sfi (Ìg|°¸>fi) J¡≤w° Fq≥, •∫°u*<J¡ Fu Ÿ°@°u, NU∫°Ÿ Ju¡ <ffi° N°Ãt˚°bfi°
J¡˚Ù <Ìw fiFÙ* F°uwÙ $$1$$
N°Ãt˚°bfi° •∫°u* <Ìw fiFÙ* F°uwÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
˚B, ∫F NI°fi NÃ∫∏w fÔb°fi Fæ, oŸÙJ¡° ÌqŸ≤° fi°t "N<bΩ°' Fæ, bF N∏∫ NŸa¶∫ ı∏t°u* Ÿu
ªÔ° N° ≤F° Fæ, NwÎb bF » ¿_S<w J¡°u ≈®°›w Fæ $ Nfi∏w J¡°u<¸> ı∏t°u* tu* NU∫_w πæwb°Ÿfi°N°u* Ÿu
NÃ∫∏w »ÙJ¨¡w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ŸJ¡° ÎJ¡ f°≤ Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ h~>uÌ fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, ∫F
˚°b Fæ $$2$$
f°fl N°æ≤ N°U∫∏w≤ ªsC N°<Ì NÃ∫∏w f<Ô‹™> NfiuJ¡ ≈®t°d°u* Ÿu y¨FÙw F°ufiub°Ôu πæw Ÿu N<˚∏fi
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ˚Ù NI°fi J¡∑ ≈®fÔw° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ÌuF J¡∑ ŸW°Ì„° tu* (ıÙbfi, ı°y®w N°<Ì Nb_S°N°u* tu*) Ÿt_w o¿∏B∫°u* Ÿu wS° ÌuF Ju¡ N˚°b
tu* (t≤d, ≈®Ô∫ N°<Ì Nb_S°N°u* tu*) Ÿ°sÙ Ÿu f°fl N°æ≤ N°U∫∏w≤ ŸÌ° Ÿ NI°fi J¡° NfiC˚b
<J¡∫° ı°w° Fæ, Nw# Ÿfiu NÃ∫∏w |fiÙ˚¥w ¿_S<w (≈®fÔw°) ≈®°›w J¡≤ ÔÙ Fæ $$3$$
I°fi J¡∑ Ÿ°ty®Ù J¡∑ Ì…ÔÕ˚w° ˚Ù <Ì©Ô°wu Fæ* $
N°ÃtI°fi w°u Ÿ˚Ù o¿∏B∫°u* J¡° N<bT∫ Fæ ∫°fiÙ <J¡ŸÙ o¿∏B∫ Ÿu N°ÃtI°fi F°u fiFÙ* ŸJ¡w° $
tfiŸ<Fw ~># o¿∏B∫°u* J¡° s∫ F°u ı°fiu ≈≤ bF Ju¡bÔ ŸW° ≈®°›w J¡≤w° Fæ $ o¿∏B∫°u* Ÿu ı<fiw b¨<W J¡°
N<wJ®¡td J¡≤ ı°u Nb¿_Sw Fæ, bF ≈®°<d∫°u* J¡° ≈®Ã∫s <bT∫ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡w° Fæ, •∫°u*<J¡ bF ≈®Ã∫sb¨<W
J¡° N<wJ®¡td J¡≤ ¿_Sw Fæ $$4,5$$
NwÎb ≈Cfi#-≈Cfi# ≈Ìu„ N°æ≤ tfifi N°<Ì Ju¡ NU∫°Ÿ J¡∑, N<bΩ° J¡∑, N<bΩ°R¡≈Ù Ôw° J¡∑
NfiuJ¡ „°©°N°u* Ju¡ ~>uÌfi π°≤° Ÿ°SÕJ¡w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, ⁄Ì∫-b¨s ≈≤ <Ô≈¸>Ù F…oÕ oŸ ≈®fÔ N<bΩ°R¡≈Ù Ôw° J¡°u I°fi°U∫°ŸR¡≈Ù <bÔ°Ÿ
J¡∑ wÔb°≤ Ju¡ ≈®F°≤°u* Ÿu _b-_bR¡≈ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ N°≈ J¡°¸> ±>°<ÔÎ $$6$$
Fu ≤°|b, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≤°ı° ıfiJ¡ ıÙ <b<Ìww[b F°uJ¡≤ ˚¥t^±>Ô tu* <bF°≤ J¡≤wu Fæ*, ŸÙ ≈®J¡°≤
N°≈ N°ÃtI°fi Ju¡ NU∫°Ÿ tu* <fi≤w F°uJ¡≤ <bF°≤ J¡∑<ıÎ $$7$$ ı°ywu NSb° Ÿ°uwu wS° ªÔwu ∫°
fæ™>wu f°F≤ Ju¡ Δ∫bF°≤R¡≈ J¡°∫Õ Ÿu wS° Ÿt°<@R¡≈ NJ¡°∫Õ Ÿu <bF°≤ J¡≤ ≤Fu Ÿ ≤°ı° ıfiJ¡ J¡° ˚Ù
<fiÿª∫ tu≤u NfiC˚b Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ S° $ •w NU∫°Ÿ J¡° FÙ k¡Ô N°ÃtI°fi Fæ N°æ≤ •w I°fi Ÿu
N<˚Δ∫•w F…Î _bR¡≈ J¡∑ FÙ b°_wb tu* ŸÃ∫w° F°uwÙ Fæ, «¡≈≤-«¡≈≤ Ju¡ I°fi Ÿu N<˚Δ∫•w k¡Ô J¡∑
fiFÙ* $$8$$ ˚yb°fi fi°≤°∫d, N≈fiu <b<˚∏fi-<b<˚∏fi ≈®J¡°≤ Ju¡ ÔÙÔ° ª≤d J¡≤fiu Ju¡ <ıŸ <fiÿª∫ Ju¡
J¡°≤d ≈¨ØbÙ≈≤ ∫°u<fi tu* ∫°fiÙ y˚Õb°Ÿ N°<Ì •Ôu„°u* tu* Nbw°≤ ÔuJ¡≤ ˚Ù Ì…#© N°<Ì Ÿu Ÿ‡f] fiFÙ*
F°uwu, bFÙ <fiÿª∫ N°ÃtI°fi J¡° _bR¡≈ J¡FÔ°w° Fæ $$9$$
Fu ≤°|b, ıẏf° ≈°bÕwÙ Ju¡ Ÿ°S ≤Ffiub°Ôu <`fiu` tF°ÌubıÙ J¡° ∫° ≤°y-b<ıÕw f®Ê° J¡° ı°u ˚Ù

1260

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

<fiÿª∫ Fæ, bFÙ N°≈J¡°u ˚Ù F°u $$10$$
Fu ≤°t˚B, Ìubw°N°u* Ju¡ yC” f¨F_≈<w, Ì°fib°u* Ju¡ yC” „CJ®¡°ª°∫Õ, ˚yb°fi Na„Ct°ÔÙ Ÿ¥∫Õ, ª∏Bt°,
b°∫CÌubw°, N¿Àfi, tF°tC<fi fi°≤Ì, tF<TÕ ≈CÔ_Ã∫, tæ*, Na<y≤Ÿ ≈®ªuw°, ˚¨yC, J®¡wC, N<`, „CJ®¡ wS°
o∏FÙ* Ju¡ wCv∫ N∏∫°∏∫ ıÙ<bw FÙ ≤FJ¡≤ tC•w ∫°fiÙ ıÙb∏tC•w <b≈®u∏B°u* N°æ≤ ≤°ı<TÕ∫°u* J¡° ı°u N°Ãt°
Ju¡ <bT∫ tu* <fiÿª∫ Fæ, bFÙ <fiÿª∫ N°≈J¡°u F°u $$11-13$$
ZÙ≤°tıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, <ıŸ <fiÿª∫ Ju¡ J¡°≤d ∫u ≈¥b°uÕ•w tF°fC<]t°fi @Ù≤ ŸC≤yC” N°<Ì
„°uJ¡<fitCÕ•w F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ*, Fu f®Êfig, ŸJ¡° tCHŸu w°<[bJ¡ R¡≈ Ÿu bdÕfi J¡∑<ıÎ $$14$$
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu tF°f°F°u, Fu ≤°ıJC¡t°≤, Fu Ÿt_w buΩ ≈Ì°S°u˘ Ju¡ _bR¡≈ J¡°u
ı°fifiub°Ôu ≤°t˚B, ı°u N°≈fiu ≈®ÿfi ≈¥~>° Fæ, ŸJ¡° W≤ _≈‹¸>R¡≈ Ÿu N°≈ ŸC<fiÎ, fiJ¡° ∫FÙ
<fiÿª∫ Fæ $$15$$
ŸÙ <fiÿª∫ J¡°u J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, J¡°u JC¡~> ˚Ù ∫F ˚°uÀ∫ ıy≠ı°Ô <Ì©°oÕ ≈nw° Fæ, bF Ÿf t°<∫J¡ NΔ∫b¿_Sw _bR¡≈
J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ≈≤t°SÕ _bR¡≈ tu* Nb¿_Sw, <fitÕÔ f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ $$16$$
Ÿasu≈ Ÿu J¡<Sw NSÕ J¡°u <b_w°≤ J¡≤ <b„uT”≈ Ÿu <Ì©Ô°wu Fæ* $
f®Ê FÙ <ªwg Fæ, f®Ê FÙ ª°æÌF ˚Cbfi Fæ, f®Ê FÙ ıÙb-≈≤‡≈≤° Fæ; tæ* ˚Ù f®Ê_bR¡≈ Fq≥, tu≤° „`C
˚Ù f®Ê_bR¡≈ Fæ, Ÿ¿∏t`, f∏@C-f°∏@b N°<Ì ˚Ù f®Ê_bR¡≈ Fæ*; wÙfi°u* J¡°Ô ˚Ù f®Ê_bR¡≈ Fæ N°æ≤
bF f®Ê tu* FÙ Nb¿_Sw Fæ $$17$$
ıæŸu ŸtCB w≤ay°u* J¡∑ ≈≤‡≈≤°N°u* Ÿu N≈fiu _bR¡≈ tu* f»w° Fæ, bæŸu FÙ NfiæJ¡<b@ ≈Ì°SÕÔ¿‚t∫°u* Ÿu
∫F f®Ê oŸ ≈®J¡°≤ f»w° Fæ $$18$$
Ÿt_w <J®¡∫°, J¡°≤J¡ N°æ≤ k¡Ô f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
f®Ê Ÿu f®Ê J¡° FÙ y®Fd F°uw° Fæ, f®Ê Ju¡ π°≤° f®Ê J¡° FÙ ≈˚°uy <J¡∫° ı°w° Fæ, f®Ê tu* f®Ê FÙ
<bbw°u˘ Ÿu f®Ê„¿•w NS°Õwg t°∫° Ju¡ π°≤° t°fi°u* f»w° Fæ $$19$$
oŸ Â<‹¸> Ÿu J¡FÙ* ≤°y, πuT N°<Ì J¡∑ ≈®Ÿ<•w fiFÙ* F°uwÙ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
f®Ê_bR¡≈ tu≤° N<fi‹¸> J¡≤fiub°Ôu tu≤u „`C J¡° _bR¡≈ ∫<Ì f®Ê FÙ Fæ, w°u f®Ê<fi‹™> Ju¡ ≈®<w <J¡ŸÙ
Ju¡ π°≤° f®Ê tu* <J¡∫° F…N° f®Ê J¡°u ~>°un N°æ≤ •∫° F°u ŸJ¡w° Fæ ? $$20$$
oŸ ≈¿≤≈¥dÕ f®Ê tu* N°J¡°„-b¨s J¡∑ fi°o˘, J¡¿v≈w ≤°y N°<Ì Ì°uT°u* J¡° Nb_S°fi-≈®Ÿay FÙ
ıf fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, ı°u NŸaJ¡v≈ Ÿu fi‹¸> F°u ı°fiub°Ôu Fæ*, wf fiJ¡° f»fi° FÙ •∫° ? $$21$$
≈¿≤≈¥dÕ_bR¡≈ oŸ ≈≤f®Ê tu* FÙ ytfi N°<Ì Ÿf JC¡~> Fæ, ª¥≥<J¡ ≈¿≤≈¥d°ÕÃtJ¡ f®Ê FÙ ŸC©æJ¡≤ŸR¡≈
Ÿu _kC¡¿≤w F°uw° Fæ, Nw# Ÿtu* Ì…#© N°æ≤ ŸC© Jæ¡Ÿu ? $$22$$ f®Ê FÙ f®Ê tu* ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ w¨›w
Fæ, f®Ê tu* f®Ê FÙ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ Nb¿_Sw Fæ, f®Ê tu* f®Ê FÙ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ, Nw# tæ* f®Ê Ÿu
N<w¿≤•w _bR¡≈b°Ô° fiFÙ* Fq≥ $$23$$
ZÙ≤°tıÙ, |¸> ˚Ù f®ÊR¡≈ Fæ, ≈¸> ˚Ù f®ÊR¡≈ Fæ, tæ* ˚Ù f®ÊR¡≈ Fq≥, ∫F <b_w¨w ≈®≈aª ˚Ù f®Ê_bR¡≈
Fæ, oŸ<ÔÎ <tØ∫° ≤°y, <b≤°y N°<Ì J¡∑ ∫F°≥ J¡v≈fi° FÙ •∫° ? $$24$$

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1261

oŸ Â<‹¸> Ÿu N°Ã∫¿∏wJ¡ N˚∫-≈®°<›w F°uwÙ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
˚B, ÌuFR¡≈ f®Ê tu* t≤d°ÃtJ¡ f®Ê N≈fiu-N°≈ ıf <tÔ y∫°, wf ≤≠ıC tu* ˚Cıay-˚®t J¡∑ fi°o˘
F°ufiub°Ô° Ì…#© <tØ∫° J¡v≈fi° Ju¡ N<w¿≤•w N°æ≤ F°u FÙ •∫° ŸJ¡wÙ Fæ ? $$25$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ ˚°uy, ≤°y N°<Ì J¡∑ N°Ã∫¿∏wJ¡ <fib¨<W ˚Ù <Ÿ] F°uwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ÿa˚°uy°ÃtJ¡ f®Ê tu* ÌuFR¡≈ f®Ê Ju¡ ŸC©≈¥bÕJ¡ Nb¿_Sw F°ufiu ≈≤ "∫F tCHu ≈®°›w F…N°' ∫F Δ∫SÕ
oh~>° <J¡Ÿ w≤F F°uyÙ ? $$26$$
Fu ≤°|b, <ıŸ ≈®J¡°≤ bÙ<ª (ytfi„ÙÔ w≤ay) N°æ≤ ıÔ Ju¡ _≈∏Ì∫C•w F°ufiu ≈≤ ˚Ù ıÔ Ÿu ≈¨SJg¡
JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ _≈∏Ì_bR¡≈ f®Ê Ju¡ F°ufiu ≈≤ ˚Ù ÃbW° N°æ≤ tW° JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $$27$$
ıæŸu N°bwÕ Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ ıÔ tu* JC¡~> ˚Ù fi‹¸> fiFÙ* F°uw°, bæŸu FÙ ÌuF°ÃtJ¡ f®Ê tu* t≤dR¡≈ f®Ê Ju¡
≈®°›w F°ufiu ≈≤ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* t≤w° $$28$$
ınw°R¡≈w° Ju¡ N≈¿≤Ã∫°y Ÿu FÙ Ÿf J®¡t°u* tu* f®ÊR¡≈w° J¡° y®Fd fi J¡≤u*, oŸ<ÔÎ ŸJ¡∑ ınw°
J¡° <fiTu@ J¡≤wu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ ªaªÔ ıÔR¡≈ tu* ÃbW° N°æ≤ tW° fiFÙ* ≤FwÙ*, ŸÙ ≈®J¡°≤ ≈≤t°Ãt° tu* ınw°R¡≈w°
wS° ≈®<w∫°uyÙ Ju¡ N≈®<Ÿ] F°ufiu Ÿu wÌgN°b¨WR¡≈ Nınw° ˚Ù fiFÙ* ≤FwÙ $$29$$
<ıŸ ≈®J¡°≤ ŸCbdÕ tu* J¡¸>J¡R¡≈Ãb N°æ≤ ıÔ tu* N°bwÕR¡≈Ãb J¡° F°ufi° ŸCbdÕ N°æ≤ ıÔ J¡° ÎJ¡
_b˚°b Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ınNınR¡≈ F°ufi° ∫F f®Ê J¡° ˚Ù ÎJ¡ t°<∫J¡ _b˚°b Fæ $$30$$
t°<∫J¡ _b˚°bb„ FÙ ıÙb N°æ≤ ınR¡≈ ˚uÌ J¡∑ J¡v≈fi° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
"∫F ıÙb˚¥w N°Ãt° Fæ, ∫F ın˚¥w ≈Ì°SÕ Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ J¡° t°uF NI°fi°Ãt° J¡°u FÙ F°uw° Fæ,
I°fi°Ãt° J¡°u J¡°u J¡˚Ù fiFÙ* F°uw° $$31$$
NwÎb w[bbuW° ≈C”T J¡°u Ÿt_w ıyw ÎJ¡t°` N°fi∏Ì≤Ÿ_bR¡≈ NfiC˚¥w F°uw° Fæ, ∫F
J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ N∏@u ≈C”T J¡°u ıyw N∏@J¡°≤ R¡≈ N°æ≤ ŸCÂ<‹¸>b°Ôu J¡°u ≈®J¡°„_bR¡≈ ≈®wÙw F°uw°
Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ NI°fiÙ J¡°u ∫F ıyw Ì…#©-Ÿt¥F_bR¡≈ N°æ≤ I°fiÙ J¡°u N°fi∏Ì≈®ªC≤ ≈®wÙw F°uw°
Fæ $$32$$ ıæŸu f°ÔJ¡ J¡∑ ¿‹¸> tu* ≤°<` _b˚®°¿∏w Ÿu ≈¿≤J¡¿v≈w ∫sb°ÔÙ N°æ≤ ∫Cb°, b¨] N°<Ì ≈C”T°u*
J¡∑ Â<‹¸> tu* <b„C] ∫sb<ıÕw ≈®wÙw F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ I°fiÙ ≈C”T J¡°u ∫F ıyw ÎJ¡t°` N°fi∏Ìt∫
f®Ê_bR¡≈ NfiC˚¥w F°uw° Fæ N°æ≤ NI°fiÙ ≈C”T J¡°u NÃ∫∏w Ì…#©Ì ≈®wÙw F°uw° Fæ $$33$$
ŸÌ°-ŸbÕÌ° ª°≤°u* N°u≤ Nb¿_Sw, Nt¨w≈¥dÕ f®ÊR¡≈Ù |¸> tu* fi J¡°uoÕ t≤w° Fæ N°æ≤ fi J¡°uoÕ ıÙw°
Fæ $$34$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ tF°fi Ÿ°y≤ tu* vÔ°Ÿ-<bÔ°Ÿ F°ufiu ≈≤ ˚Ù w≤ay N°<Ì fi Ã≈∏fi F°uwu Fæ* N°æ≤
fi t≤wu Fæ*, ŸÙ ≈®J¡°≤ N°Ãt° tu* ˚¥w-Ÿt¥F fi Ã≈∏fi F°uwu Fæ* N°æ≤ fi t≤wu Fæ* $$35$$
"∫F fiFÙ* Fæ N°æ≤ ∫F Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚®°¿∏wR¡≈Ù t°∫° <J¡ŸÙ w≤F Ju¡ ≈®∫°uıfi Ju¡ <ffi° N°Ãt° Ju¡
π°≤° N°Ãt° tu* FÙ Ÿ ≈®J¡°≤ ˚Ùw≤ ıywR¡≈ Ÿu N°æ≤ wwg-wwg ≈Ì°S°u˘ J¡∑ „<•wR¡≈ Ÿu _kC¡¿≤w F°uwÙ
Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ _k¡<¸>J¡ J¡∑ NfiuJ¡ ≈®<w<f‡f°u* J¡° y®Fd J¡≤fiu tu* ∫°uÀ∫w°Ÿ‡≈°ÌJ¡ _bh~>w°-NfiuJ¡
w≤F Ju¡ ≈®<w<f‡f N°æ≤ ŸJu¡ yCd, <J®¡∫° N°<Ì bæ<ªc∫ Ju¡ R¡≈ Ÿu N∏Ì≤-≈®_kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ $ ZÙ≤°t˚B,

1262

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ıæŸu ıÔ tu* w≤ay°u* Ju¡ J¡dŸt¥F°u* Ÿu |fi ıÔ FÙ ¿_Sw Fæ, bæŸu FÙ N≈fiu N°≈ tu* ıyw J¡∑ „<•w Ju¡
R¡≈Ÿu f®Ê FÙ Nb¿_Sw Fæ $$36,37$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ, „≤Ù≤ Ju¡ <bfi°„ Ÿu f®Ê tu* t¨wfC<] Jæ¡Ÿu F°u
ŸJ¡wÙ Fæ ? •∫°u*<J¡ „≤Ù≤ N°<Ì f®Ê Ÿu Ÿ ≈®J¡°≤ ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ* <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°y≤ tu* w≤ay°<Ì ıÔ Ÿu
N<w¿≤•w fiFÙ* Fæ* $$38,39$$ ıæŸu ıÔ tu* ı°u J¡d Fæ, ı°u J¡<dJ¡° Fæ, ı°u bÙ<ª Fæ, ı°u w≤ay Fæ, ı°u
ku¡fi Fæ, N°æ≤ ı°u ÔF≤Ù Fæ, bu Ÿf ıÔ_bR¡≈ FÙ Fæ*, bæŸu FÙ f®Ê tu* J¡¿v≈w ı°u ÌuF Fæ, ı°u o¿∏B∫Δ∫°≈°≤ Fæ, ı°u ˚°uÀ∫ Fæ, ı°u Ÿa≈<W N°æ≤ <b≈<W Fæ, ı°u FTÕ, <bT°Ì N°<Ì ≤ªfi° Fæ N°æ≤ ı°u ≈C”T°SÕ˚°uy
Fæ, bF Ÿf f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ $$40,41$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸCbdÕ Ÿu ffiÙ <b<˚∏fi-<b<˚∏fi N°J¨¡<w-≤ªfi°Î≥
ŸCbdÕ Ÿu ≈¨SJ¡ fiFÙ* F°uwÙ Fæ*, ŸÙ ≈®J¡°≤ f®Ê Ÿu F…oÕ <ª`-<b<ª` ÌuF°<Ì Ÿa_S°fi°u* J¡∑ ≤ªfi° ˚Ù f®Ê
Ÿu <b<˚∏fi fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, NI°<fi∫°u* J¡°u b¨S° FÙ Ÿtu* <πÃb˚°bfi° F°uwÙ Fæ $$42$$
tfi, fC<], NFaJ¡°≤, w∏t°`°, o¿∏B∫°≥ N°<Ì Ÿf f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ*, ŸŸu <˚∏fi fiFÙ* Fæ, Nw#
ŸC© N°æ≤ Ì…#© J¡° N¿_wÃb FÙ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $$43$$
<ıŸ ≈®J¡°≤ ÎJ¡ FÙ „ÆÌ ≈bÕw J¡∑ Ÿa<fi<@ tu* ≈®<wºb<fi Ju¡ R¡≈ tu* <π”•w J¡∑ fi°o˘ „°u<˚w F°uw°
Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ∫F, bFÙ tæ*, ∫F <ªW, oÃ∫°<Ì NS°u˘ J¡°u ÔuJ¡≤ ≈®b¨W b°dÙ Ÿu N°Ãt° FÙ N≈fiÙ N°Ãt°
tu* „°u<˚w F°uw° Fæ $$44$$
NI°w f®Ê FÙ ıÙbR¡≈w° N°æ≤ ıyBq≈w° J¡°u t°fi°u* ≈®°›w F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ, •∫°u*<J¡ _b›fi tu* N≈fiu
N°Ãt_bR¡≈ N∏w#J¡≤d Ÿu N°Ãt° FÙ NfiuJ¡ ≈Ì°S°u˘ Ju¡ R¡≈ tu* <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, oŸÙ f°w J¡°u ˚yb°fi
f°Ì≤°∫d "N°Ãt<fi ªæb <b<ª`°ÿª <F' oŸ Ÿ¥` Ÿu J¡Fwu Fæ* $$45$$
NI°fi NÃ∫∏w <b”], NŸa˚°<bw ≈Ì°SÕ J¡° <fit°Õd J¡≤w° Fæ, ∫F Ô°uJ¡ tu* ≈®<Ÿ] FÙ Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
f®Ê_bR¡≈ Ÿu fi ≈Fª°fi° F…N° f®Ê Ÿ ≈®J¡°≤ NI°fiR¡≈ F°u ı°w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸCbdÕR¡≈ Ÿu
fi ı°fi° F…N° ŸCbdÕ t¨<WJ¡°R¡≈ F°u ı°w° Fæ $$46$$
oŸÙ<ÔÎ, f®Ê, NI°u* J¡∑ ¿‹¸> Ÿu FÙ NI°fi_bR¡≈ Fæ, I°<fi∫°u* J¡∑ ¿‹¸> Ÿu fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
f®ÊbuW° tF°tC<fi∫°u* J¡° ∫F tw Fæ <J¡ NI°w F…N°, _b∫aŸtSÕ, tF°fi N°Ãt° f®Ê FÙ NI°<fi∫°u*
π°≤° NI°fi„ÆÌ Ÿu Δ∫b⁄w F°uw° Fæ $$47$$
f®Ê_bR¡≈ Ÿu I°w f®Ê, wÃsd FÙ Ÿ ≈®J¡°≤ f®Ê_bR¡≈ F°u ı°w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸCbdÕR¡≈ Ÿu
I°w ŸCbdÕ wÃsd tu* FÙ ŸCbdÕ F°u ı°w° Fæ $$48$$
N°Ãt° Ÿt_w „¿•w∫°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ _b∫a f®Ê Fæ, bF <J¡ŸÙ w≤F Ju¡ ≈®∫°uıfi Ju¡ <ffi° _b∫a <ıŸ<ıŸ _bR¡≈ Ÿu ∫°fiÙ ıÙb N°æ≤ ıyBq≈ Ÿu ∫° w°<[bJ¡ f®ÊR¡≈ Ÿu ıæŸÙ-ıæŸÙ ˚°bfi° J¡≤w° Fæ,
˚°bfi° Ju¡ fÔ ≈≤ „Ù|® FÙ Ÿ-Ÿ _bR¡≈ Ÿu N≈fiu-N°≈J¡°u Ìu©w° Fæ $$49$$
oŸÙ<ÔÎ w[bI ≈C”T ıÙb ∫° ıyw Ju¡ R¡≈ tu* Ÿu fiFÙ* Ìu©wu, ∫F J¡Fwu Fæ* $
J¡tÕ, J¡w°Õ N°æ≤ J¡≤d°u* Ÿu ≤<Fw, J¡°≤d Ÿu b<ıÕw, ŸbÕ<b@ <bJ¡°≤°u* Ÿu „¥∏∫, _bJ¡∑∫ I°fi Ÿu
N≈fiÙ ¿_S<w tu* ŸtSÕ, tF°fi N°Ãt° FÙ f®Ê Fæ, ∫°u* f®ÊI°fiÙ Ô°uy J¡Fwu Fæ* $$50$$
•w _bR¡≈ Ÿu I°w fi F…N° f®Ê NI°<fi∫°u* π°≤° NI°fi„ÆÌ Ÿu Δ∫b⁄w F°uw° Fæ, N°æ≤ ≈¿≤I°w

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1263

F…N°, NI°fiJ¡° <bfi°„J¡ f®Ê FÙ I°fi„ÆÌ Ÿu J¡F° ı°w° Fæ $$51$$
<ıŸ w≤F ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ N≈¿≤<ªw f∏@C FÙ Nf∏@C J¡F° ı°w° Fæ, ≈¿≤I°w F…N° bFÙ f∏@C„ÆÌ Ÿu
Δ∫b⁄w F°uw° Fæ, •∫°u*<J¡ Nf∏@C˚®t ŸŸu <bfi‹¸> F°u ı°w° Fæ, ŸÙ w≤F ≈®J¨¡w _SÔ tu* ˚Ù ı°fifi°
ª°<FÎ $$52$$
wf ıÙb N°æ≤ ıyw tu* f®Êt°`Ãb J¡∑ ˚°bfi° ŸFŸ° Ÿ˚Ù J¡°u •∫°u* fiFÙ* F°uwÙ ? ∫<Ì J¡<FÎ <J¡
bæ≤°À∫ fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ, w°u bæ≤°À∫ Ju¡ FuwCN°u* J¡° FÙ ≈FÔu <fibÕªfi J¡¿≤Î, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫F Ÿt_w ıyw <bª°≤ Ju¡ <ÔÎ N∫°uÀ∫ Fæ, ∫°u* N≈fiu N∏Ì≤ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ <fi¿ÿªw F°u ı°w° Fæ,
w˚Ù bF f®Ê˚°bfi° <Ìw F°u ı°wÙ Fæ •∫°u*<J¡ oŸÙ ÎJ¡t°` <bª°≤d° Ju¡ π°≤° N∫°uÀ∫ „C¿•w-≤ıw tu*
<tØ∫°Ãb F°u ı°fiu Ÿu ≤ıw J¡∑ fi°o˘ ≈C”T ˚°uÀ∫byÕ Ÿu <b≤•w F°u ı°w° Fæ $$53$$
ıyw Ju¡ <bT∫ tu* •w <bª°≤d° wÃ≈Ì°SÕ Ju¡ „°u@fi Ju¡ R¡≈ tu* ≈∫Õb<Ÿw F°uwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu
ıyÌa„ tu* •w <bT∫ J¡°u _≈‹¸> J¡Fwu Fæ* $
"πæw NŸÃ∫ Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ ˚Ùw≤ πæw tu* NŸÃ∫Ãb J¡° I°fi F°u ı°fiu ≈≤ bF f®Ê˚°bfi° <Ìw
F°uwÙ Fæ, oŸÙŸu πæw J¡∑ NŸÃ∫w° <Ÿ] F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d ≈C”T πæw ı°Ô Ÿu <b≤•w F°u ı°w° Fæ $$54$$
ıÙb°a„ tu* ˚Ù bF Ãba≈Ì°SÕ Ju¡ „°u@fiR¡≈ Ÿu ≈∫Õb<Ÿw F°uwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ıÙb°a„ tu* ŸÙ J¡°u
_kC¡¸>w∫° J¡Fwu Fæ* $
"ÌuF N°<Ì J¡°∫Õ-J¡°≤dŸa|°w tæ* fiFÙ* Fq≥' oŸ ≈®J¡°≤ ıf ˚Ùw≤ <bª°≤ Ã≈∏fi F°u ı°w° Fæ, wf
f®Ê˚°bfi° Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ, oŸÙ Ÿu NFa˚°b tu* <tØ∫°Ãb <Ÿ] F°u ı°w° Fæ N°æ≤ ŸŸu ≈C”T <b≤•w
F°uw° Fæ $$55$$
≈Ì°SÕ „°u@J¡ k¡Ô˚¥w N©^±> b°•∫°SÕf°u@_bR¡≈ Ÿu ˚Ù ŸJ¡° ≈∫ÕbŸ°fi F°uw° Fæ, oŸ N°„∫
Ÿu Ÿtu* ıÙb N°æ≤ ıyBq≈Ãb Ju¡ f°@_bR¡≈ Ô∫ J¡° _≈‹¸>ÙJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $
tæ* ÎJ¡t°` f®Ê_bR¡≈ Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ ŸÃ_bR¡≈ I°fi F°ufiu ≈≤ f®Ê˚°bfi° <Ìw F°uwÙ Fæ; Ÿ ŸÃ∫
<fiıR¡≈J¡° ≈¿≤I°fi F°ufiu ≈≤ ıÙb-ıyL°b ÔÙfi F°u ı°w° Fæ $ N©^±>°J¡°≤ f®Ê J¡° Nbf°u@ F°ufiu ≈≤
¿_Sw ˚Ù ıyw ŸÌuJ¡≤Ÿ f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ, ≈FÔu J¡∑ fi°o˘ Ì…#©_bR¡≈ fiFÙ* Fæ, (oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu
Fæ*) Ÿ N©^±> b°•∫°SÕ Ju¡ N≈¿≤<h~>∏fi _b˚°b Ÿu N°<b˚Õ¥w F°u ı°fiu ≈≤ ∫F Ÿf ÎJ¡t°` f®Ê_bR¡≈
FÙ Fæ $ ÎuŸ° ı°fiw° Fq≥ $$56$$
N≈¿≤¿h~>∏fi _b˚°b Ÿu N©^±> b°•∫°SÕ Ju¡ N°<b˚Õ¥w F°ufiu ≈≤ ıf "Ãbtg' "NFtg' N°æ≤ "oÌtg'
_bR¡≈ J¡° f°@ F°u ı°w° Fæ, wf ≈¥bÕ tu* ≈®<Ÿ] Ÿwg, <ªwg, <≈®∫, fi°t N°æ≤ R¡≈ ∫u ı°u ıyÌyw ≈aªR¡≈
b_wCı°w Fæ*, ∏Fu* f®ÊR¡≈ Ÿu ı°fiw° Fq≥ $$57$$
tCHu fi Ì…#© Fæ, fi J¡tÕ Fæ, fi t°uF Fæ, fi JC¡~> N<˚Ô°T° Fæ $ (≈≤f®Ê_bR¡≈ tu* Nb_S°fi J¡°
≈≤t≈C”T°SÕ R¡≈ Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $) tæ* ÎJ¡R¡≈, N≈fiu _bR¡≈ tu* ¿_Sw, „°uJ¡„¥∏∫ wS° f®Ê_bR¡≈
Fq≥ - ∫F ŸÃ∫ Fæ $$58$$ tæ* J¡Ô°R¡≈Ù J¡ÔaJ¡°u* Ÿu <fitCÕ•w (wCt, "tæ*' N°<Ì J¡v≈fi°N°u* Ÿu „¥∏∫) Fq≥, tæ*
ŸbÕ<b@ <bJ¡°≤°u* Ÿu „¥∏∫ N°æ≤ Ÿb°ÕÃtJ¡ Fq≥, tæ* fi <J¡ŸÙ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤w° Fq≥ N°æ≤ fi JC¡~> ª°Fw° Fq≥, tæ*
≈≤f®Ê_bR¡≈ Fq≥, ∫FÙ <fiw°∏w ŸÃ∫ Fæ $$59$$

1264

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

N°Ãt° tu* ≈¿≤¿h~>∏fiÃb N°æ≤ ≈≤°usÃb J¡° ÎJ¡t°` <fi≤°J¡≤d J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ FÙ "Ãbtg' N°æ≤ "wwg'
≈Ì°SÕ J¡° ≈¿≤„°u@fi <J¡∫° y∫° Fæ, ŸJ¡° (≈¿≤¿h~>∏fiÃb Îba ≈≤°usÃb J¡°) <fi≤°Ÿ J¡≤fiu ≈≤ N°Ãt° tu*
ıf Ÿb°ÕÃtJ¡Ãb J¡° Ô°˚ F…N°, wf w°u ≤•w, t°aŸ N°<Ì R¡≈ ÌuF N°<Ì ˚Ù N°Ãt_bR¡≈ FÙ <Ÿ] F…Î,
Nw# fiJ¡° <fi≤°Ÿ J¡≤fi° N≈u<sw fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tæ* FÙ ≤•w Fq≥, tæ* FÙ t°≥Ÿ Fq≥, tæ* FÙ N¿_S∫°≥ Fq≥, tæ* FÙ „≤Ù≤ Fq≥, tæ* FÙ <ª<w„<•w Fq≥, tæ* FÙ ªuwfi Fq≥,
tæ* FÙ f®Ê_bR¡≈ Fq≥, ∫F <fi<ÿªw ŸÃ∫ Fæ $$60$$ tæ* Ω°æ Fq≥, tæ* Ÿ¥∫Õ∫C•w N°J¡°„ Fq≥, tæ* <Ì„°R¡≈ Fq≥, tæ*
<b<b@ ≈¨ØbÙR¡≈ ˚Ù Fq≥, tæ* |¸> Îba ≈¸> J¡° N°J¡°≤ Fq≥, tæ* f®Ê_bR¡≈ Fq≥, ∫F ŸÃ∫ Fæ $$61$$ tæ* w¨d Fq≥, tæ*
≈¨ØbÙ Fq≥, tæ* yCvt (_J¡∏@≤<Fw b¨s) Fq≥, N≤^∫ N°<Ì ˚Ù tæ* FÙ Fq≥, ≈bÕw Ÿ°y≤ N°æ≤ ≈®°<d∫°u* J¡° Ÿt¥F
˚Ù tæ* Fq≥, <fiÿª∫ FÙ ÎJ¡t°` f®Êæ•∫ ŸbÕ` ¿_Sw Fæ $$62$$ y®Fd, ≈¿≤Ã∫°y, ŸaJ¡°uª N°<Ì ı°u ≈®°<d∫°u*
Ju¡ Δ∫°≈°≤ Fæ*, bF Ÿ˚Ù JC¡~> wS° f®Ê tu* Δ∫°≈J¡R¡≈ @°≤d J¡≤fiub°Ô° <ªÌ°Ãt° tæ* FÙ Fq≥ $$63$$ NaJC¡≤,
¸>FfiÙ, ≈®w°fi, „°©° N°<Ì J¡° N<b˚°Õb ª°Ffiub°Ôu Ôw°, yCvt, NaJC¡≤ N°<Ì Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw ≤Ÿ°ÃtJ¡
„°∏w ≈≤f®Ê_bR¡≈ <ªÌ°Ãt° tæ* FÙ Fq≥ $$64$$ <ıŸtu* Ÿf JC¡~> ¿_Sw Fæ, <ıŸŸu ∫F Ÿf Ã≈∏fi F…N°
Fæ, <ıŸtu* Ÿf JC¡~> <w≤°u<Fw F°u ı°w° Fæ, ı°u ª°≤°u* N°u≤ Δ∫°≈J¡R¡≈ Ÿu <bΩt°fi Fæ NwÎb ı°u Ÿb°ÕÃtJ¡
N<πwÙ∫ N°Ãt_bR¡≈ Ÿu Ÿ‡tw Fæ, bFÙ ≈≤ f®Ê Fæ, ∫F <fiÿª∫ Fæ $$65$$ <ªÌ°Ãt°, f®Ê, Ÿwg, ŸÃ∫,
M¡w oÃ∫°<Ì fi°t°u* Ÿu Δ∫°≈J¡, ªuÃ∫„¥∏∫, ªæw∏t°`_bR¡≈ f®Êw[b FÙ ŸbÕ` J¡F° ı°w° Fæ $$66$$
<bT∫ŸaŸyÕ„¥∏∫ ªæw∏∫t°`_bR¡≈, <fitÕÔ, Ÿt_w ˚¥w°u* Ju¡ _bR¡≈ J¡° Nbf°u@J¡, ŸbÕ` ¿_Sw, „°∏w,
<ªÌgf®Ê J¡° f®ÊI°fiÙ NfiC˚b J¡≤wu Fæ* $$67$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ ≈®<w≈C”T tfi, fC<] N°æ≤ o¿∏B∫°u* J¡∑ b¨<W∫°u* J¡° ≈°SÕ•∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
N°Ãtªæw∏∫ tu* ˚uÌ J¡° ≈®Ã∫s NfiC˚b F°uw° Fæ, <k¡≤ bF N<]wÙ∫ f®Ê_bR¡≈ Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡w° Fæ ? w°u
oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tfi, fC<], o¿∏B∫°u* Ju¡ Ÿt¥F wS° Ÿt_w b¨<W∫°u* tu* NfiCyw, ŸbÕ<b@ N°æ≈°<@J¡ ˚uÌ°u* J¡° ≈¿≤Ã∫°y
J¡≤ ≈®Ã∫Jg¡-_bR¡≈°Ãt ≈®t° J¡° Nb˚°ŸJ¡ (_b≈®J¡°„_bR¡≈), <fi<bÕJ¡°≤ ªæw∏∫ f®Ê FÙ tæ* Fq≥ $$68$$
Ÿt_w, „ÆÌ _≈„Õ N°<Ì <bT∫; fiJu¡ FuwC˚¥w (N°@°≤˚¥w) N°J¡°„, b°∫C N°<Ì wS° ofiJu¡ π°≤° J¡∑
yoÕ ıy¿Ã_S<w ofi ŸfJ¡∑ ŸW° J¡° Nb˚°ŸJ¡ (N¿_wÃb ≈®J¡°„_bR¡≈), _bh~>, ªæw∏∫R¡≈ f®Ê FÙ
tæ* Fq≥, tu≤° J¡˚Ù <bfi°„ fiFÙ* Fæ $$69$$
Ÿt_w b¨<W∫°u* tu* NfiCyw w[b J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤ ≤Fu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ •w NSÕ J¡°u FÙ
<b_≈‹¸>R¡≈ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
N¿Àfi Ÿu <fiJ¡Ôfiub°Ôu <b_kC¡<Ô*y°u* J¡∑ (<ªfiy°¿≤∫°u* J¡∑) @°≤°N°u* J¡∑ fi°o˘ b¨<WR¡≈ ≈°<@@°≤°N°u*
Ÿu <fi≤∏w≤ <fiJ¡Ô ≤FÙ <ªwg-@°≤°N°u* J¡∑ Ã≈<W _S°fiÙ∫ ≈®Ã∫y°Ãt° Ju¡ _bR¡≈˚¥w, ≈®J¡°„°ÃtJ¡,
∫°u<y∫°u* Ju¡ π°≤° NfiC˚¥∫t°fi F°ufiu ≈≤ ˚Ù <fibÕªfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ NŸtSÕ wS° ≈≤t Nt¨wt∫ ∫°fiÙ
Ÿb°Õ<w„°∫Ù N°fi∏ÌR¡≈ ªæw∏∫ f®Ê tæ* FÙ Fq≥ $$70$$
oŸJ¡° ˚Ù ≈FÔu J¡∑ fi°o˘ ≈≈°Ìfi J¡≤wu F…Î •w°SÕ J¡°u FÙ J¡Fwu Fæ* $
NFaJ¡°≤R¡≈Ù N„uT ˚°u•w°N°u* Ju¡ ≈®<w wwg-wwg ˚°uy-b¨¿W∫°u* J¡∑ @°≤°R¡≈Ù ≈°<@∫°u* Ÿu, t@C@°≤°

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1265

J¡∑ fi°o˘, <fi≤∏w≤ ª¥ ≤Fu _bR¡≈ Ÿu ∫C•w, <fi≤∏w≤ J¥¡¸>_S Ju¡ <fiÃ∫°fiC˚bN°fi∏ÌæJ¡≤Ÿ˚¥w ÎJ¡≤Ÿ_bR¡≈
wS° <fiÔuÕ≈J¡ ≈≤f®Êªæw∏∫_bR¡≈ FÙ tæ* Fq≥ $$71$$
"<fiÃ∫a ª°&fiC˚b°t¨wtg' oŸJ¡° Ÿt°<@<fi‹™>° Ju¡ NfiC˚b Ÿu ≈≈°Ìfi J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $
ŸCTC<›w Ju¡ ŸÂ„ Ÿt_w <bJ¡v≈°u* Ÿu b<ıÕw, ≈Bb°u* Ÿu ≤<Fw, <fitÕÔ ≈®J¡°„ _bR¡≈, tfiC‹∫ Ÿu
ÔuJ¡≤ <F≤^∫y˚Õ-≈∫Õ∏w F°ufiub°Ôu <bT∫ ŸC©°u* Ÿu NÃ∫CWt ŸC©_bR¡≈ ª°≤°u* N°u≤ Ÿu ≈®J¡°„t°fi wS°
b°Ÿfi°N°u* Ÿu „¥∏∫ ªæw∏∫°ÃtJ¡ f®Ê_bR¡≈ tæ* Fq≥ $$72$$
"Ÿa˚°uy°uWttg' ∫F ı°u ≈FÔu J¡F°, Ÿu, ≈≈°Ìfi J¡≤Ju¡, NfiC˚b tu* ª»°wu Fæ* $
≤Ÿfi° (<ıà°) N°<Ì o¿∏B∫°u* Ju¡ π°≤° ı°∫t°fi <tZÙ J¡° ¸C>J¡n°, „JÕ¡≤° N°<Ì _b°Ì… ≈Ì°S°u˘ J¡°
≈¿≤I°fi oÕT∏t°`-∫°fiÙ „JÕ¡≤°≤Ÿ J¡∑ <ıà° Ÿu J¡^™>≈®Ìu„ ≈®°<›w≈∫Õ∏w _bv≈w≤ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu
≈¿≤¿h~>∏fi-F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤Fw° Fæ $ bFÙ I°fi-_b≈®J¡°„ Îba N°fi∏ÌæJ¡≤Ÿ_bR¡≈ Ÿu N≈fiÙ ≈¿≤¿h~>∏fiw°
Ju¡ FuwC˚¥w <ªW, ªuÃ∫ N°æ≤ ªuw<∫w° Ju¡ I°w F°u ı°fiu≈≤ ≈¿≤¿h~>∏fi ≈°<@ J¡∑ <bh∫C<wÌ„° tu* ˚Ù
h∫C<w„¥∏∫ N°Ãt_bR¡≈ F°u ı°w° Fæ, bFÙ h∫C<w„¥∏∫ <fi≤<w„∫N°fi∏Ì°ÃtJ¡ f®Ê_bR¡≈ tæ* Fq≥ $$73$$
<bT∫R¡≈ ≈°<@ Ÿu <fitÕC•w F°uJ¡≤ I°fiJ¡∑ ¿_S<w F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡wÙ NS°Õwg N≈®¿Ÿ] FÙ Fæ, ÎuŸÙ
N°„aJ¡° J¡≤ Ÿu ≈®<Ÿ] J¡≤wu Fæ* $
ª¥a≥<J¡ J¡°∏w° tu* N°Ÿ•w <ªWb°Ôu ≈C”T J¡°u ≤°<` tu* ª∏Bt° J¡° Ì∫ F°ufiu≈≤ ª∏Bt° N°æ≤
J¡°∏w° Ì°ufi°u* Ju¡ Ì„Õfi-Ÿt∫ tu* tº∫bwÙÕ ≈®Ìu„ tu* <ª<w J¡° <bh~>uÌ NfiC˚¥w fiFÙ* F°uw°, Nw# ıf
wJ¡ ª∏Bt° J¡° I°fi F°uw° ≤Fw° Fæ, wf wJ¡ N<b¿h~>∏fi ŸW°b°Ô° <fi<bÕT∫J¡ ªæw∏∫°ÃtJ¡
I°fi_bR¡≈ f®Ê ≈®<Ÿ] Fæ, wÃ_bR¡≈ FÙ tæ* Fq≥ $$74$$ N°J¡°„ tu* ¿_Sw ª∏Bt° tu* Ôyu F…Î ˚¥<t tu*
Nb¿_Sw ≈C”T°u* Ju¡ fiu`°ua J¡∑ ı°u N°J¡°„_S (tº∫bwÙÕ N°J¡°„-≈®Ìu„ tu* ¿_Sw) <ªwg-„¿•w Fæ,
bFÙ <fitÕÔ <ªÌgf®Ê Fæ $$75$$
Ì°ŸÙfi ≈C”T°u* J¡°u ŸC©, Ì…#© N°<Ì N°J¡°≤b°ÔÙ N∏∫ b¨<W∫°u* Ju¡ N˚°b J¡°Ô tu* <fi<bÕ„uT
_b°Ãt≈®J¡°„ (_b°ÃtI°fi) ≈®<Ÿ] FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tæ* ŸC©, Ì…#© N°<Ì J¡v≈fi°N°u* Ÿu ≤<Fw Îba <fitÕÔ Fq≥ wS° ŸC©-Ì…#©°J¡°≤ b¨<W Ju¡ N˚°b-Ì„°
tu* Ì°ŸÙfi ≈C”T°u* J¡°u ≈®wÙw F°ufiub°Ô° ŸÃ∫ NfiC˚bR¡≈ ı°u ªæw∏∫ f®Ê_bR¡≈ Fæ, bFÙ N<bfi°„Ù tæ*
Fq≥ $$76$$ <J¡ŸÙ ÎJ¡ Ìu„ tu* Nb¿_Sw ≈C”T J¡° tfi, ıf N∏∫` J¡FÙ* Ìq≤ Ìu„ tu* ªÔ° ı°w° Fæ, wf bF
tfi N∏w≤°Ô t°yÕ tu* ≈<ww Ÿ°tfiu Ju¡ ≈Ì°S°u˘ J¡° <b_≈‹¸> ≈®J¡°„ fiFÙ* J¡≤ ≈°w°-fi ≈Ì°S°u˘ J¡°
<fi<bÕJ¡v≈ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ F°uw° Fæ $ tfi J¡∑ ≈∫C•wÕ ¿_S<w F°ufiu ≈≤ N∏w≤°Ô Ìu„ tu* ı°u <fi‹≈°≈ ∫°fiÙ
<bT∫ŸaŸyÕ Ÿu „¥∏∫ ≈®wÙ<w F°uwÙ Fæ, bF ªæw∏∫°ÃtJ¡ f®Ê_bR¡≈ Fæ, bFÙ ŸbÕΔ∫°≈J¡ tæ* Fq≥ $$77$$
≈¨ØbÙ, ıÔ, b°∫C N°æ≤ fÙı°u* J¡° ŸatuÔfi F°ufiu ≈≤ NaJC¡≤°<ÌR¡≈ J¡°∫°u˘ tu* f°F≤ <fiyÕtfi Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ı°u
<ª<w„<•w ˚Ùw≤ <bΩt°fi Fæ, bF Δ∫°≈J¡ f®Ê Fæ, bFÙ tæ* Fq≥ $$78$$ _b∫a N≈fiu ın_b˚°b tu* Nb¿_Sw
©ı¥≤, <fi‡f N°æ≤ <f‡f N°<Ì k¡Ô°u* Ju¡ ≤Ÿ<b„uT°u* tu* ˚Ùw≤ <bΩt°fi ≤Ÿfi°b¨<W Ÿu N<˚Δ∫•w F…oÕ
≈®J¡°„_bR¡≈ ı°u _b°Ì-ŸW° Fæ, bF <ªÌ°ÃtJ¡ f®Ê Fæ, bFÙ tæ* Fq≥ $$79$$
o‹¸> J¡∑ ≈®°¿›w N°æ≤ N≈®°¿›w F°ufiu ≈≤ N°fi∏Ì N°æ≤ ©uÌ Ÿu ∫C•w ı°u Ÿa<b<W ≈®<Ÿ] Fæ, bFÙ ∫<Ì

1266

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

„°˜°fiCŸ°≤Ù F…Î tfifi Ÿu <b„°u<@w F°ufiu ≈≤ N°fi∏Ì Îba ©uÌ Ÿu <fitCÕ•w F°u ı°∫, w°u bF f®Ê_bR¡≈
F°u ı°wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tfifi°uÌ∫ Ÿu <b„°u<@w F…oÕ Ÿa<b<W o‹¸>≈®°¿›w N°æ≤ o‹¸> N≈®°¿›w Ì°ufi°u* Nb_S°N°u* tu* N°fi∏Ì N°æ≤
©uÌ Ÿu <fitCÕ•w F°uJ¡≤ ∫<Ì ÎJ¡-_bR¡≈ F°u ı°∫, w°u bF <ªÌ°ÃtJ¡ <fi<bÕJ¡°≤ f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ, bFÙ tæ*
Fq≥ $$80$$ Ÿ¥∫Õ J¡° ≈®Ã∫s J¡≤ ≤Fu, ≈¨ØbÙ tu* ¿_Sw ≈C”T J¡° ≈¨ØbÙ Ÿu ÔuJ¡≤ Ÿ¥∫Õ≈∫Õ∏w <b_w¨w F…N° ı°u
ı°u ªsCR¡≈Ù Ÿ¥` Fæ, bF ∫Ω<≈ <bT∫ ≈®J¡°„fi tu* ŸtSÕ Fæ, wS°<≈ ∫<Ì ŸJu¡ tº∫ Ju¡ wCv∫ (fiu` N°æ≤
Ÿ¥∫Õ Ì°ufi°u* Ÿu NŸ‡f] tº∫bwÙÕ ˚°y Ju¡ ŸÂ„) <bT∫ ≈®J¡°„fi Ÿu <fitCÕ•w F°u ı°∫, w°u bF „°∏w,
<fitÕÔ, Δ∫°≈J¡, ≈≤f®Ê_bR¡≈ <ªwg FÙ Fæ, bFÙ tæ* Fq≥ $$81$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ ı°y®w N°<Ì wÙfi°u* Nb_S°N°u* J¡° Ÿ°sÙ N°Ãt° FÙ ŸCTC¿›w N°<Ì J¡° ≈¿≤Ã∫°y F°ufiu≈≤
wC∫Õ˚¥w f®Ê_bR¡≈ Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
ı°y®w, ŸCTC›w wS° _b›fi Ÿ˚Ù Nb_S°N°u* tu* Ÿ°sÙR¡≈ Ÿu <fi≤∏w≤ <Ìw fi Nb_S°N°u* Ÿu
„¥∏∫ N°<Ì-N∏w Ÿu ≤<Fw wC∫Õ_bR¡≈ <bJ¡°≤b<ıÕw <ªÌ°ÃtJ¡ f®Ê FÙ tæ* Fq≥ $$82$$ ŸæJ¡n°u* ©uw°u* Ÿu
¿ÃSw y∏fi°u* tu* ˚Ùw≤ ¿_Sw _b°Ì…≤Ÿ Ju¡ ŸÂ„ ŸæJ¡n°u* ≈C”T°u* Ju¡ ˚Ùw≤ ÎJ¡R¡≈ Ÿu Nb<_Sw F…N° bFÙ
ªæw∏∫°ÃtJ¡ f®Ê Fæ, wÌgR¡≈ tæ* Fq≥ $$83$$ Ÿ¥∫Õ J¡∑ ŸbÕ` Δ∫°≈J¡, _b°˚°<bJ¡ _bh~>_bR¡≈ ≈®˚° J¡∑
fi°o˘ ≈®J¡°„ J¡≤fiub°ÔÙ J¡tfiÙ∫ <ª<w FÙ f®Ê Fæ, ofi Âÿ∫t°fi ≈Ì°S°u˘ Ju¡ R¡≈ Ÿu bFÙ <b_w¨w F…oÕ Fæ,
wÃ_bR¡≈ tæ* Fq≥ $$84$$ Ÿa˚°uyN°fi∏ÌR¡≈Ù Na„ Ÿu ∫C•w, Nt¨w-_b°Ì J¡∑ „¿•w Ÿu Ÿt¿∏bw, N≈fiu
ÎJ¡t°` NfiC˚b Ju¡ _bR¡≈˚¥w ı°u N<bfi°„Ù f®Ê Fæ, bFÙ tæ* Fq≥ $$85$$
ŸJ¡∑ fi©°y® Ÿu ÔuJ¡≤ Ÿ˚Ù Nay°u* tu* Δ∫°¿›w Fæ N°æ≤ ÌuF J¡° ~>uÌ F°ufiu ≈≤ ˚Ù ŸJ¡° <bh~>uÌ fiFÙ*
F°uw°, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ J¡tÔ Ju¡ ±>a™>Ô tu* (t¨d°Ô tu*) <bΩt°fi Ÿ¥` J¡tÔ Ju¡ Ÿ°≤u „≤Ù≤ tu* Δ∫°›w F°uJ¡≤ ≤Ffiu
≈≤ ˚Ù yC›wtC© N°æ≤ ~>uÌfi Îba ˚uÌfi J¡≤fiu ≈≤ ≈®_kC¡¿≤w R¡≈ F°uJ¡≤ ÌÙ©w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿ°≤u ÌuF tu*
Δ∫°›w F°uJ¡≤ ≤Ffiu≈≤ ˚Ù yC›wtC© Îba „≤Ù≤ Ju¡ ~>uÌfi Îba ˚uÌfi F°ufiu≈≤ Ÿ°sÙ F°uJ¡≤ _kC¡¿≤wR¡≈ F°ufiub°Ô°,
<fi<bÕJ¡°≤ <ªÌgf®Ê tæ* Fq≥ $$86$$ Ÿt_w ıÔ J¡°u N°J®¡°∏w J¡≤fiub°ÔÙ b°∫C J¡∑ y<w Ÿu y<w„ÙÔ N°æ≤
~>°u¸>u-~>°u¸>u ıÔJ¡d°u* Ÿu R¡≈ (N≈fi° J¡¿v≈w N°J¡°≤) y®Fd J¡≤fiub°ÔÙ <b_w¨w tu|t°Ô° Ju¡ ŸÂ„
Ÿt_w Ô°uJ¡°u* J¡°u N°J®¡°∏w J¡≤fiub°ÔÙ, b¨<WR¡≈ ≈°<@ Ju¡ _≈∏Ìfi Ÿu _≈∏Ìt°fi Îba Ÿ¥‚t ıÙb°ÃtJ¡
J¡¿v≈w N°J¡°≤b°ÔÙ ı°u <b_w¨w <ªwg„¿•w Fæ, bFÙ tæ* Fq≥ $$87$$ <ıŸJ¡° Ÿ°≤ NfiC˚bt°` Ÿu y‡∫ Fæ,
ı°u _fiuF Ÿu (<ªJ¡fi°F¸> N°æ≤ ÃJ¡¸> ≈®ut Ÿu) ≈Ô<sw Fæ wS° ı°u Ìq@ tu* |Ù J¡∑ ŸW° J¡∑ fi°o˘
s∫≤<Fw <ªwg-ŸW° Fæ, bFÙ tæ* Fq≥ $$88$$ ıæŸu Ja¡J¡d, f°ı¥f∏Ì Îba Ju¡∫¥≤ J¡∑ ≤ªfi° ŸCbdÕ tu* ŸCbdÕŸW°
J¡∑ w≤F FÙ ¿_Sw Fæ, bæŸu FÙ oŸ ÌuF tu* ŸbÕ` Δ∫°≈J¡ <ªÌgf®Ê°Ãt° J¡∑ ı°u ŸW° ¿_Sw Fæ, bFÙ tæ*
Fq≥ $$89$$ ≈bÕw N°<Ì ≈Ì°SÕ-ŸtCÌ°∫ Ju¡ f°F≤ Îba ˚Ùw≤ ŸbÕÌ° NfiCywR¡≈ Ÿu ŸW°b°ÔÙ ı°u <ª¿w Fæ,
bFÙ tæ* <fi<ÔÕ›w N°Ãt° Fq≥ $$90$$ <fi<©Ô NfiC˚bb¨<W∫°u* Ju¡ ˚uÌ°u* J¡° ı°u _b°˚°<bJ¡ N°Ì„Õ NS°Õwg
Ì≈Õd Fæ N°æ≤ ı°u tÔÔu©° ∫°fiÙ NI°fi ≈a<•w∫°u* J¡° N<bT∫ Fæ, bF tF°fi <ªwgw[b tæ* Fq≥ $$91$$
ıyÃ_b°tÙ F°ufiu Ÿu ı°u Ÿa≈¥dÕ oh~>°N°u* J¡° k¡Ô Ìufiub°Ô° Fæ, N¿Àfi, Ÿ¥∫Õ N°<Ì wuı°u* J¡° ı°u ≈®J¡°„J¡ Fæ

ŸyÕ - 11]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1267

N°æ≤ Ÿ˚Ù y®°fl b_wCN°u* Ju¡ y®Fd J¡° ≈®∫°uıfiR¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ı°u Ÿa≈¥dÕ ≈°Ìu∫ ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ª≤t
ŸÙt° Fæ, ÎuŸu <ªÌ°J¡°≤ N°Ãt° J¡∑ Ft ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$92$$
ı°u Ÿa≈¥dÕ Nb∫b°u* tu* <bZ°∏w Îba Ÿ‡≈¥dÕ Nb∫b°u* Ÿu ≈≤u Fæ wS° <ıŸJ¡° ŸÌ°-ŸbÕÌ° <bJ¡<Ÿw
_bR¡≈ Fæ, ÎuŸu <ªÌ°J¡°≤ N°Ãt° J¡∑ Ft ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$93$$ |¸>, ≈¸>, wÙ≤, JC¡N°≥ N°<Ì tu* ŸBq≈
Ÿu ¿_Sw; ı≤°∫Cı, N^±>ı, _buÌı Îba <L≠ı-ofi ªwC<bÕ@ „≤Ù≤°u* tu* _kC¡≤d„ÙÔ NSb° ofi
ªwC<bÕ@ „≤Ù≤°u* J¡∑ ªu‹¸>°N°u* tu* <fi<tW˚¥w wS° ı°y®w Nb_S° tu* ˚Ù ŸCTC¿›w J¡∑ fi°o˘ ≈≤t°SÕw#
<fi<bÕJ¡v≈_bR¡≈ Ÿu <_Sw <ªÌ°J¡°≤ N°Ãt° J¡∑ Ft N˚uÌ R¡≈ Ÿu ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$94$$
N¿Àfi N°<Ì tu* ‹dw° N°<Ì Ju¡ ŸW°_bR¡≈°u* J¡° <ªwg Ÿu FÙ _kC¡≤d F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈≤t°SÕw#
‹dw° N°<Ì ˚Ù <ªÃ_bR¡≈ FÙ Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
N¿Àfi tu* ‹dw°R¡≈, <Ft tu* „Ùww° R¡≈, N∏fi tu* t°@C∫ÕR¡≈, ~>uÌfi FuwC wÙ‚d ~C>≤u tu* wÙ‚dw°R¡≈,
N∏@J¡°≤ tu* J¨¡‹dw°R¡≈ N°æ≤ ª∏B tu* ÿbuww°R¡≈ <ªÌ°J¡°≤ N°Ãt° J¡∑ Ft N˚uÌR¡≈ Ÿu ≈°Ÿfi° J¡≤wu
Fæ* $$95$$ f°F≤ Îba ˚Ùw≤ ŸbÕ` ≈®J¡°„_bR¡≈ Ÿu <bΩt°fi, N≈fiu N°Ãt≈Ì°SÕ tu* ¿_Sw N°æ≤ ≈®Ã∫y°ÃtR¡≈
(Ÿ°sÙR¡≈) F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ŸtÙ≈ tu* (⁄Ì∫-≈®Ìu„ tu*) ¿_Sw F°ufiu≈≤ ˚Ù NI°fi Ÿu Ìq≤-≈®Ìu„ tu* ¿_Sw
F…Î <ªÌ°J¡°≤ N°Ãt° J¡∑ Ft ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$96$$
<tZÙ N°<Ì Ÿt_w t@C≤ ≈Ì°S°u˘ tu* t°@C∫ÕR¡≈w° J¡°u, <tªÕ N°<Ì wÙ©u ≈Ì°S°u˘ tu* wÙ‚dR¡≈w° J¡°u
≈®°›w F…Î <ªÌ°J¡°≤ N°Ãt° J¡∑ Ft ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$97$$
ı°y®w Nb_S°, _b›fi°b_S° Îba ŸCTC<›w Nb_S° tu* ÎJ¡R¡≈ Ÿu ¿_Sw, wC≤Ù∫ ≈Ì N°æ≤ ŸŸu
<˚∏fi N∏∫ ≈Ì°uu* J¡° N<wJ®¡td J¡≤ ≈≤t≈Ì tu* Nb¿_Sw, Ÿ˚Ù _SÔ°u* tu* ŸbÕÌ° ŸtR¡≈ Ÿu ≤Ffiub°Ôu
<ªÌ°J¡°≤ N°Ãt° J¡∑ Ft ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$98$$
<ıŸJu¡ Ÿ˚Ù ŸaJ¡v≈ NS°Õwg t°fiŸ J¡tÕ „°∏w F°u y∫u Fæ*, ı°u <fi<©Ô J¡°t°u* Ÿu ≤<Fw Fæ, ı°u Ÿ˚Ù
≈®J¡°≤ Ju¡ J®¡°u@ Ÿu „¥∏∫ Fæ, ÎuŸu <ªÌ°J¡°≤ N°Ãt° J¡∑ Ft ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$99$$
<bT∫-˚°uy J¡∑ ÃJ¡^™>° Ÿu „¥∏∫, ≈®∫Ãfi Ÿu ≤<Fw, ªu‹¸>° Ÿu b<ıÕw, ÎJ¡t°` ≈¿≤≈¥dÕ wS° Na„
N°æ≤ NFaJ¡°≤ Ÿu ≤<Fw <ªÌ°J¡°≤ N°Ãt° J¡∑ Ft ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$100$$
ı°u Ÿf ˚¥w°u* Ju¡ ˚Ùw≤ Nb¿_Sw Fæ, Ÿb°ÕÃtJ¡ F°uwu F…Î ˚Ù ı°u Ì…≤<@y‡∫ Îba ÎJ¡R¡≈ Fæ wS° ı°u
NŸa¶∫ ≈®<w<f‡f˚¥w ªæw∏∫°u* J¡° (ıÙb°u*J¡°) N°≤‡˚J¡ Fæ, ÎuŸu <ªÌ°Ãt-_bR¡≈ J¡°u tæ* ≈®°›w F°u y∫°
Fq≥ $$101$$ ı°y®w, _b›fi Îba ŸCTC¿›w J¡°u J¡≤fiub°Ôu, `æÔ°u•∫ tu* ≤Ffiub°Ôu ÌuFR¡≈ t°u<w∫°u* J¡∑ t°Ô° tu*
Δ∫°›w w∏wCR¡≈ Ÿu ¿_Sw <ªÌ°ÃtR¡≈w° J¡°u tæ* ≈®°›w F°u y∫° Fq≥ $$102$$ f°F≤ N°æ≤ ˚Ùw≤ Ÿu N≈fiu
π°≤° Δ∫°›w F…Î ıyBq≈Ù ≈<s∫°u* J¡°u, <b<ª` fnu ı°Ô J¡∑ fi°o˘, N≈fiu ˚Ùw≤ k≥¡Ÿ° J¡≤Ju¡ yC›wR¡≈ Ÿu
¿_Sw F…Î <ªÌ°J¡°≤ N°ÃtR¡≈w° J¡°u tæ* ≈®°›w F…N° F¥≥ $$103$$ ÎJ¡t°` <ıŸtu* ∫F Ÿf ıyw <bΩt°fi
Fæ N°æ≤ <ıŸtu* ≈≤t°SÕw# JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, ÎuŸu N<πwÙ∫, Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô tu* ŸfJ¡∑ ŸW° J¡° <fib°ÕFJ¡ F°ufiu
Ÿu ŸBq≈ N°æ≤ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ŸfJ¡∑ ŸW° J¡° <fib°ÕFJ¡ fi F°ufiu Ÿu NŸBq≈ Ÿ <ªÌ°Ãt_bR¡≈ J¡°u tæ* ≈®°›w
F…N° Fq≥ $$104$$ NÃ∫aw <bÿb°Ÿ Ju¡ ∫°uÀ∫ NSb° <ªÌuJ¡≤Ÿ, ≈¥dÕR¡≈, Ÿa≈¥dÕ ŸC©-Ôu„°u* Ju¡ ≈®<w‹™>°˚¥w
N°æ≤ Ÿ˚Ù ≈®J¡°≤ Ju¡ <bF°≤°u* tu* <_Sw Ÿ <ªÌ°ÃtR¡≈ J¡°u tæ* ≈®°›w FCN° F¥≥ $$105$$ _fiuF NS°Õwg wuÔ Ju¡

1268

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

N°Z∫Ù wS° bT°ÕJ¡°ÔÙfi b°∫CN°u* Ÿu Ã≈∏fi ˚≥b≤°u* Ÿu fi fCHu F…Î ÌÙ≈J¡ J¡∑ fi°o˘ <fi”≈°<@ ≈®utR¡≈ _fiuF
Ju¡ N°Z∫Ù, ÌuF Îba ≈®°db°∫C Ju¡ Nº∫°Ÿ Ÿu ı<fiw ˚®t°u* Ju¡ π°≤° fi‹¸> fiFÙ* F…Î ∫C•w (˚®°∏wÂ<‹¸> Ÿu fi
ÌuF, ≈®°d N°<Ì Ju¡ Nº∫°ŸR¡≈ ˚®t°u* Ÿu ∫C•w) N°æ≤ tC•w (w[bÂ<‹¸> Ÿu fiŸu ≤<Fw) <ªBq≈ ÌÙ≈ J¡∑
Ft Ô°uy f°F≤ Îba ˚Ùw≤ Ÿu ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$106$$
J¡t<ÔfiÙ J¡∑ ın J¡∑ fi°o˘ ⁄Ì∫R¡≈Ù Ÿ≤°ub≤ tu* yC›w F°uJ¡≤ Nb¿_Sw; F°S, ≈æ≤ N°<Ì Nay≈®Ã∫ay°u* Ju¡ » f∏@fi tu*, ŸC∏Ì≤ ≤_ŸÙ J¡∑ w≤F, FuwC˚¥w w∏wC; Îba ıfiŸtCÌ°∫ Ju¡ ıÙbfi Ju¡ ≈°∫˚¥w
<ªÌ°J¡°≤ N°Ãt_bR¡≈ J¡°u tæ* ≈®°›w F…N° Fq≥ $$107$$
≈®<Ÿ] "Nt¨w' ≈Ì°SÕ Ÿu oŸJ¡∑ <bÔsdw° fwÔ°wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, ı°u sÙ≤ŸtCB Ÿu Ã≈∏fi Nt¨w Ÿu <bÔsd Fæ, ı°u ª∏Ì®t° tu* ¿_Sw Nt¨w Ÿu ˚Ù <bÔsd
Fæ, ı°u ŸÌ°-ŸbÕÌ° ≈®°›w FÙ ≤Fw° Fæ N°æ≤ ı°u y”n N°<Ì Ÿu N≈⁄w fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w°, Ÿ ŸÃ∫
Îba Nt¨wR¡≈ <ªÌ°Ãt° J¡∑ Ft Ô°uy ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$108$$ <ıŸJu¡ π°≤° „ÆÌ, R¡≈, ≤Ÿ, _≈„Õ N°æ≤
y∏@ - ∫u ≈°≥ª <bT∫ N<˚Δ∫¿•w ≈®°›w J¡≤wu Fæ* NS°Õwg ofiJ¡° NfiC˚b <ıŸ Ÿ°sÙR¡≈ ªæw∏∫ Ÿu F°uw°
Fæ, ÎuŸu, ≈≤t°SÕw# fi <bT∫°u* Ÿu ≤<Fw, NwÎb „°∏w Ÿ <ªÌ°Ãt_bR¡≈ J¡°u tæ* ≈®°›w F…N° Fq≥ $$109$$
ı°u N°J¡°„-t^±>Ô J¡∑ fi°o˘ <b_w¨wR¡≈b°Ô° Fæ, ı°u N≈fiÙ Δ∫°<›w Ju¡ π°≤° Ÿa≈¥dÕ Ô°uJ¡°u* J¡∑
N<˚Δ∫<•w J¡≤w° Fæ, b_wCw# ı°u <J¡ŸÙJ¡∑ fi N<˚Δ∫<•w J¡≤w° Fæ N°æ≤ fi N°J¡°„-t^±>Ô Ju¡ ŸÂ„
FÙ Fæ, ÎuŸu <ªÌ°J¡°≤ N°Ãt_bR¡≈ J¡°u tæ* ≈®°›w FCN° F¥≥ $$110$$
ı°u fnÙ-fnÙ <b˚¥<w∫°u* Ÿu ∫C•w Fæ N°æ≤ ı°u Nπæw-Â<‹¸> Ÿu Ÿt_w <b˚¥<w∫°u* Îba t<Ft°N°u* Ÿu
≤<Fw Fæ wS° ı°u t°∫°„f<Ôw F°uJ¡≤ ıyw J¡° J¡w°Õ F°uwu F…Î ˚Ù ∫S°SÕ tu* NJ¡w°Õ Fæ, ÎuŸu <ªÌ°J¡°≤
N°Ãt_bR¡≈ J¡°u tæ* ≈®°›w FCN° Fq≥ $$111$$ w°Ì°Ã‡∫ Ju¡ Nº∫°≤°u≈ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ∫F Ÿf ıyw tæ* FÙ Fq≥,
ŸaŸyÕ Ju¡ Nº∫°≤°u≈ J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ∫F Ÿf (ıyw) tu≤° FÙ Fæ, N≈b°Ì J¡∑ Â<‹¸> Ÿu w°u NFaw° Ju¡ N°≤°u≈
tu* <fi<tW˚¥w NFaJ¡°≤ ˚Ù tæ* fiFÙ* Fq≥ wS° ÌuF N°<Ì ow≤R¡≈ w°u tæ* ŸCw≤°a fiFÙ* Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ Nº∫°≤°u≈
Îba N≈b°Ì Ÿu N°Ãtw[b J¡°u ı°fi Ôufiub°Ôu tu≤u <ÔÎ ∫F ıyw J¨¡<`t-t°∫°t∫-≤Fu ª°Fu NJ¨¡<`tN°ÃtR¡≈-FÙ ≤Fu, Ì°ufi°u* w≤F Ÿu ˚Ù tæ* Ÿ∏w°≈≤<Fw Fq≥ $$112$$

À∫°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

f°≤Fb°≥ ŸyÕ
f°F≤ Ÿu ≤°uy Îba Ÿay Ÿu „¥∏∫ N°æ≤ ˚Ùw≤ Ÿu _bh~> Îba N°Ãt_bR¡≈ Ÿu ≈®J¡°„t°fi,
yC” b<Ÿ‹™> π°≤° J¡FÙ yoÕ ıfiJ¡°<Ì M¡<T∫°u* J¡∑ ¿_S<w J¡° ZÙ≤°tıÙ fiu y®Fd <J¡∫° - ∫F bdÕfi $

tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ,≈¥bÕŸyÕ tu* Ì<„Õw <fiÿª∫b°Ôu NwÎb ≈°≈≤<Fw, ŸBq≈
f®Ê tu* <fi‹™>°Ÿ‡≈∏fi bu ıÙb∏tC•w tF°Ãt° ıfiJ¡ N°<Ì ÎJ¡R¡≈, <fi<bÕJ¡°≤, ŸÃ∫ ≈Ì tuu* ∫°fiÙ „°u<@w
wÃ≈Ì°SÕR¡≈ ˚Ùw≤Ù ≈≤t≈Ì tu* ŸC©≈¥bÕJ¡ Nb¿_Sw F…Î $$1$$ f°F≤ Ÿu <ıfiJ¡∑ fC<] ≈¥dÕ Fæ NS°Õwg
<ı∏F°u*fiu Ãba≈Ì°SÕ J¡° „°u@fi J¡≤ <Ô∫° Fæ, NwÎb f°F≤ Îba ˚Ùw≤ Ÿu Ÿt N°æ≤ ≤°y„¥∏∫ <ªWb°Ôu
w[bI ıÙb∏tC•w N≈fiu ıÙbfi Îba t≤d J¡∑ fi _wC<w J¡≤wu Fæ* N°æ≤ fi <fi∏Ì° FÙ J¡≤wu Fæ* $$2$$

ŸyÕ - 12]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1269

oŸ ≈®J¡°≤ bu ıÙb∏tC•w tF°Ãt°, fi°≤°∫d J¡∑ ˚Cı°N°u* Ju¡ ŸÂ„, Ÿ¥‚twt ˚Ù Ô‚∫ J¡° ∫°fiÙ
f®ÊR¡≈ Ô‚∫ J¡° bu@fi J¡≤fiu tu* ≈¸C>w°R¡≈Ù ªtÃJ¨¡<w ≤©wu Fæ* N°æ≤ Ÿ≤Ô Îba fit®-_b˚°b F°uwu FCÎ ˚Ù
tu”≈bÕw Ju¡ Ÿt°fi N¸>Ô F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤Fwu Fæ* $$3$$
fiJ¡° ŸtÂ<‹¸> Ÿu <bF°≤ fwÔ°wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, ıæŸu Ìubw° Ô°uy _byÕ tu* ≤td J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ ∫u ıÙb∏tC•w tF°Ãt° Ô°uy bfi©^±>°u*, πÙ≈°u*, fiy≤°u* wS° Ìubw°N°u* Ju¡ ≈bfi°u* tu* NS°Õwg Ω°fit°Ô°N°u* tu* ≤td J¡≤wu Su ∫°fiÙ ŸtÂ<‹¸>
F°uJ¡≤ bu ŸbÕ` Ÿt°fi˚°b Ÿu <bF°≤ J¡≤wu Su, ∫F ˚°b Fæ $$4$$
k¥¡Ô°u* Ÿu ≈¥dÕ, H¥Ôu Ju¡ N°∏Ì°uÔfi°u* Ÿu ªaªÔ <ª`-<b<ª` bfi°u* J¡∑ ≈a¿•w∫°u* tu* Îba tu”≈bÕwJ¡∑
ª°u<¸>∫°u* Ju¡ «¡≈≤ <bF°≤ J¡≤wu Su $$5$$
<ıfitu* „`CN°u* J¡°u ıÙw <Ô∫° y∫° Fæ, ı°u ~>` Îba ª°t≤ Ÿu ∫C•w Fæ*, <ıfitu* @tÕ, NSÕ Îba J¡°tR¡≈
<`<b@ ≈C”T°S°u˘ J¡°u Ìufiub°Ôu <`<b@ bd°ÕZt-@tÕ Îba wÌfiCŸ°≤Ù N°ª°≤ Fæ*, ÎuŸu ≤°≠∫°u* J¡°u ˚Ù bu
ıÙb∏tC•w tF°Ãt° J¡≤wu Su $$6$$ bu NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ <„‹¸>°ª°≤°u* Ÿu NfiC<‹™>w ofi Ÿ˚Ù @t°u˘ J¡° _b∫a
NfiC‹™>°fi J¡≤wu Su $ oŸÙ ≈®J¡°≤ ZC<w Îba _t¨<w Ÿu fwÔ°oÕ yoÕ J¡wÕΔ∫w°b°Ôu Ÿ°ay ∫I N°<Ì J¡° ˚Ù
NfiC‹™>°fi J¡≤wu Su $$7$$ ‹¸>-N‹¸> Ÿ°@fiŸ‡≈¿W∫°u* Ÿu ≤tdÙ∫, <˜∫°u* J¡∑ F≥ŸÙ Ju¡ ŸÂ„ tfiJ¡°
N≈F≤d J¡≤fiub°Ôu N°æ≤ <bF°≤ Îba N°F°≤ tu* ŸC∏Ì≤ ˚°uy°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿu bu ˚¥<Tw Su $$8$$
J¡tfiÙ∫ N°t®b¨s°u* Ÿu ∫C•w, t∏Ì°≤ J¡∑ t°Ô°N°u* Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w, N›Ÿ≤°N°u* Ju¡ tfi°uF≤ yÙw°u* Ÿu
≈¿≤≈¥dÕ fi∏Ìfibfi J¡∑ Ω°fi˚¥<t∫°u* tu* ≈®bu„ J¡≤Ju¡ bu ıÙb∏tC•w ≈˚°uy J¡≤wu Su $$9$$ ª≤°ª≤ ˚¥w°u*
Ÿu ∫C•w Ÿt_w ˚Cbfi°u* tu*, <fi<©Ô ≈®°<d∫°u* Ju¡ ŸC©°u* Ju¡ Ÿ°@fi ∫I°<Ì <J®¡∫°J¡Ô°≈°u* tu* Îba y¨FJ¡t°u˘ tu*
bu w[b<bwg ∫S°J®¡t ≈®<b‹¸> F°uwu Su $$10$$
<ıfitu* NfiuJ¡ fnu-fnu F°SÙ t°≤u y∫u Fæ*, NfiuJ¡ Z¨y°Ô (<Ÿ∫°≤) N°æ≤ Z¨y°ÔÙ <ıfitu* ≈¿≤˚®td
J¡≤ ≤Fu Fæ* N°æ≤ ı°u fiy°≤°u* Ju¡ HaJ¡°≤ºb<fi∫°u* Ÿu ˚∫aJ¡≤ Fæ*, ÎuŸu Ÿay®°tR¡≈Ù ŸtCB°u* Ju¡ t°y°u˘ J¡°u ˚Ù bu
ıÙb∏tC•w tF°Ãt° ≈°≤ J¡≤ ªCJu¡ Su $$11$$
<ıfitu* <ªW J¡°u •Ôu„ ŸFfi° ≈nw° Fæ, ı°u @fi J¡° N≈F≤d <J¡∫u FCÎ „`CN°u* Ÿu ≈≤°˚¥w Fæ* wS°
J®¡°u@, s°u˚ N°<Ì Ÿu ˚∫aJ¡≤ Fæ*, ÎuŸÙ Ÿ˚Ù „Ùw°u‹d°<Ì π∏π≤Ù<w∫°u* tu* ∫°fiÙ <b≈<W∫°u* tu* bu tF°Ãt°
̨»w°≈¥bÕJ¡ ¿_Sw ≤Fwu Su $$12$$
fi ıÙb∏tC•w°u* J¡° tfi ≤°y Ÿu „¥∏∫, ≈°<@≤<Fw, N˚®°∏w, N°Ÿ¿•w Ÿu „¥∏∫, tC•w, ª°≤°u*
N°u≤ Ÿu „°∏w Wt Ÿ[bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F…N° S° $$13$$ oŸÙ<ÔÎ fnu-fnu ŸaJ¡¸> ˚Ù fiJu¡ ≈°Ÿ
≈F…≥ªu ∫° Ÿb°Õ<w„°∫Ù Îuÿb∫Õ J¡°u ˚Ù bu ≈®°›w F°ubu*, <J¡ŸÙ ˚Ù Ì„° tu* bu-Ÿ≤°ub≤°u* tu* <Ft°Ô∫ N°<Ì
JC¡Ô≈bÕw°u* J¡∑ fi°o˘ Δ∫y® fiFÙ* F°uwu Su $$14$$
Fu ≤|CJC¡Ô <„≤°utdu ZÙ≤°tıÙ, ıæŸu ≈¥dÕª∏B J¡∑ J¡°¿∏w Ÿu ŸtCB vÔ°Ÿ J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ,
(≠b°≤ ˚°¸>°u* Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤ ªaªÔw° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ), bæŸu ofi w[bbuW° ≈C”T°u* J¡° tfi NÃ∫∏w
J¡tfiÙ∫ Ô‚tÙ N°æ≤ J¡°<tfiÙ Ÿu vÔ°Ÿ J¡°u (ªaªÔw° J¡°u) ≈®°›w fiFÙ* F°uw° S° $ ∫F°≥ ŸtCB Δ∫<w≤uJ¡
‹¸>°∏w Fæ, ∫F ı°fifi° ª°<FÎ $$15$$ w[bbuW° J¡° tfi Ì…#© Îba „°uJ¡ Ÿu, y®Ù‹tJ¡°Ô tu* bfi_SÔ J¡∑

1270

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

fi°o˘, tÔÙfiw° J¡°u (tC≤H°F¸> J¡°u) ≈®°›w fiFÙ* F…N° N°æ≤ fi ˚°uy°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿu, N°uŸ Ÿu N°æT<@ J¡∑
fi°o˘, ≈®Ÿ∏fiw° J¡°u FÙ ≈®°›w F…N° $$16$$
Fu ZÙ≤°tıÙ, bu w[bbuW° tF°Ãt° J¡w¨ÕÃbN<˚t°fi Ÿu ≤<Fw F°uJ¡≤ ˚°uyR¡≈Ù taı¿≤∫°u* J¡°
NfiC˚b J¡≤wu F…Î ˚Ù o‹¸> Îba N<fi‹¸> k¡Ô J¡∑ fi N<˚Ô°T° J¡≤wu Su N°æ≤ fi ∏Fu* ~>°un FÙ Ìuwu Su,
∫F N°≈ <fiÿª∫ Ÿu ı°<fiÎ $$17$$ bu „`Cı∫ N°<ÌR¡≈ Ÿa≈¿W ≈®°›w F°ufiu≈≤ fi ÃJ¡TÕ J¡°u ≈®°›w
F°uwu Su N°æ≤ fi „`CN°u* Ÿu N°J®¡°∏w F°ufiu≈≤ N≈J¡TÕ J¡°u FÙ ≈®°›w F°uwu Su $ bu ŸC© ≈°fiu ≈≤ fi F<TÕw
FÙ F°uwu Su N°æ≤ fi Ì…#© ≈°fiu ≈≤ <©∏fi FÙ F°uwu Su $$18$$ t°uF Ju¡ J¡°≤d˚¥w Ì…#©°u* Ju¡ ≈®°›w F°ufiu
≈≤ fi t°u<Fw F°uwu Su N°æ≤ fi <b≈<W∫°u* Ju¡ N°J®¡td°u* Ÿu <bª<Ôw FÙ F°uwu Su $ ZÙ≤°tıÙ, bu tF°Ãt°
„C˚°u* Ÿu NS°Õwg Nh~>u J¡°∫°u˘ Ÿu fi ≈®Ÿ∏fi FÙ F°uwu Su N°æ≤ fi „°uJ¡°u* Ÿu N°≈J¡∑ fi°o˘ ≤°uwu FÙ Su $$19$$
N≈fiu-N≈fiu bd°ÕZt°u* Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ŸÌ°ª°≤ Ÿu ≈®°›w <bT∫°u* tu* Ju¡bÔ J¡tÕ J¡≤wu F…Î J®¡°u@≤<Fw
F°uJ¡≤ t°fi°u* ÌqŸ≤u tu”≈bÕw J¡∑ fi°o˘ ¿_Sw ≤Fwu Su $$20$$
Fu ≤°|b, ≈°≈°u* J¡° fi°„ J¡≤fiub°ÔÙ w[bbuW° ıÙb∏tC•w°u* J¡∑ Ÿ Â<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ N°≈
NFaJ¨¡<wR¡≈ Ì°uT Ÿu ≈¨SJg¡ <J¡∫u y∫u „C] <ª∏t°` tu* N°ÃtfC<] J¡≤wu F…Î ∫S° ≈®°›w Δ∫bF°≤ Ju¡
NfiCŸ°≤ <bF°≤ J¡∑<ıÎ $$21$$
ZÙ≤°tıÙ, oŸÙ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ ≈≤‡≈≤° J¡°u ∫S°¿_Sw Â<‹¸> Ÿu Ìuu©wu FCÎ N°≈ tu”≈bÕw J¡∑ w≤F
¿_S≤, ŸtCB J¡∑ w≤F ya˚Ù≤ Îba ˚®t„¥∏∫ F°uJ¡≤ Ÿtw°≈¥bÕJ¡ ¿_S≤ ≤<FÎ $$22$$
bF ∫S°˚¥w Ì„Õfi Jæ¡Ÿ° Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ ≈®wÙw F°ufiub°Ô° ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıyw Ju¡bÔ <ª∏t°`_bR¡≈ FÙ Fæ, ∫F°≥ ŸÃ∫
∫° NŸÃ∫ J¡FÙ* JC¡~> ˚Ù ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ N°æ≤ fi <J¡ŸÙ J¡° N¿_wÃb FÙ Fæ $$23$$
Fu J¡v∫°dJ¡°≤Ù ZÙ≤°tıÙ, f®ÊR¡≈w° J¡° ≈∫°Õ›w NbÔ‡ffi J¡≤ N°æ≤ ŸaŸ°≤ J¡° Nfi°Ì≤≈¥bÕJ¡
Ã∫°yJ¡≤ ŸbÕ` Nfi°Ÿ•wfC<] F°uwu FCÎ N°≈ ŸaŸ°≤ J¡° fi°„ J¡≤fiu b°Ôu F°u ı°oÎ $$24$$
Fu „°∏w ZÙ≤°tª∏BıÙ, NÃ∫∏w <π÷w°≈¥bÕJ¡ N°≈ •∫°u* ≤°u ≤Fu Fæ*, t¥i> J¡∑ w≤F „°uJ¡ •∫°u* J¡≤
≤Fu Fæ* N°æ≤ ıÔ-˚°æ*≤°u* tu* w¨d J¡∑ fi°o˘ ˚®°∏w-<ªW F°uJ¡≤ •∫°u* ªÔ°∫t°fi F°u ≤Fu Fæ* ? $$25$$
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, N°≈J¡∑ J¨¡≈° Ÿu tu≤u NI°fiR¡≈Ù tÔJ¡° ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ s∫ F°u
y∫° Fæ N°æ≤ tæ* Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu J¡tÔ J¡∑ fi°o˘ ≈®fC] FCN° F¥≥ $$26$$ „≤ÃJ¡°Ô tu* JC¡F≤u J¡∑ fi°o˘
tu≤Ù ˚®°¿∏w fi‹¸> F°u y∫Ù Fæ $ Nf Ÿ‡≈¥dÕ Ÿ∏ÌuF°u* Ÿu „°∏w FCN° tæ* N°≈Ju¡ bªfi°u* J¡° ≈°Ôfi
J¡R¡≥y° $$27$$
Fu Ÿ°@°u, tu≤° tÌ N°æ≤ t°uF <fiJ¡Ô y∫°, tæ* t°fi Îba t°ÃŸ∫Õ NS°Õwg ±>°F Ÿu ≤<Fw F°u ªCJ¡° $
NÃ∫∏w <ª≤J¡°Ô Ju¡ f°Ì tu≤Ù N°Ãt° N°fi∏Ì∫C•w FCoÕ N°æ≤ ÌÙ|ÕJ¡°Ô tu* tu≤° „°uJ¡-„°∏w FCN° $ Nf
<k¡≤ tæ* N°Ãtf∏@fi R¡≈ ˚®t J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°u«≥¡y°, Nw# <fi¿ÿªw fC<] Ÿu oŸ ≈<Ì‹¸>°SÕ Ju¡ <bT∫ tu*
<ıŸ <J¡ŸÙ »w° Ju¡ Ÿ°@fi J¡° ∫° N∏∫ <J¡ŸÙ ≤°≠∫≈°Ôfi°<Ì J¡wÕΔ∫-<b„uT J¡° N°≈ ≈Ìu„ Ìu*yu,
„aJ¡°≤<Fw F°uJ¡≤ tæ* ŸJ¡° NfiC‹™>°fi J¡R¡≥y° $$28$$

f°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 13]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1271

wu≤Fb°≥ ŸyÕ
≈FÔu w[bI°fi Ÿu b°Ÿfi°fi°„ J¡° ≈®J¡°≤ fwÔ°fiu Ju¡ Nfi∏w≤ Nf ≈®°d<fi≤°u@R¡≈
∫°uy Ÿu b°Ÿfi° <bfi°„ J¡° ≈®J¡°≤ fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ ≤ªÙ ı° ≤FÙ ˚¥<tJ¡° J¡° bdÕfi $

≈„t ≈®J¡≤d tu* <Ì©Ô°∫u y∫u b°Ÿfi°fi°„ Ju¡ FuwC˚¥w I°fi N°æ≤ ∫°uy Ì°ufi°u* ≈®J¡°≤°u* Ÿu Wt
N<@J¡°≤Ù Ju¡ <bT∫ I°fiR¡≈ ≈°∫ Ÿu b°Ÿfi°<bfi°„R¡≈Ù k¡Ô ≈°J¡≤ ∫Ω<≈ J¨¡w°SÕ F°u ªCJu¡ Su, wS°<≈
t∏Ì Îba tº∫t N<@J¡°¿≤∫°u* Ju¡ ≈J¡°≤ Ju¡ <ÔÎ ∫°uyR¡≈Ù ≈°∫ Ÿu ˚Ù b°Ÿfi°<bfi°„ J¡∑ ≤Ù<w ı°fifiu
J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ fiu J¡F° # Fu f®Êfig, w[bI°fi J¡∑ t<Ft° Ÿu b°Ÿfi° J¡° <bfi°„ F°u ı°fiu ≈≤ ıÙb∏tC•w
≈Ì tu* tæ* ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ <bZ°¿∏w ≈° ªCJ¡° F¥≥ $ Fu f®ÊTuÕ Nf J¨¡≈°J¡≤ tCHŸu ∫F fwÔ°o∫u <J¡
≈®°db°∫C J¡∑ y<w Ju¡ Nb≤°u@ Ÿu b°Ÿfi° J¡° <bfi°„ F°u ı°fiu≈≤ ıÙb∏tC•w ≈Ì tu* <bZ°¿∏w Jæ¡Ÿu ≈°∫Ù
ı°wÙ Fæ ? $$1,2$$
≈®ÿfi J¡° W≤ J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ ˚Ù ≈„t-≈®J¡≤d tu* J¡Fu y∫u ≤°ı∫°uy N°æ≤
F™>∫°uy ofi Ì°u ≈®J¡°≤°u* J¡° FÙ _t≤d J¡≤°wu FCÎ ≈®<wI° J¡≤wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ Ÿu ≈°≤ w≤fiu tu* ı°u ≈°∫ Fæ, bFÙ "∫°uy'
„ÆÌ Ÿu J¡F° ı°w° Fæ, <ªW J¡° <bÔ∫ J¡≤fiub°Ô° bF ≈°∫ Ì°u ≈®J¡°≤ J¡° Fæ, ∫F N°≈ ı°<fiÎ $ oŸJ¡°
≈®St ≈®J¡°≤ N°ÃtI°fi Fæ, ı°u ŸaŸ°≤ tu* ≈®<Ÿ] Fæ N°æ≤ <πwÙ∫ ≈®J¡°≤ ≈®°d<fi≤°u@ Fæ, <ıŸu tæ* J¡Fw° F¥≥,
(N°≈ Ÿ°b@°fi F°uJ¡≤) ŸC<fiÎ $$3,4$$
≈FÔu "fi Ì°ufi°u* tu* J¡°æfi-Ÿ° ≈®J¡°≤ Ÿ≤Ô Fæ' ∫°u* <b„uTR¡≈ Ÿu ZÙ≤°tıÙ ≈¥~>wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu yC≤°u, ≈∫CÕ•w ∫°uy°u* Ju¡ ≈®J¡°≤°u* tu* ÎuŸ° J¡°æfi ≈®J¡°≤ Ÿ≤Ô N°æ≤ J¡‹¸>≤<Fw
F°ufiu Ÿu Wt Fæ, <ıŸJu¡ <J¡ ÎJ¡t°` Nbyw F°ufiu ≈≤ <bsu≈ <k¡≤ f°@° fiFÙ* ≈FC≥ª°w°, J¨¡≈°J¡≤ Ÿu
fwÔ°o∫u $$5$$
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°t˚B, ∫Ω<≈ „°˜°u* tu* "∫°uy' „ÆÌ Ÿu ≈∫CÕ•w Ì°ufi°u* FÙ
≈®J¡°≤ (N°ÃtI°fi N°æ≤ ≈®°dŸa≤°u@) J¡Fu y∫u Fæ*, wS°<≈ ∫F ∫°uy„ÆÌ ≈®°d<fi≤°u@ tu* FÙ N<@J¡ ≈®<Ÿ<]
J¡°u ≈®°›w FCN° Fæ $$6$$
ŸaŸ°≤Ÿ°y≤ Ÿu ≈°≤ w≤fiu J¡∑ ≈]<w tu* ÎJ¡ ∫°uy NS°Õwg ≈®°d<fi≤°u@ N°æ≤ Ì¥Ÿ≤° I°fi-∫u Ì°ufi°u*
ÎJ¡ k¡Ô Ìufiub°Ôu Ÿt°fi ≈°∫ Fæ*, ∫°u* tC<fi∫°u* π°≤° J¡F° y∫° Fæ $$7$$
<J¡ŸÙ Ju¡ <ÔÎ ∫°fiÙ ≈®°d<fi≤°u@ı∏∫ ÌC#© Ju¡ ŸFfiu tu* NŸtSÕ ŸCJC¡t°≤ªuw°, ≈C”T Ju¡ <ÔÎ ∫°uyF™>∫°uy-NŸ°º∫ Fæ N°æ≤ <J¡ŸÙ Ju¡ <ÔÎ ∫°fiÙ <bª°≤ tu* NJC¡„Ô J¡™>°u≤ªuw° ≈C”T Ju¡ <ÔÎ I°fi<fiÿª∫R¡≈
Ì¥Ÿ≤° ∫°uy NŸ°º∫ Fæ $ ≈≤∏wC „C]<ªW N°æ≤ <bª°≤ tu* JC¡„Ô tCHu w°u - I°fi<fiÿª∫ Ì¥Ÿ≤° ∫°uy FÙ
ŸCŸ°º∫ Fæ, ÎuŸ° N<˚tw Fæ $$8$$
I°fi N°æ≤ NI°fi Ju¡ _bR¡≈ J¡° <bbuJ¡ J¡≤fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ fi ≤Ffiu ≈≤ FÙ <bª°≤ tu* N≈¸C>w° F°uwÙ
Fæ, ≈≤∏wC bF NŸ°tØ∫Õ ≈®t°d tu* JC¡„Ô ≈C”T Ju¡ <ÔÎ w°u _b›fi tu* ˚Ù fiFÙ* ≤F ŸJ¡wÙ, oŸ N°„∫

1272

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ÿu J¡Fwu Fæ* $
bF ≈®<Ÿ] NI°fi _b›fi tu* ˚Ù NI°w fiFÙ* ≤F ŸJ¡w° N°æ≤ I°fi ˚Ù Ÿ˚Ù Nb_S°N°u* tu* ŸÌ° FÙ
_b∫a ≈®J¡°„t°fi ≤Fw° Fæ $ ª¥≥<J¡ NI°fi ŸÌ° FÙ Ÿ°sÙ π°≤° ˚°<Ÿw F°uw° Fæ, I°fi _b∫a≈®J¡°„ F°ufiu Ÿu
_bw# FÙ ≈®J¡°„t°fi ≤Fw° Fæ N°æ≤ ofi Ì°ufi°u* J¡° bæ@‡∫Õ NfiC˚b Ÿu FÙ ≈®_kC¡¿≤w Fæ, oŸ<ÔÎ I°fiNI°fi J¡° <bbuJ¡ F°u ı°fiu Ÿu N°ÃtI°fiR¡≈ ∫°uy Ÿ≤Ô Fæ, ≈®°d<fi≤°u@R¡≈ ∫°uy b柰 fi F°ufiu Ÿu ÌC‹J¡≤
Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$9$$
≈®„_w Ìu„, J¡°Ô, <bT∫ N°<Ì f°fl FuwCN°u* J¡∑ N≈us° F°ufiu Ÿu ˚Ù ∫°uy ÌC‹J¡≤ Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
ª¥≥<J¡, ∫F ≈®°dŸa≤°u@R¡≈ ∫°uy @°≤d°Ìu„ (f°fl ≈bÕw-<„©≤, ª∏B, w°≤° N°<Ì Ìu„ N°æ≤ N°∏w≤
⁄Ì∫, J¡^™>, w°ÔCt¥Ô, ˚®¥tº∫ N°<Ì Ìu„), N°Ÿfi-Ìu„ (Ÿt; ≈<b`; Ja¡J¡n, N¿Àfi N°æ≤ f°ÔCJ¡° Ÿu
b<ıÕw; J¡ÔJ¡Ô ºb<fi, ıÔ°Z∫ N°<Ì Ÿu „¥∏∫; tfi°uF≤; ªsC tu* ≈Ù±>° fi ≈FC≥ª°fiub°Ô° N°<Ì <b„uTd°u*
Ÿu ZC<w_t¨<w tu* b<dÕw N°ŸfiÌu„) N°<Ì Ÿu Ÿ°º∫ Fæ, Nw# ŸC© Ÿ°º∫ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $ (<fi”ß°F,
t¥i>fC<], t¥©Õ J¡°≈C”T°u* J¡∑ fi°o˘ ≈¿^±>w, ŸtSÕ N°æ≤ ≈®∫Ãfi„ÙÔ N<@J¡°≤Ù ≈C”T J¡°u „°˜Ù∫ Ÿ°@fi°u*
tu* ŸC©Ÿ°º∫Ãb N°æ≤ J¡‹¸>Ÿ°º∫Ãb J¡° <bJ¡v≈ J¡≤ <ª∏w° J¡≤fi° <ªw fiFÙ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $)
ZÙ≤°tıÙ, NSb° N°≈Ju¡ <ÔÎ ŸC©Ÿ°º∫Ãb N°æ≤ J¡‹¸>Ÿ°º∫Ãb J¡° <bª°≤ J¡≤fi° <ªw fiFÙ* Fæ $$10$$
oŸ ≈®J¡°≤ Nb°∏w≤ ≈®ÿfi J¡° (fÙª tu* N°∫u FCÎ "J¡w≤# „°u˚fi#' b°Ôu ≈®ÿfi J¡°) <fi≤°Ÿ J¡≤ ≈FÔu
≈®ÿfi J¡° W≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ≈J®¡t J¡≤wu Fæ* $
Fu ≤|CbÙ≤, I°fi N°æ≤ ∫°uy - ∫u Ì°ufi°u* FÙ ≈°∫ „°_`°u* tu* J¡Fu y∫u Fæ* $ fi Ì°ufi°u* tu* Ÿu N°Ãt≈Ì°SÕR¡≈
Iu∫ J¡°u <fitÕÔ J¡≤fiub°Ô° Ÿf I°fi°u* Ÿu ≈≤u ¿_Sw N°ÃtI°fi N°≈J¡°u fwÔ°∫° y∫° $$11$$ Fu Ÿ°@°u,
Nf N°≈ ∫F ∫°uy ŸC<fiÎ ı°u <J¡ ≈®°d N°æ≤ N≈°fi J¡∑ Ÿtw°R¡≈ Ÿu ≈®<Ÿ] Fæ, » ÌuFR¡≈Ù yCF° J¡°
N°Z∫ J¡≤fiub°Ô° Fæ, <Ÿ<] J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ô°u* J¡°u ©uª≤Ãb N°<Ì Nfi∏w <Ÿ<]∫°u* J¡°u Ìufiub°Ô° Fæ
N°æ≤ I°fi J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ô°u* J¡°u N°ÃtŸ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤°fiub°Ô° Fæ, ŸC<fi∫u $$12$$
Ÿt°<@ŸC© tu* <bZ°¿∏wR¡≈ k¡Ô Ju¡ J¡Sfi π°≤° ˚Ù ≈®„aŸ° J¡≤ ≤Fu tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ bFÙ ∫°uy
ZÙ≤°tª∏BıÙ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu ≤°ı≈C` ZÙ≤°t˚B, ≈®∫Ãfi„ÙÔ <ªW Ÿu ≈®°d-y<w Ju¡ <fi≤°u@ Ÿu F°ufiub°ÔÙ <fi‹™>° J¡°u ≈®°›w
F°uJ¡≤ ∫<Ì N°≈ <ªWb¨<W <fi≤°u@ Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu ≈®Ã∫ygR¡≈, Ns∫, ≈≤t≈Ì tu* ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ¿_S≤w°
≈®°›w J¡≤ Ôu*yu, w°u b°dÙ N°æ≤ tfi Ju¡ Ny°uª≤, <fi≤<w„∫-N°fi∏Ì_bR¡≈ F°uJ¡≤ N°≈ ¿_Sw ≤Fu*yu $$13$$
wu≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æÌFb°≥ ŸyÕ
ÌubŸ˚° tu* <b¶∫°w b°∫Ÿ≤°ı J¡°J¡˚C„C^±>ıÙ J¡°u Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ
tF°≤°ı b<Ÿ‹™> J¡° tu”≈bÕw ≈≤ ytfi N°æ≤ tu” wS° ŸJu¡ <„©≤ J¡° bdÕfi $

J¡°J¡˚C„C^±>ıÙ J¡∑ ¿•w Ju¡ π°≤° ≈®°d°∫°t N°<Ì ≈®_wCw ∫°uyJ®¡t J¡° <b_w°≤≈¥bÕJ¡ bdÕfi J¡≤fiu
J¡∑ oh~>° J¡≤fiub°Ôu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ ˚C„C^±>J¡S°fiJ¡ N°≤‡˚ J¡≤wu Fæ* $

ŸyÕ - 14]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1273

tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫°u<y∫°u* Ju¡ <bZ°¿∏w_S°fiR¡≈ Ÿu b<dÕw Ÿ
<fi#ŸÙt ≈≤t ≈Ì Ju¡ <J¡ŸÙ ÎJ¡ ≈®Ìu„ tu* (N<bΩ° Ÿu N°b¨w ≈®Ìu„ tu*), t”˚¥<t tu* t¨y w¨‹d° J¡∑ fi°o˘,
f®Ê°^±>°J¡°≤ ∫F <bbwÕ ≈®<Ÿ] Fæ $$1$$ Ÿ f®Ê°^±> tu* tfiC, ≈®ı°≈<w N°<Ì J¡Ù Ã≈<W tu* J¡°≤dw°
J¡°u ≈®°›w wS° ≈®°<d∫°u* Ju¡ Ÿt¥FR¡≈ ˚®t J¡°u Ã≈∏fi J¡≤fiub°Ôu J¡tÔ∫°u<fi f®Ê° <≈w°tFR¡≈ Ÿu ¿_Sw
Fæ $$2$$ Ÿ <≈w°tF f®ÊÌub J¡° tæ* ŸÌ°ª°≤-Ÿ‡≈∏fi b<Ÿ‹™> fi°t J¡° t°fiŸ Fq≥ $ N°æ≤ @®CbıÙ π°≤°
@°≤d <J¡∫u y∫u Ÿ›w<TÕÔ°uJ¡ tu* bæb_bw t∏b∏w≤ wJ¡ <fib°Ÿ J¡≤w° Fq≥ $$3$$ tF°≤°ı o∏BÌub J¡∑ Ÿ˚°
tu* fæ™>u F…Î tæ*fiu <J¡ŸÙ Ÿt∫ _byÕÔ°uJ¡ tu* tF<TÕ fi°≤ÌıÙ Ÿu N<@J¡ ÌÙ|ÕJ¡°Ô wJ¡ ıÙ ≤Fu ≈®°<d∫°u* J¡∑
J¡S° ŸCfiÙ SÙ $$4$$ <ª≤*ıÙ<b∫°u* J¡Ù J¡S°N°u* tu* <J¡ŸÙ ÎJ¡ J¡S° Ju¡ ≈®Ÿay tu* <tw˚°TÙ, Ÿ‡t°fifiÙ∫
wS° <fi<©Ô „°˜°u* tu* ≈°≤ayw <b„°Ô fC<] tF°tC<fi „°w°w≈ f°uÔu $$5$$
tC<fi fiu ı°u JC¡~> J¡F°, Ÿu fwÔ°wu Fæ* $
tu”≈bÕw Ju¡ oÕ„°fiJ¡°ud tu* ¿_Sw ≈Ω≤°yt<d Ju¡ ŸÂ„ ªtJ¡∑Ôu <„©≤ ≈≤ yyfiªC‡fÙ ÎJ¡
„°u˚°∫t°fi N°t® <b„uT fi°tJ¡ ≈®<Ÿ] J¡v≈wR¡ b¨s Fæ $$6$$ Ÿ J¡v≈w” Ju¡ «¡≈≤ ŸCbdÕ N°æ≤
≤ıwt∫ J¡v≈Ôw°N°u* Ÿu |fiu Ì°<Ffiu wfiu Ju¡ ©°un≤u tu* ÎJ¡ |°u*ŸÔ° Fæ $$7$$ Ÿ |°u*ŸÔu tu* Îuÿb∫Õ„°ÔÙ
bÙw≤°y ˚C„C^±>fi°tJ¡ J¡°æN° Ÿ ≈®J¡°≤ <fib°Ÿ J¡≤w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ <b„°Ô J¡°u„b°Ôu N≈fiu J¡tÔ
tu* f®Ê°ıÙ $$8$$ Fu Ìubyd, ıyw Ju¡ oŸ J¡°u„ tu* bF b°∫Ÿ≤°ı ˚C„C^±> <ıŸ ≈®J¡°≤ <ª≤J¡°Ô Ÿu ıÙ
≤F° Fæ, Ÿ ≈®J¡°≤ <ª≤J¡°Ô Ÿu ıÙ ≤F° J¡°uoÕ ˚Ù oŸ _byÕÔ°uJ¡ tu* fi F…N° N°æ≤ fi F°uy° FÙ $$9$$ bF
(˚C„C^±>) ÌÙ|°Õ∫C Fæ, bF ≤°y≤<Fw Fæ, bF Îuÿb∫Õ∫C•w Fæ, bF <b„°Ô-fC<] Fæ, bF ¿_S≤-fC<] Fæ N°æ≤
„°∏w Fæ Îba J¡tfiÙ∫ N°æ≤ Ÿt∫y<w ı°fifiub°Ô° Fæ $$10$$ bF ≈sÙ (˚C„C^±>) <ıŸ ≈®J¡°≤ ÌÙ|ÕJ¡°Ô
Ÿu ıÙ ≤F° Fæ, Ÿ ≈®J¡°≤ ∫<Ì J¡°uoÕ ≈®°dÙ ∫F°≥ N≈fi° ÌÙ|ÕıÙbfi Δ∫wÙw J¡≤u, w°u ŸJ¡° bF ÌÙ|ÕıÙbfi
Ÿ°@fiÌ„° tuu* ≈C^∫t∫ N°æ≤ k¡ÔÌ„° tu* ≈≤t≈C”T°SÕ R¡≈ NU∫CÌ∫Ÿ‡≈∏fi FÙ F°uy° $$11$$
ZÙ≤°tıÙ, JC¡~> Ÿt∫ Ju¡ Nfi∏w≤ tæ*fiu ˚C„C^±> Ju¡ <bT∫ tu* <k¡≤ ˚Ù „°w°w≈ tC<fi Ÿu ≈¥~>° S°,
<πwÙ∫ f°≤ ≈¥~>u y∫u fi tC<fi≤°ı fiu ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿu (<ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu Ìubw°N°u* J¡∑ Ÿ˚° tu* ŸJ¡° bdÕfi
<J¡∫° S°, ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿu) oŸ ˚C„C^±> J¡° bdÕfi <J¡∫° $ oŸŸu t°Ô¥t ≈n° <J¡ ˚C„C^±> Ju¡ <bT∫ tu* ı°u
JC¡~> ∏F°u*fiu J¡F° S°, bF ŸÃ∫ FÙ J¡F° S°, fiJu¡ J¡Sfi J¡° w°Ã≈∫Õ Ju¡bÔ ≈®„aŸ° tu* FÙ fiFÙ*
S° $$12$$ ZÙ≤°tıÙ, J¡S° J¡° NbŸ≤ Ÿt°›w F…N° N°æ≤ Ìubw°yd N≈fiu-N≈fiu <fib°Ÿ_S°fi ≈≤
ªÔu y∫u $ wÌfi∏w≤ tæ* NÃ∫∏w ÃJ¡^™>° Ÿu ˚C„C^±>≈sÙ J¡°u Ìu©fiu Ju¡ <ÔÎ ªÔ° $$13$$ ıF°≥ ˚C„C^±>≈sÙ
J¡∑ ¿_S<w SÙ, Ÿ tu”≈bÕw Ju¡ ≈μ≤°yt<d J¡∑ w≤F ªtJ¡∑Ôu ŸC∏Ì≤ Îba <b_w¨w <„©≤ ≈≤ tæ* sd˚≤
tu* FÙ ≈F…≥ª y∫° $$14$$ bF <„©≤ t@C≤ N°Ÿb Ÿu ı<fiw tÌ J¡∑ fi°o˘ N¿Àfi Ju¡ ŸÂ„ bªÕ_b ≤©fiu
b°Ôu ≈μ≤°y N°<Ì ≤Ãfi Îba yu”<t<Zw ŸCbdÕ @°wCN°u* Ju¡ J¡tfiÙ∫ wuı Ÿu <Ì„°R¡≈Ù ≤t<d∫°u* J¡°u
≤¿•wt ffi° ≤F° S° $$15$$ ŸJ¡∑ „°u˚° ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi N¿Àfi J¡∑ <≈^±>Ù˚¥w ≠b°Ô°N°u* Ju¡ ≈bÕw-ŸÙ
≈®wÙw F°uwÙ SÙ, <„©° Ju¡ ŸÂ„ «¡≈≤ J¡°u ™>Ù F…oÕ o∏BfiÙÔ t<d J¡∑ ≈®˚° FÙ ŸJ¡° @CN°≥ S°, ŸJu¡
Ô°Ô ≈®J¡°„ Ÿu Ÿt_w N°J¡°„-t^±>Ô Ô°<Ôt° ≈®°›w <J¡∫u S° $$16$$ tu”≈bÕw Ju¡ «¡≈≤ Ÿt_w
Ô°<Ôt°N°u* J¡° ÎJ¡ i>u≤-Ÿ° F°uJ¡≤ bF Nb¿_Sw S° ∫° ∫°u* J¡<FÎ <J¡ <fi<©Ô ≈®°<d∫°u* J¡∑

1274

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ì„Õfi°<˚Ô°T°N°u* J¡° ÎJ¡ <≈^±> ffiJ¡≤ bF ¿_Sw S° N°æ≤ <fi<©Ô Ÿ∏º∫°J¡°ÔÙfi N˚®ı°Ô°u* J¡° |fiÙ˚¥w
ÎJ¡ N°J¡≤-Ÿ° ≈®wÙw F°uw° S° $$17$$ ŸCTC‡fi°-fi°nÙ Ÿu ÃJ®¡°¿∏w fi°tJ¡ ∫°uy-Ÿ°@fi Ju¡ π°≤° f®Ê≤∏@®
J¡° ˚uÌfi J¡≤ <fiJ¡Ôfiu J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤Fu tu”≈bÕw Ju¡ Ì≤ Ÿu <fiJ¡Ô° F…N° <„≤#≈®Ìu„ tu* ≈®°›w f±>b°¿Àfi
Ju¡ ŸÌ¨„ t°fi°u* ı™>≤°¿Àfi FÙ ¿_Sw S° $$18$$ bF ÔÙÔ° Ÿu N°J¡°„ tu* ¿_Sw ª∏Bt° J¡°u ≈J¡nfiu Ju¡
<ÔÎ Ô°s°≤Ÿ Ÿu (tF°b≤ Ÿu) ≤a<ıw <„©° Ju¡ ŸÂ„ <tÔÙ F…oÕ - t°fi°u* ŸCtu” ≈bÕw J¡∑ bfiÌubÙ Ju¡ π°≤°
≈®Ÿ°¿≤w J¡≤°ayC<Ô∫°≥ FÙ SÙ $$19$$ bF ınÙ y∫Ù Ÿ°u≈°fi-≈a¿•w∫°u* Ju¡ ŸÂ„ N”d ≠b°Ô°N°u* Ju¡ π°≤°
t°fi°u* N°J¡°„ tu* ı°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W NwÎb ≈bÕw ≈≤ ª»° FCN° Ì…À@°F…<w Ÿa≈∏fi tC©b°Ô°
f®°ÊdŸ‡f∏@Ù Nºb°≤°¿Àfi J¡∑ fi°o˘ ÌÙ© ≤F° S° $$20$$ bF ≤Ãfi°u* Ju¡ <J¡≤d°u* Ÿu ªtJ¡ ≤Fu fi©°y®°u* Ÿu
∫C•w wÙfi <„©≤°y®˚°yR¡≈Ù NayC<Ô∫°u* Ÿu N¿ÿbfiÙ N°<Ì fis` t^±>Ô°u* J¡°u _≈„Õ J¡≤ t°fi°u* <yfifiu Ju¡
<ÔÎ N°J¡°„ J¡°u Δ∫°›w-Ÿ° J¡≤w° F…N° ∏fiw F°uJ¡≤ ¿_Sw S° $$21$$ bF°≥ tu|R¡≈ t¨Ìay N°<Ì b°Ω
fı ≤Fu Su, bF bfi˚¥<t Ÿu ≈C‹¸> FCoÕ bfi-Ô<‚t∫°u* J¡° ÎJ¡ w≤F Ÿu fi¨Ã∫-ta±>≈ S°, <©Ôu FCÎ ≈C‹≈yCh~>°u*
Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ S° N°æ≤ ˚®t≤-Ÿt¥F°u* Ÿu yCa<ıw S° $$22$$ bF ≈¿≤F°Ÿ Ÿu <bJ¡<Ÿw F°u ≤FÙ Ì∏w≈a¿•w∫°u* Ju¡
ŸÂ„ <bJ¡<Ÿw w°Ô ≈`°u* J¡∑ ≈a<•w∫°u* Ÿu NÃ∫∏w ŸCF°bfi° Ôyw° S° $ bF°≥ H¥Ô°u* ≈≤ H¥Ô ≤FÙ* ªaªÔ
N›Ÿ≤°Î≥≥ SÙ* N°æ≤ Ÿ˚Ù ≈®°<d∫°u* J¡° ∏t°Ì N°æ≤ N<˚Ô°T°Î≥ fibÙfiR¡≈w° @°≤d <J¡∫u F…oÕ SÙ*, bF°≥ J¡∑
<„Ô°N°u* ≈≤ Ìubw° <bZ°¿∏w Ôu ≤Fu Su, ŸJ¡∑ yCk¡°N°u* J¡° Ìubw°N°u* Ju¡ ı°un°u* fiu N°Z∫ <J¡∫° S° $$23$$
Nf Ÿ <„©≤ J¡∑ w°≈ŸR¡≈ Ÿu Ã≈®s° J¡≤wu Fæ* $
Ÿfiu ŸC∏Ì≤ N°J¡°„R¡≈Ù t¨yªtÕ @°≤d <J¡∫° S°, „C˚® yay°R¡≈ ∫I°u≈bÙw Ÿu NÔaJ¨¡w S° N°æ≤
bF f°≥ŸR¡≈Ù Ì^±> @°≤d J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ≈ÙÔu bdÕ Ju¡ w≈_bÙ J¡∑ fi°o˘ <_Sw ≈®wÙw F°uw° S° $$24$$
bF°≥ ≈≤ yay°ıÙ Ju¡ H≤fi°u* J¡∑ J¡ÔJ¡Ô ºb<fi F°u ≤FÙ SÙ, ŸJu¡ Ôw°JCa¡ı°u* tu* Ìubw° <b≤°<ıw Su, bF
y∏@b°u˘ Ju¡ yÙw°u* Ÿu ≤tdÙ∫ Ôyw° S° N°æ≤ bF°≥ t@C≤ tfi°uF≤ ŸCy¿∏@w b°∫C fF ≤F° S° $$25$$
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°J¡°„ tu* «≥¡ª°oÕ J¡∑ ≈≤t ŸÙt°_bR¡≈ Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈ÙÔu bdÕ Ju¡ Ÿ tu”≈bÕw
Ju¡ <Ÿ≤ ≈≤ tæ* ≈F…≥ª°, bF w°≤°R¡≈Ù ≤Ãfi°u* Ÿu <b˚¥<Tw N°æ≤ <bJ¡<Ÿw _bdÕJ¡tÔR¡≈Ù J¡dÕ≈¥≤ Ÿu ≤tdÙ∫
S° $$26$$ ZÙ≤°tıÙ, (tæ* oŸJ¡° N<@J¡ bdÕfi •∫° J¡R¡≥ !) bF ≈®<w<Ìfi ÿbuw, F¿≤w, ≈Ùw, ≤•w Îba
@bÔbdÕ J¡°fifi Ju¡ JC¡ŸCt-Ÿt¥F R¡≈Ù fibÙfi ≤ay°u* Ÿu N°J¡°„ tu* t°fi°u* <fiÌ…Õ‹¸> <ª` ©Ù*ª° J¡≤w° S°
N°æ≤ Ìubw°N°u* J¡° bF J®¡∑±>°≈bÕw S° $$27$$

ª°æÌFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈∏BFb°≥ ŸyÕ
Ÿ tu”≈bÕw Ju¡ <„©≤ ≈≤ ¿_Sw ª¥wfi°tJ¡ J¡v≈w” N°æ≤ ŸJ¡∑ „°©° ≈≤
<bΩt°fi ≈C‹≈, ≈sÙ N°<Ì Ÿa≈<W∫°u*, J¡°æN°u* wS° ˚C„C^±> J¡° bdÕfi $

tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi tu|R¡≈Ù J¡CŸCt°u* Ÿu Δ∫°›w Ju¡„°u*b°Ôu Ÿ
<„©≤ Ju¡ <Ÿ≤ ≈≤ ≈®°<d∫°u* Ju¡ b°a<~>w NSÕ J¡∑ ≈¥<wÕ Ju¡ <ÔÎ Ã≈∏fi F…Î „°©° N°<Ì Nb∫b°u* Ÿu ∫C•w
ª¥wfi°tJ¡ b¨s J¡°u tæ*fiu „°©°ªJ®¡-Ÿ° (ª°≤°u* N°u≤ ŸtR¡≈ Ÿu kæ¡ÔÙ F…oÕ „°©°N°u* Ju¡ J¡°≤d „°©°ªJ®¡-

ŸyÕ - 15]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1275

Ÿ°) Ìu©° $$1$$ ZÙ≤°tıÙ, ª°≤°u* N°u≤ Ÿu bF b¨s k¥¡Ô°u* Ju¡ ≈≤°y°u* Ÿu @¥Ÿ¿≤w S°, bF ≤ÃfiŸÂ„ ≈C‹≈yCh~>°u* Ÿu Ì∏wC≤ S°, Ÿfiu N≈fiÙ «≥¡ª°oÕ Ÿu N°J¡°„ J¡°u t°w J¡≤ <Ì∫° S°, bF ≈¥bÕb<dÕw tu”<„©≤
Ju¡ «¡≈≤ ≤©u F…Î ÌqŸ≤u <„©≤ Ju¡ ŸÂ„ ≈®wÙw F°uw° S° $$2$$
Ÿfiu Ju¡bÔ N≈fiÙ «≥¡ª°oÕ Ÿu FÙ N°J¡°„ J¡°u t°w fiFÙ* J¡≤ <Ì∫° S°, <J¡∏wC w°≤° N°<Ì <tÔ°J¡≤
<πyC<dw ≈C‹≈ N°<Ì @°≤d J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ˚Ù Ÿfiu N°J¡°„ J¡°u t°w J¡≤ <Ì∫° S°, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
Ÿfiu w°≤°N°u* J¡°u <tÔ°J¡≤ <πyC<dw ≈C‹≈ @°≤d <J¡∫u Su, tu|R¡≈ ≈vÔb°u* J¡°u <tÔ°J¡≤ <πyC<dw
≈vÔb @°≤d <J¡∫u Su, <J¡≤d°u* J¡°u <tÔ°J¡≤ <πyC<dw ≈C‹≈≤udCR¡≈ tu| @°≤d <J¡∫u Su <fıÔÙ J¡°u
<tÔ°J¡≤ <πyC<dw taı¿≤∫°≥ @°≤d J¡∑ SÙ* $$3$$ bF°≥ „°©°-≈®Ìu„ tu* <J¡∏fi≤ ∫Cb<w∫°u* Ju¡ yÙw°u* J¡°u
ÔuJ¡≤ <πyC<dw ˚®t≤°u* J¡∑ yCaı°≤ ºb<fi F°u ≤FÙ SÙ, Ÿfiu H¥Ô°u* ≈≤ N°R¡» ªaªÔ N›Ÿ≤°N°u* Ju¡ F°u™>,
F°S Îba ≈ÌR¡≈ ≈vÔb°u* J¡°u ÔuJ¡≤ Ìqfiu ≈vÔb @°≤d <J¡∫u Su $$4$$ b°a<~>wR¡≈°u* J¡°u @°≤d J¡≤fiu J¡∑
„<•w Ÿu Ÿa≈∏fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d _bh~>∏Ì <bF°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ J¡¿v≈w <bFayt buTb°Ôu <Ÿ]°u* Îba
y∏@b°u˘ Ju¡ Ÿt¥F°u* J¡°u <tÔ°J¡≤ <πyCd <bFayt Ÿ ≈≤ <bΩt°fi Su, Ÿfiu ≤ÃfiJ¡°<∏w Ju¡ ŸÂ„ _bh~>
<FtJ¡d°u* J¡°u ÔuJ¡≤ Ìqfiu F…Î Ãbª°R¡≈Ù b˜ ≈Ffiu Su $$5$$ N<@J¡ «≥¡ª°oÕ Ju¡ J¡°≤d ı<fiw ª∏B<f‡f Ju¡
Ÿ‡f∏@ Ÿu t°fi°u* N¨tw-≤Ÿ J¡∑ ≈¥<wÕ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <πyC<dw Nay°u*b°Ôu fnu-fnu k¡Ô Ÿtu* Ôyu Su,
wfi°u* Ju¡ t¥Ô ˚°y°u* tu* ŸaÔÀfi J¡v≈˚®t°u* Ÿu t°fi°u* <πyC<dw F…Î ŸJu¡ ≈°u≤ Su $$6$$ ŸJu¡ wfi°u* ≈≤
Ìubw°N°u* fiu N°Z∫ <J¡∫° S°, ≈`°u* ≈≤ <J¡∏fi≤ <bZ°<∏w Ôu ≤Fu Su, ŸJu¡ Ôw°JCa¡ı°u* tu* tu| Ÿt¥F ≈®<b‹¸>
F…Î Su,ıÔ≈®°∫ J¡°u¸>≤-≈®Ìu„ tu* Ìubw° N°<Ì Ÿ°u∫u F…Î Su $$7$$ ŸJ¡° N≈fi° <fiıÙ_bR¡≈ NÃ∫∏w
<b_w¨w S°, ŸJu¡ k¥¡Ô°u* J¡° ˚Ùw≤Ù ≤Ÿ N≈fiu Ja¡J¡d°u* Ju¡ ¢¡<dw°u* Ÿu f°fl ˚®t≤°u* J¡°u F¸>°J¡≤ N›Ÿ≤°R¡≈Ù
˚®t¿≤∫°u* fiu ª¥Ÿ <Ô∫° S° $$8$$ Zu‹™>Ìub, <J¡∏fi≤, y∏@bÕ Îba <bΩ°@≤°u* Ÿu bF Ÿt¿∏bw S°, f®Ê°^±>
J¡∑ fi°o˘ <b_w¨w N°æ≤ NŸÙt ÌŸ <Ì„°N°u* wS° N°J¡°„ J¡°u Δ∫°›w <J¡∫u S° $$9$$ J¡<Ô∫°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿu
bF ˚≤° F…N° S°, t¨Ì… ≈vÔb°u* Ÿu ˚≤° F…N° S°, <©Ôu F…Î ≈C‹≈°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ S° N°æ≤ bfit°Ô°N°u* Ÿu ˚Ù
bu<‹¸>w S° $$10$$ ŸJu¡ «¡≈≤ |fiÙ˚¥w taı≤Ù∫°≥ SÙ*, |fiÙ˚¥w t<dR¡≈ yCh~>u Su, |fiÙ˚¥w ≤ÃfiR¡≈Ù
≈¿≤@°fiÙ∫ <ÌΔ∫ b˜°u* Ÿu N°Ω S° NS°Õwg N<SÕ∫°u* J¡∑ oh~>°≈¥<wÕ J¡≤fiub°Ô° S°, Ôw°N°u* Ju¡ fi¨Ã∫ Ÿu
Δ∫°›w S° $$11$$ ZÙ≤°tıÙ, ª°≤°u* N°u≤ k¥¡Ô°u* J¡∑ f°» Ÿu ŸbÕ` k¡Ô N°æ≤ ≈vÔb°u* Ÿu wS° Ÿ˚Ù J¡° <ÌÔ
fFÔ° J¡≤fiub°Ôu ≈C‹≈≈≤°y°u* Ju¡ Ÿt¥F°u* Ÿu NÃ∫∏w <b<ª`w° J¡°u ≈®°›w F…Î Ÿ ª¥wfi°tJ¡ J¡v≈wR¡ J¡°u
tæ*fiu Ìu©° $$12$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, wÌfi∏w≤ ≈∫CÕ•w <b„uTd°u* Ÿu ∫C•w Ÿ b¨s Ju¡ wfiu, „°©°
N°<Ì J¡∑ Ÿ¿∏@∫°u* tu*, Ôw° Ÿu N°b¨w „°©°y®˚°y°u* tu*, Ôw°≈`°u* tu*, ≈°u≤°u* ∫° y®<∏S∫°u* tu* N°æ≤ ≈C‹≈°u* tu*
|°u*ŸÔu ffi°J¡≤ Ÿtu* ¿_Sw F…Î ≈<s∫°u* J¡°u tæ*fiu Ìu©° $$13$$
≈<s∫°u* tu* <b„uT fwÔ°wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, (bF°≥) t¨d°Ô Ju¡ ¸C>J¡n°u* J¡∑ fi°o˘ ªaBt° J¡∑ J¡Ô° Ju¡ ©^±>°u* Ÿu b<|Õw N°æ≤ „C˚®
J¡t<ÔfiÙJ¡∏Ì°u* J¡°u ©°fiub°Ôu f®ÊÌub Ju¡ b°Ffi˚¥w FaŸ≈sÙ tæ*fiu Ìu©u* $$14$$ f°Ì tu* ≤F_∫˚¥w NS°u˘
Ju¡ ≈∫°ÕÔ°uªfi tu* ŸF°∫J¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈®db N°æ≤ buÌ Ju¡ <t`˚¥w f®ÊÌub Ju¡ b°Ffi FaŸ°u* Ju¡ fhªu,
ı°u <J¡ Ÿ°tbuÌ J¡° y°fi J¡≤ ≤Fu Su Îba ≈≤-N≈≤ f®Ê<bΩ° J¡° yC”tC© Ÿu <b<@bwg Nº∫∫fi <J¡∫u

1276

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

F…Î Su (tæ*fiu Ìu©u*) $$15$$
bF°≥ <fib°Ÿ J¡≤ ≤Fu N<Àfi Ju¡ b°Ffi˚¥w „CJ¡°u* J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
wÌfi∏w≤ tæ*fiu N<ÀfiÌub Ju¡ b°Ffi „CJ¡ Ìu©u, bu t∏`-Ÿt¥F ≈» ≤Fu Su, fiJu¡ „ÆÌ _b°F°J¡°≤ Ju¡
Ÿt°fi Su $ fiJ¡∑ ≈t° „a©, <fı<Ô∫°u* Ju¡ NfiuJ¡ Ÿt¥F N°æ≤ fiÙÔ tu|°u* Ju¡ bd°u˘ Ÿu SÙ, Ìubw° <fiÃ∫
fiJ¡° Ì„Õfi J¡≤wu Su $ ∫Ibu<Ì∫°u* tu* <f~>°∫u y∫u F¿≤w JC¡„-Ôw°N°u* Ju¡ ÌÔ°u* J¡∑ fi°o˘ bu F≤u Su $ (Nf
t∫¥≤°u* Ju¡ fhª°u* J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $) Nfi∏w≤ (tæ*fiu) t∫¥≤°u* Ju¡ fhªu (Ìu©u) $ N<Àfi J¡∑ <„©° J¡∑ fi°o˘
ÌuÌÙ›∫t°fi fiJ¡∑ <„©°Î≥ SÙ* $ ıy≠ıfifiÙ ≈°bÕwÙ Ÿu (ı¥nu tu* ≈Ffifiu Ju¡ <ÔÎ) ≤<sw fiJu¡ ≈≤°u* J¡°
Ÿt¥F S°, _b°tÙ J¡°<wÕJu¡∫ π°≤° <b_w°¿≤w N„uT <„bŸ‡f∏@Ù <bI°fi tu* bu ≈¿^±>w Su $$16-18$$
N°J¡°„ tu* FÙ Ã≈∏fi F°uJ¡≤ bFÙ* ≈≤ fi‹¸> F°u ı°fiub°Ôu NS°Õwg t≤d≈∫Õ∏w ˚¥<t ≈≤ fi w≤fiub°Ôu N°æ≤
N<@J¡ fÔb°fi F°ufiu Ÿu tF°fi oŸÙ<ÔÎ Δ∫°ut≈sÙ fi°t Ÿu ≈®<Ÿ] ≈<s∫°u* J¡°u-ı°u <J¡ <fiÃ∫-J®¡∑n° tu*
ŸF°∫J¡ F°ufiu Ÿu f∏@C Su, N≈fiu N≈fiu |°u*ŸÔu ffi°J¡≤ ¿_Sw Su Îba „≤ÃJ¡°ÔÙfi tu|°u* Ju¡ Ÿt°fi „C˚®
N°J¨¡<wb°Ôu Su (tæ*fiu Ìu©°) $$19$$ f®ÊÌub Ju¡ b°Ffi FaŸ Ÿu Ã≈∏fi N°æ≤ ˚Ù ÌqŸ≤u FaŸ°u* J¡°u, N<Àfi Ju¡
b°Ffi „CJ¡ Ÿu Ã≈∏fi „CJ¡°u* J¡°u, JC¡t°≤ J¡°<wÕJu¡∫ Ju¡ b°Ffi t∫¥≤ Ÿu Ã≈∏fi N°æ≤ ÌqŸ≤u t∫¥≤°u* J¡°u wS°
ofiŸu <˚∏fi ˚Ù N∏∫ N°J¡°„ ≈<s∫°u* Ÿu Ã≈∏fi ≈<s∫°u* J¡°u (tæ*fiu Ìu©°) $$20$$ ZÙ≤°tıÙ, bF°≥ (tæ*fiu)
Ì°u ª°u*ªb°Ôu ˚≤π°ıfi°tJ¡ ≈<s∫°u* J¡°u, ŸCbdÕ J¡∑ <„©°b°Ôu ≈<s∫°u* J¡°u wS° y°æ≤æ∫°, J¡°æN°, yÙ@,
J¡°u∫Ô, J®¡°æ*ª (JC¡≤°≥JC¡Ô) N°æ≤ tCy°Õ-ofi ≈<s∫°u* J¡°u (tæ*fiu Ìu©°) $$21$$ Fu ≤°|b, Ÿ J¡v≈w” ≈≤
„JC¡∏w≈sÙ, fiÙÔJ¡^™>≈sÙ, fÔ°J¡≈sÙ (fJ¡<b„uT) N°<Ì N°æ≤ ˚Ù NfiuJ¡ ≈<s∫°u* J¡°u, ıyw tu* <b<b@
≈®°<d∫°u* J¡∑ fi°o˘ tæ*fiu Ìu©° $$22$$ oŸJu¡ f°Ì N°J¡°„ tu* ¿_Sw F…Î tæ*fiu NÃ∫∏w Ìq≤-≈®Ìu„_S |fiu
≈W°u*b°Ôu Ÿ J¡v≈b¨s Ju¡ Ì°<Ffiu wfiu J¡∑ „°©°≈≤, Ÿ „°©° J¡°u Ìu©fiu Ju¡ f°Ì, Ô°uJ¡°Ô°uJ¡≈bÕw Ju¡
N≤^∫ tu* ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi tu|-Ÿt¥F J¡∑ fi°o˘ ¿_Sw, taı≤ÙŸt¥F Ÿu bu<‹¸>w B°ud J¡°æN°u* J¡° t^±>Ô tæ*fiu
Ìu©° $$23,24$$ ≠∫°u* FÙ tæ*fiu bF°≥ Â<‹¸> ±>°ÔÙ, Ã∫°u* FÙ Ìu©° <J¡ ÎJ¡°∏w tu* ¿_Sw Ì°<Ffiu wfiu Ju¡ Ÿ
J¡°u¸>≤ ≈≤ <ıŸtu* <ª`-<b<ª` k¥¡Ô <f~>u F…Î Su, NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ŸCy∏@°u* Ÿu ı°u ŸCy¿∏@w S° wS°
≈C^∫°Ãt°N°u* π°≤° ≈˚°uÀ∫ N›Ÿ≤°N°u* Ju¡ ≈˚°uy°u* Ju¡ ∫°uÀ∫ _byÕ_bR¡≈ S° - Ÿ˚° tu* „°¿∏w N°<Ì
yCd°u* Ÿu Ÿa≈∏fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d NsCÆ@ N°J¨¡<wb°Ôu, ≈bfi Ju¡ π°≤° Ÿt˚°y Ÿu ~>uÌfi J¡≤ J¡°u¸>≤ tu*
≈®bu<„w <J¡∫u y∫u tu|°u* J¡∑ fi°o˘, tfi°uF≤ JC¡ŸCtyCh~>°u* Ÿu b°<Ÿw J¡°æÎ ¿_Sw Fæ* N°æ≤ fiJu¡ fÙª Îuÿb∫Õ„°ÔÙ
Îba NÃ∫∏w ∏fiw „≤Ù≤b°Ô° b°∫Ÿ≤°ı ˚C„C^±> fæ™>° Fæ $$25-27$$ bF ˚C„C^±> Ÿ˚° tu* Ÿ ≈®J¡°≤
∏fiwR¡≈ Ÿu <_Sw S°, <ıŸ ≈®J¡°≤ J¡°≥ª Ju¡ ¸C>J¡n°u* Ju¡ fÙª ∏fiwR¡≈ Ÿu o∏BfiÙÔt<d ¿_Sw F°u $ bF
N°ÃtI°fi Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ tfib°Ô°, t°∏∫, ŸtÌ„ÙÕ Îba Ÿb°˘y ŸC∏Ì≤ S° $$28$$ bF ≈®°d<J®¡∫° Ju¡ <fi≤°u@
Ÿu <fiÃ∫ N∏wtÕC©b¨<Wb°Ô°, ŸC©Ù N°æ≤ ≈®<Ÿ]wt <ª≤ıÙbÙ F°ufiu Ÿu "<ª≤aıÙbÙ' fi°t Ÿu ≈®<Ÿ]
S° $$29$$ ıyw tu* <b<Ìw ÌÙ|°Õ∫Cb°Ô° ˚C„C^±> fi°t Ÿu ≈®<Ÿ] bF b°∫Ÿ≤°ı ∫Cy°u* J¡∑ Ã≈<W N°æ≤
<bfi°„ J¡∑ Ì„° Ju¡ Ì„Õfi Ÿu ≈®°æ»tfi S° $$30$$ bF ≈®Ã∫uJ¡ J¡v≈ tu* oÕ„°fi, o∏B N°æ≤ N¿Àfi N°<Ì
Ô°uJ¡≈°Ô°u* Ju¡ ı∏t°u* J¡∑ ªJ®¡≈≤‡≈≤° J¡°u <yfiw° F…N° <©∏fi F°uJ¡≤ Nb<_Sw S° $$31$$ bF ŸCÌq≤
˚¥wJ¡°ÔÙfi ŸC≤, NŸC≤ Îba ≤°ı°N°u* J¡° ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ _t≤d J¡≤fiub°Ô°, ≈®Ÿ∏fi N°æ≤ ya˚Ù≤ tfi Ÿu ∫C•w,

ŸyÕ - 16]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1277

ªwC≤ wS° ¿_fiÀ@ Îba tCÀ@ b°dÙb°Ô° S° $$32$$
bF ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ I°w° F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ¥‚twt NS°u˘ J¡°u <b_≈‹¸>J¡≤ J¡Ffiub°Ô°, ttw° wS°
NFaJ¡°≤ Ÿu ≤<Fw, t¨Ã∫C J¡° ≈C` J¡∑ fi°o˘ ≈≤t<≈®∫, fC<] tu* f¨F_≈<w Ÿu ˚Ù fn°, ≈®°<dt°` J¡° ŸC⁄Ì,
f∏@C Îba <t` S° $ (Ÿf ≈®°<d∫°u* J¡° bF ŸC⁄Ì N°<ÌR¡≈ •∫°u* S° ? oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $) ª¥≥<J¡
∫F ŸfJu¡ bdÕfi ≈®Ÿay tu*-≈®°dÙt°` Ju¡ <fi<©Ô N°≤°u≈°u* J¡° N<@‹™>°fiR¡≈ F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d Ÿf
≈®J¡°≤ Ÿu ˚Ù ŸbÕÌ° Ÿb°ÕÃtJ¡ ŸÃ∫_bR¡≈ FÙ ≈¿≤y<dw F°uw° S° ∫°fiÙ bF Ÿb°ÕÃtJ¡ N°æ≤ ŸÃ∫_bR¡≈
FÙ ŸbÕŸayw S°, Nw# ŸC⁄Ì N°<ÌR¡≈ S° $$33$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿ≤°ub≤ Ÿ°æ‡∫, _bh~> t@C≤ ıÔ Ÿu
∫C•w, tfi°uF≤ N°æ≤ ˚Ùw≤ Ÿu N©^±> „ÙwÔ, tº∫ J¡tÔ Ju¡ N°@°≤˚¥w JC¡F≤ Ÿu ∫C•w, ≈<s∫°u* J¡∑
<bZ°¿∏w J¡°u ı°fifiub°Ô° Îba <fitÕÔwt F°ufiu Ÿu ≈®J¡<¸>w ˚Ùw≤Ù „°u˚°b°Ô° ≤Fw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤
Ÿ°æ‡∫, ≈®Ÿ∏fi, t@C≤, f®Ê≤Ÿ Ÿu ∫C•w, tfi°uF≤, ˚Ùw≤Ù N©^±> „°¿∏w Ÿu ∫C•w, ⁄Ì∫°J¡°„R¡≈,
Ÿf Δ∫bF°≤°u* J¡°u ı°fifiub°Ô° ∫F tF°Ãt° ˚C„C^±> ˚Ù y°a˚Ù∫Õ J¡°u fi ~>°unw° F…N° N∏w#J¡≤d J¡∑
„°u˚° tFW° J¡°u ≈®J¡<¸>w J¡≤ Nb¿_Sw S° $$34$$

≈∏BFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿ°uÔFb°≥ ŸyÕ
Ÿ°tfiu ≈¿_Sw F…Î wS° N°Ÿfi N°<Ì Ÿu ≈¥<ıw F…Î
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ π°≤° <J¡∫u y∫u ˚C„C^±> Ju¡ ı∏t, J¡tÕ N°<Ì Ju¡ ≈®ÿfi°u* J¡° bdÕfi $

tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B ZÙ≤°tıÙ, wÌfi∏w≤ tæ* Ÿ ˚C„C^±> Ju¡ Ÿ°tfiu Ÿ ≈®J¡°≤ <y≤°
(w≤°), <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈bÕw ≈≤ N°J¡°„ Ÿu fis` <y≤w° F°u $ tu≤° „≤Ù≤ NÃ∫∏w J¡°¿∏w∫C•w S°, <y≤fiu
≈≤ tæ*fiu Ÿ˚° tu* JC¡~> FÔªÔ ˚Ù ≈æÌ° J¡≤ ÌÙ $$1$$
<ıŸ ≈®J¡°≤ ˚¥J¡‡≈ Ÿu Ÿ°y≤ <bsCÆ@ F°u ı°w° Fæ, Ÿ ≈®J¡°≤ tu≤u ≈wfi Ÿu ı<fiw t∏Ì ≈bfi
Ÿu J¡°æN°u* J¡∑ Ÿ˚°, ı°u fiÙÔ J¡tÔ°u* Ju¡ w°Ô°f Ju¡ ŸÂ„ SÙ, <bsCÆ@ F°u yoÕ $$2$$ Nfi∏w≤
<`J¡°ÔÌ„ÙÕ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ ˚C„C^±> fiu Ìu©fiu Ÿu FÙ - ∫Ω<≈ bF°≥ tu≤° ı°fi° Nw<JÕ¡J¡ S°,
wS°<≈ bF°≥ y∫u "F…Î tCHJ¡°u - "∫F b<Ÿ‹™> N°∫u F…Î Fæ*', ∫°u* ı°fi° $$3$$ wÌfi∏w≤ <ıŸ ≈®J¡°≤
≈bÕw Ÿu ~>°u¸>° tu| ™>u, Ÿ ≈®J¡°≤ bF ≈W°u* Ju¡ i>u≤ Ÿu ™> ©n° F…N° N°æ≤ "Fu tC<fi≤°ı, N°≈J¡°
_b°yw F°u', ∫°u* t@C≤b°dÙ f°uÔ° $$4$$ _b°yw bªfi°u* Ju¡ Ÿ°S FÙ Ÿ°S Ì°ufi°u* F°S°u* Ÿu N≈fiu
ŸaJ¡v≈t°` Ÿu Ã≈°<Ìw ≈C‹≈°aı<Ô ˚≤J¡≤ tu≤u «¡≈≤ Ÿ ≈®J¡°≤ f≤Ÿ°oÕ, <ıŸ ≈®J¡°≤ tu| <Ft J¡∑
tF°b¨<‹¸> J¡≤w° F°u $$5$$ wÌfi∏w≤ N°≈Ju¡ <f≤°ıfiu Ju¡ <ÔÎ ∫F N°Ÿfi Fæ, ∫°u* J¡FJ¡≤ bF J¡°æN°u*
J¡° N<@≈<w ˚C„C^±> N°Ÿfi Ô°fiu Ju¡ <ÔÎ ª°J¡≤byÕ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ _b∫a ©n° F…N° N°æ≤ J¡v≈b¨s
J¡° fibÙfi ≈`R¡≈ N°Ÿfi Ô°∫° $ wÌfi∏w≤ tæ* ˚C„C^±> Ju¡ Ÿ°S Ÿ J¡v≈b¨s J¡∑ Ôw°N°u* Ÿu ffiu F…Î
N°Ÿfi≈≤ fæ™> y∫° $ ˚C„C^±> Ju¡ ª°≤°u* N°u≤ ≈<s∫°u* J¡° Ÿt¥F S° tfifi„ÙÔ tCHu Ÿ N°Ÿfi ≈≤
N°ŸÙfi Ìu©J¡≤ N≈fiu J¡°¿∏wt^±>Ô Ÿu ≈®Ÿ≤d„ÙÔ ≈a©°u*b°Ôu •w Ÿ˚° Ju¡ J¡°æÎ N≈fiu-N≈fiu
N°Ÿfi°u* J¡∑ N°u≤ Â<‹¸> ±>°Ôfiu Ôyu $ ˚C„C^±> fiu NP∫Õ, ≈°Ω N°<Ì Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤ tu≤° ŸÃJ¡°≤ <J¡∫° $

1278

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

tF°fi wuı_bÙ bF ˚C„C^±> NÃ∫∏w ≈®Ÿ∏fi<ªW F°uJ¡≤ ŸC∏Ì≤, Ÿ°æF°ÌÕ Ÿu t@C≤ bªfi tCHŸu J¡Ffiu
Ôy° $$6-9$$ ˚C„C^±> fiu J¡F° # ˚ybfig, fnu Ÿ°æ˚°À∫ J¡° <bT∫ Fæ <J¡ ÌÙ|ÕJ¡°Ô Ju¡ Nfi∏w≤ N°ı
Ft Ô°uy°u* Ju¡ «¡≈≤ N°≈fiu NfiCy®F Ì„°Õ∫°, •∫°u*<J¡ N°≈Ju¡ Ì„Õfi°t¨wR¡≈Ù <Ÿ*ªfi Ÿu <Ÿ*ªu y∫u Ft
Ô°uy N°ı, ≈C^∫b¨s Ju¡ ŸÂ„, NÃ∫∏w ≈<b` ffi y∫u $$10$$ Fu tCfiu, ÌÙ|ÕJ¡°<ÔJ¡ tu≤u ≈C^∫ J¡∑
≤°<„ Ÿu ≈®u¿≤w wS° t°∏∫°u* tu* ÎJ¡t°` t°∏∫wt N°≈J¡° oŸ Ÿt∫ <J¡Ÿ ≈®Ìu„ Ÿu „C˚ N°ytfi
F…N° ? $$11$$ tF°≤°ı, t¥Ô˚¥w t°∫° Ÿu ffiu oŸ ıyw tu* ÌÙ|ÕJ¡°Ô Ÿu <bª≤d J¡≤ ≤Fu N°≈Ju¡
≈°bfiwt <ªW tu* N©a<±>w ŸtÌ<„Õw° <f≤°ıwÙ w°u Fæ fi ? $$12$$
tF°≤°ı, N°ı N°fiu J¡° J¡‹¸> ™>°J¡≤ N°≈fiu N≈fiÙ N°Ãt° J¡°u •∫°u* Ì…#© ≈F…≥ª°∫° ? N°I°Ì°∫Ù
bªfi°u* Ju¡ Zbd tu* ÃJ¡^™>° ≤©fiub°Ôu Ft Ô°uy°u* J¡°u N°I° Ìufiu Ju¡ <ÔÎ N°≈ ŸbÕS° ∫°uÀ∫ Fæ* $$13$$
Fu tC<fib≤, N°≈Ju¡ ª≤d°u* Ju¡ Ì„Õfi Ÿu FÙ tæ*fiu Ÿf JC¡~> ı°fi <Ô∫°, N°≈fiu N≈fiu N°ytfi Ju¡ ≈C^∫°u*
Ÿu Ft Ô°uy°u* J¡°u Ìf° <Ì∫° Fæ $$14$$
"Ÿf JC¡~> ı°fi <Ô∫°' ∫F ı°u ≈FÔu J¡F° y∫° S°, ŸÙJ¡° _≈‹¸>ÙJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $
o∏BŸ˚° tu* <ª≤aıÙ<b∫°u* Ju¡ <bT∫°u* tu* F…oÕ <bª°≤d°N°u* Ju¡ J¡°≤d FÙ N°≈Ju¡ _t¨<w≈S tu* Ft
N°∫u N°æ≤ ŸÙ Ÿu ∫F _S°fi N°≈Ju¡ ª≤d°u* J¡° N°_≈Ì F…N°, ŸªtCª N°≈fiu oŸ ≈®°dÙ J¡°u ≈<b`
ffi° <Ì∫° $$15$$ Fu tCfiu, ∫Ω<≈ ∫F°≥ N°≈Ju¡ N°fiu J¡° ≈®∫°uıfi tæ*fiu ≈FÔu Ÿu FÙ ı°fi <Ô∫°, wS°<≈
N°≈Ju¡ b°•∫°t¨w≤Ÿ°_b°Ì J¡∑ N<˚Ô°T° f» ≤FÙ Fæ, Nw# N°≈Ÿu tæ* ≈¥~>w° Fq≥ $$16$$ wÙfi°u* J¡°Ô°u*
tu* <fitÕÔ I°fi ≤©fiub°Ô° <ª≤aıÙbÙ oŸ ˚C„C^±> fiu ıf bæŸu J¡F°, wf bF°≥ tæ*fiu ∫F J¡F° $$17$$
Fu ≈<s∫°u* Ju¡ _b°<tfig, ı°u JC¡~> ∫F J¡F ≤Fu F°u, bF Ÿf ∫S°SÕ tu* ŸÃ∫ FÙ Fæ, <ª≤aıÙbÙ Ju¡bÔ wC‡Fu*
FÙ N°ı tæ* Ìu©fiu Ju¡ <Ô∫u N°∫° Fq≥ $$18$$ Fu ≈sÙ≤°ı, tF°fi ˚°À∫ Ÿu wC‡F°≤u N∏w#J¡≤d tu* ª°≤°u*
N°u≤ Ÿu „°¿∏w J¡° ≤°≠∫ Fæ, wCt JC¡„Ô F°u, I°ww[b F°ufiu Ju¡ J¡°≤d wCt oŸ ˚∫aJ¡≤ ıy≠ı°Ô
tu* ≈®<b‹¸> fiFÙ* F…Î F°u $$19$$ ≈®°<d∫°u* J¡∑ Ã≈¿W, <bfi°„, y<w, N°y<w, <bΩ° Îba N<bΩ° J¡°u
ı°fifiub°Ôu Fu ≈<s≤°ı, wCt tu≤u oŸ Ÿa„∫ J¡° ŸÃ∫R¡≈ Ÿu ~>uÌfi J¡≤ Ì°u <J¡ <J¡Ÿ JC¡Ô tu* wCt
Ã≈∏fi F…Î F°u N°æ≤ <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ wCtfiu w[b ≈Fª°fi <Ô∫° $$20$$ Fu Ÿ°@°u, wC‡F°≤Ù <J¡wfiÙ N°∫C
Fæ, wCt N≈fi° J¡°æfi-Ÿ° o<wb¨W (<byw J¡v≈°∏wª¿≤`) ı°fiwu F°u N°æ≤ <J¡Ÿ tF°fiC˚°b fiu ÌÙ|ÕÌ„ÙÕ
wC‡F°≤u <ÔÎ <fib°Ÿ_S°fi R¡≈ Ÿu oŸ b¨s J¡°u <fi<ÿªw <J¡∫° Fæ ? $$21$$ ˚C„C^±> fiu J¡F° # Fu tCfiu,
N°≈ ı°u tCHŸu ≈C~> ≤Fu Fæ*, Ÿ ŸfJ¡° tæ* ∫F bdÕfi (W≤) J¡≤ ≤F° Fq≥ $ N°≈ tF°fiC˚°b <πÀfi
fi F°uJ¡≤ ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ J¡S° J¡° Zbd J¡∑<ıÎ $$22$$ Fu tF°fiC˚°b, wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* Ju¡ <fi∫∏w° N°æ≤
≈≤t ≈¥≠∫ N°≈Ju¡ ŸÂ„ Ì°≤fC<] tF°Ãt° <ıŸ b¨W°∏w J¡° Zbd J¡≤wu Fæ*, Ÿ b¨W°∏w J¡°
˚ÔÙ≈®J¡°≤ J¡Sfi J¡≤fiu Ÿu b•w° N°æ≤ Z°uw° Ì°ufi°u* J¡° ≈°≈ Ÿ ≈®J¡°≤ <bfi‹¸> F°u ı°w° Fæ, <ıŸ
≈®J¡°≤ tu|°bÔ¿‡fw b¨<‹¸>, ~>°∫°, N≤^∫ N°<Ì bæ˚b°u* Ÿu Ÿ¥∫Õ J¡° w°≈ <bfi‹¸> F°u ı°w° Fæ $$23$$

Ÿ°uÔFb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 17]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1279

Ÿ`Fb°≥ ŸyÕ
ıÙb∏tC•w°u* Ju¡ ≈∫°uyÙ yCd°u* Ÿu ≈¥~>u y∫u NSÕ J¡° bdÕfi J¡≤
≈<s∫°u* J¡° _b°tÙ ˚C„C^±> ≈Cfi# ŸÙ J¡°u Ÿ<b_w°≤ J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W F…N°, ∫F bdÕfi $

tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, wÌfi∏w≤ bF ≈sÙ≤°ı ˚C„C^±> b‚∫t°d ≤Ù<w Ÿu J¡Ffiu
Ôy° $ bF N˚Ù‹¸> Ô°˚ Ÿu fi w°u ≈®Ÿ∏fi F°ufiub°Ô° S° N°æ≤ fi J®¥¡≤t<w S° $ bF Ÿ˚Ù Nay°u* Ÿu ŸC∏Ì≤ N°æ≤
bT°ÕJ¡°ÔÙfi tu|°u* Ju¡ ŸÂ„ ÿ∫°tbdÕ S° $$1$$ ŸJu¡ bªfi _fiuF≈¥dÕ N°æ≤ y‡˚Ù≤ Su $ ŸJu¡ N<˚˚°Td
Ju¡ ≈FÔu ¿_tw F°uw° S° $ F°S tu* <fvb k¡Ô J¡∑ fi°o˘ wÙfi°u* ıyw J¡∑ o∫W° (ŸÙt°) Ÿu <fi¿ÿªw R¡≈
Ÿu <b<Ìw SÙ $$2$$ Ÿt_w ˚°uy°u* J¡°u Ÿfiu <wfiJu¡ J¡∑ w≤F wCh~> ŸtH ≤•©° S°, o¿h~>w <bT∫°u* J¡∑
N°u≤ Ô°uy°u* J¡∑ Ì°æn-@¥≈ J¡° k¡Ô ÎJ¡t°` ŸaŸ°≤ FÙ Fæ - ∫F ≤F_∫ Ÿfiu ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ı°fi <Ô∫° S°,
bF ≈≤°≈≤ f®Ê J¡° I°w° S° $$3$$ ŸJ¡° tF°fi N°J¡°≤ @Ù≤ N°æ≤ <_S≤ S° $ Ÿfiu <bZ°¿∏w w°u Ÿ
≈®J¡°≤ @°≤d J¡∑ SÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ t∏Sfi Ju¡ Nfi∏w≤ t∏Ì≤°ªÔ Ju¡ ªÔu ı°fiu Ju¡ f°Ì sÙ≤-ŸtCB fiu
@°≤d J¡∑ SÙ $ ŸJ¡° tfi tfi°u≤S°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ S° N°æ≤ <b„C] S° $$4$$ f°F≤ Ÿu ŸJ¡∑ ª°≤°u* N°u≤ Ÿu
fC<] tu* <bZ°¿∏w SÙ, bF „°∏w S°, ˚Ùw≤ Ÿu ≈≤t°fi∏Ì ≈¿≤≈¥dÕ S°, Ÿu ŸaŸ°≤ tu* ı∏t@°≤Ù ıÙb°u* Ju¡
N°<b˚°Õb N°æ≤ <w≤°u˚°b tu* FuwC˚¥w t°∫°w[b N°æ≤ N°Ãtw[b J¡° ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ I°fi S° $$5$$ <≈®∫ N°æ≤
t@C≤ ŸCfifiu ∫°uÀ∫ bÙd°-y°fi J¡∑ fi°o˘ tfi°uF≤ ŸJu¡ b°•∫ Su $ Ì„Õfit°` Ÿu Ÿa≈¥dÕ ˚∫°u* J¡° N≈F≤d
J¡≤fiub°Ôu _b∫a f®Ê° fiu FÙ t°fi°u* N≈fi° ∫F fibÙfi ˚C„C^±>„≤Ù≤ @°≤d <J¡∫° F°u, ÎuŸ° bF ≈®wÙw F°uw°
S°, NwÎb bF _b°˚°<bJ¡ N°fi∏Ì Ÿu ∫C•w N°æ≤ ≈®ÿfi°u* J¡° W≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ <J¡∫u y∫u Ω°uy∫C•w
tC© Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w ŸC∏Ì≤ Ôyw° S° $$6$$ Ÿ ≈®J¡°≤ J¡° ≈<s∫°u* J¡° N<@≤°ı ˚C„C^±> „C],
Nt¨wt∫, ≈¿≤≈¥dÕ _b-_bR¡≈ J¡° J®¡t„# f°u@ J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ - <fitÕÔ b°dÙ Ÿu Ÿ w≤F tu≤u ≈®<w
N°yu J¡° b¨W°∏w J¡Ffiu Ôy°, <ıŸ w≤F ŸC∏Ì≤ tu| N≈fiÙ yıÕfi° Ÿu tJ¡≤∏Ì (≈C‹≈≤Ÿ Ju¡) ≈°fi tu*
≤<ŸJ¡ ˚®t≤ Ju¡ ≈®<w bFÙ b¨W°∏w J¡Fw° F°u $ w°Ã≈∫Õ ∫F F…N° <J¡ ≈FÔu Ÿu FÙ ≈®fC] f®Ê°fi∏Ì tu* ≤<ŸJ¡
tu≤u ≈®<w ˚C„C^±> J¡∑ ¿•w NfiCb°Ì t°` SÙ, fi <J¡ ≈Ìu„ $$7$$

Ÿ`Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

N™>°≤Fb°≥ ŸyÕ
N≈fi° ı∏t J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ≈FÔu tF°ÌubıÙ, fiJu¡ yd, t°w¨J¡° wS°
fiJu¡ ≈°fi°ußb N°<Ì J¡° ˚C„C^±> Ju¡ π°≤° bdÕfi $

"<J¡Ÿ JC¡Ô tu* wCt Ã≈∏fi F…Î F°u' oŸ ≈®St ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ≈FÔu ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $
˚C„C^±> fiu J¡F° # tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ, oŸ ıyw tu* Ÿt_w _byÕb°ŸÙ Ìubw°N°u* tu* Zu‹™> (I°fi,
Îuÿb∫Õ, fÔ N°<Ì yCd°u* Ÿu Ÿb°uÕÃJ¨¡‹¸>), Ìubw°N°u* Ju¡ ˚Ù ≈¥ıfiÙ∫ Îba ≈°ŸfiÙ∫, Ìub°<@Ìub tF°ÌubıÙ
Fæ*, ı°u fnu-fnu Ìub°u* Ju¡ Ìub f®Ê°<Ì Ìubw°N°u* Ju¡ π°≤° ˚Ù N<˚b¿∏Ìw N°æ≤ ª°≤°u* N°u≤ Ÿu ≈¥<ıw Fæ* $
(oŸ ÿÔ°uJ¡ tu* ≈∫CÕ•w wÙfi <b„uTd°u* Ÿu Ÿb°˘„ tu* tF°ÌubıÙ Ju¡ FÙ ÃJ¡TÕ J¡∑ ≈≤t°b<@ fwÔ°oÕ yoÕ
Fæ, oŸŸu b‚∫t°d f®Ê<bΩ° Ju¡ N°≤‡˚ tu* tayÔ ˚Ù ≈<s≤°ı ˚C„C^±> fiu J¡≤ <Ì∫° - ∫F NSÕw# <Ÿ]

1280

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

F°u ı°w° Fæ, ∫F ı°fifi° ª°<FÎ) $$1$$ N°t®b¨s J¡∑ fi°o˘ fiJu¡ ÌuF°@Õ tu* ˚®t≤-≈a¿•w∫°u* Ju¡ ŸÂ„
fiu`°u*b°ÔÙ wS° ∏fiw ≈C‹≈-yCh~>°u* Ju¡ ŸÂ„ _wfi@°¿≤dÙ Ôw° „°u<˚w Fæ $$2$$ fiJu¡ ÎJ¡ yay°R¡≈Ù
JC¡ŸCt - t°<ÔJ¡° Fæ, ı°u <Ft N°æ≤ F°≤ J¡∑ fi°o˘ NÃ∫∏w @bÔ ÔF≤ÙR¡≈Ù ≈C‹≈°u* Ÿu yC¿‡k¡w (y≥¥SÙ yoÕ)
Fæ N°æ≤ <ıŸfiu ı¸>°ı¥¸> J¡°u bu<‹¸>w J¡≤ ≤•©° Fæ $$3$$ sÙ≤-Ÿ°y≤ Ÿu Ã≈∏fi F…N° N°æ≤ Nt¨w J¡°
H≤fi° fF°fiub°Ô° NÃ∫∏w J¡°¿∏w∫C•w ª∏Bt° fiJ¡° Ì≈Õd˚¥w ª¥n°t<d (<„≤°u˚¥Tdt<d) Fæ $$4$$
<fi≤∏w≤ t_wJ¡ tu* ¿_Sw ª∏Bt° Ju¡ Nt¨w≈®b°F Ÿu <ıŸJ¡∑ <bT„<•w <fiJ¡Ô yoÕ Fæ N°æ≤ <ıŸtu*
ŸaıÙbfi„¿•w ≈®°›w F…oÕ Fæ, ÎuŸ° o∏BfiÙÔ t<d J¡∑ fi°o≥ J¡°ÔJ¥¡¸> tF°<bT fiJu¡ J¡^™> J¡° ˚¥Td
Fæ $$5$$ ıyw Ju¡ ≈®Ô∫ tu* FuwC˚¥w N≈fiu ªsCR¡≈Ù _bh~> N¿Àfi Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ, @¥<Ô∫°u* J¡∑ ≈a¿•wR¡≈
fnu-fnu ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi HaH°b°w°u* J¡∑ Ã≈°ÌJ¡, ≈≤t°dCt∫ (_S¥Ô tF°˚¥w°u* J¡° Ÿ¥‚t-Ÿ¥‚t ˚¥w°u* tu*
≈®bu„-J®¡t Ÿu ≈≤t Ÿ¥‚t NΔ∫•wt°` J¡° ≈¿≤„uT F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈≤t°dCt∫), N<w„C˚® Îba
I°fiıÔ°ÃtJ¡ (ŸJu¡ Ÿ°sÙ ªæw∏∫_bR¡≈ ıÔ Ÿu ›Ô°<bw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d I°fiıÔ°ÃtJ¡) t°∫°R¡≈
˚_t fi t°∫°„fÔ tF°ÌubıÙ J¡° ˚¥Td Fæ $$6$$ NÃ∫∏w <fitÕÔ, wuı_bÙ ª∏Bt° J¡° ˚Ù <w≤_J¡°≤
J¡≤ Ìufiub°ÔÙ, t<d∫°u* Ju¡ ŸÂ„ Ÿ°fi≈≤ ª»°J¡≤ <b„°u<@w J¡∑ yoÕ, t°Ô° N°<Ì Ju¡ N°J¡°≤ tu* yC≥SÙ yoÕ,
Ÿa≈¥dÕ „≤Ù≤°u* tu* tfi°u≤t f®Ê° N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤°u* J¡∑ <bJ¡°≤˚¥w F<ß>∫°≥ FÙ fiJu¡ „°u˚°J¡°≤J¡ ≤Ãfi Fæ* $$7$$
ŸC@°J¡≤ ª∏Bt° J¡∑ ŸC@°@°≤° Ÿu ≈®s°<Ôw, fiÙÔtu|R¡≈Ù ≈vÔb°u* Ÿu ∫C•w wS° w°≤°R¡≈Ù <f∏Ì…N°u* Ÿu
Ÿt¿∏bw N°J¡°„ ∫°fiÙ <Ì„°Î≥ FÙ fiJu¡ b˜ Fæ* $$8$$ ª•J¡≤ J¡°¸> ≤FÙ Ô°ut<n∫°u*, ≈¿≤≈•b fi≤t°aŸ°u* N°æ≤ f<Ô Ju¡ N°uÌfi°u* Ÿu (˚°w Ÿu) Δ∫°›w; y°≥b°u* N°æ≤ fiy≤°u* Ÿu Ìq≤, <Ft Ju¡ ŸÂ„ @bÔ ÿt„°fi
FÙ fiJ¡° |≤ Fæ $ (≈®J¨¡w ÿÔ°uJ¡ tu* "˚®t¿h~>b°ayfi°0' N°æ≤ "f<F˚Õ¥wtg' Ÿu Ì°u ≈Ì ¿ÿÔ‹¸> F°ufiu Ÿu
J¡v∫°dJ¡°≤Ù buT-˚¥T° J¡°u @°≤d J¡≤ o@≤-@≤ |¥t ≤FÙ ≤t¿d∫°u* π°≤° ≈J¡°∫u y∫u ≈®„_wwt t°aŸ,
˚°w N°<Ì ˚°u≠∫ ≈Ì°S°u˘ Ÿu Δ∫°›w wS° Ÿf ≈®J¡°≤ Ju¡ Ì°uT°u* Ÿu ≤<Fw - oŸ NSÕ J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ ı°
ŸJ¡wÙ Fæ $) $$9$$ <ıŸfiu J¡≈°Ô-t°Ô°Î≥ @°≤d J¡∑ Fæ, ≤•w N°æ≤ ªfÙÕ J¡° N°Ÿb (tΩ) ≈°fi <J¡∫° Fæ,
Îba ı°u N°≥wR¡≈Ù t°Ô°Ÿ¥` Ÿu bu<‹¸>w Fæ, ÎuŸ° b‚∫t°d t°w¨J¡°yd fiJ¡° fi¨Ã∫°<Ì tu* ŸÌ° ŸF°∫J¡
f∏@CbyÕ Fæ $$10$$ J®¡t„# wwg-wwg Nay°u* Ju¡ ˚¥Td Ju¡ <ÔÎ Ÿaª≤d„ÙÔ, Ÿb°˘y Ÿu <ªJ¡fiu, ≈®_kC¡¿≤w F°u
≤FÙ t_wJ¡t<d∫°u* Ÿu ≤°<ıw wS° ŸCbdÕ Ju¡ ŸÌ¨„ ÌÙ<›wŸ‡≈∏fi J¡°¿∏wb°Ôu Ÿ≈Õ fiJu¡ ˚Cı° Ju¡ Ja¡J¡d
Fæ* $$11$$ Â<‹¸>≈°wt°` Ÿu „æÔu∏B <Ft≤°ı J¡°u ÌÀ@ J¡≤ Ìufiub°Ô°, ıyw J¡° y®°Ÿ J¡≤fiu tu* Ô°Ô°<∫w
wS° J®¡∑±>°t°` Ÿu NŸC≤°u* J¡°u `_w J¡≤ Ìufiub°Ô° ˚∫aJ¡≤ fiJ¡° ª¿≤` Fæ $$12$$ tF°≤°ı, ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d fiJ¡° N∏w#J¡≤d ÎJ¡t°` J¡v∫°d J¡∑ ˚°bfi° Ÿu FÙ ıyw-Ÿt¥F J¡°u N≈fiÙ
≈®J¨¡<w tu* ≤©fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿt°<@ tu* ¿_Sw Fæ $ J¡Ì°<ªw Ÿt°<@ J¡° N°J¡¿_tJ¡ ˚ay F°u ı°fiu ≈≤ Ã≈∏fi
F…N° fiJu¡ F°S J¡° _≈∏Ìfi NŸC≤°u* Ju¡ fnu-fnu fiy≤°u* J¡°u, NŸC≤°u* Ju¡ Ÿ°S, <bfi‹¸> J¡≤ ±>°Ôw° Fæ $$13$$
Ÿt°<@J¡°Ô tu* tF°ÌubıÙ J¡∑ ı°u ≈®<Ÿ]wt ÎJ¡°y®w° Fæ, bF ≈¨ØbÙ, ≈bÕw N°<ÌR¡≈ fiJ¡∑ t¥<wÕ∫°u*
tu* <b_≈‹¸>R¡≈ Ÿu <Ì©°oÕ ≈nwÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
_fiuF, ≤°y, πuT N°<Ì ŸbÕ<b@ Ì°uT°u* Ÿu „¥∏∫, ≤Ÿ∫C•w F°uwu F…Î ˚Ù (≈¨ØbÙ N°æ≤ ıÔ Ÿu ∫C•w F°uwu
F…Î ˚Ù) fiÙ≤Ÿ, Wt ˚°uıfi J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d ˚ÔÙ-≈®J¡°≤ w¨›w F…Î ıfi°u* Ju¡ ŸÂ„ ©°fi-≈°fi N°<Ì

ŸyÕ - 18]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1281

w¨‹d°N°u* Ÿu „¥∏∫ ≈®<Ÿ] tu”, <Ft°Ô∫ N°<Ì ≈bÕw FÙ fiJ¡∑ ÎJ¡°y®w° º∫°fi J¡∑ t¥<wÕ∫°≥ Fæ* $$14$$
Nf Ÿb°˘y°u* tu* Ÿt_w „¿•w∫°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ fiJu¡ yd°u* J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
<ıfiJu¡ t_wJ¡ ©C≤ J¡∑ „¿•w∫°≥ ≤©wu Fæ* ∫°fiÙ Ì°ænfiu-J¥¡Ìfiu J¡∑ „¿•w∫°≥ ≤©wu Fæ*, ©C≤ F°S°u* J¡∑
„¿•w∫°≥ ≤©wu Fæ* ∫°fiÙ <ª`-<b<ª` <„v≈N°<Ì <fit°Õd-„¿•w∫°≥ ≤©wu Fæ*, F°S Ì°≥w, tC© N°æ≤
Ì≤ J¡∑ „¿•w∫°≥ ≤©wu Fæ* ∫°fiÙ ªbdÕ, ˚sd N°<Ì „<•w∫°≥ ≤©wu Fæ* wS° <ıfiJu¡ ˚°Ô¥, «≥¡¸>, fJ¡≤Ù
N°æ≤ Ÿ≈Õ Ju¡ ŸÂ„ tC© Fæ*, ÎuŸu ≈®tS°u* J¡° yd fi tF°ÌubıÙ Ju¡ J®¡∑±>fi tu* ŸF°∫J¡ Fæ $$15$$ wÙfi fiu`°u*
Ju¡ J¡°≤d ªtJ¡ ≤Fu tC©b°Ôu fi tF°ÌubıÙ Ju¡ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿb°Õy°u* tu* ŸbÕ<b@ „¿•w∫°u* Ÿu Ÿt¿∏bw
≈®tSyd J®¡∑±>° ŸF°∫J¡ ≈¿≤b°≤ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿb°Õay°u* tu* ŸbÕ„¿•wŸt¿∏bw <fitÕÔ J¡°¿∏wb°ÔÙ
ÌqŸ≤Ù-ÌqŸ≤Ù fi°fi° ≈®J¡°≤ J¡∑ N°J¨¡<w N°æ≤ tC©b°ÔÙ t°w°Î≥ ˚Ù J®¡∑±>° tu* ŸF°∫J¡ ≈¿≤b°≤ Fæ* $$16$$
˚¥wyd°u* Ju¡ «¡≈≤ N°<@≈Ã∫ ≤©fiu Ju¡ J¡°≤d fiŸu (˚¥wyd°u* Ÿu) fit_J¨¡w wS° ª°æÌF ˚Cbfi°u* tu*
Ã≈∏fi F°ufiub°Ôu NŸa¶∫ ≈®°<d∫°u* J¡° FÙ ˚°uıfi J¡≤fiu b°ÔÙ t°w¨J¡°Î≥ Ÿ Ìub°<@Ìub Ju¡ Ÿ°tfiu fi¨Ã∫
J¡≤wÙ Fæ* $$17$$ fi t°w¨J¡°N°u* Ju¡ tC©°u* J¡∑ yÌFu N°æ≤ «≥¡¸>°u* Ju¡ tC©°u* Ju¡ ŸÂ„ N°J¨¡<w∫°≥ Fæ, ≤•w, tuÌ
N°æ≤ ªfÙÕ fiJ¡° N°Ÿb Ju¡ ŸÂ„ ŸbÕÌ° ≈u∫≈Ì°SÕ Fæ $ ª°≤°u* <Ì„°N°u* tu* bu <bF°≤ J¡≤wÙ Fæ* N°æ≤ „b Ju¡
F°S, ≈æ≤ N°<Ì J¡∑ t°Ô°Î≥ ≈FfiwÙ Fæ* $$18$$ ∫u t°w¨J¡°Î≥ ≈F°n°u* J¡∑ ª°u<¸>∫°u* ≈≤, N°J¡°„ tu*, N∏∫
Ô°uJ¡°u* tu*, yw°u˘ tu* ˚Ù ≈®°<d∫°u* Ju¡ „≤Ù≤°u* tu* <fib°Ÿ J¡≤wÙ Fæ* $$19$$ ı∫°, <bı∫°, ı∫∏wÙ, N≈≤°<ıw°,
<Ÿ]°, ≤•w°, NÔ‡fCŸ° N°æ≤ Ã≈Ô° - ∫u N°™> t°w¨Ìu<b∫°≥ Ÿ˚Ù t°w°N°u* tu* tC¶∫ Fæ* $ N∏∫ t°w°Î≥
o∏FÙ* N°™>°u* J¡° NfiCytfi J¡≤wÙ Fæ* N°æ≤ fiJ¡° NfiCytfi J¡≤fiub°ÔÙ N∏∫ t°w¨Ìu<b∫°u* J¡° N°æ≤ ÌqŸ≤Ù
t°w°Î≥ NfiCytfi J¡≤wÙ Fæ* $$20,21$$ Fu t°fiÌ tC<fifi°∫J¡, tF°t<Ft„°ÔÙ Ÿ t°w¨yd Ju¡ fÙª tu*
"NÔ‡fCŸ°' fi°tJ¡ Ÿ°wbÙ* t°w° NÃ∫∏w <b¶∫°w Fæ $$22$$ bæ‹dbÙ-„¿•w Ju¡ b°Ffi y”n J¡∑ fi°o˘
Ÿ "NÔ‡fCŸ°-„<•w' J¡° b°Ffi J¡°æN° Fæ, ∫F o∏BfiÙÔ ≈bÕw Ju¡ ŸÂ„ fiÙÔ° Fæ, oŸJ¡° tC© bı®wCv∫
Fß>Ù Ÿu ffi° Fæ wS° fi°t Fæ - ª^±> $$23$$ <J¡ŸÙ Ÿt∫ <bF°≤b„ ˚∫aJ¡≤ ªu‹¸>°J¡°¿≤dÙ, N‹¸><Ÿ<]∫°u*
Ÿu Ÿa≈∏fi bu Ÿf t°w°Î≥ N°J¡°„ tu* oJ¡l>Ù F…oÕ $$24$$ b°tt°yÕ tu* ≈®<w≈°<Ìw ≈≤°„¿•w Ju¡ N°≤°@fi≈®J¡°≤ tu* <fi‹™>° ≤©fiub°ÔÙ ofi N°™> t°w¨Ìu<b∫°u* fiu wC‡fC”fi°tJ¡ ”Bt¥<wÕ J¡° N°≤°º∫R¡≈ Ÿu N°Z∫
ÔuJ¡≤ ÎJ¡°y®<ªW Ÿu Ÿt°<@ tu* ≈≤t°SÕ˚¥w _b-_bR¡≈ J¡° ≈®J¡°„fi J¡≤fiub°Ô° Wt ≈°fi°ußb
tfi°∫° $$25$$ bu t°w°Î≥, Ÿt_w ıyw Ju¡ ≈¥≠∫ wC‡fC” N°æ≤ ˚æ≤bfi°tJ¡ Ìubw°N°u* J¡° ≈¥ıfi NªÕfi J¡≤
t<Ì≤°tÌ Ÿu Ÿ∏wC‹¸> F°uwÙ FCoÕ N°≈Ÿ tu* <ª`-<b<ª` NS°u˘ Ÿu ≈¥dÕ b°w°ÕÔ°≈ J¡≤fiu ÔyÙ* $$26$$ wÌfi∏w≤
fiJ¡∑ J¡S°N°u* Ju¡ ≈®Ÿay Ÿu ∫F ÎJ¡ f°w ™>Ù <J¡ ˚yb°fi t°≈<w Ft Ô°uy°u* J¡°u •∫°u* <w≤_J¡°≤≈¥bÕJ¡
Ìu©° J¡≤wu Fæ* $$27$$ oŸ<ÔÎ tF°ÌubıÙ J¡°u Ft Ô°uy N≈fi° bF ≈®˚°b <Ì©Ô°Î≥, <ıŸŸu <J¡ Ft Ô°uy°u*
J¡∑ tF°„¿•w Ìu©J¡≤ bu Ft°≤Ù NbFuÔfi° fi J¡≤u*yu $$28$$ ∫°u* <fiÿª∫ J¡≤ ≈≤_≈≤ N<˚fi¿∏Ìw fi
Ìu<b∫°u* fiu R¡≈°∏w≤ tu* ≈¿≤dw <J¡∫u y∫u tC© N°<Ì Nay°ub°ÔÙ ”B„¿•w t° J¡°u N≈fiu N@Ùfi ffi°J¡≤,
∫I tu* ≈„C J¡∑ fi°o˘, t∏`Ÿ<Fw ıÔ Ÿu ≈®°u<sw (f<Ô Ju¡ Ÿa_J¡°≤ Ÿu ∫C•w) <J¡∫° $$29$$ Nfi∏w≤ fi
Ìu<b∫°u* fiu tF°ÌubıÙ Ju¡ Na„ Ÿu t°∫° π°≤° ªC≤°oÕ yoÕ wS° t°w¨Ìu<b∫°u* Ju¡ fÙª tu* ≈®°›w F…oÕ ªaªÔ
Ju¡„b°ÔÙ t° J¡°u N°uÌfiR¡≈ (ŸfJu¡ ˚‚∫, ˚°u≠∫, Ôufl N°æ≤ ≈u∫R¡≈) ffi°fiu Ju¡ <ÔÎ t°fi°u* N<˚„°≈

1282

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

<Ì∫° $$30$$ <ıŸ <Ìfi ≈°bÕwÙıÙ J¡° ≈®°usd <J¡∫°, Ÿ <Ìfi bF°≥ fi Ÿf Ìu<b∫°u* fiu fi¨Ã∫, yu∫ N°<Ì
Ÿu tfi°uF≤ tF°fi ßb tfi°∫° $$31$$ NÃ∫∏w N°fi∏Ì N°æ≤ ∏fiw |°uT Ÿu ∫C•w N°J¡°„-t^±>Ô FÙ
Ÿ Ÿt∫ ıyty°fiu Ôy° wS° fi Ìu<b∫°u* J¡∑ ıa|° N°æ≤ Ì≤ ÌÙ|Õ Nay°u* Ju¡ hª°bª ≈®su≈ Ÿu <bJ¡<Ÿw
F°ufiu Ôyu $$32$$ ≈bÕw N°æ≤ N≤^∫°u* J¡°u „¿ÆÌw J¡≤ ≤FÙ JC¡~> N∏∫ Ìu<b∫°≥ J¡≤w°Ô N°æ≤ <Ÿ*Ffi°Ì Ju¡
J¡°≤d œ°t |fiÙ˚¥w „ÆÌ Ju¡ hª°≤ wS° J¡°¿∏w∫C•w Nay°u* Ju¡ <bJ¡°≤≈¥bÕJ¡ F≥Ÿfiu ÔyÙ* $$33$$
ıyw-t^±>Ô J¡∑ yCF° tu* tΩ≈°fi Ÿu N<ww¨›w F…oÕ JC¡~> t°w¨J¡°Î≥ ≈bÕw Îba |≤°u* J¡°u ºb<fi∫C•w ffi°wÙ
FCoÕ, ª∏B Ju¡ Ì∫≤°yŸu ≤a<ıw NwÎb „ÆÌ∫C•w F…Î ŸtCB,ıÔ Ju¡ ŸÂ„, yıÕfi° J¡≤fiu ÔyÙ* $$34$$
ÔÙÔ° Ÿu ı<fiw |C≤|C≤ „ÆÌ°u* Ÿu N°J¡°„ Ju¡ J¡°ufiu tu* JC¡~> Ìu<b∫°≥ t_wJ¡ Ÿu ÔuJ¡≤ ©C≤≈∫Õ∏w Nay°u* J¡°u
≤•w, ªfÙÕ, N°Ÿb N°<Ì Ÿu ≈C‹¸> J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ tΩ≈°fi J¡≤ ≤FÙ SÙ* $$35$$
fiJu¡ JC¡~> ∏tW b¨W°∏w°u* J¡° J¡Sfi J¡≤wu F…Î ≈®J¨¡w <bT∫ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
JC¡~> Ìu<b∫°≥ ≈u∫ ≈Ì°SÕ ≈Ùfiu ÔyÙ*, JC¡~> w°u hª _b≤ Ÿu yıÕfiu ÔyÙ*, JC¡~> ıvÌÙ Ÿu ı°fiu ÔyÙ*, JC¡~>
f°uÔfiu ÔyÙ*, JC¡~> F≥Ÿfiu ÔyÙ*, JC¡~> ≈≤_≈≤ ≤s° J¡≤fiu ÔyÙ*, JC¡~> ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ tC© tu* ∫° N¿Àfi tu* F°utfiu
ÔyÙ*, JC¡~> <y≤fiu ÔyÙ*, JC¡~> «≥¡ªu Ÿu fnfn°fiu ÔyÙ*, JC¡~> <fi≤∏w≤ fi°ªfiu ÔyÙ*, JC¡~> _b°Ì… t°aŸ ©°fiu
ÔyÙ*, ∫°u* ∏F°u*fiu ∏tW N°ª≤d F°uJ¡≤ <`˚Cbfi J¡°u N≈fiu Δ∫°≈°≤ Ÿu ŸπwÕfi Ÿu ≤<Fw J¡≤ <Ì∫° $$36$$

N™>°≤Fb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

∏fiÙŸb°≥ ŸyÕ
f®Ê°dÙ J¡∑ FaŸÙ tu* ª^±>fi°tJ¡ J¡°æÎ Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu ˚°oÕ∫°u* Ju¡ Ÿ°S N≈fiÙ (˚C„C^±> J¡∑) Ã≈<W,
ŸÙ f®°Ê„¿•w Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu I°fi N°æ≤ <≈w° Ju¡ _S°fi J¡∑ ≈®°<›w J¡° bdÕfi $

b°∫Ÿ≤°ı ˚C„C^±> fiu J¡F° # f®Êfi, ıf fi t°w¨J¡°N°u* J¡° ßb ªÔ ≤F° S°, wf fiJu¡ Wt
b°FfiR¡≈ ª^±> N°<Ì ˚Ù ŸÙ ≈®J¡°≤ ∏tW F°uJ¡≤ F≥Ÿwu Su, fi°ªwu Su N°æ≤ ”<@≤ J¡° ≈°fi ˚Ù J¡≤wu
Su $$1$$ Ÿ ßb tu* tΩ≈°fi Ÿu ∏tW F…oÕ JC¡~> f®°ÊÙ„¿•w Ju¡ ≤S tu* ıCwfiub°ÔÙ F≥<Ÿ∫°≥ N°æ≤
"NÔ‡fCŸ°' ÌubÙ J¡° b°Ffi ª^±>fi°tJ¡ J¡°æN° - ∫u Ÿf N°J¡°„ ≈®Ìu„ tu* oJ¡l>u F°uJ¡≤ fi°ªfiu Ôyu $$2$$
ŸtCBw¸> J¡∑ ŸtSÔ ˚¥<t tu* ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ fi¨Ã∫ N°æ≤ tΩ≈°fi J¡≤ ≤FÙ fi F≥<Ÿ∫°u* J¡°u ≈C”T-<bT∫J¡
NfiC≤°y Ã≈∏fi F…N° $ (oŸ ÿÔ°uJ¡ tu* "N<Æ@w¸>°fi°a wÔu' oŸŸu œÙ≈fi <b˚°b J¡° J¡Sfi <J¡∫°
y∫° Fæ, ∫F ı°fifi° ª°<FÎ $) $$3$$ wÌfi∏w≤ Ÿ Ÿt∫ Ã≈∏fi-≤<w bu Ÿ˚Ù F≥<Ÿ∫°≥ ∏tW F°uJ¡≤
J®¡t„# <fiJ¨¡‹¸>ı°wÙ∫ ˚Ù J¡°æÎ Ju¡ Ÿ°S ≤td J¡≤fiu ÔyÙ*, •∫°u*<J¡ bu tW FÙ w°u SÙ* $ («≥¡ªÙ ı°<w
J¡∑ F≥<Ÿ∫°u* J¡∑ ≤<w N≈fiu Ÿu <fiJ¨¡‹¸> ı°<w J¡°æÎ Ju¡ Ÿ°S ∫Ω<≈ NfiC<ªw Fæ, wS°<≈ ŸJu¡ F°ufiu tu*
ÎJ¡t°` J¡°≤d ∏t°Ì FÙ Fæ, ∫F Ÿ¥ªfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ oŸ ÿÔ°uJ¡ tu* "N<≈' „ÆÌ J¡° ≈®∫°uy <J¡∫°
Fæ $) $$4$$ Ÿ°w JC¡ÔF≥<Ÿ∫°u* Ju¡ bvÔ˚ oŸ ª^±>fi°tJ¡ J¡°æÎ fiu J®¡t Ÿu ÎJ¡-ÎJ¡ F≥ŸÙ Ju¡ Ÿ°S wf
wJ¡ ≤td <J¡∫°, ıf wJ¡ <J¡ ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡∑ oh~>° ≈∫°Õ›wR¡≈ Ÿu „°∏w fiFÙ* F…oÕ $$5$$ ≤<w Ÿu w¨›w
F…oÕ fi F≥<Ÿ∫°u* fiu y˚Õ@°≤d <J¡∫° N°æ≤ bu Ìu<b∫°≥ ßb-J¡°∫Õ Ÿ‡≈°<Ìw F°u ı°fiu Ju¡ Nfi∏w≤ N≈fiÙ
FÙ t°∫° J¡° <bÔ°Ÿ ŸtHJ¡≤ J®¡°u@ fi J¡≤fiub°Ôu tF°ÌubıÙ Ju¡ ≈°Ÿ ≈F…≥ªÙ $$6$$ N°æ≤ fi Ìu<b∫°u* fiu

ŸyÕ - 19]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1283

˚°uıfi Ju¡ <ÔÎ „¥Ô≈°<d tF°ÌubıÙ J¡°u <≈®∫ t° Ÿt<≈Õw J¡∑, ı°u N°uÌfiR¡≈w° (˚°w) J¡°u ≈®°›w
F…oÕ SÙ $$7$$ ˚°uıfi tu* tu≤Ù <≈®∫° FÙ ÌÙ yoÕ Fæ, ∫°u* ı°fiJ¡≤ ıf tF°ÌubıÙ t°w¨J¡°N°u* Ju¡ ≈®<w ”‹¸>
F…Î, wf ∏F°u*fiu N≈fiu-N≈fiu Nay°u* Ÿu <Ÿ≤ N°<Ì ÎJ¡-ÎJ¡ Nb∫b J¡∑ J¡v≈fi° π°≤° ≈°bÕwÙ J¡° ≈Cfi#
Ã≈°Ìfi J¡≤ tF°ÌubıÙ J¡°u <k¡≤ ≈°<dy®Fd <b<@ Ÿu Ÿu Ÿt<≈Õw <J¡∫° $$8,9$$ Nfi∏w≤ Ìu<b∫°≥,
tF°ÌubıÙ N°æ≤ fiJ¡° ≈¿≤b°≤ - ∫u Ÿf Ÿ∏wC‹¸>tfi F°uJ¡≤ N≈fiÙ-N≈fiÙ <Ì„° J¡∑ N°u≤ ªÔ
<Ì∫u $$10$$ Fu tCfiÙÿb≤, bu f®°ÊÙ„¿•w Ju¡ ≤S J¡∑ F≥<Ÿ∫°≥ y˚ÕbwÙ F…oÕ SÙ*, ∏F°u*fiu f®°ÊÙ ÌubÙ Ju¡
ŸtÙ≈ tu* N≈fi° ∫S°¿_Sw b¨W°∏w J¡F <Ì∫° $$11$$ f®°ÊÙ„¿•w fiu J¡F° # ≈C¿`∫°u*, oŸ Ÿt∫ y˚ÕbwÙ
wCt Ÿf tu≤u ≤SJ¡°∫Õ Ju¡ <ÔÎ NŸtSÕ F°u, oŸ<ÔÎ Nf ∫Su‹¸> <bª≤d J¡≤°u $$12$$ y˚Õ Ÿu NÔŸ°oÕ
F…oÕ fi F≥<Ÿ∫°u* J¡°u b柰 J¡FJ¡≤ Ì∫°ÔC f®°ÊÙ ÌubÙ - fiJu¡ «¡≈≤ NfiCy®F Ju¡ <ÔÎ <bF°≤ ~>°unJ¡≤<fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ tu* FÙ ŸC©≈¥bÕJ¡ ¿_Sw F…oÕ $$13$$ Fu tCfiÙÿb≤, y˚Õ@°≤d Ÿu NÔŸ°oÕ F…oÕ bu
≤°ıF≥<Ÿ∫°≥ ˚yb°fi <b‹dC Ju¡ fi°<˚J¡tÔ Ju¡ t¥Ô tu* f®Ê° Ju¡ J¡tÔ J¡∑ Ã≈<W-_S°fi tu* <bª≤d
J¡≤fiu ÔyÙ* $$14$$ wÌfi∏w≤ Ÿ ≈®J¡°≤ <bª≤d J¡≤wÙ F…oÕ fi ≤°ıF≥<Ÿ∫°u* J¡° y˚Õ ≈¿≤≈•b F°u y∫° $
∏F°u*fiu fi°<˚J¡tÔ Ju¡ J¡°utÔ ≈vÔb tu* Ÿ ≈®J¡°≤ tCÔ°∫t N^±>u <Ì∫u, <ıŸ ≈®J¡°≤ b¿vÔ∫°≥ NaJC¡≤
ÌuwÙ Fæ* $$15$$ Nfi∏w≤ Ÿt∫ ≈°J¡≤ ∏F°u*fiu o•J¡∑Ÿ N^±>u <Ì∫u N°æ≤ ∫S°Ÿt∫ ˚Ùw≤Ù y˚Õ ≈J¡ ı°fiu
≈≤ F≥<Ÿ∫°u* Ju¡ ≈y Ju¡ ≈®F°≤ π°≤° bu Ÿ ≈®J¡°≤ <π@° <b˚•w F°u y∫u, <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°≤∫C•w f®Ê°^±>
ŸCbdÕ N°æ≤ ª°≥ÌÙ Ju¡ ©›≈≤°u* π°≤° <π@° <b˚•w F°u ı°w° Fæ $$16$$
Fu tCfiu, Ÿ ≈®J¡°≤ fi N^±>°u* Ju¡ π°≤° ∫u Ft ª^±> Ju¡ ≈C` o•J¡∑Ÿ ˚°oÕ J¡°æÎ J¡∑ ı°<w tu* Ã≈∏fi
F…Î $$17$$ Ÿ J¡tÔ Ju¡ ≈vÔb Ju¡ «¡≈≤ F…Î bu Ft J®¡t„# fnu F…Î, Ft Ô°uy°u* J¡°u ≈a© N°Î N°æ≤
N°J¡°„ tu* nfiu tu* ŸtSÕ ˚Ù F…Î $$18$$
wCtfiu w[b Jæ¡Ÿu ı°fi° ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ≈J®¡t J¡≤wu Fæ* $
tFTuÕ, Ft Ô°uy°u* fiu N≈fiÙ t°w° F≥<Ÿ∫°u* Ju¡ Ÿ°S ÌÙ|ÕJ¡°Ô wJ¡ Ÿt°<@ Ÿu <b≤w F…oÕ ˚ybwÙ
f®°ÊÙÌubÙ J¡∑ ˚ÔÙ≈®J¡°≤ N°≤°@fi° J¡∑ $$19$$ Nfi∏w≤ ≈∫C•w Ÿt∫ N°fiu ≈≤ ≈®Ÿ°Ì J¡≤fiu tu* wÃ≈≤
F…oÕ ˚ybwÙ f®°ÊÙ fiu _b∫a FÙ Ft Ô°uy°u* Ju¡ «¡≈≤ w[bŸ°s°ÃJ¡°≤R¡≈ k¡Ô Ju¡ π°≤° b柰 NfiCy®F <J¡∫°,
<ıŸŸu Ft Ô°uy ıÙb∏tC•w F°uJ¡≤ <_Sw Fæ* $$20$$ Ft Ô°uy°u* J¡° tfi <bÔÙfi F°u y∫°, oŸ<ÔÎ "ÎJ¡°∏w
≈®Ìu„ tu* ≈Bb„¥∏∫ F°uJ¡≤ Ÿt°<@ tu* FÙ ¿_Sw ≤Fu*' ÎuŸ° <fiÿª∫ J¡≤Ju¡ Ft Ô°uy N≈fiu <≈w°ıÙ Ju¡ ≈°Ÿ
<b∏º∫-≈®Ìu„ tu* y∫u $$21$$ bF°≥ <≈w°ıÙ fiu Ft Ô°uy°u* J¡° N°<Ô*yfi <J¡∫° N°æ≤ wÌfi∏w≤ Ft Ÿffiu
˚ybwÙ NÔ‡fCŸ° J¡∑ ≈¥ı° J¡∑ $ ≈®Ÿ∏fiw°≈¥bÕJ¡ Ÿ ÌubÙ Ju¡ π°≤° Ìu©u y∫u Ft Ô°uy <bfi∫ N°<Ì
ŸÌgyCd°u* Ÿu <fi∫¿∏`w F°uJ¡≤ bF°≥ ≤Ffiu Ôyu $$22$$ <≈w° ª^±> fiu J¡F° # "Fu ≈C`°u*, •∫° wCt Ô°uy oŸ
ŸaŸ°≤R¡≈Ù ı°Ô Ÿu, ı°u NŸÙt b°Ÿfi°R¡≈Ù w∏wCN°u* Ÿu yC≥SÙ y∫Ù Fæ, tC•w F°u ªCJu¡ F°u ? ∫<Ì fiFÙ*, w°u
ŸŸu ~C>¸>J¡°≤° ≈°fiu Ju¡ <ÔÎ ŸubJ¡bÃŸÔ oŸ ˚ybwÙ NÔ‡fCŸ° J¡∑ Ft ≈®°SÕfi° J¡≤u*, <ıŸŸu wCt Ÿf
I°fi tu* ≈°≤ayw F°u ı°N°uyu $$23,24$$ J¡°æN°u* fiu J¡F° # Fu <≈w°ıÙ, f®°ÊÙÌubÙ Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu Ft Ô°uy°u* fiu
I°wΔ∫ <bT∫ J¡° ˚ÔÙ-˚°≥<w I°fi J¡≤ <Ô∫° Fæ, <J¡∏wC ÎJ¡°∏w tu* b°Ÿ J¡≤fiu ∫°uÀ∫ Wt _S°fi J¡∑
Ft Ô°uy°u* J¡°u N<˚Ô°T° Fæ $$25$$ <≈w° ª^±> fiu J¡F° # Fu ≈C`°u*, ÎJ¡ tu”fi°tJ¡ NÃ∫∏w «≥¡ª° ≈bÕw Fæ,

1284

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

bF ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ NfiuJ¡ ≤Ãfi°u* J¡° N°@°≤ Fæ, ŸJ¡° Ÿa≈¥dÕ Ìubw° N°Z∫ J¡≤wu Fæ* $$26$$ ≈®J¡°„t°fi
ª∏B N°æ≤ Ÿ¥∫ÕR¡≈Ù ÌÙ≈J¡ Ÿu ∫C•w NfiuJ¡<b@ ≈®°<d∫°u* Ju¡ J¡°≤d <b_w¨w F…Î JC¡¸C>‡f Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w
f®Ê°^±>R¡≈Ù |≤ J¡° bF ŸCbdÕ<fi<tÕw tº∫_wa˚ Fæ $$27$$ bF ≈¨ØbÙ Ju¡ π°≤° «¡≈≤ J¡°u ™>°∫° y∫°
t°fi°u* ÎJ¡ F°S Fæ $ Ÿ F°S tu* <J*¡≈C”T N°<Ì Ìu„ FÙ ª∏B°J¨¡<w ŸCbdÕ ¿fi<tÕw Ju¡∫¥≤ Fæ*, ≤ÃfiR¡≈
N≥y¥<™>∫°u* Ÿu ŸC„°u<˚w <„©≤ FÙ NayC<Ô∫°≥ Fæ N°æ≤ „ÆÌ J¡≤ ≤Fu πÙ≈ N°æ≤ ŸtCB FÙ Ja¡J¡d Fæ* $$28$$ bF
≈bÕw°u* J¡° ≤°ı° Fæ, ŸJu¡ ª°≤°u* N°u≤ <Ft°Ô∫ N°<Ì Ÿ°w JC¡Ô≈bÕw Ÿ°t∏wR¡≈ Ÿu <b≤°<ıw Fæ*; bF
ı‡f¥πÙ≈ <Ÿ*F°Ÿfi Ju¡ «¡≈≤ <b≤°ıt°fi Fæ N°æ≤ ≈bÕw°u* J¡∑ Ÿ˚° tu* ª∏B Îba Ÿ¥∫ÕR¡≈Ù fiu`°u* Ÿu Â<‹¸>≈°w
J¡≤w° Fæ $ w°≤°bÔÙ (w°≤J¡°N°u* J¡∑ ≈a¿•w) FÙ ŸJ¡∑ t°ÔwÙ-t°Ô° Fæ, <Ì„°R¡≈Ù ≈vÔb°u* Ÿu ŸC„°u<˚w
N°J¡°„ FÙ ŸJ¡° ÎJ¡t°` b˜ Fæ, bF Ÿ≈Õ N°æ≤ F°SÙ-ofi Ì°ufi°u* J¡° N°Z∫-_S°fi Fæ, o∏B, ≈u∏B
N°<Ì Ìub≤°ı FÙ ŸJu¡ N°˚¥Td Fæ* $$29,30$$ J¡tfiÙ∫ <Ì„°R¡≈Ù J¡°<t<fi∫°≥ ŸJu¡ ª°≤°u* N°u≤ ıÔ
J¡∑ @°≤° ∫C•w „ÙwÔ Nay˚¥Td tu|R¡≈ fiÙÔ, ÿbuw N°<Ì ª°t≤ ±C>Ô°wÙ Fæ* $$31$$ oŸJu¡ ≈æ≤ Ÿ°uÔF
Fı°≤ ∫°uıfi fiÙªu ≈¨ØbÙ tu* Nb¿_Sw Fæ*, <ıfiJ¡∑ fi°y, NŸC≤ N°æ≤ fnu-fnu Ÿ≈Õ ≈¥ı° J¡≤wu Fæ* $$32$$
oŸJ¡∑ ÌuF Ÿ¥∫Õ N°æ≤ ª∏BR¡≈ Ô°uªfi°u* Ÿu ∫C•w wS° N_ŸÙ Fı°≤ ∫°uıfi «≥¡ªÙ _byÕ-_S°fi wJ¡ ≈F…≥ªÙ
Fæ, bF°≥ Ìubw°, y∏@bÕ Îba <J¡∏fi≤ ŸJ¡∑ ≈¥ı° J¡≤wu Fæ* $$33$$ oŸ ≈bÕw≤°ı J¡° N°Z∫ ÔuJ¡≤ f®Ê<TÕ,
Ìub<TÕ, ≤°ı<TÕ, Ìub, <≈w≤, y∏@bÕ, <J¡∏fi≤, N›Ÿ≤°Î≥, <bΩ°@≤, ∫s, ≤°sŸ, ≈®tS, yCflJ¡ N°æ≤
fi°y-∫u ª°æÌF ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°dÙ Ÿ ≈®J¡°≤ ıÙbfi <fib°ÕF J¡≤wu Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈®@°fi y¨F≈<w J¡° N°Z∫
J¡≤ ow≤ f∏@Cyd ıÙbfi-<fib°ÕF J¡≤wu Fæ* $ ∫F owfi° fn° <b_w¨w Fæ <J¡ bu ÎJ¡` ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù ÎJ¡ÌqŸ≤u J¡° fiy≤ ∫° _S°fi fiFÙ* Ìu© ≈°wu $$34$$ oŸJu¡ oÕ„°fiJ¡°ud tu* t°<dJ¡ J¡° ffi° F…N° ÎJ¡ <b„°Ô
<„©≤ Fæ, <ıŸu Ìu©fiu Ÿu ÎuŸ° ≈®wÙw F°uw° Fæ t°fi°u* ÌqŸ≤° <Ìw F…N° Ÿ¥∫Õ FÙ F°u $$35$$ oŸJu¡ ≈¨‹™>˚°y
tu* NfiuJ¡<b@ ≈®°<d∫°u* Ÿu ≈¿≤b¨w ÎJ¡ tF°fi J¡v≈b¨s ¿_Sw Fæ, ı°u <J¡ <„©≤R¡≈Ù <bB…t-Ì≈Õd tu*
ıyw Ju¡ ≈®<w<f‡f J¡∑ fi°o˘ ≈®wÙw F°uw° Fæ $$36$$ ŸJu¡ Ì<sd wfiu ≈≤ ÎJ¡ „°©° Fæ, <ıŸtu* J¡fiJ¡ Ju¡
ŸÌ¨„ ≈ÙÔu ≈vÔb Ôyu F…Î Fæ*, ≤Ãfi°u* Ju¡ ŸÂ„ ªtJ¡∑Ôu ≈C‹≈-yCh~>°u* Ju¡ J¡°≤d w<fiJ¡ ˚Ù NbJ¡°„ fiFÙ*
Fæ N°æ≤ ª∏B<f‡f Ju¡ ŸÂ„ ≈®J¡°„t°fi k¡Ô ˚≤u ≈nu Fæ* $$37$$ Fu ≈C`°u*, ≈FÔu <ıŸ Ÿt∫ ˚ybwÙ
NÔ‡fCŸ°ÌubÙ º∫°fi tu* N°ŸÙfi SÙ*, Ÿ Ÿt∫ tæ*fiu ªtJ¡∑ÔÙ t<d∫°u* Ÿu ın° F…N° Ÿ „°©° Ju¡ «¡≈≤
ÎJ¡ |°u*ŸÔ° ffi°∫° N°æ≤ Ÿtu* <bÔ°Ÿ <J¡∫° $$38$$ bF |°u*ŸÔ° ≤ÃfiŸÂ„ ªtJ¡∑Ôu ≈C‹≈°u* J¡∑ ≈≥©C¿n∫°u*
Ÿu i>≥J¡° F…N° Fæ, Nt¨w Ju¡ Ÿt°fi _b°Ì… k¡Ô°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ N°æ≤ <ª∏w°t<d J¡∑ „Ô°J¡°N°u* Ÿu ŸJu¡
f°F≤Ù Ì≤b°ı°u* J¡∑ ≤ªfi° J¡∑ yoÕ Fæ $$39$$ bF (|°u*ŸÔ°) <bª°≤≈¥bÕJ¡ Δ∫bF°≤ J¡≤fiub°Ôu J¡°æN°u* Ju¡
≈C`°u* Ÿu Δ∫°›w Fæ wS° ˚Ùw≤ Ÿu NÃ∫∏w „ÙwÔ, tfi°uF°≤Ù N°æ≤ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ ≈C‹≈°u* Ÿu ≈¥¿≤w Fæ $$40$$
Fu ›∫°≤u fhª°u*, Ìubw°N°u* Ÿu ˚Ù Ì…yÕt Ÿ ŸC∏Ì≤ |°u*ŸÔu ≈≤ wCt Ô°uy ı°N°u, bF°≥ <fib°Ÿ <J¡∫u FCÎ wCt
Ô°uy <fi<bÕPfi Îba ≈∫°Õ›wR¡≈ Ÿu ˚°uy N°æ≤ t°us Ì°ufi°u* J¡°u ≈®°›w J¡≤°uyu $$41$$ oŸ ≈®J¡°≤ J¡FJ¡≤ Ft°≤u
<≈w° fiu Ft Ô°uy°u* J¡° ªC‡ffi N°æ≤ N°<Ô*yfi <J¡∫° wS° ˚ybwÙ Ju¡ ≈°Ÿ ı°u t°aŸ Ô°∫° y∫° S°, Ÿu ˚Ù
Ftu* <Ì∫° $$42$$ Ÿu ©°J¡≤ ˚ybwÙ N°æ≤ <≈w°ıÙ Ju¡ ª≤d°u* tu* N<˚b∏Ìfi J¡≤ NÔ‡fCŸ° Ju¡ <fib°Ÿ_S°fi
Ÿ <b∏º∫≈®Ìu„ Ÿu Ft n y∫u $$43$$ J®¡t„# N°J¡°„ J¡° vÔa|fi J¡≤, tu|°u* Ju¡ J¡°u¸>≤°u* Ÿu <fiJ¡Ô

ŸyÕ - 20]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1285

J¡≤, ≈bfi-Ô°uJ¡ ≈®°›w J¡≤ Ft Ô°uy°u* fiu Δ∫°utª°≤Ù Ìubw°N°u* J¡°u ≈®d°t <J¡∫° $$44$$ Fu tCfiÙÿb≤,
(oŸJu¡ f°Ì Ft Ô°uy) Ÿ¥∫Õ-t^±>Ô J¡° N<wJ®¡td J¡≤ _byÕ Ju¡ Nt≤°bwÙ fiy≤ tu* ≈F…≥ªu $ _byÕ J¡°
N<wJ®¡td J¡≤ f®ÊÔ°uJ¡ tu* ≈F…≥ªu $$45$$ bF°≥ ≈F…≥ªJ¡≤ (Ft Ô°uy°u* fiu) wÃsd FÙ t°w° N°æ≤ ˚ybwÙ
f®°ÊÙÌubÙ J¡°u ≈®d°t≈¥bÕJ¡ <≈w° π°≤° J¡<Sw N„uT b¨W°∏w Ns≤„# J¡F ŸCfi°∫° $$46$$ ∏F°u*fiu
_fiuF≈¥bÕJ¡ Ft Ô°uy°u* J¡° N°<Ô*yfi <J¡∫° N°æ≤ "ı°N°u' ∫°u* N°I° wS° N°„ÙÕb°Ì ÌuJ¡≤ ß°<Fw <J¡∫° $
Nfi∏w≤ ∏Fu* ≈®d°t J¡≤ Ft Ô°uy f®ÊÔ°uJ¡ Ÿu ªÔ ≈nu $$47$$ N°J¡°„-<bF°≤ tu* <fi≈Cd, N<wª≈Ô
Ft Ô°uy b°∫CÔ°uJ¡ tu* ytfi J¡≤wu F…Î Ÿ¥∫Õ Ju¡ ŸÂ„ ÌuÌÙ›∫t°fi Ô°uJ¡≈°Ô°u* J¡∑ fiy¿≤∫°u* J¡° N<wJ®¡td
J¡≤ oŸ J¡v≈w” ≈≤ N°∫u N°æ≤ N≈fiu |°u*ŸÔu tu* ≈®<b‹¸> F…Î $ Fu tCfiu, ∫F°≥ ≈≤ Ft Ô°uy°u* Ÿu Ÿt_w
f°@°Î≥ Ì¥≤ ≤FwÙ Fæ* N°æ≤ Ft ŸÌ° Ÿt°<@ tu* Nb¿_Sw ≤Fwu Fæ* $$48,49$$
J¡Fu y∫u b¨W°∏w J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu tF°fiC˚°b, "wCt <J¡Ÿ JC¡Ô tu* Ã≈∏fi F…Î ?' "<J¡Ÿ w≤F I°wIu∫ F…Î ?' N°æ≤ "wC‡Fu* ∫F <fib°Ÿ
Jæ¡Ÿu ≈®°›w F…N° ?'- ∫u ı°u wÙfi ≈®ÿfi N°≈fiu ≈FÔu <J¡∫u Su, ŸJu¡ W≤ tu* <ıŸ ≈®J¡°≤ Ft Ã≈∏fi
F…Î, <ıŸ ≈®J¡°≤ ∫S°SÕ I°fi ≈®°›w J¡≤ Ft Ô°uy „°∏w-fC<] F°uJ¡≤ ¿_Sw F…Î Îba oŸ fiÙ±> tu* <ıŸ
≤Ù<w Ÿu Ft Ô°uy N°∫u, ∫F Ÿf b¨W°∏w N°≈J¡°u N<bJ¡ÔR¡≈ Ÿu ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ J¡F ŸCfi°∫°, oŸJu¡ f°Ì
"wC‡F°≤Ù <J¡wfiÙ N°∫C Fæ ?' N°æ≤ "•∫° NwÙw b¨W°∏w ı°fiwu F°u ?'-ofi Ì°u ≈®ÿfi°u* Ju¡ W≤R¡≈ Ÿu ∫<Ì
N°≈ J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ Ftu* N°I° Ìu*yu, w°u Ÿu ˚Ù tæ* N°≈Ÿu J¡Fq≥y° $$50$$

∏fiÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fÙŸb°≥ ŸyÕ
≈®Ã∫uJ¡ J¡v≈ tu* ıyw J¡∑ Ÿtw°, ˚°oÕ∫°u* J¡∑ t¨Ã∫C N°æ≤
≈®Ô∫J¡°Ô tu* ˚Ù N≈fiu <ªW J¡∑ ¿_S≤w° J¡° ˚C„C^±> π°≤° bdÕfi $

"b¨Wa _t≤<Ÿ <J*¡ª b°', oŸ ≈®ÿfi J¡° <b_w°≤ Ÿu W≤ Ìufiu J¡∑ oh~>°b°Ô° N°æ≤ "ota J¡v≈w”a
≈®°›∫ <fiıa fiÙ±>a ≈®<bÿ∫ ª' oÃ∫°<Ì b¨W°∏w tu* ≈¥b°Õ≈≤ <b≤°u@ J¡∑ „aJ¡° fi F°u ı°∫, oŸ<ÔÎ ≈®Ã∫uJ¡
J¡v≈ tu* Nb∫b°u* J¡∑ Ÿtw° F°ufiu Ju¡ J¡°≤d J¡v≈b¨s, tu” N°<Ì J¡∑ ÎJ¡w° J¡FÙ ı°wÙ Fæ - ∫F
N°„∫ fwÔ°wu Fæ* $
˚C„C^±> fiu J¡F° # tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ, Ft Ô°uy°u* Ju¡ ı∏t<fi<tW J¡v≈ tu* <ª≤J¡°Ô wJ¡ ı°u JC¡~>
≈Ì°SÕŸt¥F°ÃtJ¡ ıyw ¿_Sw S°, bF Ÿf Nb∫bŸa_S°fi N°<Ì N°J¨¡<w-<b„uT°u* Ÿu oŸ J¡v≈ Ju¡
≈Ì°S°u˘ Ju¡ ŸÂ„ FÙ S°, Nw# bF N°ı ˚Ù N˚uÌ N°≤°u≈ Ÿu Ÿ¿∏fi<Fw FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ fC<]≈¥bÕJ¡ FÙ "ota
J¡v≈wR¡tg' oÃ∫°<Ì <fiÌuÕ„ <J¡∫° y∫° Fæ $$1$$ oŸ<ÔÎ Fu tCfiÙ∏B, ∫Ω<≈ ∫F b¨W°∏w ˚¥wJ¡°ÔÙfi Fæ,
wS°<≈ "ıyw ˚®°¿∏wt°` Fæ' ∫°u* NU∫°Ÿ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈¥bÕı∏t J¡∑ Ÿtw° Ìu©fiub°Ôu tæ*fiu f°u@ Ju¡
<ÔÎ ŸJ¡°, bwÕt°fi ıyw Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡w° t°fiJ¡≤ FÙ, bdÕfi <J¡∫° Fæ $$2$$
Nf, Ô‡fÙ J¡S° J¡° ≈J®¡t J¡≤fiu ≈≤ ≈¥ı° tu* <bÔ‡f fi F°u ı°∫, oŸ<ÔÎ ≈FÔu ≈¥ıfi-_bÙJ¡°≤
J¡∑ ≈®°SÕfi° J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ _wC<w π°≤° tF<TÕ J¡°u N<˚tC© J¡≤wu Fæ* $

1286

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Fu tCfiu, ª¥≥<J¡ ÌÙ|ÕJ¡°Ô Ÿu Ÿa<ªw <J¡∫u y∫u tu≤u ≈C^∫ N°ı Ÿk¡Ô F°u y∫u, oŸÙ<ÔÎ <fi<bÕPfiw°≈¥bÕJ¡
N°≈J¡° tæ* Ì„Õfi J¡≤ ≤F° Fq≥ $$3$$ tC<fib≤ ! ∫F fiÙn, ∫F „°©°, ∫F tæ*, ∫F J¡v≈b¨s - ∫u Ÿf
N°ı N°≈Ju¡ Ì„Õfi Ÿu NÃ∫aw ≈<b` F°u y∫u $$4$$ tC<fib≤, <bFay°u* (≈<s∫°u*) π°≤° Ÿt<≈Õw oŸ NP∫Õ
N°æ≤ ≈°Ω J¡° _bÙJ¡°≤ J¡≤ Îba Ft Ô°uy°u* J¡°u ≈<b` ffi°J¡≤ N°≈ Nb<„‹¸> Ÿub° Ju¡ <fi<tW JC¡~> N°æ≤
≈®ÿfi J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ N°I° ÌÙ<ıÎ $$5$$ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, Ì¥Ÿ≤Ù f°≤ _b∫a Ÿ ˚C„C^±>
≈sÙ Ju¡ π°≤° NP∫Õ, ≈°Ω Ìufiu ≈≤ tæ*fiu ∫F J¡F° $$6$$ Fu ≈<s≤°ı, bæŸu fÔÙ N°æ≤ tF°fC<]t°fi wC‡F°≤u
bu ˚°oÕ ∫F°≥ •∫°u* fiFÙ* <Ì©°oÕ Ìuwu, wCt NJu¡Ôu FÙ •∫°u* <Ì©°oÕ Ìuwu F°u ? $$7$$ ˚C„C^±> fiu J¡F° #
tC<fib≤, Ft Ô°uy°u* J¡°u ∫F°≥ ≤Fwu tF°fi J¡°Ô fÙw y∫° $ Fu Nfi|, <ÌbŸ-≈a¿•w∫°u* J¡∑ fi°o˘ ∫Cy°u*
J¡∑ ≈a¿•w∫°≥ sÙd F°u yoÕ $$8$$ owfi° Ô‡f° J¡°Ô F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿ˚Ù tu≤u ˚°oÕ, w¨d Ju¡ ŸÂ„, „≤Ù≤
~>°unJ¡≤ <„b≈Ì tu* ≈¿≤dw F°u y∫u $$9$$ f®Êfig, ∫Ω<≈ ÌÙ|°Õ∫C F°u*, tF°fi F°u*, Ÿ≠ıfi F°u*, fÔb°fi
F°u*, Ÿ˚Ù J¡°u ∫F NÔ<sw_bR¡≈b°Ô° J¡°Ô N≈fiu Ì≤ tu* Ÿt° Ôuw° Fæ $$10$$ tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ
fiu J¡F° # <≈®∫ ≈<s≤°ı, t°Ô° J¡∑ fi°o˘ N≈fiu J¡∏@u ≈≤ f°≤F Ÿ¥∫Õ N°æ≤ ª∏Bt° J¡°u i>°ufiub°Ôu wS°
≈®bF N°<Ì b°w_J¡∏@°u* J¡° N<wJ®¡td J¡≤fiub°Ôu ≈®Ô∫-b°∫CN°u* Ju¡ N<b≤w fFfiu ≈≤ •∫° wC‡Fu* ©uÌ
fiFÙ* F°uw° ? $$11$$ ˚C„C^±>ıÙ, <ª≤J¡°Ô Ÿu NÃ∫∏w N°Ÿ∏fi Ì∫°ªÔ N°æ≤ N_w°ªÔ Ju¡ N≤^∫°u*
J¡°u ÌÀ@ J¡≤ Ìufiub°Ôu Ÿ¥∫Õ-<J¡≤d°u* Ÿu •∫° wC‡Fu* ©uÌ fiFÙ* F°uw° ? $$12$$ b°∫Ÿ≤°ı, ıÔ J¡°u
≈°T°d Ju¡ ŸÂ„ J¡™>°u≤ ffi° Ìufiub°Ôu „ÙwÔ ª∏B<J¡≤d°u* N°æ≤ <fiJ¡¸> ≈®Ô∫ Ju¡ <ÔÎ F°u ≤Fu ≈°T°d
Ju¡ ≈wfi°u* Ÿu •∫° wC‡Fu* ©uÌ fiFÙ* F°uw° ? $$13$$ <≈®∫b≤, tu”-<„©≤ ≈≤ <bZ°¿∏w <J¡∫u ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi
tu|-t^±>Ô°u* Ÿu wS° ≈≤„C J¡∑ @°≤° J¡°u ˚Ù sw J¡≤ Ìufiub°Ôu <„Ô°ŸÂ„ |fiÙ˚¥w JC¡F≤u Ÿu •∫° wC‡Fu*
©uÌ fiFÙ* F°uw° ? $$14$$ NÃ∫∏w «≥¡ªu _S°fi ≈≤ ¿_Sw F…N° ∫F ∏fiw J¡v≈b¨s ıyw Ju¡ <bTt
s°u˚°u* Ÿu •∫°u* sCÆ@ fiFÙ* F°uw° ? $$15$$
J¡<™>fi Ÿt∫ N°fiu ≈≤ ıf fnu-fnu Ô°uy°u* J¡°u ˚Ù s°u˚ F°u ŸJ¡w° Fæ, wf ≈sÙ ıæŸÙ N@t ∫°u<fi tu*
Ã≈∏fi F…Î tu≤Ù w°u f°w FÙ •∫° ? wS°<≈ <bbuJ¡ J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu ©uÌ fiFÙ* F°uw°, ∫°u* J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ÌqŸ≤°u*
Ju¡ ıÙbfi J¡∑ N≈us° N≈fiÙ ı°<w Ju¡ ≈<s∫°u* Ju¡ ıÙbfi J¡∑ sCBw° fwÔ°wu Fæ* $
˚C„C^±> fiu J¡F° # f®Êfig , N°J¡°„ tu* N°<Zw N°æ≤ Ÿ˚Ù Ô°uy°u* Ÿu <w≤_J¨¡w ∫F ≈<s∫°u* J¡°
ıÙbfi Ÿf ≈®°<d∫°u* tu* NÃ∫∏w wCh~> Fæ $$16$$ ÎuŸÙ wCh~> ∫°u<fi∫°u* Ju¡ <ÔÎ ˚Ù <b@°w° fiu H≤fi°u*,
bfi°u* N°æ≤ „¥∏∫ŸÂ„ N°J¡°„ tu* ≈®Ù<w≈¥bÕJ¡ ı°u ıÙ<bJ¡° J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ Fæ, ∫F NÃ∫∏w N°ÿª∫Õ
J¡° <bT∫ Fæ $$17$$ ˚ybfig, oŸ wCh~> ı°<w tu* Ã≈∏fi, <ª≤J¡°Ô Ÿu ıÙbfi fÙw° ≤F° N°æ≤ N°„°R¡≈Ù
≈°„°u* Ÿu <fi≤∏w≤ f] ÎJ¡ ≈sÙ <J¡Ÿ w≤F „°uJ¡b<ıÕw F°u ŸJ¡w° Fæ ? $$18$$ ˚ybfig, wS°<≈ Ft
N≈fiÙ N°Ãt° tu* FÙ ŸÌ° Ÿ∏w°uT t°fiJ¡≤ Nb¿_Sw Fæ*, oŸ<ÔÎ Ã≈∏fi F…Î <b˚®t°u* Ÿu J¡˚Ù ˚Ù
≈≤t°SÕŸW° Ÿu ≤<Fw oŸ ıyw tu* tCÀ@ fiFÙ* F°uwu $$19$$ f®Êfig, Ft Ô°uy N≈fiu ŸW°_b˚°b tu*
FÙ Ÿ∏wC‹¸> ≤Fwu Fæ*, J¡‹¸> ≈F…≥ª°fiub°Ôu ≈≤≈Ù±>fi-Δ∫°≈°≤°u* Ÿu <fitCÕ•w F°uJ¡≤ N≈fiu <fib°Ÿ_S°fi oŸ
|°u*ŸÔu tu* ≤Fwu F…Î Ju¡bÔ J¡°Ô∫°≈fi J¡≤wu Fæ* $$20$$ tF°≤°ı, Ft Ô°uy N≈fiu ıÙbfi Ÿu fi ÌuF J¡∑
Îu<FJ¡ ∫° N°tC¿‹tJ¡ k¡Ô Ju¡ <ÔÎ J¡°uoÕ <J®¡∫° ª°Fwu Fæ* N°æ≤ t≤d Ÿu fi ÌuF J¡° <bfi°„ FÙ ª°Fwu

ŸyÕ - 20]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1287

Fæ* $ <ıŸ w≤F bwÕt°fi tu* <fiÃ∫¿Ÿ] <fi≤<w„∫°ÃtR¡≈ Ÿu ≈¥dÕJ¡°t F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤Fwu Fæ*, ŸÙ w≤F
N°yu ˚Ù ¿_Sw ≤Fu*yu $$21$$ tFTuÕ, Ftfiu ≈®°<d∫°u* J¡∑ ı∏t, t≤d N°¿Ì NfiSÕ-Ì„°Î≥ Ìu© ÔÙ* N°æ≤
<tØ∫°Ãb-<fid°Õ∫J¡ _b›fi N°<Ì Â‹¸>°∏w-Â<‹¸>∫°≥ ˚Ù Ìu© ÔÙ wS° Ft°≤u tfifiu N≈fi° ªaªÔ
_bR¡≈ ˚Ù ŸÌ° Ju¡ <ÔÎ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ Ã∫°y <Ì∫° Fæ $$22$$
J¡v≈b¨s Ju¡ ≈®˚°b Ÿu FÙ J¡v≈-Ÿt°¿›w wJ¡ Ft Ô°uy°u* J¡°u ©uÌ fiFÙ* F°uw°, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<fi≤∏w≤ „°¿∏w Ìufiub°Ôu N<bfi°„Ù _b-_bR¡≈ ≈®J¡°„ tu* ¿_Sw F°uJ¡≤ tæ* oŸ J¡v≈b¨s Ju¡ «¡≈≤
ŸÌ° J¡°Ô J¡∑ J¡Ôfi y<w ı°fiw° ≤Fw° Fq≥ $$23$$
≈®J¡°„ N<@J¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ıf <Ìfi N°æ≤ ≤°w J¡° <b˚°y FÙ I°w fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, wf ∫F°≥
¿_Sw F°uJ¡≤ wCt J¡°Ô J¡∑ J¡Ôfiy<w Jæ¡Ÿu ı°fiwu F°u ? oŸ ≈®ÿfi ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ªtJ¡∑Ôu ≤Ãfi°u* Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu ≈¥dÕ J¡v≈Ôw°-y¨F tu* ≈¿_Sw F°uJ¡≤ tæ* ≈®°d°∫°t Ju¡ ≈®b°F Ÿu
∫°fiÙ _b≤°uÌ∫„°˜ tu* fwÔ°∫u y∫u ≈°∫ Ÿu N©<^±>w J¡v≈ ı°fi Ôuw° Fq≥ $$24$$ tC<fib≤, <Ìfi
N°æ≤ ≤°w ı°fiu <ffi° FÙ oŸ ∏fiw <„©≤ ≈≤ N≈fiÙ fC<] Ÿu FÙ Ô°uJ¡°u* Ju¡ J¡°ÔJ®¡t J¡∑ ¿_S<w
ı°fiw° ≤Fw° Fq≥ $$25$$
tfi J¡∑ ¿_S≤w° Ju¡ fÔ Ÿu tCHu ©uÌ fiFÙ* ≈®wÙw F°uw°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tC<fib≤, ∫F Ÿ°≤˚¥w b_wC Fæ N°æ≤ ∫F NŸ°≤˚¥w b_wC Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ <bbuJ¡∫C•w f°u@ Ÿu Wt
„°¿∏w J¡°u ≈®°›w F…N° tu≤° tfi ªaªÔw°„¥∏∫, „°∏w N°æ≤ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ¿_S≤ Fæ $$26$$ Ÿ°aŸ°¿≤J¡
Δ∫bF°≤°u* Ÿu ı<fiw NŸwgR¡≈ N°„°R¡≈Ù ≈°„°u* Ÿu <ıŸ ≈®J¡°≤ Nv≈ºb<fi∫°u* Ÿu ≈®°J¨¡w J¡°J¡ ˚∫y®_w
F°u ı°w° Fæ, Ÿ ≈®J¡°≤ tæ* ˚∫y®_w fiFÙ* F°uw° $$27$$
@æ∫Õ Ju¡ J¡°≤d ˚Ù Ftu* ©uÌ ≈®°›w fiFÙ* F°uw°, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
<fi≤<w„∫ „°¿∏w ≈F…≥ª°fiub°ÔÙ N°æ≤ N°Ãt≈®J¡°„ Ÿu „ÙwÔ F…oÕ fC<] Ÿu ıyw J¡∑ t°∫° Ìu© ≤Fu
Ft Ô°uy @Ù≤w° J¡°u ≈®°›w F…Î Fæ* $$28$$ Fu tF°fC]u, Ì„°J®¡t Ju¡ NfiCŸ°≤ ˚∫aJ¡≤ Ì„°Î≥ ˚Ù ≈®°›w F°u
ı°∫, wS°<≈ ¿_S≤ fC<]b°Ôu Ft, <fiÿªÔ ≈ÃS≤ Ju¡ ŸÂ„, ¿_S≤°J¨¡<w F°uJ¡≤ Nb¿_Sw ≤Fwu Fæ* $$29$$
ıyw-w[b Ju¡ ≈Cfi# <bt„ÕfÔ Ÿu ˚Ù ©uÌ fiFÙ* F°uw°, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
≈®°≤‡˚ tu* ≤tdÙ∫ ÌÙ© ≈nfiub°ÔÙ, w≤Ô oŸ ŸaŸ°≤-¿_S<w J¡° f°≤-f°≤ ≈≤°t„Õ <J¡∫° ı°
ªCJ¡° Fæ, Nw# bF Ftu* JC¡~> f°@° fiFÙ* ≈F≥Cª°wÙ $$30$$
"ı°w_∫ FÙ @®Cb°u t¨Ã∫C@®ÕCba ı∏t t¨w_∫ ª' (Ã≈∏fi F…N° <fi¿ÿªw t≤w° Fæ Ì…#© N≈¿≤F°∫Õ Fæ, ∫°u*
<fiÿª∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ˚Ù ˚∫≈®°<›w fiFÙ* F°uwÙ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
˚ybfig , Ÿ˚Ù ≈®°dÙ Δ∫bF°≤Â<‹¸> Ÿu N°wu Fæ* N°æ≤ ı°wu Fæ* NSb° ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu fi N°wu Fæ* N°æ≤ fi
ı°wu Fæ*, oŸ<ÔÎ Ft Ô°uy°u* J¡°u ∫F°≥ ˚∫ FÙ •∫° $$31$$
w[bI_bR¡≈ N≈fiu tu* w¸>_Sw°, Ÿt_w ˚¥w°u* Ju¡ ŸaŸ°≤ J¡° B‹¸¨>Ãb N°æ≤ ŸaŸ°≤ Ju¡ ≈®<w N°Ì≤ J¡°
N˚°b F°ufiu Ÿu ˚Ù ˚∫ J¡∑ ≈®Ÿ¿•w fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
J¡°ÔŸ°y≤ tu* ≈®bu„ J¡≤ ≤FÙ, ≈®°<d-Ÿt¥F w≤ay°u* Ÿu ∫C•w ŸaŸ°≤-Ÿ¿≤w° Ju¡ w¸>≈≤ Nb¿_Sw
F…Î ˚Ù Ft Ô°uy Ÿtu* N°Ì≤ fiFÙ* J¡≤wu $$32$$ tFTuÕ, oŸ b¨s ≈≤ ≈¿_Sw F…Î Ft Ô°uy ≈®°›w

1288

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

b_wCN°u* J¡° fi ≈¿≤Ã∫°y J¡≤wu Fæ*, Îba fi N≈®°›w b_wC Ju¡ y®Fd J¡∑ ªu‹¸>° FÙ J¡≤wu Fæ*; Δ∫bF°≤ Â<‹¸>
Ÿu ¿_Sw Fæ* Îba ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu ¿_Sw fiFÙ* ˚Ù Fæ* $ Ft Ô°uy ÎJ¡t°` Δ∫bF°≤ J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ,
J¡^¸>J¡°J¡∑dÕ ˚¥<t J¡∑ fi°o˘, Ÿ°b@°fiÙ Ÿu ªÔfiu Ju¡ J¡°≤d J¡°utÔ ≈yb°Ôu Fæ* N°æ≤ w[bÂ<‹¸> Ÿu ŸaŸ°≤
J¡° h~>uÌfi J¡≤ Ìufiu Ju¡ J¡°≤d J®¥¡≤ ˚Ù Fæ* $$33$$
fnu Ô°uy°u* Ju¡ NfiCy®F Ÿu ˚Ù Ft Ô°uy°u* J¡°u ©uÌ-≈®°¿›w fiFÙ* F°uwÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
„°uJ¡, ˚∫ N°æ≤ N°∫°Ÿ Ÿu b<ıÕw N°≈Ju¡ ŸÂ„ Ÿ∏wC‹¸> Wt ≈C”T Ft Ô°uy°u* ≈≤ ŸÌ° NfiCy®F
J¡≤wu Fæ*, oŸ<ÔÎ ˚Ù Ft Ô°uy ŸÌ° Ì…#©°u* Ÿu <fitCÕ•w F°uJ¡≤ Nb¿_Sw Fæ* $$34$$ ˚ybfig, Δ∫bF°≤
ªÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ o@≤-@≤ ≈®u¿≤w F…N° ˚Ù Ft Ô°uy°u* J¡° tfi ≤°y N°<Ì b¨<W∫°u* tu* <fitÀfi N°æ≤ w[b
<bª°≤ Ÿu „¥∏∫ J¡˚Ù ˚Ù fiFÙ* ≤Fw° $$35$$ N≈fiÙ N°Ãt° Ju¡ <fi<bÕJ¡°≤, s°u˚„¥∏∫ N°æ≤ „°∏w F°u
ı°fiu Ju¡ J¡°≤d <ªBq≈ (ª°≤°u* N°u≤ Ÿu f®Ê°J¡°≤ b¨<WR¡≈ ª∏Bt° J¡° Ì∫ F°uufiu ≈≤ ÃJ¡¸> F…Î
f°u@_bR¡≈) w≤ayb°Ôu Ft Ô°uy, ≈¥<dÕt° N°<Ì ≈bÕJ¡°Ô tu* ŸtCB J¡∑ fi°o˘, ≈®fC] F°u y∫u Fæ* $$36$$
˚ybfig, <ıŸ Nt¨w Ju¡ <ÔÎ t∏Ì≤°ªÔ π°≤° Ÿb°˘y°u* Ÿu sCÆ@ F…Î sÙ≤-Ÿ°y≤ J¡° t*Sfi <J¡∫° ı°w°
Fæ, N°≈Ju¡ ŸÙ Nt¨wR¡≈° N°ytfi Ÿu Ft Ô°uy NÃ∫∏w ≈®Ÿ∏fi<ªW F°u y∫u Fæ* $$37$$ Ÿt_w
ÎTd°N°u* J¡∑ <wÔ°aı<Ô Ìufiub°Ôu Ÿ∏w, tF°Ãt° N≈fiu N°ytfi N°<Ì Ÿu Ft ≈≤ ı°u NfiCy®F J¡≤wu
Fæ*, tæ* N≈fiÙ N°Ãt° J¡° oŸŸu N¿@J¡ ÌqŸ≤° JC¡„Ô fiFÙ* t°fiw° $$38$$ «¡≈≤-«¡≈≤ Ÿu ≤tdÙ∫
<Ì©°oÕ ≈nfiub°Ôu <bT∫-˚°uy°u* Ÿu •∫° ≈®°›w F°uw° Fæ ? NS°Õwg JC¡~> ˚Ù fiFÙ* $ ŸÃŸayR¡≈Ù <ª∏w°t<d
Ÿu w°u Ÿt_w Ÿ°≤˚¥w I°fib_wC ≈®°›w F°uwÙ Fæ $$39$$ Fu tC<fib≤, _fiuF≈¥dÕ, y‡˚Ù≤; t@C≤, Ì°≤
N°æ≤ @Ù≤ b°dÙb°Ôu ÎJ¡t°` N°≈ FÙ oŸ <`˚CbfiR¡≈Ù J¡tÔ J¡∑ J¡ÔÙ tu* ˚®t≤ Ju¡ ŸÂ„ Fæ* $$40$$
Ÿ°@°u, ∫Ω<≈ tæ*fiu ≈≤t°Ãt° J¡°u ı°fi <Ô∫° Fæ N°æ≤ N°≈Ju¡ Ì„Õfi Ÿu tu≤u Ÿt_w ≈°≈ fi‹¸> F°u ªCJu¡,
wS°<≈ ª¥≥<J¡ tF°Ãt°N°u* J¡° Ÿt°yt ˚∫°u* J¡° N≈F≤d J¡≤fiub°Ô° Fæ oŸ<ÔÎ, ∫F°≥ N°ı tu≤° ı∏t
Ÿk¡Ô (<fi≤<w„∫ N°fi∏ÌR¡≈ k¡Ô Ÿu ∫C•w) F…N°, ÎuŸ° tæ* t°fiw° Fq≥ $$41$$

fÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

o•J¡∑Ÿb°≥ ŸyÕ
J¡v≈b¨s J¡° t°F°Ã‡∫, ≈®Ô∫ tu* b°”dÙ N°<Ì @°≤d°N°u* π°≤° N≈fiÙ ¿_S<w,
oÕÿb≤Ù∫ <fi∫<tJ¡° „¿•w N°æ≤ NfiuJ¡ <ª`-<b<ª` NS°u˘ Ju¡ _t≤d J¡° bdÕfi $

N≈fiu N°Z∫ J¡v≈b¨s Ju¡ t°F°Ã‡∫ bdÕfi≈®Ÿay tu* ∫Cy<bfi°„ J¡°Ô tu* ı<fiw ≈Bb°u* Ÿu N≈fiu J¡°u
•Ôu„ J¡∑ ≈®°¿›w fiFÙ* F°uwÙ, ∫°u* J¡Fwu F…Î "b¨Wa _t≤<Ÿ ¿J¡a ª b°' oÃ∫°<Ì ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ
≈<s≤°ı ˚C„C^±> b•wΔ∫ J¡° ≈J®¡t J¡≤wu Fæ* $
˚C„C^±> fiu J¡F° # tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ, ∫Cy Ÿt°¿›w Ju¡ tF°fi ≈Bb°u* tu* N°æ≤ ˚∫aJ¡≤ tF°≈bfi°u*
tu* ˚Ù ∫F J¡v≈b¨s NÃ∫∏w ¿_S≤ ≤Fw° Fæ, J¡˚Ù ˚Ù J¡¿‡≈w fiFÙ* F°uw° $$1$$ Fu Ÿ°@°u, N∏∫ Ô°uJ¡°u*
tu* <bF°≤ J¡≤fiub°Ôu Ÿ˚Ù ≈®°<d∫°u* J¡° ∫F NÃ∫∏w Ny‡∫ _S°fi Fæ, Nw# ∫F°≥ Ft Ô°uy NÃ∫∏w
ŸC©≈¥bÕJ¡ ≤Fwu Fæ* $$2$$ tC<fib≤, <ıŸ Ÿt∫ <F≤^∫°s fiu Ÿ°w πÙ≈°u* Ÿu bu<‹¸>w oŸ ≈¨ØbÙ J¡°

ŸyÕ - 21]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1289

buy≈¥bÕJ¡ N≈F≤d ¿J¡∫° S°, Ÿ Ÿt∫ ≈¨ØbÙ ≈≤ ¿_Sw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d oŸJu¡ ˚Ù F≤d, J¡‡≈fi
N°<Ì J¡∑ Ÿa˚°bfi° Nbÿ∫ SÙ, wS°<≈ <ÌΔ∫≈®˚°b J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu oŸ J¡v≈b¨s tu* w<fiJ¡ ˚Ù J¡‡≈fi
fiFÙ* F…N° $$3$$ (b≤°F ˚yb°fi π°≤° <J¡∫u y∫u ≈¨ØbÙ Ju¡ ]°≤ Ju¡ Ÿt∫) ©‡˚u J¡∑ N°@°≤˚¥w <„Ô°
J¡∑ fi°o˘ ª°≤°u* N°u≤ Ÿu Ÿtw° Ju¡ <Ô∫u N°@°≤R¡≈ Ÿu <Ì∫u y∫u ≈bÕw°u* Ÿu ∫C•w tu”≈bÕw ıf J¡<‡≈w
F…N°, wf ˚Ù ∫F b¨s J¡¿‡≈w fiFÙ* F…N° $$4$$ Ì°u ˚Cı°N°u* Ju¡ Nb‹¸>‡˚ (≈J¡n) Ÿu tu” J¡°u Ìf°J¡≤
ıf ªwC˚ÕCı ˚yb°fi fi°≤°∫d fiu ow≤ Ì°u F°S°u* π°≤° ŸtCB Ÿu t∏Ì≤°ªÔ J¡° ]°≤ <J¡∫°, wf ˚Ù
∫F b¨s J¡¿‡≈w fiFÙ* F…N° $$5$$ ıf Ìub°ŸC≤ Ÿay®°t Ju¡ J¡°≤d ª∏B-t^±>Ô N°æ≤ Ÿ¥∫Õ-t^±>Ô <y≤
y∫° S° wS° ıyw tu* NÃ∫∏w s°u˚ ≈æÌ° F°u y∫° S°, wf ˚Ù ∫F b¨s J¡¿‡≈w fiFÙ* F…N° $$6$$ ıf
≈bÕw≤°ı J¡∑ <„Ô°N°u* J¡° ∏t¥Ôfi J¡≤ Ìufiub°Ôu N°æ≤ tu”≈bÕw Ju¡ N∏∫°∏∫ b¨s°u* J¡°u J¡¿‡≈w J¡≤
Ìufiub°Ôu ≈®Ô∫-J¡°ÔÙfi b°∫C fF ≤Fu Su, wf ˚Ù ∫F b¨s J¡¿‡≈w fiFÙ* F…N° $$7$$ sÙ≤-Ÿ°y≤ tu*
ªaªÔ F…Î t∏Ì≤°ªÔ J¡∑ yCF°N°u* Ju¡ b°∫CN°u* Ÿu t°fi°u* J¡¿‡≈w F…oÕ J¡v≈°∏w J¡∑ tu|≈a¿•w∫°≥ ıf
Ÿaª≤d J¡≤ ≤FÙ SÙ, wf ˚Ù ∫F b¨s J¡¿‡≈w fiFÙ* F…N° $$8$$ ıf (w°≤J¡°ŸC≤ ∫C] tu*) J¡°Ôfiu<t
J¡∑ ˚Cı°N°u* tu* tu” ≈bÕw ª°≤°u* N°u≤ Ÿu ∏t¥¿Ôw F°uJ¡≤ Nb¿_Sw S°, wf ˚Ù ∫F b¨s J¡¿‡≈w fiFÙ*
F…N° S° $$9$$ <ıfiJu¡ J¡°≤d fnu-fnu <Ÿ] <y≤ ≤Fu Su, ÎuŸu ≈<s≤°ı y”±> (N) Ju¡ ≈a©°u* Ju¡ ≈bfi
ıf Nt¨w F≤d Ju¡ ∫C] tu* fF ≤Fu Su, wf ˚Ù ∫F b¨s <y≤° fiFÙ* $$10$$
N°ı ˚Ù <ıŸJ¡∑ ≈¨ØbÙ @°≤dR¡≈ ªu‹¸>° Ÿt°›w fiFÙ* F…oÕ Fæ, ÎuŸÙ „uT°J¨¡<w J¡°u ŸaJ¡TÕd ”B
ıf ≈®°›w F…Î, wf N°æ≤ ıf y”nıÙ ≈¨ØbÙ Ÿu nJ¡≤ f®Ê°^±> J¡°u y∫u, wf ˚Ù ∫F b¨s J¡¿‡≈w
fiFÙ* F…N° $$11$$ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ıf „uT fiu k¡d°N°u* Ÿu, „æÔ, Ÿ°y≤ Îba Ÿt_w ≈®°<d∫°u* Ÿu ŸFÙ fi
ı°fiub°ÔÙ ≈®Ô∫°¿Àfi <„©°Î≥ f°F≤ <fiJ¡°ÔÙ* wf ˚Ù ∫F b¨s J¡¿‡≈w fiFÙ* F…N° $ (≈C≤°d tu* ∫F f°w
≈®<Ÿ] Fæ <J¡ N∏w tu* ≈®Ô∫ ŸaJ¡TÕd J¡∑ tC©°¿Àfi Ÿu FÙ F°uw° Fæ $) $$12$$ Fu tC<fi∫°u* tu* <Ÿ*FR¡≈
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ Wt b¨s ≈≤ <fib°Ÿ J¡≤ ≤Fu Ft Ô°uy°u* J¡°u N°≈¿W∫°≥ J¡F°≥ Ÿu
F°u ŸJ¡wÙ Fæ*, •∫°u*<J¡ bu N°≈<W∫°≥ Ì…‹¸>_S°fi tu* <fib°Ÿ Ju¡ J¡°≤d FÙ N°wÙ Fæ* $$13$$ tF°≤°ı
b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu tF°fC<] ≈<s≤°ı, J¡v≈°∏w FuwC Ã≈°wb°∫CN°u* Ju¡, ı°u ª∏Bt°, fis` N°æ≤
Ÿ¥∫Õ J¡°u <y≤° Ìuwu Fæ*, fFfiu ≈≤ wCt <ª∏w°<fitCÕ•w F°uJ¡≤ Jæ¡Ÿu ≤Fwu F°u ? (•∫°u*<J¡ Ÿ Ÿt∫ ≈®Ô∫
tu* ˚¥Ô°uJ¡≈∫Õ∏w ŸfJ¡° Ì°F F°ufiu Ÿu tu”, J¡v≈b¨s N°<Ì Ÿu J¡˚Ù ˚Ù ≈¿≤`°d fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $) $$14$$
˚C„C^±> fiu J¡F° # ˚ybfig, ıf ŸFŸ® tF°∫Cy°u* Ju¡ N∏w tu* ıyw J¡∑ Nb_S° tu* Δ∫bF°≤ <y≤ ı°w°
Fæ, wf Ÿ¿∏t` J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìufiub°Ôu J¨¡wPfi J¡∑ fi°o˘ tæ* oŸ |°u*ŸÔu J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìuw°
Fq≥ $$15$$ (Ÿ Ÿt∫ tæ*) Ÿt_w J¡v≈fi°N°u* J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ N°æ≤ <fiÿªÔ _b˚°bb°Ôu Nay°u* Ÿu
y”±>_∫ ı°wt°`_∫ ŸbuÕ Ô°uJ¡°# ≈®J¡¿‡≈w°# $ ≈®J¡¿‡≈w° tFÙ Ÿb°Õ Ÿ›wπÙ≈°ÿª J¡¿‡≈w°# $$
wÌ…Ã≈°w°¿∏fit≠ı∏wÙ* ˚Cba fi°b<tb°&‡˚<Ÿ $ Ì@°æ ŸFŸ®æ# <„≤Ÿ°a ŸaJ¡TÕdb≈CFÕ≤# $$
"Ã≈∏fit°` y”±> J¡°u Ìu©J¡≤ Ÿf Ô°uJ¡ J¡¿‡≈w F…Î, ˚¥<t N°æ≤ Ÿ°w°u* πÙ≈ J¡°≥≈fiu Ôyu $ ofi
Ã≈°w°u* Ÿu, ıÔ tu* fi°b J¡∑ fi°o˘, ±¥>f ≤FÙ ≈¨ØbÙ J¡° ŸaJ¡TÕd „≤Ù≤ tF°ÌubıÙ fiu Fı°≤°u* t_wJ¡°u*
Ÿu @°≤d <J¡∫°' oŸ J¡S° Ju¡ NfiCŸ°≤ J¡Fwu Fæ* $
(N)

1290

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

∫C•w F°uJ¡≤ ÎJ¡t°` N°J¡°„ tu* FÙ, b°Ÿfi°„¥∏∫ tfi J¡∑ fi°o˘, ¿_Sw ≤Fw° Fq≥ $$16$$
Ÿ°t°∏∫w# J¡<Sw N°J¡°„ ¿_S<w J¡° @°≤d° ˚uÌ°u* Ÿu <b„uT vÔu© J¡≤wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ, ≈®Ô∫ Ju¡ Ÿt∫ tu* ıf ≈bÕw°u* J¡°u ©^±>-©^±> J¡≤ Ìufiub°Ôu f°≤F N°<ÌÃ∫
w≈wu Fæ*, wf tæ* b”dŸ‡f∏@Ù @°≤d° f°≥@J¡≤ <fi¿ÿªaw F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤Fw° Fq≥ $ (w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ <ıŸ
≈®J¡°≤ ıÔ Ju¡ fÙª ≤Ffiub°Ôu b”d f°F≤ Ju¡ w°≈ Ÿu ı<fiw Ÿaw°≈ J¡° NfiC˚b fiFÙ* J¡≤wu, ŸÙ ≈®J¡°≤
˚C„C^±> ˚Ù "NÃ∫∏w „ÙwÔ Ÿt_w <Ìygt^±>Ô tu* Δ∫°≈Ù N≈¿≤¿h~>∏fi ıÔ _bR¡≈ b”d FÙ tæ* Fq≥' oŸ
≈®J¡°≤ <ªW tu* <fi≤∏w≤ b”d ˚°bfi° Ju¡ π°≤° b”dR¡≈w°J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ f°F≤ Ju¡ Ÿ¥∫°Õ<Ì-w°≈ı<fiw
Ÿaw°≈ J¡° NfiC˚b fiFÙ* J¡≤wu Su) $$17$$ ıf ≈®Ô∫J¡°Ô tu* fnu-fnu ≈bÕw≤°ı°u* J¡°u t<ÌÕw J¡≤ Ìufiub°Ôu
≈®Ô∫J¡°ÔÙfi b°∫C fFwu Fæ*, wf tæ* ≈bÕwŸ‡f¿∏@fiÙ @°≤d° f°≥@J¡≤ N°J¡°„-t^±>Ô tu* NªÔ F°uJ¡≤
¿_Sw ≤Fw° Fq≥ (w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ≈¨ØbÙ ≈≤ ¿_Sw ≈bÕw°u* Ju¡ <bfi°„Ù F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ∏FÙ*
≈≤ ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi b°∫CN°u* J¡° N°|°w F°uw° Fæ, oŸ<ÔÎ ≈®Ô∫J¡°ÔÙfi b°∫CN°u* Ÿu F°ufiub°Ôu N°|°w Ju¡
N<bT∫ f®Ê°^±> Ju¡ f<F˚Õ¥w N°J¡°„ tu* Ÿ°@°≤d b°∫C Ÿu ˚Ù s°u˚ fi F°ufiu Ju¡ <ÔÎ ≈bÕwŸ‡f¿∏@fiÙ
@°≤d° f°≥@J¡≤ tæ* ¿_Sw ≤Fw° Fq≥) $$18$$ ıf ≈®Ô∫J¡°Ô tu* ıyw, <ıŸtu* tu” N°<Ì ≈bÕw yÔ ı°wu
Fæ*, ÎJ¡ ŸtCB_bR¡≈ F°u ı°w° Fæ, wf b°∫CŸ‡f¿∏@fiÙ @°≤d° f°≥@J¡≤ ÎJ¡t°` b°∫C tu* FÙ w°Ì°Ã‡∫ ˚°b
J¡≤w° F…N° <fi¿ÿªw-fC<] F°uJ¡≤ «¡≈≤ wæ≤w° ≤Fw° Fq≥ $$19$$
"Ÿ ≈®J¡°≤ <J¡wfiu Ÿt∫ wJ¡ wæ≤wu ≤Fwu F°u ?' oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, f®Ê°^±> Ju¡ ≈°≤ J¡°u ∫°fiÙ _S¥Ô, Ÿ¥‚t N°æ≤ Ÿt<‹¸>R¡≈ f®Ê°^±> Ju¡ ≈≤t Nb¿@_bR¡≈
NΔ∫°J¨¡w J¡°u ≈®°›w J¡≤ Ÿt_w ≈Ì°S°u˘ Ju¡ N∏w˚¥w Îba <fitÕÔ N°Ãt≈Ì tu* <fiÿªÔ°ÃtJ¡ ŸCTC¿›w Ju¡
ŸÌ¨„ ÎJ¡≤Ÿ <fi<bÕJ¡v≈¡Ÿt°<@-Nb_S° Ÿu tæ* wf wJ¡ ¿_Sw ≤Fw° Fq≥, ıf wJ¡ J¡tÔ°uLb f®ÊÌub
≈CCfi# N≈fiu Ÿ¨<‹¸>J¡tÕ tu* ≈®b¨W fiFÙ* F°uwu $ ≈Cfi# Ÿ¨<‹¸>R¡≈ Δ∫°≈°≤ Ju¡ F°ufiu ≈≤ f®Ê°^±> tu* ≈®bu„J¡≤ oŸ
J¡v≈b¨s Ju¡ _S°fi°≈∏fi tæ* N≈fiu N°Ô∫ tu* <k¡≤ ¿_Sw F°u ı°w° Fq≥ $$20,21$$ tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu
J¡F° # Fu ≈sÙ∏B, ≈®Ô∫J¡°Ô tu* wwg-wwg @°≤d°N°u* Ju¡ π°≤° N©¿^±>w F°uJ¡≤ ıæŸu wCt ¿_Sw ≤Fwu F°u,
bæŸu Ì¥Ÿ≤u ∫°uyÙ •∫°u*J¡≤ ¿_Sw fiFÙ* ≤Fwu, •∫°u* bu „≤Ù≤ Ã∫°yJ¡≤ tC¿•w ≈®°›w J¡≤wu Fæ* ? $$22$$
oŸ <bT∫ tu* wwg-wwg ≈®fÔ ≈®°≤Æ@ J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiub°ÔÙ ŸÃ∫ŸaJ¡v≈ _bR¡≈° oÕÿb≤<fi∫<w
FÙ Δ∫b_S°≈J¡ Fæ, ÌqŸ≤° J¡°uoÕ fiFÙ*; ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
˚C„C^±> fiu J¡F° # Fu f®Êfig, ª¥≥<J¡ oŸ ≈≤tuÿb≤Ù∫ <fi∫°<tJ¡° „¿•w J¡° J¡°uoÕ ˚Ù vÔa|fi fiFÙ* J¡≤
ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ Ft oŸ ≈®J¡°≤ J¡v≈°∏w°u* tu* ¿_Sw ≤Fwu Fæ* N°æ≤ ÌqŸ≤u (∫°uyÙ) „≤Ù≤°u* J¡° Ã∫°yJ¡≤
tC•w F°u ı°wu Fæ* $$23$$ tF°≤°ı, ı°u Nbÿ∫ ˚<bwΔ∫w° Fæ, ŸJ¡° fC<] Ÿu "oÌtg-oÃStub' oŸ
≈®J¡°≤ Nb@°≤d fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu $ <ıŸ w≤F Ju¡ ≈®°≤Æ@ Ÿu ı°u ı柰 ≈®°›w F°uw° Fæ, bF b柰 FÙ ≤Fw°
Fæ $ ∫F <fi∫<wR¡≈ _b˚°b J¡° <fiÿª∫ Fæ $$24$$
≈®Ã∫uJ¡ J¡v≈ tu* oŸ J¡v≈b¨s Ju¡ <fit°Õd tu* ˚Ù ˚°uyıfiJ¡ N̨‹¸> tu* FuwC˚¥w tu≤° ŸaJ¡v≈ FÙ J¡°≤d
Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
J¡v≈-J¡v≈ tu* f°≤-f°≤ ÎJ¡t°` tu≤u ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ tu”≈bÕw Ju¡ oŸÙ <„©≤ ≈≤ oŸ w≤F J¡° ∫F

ŸyÕ - 21]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1291

J¡v≈b¨s Ã≈∏fi F°uw° Fæ $$25$$ tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B, wC‡F°≤Ù N°∫C t°us Ju¡ ŸÂ„ NÃ∫∏w
N≈¿≤¿h~>∏fi Fæ, wCt ŸCÌq≤ ˚¥wJ¡°ÔÙfi ≈Ì°S°u˘ J¡° <fiÌuÕ„fi J¡≤fiu tu* ŸfŸu f»-ª»J¡≤ F°u $ wCt t°usFuwC
w[bI°fi N°æ≤ Ô°æ<J¡J¡ Ÿt_w „°˜°<Ì <bI°fi°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ F°u, @Ù≤ F°u N°æ≤ wC‡F°≤u tfi°uΔ∫°≈°≤
N°Ãt∫°uy tu* ≈∫°Õ›w R¡≈ Ÿu ∫°uÀ∫ F°u ªCJu¡ Fæ* $ wCtfiu w≤F-w≤F J¡∑ NŸa¶∫ Ÿ¨<‹¸>∫°u* J¡∑ Ã≈¿W,
¿_S<w N°æ≤ ≈®Ô∫ Ìu©u Fæ*, oŸ<ÔÎ tæ* wCtŸu ≈¥~>w° F≥¥ <J¡ wC‡F°≤u π°≤° Ìu©u y∫u ıyw t^±>Ô tu*
N°ÿª∫ÕJ¡°≤Ù <J¡Ÿ-<J¡Ÿ ıyw-J®¡t J¡° wCt _t≤d J¡≤wu F°u $$26,27$$ ˚C„C^±> fiu J¡F° # Fu Zu‹™>w≤,
oŸ ≈¨ØbÙ Ju¡ <bT∫ tu* tCHu _t≤d Fæ <J¡ ÎJ¡ Ÿt∫ oŸtu* <„Ô° N°æ≤ b¨s JC¡~> fiFÙ* Su; w¨d, Ôw° N°<Ì
JC¡~> ˚Ù Ã≈∏fi fiFÙ* F…Î Su; ≈bÕw, N≤^∫ N°æ≤ ˚°≥<w-˚°≥<w Ju¡ b¨s JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Su wS° ∫F ≈¨ØbÙ tu”
Ju¡ fiÙªu ¿_Sw SÙ $$28$$ tCHu ˚ÔÙ˚°≥<w _t≤d Fæ <J¡ tu”≈bÕw Ju¡ fiÙªu ∫F ≈¨ØbÙ À∫°≤F Fı°≤ bT°u˘
wJ¡ ˚_t-Ÿ°≤ Ju¡ ˚°≤ Ÿu Δ∫°›w SÙ $$29$$ ≈FÔu tu”≈bÕw Ju¡ fiÙªu ≈¨ØbÙ ≈≤ fi Ÿ¥∫Õ Ã≈∏fi F…N° S°,
fi oŸtu* ª∏B-t^±>Ô J¡° ˚°fi FÙ F°uw° S° N°æ≤ fi w°u <ÌbŸ J¡° FuwC˚¥w ≈®J¡°„ ŸCtu”≈bÕw Ju¡ ≈®J¡°„
Ÿu <b˚•w S°-oŸJ¡° ˚Ù tCHu ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ Ÿu _t≤d Fæ $$30$$ ŸCtu”≈bÕw Ju¡ ≤Ãfi°u* Ju¡ wÔ≈®J¡°„°u* Ÿu
oŸ ≈¨ØbÙ J¡° N°@° J¡°u¸>≤ ≈®J¡°<„w F°uw° S° wS° oŸ ≈≤ J¡FÙ*-J¡FÙ* ≈®J¡°„∫C•w ≈bÕw ˚Ù <bΩt°fi
Su, oŸ<ÔÎ ∫F Ô°uJ¡°Ô°uJ¡ ≈bÕw Ju¡ ŸÂ„ ≈®wÙw F°uwÙ SÙ - oŸJ¡° ˚Ù ™>ÙJ¡-™>ÙJ¡ _t≤d Fæ $$31$$
∫F°≥ fÔ, Îuÿb∫Õ N°<Ì Ÿu ≈¿≤≈C‹¸> NŸC≤°u* J¡° Ÿay®°t F°ufiu ≈≤ ıf oŸ ≈¨ØbÙ J¡° ˚Ùw≤Ù ˚°y sÙd F°u
y∫° S°, wf ∫F ≈Ô°∫fit°fi ıfi°u* Ÿu Δ∫°›w F°u yoÕ SÙ - oŸJ¡° ˚Ù tCHu Nh~>Ù w≤F Ÿu _t≤d
Fæ $$32$$ ª°≤ ∫Cy°u* wJ¡ tÌ-tW Îuÿb∫Õ„°ÔÙ NŸC≤°u* Ju¡ π°≤° N°J®¡°∏w F…oÕ ∫F ≈¨ØbÙ fiJu¡ (NŸC≤°u*
Ju¡) N∏w#≈C≤ R¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°u yoÕ SÙ-oŸJ¡° ˚Ù _t≤d J¡≤w° Fq≥ $$33$$ ÎJ¡ Ÿt∫ oŸ ıywR¡≈Ù JC¡<¸>∫° tu* tu” J¡°u ~>°unJ¡≤ ÌqŸ≤u Ÿf Ìu„ ŸtCB fiu Naw wJ¡ N°h~>°<Ìw J¡≤ <Ì∫u Su N°æ≤ Ÿ
Ÿt∫ oŸ tu”≈bÕw ≈≤ N<bfi°„Ù f®Ê°, <b‹dC N°æ≤ <„b, ∫u Ìub`∫Ù <b≤°ı ≤FÙ SÙ - oŸJ¡° ˚Ù tCHu
™>ÙJ¡ _t≤d Fæ $$34$$ Ì°u ∫Cy°u* wJ¡ w°u ∫F (≈¨ØbÙ) ıayÔÙ b¨s°u* Ÿu <fi<fn SÙ N°æ≤ oŸtu* ∏Fu* (b¨s°u*
J¡°u) ~>°un ÌqŸ≤u <J¡ŸÙ J¡° <fit°Õd FÙ fiFÙ* F…N° S° - oŸu ˚Ù _t≤d J¡≤w° Fq≥ $$35$$ ÎJ¡ Ÿt∫ ∫F
≈¨ØbÙ ª°≤ ∫Cy°u* Ÿu N<@J¡ J¡°Ô wJ¡ <fi<fn ≈bÕw°u* Ÿu Δ∫°›w SÙ; Ÿtu* tfiC‹∫°u* J¡° Ÿaª≤d ˚Ù fiFÙ*
F°uw° S°-oŸJ¡° ˚Ù tCHu _t≤d Fæ $$36$$ ÌŸ Fı°≤ bT°u˘ wJ¡ w°u ∫F t¨w ÌæÃ∫°u* Ju¡ N<_S≈bÕw°u* Ÿu
ª°≤°u* N°u≤ Ÿu Δ∫°›w Îba ≈¿≤≈¥dÕ SÙ - oŸJ¡° ˚Ù tæ* ˚ÔÙ-˚°≥<w _t≤d J¡≤w° Fq≥ $$37$$ ÎJ¡ Ÿt∫
N∏w¿≤s N°<Ì Ô°uJ¡°u* tu* ˚∫ Ju¡ J¡°≤d Ÿt_w <bt°fiy°tÙ Ìubw° N°<Ì <w≤°u<Fw F°u y∫u Su N°æ≤ ∫F
(≈¨ØbÙ) Ÿf b¨s°u* Ÿu b<ıÕw F°uJ¡≤ N∏@J¡°≤ ≈®ªC≤ F°u yoÕ SÙ - oŸJ¡° ˚Ù tCHu _t≤d Fæ $$38$$
tF°≤°ı, ÎJ¡ Ÿt∫ tu”-_≈@°Õ Ÿu <b∏º∫tF°≈bÕw Ju¡ f»fiu ≈≤ Ì<sd <Ì„° Ÿu Ny_Ã∫ tF°tC<fi
ªÔu y∫u N°æ≤ ∫F ıyw-R¡≈Ù JC¡<¸>∫° tÔ∫, ÌÌ…Õ≤, Ÿfl°<B N°<Ì <b˚°ıJ¡ ≈bÕw°u* Ju¡ N˚°b Ÿu
ÎJ¡≈bÕwR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°u yoÕ SÙ - oŸJ¡° ˚Ù tCHu _t≤d Fæ $$39$$ ∫u N°æ≤ ofiŸu ≈¨SJ¡ ÌqŸ≤u ˚Ù
fF…w b¨W°∏w Fæ*, <ıfiJ¡° tCHu Ÿa_t≤d Fæ, ≈≤∏wC fiJu¡ <bT∫ tu* N<@J¡ J¡Ffiu Ÿu •∫° k¡Ô ? Ju¡bÔ
Ÿ°≤˚¥w b_wC J¡° Ÿasu≈ Ÿu Zbd J¡∑<ıÎ $$40$$ Fu f®Êfig, ŸæJ¡n°u* NŸa¶∫ tfiC fÙw y∫u, ∫u Ÿf ≈®˚°b
Ju¡ N°<@•∫ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Su Îba ŸæJ¡n°u* ªwC∫CÕy ˚Ù fÙw y∫u - oŸJ¡° ˚Ù tCHu _t≤d Fæ $$41$$

1292

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ÌqŸ≤° N°ÿª∫Õ J¡Fwu Fæ* $
ÎJ¡ Ÿt∫ ∫°fiÙ ıf f®Ê°^±>„≤Ù≤ <b≤°¸>g Ã≈∏fi F°uJ¡≤ N≈fiu _bR¡≈ J¡° N°Ô°uªfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ
JC¡~> J¡°Ô wJ¡ Ÿt°<Fw <ªW F…Î Su, Ÿ Ÿt∫ ≈C”T Îba NŸC≤°u* Ÿu b<ıÕw, _bw#„C], ≈®J¡°„_b˚°b
wæıŸ ≈Ì°S°u˘ J¡° Ÿt<‹¸>R¡≈ ÎJ¡ FÙ f®Ê°^±> S° - oŸJ¡° tCHu _t≤d Fæ $$42$$
J¡<Ô∫Cy J¡∑ Ÿ¨<‹¸>-¿_S<w J¡° _t≤d J¡≤ ≤Fu ≈<s≤°ı ˚C„C^±> J¡Fwu Fæ* $
ÎJ¡ Ÿt∫ ÎuŸÙ ∏tW Ÿ¨<‹¸> SÙ <J¡ <ıŸtu* f®°Êd Ô°uy tΩ ≈Ùwu Su, Ìubw°N°u* J¡∑ ¿fi∏Ì° J¡≤fiub°Ôu
NŸwg-„¥B ≤Fwu Su, <˜∫°u* Ju¡ NfiuJ¡ ≈<w F°uwu Su - oŸJ¡° tCHu _t≤d Fæ $$43$$
N°ÿª∫°Õ∏w≤ J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, tCHu <J¡ŸÙ ÎJ¡ ÎuŸÙ Ÿ¨<‹¸> J¡° _t≤d Fæ <J¡ <ıŸtu* ∫F ˚¥≈Ù™> b¨s°u* Ÿu |fiÙ˚¥w S°,
tF°ŸtCB J¡∑ J¡v≈fi° ˚Ù fiFÙ* J¡∑ yoÕ SÙ N°æ≤ ˜Ù-≈C”T Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ju¡ <ffi° N≈fiu N°≈ ˚¨yC N°<Ì
t°fiŸ ≈C”T Ã≈∏fi F…Î Su (ŸtCB Ju¡ ŸıÕJ¡ <≈®∫b®w J¡∑ Ã≈<W Ju¡ ≈FÔu ∫F t°fiŸ-Ÿ¨¿‹¸> F…oÕ SÙ,
∫F ≈®<Ÿ] Fæ) $$44$$
ıÔ tu* ≈¨<SbÙ Ju¡ <fitÀfi F°u ı°fiu ≈≤ ıfiÔ°uJ¡ N°<Ì ≈®J¡°„ ≈®ªC≤ Ô°uJ¡°u* Ju¡ Δ∫bF°≤°u* Ÿu ≈Ô<sw
F…Î J¡°Ô tu* ı°u Ÿ¨<‹¸>-¿_S<w SÙ, ŸJ¡° _t≤d J¡≤ ≤Fu ≈sÙ∏B ˚C„C^±> J¡Fwu Fæ* $
ÎJ¡ Ÿt∫ ÎuŸÙ Ÿ¨<‹¸> SÙ - <ıŸtu* ≈bÕw N°æ≤ ≈¨<SbÙ J¡° fi°t„uT FÙ fiFÙ* S°, Ìubw° N°æ≤ ∫°uy<Ÿ]
≈C”T N°J¡°„ tu* FÙ ≤Fwu Su wS° ª∏B Îba Ÿ¥∫Õ Ju¡ N˚°b tu* ˚Ù ≈¿≤≈¥dÕ ≈®J¡°„ S° - oŸJ¡° tCHu _t≤d
Fæ $$45$$ tF°≤°ı, ÎJ¡ Ÿt∫ J¡∑ Ÿ¨<‹¸> tu* fi o∏B S°, fi J¡°uoÕ ≤°ı° S°, fi Wt, tº∫t Îba N@t J¡°
˚uÌ S°, Ÿf ÎJ¡R¡≈ S° wS° Ÿt_w <ÌJg¡-ªJ®¡ N∏@J¡°≤ Ÿu Δ∫°›w S° - oŸJ¡° tCHu _t≤d Fæ $$46$$
oŸ J¡v≈ Ju¡ b¨w°∏w J¡° w°u oŸ J¡v≈ wJ¡ J¡∑ N°∫Cb°Ôu fF…w Ÿu Ô°uy°u* J¡°u _t≤d Fæ, ∫°u* ≈®≈aª J¡≤
≤Fu ≈¿s≤°ı ˚C„C^±> J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, ≈FÔu Ÿ¨<‹¸> Ju¡ Ã≈°Ìfi Ju¡ <ÔÎ Ÿ¨<‹¸> J¡° ŸaJ¡v≈ F…N° $ ŸJu¡ f°Ì wÙfi Ô°uJ¡°u* tu* πÙ≈
N°<Ì Nb°∏w≤ ≈®Ìu„°u* J¡° <b˚°y F…N° $ ŸJu¡ f°Ì Ÿ°w JC¡Ô≈bÕw°u* Ju¡ <ÔÎ ∫°uÀ∫ _S°fi J¡∑ J¡v≈fi°
F…oÕ $ ŸJu¡ f°Ì ≈¨SJg¡ ¿_Sw F…Î ı‡f¥πÙ≈ tu* ≈®bu„ J¡≤ Ÿ®‹¸>° fiu f®°Êd N°<Ì bdÕ, fiJu¡ @tÕ Îba
fi-fiJu¡ <ÔÎ ∫°uÀ∫ <bΩ°<b„uT°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ $ ŸJu¡ f°Ì t^±>ÔR¡≈ tu* ≈¨ØbÙ J¡° <b˚°y <J¡∫°,
wÌfi∏w≤ fis`-ªJ®¡ J¡° ≈∫°uyÙ Ÿa_S°fi Îba @®Cb-t^±>Ô J¡° <fit°Õd <J¡∫° (tu≤Ù N≈us° NÃ∫∏w
_bv≈ N°∫Cb°Ôu N°≈Ju¡ ŸÂ„ oŸ J¡v≈ Ju¡ tfiC‹∫ ˚Ù ofi ŸfJ¡° _t≤d J¡≤ ŸJ¡wu Fæ* $) $$47,48$$
ŸJu¡ f°Ì ª∏Bt° N°æ≤ Ÿ¥∫Õ J¡° <fit°Õd F…N° $ wÌfi∏w≤ o∏B Îba ≈u∏B J¡∑ Δ∫b_S° F…oÕ $ f°Ì tu*
<F≤^∫°s fiu ≈¨ØbÙ J¡° N≈F≤d <J¡∫° $ f°Ì tu* ŸJ¡° b≤°FR¡≈@°≤Ù ˚yb°fi fiu ]°≤ <J¡∫° $$49$$
f°Ì tu* Ìub, Ì°fib, tfiC‹∫ N°<Ì ≈®Ã∫uJ¡ tu* ≤°ı°N°u* J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ yoÕ $ ≈ÿª°wg tÃ_∫R¡≈ y®Fd J¡≤
˚yb°fi buÌ Ô°∫u $ t∏Ì≤°ªÔ J¡° ∏t¥Ôfi <J¡∫° y∫° $ Nt¨w Ju¡ <ÔÎ sÙ≤-Ÿ°y≤ J¡° taSfi F…N° $ f°Ì
tu* Nı°w≈s y”n N°æ≤ ŸtCB°u* J¡∑ Ã≈¿W F…oÕ-oÃ∫°<Ì _bv≈ NwÙw ıyÃJ®¡t J¡∑ ı°u _t¨<w∫°≥ Fæ*,
fiJ¡° tu≤Ù N≈us° Nv≈-N°∫Cb°Ôu bwÕt°fi J¡°Ô tu* Ã≈∏fi N°≈Ju¡ ŸÂ„ ≈®°dÙ ˚Ù _t≤d J¡≤wu Fæ*,
oŸ<ÔÎ fitu* N°Ì≤ FÙ •∫° $$50,51$$

ŸyÕ - 22]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1293

J¡v≈°∏w≤°u* tu* N≈fiu π°≤° Ìu©u y∫u N∏∫°∏∫ N°ÿª∫°u*˘ J¡° J¡Sfi J¡≤wu F…Î w[bbuW° ˚C„C^±>ıÙ
≈®J¨¡w <bT∫ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
ÌÙ|ÕıÙ<bw° J¡°u ≈®°›w F…Î tæ*fiu <J¡ŸÙ Ÿt∫ ∫F ≤F_∫ Ìu©°-oŸ J¡v≈ tu* ≈®<Ÿ] y”±>b°Ffi
ZÙ<b‹dC, FaŸb°Ffi ªwCtCÕ© f®Ê° ffiJ¡≤ Ìub, ÌæÃ∫ N°<Ì J¡∑ Ÿ¨<‹¸>R¡≈ J¡°∫Õ J¡° Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤wu Su,
FaŸb°Ffi f®Ê°ıÙ b¨T˚b°Ffi ”B ffiJ¡≤ ŸaF°≤ J¡≤wu Su wS° b¨T˚b°Ffi tF°ÌubıÙ <b‹dC „≤Ù≤
ffiJ¡≤ Ÿ¨<‹¸> J¡° ≈°Ôfi J¡≤wu Su $$52$$
o•J¡∑Ÿb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

f°oÕŸb°≥ ŸyÕ
≈Cfi# Ìu©u y∫u b<Ÿ‹™> Ju¡ N‹¸>t ı∏t N°<Ì J¡°, Ÿt N°æ≤
N@ÕŸt Ÿ¨<‹¸> J¡° wS° sÙ≤-Ÿ°y≤ Ju¡ taSfi N°<Ì J¡° bdÕfi $

˚C„C^±> fiu J¡F° # ˚ybfig, (ıf tCHu NfiuJ¡ ∫Cy°u* J¡∑ N°ÿª∫ÕıfiJ¡ |¸>fi°N°u* J¡° b柰 N˚®°∏w
_t≤d Fæ, wf fiJu¡ f°Ì (JC¡~> ≈FÔu ∫° N°ı Ju¡ ŸyÕ tu*) Ã≈∏fi F…Î N°≈J¡°u ÔuJ¡≤ ˚≤π°ı, ≈CÔ_Ã∫,
N<`, fi°≤Ì, o∏B N°æ≤ t¿≤<ª ofiJu¡ <bT∫ tu* _t≤d J¡∑ w°u ydfi° FÙ •∫° ? ∫°fiÙ fiJu¡ <b_t≤d J¡∑
w°u Ÿ‡˚°bfi° J¡˚Ù F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡wÙ, ∫F ˚°b Fæ (c) ) $$1$$ ≈CÔF, œ°ÔJ¡ N°<Ì wS° J®¡wC, ˚¨yC,
Na<y≤° N°<Ì <Ÿ]-M¡<T, ŸfiÃJC¡t°≤ N°<Ì f®Ê<TÕ Îba ˚¨ayÙ„, _J¡∏Ì, yıbÌfi N°<Ì <„bıÙ Ju¡
≈°TÕÌ°u* Ju¡ <bT∫ tu* w°u _t≤d J¡∑ ydfi° FÙ •∫° ? $$2$$ y°æ≤Ù, Ÿ≤_bwÙ, Ô‚tÙ, y°∫`Ù N°<Ì NfiuJ¡
fiJ¡∑ „¿•w∫°u* wS° ŸCtu”, t∏Ì≤, Jæ¡Ô°Ÿ, <Ft°Ô∫, ÌÌÕ…≤ N°<Ì ≈bÕw°u* Ju¡ <bT∫ tu* _t≤d J¡∑ w°u
ydfi° FÙ •∫° ? $$3$$ F∫y®Ùb N°<Ì Ì°fib°u*; <F≤^∫°s, J¡°Ôfiu<t, fÔ, <F≤^∫J¡<„≈C, J®¡°S, f<Ô,
≈®á°Ì N°<Ì ÌæÃ∫°u* Ju¡ <bT∫ tu* _t≤d J¡∑ w°u ydfi° FÙ •∫° ? $$4$$ <„<f, ∏∫aJC¡, ≈¨SC, Ô°¶∫, bæ∏∫,
fi°˚°y, Ju¡<Ô, fiÔ, t°∏@°w°, Ÿy≤, <ÌÔÙ≈, fiF…T N°<Ì ≤°ı°N°u* Ju¡ <bT∫ tu* _t≤d J¡∑ w°u ydfi° FÙ
•∫° ? $$5$$ N°`u∫, Δ∫°Ÿ, b°vtÙ<J¡, „CJ¡, b°Ã_∫°fi N°<Ì wS° ≈t∏∫C, tdÙta<J¡, ˚yÙ≤S, „CJ¡
N°<Ì Ju¡ <bT∫ tu* _t≤d J¡∑ w°u ydfi° FÙ •∫° ? $$6$$ ı°u _bv≈w≤ ˚¥wJ¡°Ô tu* Ã≈∏fi Fæ*, ı°u J¡°uoÕ
JC¡~> Ìq≤ Ju¡ Fæ* wS° ı°u N°ı Ju¡ J¡v≈ tu* Ã≈∏fi Fæ*, fiJu¡ <bT∫ tu* _t≤d J¡∑ ydfi° FÙ •∫° ? ∫°fiÙ
≈¥b°uÕ•w Ÿ˚Ù Ô°uy°u* Ju¡ <bT∫ tu* <b_t≤d F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡w°, ∫F ˚°b Fæ $$7$$ Fu tCfiu, f®Ê°ıÙ Ju¡ ≈C`
N°≈J¡° ∫F N°™>b°≥ ı∏t Fæ $ Ÿ N°™>bu* ı∏t tu* N°≈J¡∑ N°æ≤ tu≤Ù Ÿay<w F…oÕ - oŸJ¡° tæ* ≈FÔu Ÿu
_t≤d J¡≤w° Fq≥ $$8$$
"N°™>°u* ı∏t°u* tu* •∫° tæ* f®Ê°ıÙ J¡° FÙ ≈C` ≤F° ?' tF°≤°ı b<Ÿ‹™> Ju¡ oŸ ≈®ÿfi ≈≤ ≈sÙ∏B
˚C„C^±>ıÙ "fiFÙ*' ∫°u* W≤ Ìuwu Fæ* $
Fu tCfiu, N°≈ <J¡ŸÙ Ÿt∫ N°J¡°„ Ÿu Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, <J¡ŸÙ Ÿt∫ ıÔ Ÿu Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, <J¡ŸÙ
Ÿt∫ b°∫C Ÿu Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, w°u <J¡ŸÙ Ÿt∫ ≈bÕw N°æ≤ N<Àfi Ÿu Ã≈∏fi F°uwu Fæ* $$9$$
Ÿt_w J¡v≈°u* tu* wwg-wwg N<@J¡°≤Ù ≈C”T°u* Ju¡ fi°t N°æ≤ _bR¡≈ ÎJ¡ Ÿu F°ufiu ≈≤ ˚Ù Ÿf ≈Ì°S°u˘ Ju¡
(c)

Ÿ›wt ÿÔ°uJ¡_S <J®¡∫° Ju¡ Ÿ°S Ÿf Ÿ›w‡∫∏w°u* J¡° Ÿ‡f∏@ Fæ $

1294

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ÿf Nb∫b N°æ≤ N°ª≤d ÎJ¡ FÙ F°ufiu ª°<FÎ, ∫F <fi∫t fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC J¡°J¡w°ÔÙ∫∏∫°∫ Ÿu <J¡ŸÙ
Ÿt∫ ÎJ¡-Ÿu FÙ F°u ı°wu Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ, ∫F ŸyÕ ı柰 Fæ, oŸJ¡° <ıŸ ≈®J¡°≤ N°ª≤d Fæ, oŸJu¡ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ju¡
Nb∫b Ÿa_S°fi wS° <Ì„°yd Fæ*, ™>ÙJ¡ oŸÙ w≤F Ju¡ wÙfi ŸyÕ ≈FÔu F°u ªCJu¡ Fæ*-oŸJ¡° tCHu _t≤d
Fæ $$10$$ tC<fib≤, tCHu ÎuŸu ÌŸ Ÿy°u˘ J¡° _t≤d Fæ-<ıfitu* Ìubw°N°u* Ju¡ <fi<©Ô N°ª≤d wS° Nb∫by™>fi ÎJ¡R¡≈ Su, fiJ¡∑ N°∫C Ÿt°fi SÙ Îba N≈fiu <fi∫w wwg-wwg N<@J¡°≤≈Ì°u* tu* fiJ¡∑ ¿_S<w
NŸC≤°u* π°≤° ª°<Ôw fiFÙ* F…oÕ SÙ $$11$$
N°ª°≤°u* J¡∑ Ÿt°fiw° fwÔ°J¡≤ Nf fiJ¡∑ <bTtw° fwÔ°wu Fæ* $
Fu tCfiu, ıÔ tu* ±¥>fJ¡≤ <w≤°u<Fw F…oÕ ≈¨ØbÙ J¡° ŸtCB Ÿu ˚yb°fi J¥¡tÕ fiu FÙ, fi <J¡ b≤°F fiu, ≈°≥ª
Ÿy°u˘ tu* ≈°≥ª f°≤ ]°≤ <J¡∫° $$12$$ Fu tF°≤°ı, t∏Ì≤°ªÔ Ju¡ N°J¡TÕd Ju¡ <ÔÎ <J¡∫u y∫u ˚°≤Ù ≈®∫Ãfi
Ju¡ J¡°≤d Δ∫°JC¡Ô F…Î Ìubw° Îba Ì°fib°u* Ÿu ∫C•w ∫F Nt¨w°SÕ ŸtCB-t∏Sfi f°≤Fb°≥ F…N°-ÎuŸ° tCHu
_t≤d Fæ $$13$$ tF°≤°ı, ≈FÔu _byÕ_S Ÿt_w Ìubw°N°u* Ÿu J¡≤ Ôufiub°Ô°, <F≤^∫°s wÙfi f°≤ Ÿt_w
N°æT<@∫°u* wS° ≤Ÿ°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ oŸ ≈¨ØbÙ J¡°u ≈°w°Ô tu* Ôu y∫° $$14$$ ≤udCJ¡° Ju¡ Ì≤ Ÿu ı∏t ÔuJ¡≤
˚yb°fi fi°≤°∫d fiu, ≈≤„C≤°t-Nbw°≤ Ÿu „¥∏∫ NfiuJ¡ Ÿy°u˘ Ju¡ Δ∫b@°fi Ÿu ˚Ù, ∫F ~>™>Ù f°≤ s<`∫<bfi°„ <J¡∫° $$15$$ Fu tC<fiZu‹™>, Ÿ°æ J¡<Ô∫Cy F…Î N°æ≤ J¡∑J¡¸>Ìu„ Ju¡ ≤°ı°R¡≈ Ÿu ∫°fiÙ tF°≤°ı
„C]°u@fi Ju¡ ≈C`R¡≈ Ÿu ˚yb°fi fi°≤°∫d fiu Ÿ°æ f°≤ fC]Ì„° ≈®°›w J¡∑-oŸJ¡° tCHu _t≤d Fæ $$16$$
tF°≤°ı, ª∏Bt°æ<Ô tF°ÌubıÙ fiu J¡v≈°u* tu* wÙŸ f°≤ <`≈C≤°u* J¡° <bfi°„ <J¡∫°, Ì°u f°≤ ∫°fiÙ ≈®Ã∫uJ¡
J¡v≈ tu* _b°∫a˚Cb N°æ≤ ª°sCT t∏b∏w≤ tu* Ìs≈®ı°≈<w Ju¡ ∫I°u* J¡° <bºbaŸ <J¡∫° wS° N≈≤°@Ù ÌŸ
o∏B°u* J¡°u Ì^±> <Ì∫° (fiJu¡ ≈Ì°u* Ÿu ∏Fu* h∫CwJ¡≤ ≈bÕw J¡∑ yCk¡°N°u* tu* f∏ÌÙ ffi°∫° NSb° bı®Ÿ<Fw
fiJu¡ F°S°u* J¡° _w‡˚fi <J¡∫° )- oŸJ¡° tCHu _t≤d Fæ $$17$$ tC<fib≤, f°d°ŸC≤ Ju¡ <ÔÎ t°Fuÿb≤ Îba
bæ‹dbfi°tJ¡ ≠b≤°u* N°æ≤ ≈®tSyd°u* J¡°u „°æ∫Õ ß°F f»°J¡≤ ≈®b¨W J¡≤°fiub°Ôu wS° Ìubw°N°u* J¡∑ Ÿufi°N°u*
J¡°u ≈®ªC≤t°`° tu* sCÆ@ J¡≤fiub°Ôu F¿≤ N°æ≤ F≤ Ju¡ N°™> Ÿay®°t F…Î-oŸJ¡° tCHu _t≤d Fæ $$18$$ tCfiu, tæ*
∫Cy-∫Cy tu* Nº∫uw° ≈C”T°u* J¡∑ fC<]∫°u* Ju¡ ∏∫¥fi°<@J¡˚°b Ju¡ J¡°≤d <J®¡∫°N°u* J¡∑ (f®Êª∫Õ, yC”Ÿub°,
˚¥<t„∫fi N°<Ì <J®¡∫°N°u* J¡∑), Nay°u* J¡∑ (<„s°, J¡v≈ N°<Ì Nay°u* J¡∑) Îba ≈°™>°u* J¡∑ (Nb@°fi≈¥bÕJ¡
_b≤, bdÕ N°<Ì Ju¡ hª°≤d R¡≈ ≈°™>°u* J¡∑) ∏∫¥fi°<@J¡≈®∫C•w <b<ª`ww° Ÿu ∫C•w buÌ°u* J¡° ˚Ù _t≤d
J¡≤w° Fq≥ $$19$$ Fu ≈°≈„¥∏∫, ∫Cy-∫Cy tu* ≈®Ã∫uJ¡ π°≈≤ Ju¡ Naw tu* <fit°Õw°N°u* Ju¡ ˚uÌ Ÿu NfiuJ¡ ≈°™>b°Ôu,
ÎJ¡°SÕJ¡ wS° NÃ∫aw <b_w°≤∫C•w ≈C≤°d ≈®b¨W F°uwu Fæ* - oŸJ¡° tCHu _t≤d Fæ $$20$$ tCfiu, ∫Cy-∫Cy
tu* buÌ N°<Ì „°˜°u* Ju¡ <bπ°fi Δ∫°Ÿ, b°vtÙ<J¡ N°<Ì tF<TÕ∫°u* π°≤° <b≤<ªw ∏FÙ* tF°˚°≤w, ≤°t°∫d
N°<Ì o<wF°Ÿ°u* Îba ÌqŸ≤u o<wF°Ÿ°u* J¡° ˚Ù tæ* _t≤d J¡≤w° Fqa≥ $$21$$ tF°≤°ı, tæ* N°ÿª∫ÕıfiJ¡ tFwÙ
|¸>fi°N°uu* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ, ≈®<Ÿ] ≤°t°∫d Ÿu <˚∏fi ÌqŸ≤u ≤°t°∫dfi°tJ¡ ÔsÿÔ°uJ¡°ÃtJ¡ I°fi„°˜ J¡°,
ı°u f®ÊÌub π°≤° b<Ÿ‹™>, <bÿb°<t` N°<Ì J¡°u ≈<Ì‹¸> S°, _t≤d J¡≤w° Fq≥ $$22$$ Ÿ I°fi„°˜ tu*
tfi°u∫°uy Ìufiub°Ôu tF°fiC˚°b°u* Ju¡ N∏w#J¡≤d tu* F°S tu* k¡Ô Ju¡ ŸÂ„, "ZÙ≤°tıÙ J¡∑ fi°o˘ Δ∫bF°≤
J¡≤fi° ª°<FÎ N°æ≤ ≤°bd Ju¡ <bÔ°Ÿ J¡∑ fi°o˘ <bÔ°Ÿ fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ' ∫F I°fi Ÿt<≈Õw <J¡∫° y∫°

ŸyÕ - 22]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1295

Fæ $$23$$ •w I°fi„°˜ Ju¡ <fit°Õw° tF<TÕ b°vtÙ<J¡ Fæ* N°æ≤ Nf fiJu¡ π°≤° b<Ÿ‹™> ≤°t-Ÿab°ÌR¡≈
ÌqŸ≤u fWÙŸ Fı°≤ ÿÔ°uJ¡°ÃtJ¡ tF°≤°t°∫dR¡≈ I°fi„°˜ J¡∑ ı°u ≤ªfi° J¡∑ ı°∫uyÙ, ŸJ¡° ˚Ù
<ÌΔ∫I°fi J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu tæ* _t≤d J¡≤w° Fq≥, N°≈ ˚Ù Ÿt∫ N°fiu≈≤ Ÿu ı°fi ı°∫u*yu $$24$$ tF°≤°ı
b<Ÿ‹™>ıÙ, oŸ ˚°bÙ b<Ÿ‹™>-≤°t-Ÿab°ÌR¡≈ I°fi„°˜ J¡∑ ≈¥bÕJ¡v≈ Ju¡ NSb° ÌqŸ≤u <J¡ŸÙ N°æ≤
b°vtÙ<J¡fi°tJ¡ ıÙb Ju¡ π°≤° ∫Ω<≈ ≈FÔu FÙ ≤ªfi° J¡∑ yoÕ SÙ, wS°<≈ J¡v≈ Ju¡ N∏w tu* Δ∫bF°≤J¡w°ÕN°u*
J¡∑ ≈≤‡≈≤°N°u* Ju¡ ™> ı°fiu Ÿu bF h~>uÌ J¡°u ≈®°›w F°u y∫° S°, Nw# bwÕt°fi tu* ŸJ¡∑ ≈Cfi# f°≤FbÙ*
f°≤ ≤ªfi° J¡∑ ı°∫uyÙ $$25$$ tF°≤°ı, oŸÙ I°fi„°˜ Ju¡ f≤°f≤ ÌqŸ≤° I°fi„°˜ S°, <ıŸJ¡∑
"tF°˚°≤w' oŸ fi°t Ÿu ≈®<Ÿ<] SÙ Îba ≈®°Jg¡wfi Δ∫°ŸıÙ Ju¡ π°≤° ≤ªfi° J¡∑ yoÕ SÙ N°æ≤ ı°u oŸ Ÿt∫
ıyw tu* <b_t¨<w J¡°u ≈®°›w F°u ªCJ¡° Fæ-tæ* ŸJ¡° _t≤d J¡≤w° Fq≥ $$26$$ ŸÙ (≈¥bÕJ¡v≈ Ju¡) NSb°
ÌqŸ≤u <J¡ŸÙ N°æ≤ Δ∫°Ÿfi°tJ¡ ıÙb Ju¡ π°≤° <J¡∫u y∫u wS° J¡v≈°∏w tu* <b_t¨<w J¡°u ≈®°›w F…Î Ÿ
tF°˚°≤w J¡∑ Ÿ°wbÙ* f°≤ ≤ªfi° J¡∑ ı°∫uyÙ $$27$$ Fu tC<fi≤°ı, ∫Cy-∫Cy tu* ≈®b¨W F…Î NfiuJ¡ N°¶∫°fi°u*
Îba „°˜°u* J¡°, ı°u <ª`-<b<ª` |¸>fi°-Ÿ¿∏fibu„°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Su, tæ* _t≤d J¡≤w° Fq≥ $$28$$ Fu Ÿ°@°u,
∫Cy-∫Cy tu* ≈Cfi#-≈Cfi# ∏FÙ*-∏FÙ* ≈Ì°S°u˘ J¡°u wS° ÌqŸ≤u-ÌqŸ≤u ≈Ì°S°u˘ J¡°u tæ* ı°fiw° Fq≥-oŸJ¡° ˚Ù
tCHu _t≤d Fæ $$29$$ ˚ybfig, ≤°sŸ°u* J¡° <bfi°„ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈¨ØbÙ tu* Nbw°≤ y®Fd J¡≤fiub°Ôu
t<Ft°„°ÔÙ <b‹dC J¡° <fiJ¡¸>bwÙÕ `uw°∫Cy tu* À∫°≤FbÙ* f°≤ "≤°t' oŸ fi°t Ÿu ı∏t F°uy° $$30$$ Fu
tFTuÕ, fi¨<Ÿ*F_bR¡≈ „≤Ù≤ Ÿu ˚yb°fi fiu <F≤^∫J¡<„≈C J¡°, F°SÙ J¡° t¨yu∏B <ŸaF J¡∑ fi°o˘, wÙfi f°≤
Ffifi <J¡∫° $$31$$ Fu tCfiÙÿb≤, ≈¨ØbÙ Ju¡ ˚°≤ J¡∑ <fib¨<W J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ˚yb°fi <b‹dC J¡° Ÿ°uÔFbÙ* f°≤
bŸCÌubıÙ Ju¡ |≤ tu* <fiJ¡¸> π°≈≤ Ju¡ N∏w tu* ı∏t F°uy° $$32$$
f°F≤ ∫F Ã≈∏fi F°uw° Fæ, ∫F ˚®°¿∏w Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, ıyBq≈° oŸ ˚®°¿∏w J¡° J¡˚Ù ˚Ù (J¡v≈°∏w tu*) N¿_wÃb fiFÙ* Fæ, ıÔ tu* fCÌgfCÌ°u* J¡∑ fi°o˘
¿_Sw F…oÕ ∫F <J¡ŸÙ Ÿt∫ FÙ (J¡v≈°∏w tu*) NI°fib„ N¿_wÃb ≤©wÙ F…oÕ-ŸÙ ≈®wÙw F°uwÙ Fæ $$33$$
ıÔ tu* w≤ay°u* J¡∑ fi°o˘ N<w ª≈Ô, N°Ãt° Ju¡ N∏Ì≤ ≤Ffiub°ÔÙ ∫F N<fiÃ∫ Âÿ∫ ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ˚®°¿∏w
Ÿa<bwg-_bR¡≈ N°Ãt° tu* FÙ Ã≈∏fi N°æ≤ wÃsd ÔÙfi F°u ı°wÙ Fæ $$34$$
≈®Ã∫uJ¡ ŸyÕ tu* ˚¥Ô°uJ¡ N°<Ì J¡∑ Nb∫b°u* Ÿu Ÿt°fiw° J¡° ı°u <fi∫t Fæ, bF ˚Ù N°æß<yÕJ¡ Fæ, ∫°u*
J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, ∫u wÙfi°u* ıyw <J¡ŸÙ J¡v≈ tu* Ÿt°fi Nb∫b-Ÿ¿∏fibu„ (N°J¡°≤) b°Ôu Su, <J¡ŸÙ J¡v≈
tu* NÃ∫∏w <bTt Su wS° <J¡ŸÙ Ÿt∫ N°@u Ÿt°fiR¡≈ Su - oŸJ¡° tCHu _t≤d Fæ $$35$$
tfiC N°<Ì N<@J¡°≤Ù ≈C”T°u* Ju¡ N°J¡°≤°u* N°æ≤ ª¿≤`°u* J¡∑ Ÿtw° ˚Ù N°æß<yÕJ¡ FÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, <J¡ŸÙ ÎJ¡ J¡v≈ tu* ı°u ≈®°dÙ <ıŸ ”≈ Ju¡ ı°u N°ª°≤-Δ∫bF°≤ J¡≤wu Su, ™>ÙJ¡ ŸÙ
R¡≈ Ju¡ bu FÙ ≈®°dÙ wÃ≈≤bwÙÕ J¡v≈ tu* ˚Ù N°ª°≤-Δ∫bF°≤ J¡≤wu Ìu©u y∫u wS° ÌqŸ≤u ≈®°dÙ ∏FÙ*
Ju¡ N°ª°≤-Δ∫bF°≤ J¡≤wu Ìu©u y∫u-oŸJ¡° tCHu bwÕt°fi tu* _t≤d Fæ $$36$$
f®Êfig, ≈®Ã∫uJ¡ t∏b∏w≤ tu* ıyw-J®¡t J¡° <b≈∫°ÕŸ F°u ı°fiu ≈≤, Nb∫b Ÿ¿∏fibu„ J¡° ≈¿≤bwÕfi
F°u ı°fiu ≈≤ N°æ≤ ≈®¶∫°w ıfi°u* J¡° ≈®Ô∫ F°u ı°fiu ≈≤ tu≤u ÌqŸ≤u FÙ <t` ÌqŸ≤u FÙ f°∏@b, ÌqŸ≤u fibÙfi

1296

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

FÙ ŸubJ¡ N°æ≤ ÌqŸ≤u FÙ <fib°Ÿ-_S°fi F°u ı°wu Fæ* $$37,38$$
<fib°Ÿ_S°fi Ju¡ ˚uÌ J¡°u FÙ <b„ÌR¡≈ Ÿu fwÔ°wu Fæ* $
tF°≤°ı, <J¡ŸÙ Ÿt∫ tæ* ÎJ¡°∏w tu* <b∏º∫-≈®Ìu„ tu* N≈fi° _S°fi ffi°w° Fq≥, <J¡ŸÙ Ÿt∫ Ÿfl°<B
tu* N≈fi° _S°fi ffi°w° Fq≥, w°u <J¡ŸÙ Ÿt∫ ÌÌÕ…≤-≈bÕw ≈≤ <fib°Ÿ J¡≤w° Fq≥ $$39$$ <J¡ŸÙ Ÿt∫ <Ft°Ô∫≈bÕw ≈≤ b°Ÿ J¡≤w° Fq≥, <J¡ŸÙ Ÿt∫ tÔ∫-≈bÕw ≈≤ ¿_S≤ F°uw° Fq≥, w°u <J¡ŸÙ Ÿt∫ ≈®°•wfi Nb∫bŸ¿∏fibu„ Ÿu FÙ oŸ ≈bÕw ≈≤ N°J¡≤ oŸ J¡v≈b¨s J¡∑ „°©° tu* |°u*ŸÔ° ffi°w° Fq≥ $$40$$ Fu tC<fifi°∫J¡,
NŸa¶∫ ∫Cy°u* Ju¡ fÙw ı°fiu≈≤ ˚Ù oŸ Ÿt∫ ≈®°•wfi Nb∫b°u* Ju¡ Ÿ<∏fibu„ (≤ªfi°) Ÿu FÙ ∫F J¡v≈b¨s
Ã≈∏fi F…N° Fæ $$41$$ Fu Ÿ°@°u, oŸÙ<ÔÎ N≈fiu ≈®°•wfi „≤Ù≤ J¡° Ÿ¥©≈¥bÕJ¡ Ã∫°yJ¡≤ ∫F b¨s ≈¥bÕwfi
Nb∫bŸ¿∏fibu„ J¡∑ N≈us° ÌqŸ≤u Nb∫b-Ÿ¿∏fibu„R¡≈ ≈¿≤d<w J¡°u ≈®°›w fiFÙ* FCN° Fæ, <J¡∏wC ŸÙ
Ÿ¿∏fibu„ Ÿu ∫F Ã≈∏fi F…N° Fæ (≈®J¨¡w ÿÔ°uJ¡ Ju¡ W≤°@Õ Ÿu "wC‡F°≤Ù fi°o˘ ∫F J¡v≈wR¡ <ª≤aıÙbÙ
•∫°u* fiFÙ* Fæ' oŸ „aJ¡° J¡° Ÿt°@°fi F°u y∫°, •∫°u*<J¡ •w J¡Sfi Ÿu ≈<s≤°ı ˚C„C^±> fiu J¡v≈b¨s J¡∑
<ª≤aıÙ<bw° fiFÙ* fwÔ°oÕ, <J¡∏wC „°u˚°-Ÿ¿∏fibu„ J¡∑ Ÿtw° Ÿu N˚uÌ J¡° ≈ª°≤ FÙ fwÔ°∫°
Fæ $) $$42$$ tF°≤°ı, tu≤u <≈w° ª^±> Ju¡ ıÙbfiJ¡°Ô tu* oŸ J¡v≈wR¡≈ J¡∑ ı°u „°u˚° SÙ, ™>ÙJ¡ bFÙ
„°u˚° oŸ Ÿt∫ ˚Ù Fæ wS° ı°u Ÿ Ÿt∫ oŸJu¡ ≈®°•wfi Ÿ¿∏fibu„ (Nb∫b-<b∏∫°Ÿ) Su fiJu¡ wCv∫
ÌqŸ≤u fibÙfi Nb∫b-<b∏∫°Ÿ oŸJu¡ <b<Fw Fæ*, tæ*fiu ∫F°≥ oŸ Ÿt∫ ¿_S<w ≈®°›w J¡∑ Fæ $$43$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ <Ì„° N°æ≤ ≈bÕw J¡∑ Îu•∫-≈®Ã∫<˚I° ˚Ù „°u˚°-Ÿ¿∏fibu„ J¡∑ Ÿtw° Ju¡ J¡°≤d FÙ Fæ,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, ≈FÔu ∫F°≥ (NwÙw J¡v≈ Ju¡ oŸ ≈®Ìu„ tu*) fi ∫F W≤ <Ì„° SÙ N°æ≤ fi w°u ∫F ≈bÕw FÙ
S°, <J¡∏wC ≈FÔu ∫F ÌqŸ≤Ù FÙ W≤ <Ì„° SÙ N°æ≤ ∫F ÌqŸ≤° FÙ ≈bÕw S° $$44$$
wf fi <Ì„° N°<Ì J¡Ù fi°o˘ wCt ˚Ù ≈®Ã∫uJ¡ J¡v≈ tu* ÌqŸ≤u N°æ≤ Ÿt°fi Ÿ¿∏fibu„b°Ôu •∫°u* fiFÙ*
F°u ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tæ* ÎJ¡ FÙ ≤F° N°æ≤ ÎJ¡ FÙ Nb∫b-Ÿ¿∏fibu„ Ÿu tæ*fiu f®Ê°ıÙ J¡∑ <fi„° J¡° N<wJ®¡td <J¡∫°,
•∫°u*<J¡ J¡v≈°∏w tu* ≈¥b°uÕ•w @°≤d°N°u* Ÿu ¿_S≤ J¡∑ yoÕ <fi<bÕJ¡v≈¡Ÿt°<@ Ju¡ NbŸ°fi tu* ≈Cfi# Ã≈∏fi
F…N° ∫F ŸyÕ Ìu© J¡≤ tæ* "bFÙ ∫F tu” ≈bÕw Fæ', "bFÙ ∫F J¡v≈w”b¨s Fæ' ∫°u* ≈®Ã∫<˚I°∫t°fi ≈Ì°SÕ
Ju¡ R¡≈ tu* FÙ oŸ Ÿ¨<‹¸> J¡°u ı°fiw° Fq≥ $ ∫<Ì tæ* ÌqŸ≤° F°uw°, w°u wWw<bT<∫dÙ •w ≈®Ã∫<˚I° (Ìu©Ù
F…oÕ b_wC J¡°u ≈¿Fª°fifi°) fiFÙ* F°uwÙ, ∫F ˚°b Fæ $$45$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ ≈¥bÕ Ju¡ Nb∫b°u* Ÿu <˚∏fi ÌqŸ≤u Nb∫b°u* J¡° y®Fd J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù "Ÿ ≈®J¡°≤ ≈®Ã∫<˚I°
J¡≤ ≤Fu tu≤° <bfi°„ fiFÙ* Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ y<˚Õw N°„∫b°ÔÙ "<ÌyCW≤°&˚¥wg' oÃ∫°<Ì ¿•w J¡° ≈≈°Ìfi
J¡≤wu Fæ* $
Ÿ¥∫Õ, ª∏Bt° N°<Ì y®F°u* Ÿu Îba fis`°u* Ju¡ Ì∫, N_wt∫ N°<Ì <fi∫w Ÿaª≤d°u* Ÿu <fi∫w W≤
<Ì„° tu* Nb¿_Sw tu” N°<Ì _S°fi J¡°u ÔuJ¡≤ FÙ ≈¥bÕ N°<Ì <Ì„°Î≥ Δ∫b⁄w F°uwÙ Fæ* $ ÌqŸ≤u ŸyÕ tu* w°u bu
<Ì„°Î≥-Ÿ tu”≈bÕw Ju¡ FÙ ÌqŸ≤u ≈®J¡°≤ Ÿu ¿_Sw F°u ı°fiu≈≤, <ª`≈¸> Ju¡ ≈¿≤bwÕfi Ÿu Ÿtu* <ª<`w
tu”≈bÕw N°<Ì Ju¡ N@Ùfi ≈¥bÕ N°<Ì <Ì„°N°u* Ju¡ ≈¿≤bwÕfi J¡∑ fi°o˘ Δ∫Ã∫_w-¿_S<w ≈®°›w J¡≤wÙ Fæ* $$46$$

ŸyÕ - 23]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1297

oŸ ≈®J¡°≤ N<fi∫w ¿_S<w Ÿu <Ì„°N°u* J¡° <tØ∫°Ãb <Ÿ] F°ufiu ≈≤ wÌfiCŸ°≤Ù <fi∫w Nb∫bŸ¿∏fibu„ |<¸>w Ÿ˚Ù ıyw tu* N<fibªÕfiÙ∫w°R¡≈ <tØ∫°Ãb <Ì©°oÕ ≈nw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, ∫F ıyw fi Ÿwg Fæ N°æ≤ fi NŸwg FÙ Fæ - ∫FÙ tæ* t°fiw° Fq≥ $ N°Ãt° J¡∑ t°<∫J¡ <bsu≈„¿•w
Ÿu Ã≈∏fi F…N° wS° fC<] J¡°u ˚®<tw J¡≤ ≤F° ∫F ≈®≈aª Ju¡bÔ <tØ∫° FÙ ≈®J¡¸> F°u ≤F° Fæ $$47$$
ıyw Ju¡ ≈Ì°S°u˘ tu* <Ì•J¨¡w Δ∫b_S°-Δ∫Ã∫°Ÿ (<b≈≤Ùww°) J¡∑ fi°o˘ J¡°ÔJ¨¡w Δ∫b_S° J¡° Δ∫Ã∫°Ÿ
˚Ù <Ì©°oÕ ≈nw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tFTuÕ, <J¡ŸÙ J¡v≈ tu* ≈C` <≈w¨-˚°b J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ, <t` „`C-˚°b J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ wS°
ŸæJ¡n°u* ≈C”T ˜Ù-˚°b J¡°u ≈®°›w F°u ı°wu Fæ* - oŸJ¡° tCHu _t≤d Fæ $$48$$ tC<fi tF°≤°ı, <J¡ŸÙ J¡v≈
tu* J¡<Ô∫Cy tu* ŸÃ∫∫Cy Ju¡ N°ª°≤, ŸÃ∫∫Cy tu* J¡<Ô∫Cy J¡∑ Nb_S° wS° `uw° N°æ≤ π°≈≤ tu* ŸÃ∫∫Cy Ju¡
N°ª°≤ N°æ≤ J¡<Ô∫Cy ¿_S<w F°u ı°wÙ Fæ-oŸJ¡° tCHu _t≤d Fæ $$49$$
Ÿasu≈w# J¡<Ô∫Cy-¿_S<w J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
tC<fi≤°ı, <J¡ŸÙ J¡v≈ tu* ŸÃ∫∫Cy tu* ˚Ù JC¡~> ÎuŸu tfiC‹∫°u* J¡° tCHu _t≤d Fæ <J¡ <ı∏F°u*fiu ı°u buÌ
N°æ≤ buÌ°S°u˘ J¡° Ì„Õfi wJ¡ fiFÙ* <J¡∫u Su $ N≈fiu ŸaJu¡wt°` Ÿu FÙ Δ∫bF°≤ J¡≤wu Su, fiJ¡° N°ª≤d
NÃ∫aw h~A>a©Ô S° $ (ŸÃ∫∫Cy tu* ˚Ù ≈C‹J¡≤ fiu tF°≤°ı fiÔ Ju¡ «¡≈≤ Ω¥w Ÿu <bı∫ ≈°oÕ SÙ N°æ≤ <ffi°
N≈≤°@ ≈ÃfiÙ Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡ b˜ Ÿu ∏Fu* <fib°Õ<Ÿw <J¡∫° S°, ∫F ≈®<Ÿ] f°w Fæ $) $$50$$
Fu f®Êfig, Fı°≤ ªwC∫CÕy°u* J¡Ù Ÿt°¿›w tu* f®Ê°ıÙ ıf ıyBq≈ Ju¡ ŸaF°≤J®¡t Ÿu ıÔ tu* „∫fiJ¡≤
∫°uy<fiB° Ju¡ Δ∫°ı Ÿu ≈≤t°Ãt° J¡° º∫°fi J¡≤ ≤Fu Su, wf ∫F Ìubw°, Ì°fib Îba tfiC‹∫ Ÿu ∫C•w ıyw
„¥∏∫ NŸwg_bR¡≈ J¡∑ fi°o˘ F°u y∫° S° - oŸJ¡° tCHu _t≤d Fæ $$51$$ ŸÙ ≈®J¡°≤ ıyw Ju¡ ÔÙfi F°ufiu
≈≤ ˚Ù ª∏Bt° Ÿ‡f∏@Ù tfi Ju¡ tfifi Ÿu <fi<tÕw F…Î ≈¥b°uÕ•w ÌŸ Ÿy°u˘ J¡°, ı°u _S¥Ô ≈°<SÕb°J¡°≤ Ÿu
b<ıÕw wS° b°∫C≈®°∫ ˚¥w°u* Ÿu Δ∫°›w Su, tæ* _t≤d J¡≤w° Fq≥ $$52$$
J¡<Sw Ÿt_w NS°u˘ J¡° Ÿasu≈ Ÿu ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
tF°≤°ı, f®Ê°ıÙ Ju¡ <ÌbŸR¡≈Ù J¡v≈°u* tu* F…Î <ª`-<b<ª` <b„uT Ÿa_S°fi°u* b°Ôu Ìu„°u* Ÿu ∫C•w;
<ª`-<b<ª` NfiuJ¡ J¡°∫°u˘ tu* Δ∫°JC¡Ô ≈®°<d∫°u* Ju¡ J¡°u„˚¥w wS° <ª`-<b<ª` <b∏∫°Ÿ,<bÔ°Ÿ Îba buT°u*
Ÿu ∫C•w Ÿt_w Ÿy°u˘ J¡° tæ* _t≤d J¡≤w° Fq≥ $$53$$
f°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

wuoÕŸb°≥ ŸyÕ
<ıfi Ì°uT°u* J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìufiu ≈≤ tfiC‹∫ J¡°u t¨Ã∫C f°@° fiFÙ* ≈F…≥ª°wÙ,
fi Ì°uT°u* J¡° wS° tfi J¡°u <ıŸtu* Ôy°fi° ª°<FÎ - ŸJ¡° bdÕfi $

tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu tF°f°F°u ZÙ≤°tıÙ, wÌfi∏w≤ J¡v≈Ôw° Ju¡ Ny®˚°y tu* N°ŸÙfi
Ÿ b°∫Ÿ≤°ı ˚C„C^±> J¡°u tæ*fiu <ıI°Ÿ° Ju¡ <ÔÎ ∫F N°yu J¡∑ f°w <k¡≤ ≈¥~>Ù $$1$$
Fu ≈<s∫°u* Ju¡ Zu‹™> ≤°ı°, ıyw-J¡°u„ tu* <bª≤d J¡≤ ≤Fu N°æ≤ Δ∫bF°≤ J¡≤ ≤Fu ˚Ù ≈®°<d∫°u* J¡∑
ÌuF J¡°u t¨Ã∫C <J¡Ÿ ≈°∫ Ÿu ∫°fiÙ Jæ¡Ÿu Ì°uT°u* J¡° Ã∫°y Îba Jæ¡Ÿu yCd°u* J¡° ≈°ıÕfi J¡≤fiu Ÿu f°@° fiFÙ*

1298

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

≈F…≥ª°wÙ $$2$$ ˚C„C^±> fiu J¡F° # Fu ŸbÕ<bwg f®Êfig , N°≈ ∫Ω<≈ Ÿf JC¡~> ı°fiwu Fæ*, wS°<≈ ı°u
tCHŸu, <ıI°ŸC J¡∑ fi°o˘, ≈¥~>wu Fæ*, bF ™>ÙJ¡ FÙ Fæ, •∫°u*<J¡ ı°u ŸtSÕ F°uwu Fæ*, bu ≈®ÿfi°u* π°≤° N≈fiu
ŸubJ¡°u* J¡∑ b°Jg¡≈¸C>w° ≈®<Ÿ] J¡≤°wu Fæ* $$3$$ ∫Ω<≈ bæŸÙ <_S<w Fæ, wS°<≈ N°ı ı°u tCHŸu ≈¥~>wu
Fæ*, ŸJ¡° N°≈J¡°u tæ* W≤ Ìuw° Fq≥ , •∫°u*<J¡ N°I° J¡° ≈¿≤≈°Ôfi J¡≤fi° FÙ Ÿ≠ıfi°u* J¡∑ ŸfŸu fnÙ
Ÿub° Fæ, ÎuŸ° tC<fi Ô°uy J¡Fwu Fæ* $$4$$
Ÿtu* Ÿt_w Ì°uT°u* J¡∑ N°Z∫ b°Ÿfi° J¡° <bfi°„ FÙ t¨Ã∫C ≈≤ <bı∫ ≈°fiu Ju¡ <ÔÎ tC¶∫ ≈°∫ Fæ,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, ≤°y°<Ì Ì°uTR¡≈Ù t°uwÙ <ıŸtu* <≈≤°u∫u y∫u Fæ*, ÎuŸÙ b°Ÿfi°R¡≈Ù w∏wCŸ∏w<w <ıŸJu¡
⁄Ì∫-J¡tÔ tu* y®<Sw fiFÙ* ≤FwÙ, t¨Ã∫C Ÿu t°≤fiu J¡∑ oh~>° fiFÙ* J¡≤wÙ NS°Õwg ıæŸu F°≤ N°<Ì N°˚≤d°u*
J¡° ≈¿≤Ã∫°y <J¡∫u ≈C”T°u* J¡°u ª°u≤ t°≤fiu J¡∑ oh~>° fiFÙ* J¡≤wu bæŸu FÙ ≈®J¨¡w tu* ŸtHfi° ª°<FÎ, ∫F ˚°b
Fæ $$5$$ f®Êfig, ÌuF-b¨s J¡° h~>uÌ J¡≤ Ìufiub°Ôu <fi#ÿb°ŸR¡≈Ù J¡≤bw <ıfiŸu Ã≈∏fi F°uwu Fæ* wS°
Ÿt_w „≤Ù≤-Ôw° Ju¡ (ÌuF-b¨s „°©°˚¥w F°S, ≈æ≤ N°<Ì Ju¡) <ÔÎ ı°u |CfiR¡≈ Fæ*, bu t°fi<ŸJ¡Δ∫S°Î≥ <ıŸJ¡° ˚uÌfi fiFÙ* J¡≤wÙ*, Ÿu t¨Ã∫C t°≤fiu J¡∑ oh~>° fiFÙ* J¡≤wÙ $$6$$ f®Êfig , „≤Ù≤R¡≈Ù b¨s
Ju¡ J¡°u¸>≤ tu* ≤Ffiub°Ôu Ÿ≈°u˘ Ju¡ Ÿt¥FR¡≈ wS° <ª∏w°R¡≈Ù k¡d<b_w°≤°u* J¡°u <Ÿ≤ tu* @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ
N°„°Î≥ <ıŸJ¡°u ˚Ùw≤ Ÿu Ì°F fiFÙ* ≈F…≥ª°wÙ Ÿu t¨Ã∫C t°≤fiu J¡∑ oh~>° fiFÙ* J¡≤wÙ $ ≤°y-πuTR¡≈Ù <bT
Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ N≈fiu tfiR¡≈Ù <fÔ tu* ≤Ffiub°Ô° Ô°u˚R¡≈Ù Ÿ≈Õ <ıŸJ¡°u Ìa„ fiFÙ* J¡≤w° Ÿu t¨Ã∫C t°≤fiu J¡∑
oh~>° fiFÙ* J¡≤wÙ $$7$$ ≤°y-πuTR¡≈Ù <bT Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ N≈fiu tfiR¡≈Ù <fÔ tu* ≤Ffiub°Ô° Ô°u˚R¡≈Ù Ÿ≈Õ
<ıŸJ¡°u Ìa„ fiFÙ* J¡≤w°, Ÿu t¨Ã∫C t°≤fiu J¡∑ oh~>° fiFÙ* J¡≤wÙ $$8$$ „≤Ù≤R¡≈Ù ŸtCB J¡° b±>b°<ÀfiR¡≈
NwÎb Ÿt_w <bbuJ¡R¡≈Ù ıÔ J¡°u ≈Ù ı°fiub°Ô° J®¡°u@ <ıŸJ¡°u ÌÀ@ fiFÙ* J¡≤w°, Ÿu t¨Ã∫C t°≤fiu J¡∑
oh~>° fiFÙ* J¡≤wÙ $$9$$ tF°≤°ı, <wÔ°u* J¡∑ fnÙ ≤°<„ J¡°u Δ∫y® J¡≤ Ìufiub°Ôu J¡<™>fi J¡°uvFq ∫∏` J¡∑ fi°o˘
y®w°≈¥bÕJ¡ Nfiay (J¡°tÌub) <ıŸu ≈Ùn° fiFÙ* ≈FC≥ª°w°, Ÿu t¨Ã∫C t°≤fiu J¡∑ oh~>° fiFÙ* J¡≤wÙ $$10$$
f®Ê°Ãt° tu* <bZ°¿∏w FÙ N°Ã∫¿∏wJ¡ t¨Ã∫C-<bı∫ tu* FuwC Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ıŸfiu ÎJ¡ <fitÕÔ ≈≤t ≈<b` f®Ê≈Ì tu* <ªW-¿_S<w ≈®°›w J¡≤ ÔÙ Fæ, ŸJ¡°u t¨Ã∫C t°≤fiu J¡∑
oh~>° fiFÙ* J¡≤wÙ $$11$$ „≤Ù≤R¡≈Ù ≈C¿‹≈w N≤^∫ ≈®Ìu„ tu* ≈®bu„ J¡≤ Ì°æn-@¥≈ tª°fiub°Ô° fÔb°fi
<ıŸJ¡° tfi, b°fi≤ J¡∑ fi°o˘, ªaªÔ fiFÙ* Fæ, ŸJ¡°u t¨Ã∫C t°≤fiu J¡∑ oh~>° fiFÙ* J¡≤wÙ $$12$$
Ì°uT°u* J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤ ≤Fu ˚C„C^±>ıÙ-t¨Ã∫C <bı∫ tu* FuwC˚¥w yCd°u* J¡° ≈J®¡t J¡≤fiu Ju¡ ≈FÔu
Ÿt°@°fi FÙ tC¶∫ yCd Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu - Ÿt°@°fi J¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤wu Fæ* $
Fu f®Êfig, ≈¥bÕ tu* fwÔ°∫u y∫u ∫u tF°fi Ì°uT ŸaŸ°≤ R¡≈Ù Δ∫°<@ Ju¡ J¡°≤d˚¥w Fæ*, bu Ì°uT Ÿt°<Fw
<ªW J¡°u w<fiJ¡ ˚Ù <b¿h~>∏fi fiFÙ* J¡≤wu $$13$$ „°≤Ù¿≤J¡ Îba t°fi<ŸJ¡ ≈Ùn°N°u* Ÿu ı<fiw wS° tF°fi
<b˚®t°u* Ÿu (≈C`, J¡Ô` N°<Ì <bTt-Δ∫°t°uF°u* Ÿu) <bª¿Ôw F…Î Ì…#© ÎJ¡t°` Ÿt°<Fw <ªW J¡°u FÙ
<~>∏fi-<˚∏fi fiFÙ* J¡≤ ≈°wu $$14$$ <ıŸ tF°≈C”T J¡° <ªW Ÿt°<Fw Fæ, ŸJ¡° <ªW fi N_w F°uw° Fæ,
fi <Ìw F°uw° Fæ, fi Ÿtu* _t¨<w F°uwÙ Fæ, fi <b_t¨<w F°uwÙ Fæ, fi ŸCTC¿›w F°uwÙ Fæ, fi ı°y¨<w FÙ F°uwÙ
Fæ $$15$$ <ıŸ tF°Ãt° J¡° <ªW Ÿt°<Fw Fæ, ŸJ¡∑ J¡°t J®¡°u@ N°<Ì <bJ¡°≤°u* Ÿu Ã≈∏fi wS° ⁄Ì∫°J¡°„

ŸyÕ - 23]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1299

J¡°u N°b¨w J¡≤ Ìufiub°ÔÙ <ª∏w° <J¡ŸÙ w≤F <F*Ÿ° fiFÙ* J¡≤wÙ $$16$$ <ıŸJ¡° <ªW Ÿt°<Fw Fæ,
„°˜°fiCŸ°≤Ù Δ∫bF°≤°u* J¡°u ªÔ°w° F…N° ˚Ù bF ≈≤t°SÕw# fi JC¡~> Ìuw° Fæ, fi y®Fd J¡≤w° Fæ, fi JC¡~>
Ã∫°yw° Fæ N°æ≤ fi JC¡~> t°≥yw° FÙ Fæ $$17$$ <ıŸ tF°≈C”T J¡° <ªW Ÿt°<Fw Fæ, Ÿu ≈°ıÕfi J¡≤fiu
∫°uÀ∫ NfiuJ¡ Ì…‹¸> @fi°<Ì NSÕ; J¨¡<T,y¨F N°<Ì Ì…‹¸> N°≤a˚; ≤°y, πuT N°<Ì Ì…‹¸> yCd; ttÕ≈®J¡°„J¡ Ì…‹¸>
¿•w∫°≥; Ì…‹¸> fiÙ<w∫°≥-∫u Ÿf N≈fiu Ì…‹≈¿≤d°t π°≤° ©uÌ fiFÙ* ≈F…≥ª°wÙ* $$18$$ <ıŸJ¡° ¿ªW Ÿt°<Fw
Fæ, ŸJ¡∑ N°u≤ NfiuJ¡<b@ NS°u˘ Ÿu ∫C•w Îba <b<b@ yCd°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ, <fi≤<w„∫ ≈®J¡°„t°fi Ÿ˚Ù ŸC©
Ì°ænwu Fæ* $$19$$ tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ, (ª¥≥<J¡ Ÿt°<Fw <ªW J¡°u <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ yCd-Ì°uT N_wΔ∫_w fiFÙ* J¡≤ ≈°wu, oŸ<ÔÎ ) ı°u w[b W≤J¡°<ÔJ¡ ŸC© J¡° FuwC, Nf°º∫, N<bfi°„Ù, N<bΩ°„¥∏∫
Îba <bT∫ J¡∑ N<˚Ô°T°R¡≈Ù Â<‹¸> Ÿu b<ıÕw N°Ãt-Ô°˚_bR¡≈ Fæ, ŸÙ ÎJ¡ w[b tu* tfi J¡°u ¿_S≤
J¡≤fi° ª°<FÎ $$20$$ tF°≤°ı, <ªW J¡°u ≈C”T°SÕ„¥∏∫ ffi°fiub°Ôu, N≈<b`, πæw-Ì„ÕfiR¡≈ <≈„°ª Ju¡
π°≤° ı°u w[b J¡˚Ù ˚Ù N°J®¡°∏w fiFÙ* F°uw°, ŸÙ ÎJ¡ N°Ãt-Ô°˚R¡≈ w[b tu* tfi J¡°u ¿_S≤ J¡≤fi°
ª°<FÎ $$21$$ Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu ŸfŸu f»-ª»J¡≤ <ıŸJ¡° N°æ<ªÃ∫ <Ÿ] F°u ªCJ¡° Fæ, wS° ı°u N°≤‡˚
tu* ŸC∏Ì≤, tº∫ tu* (N@Õ-≈¿≤≈°J¡J¡°Ô tu*) t@C≤ N°æ≤ N∏w tu* Ÿt_w Ì…#©°u* J¡° <fibÕwJ¡ Fæ, Ÿ
N°Ãt-Ô°˚R¡≈ I°fiw[b tu* tfi J¡°u ¿_S≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $$22$$ ı°u N<bfi°„Ù Fæ, tfi Ju¡ <ÔÎ ŸÌ°
<FwJ¡≤ Fæ, Nf°<@w_bR¡≈ Fæ, N°<Ì tº∫ Îab N∏w-ofi Ÿ˚Ù Nb_S°N°u* tu* NfiC_∫¥w Fæ wS° <ıŸJ¡∑
Ÿt_w Ÿ∏wÔ°uy ≈®Ù<w≈¥bÕJ¡ ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ*, Ÿ N°ÃtÔ°˚R¡≈ w[b tu* tfi J¡°u ¿_S≤ J¡≤fi°
ª°<FÎ $$23$$ f®ÊTuÕ, ı°u fC<] Ÿu ≈≤u Fæ, ≈®J¡°„_bR¡≈ Fæ, ŸfJ¡° N°<Ì J¡°≤d Fæ, <fi≤<w„∫
Nt¨w_bR¡≈ Fæ wS° <ıŸJ¡∑ N≈us° ÌqŸ≤° Wt Ÿ°æ˚°À∫ (<fiÃ∫ <fi≤<w„∫ N°fi∏ÌR¡≈ Ÿ°æ˚°À∫)
fiFÙ* Fæ, Ÿ ≈≤t w[b tu* tfi J¡°u ¿_S≤ J¡≤fi° ª°<FÎ $$24$$
Nf ≈≤t w[b tu* ŸfŸu f»-ª»J¡≤ Ÿ°æ˚°À∫R¡≈w° Fæ, oŸJ¡° ÌqŸ≤u ŸC©°u* tu* N<fiÃ∫Ãb-≈®<w≈°Ìfi
π°≤° Ÿ°@fi J¡≤wu Fæ* $
Ìubw°N°u*, NŸC≤°u* Îba y∏@b°u˘ Ÿu Δ∫°›w; <bΩ°@≤°u* N°æ≤ <J¡∏fi≤°u* Ÿu ∫C•w wS° Ìubw°-≤t<d∫°u* Ÿu
ŸC„°u<˚w _byÕ tu* JC¡~> ˚Ù ŸC¿_S≤ Îba Wt w[b <bΩt°fi fiFÙ* Fæ $$25$$ Fu ≈®Ù<w≈°`, b¨s°u* Ÿu ≤°<ıw,
≤°ı°-tF°≤°ı°N°u* Ÿu ∫C•w; ≈bÕw, fiy≤ Îba b®ı˚¥<t Ÿu „°u˚°∫t°fi wS° ŸtCB Ÿu ∫C•w ˚¥wÔ tu* JC¡~>
˚Ù _S°∫Ù N°æ≤ „°u˚fi w[b fiFÙ* Fæ $$26$$ f®Êfig , ıF°≥ fi°y°u* J¡° <fib°Ÿ Fæ, NŸC≤°u* Ju¡ Ÿt¥F Fæ* wS° NŸC≤°u*
J¡∑ <˜∫°u* J¡° ŸtCÌ°∫ Fæ, Ÿt_w Ÿ ≈°w°Ô Ô°uJ¡ tu* ˚Ù JC¡~> ¿_S≤ Îba ŸC©R¡≈ ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ $$27$$
∫°u* wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* J¡∑ N„C˚R¡≈w° fwÔ°J¡≤ ŸJu¡ N∏Ì≤ Ju¡ ıyw J¡∑ ˚Ù N„C˚R¡≈w° fwÔ°wu Fæ* $
tF°≤°ı, <ıŸtu* _byÕ, ÌubÔ°uJ¡, ≈°w°Ô Îba ÌŸ°u* <Ì„°Î≥ Fæ*, ÎuŸu oŸ Ÿ‡≈¥dÕ ıyw tu* JC¡~> ˚Ù
¿_S≤ ŸC©R¡≈ w°¿[bJ¡ ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ $$28$$ N°<@ (t°fi<ŸJ¡ Δ∫S°) Îba Δ∫°<@ Ÿu NÃ∫∏w ª≈Ô
wS° Ì…©#Ÿt¥F Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w ŸbÕÌ° wCh~> <J®¡∫°ı∏∫ k¡Ô°u* tu* JC¡~> ˚Ù ¿_S≤ N°æ≤ J¡v∫°dJ¡°≤J¡ fiFÙ*
Fæ $$29$$ <ı∏F°u*fiu <ªW w≤Ô J¡≤ <Ì∫° Fæ wS° ı°u tfi tu* N°fi∏Ì Ìuwu Fæ*, ÎuŸu fC<] Ju¡ <bJ¡°≤˚¥w
t°fiŸ<J®¡∫°ı∏∫ k¡Ô°u* tu* JC¡~> ˚Ù ¿_S≤ J¡v∫°d fiFÙ* Fæ $$30$$ tfiR¡≈Ù sÙ≤-Ÿ°y≤ Ju¡ taSfi tu*
t∏Ì≤°ªÔ J¡° N°ª≤d J¡≤fiub°Ôu N≈fiu ŸaJ¡v≈, <bJ¡v≈ N°<Ì t°fi<ŸJ¡ Δ∫°≈°≤°u* tu* ˚Ù JC¡~> _S°∫Ù

1300

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

J¡v∫°d fiFÙ* Fæ $$31$$ <fi≤∏w≤ Ã≈∏fi Îba <bfi‹¸> F°ufiub°ÔÙ, NÃ∫∏w NÌg˚Cw, wÔb°≤ J¡∑ @°≤ Ju¡
ŸÂ„ o¿∏B∫ N°<Ì J¡∑ ªu‹¸>°N°u* tu* ˚Ù JC¡~> ¿_S≤ ŸC© fiFÙ* Fæ $$32$$
Ÿ ≈®J¡°≤ N¿_S≤ Îba wCh~> F°ufiu Ÿu ıyw Ÿ‡f∏@Ù <J¡ŸÙ ˚Ù ŸC© J¡∑ <bbuJ¡∑ ≈C”T°u* J¡°u _≈¨F°
fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, Ÿ‡≈¥dÕ ≈¨ØbÙwÔ tu* ÎJ¡t°`≤°ıR¡≈w° (Ÿ‡≈¥dÕ ˚¥-t^±>Ô J¡° ÎJ¡h~>` Ÿ°bÕ˚°æt ≤°ı°
F°ufi°) Zu‹™> fiFÙ* Fæ, ŸfŸu fnu N<˚I o∏B, f¨F_≈<w (≈°w°Ô tu*) Ÿ‡≈¥dÕ ≈¨ØbÙ Ju¡ @°≤d tu* ŸtSÕ
„uTfi°yR¡≈ F°ufi° ∫°fiÙ ≈°w°Ô J¡° N<@≈<w F°ufi° ˚Ù Zu‹™> fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ ıF°≥ <bbuJ¡∑ ≈C”T°u* J¡° tfi
≈¥dÕJ¡°t F°uJ¡≤ <bZ°¿∏w ≈°w° Fæ, b柰 bF°≥ JC¡~> ˚Ù w°¿[bJ¡ ŸC© fiFÙ* Fæ $$33$$ Ì…R¡F N°æ≤ <b_w¨w
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d tfi J¡°u Δ∫y® ffi°fiub°ÔÙ ª°æÌF ≈®J¡°≤ J¡∑ <bΩ°N°u* J¡° <bª°≤ (<fi‹J¡TÕ <fiJ¡°Ôfiu tu*
ŸtSÕw°R¡≈ ≈°¿^±>Ã∫) ˚Ù Zu‹™> fiFÙ* Fæ, ÌqŸ≤°u* Ju¡ J¡°∫°u˘ J¡° fC<]Ÿ°æ‹™>b Ÿu <bª°≤ J¡≤ <bbuªfi J¡≤fiu
J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ (Ô°uJ¡°fiC≤aıfiŸ°tØ∫Õ) ˚Ù Zu‹™> fiFÙ* Fæ, wS° ŸbÕZu‹™> tF°˚°≤w N°<Ì Ju¡ J¡S°J®¡t°u* J¡°
˚ÔÙ ≈®J¡°≤ bdÕfi J¡≤fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ ˚Ù Zu‹™> fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ ıF°≥¡<bbuJ¡∑ ≈C”T°u* J¡° tfi ≈¥dÕJ¡°t
F°uJ¡≤ <bZ°¿∏w ≈°w° Fæ, b柰 bF°≥ JC¡~> ˚Ù w°<ÃbJ¡R¡≈ b_wC fiFÙ* Fæ $$34$$ N°<@-Δ∫°<@∫°u* Ÿu ≈®ªC≤
<ª≤aıÙ<bw° ˚Ù Zu‹™> fiFÙ* Fæ; Ÿt_w Δ∫°<@∫°u* J¡° <bfi°„R¡≈ t≤d, N<©Ô ÌC#©°u* J¡∑ <fiÌ°fi »
NIw°R¡≈ F°ufiu Ÿu, ˚Ù Zu‹™> fiFÙ* Fæ $ (w°u ˚°uy π°≤° Ÿ˚Ù Ì…#©°u* J¡° <bfi°„J¡ F°ufiu Ÿu fi≤J¡ FÙ Zu‹™>
Fæ ?' oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $) tF°≤°ı, ∫w# fi≤J¡ J¡° ≈¿≤d°t ≈Cfi# ≈°≈ ∫°u<fi tu* ı∏t FÙ Fæ, Nw#
fi≤J¡ ˚Ù Zu‹™> fiFÙ* Fæ wS° ŸbÕ˚Cbfi J¡° N°<@≈Ã∫ ˚Ù Zu‹™> fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ ıF°≥ <bbuJ¡∑ ≈C”T°u* J¡° tfi
≈¥dÕJ¡°t F°uw° Fæ, wÃ_bR¡≈ bF°≥ JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $$35$$ Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ Ÿ‡≈¥dÕ <b<b@ Ÿ¨<‹¸>∫°u* Ju¡ J®¡t
tfiC‹∫ J¡°u fC<] tu* t¥»w° Ju¡ J¡°≤d FÙ ≤‡∫ ≈®wÙw F°uwu Fæ* $ (≈≤∏wC <bbuJ¡∑ ≈C”T°u* J¡°u oŸ ≈®J¡°≤
<bª°¿≤w F…Î ∫u Ÿ˚Ù <b<b@ Ÿ¨<‹¸>∫°u* Ju¡ J®¡t w<fiJ¡ ˚Ù ≤‡∫ ≈®wÙw fiFÙ* F°uwu) oŸ<ÔÎ ı°u <bª°≤≈¸C>
fnu-fnu Ÿ∏w Fæ*, bu N<fiÃ∫ÃbfC<] Ÿu y¨FÙw ≈Ì°S°u˘ tu* N°Ã∫¿∏wJ¡ <bZ°¿∏w J¡°u <J¡Ÿ w≤F ≈®°›w
F°u*yu ? NS°Õwg fiJ¡∑ fitu* N°_S° F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡wÙ $$36$$

wuoÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æfÙŸb°≥ ŸyÕ
ÌuFfi°nÙ Ju¡ J®¡t Ÿu ∫C•w T¸g>ªJ®¡ ⁄Ì∫ Ÿu N<∏bw wS°
≈®°d Ju¡ _≈∏Ìfi°u* Ju¡ <b˚°y°u* Ÿu N°Ú ≈®°d<ª∏wfi J¡° bdÕfi $

∫<Ì ıyw tu* JC¡~> ˚Ù ŸC∏Ì≤ N°æ≤ ¿_S≤ fiFÙ* Fæ, w°u b柰 J¡°æfi „°u˚fi N°æ≤ ¿_S≤ Fæ, <ıŸtu* <bbuJ¡∑
≈C”T J¡∑ ¿ªW-<bZ°¿∏w F°uwÙ Fæ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, J¡˚Ù fi‹¸> fi F°ufiub°ÔÙ, <b˚®t°u* Ÿu „¥∏∫ ÎJ¡t°` N°ÃtÂ<‹¸> FÙ Ÿt_w I°fi°u* Ju¡ fÙª tu*
Ÿf Na„°u* tu* Zu‹™> N°æ≤ ŸfŸu ∏fiw Fæ $$1$$ f®Êfig, Ÿ°s°ÃJ¡°≤ ≈∫Õ∏w <J¡∫° y∫° N°Ãt° J¡° <bª°≤
Ÿt_w Ì…#©°u* J¡° N∏w J¡≤ Ìufiub°Ô° wS° Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu ÔuJ¡≤ N°ı wJ¡ ªÔu N° ≤Fu J¡°tJ¡tÕı<fiw
b°Ÿfi°N°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ, Ì…#_b›fi Ju¡ ŸÂ„, ŸaŸ°≤R¡≈Ù ˚®t J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°Ô° Fæ $$2$$ f®ÊTuÕ, bF

ŸyÕ - 24]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1301

N°Ãt<bª°≤ ÎJ¡t°` <fitÕÔ tfiR¡≈ t°yÕ Ÿu ≈®°›w F°ufiub°Ôu <fi≤<w„∫ ˚¥t°fi∏ÌR¡≈Ù ≈®°ayd tu* <bF°≤
J¡≤w° Fæ wS° ≈¿_Sw NfiuJ¡ Ì…#©°u* J¡° Îba ˚°bÙ Ì…#©°u* Ju¡ Ÿa_t≤d°u* Ÿu ı<fiw <ª∏w° N°<Ì NfiS°u˘
J¡° <bfi°„ J¡≤ Ìuw° Fæ $$3$$ ˚ybfig, ª¿∏BJ¡° Ju¡ ŸÂ„ wS°u•w N°Ãt<ª∏w° Ÿu NI°fiR¡≈Ù N∏@J¡°≤
J¡°, ŸJu¡ J¡°∫°u˘ Ju¡ Ÿ°S ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ <bfi°„ F°u ı°w° Fæ $ bF ŸC∏Ì≤ N°Ãt<ª∏w° Ÿt_w ŸaJ¡v≈°u* Ÿu
≤<Fw Fæ $$4$$ tF°Ãtfig, N°≈Ju¡ ıæŸu Wt ≈C”T°u* tu* bF N°ÃtÂ<‹¸> ŸCÔ˚ Fæ N°æ≤ Ft Ô°uy°u* Ju¡ ŸÂ„
≈°t≤°u* tu* bF Ì…Ô˚Õ FÙ Fæ $ tF°≤°ı, Ÿ°t°∏∫fC<] ∫°fiÙ N<b„C] ≈®°J¨¡w fC<]b°Ôu ≈®°dÙ oŸ ≈Ì J¡°u,
ı°u Ÿt_w J¡v≈fi°N°u* Ÿu ≈≤u N°æ≤ ≈≤t ª≤t ŸÙt° J¡°u ≈F…≥ª° F…N° Fæ, Jæ¡Ÿu ≈®°›w J¡≤ ŸJ¡wu Fæ* ? $$5$$
wf bF N°Ãt-Â<‹¸> wC‡Fu* Jæ¡Ÿu ŸCÔ˚ F…oÕ, oŸ ≈®ÿfi≈≤ ŸJ¡∑ Ÿ©Ù Ju¡ N°Z∫ Ÿu ≈®°›w F…oÕ, oŸ
N<˚≈®°∫ Ÿu ≈®°d<ª∏w° J¡° bdÕfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈<s≤°ı ˚C„C^±> ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $
tF°tCfiu, Ÿ N°Ãt<ª∏w°R¡≈Ù (Ÿ°s°ÃJ¡°≤ wJ¡ F°ufiub°Ôu N°Ãt<bª°≤R¡≈Ù) <bÔ°<ŸfiÙ J¡∑, JC¡~>
Ÿt°fiw° ≤©fiub°ÔÙ wS° <bI°fiR¡≈Ù ª∏Ì®t° Ÿu „ÙwÔ F…oÕ NfiuJ¡ Ÿ<©∫°≥ Fæ* $$6$$ Fu tC<fi≤°ı,
N°Ãt<ª∏w° Ÿu <tÔwÙ-ıCÔwÙ <b<b@ N°Ãt<ª∏w° J¡∑ Ÿ<©∫°u* Ju¡ fÙª tu* Ÿu ÎJ¡ ≈®°d<ª∏w°fi°tJ¡
Ÿ©Ù J¡°, ı°u Ÿt_w Ì…#©°u* J¡° <bfi°„ J¡≤fiub°ÔÙ wS° Ÿt_w Ÿ°æ˚°À∫°u* J¡°u f»°fiub°ÔÙ Fæ, tæ*fiu
N°Z∫ <Ô∫° Fæ, bFÙ ∫F°≥ tu≤u ıÙbfi J¡∑ FuwC ˚Ù Fæ $$7,8$$ tF°≤°ı b¿Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ,
Ÿ w≤F J¡F ≤Fu tfifi„ÙÔ ˚C„C^±> ≈sÙ Ÿu ı°fiwu F…Î ˚Ù tæ*fiu Δ∫y® fi F°uJ¡≤ <k¡≤ J¡°æwCJ¡b„ ≈¥~>° $$9$$
Ÿt_w Ÿ∏ÌuF°u* J¡°u J¡°¸>fiub°Ôu Fu NÃ∫∏w ÌÙ|ÕıÙbÙ Ÿ°@°u, wCt tCHŸu ™>ÙJ¡-™>ÙJ¡ J¡F°u <J¡ ≈®°d<ª∏w° <J¡Ÿu J¡Fwu Fæ* $$10$$ ˚C„C^±> fiu J¡F° # Fu tCfiu, N°≈ Ÿt_w buÌ°∏w°u* J¡°u ı°fiwu Fæ*, Ÿt_w
Ÿa„∫°u* J¡° <bfi°„ ˚Ù J¡≤wu Fæ*, wS°<≈ Ju¡bÔ tu≤u ≈¿≤F°Ÿ Ju¡ <Ô∫u FÙ tCH ıæŸu J¡°æÎ Ÿu oŸ <bT∫ J¡°
≈®ÿfi J¡≤ ≤Fu Fæ* - ÎuŸ° tæ* t°fiw° Fq≥ $$11$$ NSb° Fu ˚ybfig, N°≈Ju¡ ŸÂ„ ≈¥≠∫wt Ô°uy°u* J¡∑ Ÿ<∏fi<@
tu* oŸÙ ≈®°dÌ„Õfi J¡∑ <b„uT R¡≈ Ÿu <„s° y®Fd J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ∫<Ì tæ* N°≈Ju¡ ≈®ÿfi J¡° <k¡≤ W≤ Ìq≥, w°u
tu≤Ù s<w FÙ J¡°æfi-ŸÙ ≈¿_Sw F°uyÙ $$12$$ tF°≤°ı, ˚C„C^±> J¡°u <ıŸfiu <ª≤*ıÙbÙ ffi°∫° Fæ wS°
<ıŸfiu ˚C„C^±> J¡°u _bJ¡∑∫ N°Ãt° J¡∑ ≈®°¿›w J¡≤°oÕ Fæ, Ÿ ≈®°dŸt°<@ J¡°, ı°u tu≤u π°≤° ÌuFR¡≈Ù |≤
Ju¡ bdÕfi-J®¡t Ÿu N°yu J¡FÙ ı°∫uyÙ, N°≈ Zbd J¡∑<ıÎ $$13$$ ˚ybfig, oŸ Ÿt_w ÌuFR¡≈Ù tfi°uF≤
|≤ J¡°u Ìu<©Î, oŸtu* b°w, <≈W N°æ≤ J¡k¡, ∫u <`<b@ Ì°uT fnu-fnu <b@°≤J¡ J¡°‹™> ∫°fiÙ ©a˚u Ôyu F…Î
Fæ* N°æ≤ ∫F fib π°≤°u* Ÿu ˚ÔÙ˚°≥<w N°b¨w Fæ $$14$$ ∫F, ≈C∫Õ‹¸>J¡R¡≈Ù J¡Ô` Ÿu ≈C∫Õ‹¸>J¡-t°`°R¡≈Ù
_bıfi ∫°fiÙ f∏@Cby°u˘ Ÿu Îba NFaJ¡°≤R¡≈Ù y¨F_S Ÿu ≤<sw Fæ $$15$$ tF°≤°ı, <ıŸJ¡° tæ* bdÕfi J¡≤fiu
ı° ≤F° F≥¥, Ÿ ÌuFR¡≈Ù |≤ J¡° N°≈ N≈fiu ˚Ùw≤ Ÿ°sÙR¡≈ Ÿu ≈®Ã∫s NfiC˚b J¡≤ ≤Fu Fæ* $ Ÿtu* ŸCC∏Ì≤
Ì°u J¡dÕ<bb≤R¡≈Ù Ì°u ª∏B„°Ô°Î≥ ∫°fiÙ <„≤°uy¨F (ŸfJu¡ «¡≈≤ ¿_Sw ~>°u¸>u f≥yÔu) Fæ, Ju¡„-Ÿt¥F
ŸJ¡° N°h~>°Ìfi (©≈≤°) Fæ N°æ≤ Ì°u ªsC FÙ Ÿtu* fnu H≤°u©u Fæ* $$16$$
Ÿ ÌuFR¡≈Ù |≤ J¡° tC© FÙ ŸC∏Ì≤ ≈®@°fi-π°≤ Fæ, Ì°ufi°u* F°S Îba ≈°ÿbÕ˚°y ŸJu¡ ≈-t¿∏Ì≤ Fæ*
∫°fiÙ Ÿ |≤ Ju¡ NyÔ-fyÔ tu* Ÿ‡f] Na„ (fCıÕ) Fæ* N°æ≤ Ì°≥w°u* J¡∑ ≈a¿•wR¡≈ fJC¡Ô-t°Ô°N°u* Ÿu
ŸJu¡ ≈®@°fi Ì≤b°ıu J¡° <bb≤ <fi≤∏w≤ ŸC„°u<˚w Fæ* $$17$$ Ÿt_w f°fl <bT∫°u* J¡° ˚Ùw≤ I°fi J¡≤°fiub°ÔÙ
I°fiu¿∏B∫°≥ FÙ Ÿtu* <fi≤∏w≤ π°≤≈°Ô J¡° J¡°∫Õ J¡≤wÙ Fæ* $ <Ô*yÌuF Ju¡ Ÿ‡f∏@ π°≤° ŸbÕ` ≈®Ÿ¨w N°Ãt≈®J¡°„

1302

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ÿu bF Δ∫°›w Fæ N°æ≤ bFÙ N°Ãt-≈®J¡°„ (<b„uTR¡≈ Ÿu ı°y®w-Nb_S° tu*) ŸJu¡ (ÌuFy¨F Ju¡)
J¡fiÙ<fiJ¡°R¡≈Ù (N°≥©°u* J¡∑ ≈Cw<Ô∫°≥R¡≈Ù) Ì°u «¡ºbÕwt π°≤ Ju¡ ŸtÙ≈ J¡∑ J¡°u™>¿≤∫°u* tu* y¨F≈<w Ju¡ R¡≈
tu* ¿_S<w J¡≤w° Fæ () $$18$$ ≤•w t°aŸ N°æ≤ bŸ°R¡≈Ù t°fi°u* ıÔ, t¨<wJ¡° Îba y°uf≤ Ÿu bF ≈<Ô›w
Fæ, <„≤°R¡≈Ù ≤≠ıC-Ÿt¥F Ÿu bF f°≥@° y∫° Fæ, _S¥Ô F<ß>∫°≥R¡≈Ù @≤fiu* Ÿtu* Ôy°oÕ yoÕ Fæ* N°æ≤ ŸJ¡∑
ÌÙb°≤u* tıf¥w Fæ*, NwÎb bF NÃ∫∏w ŸC¿_S≤ Fæ* $$19$$ tC<fi≤°ı, o±>° N°æ≤ <≈*yÔ° fi°t J¡∑ Ì°u NÃ∫∏w
Ÿ¥‚t fi°<n∫°≥ oŸ ÌuFR¡≈Ù |≤ Ju¡ fÙª Ì°<Ffiu N°æ≤ f°∫u* ˚°y tu* Nb¿_Sw J¡°u‹™> tu* ∫°fiÙ JC¡<s tu* ≤FwÙ
Fæ* $ fiJ¡° <J¡ŸÙ Ÿu ˚°fi fiFÙ* F°uw°, Ju¡bÔ fi°Ÿ°≈C¸> tu* ≈®°d-Ÿaª°≤ π°≤° NfiCt°fi F°uw° Fæ $$20$$
Ÿtu* Ÿt_w ≈®°d-„¿•w∫°u* Ju¡ N°@°≤˚¥w "≈C≤Ùwwg' fi°tJ¡ wÙfi ⁄Ì∫J¡tÔ∫∏`°u* J¡°, ı°u
fi°Ô∫C•w Ÿa≈C<¸>w wÙfi J¡tÔ-ı°un°u* Ju¡ ŸÂ„ N°æ≤ ≈¨SJg¡-≈¨SJg¡ fFW≤ Fı°≤ fi°<±>∫°u* Ju¡ t¥Ôı°Ô_bR¡≈ Fæ*, <ÌÀÌ„Õfi J¡≤°wu Fæ* $
tF°≤°ı, Ÿtu* ∫∏` Ju¡ ŸÂ„ wÙfi J¡tÔ Ju¡ ı°unu Fæ*, bu N<_St°aŸt∫ Îba NÃ∫∏w t¨Ì… Fæ* $ fitu*
«¡≈≤ N°æ≤ fiÙªu Ì°ufi°u* N°u≤ Ÿu fi°Ô-Ì^±> Ôyu F…Î Fæ* N°æ≤ bu Ÿa≈C<¸>w F°uJ¡≤ ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ÿu <tÔu F…Î J¡°utÔ
ŸC∏Ì≤ ÌÔ°u* Ÿu ŸC„°u<˚w Fæ* $$21$$ tF°≤°ı, fi°<ŸJ¡° Ju¡ Ny®˚°y Ÿu ÔuJ¡≤ ≈æ≤wJ¡ Ÿt_w „≤Ù≤°J¡°„
tu* Ÿaª≤d J¡≤ ≤Fu ª∏Bfi°tJ¡ N≈°fi-b°∫CR¡≈ Nt¨w Ju¡ <Ÿ*ªfi Ÿu ŸJu¡ ≈Wu <bJ¡<Ÿw F°uwu Fæ* (N°æ≤
≈®°d-b°∫C Ju¡ Ÿaª°≤ Ÿu JC¡~> ŸaJC¡<ªw ˚Ù F°uwu Fæ*), oŸ<ÔÎ ≈®°d N°æ≤ N≈°fi-b°∫C Ÿu Δ∫°›w F…Î Ÿ
⁄Ì∫-J¡tÔ∫∏` Ju¡ ≈Wu ≈®Ã∫uJ¡ h~>b°Ÿ-<fi#ÿb°Ÿ tu* ŸaJC¡<ªw Îba <bJ¡<Ÿw F…N° J¡≤wu Fæ* $$22$$
ŸŸu ≈®J¨¡w tu* •∫° N°∫° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tC<fib≤, ıf •w b°∫CN°u* Ÿu ⁄Ì∫-J¡tÔ Ju¡ ≈Wu ŸaJC¡<ªw Îba <bJ¡<Ÿw F°uwu Fæ*, wf ª°≤°u* N°u≤
Ju¡ ≈®Ÿ°≤ Ÿu ≈C≤Ùwwg tu* Ÿ‡f] Ÿ˚Ù fi°<n∫°u* Ju¡ <~>B°u* tu* ≈®<b‹¸> F°uJ¡≤ b°∫C Ÿ ≈®J¡°≤ b<@Õw F°uw° Fæ,
<ıŸ ≈®J¡°≤ N≤^∫ tu* Ôw°, ≈` N°<Ì Ju¡ b°∫C π°≤° N°Fw F°ufiu≈≤ bF ª°≤°u* N°u≤ Ÿu b<@Õw F°uw° Fæ $$23$$
wÌfi∏w≤ Ÿ ≈®J¡°≤ b¨<] J¡°u ≈®°›w F…N° bF b°∫C ⁄Ì∫, yCÌ°, fi°<˚, J¡^™> Îba Ÿt_w Nay°u* J¡°u NfiuJ¡
w≤F Ÿu N≈fi° N°Z∫ ffi°J¡≤ ≈®°d N°<Ì ≈°≥ª ŸaI°b°Ô° F°uw° F…N° «¡≈≤-fiÙªu <bΩt°fi fFW≤
Fı°≤ fi°<n∫°u* J¡∑ ≈®<w„°©° ÎJ¡ Ÿ°æ ÎJ¡ fi°<n∫°u* tu* ≈®bu„ J¡≤ oŸ „≤Ù≤ tu* Ÿaª≤d J¡≤w° Fæ $$24$$
Ÿu FÙ J¡Fwu Fæ* $
wÌfi∏w≤ <ª`-<b<ª` Ÿaª≤d N°æ≤ ªu‹¸>°N°u* Ju¡ J¡°≤d ŸÙ ⁄Ì∫ b°∫C J¡°u ≈¿^±>w Ô°uy ≈®°d,
N≈°fi, Ÿt°fi N°<Ì fi°t°u* Ÿu J¡Fwu Fæ* $$25$$
fi ≈®°d°u* Ju¡ Ÿ°S ≈®°d-„¿•w∫°u* J¡° ˚Ù Ÿf Nay°u* tu* Ÿaª≤d F°uw° Fæ, ∫F fwÔ°wu Fæ* $
Fu tCfiu, ÌuFyw fi wÙfi ⁄Ì∫-J¡tÔ∫∏`°u* tu* ≈®°d J¡∑ Ÿt_w „¿•w∫°≥ «¡≈≤ N°æ≤ fiÙªu J¡∑ N°u≤
Ÿ ≈®J¡°≤ kæ¡ÔÙ F…oÕ Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ ª∏B-<f‡f Ÿu <J¡≤d $$26$$
N∏fi-≤Ÿ J¡° Ÿ°≤u „≤Ù≤ tu* Ÿ‡f∏@ J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ fi°<n∫°u* tu* F…Î fi ≈®°d„¿•w∫°u* Ju¡ Δ∫°≈°≤ J¡°u
fwÔ°wu Fæ* $
oŸ <bT∫ tu* "o∏@°u F bæ fi°tæT ∫°u&∫a Ì<sdus∏≈C”T#', "fiu`_Sa ı°y®wa <bΩ°wg' ∫u ZC<w∫°≥
≈®t°d Fæ* $
()

ŸyÕ - 24]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1303

bu ≈®°d„¿•w∫°≥ FÙ „Ù|® y<w, N°y<w, <bJ¡TÕd, F≤d, <bF≤d, Ã≈wfi Îba <fi≈wfi J¡≤wÙ Fæ* ∫°fiÙ
„≤Ù≤ N°æ≤ wÌÙ∫ wwg-wwg Na„°u* tu* ŸbÕ` N∏fi-≤Ÿ N°<Ì J¡∑ y<w N°<Ì J¡° <fib°ÕF J¡≤wÙ Fæ* $$27$$
fiJ¡° tC¶∫ _S°fi ⁄Ì∫ FÙ Fæ N°æ≤ fitu* tC¶∫ ≈®°d FÙ Fæ, N≈°fi N°<Ì ≈®°d FÙ <b„uT b¨<W∫°≥
Fæ*, Nw# ≈®°d FÙ <b<˚∏fi „<•w∫°u* Ÿu b¨<W∫°u* π°≤° Ÿt_w „≤Ù≤, o¿∏B∫ N°<Ì J¡° Δ∫°≈°≤ J¡≤w°
Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu tCfiu, ⁄Ì∫-J¡tÔ tu* ¿_Sw ∫FÙ b°∫C ≈¿^±>w°u* π°≤° ≈®°d J¡F° ı°w° Fæ, oŸJ¡∑ J¡°uoÕ ÎJ¡ „¿•w
fiu`°u* J¡°u _≈¿∏Ìw J¡≤wÙ Fæ ∫°fiÙ fiu`°u* tu* <fituT-∏tuT J¡≤wÙ Fæ $$28$$ ŸÙJ¡∑ J¡°uoÕ ÎJ¡ „<•w _≈„Õ
J¡° y®Fd J¡≤wÙ Fæ, ÌqŸ≤Ù J¡°uoÕ „¿•w fi°<ŸJ¡° π°≤° ÿb°Ÿ-h~>b°Ÿ J¡° <fibÕFfi J¡≤wÙ Fæ, J¡°uoÕ ÎJ¡
ÌqŸ≤Ù „¿•w N∏fi J¡° ≈¿≤≈°J¡ J¡≤wÙ Fæ, w°u J¡°uoÕ N≈≤ „¿•w b°•∫°u* J¡° hª°≤d J¡≤wÙ Fæ $$29$$
tF°≤°ı, oŸ <bT∫ tu* N<@J¡ J¡Ffiu Ÿu •∫° k¡Ô ? „≤Ù≤ tu* ı°u JC¡~> ∫F <J®¡∫° ∫° Δ∫°≈°≤ F°uw° Fæ, bF
Ÿf „¿•wŸ‡≈∏fi b°∫C FÙ Ÿ ≈®J¡°≤ J¡≤°w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ∫∏`ª°ÔJ¡ ≈®<wt° N°<Ì ∫∏`°u* J¡∑
fi¨Ã∫°<Ì ªu‹¸>° J¡≤°w° Fæ $$30$$ Fu tCfiu, Ÿtu* «¡ºbÕytfi N°æ≤ N@°uytfi ∫°u* Ì°u ≈®J¡°≤ Ju¡ ŸaJu¡wb°Ôu
ı°u Ì°u b°∫C ≈®Ÿ¨w Fæ*, bu Ì°ufi°u* b°∫C ≈®°d Îba N≈°fi fi°t Ÿu ≈®<Ÿ], Zu‹™> Îba ≈®J¡¸> Fæ* $$31$$
Ÿ ≈®J¡°≤ ≈°uÌg|°wŸ‡f∏@Ù Ÿf b_wCN°u* J¡° bdÕfi J¡≤ Nf b°∫Ÿ≤°ı ˚C„C^±>ıÙ _b∫a <ıŸJ¡°
NfiC‹™>°fi J¡≤wu Fæ*, Ÿ ≈®°d<ª∏w° J¡° <ÌÀÌ„Õfi J¡≤°wu Fæ* $
Fu tCfiu, tæ* fiJ¡∑ y<w J¡° ŸÌ° NfiCŸ≤d J¡≤w° FCN° ¿_Sw ≤Fw° Fq≥ () $ fiJ¡° _bR¡≈ ŸÌ°
„ÙwÔ N°æ≤ ‹d ≤Fw° Fæ Îba bu Ì°ufi°u* <fi≤∏w≤ N°J¡°„ t°yÕ Ju¡ ≈<SJ¡ Fæ* $$32$$ tC<fi≤°ı, ≈®°d N°æ≤
N≈°fi Ì°ufi°u* „≤Ù≤R¡≈Ù tF°∫∏` Ju¡ Ì°u |°unu Fæ*, Zt Ÿu (t¨Ã∫C Ÿu) ≤<Fw Fæ*, ⁄Ì∫°J¡°„ Ju¡ Ÿ¥∫Õ Îba
ª∏Bt° Fæ* N°æ≤ fiJ¡° _bR¡≈ N¿Àfi Îba Ÿ°ut Ju¡ ŸÂ„ Fæ $$33$$ tF°≤°ı, „≤Ù≤R¡≈Ù fiy≤ Ju¡ ≤sJ¡
tfi Ju¡ ≤S Ju¡ bu Ì°ufi°u* ≈<F∫u Fæ* N°æ≤ NFaJ¡°≤R¡≈Ù oŸ ≤°ı° Ju¡ ŸC∏Ì≤ Îba o‹¸> Ì°ufi°u* |°unu Fæ* $$34$$
tFTuÕ, fi ≈®°d N°æ≤ N≈°fi fi°tJ¡ „≤Ù≤-b°∫CN°u* J¡∑-ı°u ıÙbfi≈∫Õ∏w N<b¿h~>∏fi ≈°<Ÿw wS°
ı°y®w _b›fi N°æ≤ ŸCTC¿›w tu* ŸÌ° Ÿt°fiR¡≈, N<@J¡ NU∫°Ÿ Ju¡ J¡°≤d f°F≤ N°æ≤ ˚Ùw≤ f°≤F ∫°
Ÿ°uÔF NayCÔ≈®Ìu„ ≈¿≤<tw Ÿaª≤db°Ôu Fæ* -y<w J¡° NfiCŸ≤d J¡≤ ≤Fu tu≤u <Ìfi, ŸCTC¿›w Nb_S° tu*
Nb¿_Sw J¡∑ fi°o˘, Δ∫wÙw F°u ≤Fu Fæ* $$35,36$$
≈®°d°∫°t Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu fitu* N<wŸ¥‚tR¡≈w° J¡∑ ≈®°¿›w F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d ˚Ù ÃJ®¡td N°<Ì
J¡∑ ≈®Ÿ¿•w fiFÙ* Fæ, ∫°u* NSb° tC©fi°<ŸJ¡° tu* ıæŸu ofiJ¡° Ÿaª°≤ Ô<sw F°uw° Fæ bæŸu fi°<±>∫°u* tu* Ô<sw
() N°º∫°¿ÃtJ¡ ≈¿≤¿h~>∏fiw° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ N°<@Ìæ<bJ¡ Ÿ¥`°Ãt_bR¡≈ FÙ tæ* Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚°bfi°

π°≤° N°Ÿay ≈°≈ Ÿu Ìq<Tw Ÿt_w o¿∏B∫ b®w°u* J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ÎJ¡t°` ≈®°db®w J¡° N°ª≤d J¡≤fi° FÙ ≈®°d N°æ≤
N≈°fi J¡∑ y<w J¡° NfiCŸ≤d Fæ $ b°Jg¡ N°<Ì o¿∏B∫°u* J¡∑ ı°u bªfi N°<Ì N≈fiu N≈fiu <bT∫°u* tu* Δ∫Ÿ<fiw° Fæ, bFÙ
fiJ¡° b®w Fæ, ∫u N°ŸayR¡≈Ù ≈°≈ Ÿu Ìq<Tw Fæ*, Nw# t¨Ã∫CR¡≈ Zt fiu ∏Fu* fi‹¸> J¡≤ <Ì∫° $ ≈®°d J¡° b®w tC©, fi°<ŸJ¡°
N°<Ì _S°fi°u* tu* Ÿaª≤d J¡≤fi° Fæ, bF <bT∫°Ÿay Ì°uT Ÿu Ìq<Tw fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d t¨Ã∫CR¡≈Ù Zt Ÿu fi‹¸> fiFÙ* F°uw° $
NJu¡Ô° ≈®°d FÙ b®w˚ay„¥∏∫ N°æ≤ t¨Ã∫C Ju¡ N°J®¡td Ÿu ≤<Fw Fæ, oŸ<ÔÎ ≈®°dR¡≈w° J¡∑ ˚°bfi° N°æ≤ ŸJu¡ b®w°fiC‹™>°fi
R¡≈ ≈®°d-<ª∏wfi Ÿu tæ*fiu t¨Ã∫C≈≤ <bı∫ ≈°oÕ Fæ, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $

1304

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

•∫°u* fiFÙ* F°uw°, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ÎJ¡ Fı°≤ Na„°u* tu* <b˚•w <fŸw∏wC Ju¡ Ôbt°` J¡∑ N≈us° ˚Ù NÃ∫∏w ÌqÔÕ‚∫ fi°<±>∫°≥ Fæ, Nw#
fitu* <bΩt°fi ˚Ù ofi ≈®°d N°æ≤ N≈°fi Ì°ufi°u* b°∫CN°u* J¡∑ y<w Ì…f°uÕ@ Fæ $ fi°<±>∫°u* J¡∑ Ÿ¥‚tR¡≈w° tu*
"∫S° Ju¡„# ŸFŸ®@° <˚∏fi_w°bw°<d‡fi° <w‹™><w' (ÎJ¡ Fı°≤ Na„°u* tu* <b˚•w Ju¡„ <ıŸ ≈®J¡°≤
N<wŸ¥‚t ≤Fw° Fæ, Ÿ ≈®J¡°≤ ∫F fi°±>Ù N<w Ÿ¥‚t Fæ) ∫F ZC<w ≈®t°d Fæ $$37$$
bdÕfi <J¡∫u ı°fiub°Ôu ≈®J¡°≤ Ju¡ <bT∫ tu* ≈®ÿfi J¡° NbŸ≤ Ìu ≤Fu ˚C„C^±>ıÙ b<dÕw ≈®°d<bI°fi J¡°
≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu tF°Ãtfig, ⁄Ì∫ N°<Ì _S°fi°u* tu* <fi≤∏w≤ Ÿaª≤d J¡≤ ≤Fu ≈®°d N°æ≤ N≈°fi b°∫CN°u* J¡∑ NfiuJ¡
ZC<w∫°u* tu* wwg-wwg ≈®°d°u≈°Ÿfi° ≈®J¡≤d tu* NfiuJ¡ w≤F Ÿu <b<Fw <fiÌ°uÕTÃb, Zt≤<FwÃb, N˚Àfib®w[b,
ŸabyÕ N°<Ì NfiuJ¡ yCd<b<„‹¸> y<w J¡° NfiCŸ≤d J¡≤ ∫°fiÙ N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu ≈®J¡°≤ Ÿu ≈°Ÿfi° J¡≤
≈C”T t¨Ã∫CR¡≈Ù k¡∏Ì°u* Ÿu ~C>¸>J¡°≤° ≈°w° F…N° w[bI°fi Ÿu ıÙb∏tC•w F°uJ¡≤ ≈Cfi# oŸ ŸaŸ°≤ tu* Ã≈∏fi
fiFÙ* F°uw° $ "<F' „ÆÌ ∫F Ω°uwfi J¡≤w° Fæ-<fi‹J¡°t fC<] Ÿu NfiC<‹™>w ≈®°d N°<Ì J¡∑ ≈°Ÿfi° ˚Ù I°fi
π°≤° tC¿•w J¡∑ FuwC Fæ, ∫F ZC<w∫°u* tu* ≈®<Ÿ] Fæ $$38$$
ª°æfÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈ªÙŸb°≥ ŸyÕ
≈®°d N°æ≤ N≈°fi J¡∑ y<w∫°u* tu* ≤uªJ¡ N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° wS°
fiJ¡∑ Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„ Ju¡ _S°fi f®Ê J¡° bdÕfi $

≈®ÿfi°bŸ≤ Ju¡ ≈®Ì°fi Ÿu Ÿ¥<ªw F…N° <ª∏wfiÙ∫ ≈®°d°u≈°Ÿfi° J¡° <b„uT ≈®J¡°≤ tæ*fiu ≈¥~>° Fæ, ∫°u*
J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, Ÿ ≈®J¡°≤ ≈sÙ J¡F FÙ ≤F° S° <J¡ Ÿ <bT∫ tu* tæ*fiu
ŸŸu <k¡≤ ∫F ≈®ÿfi <J¡∫°-Fu ≈sÙ∏B, ≈®°db°∫C J¡∑ y<w J¡° _bR¡≈ •∫° Fæ ? $$1$$ ˚C„C^±> fiu J¡F° #
Fu tCfiu, Ÿf JC¡~> ı°fiwu F…Î ˚Ù N°≈ tCHŸu ÔÙÔ°b„ ≈¥~>wu Fæ*, ∫F tæ* NfiCt°fi J¡≤w° Fq≥ $ Nh~>°, N°≈fiu
<ıŸ w≤F ≈®ÿfi <J¡∫° Fæ, ŸJ¡° W≤ tæ* wÌfiCR¡≈ Ìuw° Fq≥, Ÿ <bT∫ tu* ˚Ù tu≤u bªfi°u* J¡° Zbd
J¡∑<ıÎ $$2$$ Fu f®Êfig, oŸ ≈®°d tu* _≈∏Ìfi „¿•w wS° <fi≤∏w≤ y<w<J®¡∫° ≤FwÙ Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤
_≈∏Ì-„¿•w N°æ≤ ŸÌ° y<w ∫F ≈®°d f°fl Îba N°∏w≤ Ÿb°˘y°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ÌuF tu* «¡≈≤ Ju¡ _S°fi tu*
<fi≤∏w≤ ¿_Sw ≤Fw° Fæ ∫°fiÙ «¡ºbÕ˚°y tu* ŸÌ° ytfi J¡≤w° Fæ $$3$$ Fu f®Êfig , oŸ N≈°fib°∫C tu* ˚Ù
<fi≤∏w≤ _≈∏Ì„¿•w wS° Ÿww y<w ≤FwÙ Fæ $ ∫F N≈°fib°∫C ˚Ù f°fl Îba N°∏w≤ Ÿt_w Nay°u* Ÿu
≈¿≤≈¥dÕ „≤Ù≤ tu* fiÙªu Ju¡ _S°fi tu* <fi≤∏w≤ Nb¿_Sw ≤Fw° Fæ ∫°fiÙ N@°u˚°y tu* ytfi J¡≤w° Fæ $$4$$
oŸ ≈®J¡°≤ ≈®°d N°æ≤ N≈°fi Ì°ufi°u* b°∫CN°u* J¡° Ôsd π°≤° ≈°SÕ•∫ fwÔ°J¡≤ Nf "fiJ¡∑ y<w∫°u*
tu* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ ∫Ãfi Ju¡ <ffi° ŸbÕÌ° FÙ ≈®°d°∫°tR¡≈w° ¿Ÿ] Fæ' ∫°u* <ª∏wfi J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F
fwÔ°wu Fæ* $
Fu ≈®°d°∫°t Ju¡ w[bI, ª¥≥<J¡ ı°y®w, _b›fi N°æ≤ ŸCTC¿›w wÙfi°u* Nb_S°N°u* Ÿu ∫C•w ≈C”T°u* J¡°u ∫F

ŸyÕ - 25]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1305

J¡v∫°d Ju¡ <ÔÎ Wt Ÿ°@fi˚¥w ≈®°d°∫°t N∫Ãfiw# ≈®b¨W F°uw° ≤Fw° Fæ, Nw# Ÿu N°≈ ŸC<fiÎ $$5$$
Ÿtu* ⁄Ì∫ ≈®Ìu„ Ÿu ÔuJ¡≤ t¥@°Õ≈∫Õ∏w (t_wJ¡ wJ¡) J¡∑ N°@Ù ≈®ÿb°Ÿy<w tu* N°∏w≤≤uªJ¡R¡≈w°
J¡∑ ˚°bfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ N°æ≤ t¥@°Õ Ÿu ÔuJ¡≤ f°F≤ f°≤F NayCÔ ≈∫Õ∏w J¡∑ N°@Ù ≈®ÿb°Ÿy<w tu*
f°fl≈¥≤J¡R¡≈w° J¡∑ ˚°bfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tC<fib≤, <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ ∫Ãfi Ju¡ <ffi° ≈®°d°u* J¡∑ ⁄Ì∫J¡tÔ Ju¡ J¡°u„ Ÿu F°ufiub°ÔÙ ı°u _b˚°bw#
f<FtCÕ©w° Fæ, <bπ°fi Ô°uy Ÿu ≤uªJ¡ J¡Fwu Fæ* $$6$$ f°≤F NayCÔ≈∫Õ∏w f°fl ≈®Ìu„ J¡∑ N°u≤ fiÙªu ı° ≤Fu
≈®°d°u* J¡° (≈®°db¨<W∫°u* J¡°) ı°u „≤Ù≤ Ju¡ Nay°u* Ju¡ Ÿ°S _≈„Õ F°uw° Fæ, Ÿu ≈¥≤J¡ J¡Fwu Fæ* $$7$$ f®Êfig,
f°fl-≈®Ìu„ Ÿu „≤Ù≤ Ju¡ ˚Ùw≤ J¡∑ N°u≤ N≈°fi Ju¡ ≈®bu„ J¡≤fiu≈≤ ∫Ãfi Ju¡ <ffi° „≤Ù≤ J¡∑ ≈¥<wÕ J¡≤fiub°Ô°
ı°u ∫F _≈„Õ F°uw° Fæ, ŸJ¡°u (fi°<ŸJ¡° Ÿu ÔuJ¡≤ t¥@°Õ wJ¡ N°æ≤ t¥@°Õ Ÿu ÔuJ¡≤ ⁄Ì∫wJ¡ F°ufiub°Ôu Ì°ufi°u*
≈®J¡°≤ Ju¡ _≈„°u˘ J¡°u) <bπ°fi Ô°uy ≈¥≤J¡ (N∏w#≈¥≤J¡) J¡Fwu Fæ* $$8$$
Nf J¡¿v≈w Îba NJ¡¿v≈w Ì°ufi°u* w≤F Ÿu N∏w#JC¡‡˚J¡ ≈®°d°∫°t J¡° Ôsd J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, N≈°fi b°∫C Ju¡ ≈®„°∏w F°u ı°fiu ≈≤ ıf wJ¡ ⁄Ì∫ tu* ≈®°db°∫C J¡° NU∫CÌ∫ fiFÙ* F°uw°,
wf wJ¡ bF b°∫C J¡∑ JC¡‡˚J¡ Nb_S° (<fiÿªÔ ¿_S<w) ≤FwÙ Fæ, <ıŸJ¡° <J¡ ∫°uyÙ Ô°uy NfiC˚b J¡≤wu
Fæ*, •∫°u*<J¡ oŸ Nb_S° tu* „≤Ù≤ Ju¡ ˚Ùw≤ b°∫C JC¡¿‡˚w ≤Fw° Fæ $$9$$
f°F≤ ˚Ù ≤uªJ¡ N°<Ì ≈®°d°∫°t°u* J¡° <ÌÀÌ„Õfi J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈J®¡t J¡≤wu Fæ* $
fi°<ŸJ¡° Ju¡ Ny®˚°y Ÿu ÔuJ¡≤ f°F≤ Ju¡ f°≤F NayCÔ≈∫Õ∏w fiÙªu N≈°fib°∫C J¡∑ Ã≈<W _SÔ tu*
≤uªJ¡, JC¡‡˚J¡ N°æ≤ ≈¥≤J¡ ∫°u* wÙfi ≈®J¡°≤ J¡° ≈®°d°∫°t F°uw° Fæ $$10$$ tF°tCfiu, ı°y®w N°<Ì Ÿ˚Ù
Ÿt∫°u* tu* ¿_Sw ≤Ffiub°Ôu wS° <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ ∫Ãfi Ju¡ <ffi° _bw# F°ufiub°Ôu <ıfi ≤uªJ¡ N°<Ì J¡°
<b„°Ô fC<] <bπ°fi°u* fiu J¡Sfi <J¡∫° Fæ, ∏Fu* N°≈ ŸC<fi∫u $$11$$ Fu ≈®˚°u, fi°<ŸJ¡° Ju¡ Ny®˚°y Ÿu f°F≤
Ju¡ ≈®Ìu„ tu* f°≤F NayCÔ wJ¡ NU∫C<Ìw F…N° (N<˚tC© F°uJ¡≤ ¿_Sw F…N°) ı°u b°∫C Fæ, ∏FÙ* f°fl
≈®Ìu„°u* tu* Ÿ b°∫C J¡∑ f°fl≈¥≤J¡ N°<Ì Ju¡ R¡≈ tu* _b˚°bw# ˚°bfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $$12$$
f°fl b°∫C Ju¡ N∏Ì≤ N≈°fi b°∫C Ju¡ ÎJ¡∑˚°b Ÿu F…oÕ <fiÿªÔ-≈®°∫ ¿_S<w J¡∑ JC¡‡˚J¡R¡≈ Ÿu
J¡v≈fi° J¡≤wu Fæ* $
f®Êfig, t¨<WJ¡° Ju¡ N∏Ì≤ N<Ÿ] |¸> J¡∑ ¿_S<w Ju¡ ŸÂ„ fi°<ŸJ¡° Ju¡ Ny®˚°y Ÿu ÔuJ¡≤ f≤°f≤
Ÿ°tfiu f°≤F NayCÔ≈∫Õ∏w N°J¡°„ tu* ı°u N≈°fib°∫C J¡∑ <fi≤∏w≤ ¿_S<w Fæ, Ÿu ≈¿^±>w Ô°uy JC¡‡˚J¡
J¡Fwu Fæ* $$13$$
⁄Ì∫-≈®Ìu„ Ÿu ÔuJ¡≤ fi°<ŸJ¡° Ju¡ Ny®˚°y wJ¡ ı°u ŸJ¡∑ ≈¥bÕ≈®°d_bR¡≈ Ÿu y<w Fæ, ŸJ¡∑
f°fl≈¥≤J¡R¡≈ Ÿu ˚Ù J¡v≈fi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, f°fl°u∏tC© b°∫C J¡∑ ı°u fi°<ŸJ¡°y®≈∫Õ∏w y<w Fæ, bF ≈FÔ° f°fl≈¥≤J¡ Fæ, ∫°u* ∫°uy„°˜
Ju¡ I°w° Ô°uy J¡Fwu Fæ* $$14$$
ŸŸu f°F≤ F…oÕ b°∫Cy<w J¡∑ ÌqŸ≤u f°fl≈¥≤J¡R¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡≤wu Fæ* $
fi°<ŸJ¡° Ju¡ Ny®˚°y Ÿu ˚Ù <fiJ¡ÔJ¡≤ f°≤F NayCÔ≈∫Õ∏w ı°u ≈®°d-b°∫C J¡∑ y<w Fæ, bF ÌqŸ≤°
f°fl≈¥≤J¡ Fæ, ∫°u* ∫°uy„°˜ Ju¡ <bπ°fi J¡Fwu Fæ* $$15$$ f°F≤ ≈®°d-b°∫C Ju¡ F°ufiu ≈≤ ıf wJ¡ N≈°fi-

1306

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

b°∫C J¡° Ìgyt fiFÙ* F°uw°, wf wJ¡ ÎJ¡R¡≈ Ÿu Nb¿_Sw ≈¥dÕ f°fl JC¡‡˚J¡ ≤Fw° Fæ, ÎuŸ° <bπ°fi Ô°uy
J¡Fwu Fæ* $$16$$
Nf f°F≤ Ju¡ Ì°u ≈®J¡°≤ Ju¡ ≤uªJ¡ ≈®°d°∫°t°u* J¡∑ J¡v≈fi° J¡° ≈®J¡°≤ fwÔ°wu Fæ* $
f®Êfig, N≈°fi-b°∫C Ju¡ Ì∫ Ju¡ (≈®_≈∏Ì Ju¡) <ffi° ı°u b°∫C J¡∑ N∏wtCÕ©w° (≈®_≈∏Ì°u∏tC©w°)
≤FwÙ Fæ, bF f°fl ≤uªJ¡ Fæ, ∫F ı°fifi° ª°<FÎ $ ≈°<Ÿw F…N° bF ≈°ŸJ¡ J¡°u tC<•w ≈®Ì°fi J¡≤w°
Fæ $$17$$ f°F≤ Ju¡ f°≤F NayCÔ Ju¡ N¿∏wt ˚°y Ÿu fi°<ŸJ¡° Ju¡ Ny®˚°ywJ¡ N≈°fib°∫C J¡∑ Ÿaª°≤ π°≤°
_bR¡≈°<˚Δ∫<•w Ÿu ı°u <b„°Ô _S¥Ôw° ≈®°›w F°uwÙ Fæ, bF ÌqŸ≤° f°fl≈¥≤J¡ Fæ, ∫°u* <bπ°fi Ô°uy J¡Fwu
Fæ* $$18$$ tC<fib≤, ≈®°d N°æ≤ N≈°fib°∫C Ju¡ _b˚°b˚¥w ∫u ı°u f°fl N°æ≤ N°U∫∏w≤ JC¡‡˚J¡ N°<Ì
≈®°d°∫°t Fæ*, fiJ¡° <fi≤∏w≤ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ I°fi ≤©fiub°Ô° (≈°Ÿfi° J¡≤fiub°Ô°) ≈C”T ≈Cfi# oŸ ŸaŸ°≤
tu* Ã≈∏fi fiFÙ* F°uw° $$19$$ Fu tF°fC]u, ∫u ÌuFb°∫C Ju¡ _b˚°b˚¥w f°fl Îba N°∏w≤ ≤uªJ¡ N°<Ì Ju¡ ˚uÌ
Ÿu N°™> ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®°d°∫°t Fæ*, fiJ¡° ≤°w-<Ìfi <fi≤∏w≤ NfiCº∫°fi J¡≤fiu Ÿu ≈C”T J¡∑ Nbÿ∫ tC<•w F°u
ı°wÙ Fæ, ∫F tu≤° J¡Sfi Fæ $$20$$
ofi ≈®°d°∫°t°u* Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu Ÿt∫ N°fiu ≈≤ ≈®°d°<Ì b°∫CN°u* J¡° <fi≤°u@ F°u ı°w° Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
ı°wu ∫° fæ™>wu, ı°ywu ∫° Ÿ°uwu Ÿ˚Ù Nb_S°N°u* tu* NU∫°Ÿ J¡≤fiu ≈≤ _b˚°bw# N<wª≈Ô ∫u b°∫C
Ÿt∫ N°fiu ≈≤ <fi”] ˚Ù F°u ı°wu Fæ* $$21$$
J¡w¨ÕÃb, ˚°u•w¨Ãb N°<Ì J¡° N<˚t°fi ˚Ù oŸŸu fi‹¸> F°u ı°w° Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
tfiC‹∫ N≈fiu ˚Ùw≤ fC<]≈¥bÕJ¡ ≈∫°Õ›wR¡≈ Ÿu ofi JC¡‡˚J¡ N°<Ì ≈®°d°∫°t°u* J¡° º∫°fi J¡≤w° F…N°
∫<Ì JC¡~> J¡≤w° Fæ ∫° ©°w° Fæ, w°u fitu* bF J¡wÕ¨Ãb N°<Ì Ju¡ N<˚t°fi Ÿu w<fiJ¡ ˚Ù y®_w fiFÙ*
F°uw° $$22$$
≈®°d°∫°t Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu f°flÂ<‹¸> J¡° ≈¿≤Ã∫°y, wÌfi∏w≤ N∏w≤°Ãt° Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡∑ Ã≈<W,
wÌfi∏w≤ ≈≤t≈Ì-≈®°<›w, ∫°u* ≈®°d<ª∏wfi Ÿu ≈≤t≈Ì J¡∑ ≈®°<›w ˚Ù F°uwÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, oŸ ≈®°d<ª∏wfiR¡≈ Δ∫°≈°≤ tu* ŸaÔÀfi F°uJ¡≤ f°fl NS°u˘ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ≤F° tfi
JC¡~> FÙ <Ìfi°u* tu* N<πwÙ∫ ≈≤t ≈Ì J¡°u ≈®°›w F°u ı°w° Fæ $$23$$ oŸ ≈®J¡°≤ ≈®°d°∫°t J¡° NU∫°Ÿ
J¡≤ ≤Fu ≈C”T J¡° tfi <bT∫°J¡°≤ b¨<W∫°u* Ju¡ F°ufiu ≈≤ ˚Ù f°fl <bT∫°u* tu* Ÿ ≈®J¡°≤ ≈®ut fiFÙ* J¡≤w°,
<ıŸ ≈®J¡°≤ f®°Êd JC¡Wu Ju¡ ªtnu J¡∑ ˚°SÙ tu* ¿_Sw ©Ù≤ N°<Ì tu* ≈®ut fiFÙ* J¡≤w° $$24$$ tF°≤°ı,
oŸ ≈®°d-Â<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ı°u J¨¡wfCC<] tF°Ãt° ¿_Sw Fæ*, ∏F°u*fiu Ÿt_w ≈®°›wΔ∫ b_wCN°u*
J¡°u ≈®°›w J¡≤ <Ô∫° Fæ N°æ≤ bu FÙ Ÿt_w ©uÌ°u* Ÿu <b<fitCÕ•w F°u y∫u Fæ* $$25$$ tF°≤°ı, fæ™>wu,
ªÔwu, Ÿ°uwu N°æ≤ ı°ywu-ŸÌ°-ŸbÕÌ° ≈C”T ∫<Ì oŸÙ Â<‹¸> J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤u*, w°u bu J¡˚Ù f∏@fi
J¡°u ≈®°›w FÙ fi F°u* $$26$$ ≈®°d N°æ≤ N≈°fi J¡∑ ≈°Ÿfi° π°≤° ≈®°›w F…Î w[bI°fi Ÿu Ÿ‡≈∏fi ≈C”T°u*
J¡° tfi, ı°u tÔR¡≈ t°uF Ÿu b<ıÕw Îba _b_S Fæ, oŸ ˚Ùw≤Ù ≈®Ã∫y°Ãt° tu* FÙ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ Ôy° F…N°
≤Fw° Fæ $$27$$ Ÿt_w J¡t°u˘ J¡° <fi≤∏w≤ NfiC‹™>°fi J¡≤ ≤F° _bh~>-<ªW <bI ≈C”T ≈®°d N≈°fi
y<w J¡°u ≈®°›wJ¡≤, Wt _b_S F°uJ¡≤ ŸC© ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$28$$ Fu f®Êfig, ⁄Ì∫-≈®Ìu„ tu* ¿_Sw

ŸyÕ - 25]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1307

≈μ-≈` Ÿu ≈®°d J¡° NU∫CÌ∫ F°uw° Fæ N°æ≤ f°F≤ f°≤F NayCÔ≈∫Õ∏w ≈®Ìu„ tu* oŸ ≈®°d J¡° <bfi°„
F°u ı°w° Fæ $$29$$ Fu tF°tCfiu, f°fl f°≤F NayCÔ J¡∑ ª≤t ŸÙt° Ÿu N≈°fi J¡° Ì∫ F°uw° Fæ N°æ≤
⁄Ì∫-≈®Ìu„ tu* Ÿa¿_Sw J¡tÔ tu* ŸJ¡∑ y<w N_w F°u ı°wÙ Fæ $$30$$ tCfiÙ∏B, <ıŸ f°≤F NayCÔ
J¡∑ ª≤t ŸÙt° Ju¡ N°J¡°„-≈®Ìu„ tu* ≈®°d J¡∑ Ÿt°<›w F°u ı°wÙ Fæ ŸÙ N°J¡°„-≈®Ìu„ Ÿu ∫F
N≈°fi ŸÙJu¡ f°Ì Ã≈∏fi F°u ı°w° Fæ $$31$$
≈®°d Îba N≈°fi tu* N<Àfi N°æ≤ Ÿ°utR¡≈w° ı°u ≈FÔu J¡FÙ yoÕ SÙ, ŸJ¡° ‹dÃb, „ÙwÃb,
«¡ºbÕtC©Ãb Îba N@°utC©Ãb Ju¡ ≈®Ì„Õfi π°≤° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
tF°≤°ı, ∫F ≈®°d-b°∫C N<Àfi¿„©° Ju¡ ŸÂ„ f°fl N°J¡°„°u∏tC© F°uJ¡≤ fFw° Fæ N°æ≤ N≈°fib°∫C ıÔ Ju¡ ŸÂ„ ⁄Ì∫°J¡°„°u∏tC© F°uJ¡≤ <fi‡fi ˚°y tu* fFw° Fæ $$32$$ f®Êfig, ª∏Bt°R¡≈ N≈°fib°∫C „≤Ù≤ J¡°u f°F≤ Ÿu ≈C‹¸> J¡≤w° Fæ N°æ≤ Ÿ¥∫ÕR¡≈ ∫° N<ÀfiR¡≈ ≈®°d-b°∫C oŸ „≤Ù≤ J¡°u ˚Ùw≤ Ÿu
≈¿≤≈•b J¡≤ Ìuw° Fæ $$33$$
≈®°d N°æ≤ N≈°fi tu* Ÿ¥∫Õ N°æ≤ ª∏BR¡≈w° J¡∑ ˚Ù ˚°bfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ, oŸJ¡° ˚Ù ≈≈°Ìfi
J¡≤wu Fæ* $
≈®°d-b°∫C ≈®<wsd ⁄Ì∫°J¡°„ J¡°u Ÿaw›w J¡≤ ≈ÿª°w tC©°y®˚°y Ju¡ N°J¡°„ J¡°u w≈°w° Fæ,
•∫°u*<J¡ ∫F Wt Ÿ¥∫Õ FÙ Fæ $$34$$ N≈°fi-b°∫CR¡≈ ∫F ª∏Bt° ≈FÔu tC© Ju¡ Ny®˚°y J¡°u ≈C‹¸>J¡≤
ŸJu¡ sd˚≤ FÙ ≈Ù~>u ⁄Ì∫°J¡°„ J¡° (N≈fiu Nt¨w-≈®b°F Ÿu) ≈°uTd J¡≤w° Fæ $$35$$ N≈°fiR¡≈
ª∏Bt° Ju¡ ˚Ùw≤ J¡∑ ÎJ¡ J¡Ô° J¡° ≈®°dR¡≈Ù Ÿ¥∫Õ Ju¡ Ÿ°S <ıŸ f®ÊR¡≈ ≈®Ìu„ tu* Ÿ‡f∏@ F…N° Fæ,
Ÿ f®Ê ≈Ì J¡°u ≈®°›w J¡≤ ≈C”T ≈Cfi# „°uJ¡ J¡°u ≈®°›w fiFÙ* J¡≤w° $$36$$ ≈®°dR¡≈Ù Ÿ¥∫Õ Ju¡ ˚Ùw≤Ù
ÎJ¡ J¡Ô° J¡° N≈°fiR¡≈Ù ª∏Bt° Ju¡ Ÿ°S <ıŸ ≈Ì tu* Ÿ‡f∏@ F°uw° Fæ, Ÿ ≈Ì J¡°u ≈®°›wJ¡≤ tfiC‹∫
≈Cfi# ı∏t ≈®°›w fiFÙ* J¡≤w° $$37$$
ÎJ¡ FÙ b°∫C tu* J®¡t„# •w Ì°ufi°u* ≈®J¡°≤ J¡∑ „<•w∫°≥ Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ*, ÎuŸÙ ˚°bfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ,
∫F J¡Fwu Fæ* $
ÎJ¡t°` ≈®°d-b°∫C FÙ f°F≤ Îba ˚Ùw≤ Ÿu ∫C•w N°J¡°„ tu* ≈FÔu Ÿ¥∫ÕR¡≈w° J¡°u ≈®°›w J¡≤w°
Fæ N°æ≤ wÌfi∏w≤ N°fi∏ÌJ¡°¿≤dÙ ª∏BR¡≈w° J¡°u ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$38$$ ÎJ¡t°` ≈®°d-b°∫C FÙ „≤Ù≤
J¡°u N°fi∏Ì ≈F…≥ª°fiub°ÔÙ ª∏BR¡≈w° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ sd˚≤ tu* „°uTd J¡≤fiub°ÔÙ Ÿ¥∫ÕR¡≈w° J¡°u
≈®°›w J¡≤w° Fæ $$39$$ f°fl-≈®Ìu„ tu* f°≤F NayCÔ≈∫Õ∏w ≈®Ÿ¨w ≈®°d-b°∫C ıf wJ¡ ‹dw° J¡°
≈¿≤Ã∫°y J¡≤ „ÙwÔw° ≈®°›w fiFÙ* J¡≤w°, wf wJ¡ bF ≈®°d N°æ≤ N≈°fi J¡∑ Ÿ¿∏@-Nb_S° ≤FwÙ
Fæ $ Ÿ Nb_S° tu* ÌuF Ju¡ f°F≤ ≈®°d J¡° <bÔ∫ F°u ı°fiu Ÿu <fiÌuÕFÃb, <fi<‹J®¡∫Ãb, <fitÕfi_Ãb N°<Ì
N°Ãt° Ju¡ b°_wb _b˚°b°u* J¡∑ Ÿa˚°bfi° F°u ŸJ¡wÙ Fæ, Nw# fiJ¡° bF°≥ ≈≤ ∫°uyÙ Ô°uy <bª°≤ J¡≤wu
Fæ* $ f°fl JC¡‡˚J¡ tu* ÌuF°<Ì Ìu„ J¡° ≈¿≤h~>uÌ Îba ª∏B-Ÿ¥∫°ÕÃtJ¡ ≈®°d-N≈°fi-<J®¡∫°≈®∫C•w N°∫CR¡≈
J¡°Ô J¡° ≈¿≤h~>uÌ fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ìu„-J¡°Ô-„¥∏∫ (_b°Ãt_bR¡≈) ≈Ì tu* ≈®<w<‹™>w F…N° ∫°uyÙ
J¡˚Ù „°uJ¡ fiFÙ* J¡≤w° $$40$$
ŸÙ ≈®J¡°≤ N∏w#JC¡‡˚J¡ tu* ˚Ù ⁄Ì∫yw ≈®°d N°æ≤ N≈°fi J¡∑ Ÿ¿∏@ tu* ≈®<w<‹™>w F…Î tfi tu*

1308

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

N≈fiu N<@‹™>°fi˚¥w ≈≤t°Ãt-w[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Nbÿ∫a˚°bÙ F°ufiu Ÿu ı∏t N°<Ì J¡∑ ≈®Ÿ<•w fiFÙ*
Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
⁄Ì∫ tu* ª∏B N°æ≤ Ÿ¥∫Õ J¡° ≈®<w<Ìfi Ì∫ N°æ≤ N_wt∫ J¡° (≈®°dR¡≈ Ÿ¥∫Õ Îba N≈°fiR¡≈ ª∏B J¡∑
wwg-wwg Δ∫°fi N°<Ì b¨<W-<b„uT°u* J¡°) ≈¿≤I°fi J¡≤ wS° tfi Ju¡ N<@‹™>°fi˚¥w ≈≤t°Ãt° J¡° I°fiJ¡≤
tfi <k¡≤ Ã≈∏fi fiFÙ* F°uw° $$41$$
NSb° ⁄Ì∫_S N≈fiÙ N°Ãt° FÙ ≈®°d°ÃtJ¡ Ÿ¥∫Õ Fæ, bFÙ N≈°fi°ÃtJ¡ ª∏BR¡≈ F°uJ¡≤ Ì∫,
N_wt∫ N°æ≤ fiJ¡∑ ≤¿ÿt˚¥w Δ∫°fi°<Ì b¨<W-<b„uT°u* Ÿu <bb¨w F°uw° Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJu¡ N<w¿≤•w
N°æ≤ JC¡~> fiFÙ* Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈°Ÿfi° FÙ N°Ãt-Ÿ°s°ÃJ¡°≤ tua J¡°≤d Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ì∫, N_w, ª∏Bt°, ≤<ÿt∫°≥, yt°yt ofi ŸfŸu ∫C•w ⁄Ì∫J¡°„ tu* ¿_Sw ≈®°dR¡≈ Ÿ¥∫ÕÌub J¡°
ı°u J¡°uoÕ w°<[bJ¡R¡≈ Ÿu Ì„Õfi J¡≤w° Fæ, bFÙ NŸÔÙ w[b J¡°u ı°fiw° Fæ $$42$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ ⁄Ì∫ tu* N°Ãt-Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu •∫° k¡Ô ? f°fl N∏@J¡°≤ Ÿu f°F≤ FÙ N≈¿≤¿h~>∏fi
N°Ãt° Ju¡ N°b¨w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d f°fl N∏@J¡°≤ Ju¡ <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ f°fl≠∫°u<w J¡∑ FÙ N∏buTd° •∫°u*
fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫Ω<≈ ⁄Ì∫¿_Sw N°Ãt-Ÿ°s°ÃJ¡°≤R¡≈ ≈®J¡°„ t°us J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ f°fl wt J¡° fi <bfi°„
J¡≤w° Fæ fi ŸJ¡∑ ≤s° FÙ J¡≤w° Fæ, wS°<≈ ⁄Ì∫yw NI°fiR¡≈ N∏@J¡°≤ J¡° w°u <bfi°„ J¡≤w° FÙ Fæ,
ŸÙJ¡° <bfi°„ F°ufiu ≈≤ Wt t°usR¡≈° <Ÿ<] ≈®°›w F°u ı°wÙ Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F F…N° <J¡ f°fl N∏@J¡°≤
J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ ˚Ù ⁄Ì∫yw N∏@J¡°≤ Ÿu FÙ ı<fiw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ŸJu¡ FuwC˚¥w ⁄Ì∫°∏@J¡°≤ Ju¡
<bfi°„ Ÿu f°fl°∏@J¡°≤ J¡° <bfi°„ NSÕw# <Ÿ] F°u ı°w° Fæ $$43$$
f°fl ≈®J¡°„ Ju¡ π°≤° F…N° f°fl N∏@J¡°≤ J¡° <bfi°„ ÎJ¡t°` R¡≈ N°<Ì Ju¡ Ì„Õfi tu* FÙ J¡°≤d Fæ,
f°F≤ N°Ãt-Ì„Õfi tu* J¡°≤d fiFÙ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu tCfiu, f°fl N∏@J¡°≤ Ju¡ fi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ |¸>°<Ìyw R¡≈ N°<Ì J¡° ≈®Ã∫s F°uw° Fæ N°æ≤ ⁄Ì∫yw
N∏@J¡°≤ Ju¡ fi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ w°u N°Ãt° J¡° ≈®Ã∫s F°uw° Fæ $$44$$ f®Êfig, ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ≈®°dR¡≈Ù Ÿ¥∫Õ
J¡° NbÔ°uJ¡fi J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫FÙ ⁄Ì∫yw NI°fi°∏@J¡°≤ J¡° <bfi°„ J¡≤w° Fæ, ≈¿≤w# I°w F…N°
Wt tC<•w ≈®Ì°fi J¡≤w° Fæ N°æ≤ oŸJ¡° Ì∫ Îba N_w ˚Ù F°uw° Fæ ∫°fiÙ NI°<fi∫°u* J¡∑ Â<‹¸> tu* oŸJ¡°
N_w Fæ wS° I°<fi∫°u* J¡∑ Â<‹¸> tu* Ì∫ Fæ $$45$$
”<ª Ju¡ Ã≈°Ìfi π°≤° N<@J¡°¿≤∫°u* J¡∑ ≈®b¨<W J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ •w f°fl N°æ≤ N°∏w≤ JC¡‡˚J¡<fi‹™>°
J¡° bdÕfi J¡≤ ≤Fu ≈<s≤°ı ˚C„C^±>ıÙ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $
f®Êfig, <ıŸ ⁄Ì∫-J¡tÔR¡≈Ù J¡°u¸>≤ tu* N≈°fi-b°∫CR¡≈ ª∏Bt° N_w F°u ı°w° Fæ, Ÿ ⁄Ì∫J¡tÔR¡≈ J¡°u¸>≤ Ÿu f°fl°u∏tC© ≈®°dR¡≈Ù Ÿ¥∫Õ J¡° N≈fiu ˚Ùw≤ Ì∫ F°uw° Fæ $$46$$ N≈°fi-b°∫C
J¡° N_w F°u ı°fiu ≈≤ ⁄Ì∫-J¡tÔ Ÿu ≈®°d J¡° bF°≥ Ÿ ≈®J¡°≤ „Ù|® Ì∫ F°u ı°w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤
<fi„°R¡≈ ~>°∫° J¡° <bfi°„ F°u ı°fiu ≈≤ bF°≥ Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„ J¡° $$47$$ ª°≤°u* N°u≤ Ÿu Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„
Ju¡ fi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸJu¡ ≈Ù~>u sd˚≤ tu* FÙ ~>°∫°R¡≈ N∏@J¡°≤ J¡° Ì∫ F°u ı°w°
Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ≈®°dR¡≈ Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®J¡°„ J¡° N_w F°u ı°fiu ≈≤ sd˚≤ tu* FÙ f°F≤ Ÿu N≈°fi J¡°

ŸyÕ - 25]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1309

Ì∫ F°u ı°w° Fæ $$48$$ Fu Ÿ∏twu, <ıŸ ˚¥<t tu* ≈®°d J¡∑ Ã≈<W F°uwÙ Fæ, Ÿ ˚¥<t tu* N≈°fi J¡°
<bfi°„ F°u ı°w° Fæ N°æ≤ <ıŸ ˚¥<t tu* N≈°fi J¡∑ Ã≈<W F°uwÙ Fæ, Ÿ ˚¥<t tu* ≈®°d J¡° <bfi°„ F°u
ı°w° Fæ, ∫F N°≈ <fi<ÿªw ı°<fiÎ $$49$$ ≈®°d-b°∫C Ju¡ N_w F°u ı°fiu ≈≤ N°æ≤ N≈°fi-b°∫C Ju¡
Ì∫°u∏tC©¡F°ufiu ≈≤ f°fl JC¡‡˚J¡ J¡° <ª≤J¡°Ô wJ¡ NbÔ‡ffi J¡≤fiu Ÿu ∫°uyÙ <k¡≤ ŸaŸ°R¡≈Ù „°uJ¡
Ÿu y®_w fiFÙ* F°uw° $$50$$ N≈°fi-b°∫C Ju¡ N_w F°ufiu ≈≤ N°æ≤ ≈®°d-b°∫C Ju¡ w<fiJ¡ Ì∫°u∏tC©
F°ufiu ≈≤ ˚Ùw≤Ù JC¡‡˚J¡ J¡° <ª≤J¡°Ô wJ¡ NbÔ‡ffi J¡≤fiu Ÿu ∫°uyÙ ≈Cfi# oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù „°uJ¡ Ÿu
y®_w fiFÙ* F°uw° $$51$$ f®Êfig, <ıŸ _S°fi tu* N≈°fi-b°∫C J¡° Ì∫ F°uw° Fæ, Ÿ π°Ì„
NayCÔ≈¿≤<tw _S°fi Ÿu Ìq≤ J¡°u<¸>yw ∫°fiÙ Ÿ°uÔF NayCÔ≈¿≤<tw ˚°y tu* ≈®Ÿ≤d„ÙÔ ≈®°d-≤uªJ¡
J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ _bh~> (<fi#„uT b°∫C Ju¡ ≤uªfi Ÿu <fitÕÔ) JC¡‡˚J¡ J¡° NU∫°Ÿ J¡≤fiu Ÿu ≈Cfi# ∫°uyÙ
ŸaŸ°≤R¡≈ w°≈ Ÿu w›w fiFÙ* F°uw° $$52$$ fi°<ŸJ¡°-<~>B Ÿu N≈°fi-b°∫C J¡° ˚Ùw≤ ≈®bu„ F°ufiu ≈≤
f°fl ≤uªJ¡ Ju¡ N°@°≤˚¥w, ≈®°d Ju¡ ≈¥≤d Ju¡ <ÔÎ ˚Ùw≤ ≈®<b‹¸> ÌuF°∏wyÕw ≈¥≤J¡ J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fiu
Ÿu tfiC‹∫> ≈Cfi# ŸaŸ°≤ tu* Ã≈∏fi fiFÙ* F°uw° $$53$$ <ıŸ ⁄Ì∫bwÙÕ f®ÊR¡≈ _S°fi tu* ∫u ≈®°d N°æ≤
N≈°fi Ì°ufi°u* <bÔÙfi F°u ı°wu Fæ*, Ÿ „°∏w, N°Ãt_bR¡≈ f®ÊR¡≈ ≈Ì J¡° NbÔ‡ffi J¡≤fiu Ÿu ∫°uyÙ
NfiCw›w fiFÙ* F°uw° $$54$$
Nf "NJÕ¡w°a Ÿa≈¿≤Ã∫≠∫ fi ∫°bhª∏Bw°a yw#' oŸŸu W≤°@Õ tu* "NÌu„J¡°Ôu fi „°uh∫wu' ∫F ı°u
J¡F° y∫° Fæ, ŸJ¡° <bb≤d J¡≤wu F…Î f°fl JC¡‡˚J¡ tu* J¡Fu y∫u Ìu„-J¡°Ô-f°@ J¡° N∏w#JC¡‡˚J¡ tu*
˚Ù NfiCJ¡TÕ fwÔ°wu Fæ* $
N≈°fi-b°∫C Ju¡ ≈®°d˚sd°u∏tC© F°ufiu ≈≤ f°F≤ ∫°fiÙ ≈®°dÔ∫ Ju¡ N<@‹™>°fi˚¥w ªæw∏∫ tu* N°æ≤
˚Ùw≤ ∫°fiÙ ≈®°d<fiyÕt Ju¡ N≈°Ì°fi˚¥w ªæw∏∫ tu* f°@ π°≤° Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ fitu* ≤Ffiub°Ôu Ÿt_w
≈Ì°SÕ <fi≤b∫b ªæw∏∫°Ãt f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ*, ÎuŸ° <bª°≤ J¡≤fiu Ÿu tfiC‹∫ <k¡≤ „°uJ¡ J¡° ˚°yÙ fiFÙ*
F°uw° $$55$$ ≈®°d-b°∫C Ju¡ N≈°fi˚sd°u∏tC© F°ufiu ≈≤ f°F≤ N°æ≤ ˚Ùw≤ ≈¥b°uÕ•w ªæw∏∫ tu* Ìu„, J¡°Ô
Îba wÌfi∏wbÕwÙÕ Ÿt_w ≈Ì°SÕ <fi‹J¡Ô f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ*, ÎuŸÙ ≈°Ÿfi° J¡≤fiu Ÿu ≈C”T J¡° tfi ≈Cfi#
Ã≈∏fi fiFÙ* F°uw° $$56$$ <ıŸ ≈≤f®ÊR¡≈ ªæw∏∫ tu* N≈°fi Ju¡ Ÿ°S ≈®°d J¡°, ≈®°d Ju¡ Ÿ°S N≈°fi J¡°
wS° fi Ì°ufi°u* Ju¡ Ÿ°S f°fl Îba N°∏w≤ Ìu„-J¡°Ô J¡° <bÔ∫ F°u ı°w° Fæ, ŸÙ ≈≤f®ÊR¡≈ ≈Ì J¡°
N°≈ Ì„Õfi J¡∑<ıÎ $$57$$
≈®°d N°æ≤ N≈°fi Ju¡ Ÿ¿∏@J¡°Ô tu* Ÿ˚Ù ≈®°<d∫°u* J¡°u •w Nb_S° ≤FwÙ Fæ, ≈≤∏wC ŸJ¡° NfiC˚b
Ju¡bÔ ∫°uyÙ Ô°uy FÙ J¡≤ ≈°wu Fæ*, ÌqŸ≤u fiFÙ* J¡≤ ≈°wu, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ Ÿt∫ N≈°fi Ju¡ N°<b˚°Õb Ÿu b<ıÕw ≈®°d N_w F…N° ≤Fw° Fæ Ÿ Ÿt∫ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ ∫Ãfi
Ju¡ <ffi° <Ÿ] F…oÕ f°fl ı°u JC¡‡˚J¡ Nb_S° Fæ ŸÙ J¡°u ∫°uyÙ Ô°uy "wÃ≈Ì' J¡Fwu Fæ* $$58$$ <J¡ŸÙ
≈®J¡°≤ Ju¡ ∫Ãfi Ju¡ <ffi° FÙ <Ÿ] F…N° N∏w#_S JC¡‡˚J¡ Ÿb°Õ<w„°∫Ù f®ÊR¡≈ ≈≤t ≈Ì Fæ $$59$$ ∫FÙ
N°Ãt° J¡° NŸÔÙ _bR¡≈ Fæ N°æ≤ ∫FÙ N„uT tÔ°u* Ÿu <fitCÕ•w Ÿ¥∫Õ, ª∏B N°<Ì ≈®J¡°„t°fi ≈Ì°S°u˘ J¡∑
≈®J¡°„J¡ ≈≤t <ª¿w Fæ, ∫FÙ wwg-wwg ı°y<wJ¡ ≈Ì°S°u˘ J¡° Nb˚°ŸJ¡ ≈®J¡°„ Fæ N°æ≤ oŸÙJ¡°u ≈®°›w
J¡≤ tfiC‹∫ „°uJ¡y®_w fiFÙ* F°uw° $$60$$

1310

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ÿ ≈®J¡°≤ wwg-wwg <˚∏fi-<˚∏fi <J®¡∫°N°u* Ju¡ ˚uÌ Ÿu <˚∏fi-<˚∏fi F…Î ≈®°d°u≈°Ÿfi° Ju¡ ≈®J¡°≤ J¡°u
J¡FJ¡≤ Nf ŸJ¡∑ »w° Ju¡ Nfi∏w≤ ≈®°d, N≈°fi N°<Ì Ju¡ N∏Ì≤ ≤Ffiub°Ôu fiJu¡ N<@‹™>°fi˚¥w
ªæw∏∫°Ãt° J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
f®Êfig, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈C‹≈ Ju¡ N∏Ì≤ ŸCy¿∏@ ≤FwÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ≈®°d Ju¡ N∏Ì≤ ≤Ffiub°Ôu
<ªÌ°Ãt° J¡∑, ı°u fi ŸıÙb_bR¡≈ Fæ N°æ≤ fi <fiıÙÕb_bR¡≈ Fæ (), Ft Ô°uy ≈°Ÿfi° J¡≤wu
Fæ* $$61$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ ıÔ Ju¡ N∏Ì≤ t°@C∫Õ ≤Fw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ N≈°fi Ju¡ N∏Ì≤ ≤Ffiub°Ôu
<ªÌ°Ãt° J¡∑, ı°u ŸıÙb N°æ≤ <fiıÙÕb R¡≈ fiFÙ* Fæ, Ft Ô°uy ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$62$$ ı°u ≈®°d<bÔ∫
J¡° N°æ≤ ı°u N≈°fi<bfi°„ J¡° ŸtÙ≈ Îba N∏w tu* ≤FJ¡≤ ≈®J¡°„J¡ Fæ wS° ı°u ≈®°d N°æ≤ N≈°fi Ju¡
N∏Ì≤ ≤Fw° Fæ, Ft Ô°uy Ÿ <ªÌ°Ãt° J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$63$$ f®Êfig, ≈®°d Ju¡ ≈®°dfiΔ∫°≈°≤
tu* ŸfŸu f» ª»J¡≤ ı°u <fi<tW˚¥w Fæ, ıÙb Ju¡ ıÙbfi°<Ì Δ∫°≈°≤ tu* ı°u ŸfŸu f»ª»J¡≤ <fi<tW˚¥w
Fæ, ÌuF Ju¡ @°≤d N°<Ì Δ∫°≈°≤ tu* ı°u ŸbÕ≈®St FuwC˚¥w Fæ, Ÿ <ªÌ°Ãt° J¡∑ Ft Ô°uy ≈°Ÿfi°
J¡≤wu Fæ* $$64$$ tF°≤°ı, ı°u tfi Ju¡ tfifi N°<Ì Δ∫°≈°≤ tu* FuwC˚¥w Fæ, ı°u fC<] Ju¡ f°u@fiΔ∫°≈°≤
tu* <fi<tW˚¥w Fæ Îba ı°u NFaJ¡°≤ Ju¡ NFaJ¡≤d Ju¡ NFaJ¡°≤ Δ∫°≈°≤ tu* <fi<tW˚¥w Fæ Ÿ <ªÌ°Ãt° J¡∑
Ft Ô°uy ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$65$$ <ıŸtu* ∫F Ÿt_w ≈C≤°ubwÙÕ ≈Ì°SÕ <bΩt°fi Fæ*, <ıŸŸu Ÿt_w
ıyw Ã≈∏fi F…N° Fæ, ı°u Ÿb°ÕÃtJ¡ Fæ, ı°u ª°≤°u* N°u≤ ¿_Sw Fæ N°æ≤ ı°u ŸbÕt∫ Fæ, Ft Ô°uy Ÿ
ªæw∏∫°ÃtJ¡ w[b J¡∑ <fi≤∏w≤ ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$66$$ f®Êfig, ı°u Ÿ¥∫Õ N°<Ì Ÿt_w Nb˚°ŸJ¡
≈Ì°S°u˘ J¡° ˚Ù Nb˚°ŸJ¡ Fæ, ı°u Ÿt_w ≈°bfi ≈Ì°S°u˘ tu* ≈°bfiwt ≈C^∫R¡≈ Fæ, ı°u tfi, fC<] N°<Ì
Ju¡ <bJ¡°≤°u* Ÿu w<fiJ¡ ˚Ù N≈fiu b°_wb _b˚°b Ÿu h∫Cw fiFÙ* F°uw°, Ÿ <ªW[b J¡∑ Ft ≈°Ÿfi°
J¡≤wu Fæ* $$67$$
<ıŸtu* N≈°fib°∫C N_w F°u ı°w° Fæ N°æ≤ <ıŸtu* w<fiJ¡ ˚Ù ≈®°d J¡° NU∫CÌ∫ fiFÙ* F°uw°, Ÿ
Ÿt_w J¡v≈fi° J¡ÔaJ¡°u* Ÿu <fitCÕ•w <ªW[b J¡∑ Ft Ô°uy ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* {1}
<ıŸtu* N≈°fi J¡° NU∫CÌ∫ fiFÙ* F°uw° N°æ≤ ≈®°d J¡° Naw F°u ı°w° Fæ wS° <ıŸJ¡∑ fi°<ŸJ¡° Ju¡
Ny®˚°y Ÿu ≈Ô<sw f°≤F NayCÔ ≈¿≤<tw yyfi Ÿ¿∏@ (≈®°d°≈°fi≈®b°FŸ<∏@) Fæ, Ÿ <ªW[b J¡∑
Ft ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$68$$
Nf f°fl N°æ≤ N°∏w≤ ≈®Ìu„R¡≈ ≈°<@˚uÌ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ "∫wÿª°uÌu<w Ÿ¥∫°uÕ&_wa ∫` ª yh~><w $
wa Ìub°ÿª<J®¡≤u @t˘ Ÿ Îb°Ω Ÿ  ÿb Îwπæ wwg' oŸ ZCÃ∫SÕ J¡°u tfi tu* ÔuJ¡≤ J¡Fwu Fæ* $
ıF°≥ ≈≤ ≈®°d <bÔÙfi F°u ı°w° Fæ, ıF°≥ N≈°fi ˚Ù N_w F°u ı°w° Fæ N°æ≤ ıF°≥ ≈®°d N°æ≤ N≈°fi
Ì°ufi°u* Ã≈∏fi ˚Ù fiFÙ* F°uwu, Ft Ô°uy Ÿ <ªW[b J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$69$$ f°fl N°æ≤ N°U∫∏w≤
≈®Ìu„ tu* ¿_Sw, ∫°u<y∫°u* π°≤° NfiC˚¥w F°ufiub°Ôu ı°u Ì°u ≈®°d N°æ≤ N≈°fi J¡∑ Ã≈<W Ju¡ _S°fi Fæ*,
fi Ì°ufi°u* Ju¡ N<@‹™>°fi˚¥w <ªW[b J¡∑ Ft ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$70$$ ı°u ≈®°d N°æ≤ N≈°fiR¡≈ ≤S
oŸŸu ≈®°d°u≈¿Fw N°Ãt° J¡∑ ∫° ≈®°dÔ∫°u≈Ô<sw N≈°fi°Ãt° J¡∑ ≈°Ÿfi° fiFÙ* J¡≤fiÙ
ª°<FÎ, ∫F Ÿ¥<ªw <J¡∫° y∫° $ N°æ≤ "≈®°d_∫°∏w≤b¿_Swtg' ∫F ı°u J¡F° y∫° Fæ, bF ÎJ¡t°`
N°Ãt° Ju¡ ≈¿≤ª∫ Ju¡ <ÔÎ FÙ J¡F° y∫° Fæ, fi <J¡ ≈°Ÿfi° Ju¡ ≈°<@R¡≈ Ÿu, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $
()

ŸyÕ - 26]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1311

Ju¡ «¡≈≤ N°R¡» F°uJ¡≤ ≈¿≤¿h~>∏fi F°uw° F…N° ≈®°d N°æ≤ N≈°fi J¡∑ „<•w_bR¡≈ F°u ı°w° Fæ Îba
N∏∫°∏∫ ªsC N°<Ì J¡≤d°u* tu* ¿_Sw „<•w∫°u* J¡° ˚Ù ı°u „<•w_bR¡≈ Fæ, Ÿ <ªW[b J¡∑ Ft
≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$71$$
≈®°d, N≈°fi Îba JC¡‡˚J¡R¡≈ Ÿu wS° fiJu¡ <bŸyÕ ≤uªJ¡ N°<Ì R¡≈ Ÿu <ªW[b FÙ <bb<wÕw F°uw°
Fæ $ oŸ<ÔÎ ÎJ¡t°` <ªW[b J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı, ı°u ⁄Ì∫yw ≈®°d J¡∑ JC¡‡˚J¡°b_S° J¡° _bR¡≈˚¥w Fæ, ı°u f°F≤ N≈°fi J¡∑
JC¡‡˚J¡°b_S° J¡° _bR¡≈˚¥w Fæ N°æ≤ ı°u ≈¥≤J¡°a„ Ÿu <bŸ¨‹¸> Fæ, Ÿ ≈®J¡°„t°fi <ªW[b J¡∑ Ft
≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$72$$ ı°u ≈®°d N°æ≤ N≈°fi Ju¡ ªæw∏∫ tu* FuwC˚¥w Fæ*, ı°u fiJu¡ N¿_wÃb J¡° I°fi
J¡≤°fiub°Ôu Fæ, ı°u _b∫a R¡≈b<ıÕw Fæ Îba ı°u ≈®°d°u≈°Ÿfi° Ÿu ≈®°›wΔ∫ Fæ, Ÿ <ªW[b J¡∑ Ft
≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$73$$ f®Êfig , ı°u ≈®°d b°∫C Ju¡ _≈∏Ìfi tu* FuwC˚¥w Fæ, ı°u o¿∏B∫°u* Ju¡ F°ufiub°Ôu
<bT∫≈®Ìu„-≈∫Õ∏w ytfi tu* wS° fiJu¡ ≈˚°uy tu* FuwC˚¥w Fæ wS° ı°u J¡°≤d°u* J¡° ˚Ù J¡°≤d Fæ, Ÿ
<ªW[b J¡∑ Ft ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$74$$ ı°u ≈≤t°SÕ Â<‹¸> Ÿu Ÿt_w J¡Ôfi°R¡≈Ù J¡ÔaJ¡°u* Ÿu
<b<fitCÕ•w Fæ, ı°u N°≈°wÌ„ÙÕ ≈C”T°u* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ıÙb°u≈°<@˚¥w≈®°d N°<Ì Ÿ°uÔF J¡Ô°N°u* Ÿu ŸÌ°
≈¿≤bu<‹¸>w Fæ, ı°u ≈®t°ÃtJ¡ NfiC˚bR¡≈Ù Îuÿb∫Õ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ wS° ı°u Ÿt_w Ìubw°N°u* Ÿu b¿∏Ìw
Fæ, Ÿ ŸbÕZu‹™> ≈≤t°ÃtR¡≈ ≈≤t≈Ì J¡∑ Ft ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $$75$$

≈ªÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>ÆfÙŸb°≥ ŸyÕ
≈®°d°u≈°Ÿfi° π°≤° oŸ ≈®J¡°≤ N≈fiu _bR¡≈<bI°fi J¡° <fiR¡≈d J¡≤fiu Ju¡ Nfi∏w≤
˚C„C^±>ıÙ N≈fiÙ <ª≤aıÙ<bw° tu* FuwCN°u* J¡° <fiR¡≈d J¡≤wu Fæ*, ∫F bdÕfi $

˚C„C^±> fiu J¡F° # tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ, tæ*fiu ≈®°d°u≈°Ÿfi° π°≤° •w ≤Ù<w Ÿu J®¡t„# <fitÕÔ F…Î
N°Ãt° tu* ∫F <ªW <bZ°<∏w _b∫a ≈®°›w J¡∑ Fæ $$1$$ Fu tF°tCfiu, tæ* oŸ ≈®°dÂ<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤
»w°≈¥bÕJ¡ Nb¿_Sw ≤Fw° Fq≥ $ oŸ<ÔÎ ŸCtu” ≈bÕw Ju¡ <bªÔfi Ÿu ˚Ù <fituT°a„t°`J¡°Ô Ju¡ <ÔÎ ˚Ù
<bª<Ôw fiFÙ* F°uw° $$2$$
f®Êfig, fæ™>wu, ı°ywu ∫° Ÿ°uwu wS° _b›fi°fiC˚b J¡≤wu <J¡ŸÙ ˚Ù Nb_S° tu* tu≤Ù N°Ãt° tu* ∫F
Wt Ÿt°<@-<bª<Ôw fiFÙ* F°uwÙ $$3$$ <fi≤∏w≤ <bfi°„„ÙÔ, N<wªaªÔ, o‹¸> N°æ≤ N<fi‹¸> _bR¡≈
ofi ı°y<wJ¡ Nb_S°N°u* tu* tæ* <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ <bsu≈ Ju¡ <ffi° F٠»w°≈¥bÕJ¡ ¿_Sw ≤Fw° Fq≥ $ tu≤Ù b¨<W
ŸÌ° N∏wtCÕ© ≤FwÙ Fæ ∫°fiÙ tæ* J¡˚Ù wCh~> f°fl <bT∫°u* J¡∑ _≈¨F° fiFÙ* J¡≤w° $ ÎJ¡t°` N≈fiu _bR¡≈ Ÿu
N≈fiÙ N°Ãt° tu* FÙ _bh~>∏Ìb¨<W Ÿu ¿_Sw ≤Fw° Fq≥ $$4$$
tF°≤°ı, <J¡ŸÙ Ÿt∫ <J¡ŸÙ J¡°≤db„ fis`ªJ®¡ J¡° N°@°≤˚¥w ≈®bFfi°tJ¡ b°∫C f∏Ì ˚Ù F°u ı°
ŸJ¡w° Fæ, fnÙ-fnÙ tF°fi<Ì∫°u* Ju¡ ıÔ N≈fiu _b°˚°<bJ¡ ≈®b°F Ÿu <b≤w ˚Ù F°u ı° ŸJ¡wu Fæ*, ≈≤∏wC
tCHu N≈fiu oŸ ≈®°d<ª∏wfiR¡≈ ≈°Ÿfi° Ÿu <b≤w J¡≤° Ìu, ÎuŸ° J¡°uoÕ ˚Ù ≈Ì°SÕ oŸ ŸaŸ°≤ tu* fiFÙ* Fæ,
oŸJ¡° tCHu <fi<ÿªw _t≤d Fæ $$5$$

1312

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Fu w≈¿_b∫°u* tu* tF°fi, ≈®°d N°æ≤ N≈°fi Ju¡ NfiCŸ≤d Ÿu ≈®°›w ≈≤t w[b Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu tæ*
Ÿt_w „°uJ¡°u* Ÿu b<ıÕw N°<ÌJ¡°≤d ≈≤t ≈Ì J¡°u ≈®°›w F°u y∫° Fq≥ $$6$$
f®Êfig, tF°≈®Ô∫ Ÿu ÔuJ¡≤ ≈®°<d∫°u* J¡∑ Ã≈<W Îba <bfi°„ J¡° NfiC˚b J¡≤ ≤F° tæ* @Ù≤fC<] F°uJ¡≤
N°ı ˚Ù ıÙ ≤F° Fq≥ $$7$$
tF°≤°ı, tæ* J¡˚Ù NwÙw Îba Nfi°yw <bT∫°u* J¡° <ª∏wfi fiFÙ* J¡≤w°, ÎJ¡t°` <fiÃ∫ bwÕt°fi_b˚°b
Ÿ°<sªæw∏∫_bR¡≈ Â<‹¸> J¡° N≈fiu tfi Ÿu NbÔ‡ffi J¡≤ oŸ J¡v≈w” b¨s ≈≤ Nb¿_Sw ≤Fw° Fq≥ $$8$$
f®Êfig , Δ∫bF°≤b„ ∫S° Ÿt∫ ı°u ˚Ù J¡wÕΔ∫ ≈®°›w F°u ı°wu Fæ*, fiJ¡° k¡Ô J¡∑ N<˚Ô°T°N°u* J¡°u
~>°unJ¡≤ <fi≤<˚t°fifC<] Ÿu Ju¡bÔ NfiC‹™>°fi J¡≤w° ≤Fw° Fq≥ $$9$$ Fu tC<fib≤, oh~>° Îba N<fih~>° Ÿu
<fi≤∏w≤ N∫C•w o‹¸>-N<fi‹¸> ≈Ì°S°u˘ J¡∑ <ª∏w° J¡° <bª°≤ J¡≤ ∫°fiÙ bu ŸbÕS° Fu∫ FÙ Fæ*, ÎuŸ° <fiÿª∫
J¡≤ Ju¡bÔ N≈fiu _bR¡≈ tu* FÙ ¿_Sw ≤Fw° Fq≥ $ oŸ<ÔÎ tæ* „°uJ¡≤<Fw F°uJ¡≤ <ª≤J¡°Ô Ÿu ıÙ ≤F° Fq≥ ∫°fiÙ
ÌÙ|ÕıÙbÙ Fq≥ $$10$$ ˚ybfig, ≈®°d N°æ≤ N≈°fi Ju¡ Ÿ¿∏@_S°fi tu* ≈®J¡°<„w F°u ≤Fu N°Ãtw[b J¡° <fi≤∏w≤
º∫°fi J¡≤w° F…N° tæ* N≈fiÙ N°Ãt° tu* _b∫a FÙ Ÿ∏wC‹¸> ≤Fw° Fq≥ $ oŸ<ÔÎ „°uJ¡≤<Fw F°uJ¡≤ <ª≤J¡°Ô Ÿu
ıÙ ≤F° Fq≥ $$11$$ tF°≤°ı, tæ*fiu N°ı ∫F ≈®°›w <J¡∫° N°æ≤ ˚<b‹∫ tu* ÌqŸ≤° ŸC∏Ì≤ ≈®°›w J¡R¡≥y°, oŸ
≈®J¡°≤ J¡∑ tCHu J¡˚Ù <ª∏w° fiFÙ* F°uwÙ, oŸ<ÔÎ „°uJ¡≤<Fw F°uJ¡≤ <ª≤J¡°Ô Ÿu ıÙ ≤F° Fq≥ $$12$$ Fu
Ÿ°@°u, <J¡ŸÙ Ÿt∫ J¡FÙ* ≈≤ N≈fiu ∫° ÌqŸ≤u <J¡ŸÙ Ju¡ J¡°∫°u˘ J¡∑ fi w°u JC¡~> _wC<w J¡≤w° Fq≥ N°æ≤ fi JC¡~>
<fi∏Ì° FÙ J¡≤w° Fq≥ $ oŸ<ÔÎ tæ*fiu ∫F ÌÙ|Õ ıÙbfi ≈®°›w <J¡∫° Fæ $$13$$ tFTuÕ, tu≤° tfi o‹¸> b_wCN°u* J¡∑
≈®°<›w F°ufiu ≈≤ fi Ÿ∏wC‹¸> F°uw° Fæ N°æ≤ fi w°u N<fi‹¸> b_wCN°u* J¡∑ ≈®°<›w F°ufiu ≈≤ J¡˚Ù <©∏fi F°uw° Fæ,
bF <fi≤∏w≤ ÎJ¡R¡≈ FÙ ≤Fw° Fæ, oŸ<ÔÎ tæ* oŸ ÌÙ|Õ ıÙbfi J¡°u ≈®°›w F…N° Fq≥ $$14$$ ª¥≥<J¡ Ÿt_w πæw
Ju¡ f°@ R¡≈ Wt Ã∫°y J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ŸbÕÌ° FÙ ıÙbfi Ju¡ N<˚t°fi N°<Ì Ÿ˚Ù b_wCN°u* J¡° tæ*fiu
≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <Ì∫° Fæ, Nw# oŸ ÌÙ|Õ ıÙbfi J¡°u ≈®°›w F…N° Fq≥ $$15$$ Fu tCfiu, tu≤u tfi J¡∑ ª≈Ôw°
<bÔÙfi F°u yoÕ Fæ $ bF „°uJ¡ Ÿu ≤<Fw F°u y∫° Fæ, _b_S, Ÿt°<Fw Îba „°∏w F°u ªCJ¡° Fæ, oŸ<Ô∫u tæ*
<bJ¡°≤b<ıÕw F°uJ¡≤ ıÙ ≤F° Fq≥ $$16$$ ª¥≥<J¡ tæ* ÔJ¡nÙ, <bÔ°<ŸfiÙ ≤tdÙ, ≈bÕw, <wfiJ¡°, N<Àfi, <Ft,
N°J¡°„ ofi Ÿftu* ÎJ¡R¡≈w° FÙ Ìu© ≤F° Fq≥ , oŸ<Ô∫u <bJ¡°≤ b<ıÕw F°uJ¡≤ ıÙ ≤F° Fq≥ $$17$$ N°ı tæ*fiu
•∫° ≈®°›w <J¡∫° N°æ≤ J¡Ô ≈®°w# tCHu •∫° ≈®°›w F°uy°, oŸ ≈®J¡°≤ <ª∏w°R¡≈Ù ≠b≤ Ÿu tæ* <fitCÕ•w Fq≥,
oŸÙ<ÔÎ Nfi°t∫ F°uJ¡≤ tæ* ıÙ ≤F° Fq≥ $$18$$ ı≤° Îba t≤d Ju¡ ŸÂ„ J¡‹¸>°u* Îba ≤°≠∫≈®°<›w Ju¡ ŸÂ„
ŸC©°u* Ju¡ ≈®°›w F°ufiu ≈≤ fi w°u tæ* ±>≤w° Fq≥ N°æ≤ fi ≈®Ÿ∏fi FÙ F°uw° Fq≥ $ oŸ<ÔÎ tæ* Nfi°t∫ F°uJ¡≤ ıÙ<bw
Fq≥ $$19$$ Fu f®Êfig, ∫F tu≤° f∏@C Fæ, ∫F tu≤° „`C Fæ, ∫F tu≤° Fæ Îba ∫F ÌqŸ≤u J¡° Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑
<˚∏fiw° w°u tæ* ı°fiw° FÙ fiFÙ* oŸ<ÔÎ Nfi°t∫ F°uJ¡≤ ıÙ<bw Fq≥ $$20$$ tF°≤°ı, fi°fi°b_wC Ju¡ R¡≈ tu*
≈®J¡°<„w F°ufiub°Ôu Ÿt_w b_wCN°u* Ju¡ N<@‹™>°fi˚¥w, N°<Ì N°æ≤ N∏w Ÿu „¥∏∫ <bJ¡°≤b<ıÕw Nb˚°ŸJ¡
N°Ãt-≈Ì°SÕ J¡°u wS° ˚°<Ÿw F°ufiub°Ôu oŸ Ÿt_w ≈®≈aª J¡°u ÎJ¡t°` <ªÃ_bR¡≈ FÙ tæ* ı°fiw° Fq≥ oŸÙ
Ÿu tæ* „°uJ¡≤<Fw ıÙ<bw Fq≥ $$21$$ y®Fd J¡≤ ≤F°, <bF°≤ J¡≤ ≤F°, ¿_S<w J¡≤ ≤F°, ÃS°fi J¡≤ ≤F°,
ÿb°Ÿ Ôu ≤F° wS° <fiB° Ôu ≤F° „≤Ù≤ FÙ Fæ, N°Ãt° fiFÙ*, ∫F tæ* ı°fiw° Fq≥, oŸ<Ô∫u tæ* <ª≤aıÙbÙ
Fq≥ $$22$$ tF°≤°ı, <bJ¡°≤b<ıÕw Nb_S° tu* ¿_Sw F…N° tæ* oŸ ŸaŸ°≤ tu* Ã≈∏fi |¸> N°<Ì J¡°∫Õ<b„uT°u*

ŸyÕ - 26]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1313

J¡°u wCh~>-Ÿ° (<tØ∫°) FÙ ı°fiw° Fq≥, oŸ<ÔÎ <bJ¡°≤≤<Fw F°uJ¡≤ ıÙ ≤F° Fq≥ $$23$$ ≈®°≤Æ@ Ju¡ π°≤°
≈®_wCw <J¡∫u y∫u ≈˚°uy-Ÿt∫ tu* ≈®°›w F…Î o‹¸> N°æ≤ N<fi‹¸> ≈Ì°SÕ tu≤Ù Â<‹¸> tu*, ÌuFbwÙÕ F°S°u* J¡∑
fi°o˘, Ÿt°fi FÙ Fæ*, oŸ<Ô∫u tæ* <bJ¡°≤b<ıÕw F°uJ¡≤ ıÙ ≤F° Fq≥ $$24$$ N≈fiu _bR¡≈ Ÿu <J¡ŸÙ Ÿt∫ h∫Cw
fi F°ufiub°ÔÙ t°fi<ŸJ¡ ¿_S≤w°R¡≈Ù „<•w Ju¡ π°≤° F…oÕ ¿_fiÀ@ Îba tCÀ@ ŸC∏Ì≤ Â<‹¸> Ÿu ∫°fiÙ Ÿf
≈®°<d∫°u* tu* N°Ãt° ÎJ¡ FÙ Fæ, oŸ Â<‹¸> Ÿu Ÿf _S°fi°u* tu* JC¡<¸>Ôw° ≤<Fww° J¡° FÙ tæ* NfiC˚b J¡≤w° Fq≥,
oŸ<ÔÎ Nfi°t∫ F°uJ¡≤ ıÙ ≤F° Fq≥ $$25$$ tF°≤°ı, tæ*fiu NFaJ¡°≤R¡≈Ù J¡∑ªn J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <Ì∫°
Fæ $ oŸ<ÔÎ ≈æ≤ Ÿu ÔuJ¡≤ t_wJ¡ wJ¡ oŸ ÌuF tu* tCHu ttw° fiFÙ* Fæ, ∫FÙ J¡°≤d Fæ <J¡ tæ* Ÿf w≤F Ju¡
<bJ¡°≤°u* Ÿu ≤<Fw F°uJ¡≤ ıÙ ≤F° Fq≥ $$26$$ tF°≤°ı, tæ* ı°u JC¡~> Δ∫°≈°≤ J¡≤w° Fq≥, ı°u JC¡~> ©°w°-≈Ùw°
Fq≥ bF Ÿf JC¡~> N<˚t°fi J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤Ju¡ FÙ $ oŸ<ÔÎ „≤Ù≤ Ju¡ J¡°≤d w°Â„ Δ∫°≈°≤∫C•w F°ufiu ≈≤
˚Ù tu≤° tfi J¡w¨ÕÃb-˚°u•w¨Ãb„¥∏∫ _b˚°bR¡≈w° J¡° FÙ _bÙJ¡°≤ J¡≤w° Fæ $ ∫FÙ J¡°≤d Fæ <J¡ tæ* Nfi°t∫
F°uJ¡≤ ÌÙ|ÕıÙbÙ Fq≥ $$27$$ Fu tCfiu, ıf-ıf tæ* JC¡~> ı°fiw° Fq≥, wf-wf tu≤° tfi N<bfiÙw˚°b J¡°u
≈®°›w fiFÙ* F°uw° $ oŸ<ÔÎ Nfi°t∫ F°uJ¡≤ ıÙ<bw ≤Fw° Fq≥ $$28$$ tF°≤°ı, ∫Ω<≈ tæ* ÌqŸ≤°u* Ju¡ «¡≈≤
N°J®¡td J¡≤fiu tu* ŸtSÕ Fq≥, wS°<≈ tæ* N°J®¡td (≈¿≤˚b) fiFÙ* J¡≤w°, ÌqŸ≤°u* Ju¡ π°≤° ©uÌ ≈F…≥ª°∫u
ı°fiu ≈≤ ˚Ù ŸFfi„ÙÔw° Ju¡ J¡°≤d <©∏fi fiFÙ* F°uw° Îba Ì¿≤B F°ufiu ≈≤ ˚Ù JC¡~> fiFÙ* ª°Fw°, oŸ<ÔÎ
Nfi°t∫R¡≈ Ÿu ÌÙ|ÕıÙbÙ Fq≥ $$29$$ ªuwfi≈®°∫ oŸ „≤Ù≤ Ju¡ ˚°Ÿt°fi F°ufiu ≈≤ ˚Ù tæ* ÎJ¡t°` ªæw∏∫°Ãtw°
J¡° FÙ NbÔ°uJ¡fi J¡≤w° Fq≥ $ oŸ<ÔÎ Ÿf ˚¥w°u* tu* <ªÌ°Ãtw° J¡∑ Ÿtw° F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ŸbÕ˚¥w°u* Ju¡
N∏Ì≤ ¿_Sw N°Ãt_bR¡≈ F°u ≤F° tæ* fiJ¡°u N≈fiu „≤Ù≤ Ju¡ ŸÂ„ FÙ Ìu©w° Fq≥ $ ∫FÙ J¡°≤d Fæ <J¡ tæ*
Nfi°t∫ F°uJ¡≤ ÌÙ|ÕıÙbÙ Fq≥ $$30$$ f®Êfig , <fi≤∏w≤ Ÿt°<@∫C•w tæ* NfiuJ¡<b@ N°„°R¡≈Ù ≈°„°u* Ÿu
f] F…oÕ <ªWb¨<W J¡°u N≈fiu ⁄Ì∫ Ju¡ N∏Ì≤ w<fiJ¡ ˚Ù _S°fi fiFÙ* Ìuw°, oŸ<ÔÎ <fi<bÕJ¡°≤ F°uJ¡≤ tæ*
<ª≤aıÙbÙ Fq≥ $$31$$ f®Êfig, f°fl ≈Ì°S°u˘ Ju¡ <bT∫ tu* ŸC›w F°uJ¡≤ tæ* ıyw J¡∑ NŸW° Ìu©w° Fq≥ N°æ≤
N≈fiu ˚Ùw≤ ≈®fC] F°uJ¡≤, F°S tu* fuÔ J¡∑ fi°o˘, N°Ãt° J¡∑ ŸW° Ìu©w° ≤Fw° Fq≥, oŸ<ÔÎ <ª≤aıÙbÙ
Fq≥ $$32$$ tF°≤°ı, ıÙdÕ, <bÌÙdÕ, Nb∫b°u* Ÿu <„<SÔ sÙd, sCÆ@, ª¥<dÕw Îba <bfi‹¸> F…Î Ÿf NwÙw,
Nfi°yw N°æ≤ bwÕt°fi Ju¡ ≈Ì°S°u˘ J¡°u, <bJ¡°≤„¥∏∫ N°ÃtÂ<‹¸> Ju¡ J¡°≤d fibÙfi ≈Ì°S°u˘ Ju¡ ŸÂ„ Ìu©w°
≤Fw° Fq≥, oŸ<ÔÎ <bJ¡°≤„¥∏∫ ÌÙ|ÕıÙbÙ Fq≥ $$33$$ tF°≤°ı, ŸC©Ù ≈C”T J¡°u Ìu©J¡≤ tæ* ŸC©Ù F°uw° Fq≥,
Ì…#©Ù ıfi J¡°u Ìu©J¡≤ Ì…#©Ù F°uw° Fq≥, Ÿ˚Ù Ju¡ <ÔÎ tæ* <≈®∫ <t` Fq≥, oŸ<ÔÎ <bJ¡°≤b<ıÕw <ª≤aıÙbÙ
Fq≥ $$34$$ tæ* N°≈<W-J¡°Ô tu* ≈bÕw J¡∑ fi°o˘ @Ù≤ ≤Fw° Fq≥, Ÿ‡≈<W-J¡°Ô tu* Ÿt_w ıyw Ju¡ ≈®<w tæ`Ù
≤©w° Fq≥, Ÿ‡≈<W J¡∑ b¨<] ∫° <bfi°„-Ì„° tu* w<fiJ¡ ˚Ù N<˚t°fi fiFÙ* J¡≤w° $ oŸ<ÔÎ tæ* <ª≤aıÙbÙ
Fq≥ $$35$$ fi tæ* Fq≥, fi tu≤u <ÔÎ J¡°uoÕ ÌqŸ≤° Fæ N°æ≤ fi tæ* <J¡ŸÙ ÌqŸ≤u Ju¡ <ÔÎ Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚°bfi° Ÿu
tu≤° <ªW ˚°<bw Fæ, NwÎb tæ* Nfi°t∫ F°uJ¡≤ <ª≤aıÙbÙ Fq≥ $$36$$ tæ* FÙ ıyw Fq≥, tæ* FÙ N°J¡°„ Fq≥, tæ*
FÙ Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô J¡∑ ≈≤‡≈≤° Fq≥, tæ* FÙ <J®¡∫°R¡≈ Fq≥, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ tu≤Ù fC<] Fæ $ oŸ<ÔÎ tæ* Nfi°t∫
F°uJ¡≤ <ª≤aıÙbÙ Fq≥ $$37$$
•∫° ŸbÕ` _SÔ tu* <bΩt°fi ınw° J¡°u ÔuJ¡≤ FÙ wCt NFafC<] J¡≤wu F°u ? fiFÙ*, ÎuŸ° W≤ Ìuwu Fæ* $
|¸> <ªÃ_bR¡≈ Fæ, ≈¸> <ªÃ_bR¡≈ Fæ, N°J¡°„ <ªÃ_bR¡≈ Fæ, N≤^∫ N°æ≤ „J¡¸> ˚Ù <ªÃ_bR¡≈ Fæ*,

1314

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

<ªwg FÙ Ÿf JC¡~> Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ tu≤Ù ˚°bfi° Fæ, oŸ<ÔÎ Nfi°t∫ F°uJ¡≤ <ª≤aıÙbÙ Fq≥ $$38$$
≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu tC<fi„°Ì…ÕÔ, tu”R¡≈Ù ≈μfÙı Ju¡ J¡°uT tu* (J¡tÔ Ju¡ ~>Wu tu*) ≤Ffiu wS° ÿ∫°tR¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
tæ* <`Ô°uJ¡ÙR¡≈Ù J¡tÔ J¡° t°fi°u* ÎJ¡ w≤F Ÿu ˚®t≤ Fq≥ N°æ≤ ≈¥b°uÕ•w <b<˚∏fi-<b<˚∏fi ˚°bfi°N°u* Ju¡
J¡°≤d Ô°uy°u* Ju¡ π°≤° ˚C„C^±> fi°t J¡° <ª≤aıÙbÙ B°ud J¡°æN° Δ∫b⁄w F…N° Fq≥ $$39$$ Fu f®Êfig, f®ÊR¡≈Ù
ŸtCB tu* ªÔ°∫t°fi, Ã≈<W, b¨<], <b≈¿≤d°t N°æ≤ N≈s∫R¡≈ N<˚˚°b°u* Ÿu (ÎJ¡ ÌqŸ≤u J¡∑ ¸>•J¡≤°u*
Ÿu) ≈®°›w F…Î <ª`-<b<ª` R¡≈°u* Ÿu ∫C•w ≈¥b°uÕ•w ≤Ù<w Ÿu f°≤-f°≤ N°<b˚¥Õw Îba <bÔÙfi F…Î wS°
Ÿ°sÙ π°≤° ˚°Ÿt°fi fC<], tfi Îba o¿∏B∫°u* Ju¡ <bT∫Ù˚¥w ˚®td„ÙÔ <`ıywgR¡≈Ù w≤ay°u* J¡°u Δ∫CÃS°fiJ¡°Ô
tu* Ìu©w° F…N° N°æ≤ Ÿt°<@-J¡°Ô tu* Ô∫ J¡≤w° F…N° tæ* <ª≤J¡°Ô ¿_Sw Fq≥ $$40$$

~>ÆfÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸW°oÕŸb°≥ ŸyÕ
ı°fiu J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤Fu b<Ÿ‹™>ıÙ π°≤° ˚C„C^±> J¡∑ ≈®„aŸ°,
˚C„C^±> π°≤° b<Ÿ‹™>ıÙ J¡° ≈¥ıfi wS° N°J¡°„t°yÕ Ÿu b<Ÿ‹™>ıÙ J¡∑ _bÔ°uJ¡≈®°<›w ofiJ¡° bdÕfi $

˚C„C^±> fiu J¡F° # Fu I°fi Ju¡ ≈°≤ayw f®Êfig, ÎJ¡t°` N°≈J¡∑ N°I° J¡° ≈¿≤≈°Ôfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ
FÙ @¨‹¸>w° J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu tæ* <ª≤aıÙbÙ Fq≥ N°æ≤ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu ≈≤t°SÕR¡≈ oŸ
J¡°∫ÕJ¡°≤dŸa|°wR¡≈ ÌuF tu* tu≤Ù ¿_S<w Fæ, bF Ÿf JC¡~> tæ*fiu N°≈Ÿu J¡F <Ì∫° $$1$$ tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ
fiu J¡F° # Fu Îuÿb∫Õ≈¥dÕ ≈<s≤°ı, <J¡wfiu FTÕ J¡° <bT∫ Fæ <J¡ N°≈fiu N≈fiu ≈®°d-<ª∏wfi Îba <ª≤ıÙbfi
J¡∑ J¡F°fiÙ, tCHŸu J¡FÙ ı°u ŸCfifiu ∫°uÀ∫ J¡F°<fi∫°u* tu* ˚¥Td_bR¡≈ wS° NfiuJ¡<b@ <b_t∫°u* Ju¡ Ã≈°Ìfi
tu* ≈≤t J¡°≤d˚¥w Fæ $$2$$ ≈<s≤°ı, bu tF°Ãt° @∏∫ Fæ*, ı°u ÌqŸ≤u f®ÊÌub Ju¡ Ÿt°fi ¿_Sw NÃ∫∏w
ÌÙ|ÕıÙbÙ N°≈Ju¡ Ì„Õfi J¡≤wu Fæ* $$3$$ Fu ≈<s≤°ı, ∫u tu≤u fiu` ˚Ù @∏∫ Fæ* ı°u wf Ÿu ÔuJ¡≤ Nf wJ¡
N°≈Ju¡ Ì„Õfi J¡≤wu ≤Fu $ N°≈fiu fC<] J¡°u ≈<b` J¡≤fiub°Ô° N©¿^±>w (Ns≤„# N≈fi° Ÿ‡≈¥dÕ
ıÙbfib¨W°∏w) ≠∫°u* J¡° Ã∫°u* ™>ÙJ¡ ™>ÙJ¡ J¡F° $$4$$ b°∫Ÿ≤°ı, tæ*fiu Ÿf <Ì„°N°u* tu* ≈¿≤˚®td <J¡∫°
N°æ≤ Ìubw°N°u* Îba fnu-fnu w[bbuW°N°u* J¡∑ I°fi N°<Ì Ÿ‡≈<W∫°≥ Ìu©Ù, ≈≤∏wC oŸ ıyw tu* N°≈Ju¡
ŸÂ„ ÌqŸ≤u <J¡ŸÙ tF°fi I°fiÙ J¡°u fiFÙ* Ìu©° $$5$$ b°∫Ÿ≤°ı, ≈®∫Ãfi Ÿu ÌÙ|ÕJ¡°Ô wJ¡ ≈¿≤˚®td
J¡≤ J¡°uoÕ <J¡ŸÙ tF°Δ∫<•w J¡°u <J¡ŸÙ w≤F ≈®°›w J¡≤ ŸJ¡w° Fæ, ≈≤∏wC N°≈Ju¡ ŸÂ„ ˚Δ∫°Ãt° I°fiÙ
oŸ ıyw tu* J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù ŸCÔ˚ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $$6$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ ÎJ¡ f°≥Ÿ Ju¡ bfi tu* J¡FÙ*-J¡FÙ* FÙ
t°uwÙ Ã≈∏fi F°uw° Fæ, bæŸu FÙ N°≈Ju¡ ŸÂ„ I°fiÙ ıyw Ju¡ <J¡ŸÙ ÎJ¡ J¡°ufiu tu* FÙ <Ì©°Ô°oÕ Ìuw° Fæ $
(t°u<w∫°u* J¡∑ N°™> ©°fi°u* tu* f°≥Ÿ J¡° ˚Ù ≈¿≤ydfi Fææ) $$7$$ ˚C„C^±>ıÙ, ≈C^∫-ÌuF Îba <btC•w°Ãt°
N°≈J¡° ı°u ∫F NbÔ°uJ¡fi <J¡∫°, ŸŸu tæ*fiu w°u N°ı NÃ∫∏w J¡v∫°dJ¡≤ ÎJ¡ fF…w-fn° J¡°∫Õ
Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤ <Ô∫° Fæ $$8$$ ≈<s≤°ı, wC‡F°≤° J¡v∫°d F°u, wCt N≈fiÙ „C˚ yCF° tu* ≈®bu„ J¡≤°u, Nf
tº∫°Ö-J¡wÕΔ∫ Ju¡ <ÔÎ tu≤° Ÿt∫ F°u y∫° Fæ, Nw# tæ* ˚Ù N≈fiu |≤ Ÿ›w<TÕ Ô°uJ¡ tu* ı° ≤F° Fq≥ $$9$$
∫F ŸC fi J¡≤ oŸ ˚C „ C ^ ±> fiu b¨ s Ÿu ™>J¡≤ Ÿa J ¡v≈ı<fiw F°S°u * Ÿu ≈® ° ›w ŸC b dÕ ≈ vÔb J¡°

ŸyÕ - 28]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1315

(ŸCbdÕ≈vÔbt∫ ≈°`J¡°) y®Fd <J¡∫° $$10$$ wÌfi∏w≤ ≈¥dÕ≈®I Ÿ b°∫Ÿ≤°ı fiu J¡v≈b¨s J¡∑ Ôw°
Ju¡ ≈C‹≈ Ju¡Ÿ≤°u* Ÿu ∫C•w <Ft Ju¡ ŸÂ„ J¡°¿∏wb°Ôu N|°uÕ≈∫°uyÙ t°uwÙR¡≈Ù ıÔ Ÿu Ÿ ≈°` J¡°u ˚≤
<Ì∫° $$11$$ ZÙ≤°tıÙ, •w NP∫Õ, ≈°Ω N°æ≤ ≈C‹≈ Ÿu ŸaŸ°≤ tu* ŸfŸu ≈FÔu Ã≈∏fi F…Î ∫°fiÙ <ª≤∏wfi
oŸ ˚C„C^±> fiu wÙfi fiu`b°Ôu tF°ÌubıÙ Ju¡ ŸÂ„ tu≤Ù ≈æ≤ Ÿu ÔuJ¡≤ t_wJ¡ ≈∫Õ∏w ˚<•w≈¥bÕJ¡ ≈¥ı°
J¡∑ $$12$$ wÌfi∏w≤ Fu ©yu∏B, N°≈ tu≤u ≈Ù~>u ªÔfiu Ju¡ <ÔÎ N<@J¡ Zt fi J¡≤u* $ oŸ ≈®J¡°≤ J¡Fw°
FCN° tæ* N°Ÿfi Ÿu ™>J¡≤ ≈sÙ J¡∑ fi°o˘ n y∫° $$13$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, tu≤u ≈Ù~>u-≈Ù~>u NfiCytfi π°≤°
N°J¡°„ tu* bF ≈<s≤°ı ÎJ¡ ∫°uıfi wJ¡ ªÔw° ≤F° $ oŸJu¡ f°Ì tæ*fiu N≈fiu F°S Ÿu ŸJ¡° F°S
≈J¡nJ¡≤ fÔ≈¥bÕJ¡ Ÿu ≤°uJ¡ <Ì∫° $$14$$ sd˚≤ tu* FÙ tæ* N°J¡°„t°yÕ tu* ıf NÂÿ∫ F°u y∫°, w˚Ù
bF ≈<s≤°ı N≈fiu _S°fi Ju¡ <ÔÎ Ô°æ¸>° $ ™>ÙJ¡ FÙ Fæ, Ÿ≠ıfi°u* J¡∑ Ÿay<w J¡° fnÙ J¡<™>fi°oÕ Ÿu Ã∫°y
F°uw° Fæ $$15$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, N°J¡°„t°yÕ tu* JC¡~> Ìq≤ ı°J¡≤, ŸtCB tu* w≤ay J¡∑ fi°o˘, Ft Ì°ufi°u* FÙ
ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ ≈®<w J¡FÙ* NÂÿ∫ F°u y∫u $ ˚C„C^±> J¡° <fi≤∏w≤ _t≤d J¡≤wu F…Î N”∏@wÙ Ÿu ≈¥<ıw tæ*fiu
˚Ù Ÿ›w<TÕ-t^±>Ô J¡°u ≈®°›w J¡≤ tC<fi∫°u* J¡° Ì„Õfi <J¡∫° $$16$$
•w ˚C„C^±>-Ÿay<w J¡° Ÿt∫ J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, ŸÃ∫∫Cy Ju¡ ≈®St Ì°u „wJ¡ ıf Δ∫wÙw F°u ªCJu¡ Su, wf tu”≈bÕw Ju¡ wS°J¡<Sw
J¡v≈b¨s ≈≤ ˚C„C^±> Ju¡ Ÿ°S tæ*fiu ≈FÔu-≈FÔ ˚u*¸> J¡∑ SÙ $$17$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, N°ıJ¡Ô bwÕt°fi
Ÿt∫ tu* ŸÃ∫∫Cy sÙd F°ufiu ≈≤ `uw°∫Cy ªÔ ≤F° Fæ N°æ≤ Fu ¿≤≈CtÌÕfi, oŸ `uw°∫Cy Ju¡ fÙª tu* N°≈fiu
ı∏t <Ô∫° Fæ $$18$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, N°ı Ÿu N°™> bTÕ ≈FÔu ŸCtu”≈bÕw Ju¡ ŸÙ <„©≤ Ju¡ «¡≈≤ ≠∫°u*J¡°-Ã∫°u* Nı≤R¡≈@°≤Ù bF ˚C„C^±> tCHŸu <k¡≤ <tÔ° S° $$19$$
≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° <b<ª` Wt ˚C„C^±-b¨W°∏w tæ*fiu N°≈Ÿu J¡F° $ ŸJ¡° Zbd N°æ≤
˚Ùw≤ Ÿu tfifi J¡≤ ı°u <ªw F°u, ŸJ¡° NfiC‹™>°fi J¡∑<ıÎ $$20$$ ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # oŸ ≈®J¡°≤
J¡∑ fC<]t°fi ˚C„C^±> J¡∑ Wt J¡S° J¡° ı°u <b„C]t<w tF°Ãt° ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ <bª°≤ J¡≤uy°, bF oŸÙ
„≤Ù≤ tu* ı∏t°<Ì ˚∫°u* Ÿu t<Ôfi NwÎb Δ∫°JC¡Ô ıÙb°u* Ju¡ π°≤° Δ∫°›w F…oÕ oŸ t°∫°-fiÌÙ J¡°u fÔ°wg
≈°≤ J¡≤ ı°∫uy° $$21$$

ŸW°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Nl>°oÕŸb°≥ ŸyÕ
˚C„C^±>°¶∫°<∫J¡° J¡° Ÿ‡f∏@, ÌuF J¡∑ N<fi<ÿªww° wS° ÌuF°<Ì tu*
N°≈°ww# ˚®°<∏wR¡≈w° J¡° bdÕfi $

b<dÕw ˚C„C^±>°¶∫°<∫J¡° J¡° ≈J®¡°∏w ≈Ìu„ Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f∏@ fwÔ°wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu <fi‹≈°≈ ZÙ≤°tıÙ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ˚C„C^±>b¨W°∏w tæ*fiu N°≈Ÿu
J¡F° $ N°¶∫°<∫J¡° tu* b<dÕw oŸÙ w°¿[bJ¡ fC<] Ju¡ J¡°≤d t°uFŸaJ¡¸> Ÿu ˚C„C^±> wæ≤ y∫° S° $$1$$ Fu
tF°f°F°u, N≈fiu ≈®°d Ju¡ <fi≤°u@ ∫° ≈°Ÿfi°≈¥bÕJ¡ oŸ Â<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ N°≈ ˚C„C^±> J¡∑ fi°o˘

1316

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

<b≈CÔ tF°Ÿ°y≤ Ÿu wæ≤ ı°oÎ $$2$$ ZÙ≤°tıÙ, <fi≤∏w≤ ≈®°d°u≈°Ÿfi° Ÿu ı<fiw I°fi°ÃtJ¡ ∫°uy Ÿu
<ıŸ ≈®J¡°≤ ˚C„C^±> fiu ≈®°›wΔ∫ f®Ê-≈Ì ≈®°›w <J¡∫°, ŸÙ ≈®J¡°≤ N°≈ ˚Ù Ÿ ≈Ì J¡°u ≈®°›w J¡≤
ÔÙ<ıÎ $$3$$ •w ≈®°d N°æ≤ N≈°fi J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fiub°Ôu Ÿ˚Ù Nfi°Ÿ•w, ˚C„C^±> J¡∑ fi°o˘, ≈≤t≈Ì
tu* ¿_S<w ≈®°›w J¡≤wu Fæ* $$4$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, oŸ Ÿf <b<ª` <bI°fi°u≈°Ÿfi°N°u* J¡° N°≈fiu Zbd <J¡∫° $
Nf fC<] J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ı柰 ª°Fu*, b柰 J¡≤u* ∫°fiÙ N≈fiÙ N°Ãt<fi‹™>° ∫°uy≈¥bÕJ¡ ∫° ≈°Ÿfi°≈¥bÕJ¡
ıæŸÙ ª°Fu* bæŸÙ J¡≤u* $$5$$
∫°uy N°æ≤ ≈°Ÿfi° J¡∑ J¡S° ı°fiu ÌÙ<ıÎ tF°≤°ı, Ftu* w°u ÎJ¡t°` N°≈Ju¡ ≈Ìu„ Ju¡ Zbd Ÿu FÙ
w[bI°fi ≈®°›w F°u ªCJ¡° Fæ, ∫°u* Ÿ¥ªfi J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡S° ≈®Ÿay Ÿu ≈®°›w F…Î ÌuFR¡≈Ù |≤ Ju¡
Ju¡bÔ _bR¡≈ J¡∑ FÙ <ıI°Ÿ° Ÿu ≈Cfi# ≈®ÿfi J¡≤wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ≈¨<SbÙ tu* NbwÙdÕ F…Î ÌqŸ≤u Ÿ¥∫Õ Ju¡ ŸÂ„ N°≈fiu I°fi J¡∑ <J¡≤d°u*
Ÿu ⁄Ì∫yw Ÿt_w N∏@J¡°≤ J¡°, ı°u Nfi°Ãt≈Ì°S°u˘ tu* _b°ÃtfC<] wS° w≠ı<fiw Ì…‹¸>ªu‹¸>°R¡≈Ù
<fi≤aJC¡„ Ì…ıÕfiw° J¡° Ÿ‡≈°ÌJ¡ S°, <bfi°„ J¡≤ ±>°Ô° $$6$$ tF°≤°ı N°≈Ju¡ FÙ ŸÂ„ ÌqŸ≤u Ft Ô°uy
˚Ù ≈®fC] F°u y∫u, ≈®Ÿ∏fi F°u y∫u, ≈®°›wΔ∫ N≈fiu N°Ãt≈Ì tu* ≈®<b‹¸> F°u y∫u N°æ≤ I°wI°wΔ∫ F°uJ¡≤
¿_Sw F°u y∫u $$7$$ ˚ybfig, Wt NSÕ J¡° Nbf°u@J¡ wS° N°ÿª∫ÕıfiJ¡ ŸbÕZu‹™> ˚C„C^±> J¡°
ª¿≤` ı°u N°≈fiu J¡F°, ŸŸu NF° ! tCHu NÃ∫∏w FTÕ F…N° $$8$$ Fu f®Êfig, N°≈Ju¡ π°≤° J¡Fu y∫u
oŸ ˚C„C^±>-ª¿≤` tu* t°aŸ, ªtÕ N°æ≤ N¿_S Ÿu <fi<tÕw „≤Ù≤R¡≈Ù |≤ J¡° ı°u vÔu© <J¡∫° y∫°
Fæ, ŸJ¡∑ <J¡Ÿfiu ≤ªfi° J¡∑, J¡F°≥ Ÿu bF Ã≈∏fi F…N°, <J¡Ÿ w≤F Ÿu ¿_Sw F…N° N°æ≤ Ÿtu* J¡°æfi
≤Fw° Fæ ? („≤Ù≤ J¡° J¡w°Õ, FuwC, ŸJ¡∑ ¿_S<w J¡° ≈®J¡°≤ N°æ≤ Ÿtu* ≤Ffiub°Ô° _b°tÙ - ofi ª°≤°u*
Ju¡ <bT∫ tu* ∫F°≥ ≈®ÿfi <J¡∫u y∫u Fæ* $) $$9,10$$ tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤°|b, ≈≤f®ÊR¡≈
≈≤t°SÕ w[b J¡°u ı°fifiu Ju¡ <ÔÎ wS° ŸaŸ°≤ FuwC NfiuJ¡ Ì°uT°u* Ju¡ <bfi°„ Ju¡ <ÔÎ tu≤u π°≤° w[bw#
J¡Fu ı°fiub°Ôu oŸ ≈Ìu„ J¡°u N°≈ ŸC<fiÎ $$11$$
≈FÔu ≈®ÿfi J¡° W≤ Ìuwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, oŸ „≤Ù≤R¡≈Ù |≤ J¡° <ıŸtu* F<ß>∫°≥ FÙ ©‡˚u Fæ*, tC© N°<Ì fib Ì≤b°ıu Fæ* N°æ≤ ı°u
≤•w N°æ≤ t°aŸ Ÿu <Ô≈° y∫° Fæ - b°_wb tu* <J¡ŸÙfiu ˚Ù <fit°Õd fiFÙ* <J¡∫° Fæ $$12$$
ZC<w N°æ≤ ≈C≤°d J¡∑ N°¶∫°<∫J¡°N°u* tu* ∫F ≈®<Ÿ] Fæ <J¡ oŸ ÌuF J¡° <fit°Õd J¡≤fiub°Ô° oÕÿb≤ Fæ
N°æ≤ ıÙb w°u N≈fiu J¡t°u˘ Ju¡ ≈˚°uy Ju¡ <ÔÎ oŸJ¡° <fit°Õd J¡≤°fiub°Ô° Fæ, <k¡≤ ofi Ì°ufi°u* J¡° N≈Ô°≈
N°≈ Jæ¡Ÿu J¡≤wu Fæ* ? ∫<Ì ÎuŸÙ J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu ≤°|b, ∫F „≤Ù≤ Ju¡bÔ N°˚°ŸR¡≈ (HÔJ¡t°`) FÙ Fæ, <ffi° <fit°Õw° Ju¡ FÙ Nb˚°<Ÿw F°uw°
Fæ, <πª∏B<b˚®t Ju¡ ŸÂ„ oŸJ¡° _bR¡≈ <tØ∫° Fæ wS° ≈®wÙ¿wJ¡°Ô tu* ŸBq≈ Ÿu N°æ≤ ≈≤t°SÕÌ„° tu*
NŸBq≈ Ÿu ¿_Sw ≤Fw° Fæ (ıæŸu ıÔ tu* <y≤° ª∏B≈®<w<f‡f Îba ªsC ≈≤ NayC<Ô ≤©fiu Ÿu F…N° <πwÙ∫
ª∏Bt° J¡° <b˚®t <fit°Õw° J¡∑ N≈us° fiFÙ* ≤©w°, bæŸu FÙ N°˚°Ÿt°` ∫F „≤Ù≤ ˚Ù <fit°Õw° J¡∑ N≈us°
fiFÙ* ≤©w° $ ZC<w tu* ≈®<Ÿ] ı°u oÕÿb≤<fit°Õw¨Ãb Fæ, bF ≈C”T <fi#ÿb°Ÿ ‹¸>°∏w Ìu©fiu Ÿu tC¶∫ ≈®wÙw
fiFÙ* F°uw°, oŸÙ ≈®J¡°≤ ıÙb J¡° <fit°ÕdJ¡°¿≤Ãb ˚Ù tC¶∫ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ b柰 <fit°Õd J¡≤°fiu tu* fi J¡°uoÕ

ŸyÕ - 28]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1317

fC<] J¡° ≈∫°uy Fæ N°æ≤ fi J¡°uoÕ N<fi‹¸> J¡° <fit°Õd FÙ J¡≤°w° Fæ $) $$13$$
ÌuF tu* <tØ∫°Ãb w°u ≈®wÙ<wJ¡°Ôt°`_S°∫Ù F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ª∏Bπæww° J¡∑ fi°o˘ FÙ ≈®<Ÿ] Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ª∏Bt° J¡∑ πæww° Ì°u ª∏B°u* Ju¡ Ì„Õfi J¡∑ <J®¡∫° Ju¡ F°ufiu ≈≤ FÙ ∫°fiÙ ªsC J¡°u NayC<Ô Ÿu Ìf°fiu
≈≤ FÙ ≈®wÙw F°uwÙ Fæ, b°_wb tu* w°u ª∏Bt° ŸÌ° ÎJ¡ FÙ Fæ, bæŸu FÙ N°Ãt° Ju¡ ÌuFbæ<„‹ˆ-I°fi<J®¡∫°
Ju¡ F°ufiu ≈≤ FÙ ÌuF ≈®wÙw F°uwÙ Fæ, b_wCw# N°Ãt° <fi≤∏w≤ ÎJ¡ FÙ Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F F…N° <J¡ ≈®wÙ∫t°fi
ª∏Bπæww° ıæŸu <b˚®tt°` Fæ, bæŸu FÙ ≈®wÙ∫t°fi ∫F ÌuF ˚Ù <b˚®tt°` FÙ Fæ $$14$$
•w NSÕ J¡° FÙ _≈‹¸>ÙJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $
∫Ω<≈ b°_wb tu* ÌuF NŸwg FÙ Fæ, wS°<≈ "∫F ÌuF Fæ', oŸ ≈®J¡°≤ ÌuF ≈®wÙ<w Ju¡ J¡°Ô tu* N<@‹™>°fiŸW° J¡°u ÔuJ¡≤ FÙ ∫F „≤Ù≤ Ÿwg-Ÿ° ¿_Sw ≤Fw° Fæ, oŸ<Ô∫u ∫F ŸÌŸÌ°ÃtJ¡ J¡F° y∫° Fæ $$15$$
NŸwg tu* Ÿ[b J¡° ˚®t J¡F°≥ Ìu©° y∫° Fæ, oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
_b›fi-Ì„° tu* FÙ ≈®wÙ∫t°fi _b°<›fiJ¡ ≈Ì°SÕ Ÿwg-Ÿu ≈®wÙw F°uwu Fæ* N°æ≤ ÌqŸ≤u Ÿt∫ tu* _b°<›fiJ¡
≈Ì°SÕ <tØ∫° FÙ Fæ* $ fCÌgfCÌ°u* Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ju¡ Ÿt∫ fCÌgfCÌu ŸÃ∫-Ÿu ≈®wÙw F°uwu Fæ*, ≈≤ ÌqŸ≤u Ÿt∫ tu*
w°u bu <tØ∫° FÙ Fæ* $$16$$ ÌuF J¡∑ ≈®wÙ¿w F°ufiu ≈≤ ÌuF ŸÃ∫-ŸÙ Fæ N°æ≤ N°Ãt° J¡∑ ≈®wÙ<w F°ufiu ≈≤
NŸÃ∫ Fæ $ t¨yw¨<‹dJ¡°-ıÔ ˚Ù t¨yw¨‹d° J¡° ≈®<w˚°Ÿ F°ufiu ≈≤ Ÿwg-Ÿ° ≤Fw° Fæ N°æ≤ N∏∫J¡°Ô tu*
NŸwg FÙ ≤Fw° Fæ $$17$$ (≈∫CÕ•w <b<b@ ‹¸>°∏w°u* Ÿu ∫F <fi¿ÿªw F…N° <J¡) ÌuF J¡∑ ≈®wÙ<w F°ufiu ≈≤
FÙ ÌuF ŸÃ∫-ŸÙ ≈®wÙw F°uwÙ Fæ, N∏∫ Ÿt∫ tu* NŸwg FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F „≤Ù≤ N°<Ì, ı°u Ju¡bÔ
N°˚°ŸR¡≈ FÙ Fæ, NI°fiÌ„° tu* FÙ ˚°Ÿwu Fæ* $$18$$
„≤Ù≤ N°<Ì tu* N°˚°Ÿt°`Ãb J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤ ≤Fu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ Ÿtu* N<˚t°fi J¡° ≈¿≤Ã∫°y
J¡≤°wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, "∫F „≤Ù≤ FÙ tæ* Fq≥' ∫F ı°u NfiC˚b F°uw° Fæ, bF ≈¥bÕ tu* y¨FÙw ÌuF°J¡°≤ tfifi FÙ Fæ
∫°fiÙ ÌuF°J¡°≤ tfifi FÙ Ÿa_J¡°≤°u* J¡∑ »w° Ÿu f°≤-f°≤ ÌuF Ju¡ N°J¡°≤ tu* ¿_Sw ≤Fw° Fæ; oŸ<ÔÎ t°aŸ
N°æ≤ N¿_S Ju¡ <bJ¡°≤°u* Ÿu ffi° „≤Ù≤ FÙ "tæ* Fq≥' oŸ N<˚t°fi J¡° N°≈ ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ÌÙ<ıÎ $ ˚B,
<tØ∫°ŸaJ¡v≈ Ÿu ı<fiw ∫u Fı°≤°u* J¡∑ Ÿa¶∫° tu* ÌuF <bΩt°fi Fæ* $$19$$
ŸaJ¡v≈ı<fiw ÌuF°u* J¡∑ FÙ Ì°F≤d≈¥bÕJ¡ NŸÃ∫w° fwÔ°wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, ˚Ô° ∫F N°≈ fwÔ°oÎ <J¡ ŸC©„˙∫° ≈≤ Ÿ°u∫u F…Î N°≈ <ıŸ _b›fi-ÌuF Ÿu
<b<b@ <Ì„°t^±>Ô tu* ≈¿≤˚®td J¡≤wu Fæ*, bF N°≈J¡∑ ÌuF <J¡Ÿ _S°fi tu* ¿_Sw Fææ ? $$20$$
ı°y®w-Ì„° tu* ˚Ù tfi°u≤°≠∫ tu* <ıŸ ÌuF Ÿu _byÙÕ∫ fiy≤°u* Ju¡ N∏Ì≤ ∫° tu”≈bÕw ≈≤ N°≈ ≈¿≤˚®td
J¡≤wu Fæ*, bF N°≈J¡∑ ÌuF J¡F°≥ ¿_Sw Fæ ? $$21$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, _b›fi°u* tu* ˚Ù ı°u ÌqŸ≤° _b›fi N°w°
Fæ, Ÿ _b›fi tu* <ıŸ ÌuF Ÿu fnu-fnu ≈¨<SbÙ-w¸>°u* ≈≤ N°≈ ≈¿≤˚®td J¡≤wu Fæ*, bF N°≈J¡∑ ÌuF
J¡F°≥ ¿_Sw Fæ ? $$22$$ Fu tF°f°F°u, tfi°u≤°≠∫ Ju¡ ˚Ùw≤ J¡¿v≈w ÌqŸ≤u tfi°u≤°≠∫ tu* fnÙ-fnÙ
<b˚b≈¥dÕ˚¥<t∫°u* tu* <ıŸ ÌuF Ÿu N°≈ ≈¿≤˚®td J¡≤wu Fæ*, bF N°≈J¡∑ ÌuF J¡F°≥ ¿_Sw Fæ ? $$23$$
Fu tF°f°F°u, J¡v≈fi°<bfi°„ Ju¡ Nfi∏w≤ <bfi‹¸> F°u ı°fiub°ÔÙ <ıfi ÌuF°u* Ÿu tfi°u≤°≠∫ tu* <ª`-<b<ª`

1318

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ı°y<wJ¡ Δ∫°≈°≤°u* J¡° NfiC‹™>°fi J¡≤wu Fæ*, bF N°≈J¡∑ ÌuF J¡F°≥ ¿_Sw ≤FwÙ Fæ* ? $$24$$ Fu ZÙ≤°tıÙ,
<bÔ°Ÿ<fi≈Cd wS° NfiC≤°y ∫C•w ŸaJ¡v≈ J¡°∏w° Ju¡ Ÿ°S <ıŸ ÌuF Ÿu ≤<w-ŸC© J¡° NfiC˚b J¡≤wu
Fæ*, bF N°≈J¡∑ ÌuF J¡F°≥ ¿_Sw Fæ ? $$25$$
fi _b›fi-ÌuF N°<Ì tu* <tØ∫°Ãb Îba J¡¿v≈wÃb N°<Ì J¡° <fiÿª∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈®_wCw ÌuF tu* ˚Ù
ŸJ¡° Ÿ°@fi J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, ∫u „≤Ù≤ <ıŸ ≈®J¡°≤ t°fi<ŸJ¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ı<fiw Ÿwg N°æ≤ NŸwgR¡≈ Fæ*, ™>ÙJ¡ ŸÙ
≈®J¡°≤ ∫F ≈®_wCw „≤Ù≤ ˚Ù t°fi<ŸJ¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ı<fiw, ŸBq≈, NŸBq≈ Fæ N°æ≤ b柰 FÙ N°ª≤d
J¡≤fiub°Ô° Fæ $$26$$
NF∏w°º∫°Ÿ Ju¡ <bT∫ „≤Ù≤ tu* <Ì©Ô°∫° y∫° ∏∫°∫ ttw°-Nº∫°Ÿ Ju¡ <bT∫ @fi N°<Ì tu* ˚Ù
Ÿt°fi FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
∫F tu≤° @fi Fæ, ∫F tu≤° „≤Ù≤ Fæ, ∫F tu≤° Ìu„ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ı°u ≈®wÙ<w F°uwÙ Fæ, bF ˚Ù
<b˚®t°ÃtJ¡ FÙ Fæ, •∫°u*<J¡ @fi N°<Ì Ÿ˚Ù JC¡~> <ªWı<fiw ŸaJ¡v≈ J¡° FÙ <bÔ°Ÿ Fæ $$27$$
ı°y®w ÌuF°<Ì tu* _b›fi ÌuF°<Ì Ÿu ı°u ≈°SÕ•∫ ≈®wÙw F°uw° Fæ, bF ÎJ¡t°` ÌÙ|ÕJ¡°Ô°fiCb¨<W Ÿu FÙ
F°uw° Fæ, fi <J¡ ŸÃ∫Ãb, ŸaJ¡v≈ı<fiwÃb N°<Ì Ÿu, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu ≤|Cfi∏Ìfi, N°≈ oŸ ŸaŸ°≤ J¡°u ÎJ¡ w≤F J¡° ÌÙ|Õ _b›fi, ÌÙ|Õ <ªW<b˚®t ∫° ÌÙ|Õ tfi°u≤°≠∫ FÙ
Ÿt<HÎ $$28$$
oŸÙ<ÔÎ N°Ãtw[b-Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu oŸ ŸaŸ°≤ J¡∑ f°º∫R¡≈w° ˚Ù ≈≈∏fi F°u ŸJ¡wÙ Fæ, oŸ
N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, <fiıÙ ≈≤t°Ãt° J¡∑ oh~>° Ÿu ıf N°≈ w[bI°fi J¡°u ≈®°›w F°u*yu, wf N°≈ oŸ ŸaŸ°≤
J¡°u oŸ w≤F N°Ãtt°`R¡≈ Ìu©u*yu $ <ıŸ w≤F Ÿ¥∫°uÕÌ∫ F°ufiu ≈≤ ≈®fC] F…N° ≈C”T _b°<›fiJ¡ ≈Ì°S°u˘ J¡°u
N°ÃtR¡≈ Ìu©w° Fæ $$29$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, _b›fi N°æ≤ ŸaJ¡v≈°u* Ÿu (tfi°u≤°≠∫°u* Ÿu) ıæŸu ÎJ¡ <bÔsd FÙ
ıyw J¡∑ ¿_S<w ≈®wÙw F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F Δ∫°bF°¿≤J¡ ıyw J¡∑ ¿_S<w ˚Ù ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ÿu ŸaJ¡v≈ı<fiw
Îba <bÔsd (N<fibÕªfiÙ∫) FÙ Fæ $$30$$
J¡<Sw NSÕ Ju¡ <bT∫ tu* ≈FÔu Ã≈<W-≈®J¡≤d tu* <b_w°≤ Ÿu ı°u J¡F° y∫° S°, ŸJ¡° _t≤d
J¡≤°wu Fæ* $
ıæŸu tæ*fiu ≈FÔu J¡tÔ°uÌg˚b f®ÊÌub J¡∑ Ã≈<W tfi Ÿu J¡FÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F ıyw J¡∑ Ã≈<W ˚Ù
_b∫a tfi Ju¡ ˚Ùw≤Ù ŸaJ¡v≈J¡Ôfi Ÿu FÙ F…oÕ Fæ $$31$$ ıæŸu <ª`-<b<ª` ≤ªfi°N°u* Ÿu ∫C•w wS° NfiuJ¡
≈®J¡°≤ Ju¡ <b˚®t°u* Ÿu y®_w tfi FÙ f®Ê° J¡∑ Ã≈<W tu* J¡°≤d Fæ, bæŸu FÙ ∫F ıywg Nb˚°Ÿ tu* ˚Ù ÎJ¡t°`
ŸaJ¡v≈J¡ÔfiR¡≈ tfi FÙ J¡°≤d Fæ $$32$$
Îu∏Ìb Ju¡ ≈°¶∫°fi tu* ı°u J¡F° ı° ªCJ¡° Fæ, ŸJ¡° ˚Ù _t≤d J¡≤fi° ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, f®Ê°ıÙ Ju¡ tfi Ÿu ŸaJ¡¿v≈w <ªÌ°˚°Ÿ <ıŸ ≈®J¡°≤ f®Ê°ıÙ J¡∑ _bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w
F…N° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ≈¥bÕ ÌuF Ju¡ ÃJ®¡td Ju¡ Ÿt∫ tu* ŸaJ¡¿v≈w ı°u „≤Ù≤ F°uw° Fæ, ŸÙ Ju¡ ŸÂ„ ÌqŸ≤°
„≤Ù≤ N°yu Ju¡ <ÔÎ ¿_Sw ≤Fw° Fæ $$33$$ ŸC» b°Ÿfi° π°≤° ≈FÔu Ju¡ „≤Ù≤ ≈®b°F tu* ÌÙ|ÕJ¡°ÔwJ¡

ŸyÕ - 28]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1319

NU∫_w <ıfi-<ıfi Nb∫b°u* Ÿu Ÿ‡≈∏fi ıæŸÙ ÌuF ≤FwÙ Fæ, ∏FÙ* Nb∫b-Ÿa_S°fi°u* Ÿu Ÿ‡≈∏fi ŸÙ
≈®J¡°≤ J¡∑ ÌuF ≈Cfi# <Ì©Ô°oÕ ≈nwÙ Fæ $$34$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, ≈C”T Ju¡ Wt ≈®∫Ãfi Ÿu tfi J¡°u N∏wtCÕ©
ffi°J¡≤ N°Ãtw[b J¡° ıf Ÿ°s°ÃJ¡°≤ F°u ı°w° Fæ, wf ∫F ıyÌ°J¡°≤ ŸaJ¡v≈ <ªBq≈ FÙ F°u ı°w° Fæ
N°æ≤ ∫<Ì ŸJ¡∑ <b≈≤ÙwR¡≈ Ÿu ˚°bfi° J¡∑ ı°∫, w°u <b≈≤Ùw FÙ F°u ı°w° Fæ $$35$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, "∫F
bF Fæ', "∫F tu≤° Fæ' N°æ≤ "∫F tu≤° ŸaŸ°≤ Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ ˚°<bw F°ufiu≈≤ ÌuF°<Ì ıyBq≈ ŸaJ¡v≈ ı°u
ŸÃ∫-Ÿ° ≈®wÙw F°uw° Fæ, bF Ju¡bÔ ŸC» ˚°bfi° Ÿu FÙ F°uw° Fæ $$36$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, NÃ∫∏w <≈®∫
J¡°∏w° J¡∑ fi°o˘ wÙb® buy Ÿu <ıŸJ¡∑ <ıŸ R¡≈ Ÿu ˚°bfi° J¡∑ ı°wÙ Fæ, wÃJ¡°Ô FÙ bF wBq≈ ŸbÕ`
<Ì©Ô°oÕ ≈nw° Fæ $$37$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ <Ìfi tu* NU∫_w Δ∫°≈°≤ FÙ _b›fi tu* <Ì©Ô°oÕ
≈nwu Fæ*, bæŸu FÙ ŸaŸ°≤ ˚Ù ˚°bfi° Ÿu NU∫_w FÙ <Ì©Ô°oÕ Ìuw° Fæ $$38$$ „Ù|®<bfi°„Ù ı°u sd N°<Ì
J¡°Ô Fæ, bF ıæŸu _b›fi ˚¥<t tu* wÙŸ |nÙ Ju¡ <Ìfi Ju¡ R¡≈ tu* ÌÙ|Õ ≈®wÙw F°uw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F ŸaŸ°≤
_bv≈J¡°Ô_S°∫Ù F°ufiu ≈≤ ˚Ù ¿_S≤ („°ÿbw) Ô<sw F°uw° Fæ $$39$$ ıæŸu Ÿ¥∫Õw°≈ Ÿu Ÿ∏w›w t”˚¥<t
Ju¡ N°J¡°„ tu* t¨yw¨‹d° fiÌÙ <Ì©°oÕ ÌuwÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F N<bΩt°fi ˚Ù ≈¨<SbÙ, N∏w¿≤s Îba <`Ô°uJ¡∑
Ÿ˚Ù ŸaJ¡v≈°u* Ÿu <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ* $$40$$ ZÙ≤°tıÙ, Â<‹¸> tu* ¿bTtw° Ÿu N°J¡°„ tu* <ıŸ ≈®J¡°≤ t°u≤
≈a©°u* J¡° ÎJ¡ tCl>°-Ÿ° <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, bæŸu FÙ ˚®t Ÿu ∫F ıyw J¡∑ „°u˚° ≈®wÙw F°uwÙ Fæ $$41$$ ˚B,
<b„C] Â<‹¸> Ÿu ıæŸu N°J¡°„ tu* •w t°u≤≈a©°u* J¡° tCl>° <Ì©Ô°oÕ fiFÙ* ≈nw°, bæŸu FÙ N°Ãtw[bŸ°s°ÃJ¡°≤R¡≈ <b„C] Â<‹¸> Ÿu ∫F ıyw J¡∑ „°u˚° <Ì©Ô°oÕ fiFÙ* ≈nwÙ $$42$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ
≈®J¡°≤ ±>≤≈°uJ¡ F°ufiu ≈≤ ˚Ù ≈C”T N≈fiu tfi°u≤°≠∫ tu* J¡¿v≈w F°SÙ, f°| N°<Ì Ju¡ ≤Fwu ˚∫ J¡°u ≈®°›w
fiFÙ* F°uw°, bæŸu FÙ w[bI ≈C”T N≈fiu t°fi<ŸJ¡ ŸaJ¡v≈°u* Ÿu ı<fiw oŸ ŸaŸ°≤ Ju¡ ≤Fwu ˚∫ J¡°u ≈®°›w
fiFÙ* F°uw° $$43$$ ª¥≥<J¡, f<FtCÕ© Ì„° tu* ∫F N≈fiÙ N°Ãt° FÙ oŸ ≈®J¡°≤ ıyBq≈ tu* ˚°ŸwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ
J¡°æfi <bπ°fi oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù t°yÕ J¡∑ ¿_S<w tu* <J¡ŸŸu •∫°u*J¡≤ ±>≤uy° ? $$44$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, ŸÙJ¡∑
JC¡~> „C<] J¡≤fiÙ ª°<FÎ, ı°u <J¡ ˚∫˚Ùw F°uw° Fæ $ „C<] Ÿu <btÔ F…Î Nπ∫ N°Ãt° tu* ∫F t°uF, ı°u
ıyw Ju¡ <ÔÎ ¿_Sw Fæ, <Ì©Ô°oÕ fiFÙ* ≈nw° $$45$$
<J¡Ÿ ≈°∫ Ÿu N°Ãt° „C] F°uw° Fæ, oŸ ≈®ÿfi ≈≤ „C<] J¡° ≈°∫ fwÔ°wu Fæ* $
˚B, Ÿ‡∫Jg¡ w[bI°fiR¡≈Ù ÎJ¡t°` ≈®J¡°„ Ÿu FÙ N°Ãt° „C] F°u ı°wÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ „C] F…oÕ
N°Ãt° <k¡≤ t°uF N°<Ì tÔ J¡° Ÿ ≈®J¡°≤ y®Fd fiFÙ* J¡≤wÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ˚®°<∏w Ju¡ J¡°≤d w°t®R¡≈ Ÿu
y¨FÙw F…N° ŸCbdÕ N<Àfi Ÿu <b„C] F°ufiu ≈≤ ≈Cfi# w°t®R¡≈w° J¡° y®Fd fiFÙ* J¡≤w° $$46$$
Ì„Õfit°` Ÿu N°Ãt° J¡∑ „C<] Jæ¡Ÿu F°uwÙ Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ Âÿ∫R¡≈ tÔ ÎJ¡t°` N°˚°ŸR¡≈ FÙ
Fæ, oŸŸu ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ∫u wÙfi°u* ıyw ÎJ¡t°` N°˚°Ÿ_bR¡≈ FÙ Fæ* $ bu fi w°u ŸBq≈ Fæ* N°æ≤ fi NŸBq≈ FÙ
Fæ*, oŸ<ÔÎ w[bI°fi FÙ N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w J¡¿v≈w ≈Ì°S°u˘ J¡∑ <fib¨<W Fæ $$47$$
wf Ÿ‡∫Jg¡ I°fi Jæ¡Ÿ° Fæ, Ÿu J¡Fwu Fæ* $
t≤d, ıÙbfi, _byÕ, I°fi N°æ≤ NI°fi JC¡~> ˚Ù ªæw∏∫ ≈Ì°SÕ J¡°u ~>°unJ¡≤ ÌqŸ≤° ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ,
oŸ<ÔÎ <ª∏t°`-≈¿≤„uT FÙ w[bI°fi Fæ $$48$$ Ãbtg (N≈fiu Ÿu <˚∏fi ÌqŸ≤° ªuwfi), NFtg (N≈fiÙ

1320

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ÌuF Ju¡ ŸÂ„ ≈¿≤¿h~>∏fi ªuwfi) N°<Ì _bR¡≈ ŸaŸ°≤ N°æ≤ fiJ¡∑ N°@°≤˚¥w ÌŸ°u* <Ì„°Î≥ ∫u Ÿf Âÿ∫
tCHŸu ≈¨SJ¡ ÌqŸ≤u fiFÙ* Fæ*, <J¡∏wC _b≈®J¡°„ N°Ãt_bR¡≈˚¥w FÙ Fæ* N°æ≤ ÌqŸ≤° w°u ÎJ¡t°` N°˚°Ÿ FÙ
Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ı°u I°fi Fæ, Ÿu <bπ°fi Ô°uy Ÿ‡∫Jg¡I°fi J¡Fwu Fæ* $$49$$
Ÿ‡∫Jg¡I°fi J¡° k¡Ô J¡Fwu Fæ* $
Ÿwg N°æ≤ NŸBq≈ ŸaŸ°≤ tu* ∫°fiÙ f®Ê N°æ≤ t°∫° Ì°ufi°u* Ÿu ı<fiw <bT∫J¡Ô°≈°u* tu* ∫S°˚¥w
N°Ãtw[bÌ„ÕfiR¡≈ Ÿ‡∫Jg¡I°fi Ÿu tfi fi <Ìw F°uw° Fæ N°æ≤ fi N_w FÙ F°uw° Fæ $$50$$ Ÿ‡∫Jg¡
w[bI°fi Ju¡ J¡°≤d |¸>°<Ì Ÿt_w ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ŸW° N°æ≤ NŸW° J¡° <fidÕ∫ J¡≤fiu Ju¡ Nfi∏w≤ <bT∫J¡°tfi° Ÿu „¥∏∫ F…N° tfi w[bI°fi Ju¡ ≈®˚°b Ÿu „°∏w F°u ı°w° Fæ $$51$$ Ÿ‡∫Jg¡I°fi Ju¡ ≈®˚°b Ÿu tfi
ŸÃ∫ N°æ≤ „ÙwÔ F°u ı°w° Fæ $ bF fi w°u <J¡ŸÙ J¡∑ <fi∏Ì° J¡≤w° Fæ N°æ≤ fi <J¡ŸÙ J¡∑ _wC<w $ bF fi
≈®Ÿ∏fi F°uw° Fæ N°æ≤ fi „°uJ¡ FÙ J¡≤w° Fæ $$52$$
N≈fiÙ tC<•w F°ufiu ≈≤ ˚Ù f∏@Cıfi°u* Ju¡ f∏@fi J¡∑ <fib¨<W fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d fiJu¡ t≤d N°<Ì Ju¡
NbÔ°uJ¡fi Ÿu ı<fiw Ÿ∏w°≈ J¡∑ <fib¨<W w°u F°u fiFÙ* ŸJ¡wÙ, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, ª¥≥<J¡ Ÿ˚Ù f∏@Cıfi°u* J¡°u w°u Nbÿ∫ FÙ t≤fi° Fæ, oŸ<ÔÎ fi f∏@Cıfi°u* J¡° <b∫°uy F°ufiu
≈≤ N°≈ <fi≤SÕJ¡ •∫°u* Ÿ∏w›w F°uwu Fæ* ? $$53$$
NI°fiÌ„° tu* N≈fiu t≤d J¡∑ N°„aJ¡° Ÿu F°ufiub°Ô° Ÿ∏w°≈ ˚Ù oŸÙ ≈°∫ Ÿu <fib¨W F°u ŸJ¡w° Fæ,
oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Ftu* ˚Ù Nbÿ∫ FÙ t≤fi° Fæ, ∫F N¸>Ô <fiÿª∫ Fæ, oŸ<ÔÎ N≈fiu t≤d J¡° Ÿt∫ ≈¿_Sw F°ufiu ≈≤
•∫°u* Δ∫SÕ <©∏fi F°uwu Fæ* ? $$54$$ Ã≈∏fi F…N° ≈C”T JC¡~> fi JC¡~> Wt bæ˚b N°<Ì Nbÿ∫ FÙ ≈®°›w
J¡≤uy°, oŸ<ÔÎ FTÕ J¡° NbŸ≤ FÙ •∫°u* ? $$55$$ oŸ ŸaŸ°≤ tu* Δ∫bF°≤ J¡≤ ≤Fu Ÿ˚Ù tfiC‹∫°u* J¡°u
Ì¿≤Bw° N°<Ì N°≈Ì°Î≥ N°fiCTa¿yJ¡R¡≈ Ÿu ≈®°›w F…N° FÙ J¡≤wÙ Fæ*, <k¡≤ „°uJ¡ J¡° NbŸ≤ •∫° ? $$56$$
∫F ıyw-Ÿt¥F bæŸu FÙ Ã≈∏fi F°uw° Fæ, f»w° Fæ N°æ≤ <bJ¡<Ÿw F°uw° Fæ, ıæŸu ŸtCB tu* fCÌgfCÌ°u* J¡°
Ÿt¥F; <k¡≤ oŸ <bT∫ tu* „°uJ¡ FÙ •∫° ? $$57$$ ı°u <`J¡°Ô°f°<@w ŸÃ∫R¡≈ b_wC Fæ, bF ŸÌ° FÙ
ŸÃ∫_bR¡≈ Fæ N°æ≤ ı°u NŸÃ∫R¡≈ b_wC Fæ, bF ŸÌ° FÙ NŸÃ_bR¡≈ Fæ, bF J¡˚Ù ˚Ù ŸBq≈w° J¡°u ≈®°›w
fiFÙ* F°uwÙ, oŸ<ÔÎ t°∫°R¡≈ <bJ¨¡<w Ju¡ bæ<ªc∫ Ÿu ≈®wÙ∫t°fi oŸ ≈®≈aª tu* ÎuŸÙ ÌqŸ≤Ù J¡°ufi b_wC Fæ,
<ıŸJu¡ <bT∫ tu* „°uJ¡ <J¡∫° ı°∫ ? $$58$$ tæ* fi bwÕt°fi tu* Fq≥, fi bF tæ* ˚¥wJ¡°Ô tu* S° N°æ≤ fi ˚<b‹∫
tu* ≤Fq≥y° FÙ $ ∫F „≤Ù≤ Ju¡bÔ J¡°t, J¡tÕ, b°Ÿfi° Îba N<bΩ°R¡≈Ù Ì°uT Ÿu Ã≈∏fi F…N° ≈®wÙw F°uw° Fæ,
oŸ<ÔÎ <J¡Ÿ ÌqŸ≤u Ju¡ <bT∫ tu* „°uJ¡ <J¡∫° ı°∫ ? $$59$$ Fu ˚B, ∫<Ì "NFtg' ≈Ì°SÕ „≤Ù≤ Ÿu ≈¨SJ¡
FÙ Fæ, ∫F t°fi <Ô∫° ı°∫, w°u bF N<bΩ°-Ì°uT Ÿu ı<fiw <ªÌ°˚°Ÿ FÙ Fæ $ bu ÌuF N°æ≤ <ªÌ°˚°Ÿ, ı°u
ŸÌŸÌ°ÃtJ¡ Fæ*, tu≤u J¡°æfi F°uwu Fæ*, <ıfiJu¡ <bT∫ tu* „°uJ¡ <J¡∫° ı°∫ ? $$60$$ Fu <≈®∫ ZÙ≤°tıÙ,
Ÿ‡∫Jg¡I°fi Ÿu ∫C•w tC<fi J¡° ≈¥b°uÕ•w ≈®J¡°≤ Ju¡ <fiÿª∫b°Ô° N∏w#J¡≤d fi J¡˚Ù N_w F°uw° Fæ, fi
<Ìw F°uw° Fæ N°æ≤ fi N∏w tu* Ì…#<©w FÙ F°uw° Fæ $$61$$ ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ <w<W≤Ù |°u*ŸÔ°
ffi°fiu Ju¡ <ÔÎ <wfiJ¡°u* Ju¡ <fi‡fi˚°y Ju¡ t°u¸>u Na„°u* J¡°u ~>°unJ¡≤ «¡≈≤ Ju¡ J¡°utÔ ˚°y°u* J¡° FÙ y®Fd
J¡≤wÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ŸfŸu Zu‹™> f®Ê≈Ì tu* ¿_Sw F…N° w[bI°fiÙ πæwf°@ Ÿu ≈¿≤<„‹¸> f®ÊR¡≈w° J¡°

ŸyÕ - 28]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1321

FÙ NbÔ‡ffi J¡≤w° Fæ, ≈®wÙ<wJ¡°ÔÙfi ın-_bR¡≈w° J¡° fiFÙ* $$62$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ŸaŸ°≤ J¡∑
ınw° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ NŸÃ∫˚¥w oŸ ŸaŸ°≤ tu* w<fiJ¡ ˚Ù N°Ÿ<•w fiFÙ* ≤©fiÙ ª°<FÎ,
•∫°u*<J¡ N°Ÿ<•w Ÿu FÙ, » ≤≠ıC Ÿu fæÔ J¡∑ fi°o˘, ≈®°dÙ f] F°u ı°w° Fæ $$63$$ Fu Nfi|, oŸ<ÔÎ
"∫F Ÿf f®ÊR¡≈ FÙ Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ ≈¥b°uÕ•w ∫C<•w∫°u* Ÿu ŸC» <fiÿª∫ J¡≤ N°≈ N°Ÿ<•w-„¥∏∫ fC<]
Ÿu oŸ ŸaŸ°≤ tu* <bF°≤ J¡∑<ıÎ $$64$$
wf •∫° N°Ÿ<•w J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ∫Su‹¸> <bF°≤ J¡≤fi° ª°<FÎ, oŸ „aJ¡° ≈≤ fiFÙ* ÎuŸ° W≤
Ìuwu Fæ* $
˚B, <bbuJ¡-fC<] Ÿu N°Ÿ<•w N°æ≤ Nfi°Ÿ<•w J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Nfi°∫°Ÿ Ÿu „°˜<b<Fw J¡t°u˘
J¡° FÙ NfiC‹™>°fi J¡≤fi° ª°<FÎ, „°˜-N<b<Fw J¡t°u˘ J¡° fiFÙ* NS°Õwg fiJ¡∑ ≈us° FÙ J¡≤ Ìufi°
ª°<FÎ $$65$$ ∫F Âÿ∫t°fi ≈®≈aª Ju¡bÔ N°˚°Ÿt°` (HÔJ¡t°`) FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ <ıŸ tF°t<w J¡°u
˚ÔÙ˚°≥<w Nbyw F°u ı°w° Fæ, bF N≈fiu ˚Ùw≤ Ÿ ≈®J¡°≤ „ÙwÔ F°u ı°w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿ¥∫Õ ≈®J¡°„
Ju¡ „°∏w F°u ı°fiu ≈≤ ˚¥t^±>Ô „ÙwÔ F°u ı°w° Fæ $$66$$
Ÿb°ÕfiCyw Ÿ∏t°` Ju¡ Ì„Õfi tu* ≈°∫ fwÔ°wu Fæ* $
Fu ≈°≈„¥∏∫ ZÙ≤°tıÙ, <b„uT°J¡°≤w° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ≈°≥ª ˚¥w°u* Ju¡ Ÿt¥F°ÃtJ¡ |¸>, ≈¸> N°<Ì
≈Ì°S°u˘ tu* Ÿ°t°∏∫w# N°˚°Ÿt°`_bR¡≈w° J¡° (Ÿ∏t°`_bR¡≈w° J¡°) FÙ N°≈ NbÔ°uJ¡fi (º∫°fi)
J¡∑<ıÎ $$67$$
Fu ZÙ≤°tıÙ, Ÿ∏t°`R¡≈ N°˚°Ÿ ˚Ù <ªW J¡∑ <b„uT J¡v≈fi° Ju¡ J¡°≤d J¡Ôa<J¡w FÙ ≤Fw° Fæ,
oŸ<ÔÎ ŸJ¡° (Ÿ∏t°`_bR¡≈ N°˚°Ÿ J¡°) ˚Ù ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ∫°fiÙ _b-_bR¡≈-<˚∏fi fC<] Ÿu ~>°unJ¡≤
<fi≤°˚°Ÿ Ÿu ∫C•w (º∫°w°, º∫°fi N°æ≤ º∫u∫ oŸ <`≈C¸>Ù Ÿu „¥∏∫) F°u ı°oÎ $$68$$ ˚B, ıf N°≈
N°˚°Ÿt°`R¡≈w° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìu*yu, wf ªæw∏∫°J¡°„R¡≈, N<bfi°„Ù, ≈¿≤≈¥dÕ, N„uT <bJ¡°≤°u* Ÿu
b<ıÕw wS° <fiw°∏w <fitÕÔ_bR¡≈ F°u ı°∫u*yu $$69$$
<fi≤°˚°Ÿw° J¡∑ (<`≈C¸>Ù„¥∏∫_bR¡≈w° J¡∑) <Ÿ<] tu* FuwC˚¥w Ì°u ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, fi tæ* ŸÃ∫ Fq≥ N°æ≤ fi w°u tu≤u ˚°uy-<bT∫ FÙ ŸÃ∫ Fæ*, oŸ ≈®J¡°≤ Nh~>Ù w≤F ˚°bfi°
(<ª∏wfi) J¡≤fiu ≈≤ ∫F <fi≤SÕJ¡ ıyw-R¡≈Ù N°±>‡f≤ NfiSÕ Ju¡ <ÔÎ ≈®wÙw fiFÙ* F°uw° $$70$$ ˚B,
NSb° "tæ* N°æ≤ ∫F Ÿf ≈®≈aª ªæw∏∫°ÃtJ¡ ≈≤f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ <ª∏wfi J¡≤fiu ≈≤ ∫F
<fi≤SÕJ¡ ıyBq≈ N°±>‡f≤ NfiSÕ Ju¡ <ÔÎ ≈®wÙw fiFÙ* F°uw° $$71$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, ∫u Ì°ufi°u* ˚Ù Ì„Õfi
ŸÃ∫R¡≈ N°æ≤ N°Ã∫¿∏wJ¡-<Ÿ<] (tC<•wR¡≈ <Ÿ<]) Ìufiub°Ôu Fæ*, oŸ<Ô∫u ofi Ì°ufi°u* tu* Ÿu N°≈ <ıŸ
ÎJ¡ J¡°u N≈fiu <ÔÎ ≤‡∫ (∫°uÀ∫) ŸtHu*, ŸJ¡° NfiC‹™>°fi J¡≤u* $$72$$
ofiJ¡° Îu¿h~>J¡ ŸtChª∫ J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù ≈≤_≈≤ J¡°uoÕ <b≤°u@ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ k¡Ôw# Ì°ufi°u* ÎJ¡R¡≈ FÙ
Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu J¡v∫°dR¡≈ ≈°≈≤<Fw ≤°|b, NSb° o∏FÙ* Ì°u ˚°bfi°N°u* J¡° N°Z∫ J¡≤ oŸ ŸaŸ°≤ tu* <bF°≤
J¡≤wu F…Î N°≈ ≤°y, πuT N°<Ì J¡° <bfi°„ J¡≤ ±>°<ÔÎ (<ıŸ ≈C”T tu* ≤°y N°<Ì Ì°uT°u* J¡° <bfi°„
F°u y∫° Fæ, ŸÙ ≈C”T tu* •w Ì°ufi°u* <ª∏wfi Ÿk¡Ô F°uwu Fæ*, ÌqŸ≤u tu* fiFÙ* ∫F "JC¡”' oÃ∫°<Ì b°•∫

1322

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ÿu <Ì©Ô°∫° y∫° Fæ $) $$73$$
≈®@°fi k¡Ô°u* Ju¡ π°≤° ≤°y N°<Ì Ì°uT°u* Ju¡ <bfi°„ J¡∑ FÙ _wC<w J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, ı°u JC¡~> ˚Ù oŸ ŸaŸ°≤ tu* Wt b_wC Fæ N°æ≤ ı°u JC¡~> N°J¡°„ tu* ∫° _byÕ tu* Wt
b_wC Fæ, ÎJ¡t°` ≤°y, πuT N°<Ì Ju¡ <bfi°„ Ÿu FÙ fi ŸfJ¡∑ ≈®°<›w F°u ı°wÙ Fæ $$74$$ Fu ZÙ≤°tıÙ,
≤°y N°<Ì Ì°uT°u* Ÿu N°J®¡°∏w F…oÕ fC<] Ju¡ π°≤° ı柰 ı°u JC¡~> <J¡∫° ı°w° Fæ, bF Ÿf JC¡~> t¥»°u* Ju¡ <ÔÎ
wÃJ¡°Ô FÙ <b≈≤ÙwR¡≈ (Ì…#©R¡≈) F°u ı°w° Fæ $$75$$ ˚B, <ıŸ ≈®J¡°≤ ÌÀ@ F…oÕ bfi_S<Ô∫°u* tu* <F≤fi
N≈fi° _S°fi fiFÙ* ffi°wu, ŸÙ ≈®J¡°≤ πuT-Ì°uTR¡≈Ù «¡<tÕ∫°u* Ÿu N°J®¡°∏w <ªWb¨<W∫°u* tu* Wt yCd
N≈fi° _S°fi fiFÙ* ffi°wu $$76$$ Fu <≈®∫ ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ ≈C”T Ju¡ <ªWR¡≈Ù <fÔ tu* ≤°y N°æ≤ πuTR¡≈Ù
Ì°u Ÿ≈Õ <w≤°u<Fw fiFÙ* F°u ı°wu, Ÿ ≈C”T J¡°u ≈¥b°uÕ•w J¡v≈b¨s Ÿu ˚Ù •∫° Ì…#©R¡≈ k¡Ô ≈®°›w fiFÙ*
F°uwu ? (∫°fiÙ ÎuŸu ≈C”T J¡°u Ÿ J¡v≈b¨s Ÿu ˚Ù Ì…#© ≈®°›w F°uwu FÙ ≤Fu*yu, ∫F ˚°b Fæ $) $$77$$ Fu
ZÙ≤°tª∏BıÙ, ı°u ≈C”T „°˜°u* tu* <fi‹d°w, ªwC≤, J¡tÕ <fi≤w Îba ≈®°I F°uJ¡≤ ˚Ù ≤°y, πuT N°<Ì Ÿu
≈¿≤≈¥dÕ Fæ*, bu <fiÿª∫ FÙ N≤^∫ tu* ≈®<Ÿ] <Ÿ∫°≤ Fæ* $ ∏Fu* <@•J¡°≤ Fæ $$78$$
Ÿt¥Ô ≤°y-πuT J¡° J®¡t fwÔ°wu Fæ* $
tu≤° @fi ÌqŸ≤u fiu Fn≈ <Ô∫°, ÌqŸ≤u Ÿu Nbÿ∫ Ôufiu ∫°uÀ∫ @fi tæ*fiu ≈®t°Ì Ÿu ~>°un <Ì∫° - oŸ ≈®J¡°≤
≈®°›w Îba <bfi‹¸> @fi N°<Ì <bT∫°u* tu* N<˚<fibu„ Ÿu fiJu¡ y®Fd Ju¡ <ÔÎ b@, f∏@fi N°<Ì Ì^±> Ìufiu J¡∑
oh~>°R¡≈ ≤°y-πuT°u* Ju¡ J®¡t •∫° Fæ* ? ∫°fiÙ wCh~> Fæ* $$79$$
≤°y-πuT°u* Ju¡ J®¡t wCh~> •∫°u* Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
@fi, fa@CbyÕ, <t` - ∫u Ÿf f°≤-f°≤ N°wu N°æ≤ ı°wu ≤Fwu Fæ*, oŸ<ÔÎ fitu* fC<]t°fi ≈C”T •∫°
NfiC≤°y J¡≤uy° N°æ≤ •∫° bæ≤°À∫ FÙ J¡≤uy° ? $$80$$ <ıŸtu* ŸaŸ°≤ J¡∑ ≈¿≤≈¥dÕR¡≈w° <≈®∫ <bT∫°u* Ju¡
N¿_wÃb N°æ≤ N<≈®∫ <bT∫°u* Ju¡ N˚°b Ÿu FÙ ffiÙ Fæ ÎuŸÙ, Ÿt_w ŸaŸ°≤ J¡∑ ≤ªfi°R¡≈ ∫F ≈≤tuÿb≤
Ÿ‡f¿∏@fiÙ t°∫° N°Ÿ•w ≈C”T°u* J¡°u FÙ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ Ÿu NfiSÕ-yw°u˘ tu* i>Ju¡Ô ÌuwÙ Fæ $$81$$ Fu ≤°|b,
fi @fi, fi ıfi N°æ≤ fi tfi FÙ b°_wb tu* ŸÃ∫_bR¡≈ Fæ, <J¡∏wC N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ ∫C<•w Ÿu <tØ∫°R¡≈
Ÿu <fi¿ÿªw F…N° Ÿf ∫F ≈®≈aª <tØ∫° FÙ ÌÙ© ≈nw° Fæ $$82$$
ŸÙ ∫C<•w J¡°u fwÔ°wu Fæ* $
N°<Ì N°æ≤ N∏w tu* ∫°fiÙ ≈¥bÕ N°æ≤ W≤J¡°Ô tu* Ÿ˚Ù ≈Ì°SÕ NŸwg Fæ* N°æ≤ fÙª tu* ˚Ù W≤°uW≤
˚°b-<bJ¡°≤°u* Ÿu y®_w Îba Ì…#©≈®Ì Fæ*, oŸ<ÔÎ fC<]t°fi ≈C”T ÌqŸ≤u Ju¡ J¡¿v≈w N°J¡°„-b¨s Ju¡ ŸÂ„
wCh~> oŸ ŸaŸ°≤ tu* J¡F°≥ ≈®ut J¡≤uy° ? $$83$$ Fu <≈®∫ ZÙ≤°tıÙ, <J¡ŸÙ ÎJ¡ fiu w°u N°J¡°„ tu* ˜Ù J¡∑
J¡v≈fi° J¡∑ N°æ≤ Ìq≤bwÙÕ ÌqŸ≤° Ÿu ˚°uyu, ∫F J¡˚Ù ffi ŸJ¡w° Fæ ? ™>ÙJ¡ oŸÙ ≈®J¡°≤ ∫F ŸaŸ°≤-≤ªfi°
Fæ ∫°fiÙ oŸ ŸaŸ°≤ J¡∑ J¡°uoÕ ÎJ¡ w°u J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ N°æ≤ ÌqŸ≤° ≈˚°uy J¡≤fiu J¡∑ ªu‹¸>° J¡≤w° Fæ,
oŸ<ÔÎ N°≈ ÎuŸu NŸayw ˚®t tu* tw ≈<nÎ $$84$$ ∫F ŸaŸ°≤ ≈®°<d∫°u* Ju¡ buy≈¥bÕJ¡ ytfiN°ytfi Ÿu
≈¥dÕ, <b_w¨w Îba ≈Bb°u* Ÿu ˚≤° Fæ, oŸ<Ô∫u <bπ°fi Ô°uy Ÿu y∏@bÕfiy≤ J¡∑ ≤ªfi°-<bÔ°Ÿ Ju¡ ŸÂ„
wCh~> J¡Fwu Fæ* $$85$$ ZÙ≤°tıÙ, _b›fi N°æ≤ ŸaJ¡v≈ Ju¡ fiy≤°u* J¡∑ fi°o˘ ∫F _b∫a NŸwg F°uJ¡≤ ˚Ù
Ã≈∏fi-Ÿ° ≈®wÙw F°uw° Fæ, Ÿ˚Ù _S°fi°u* tu* J¡v≈fi° J¡° Ÿa˚b N°æ≤ N<@‹™>°fi ªæw∏∫ J¡° N¿_wÃb F°ufiu

ŸyÕ - 29]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1323

Ÿu Ÿ˚Ù ıyF Nb¿_Sw Fæ N°æ≤ ŸCTC›w J¡∑ fi°o˘ _b›fi˚°b°≈∏fi Fæ $$86$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, ∫F ŸaŸ°≤
ÌÙ|ÕJ¡°ÔÙfi _b›fi-fiy≤ Îba _b›fi-b¨s Ju¡ ŸÂ„ Fæ $ NI°fiR¡≈Ù <fiB° J¡° Ô°˚ ÔuJ¡≤ N°Ãt_b˚°b
J¡° N≈F≤d J¡≤fiub°Ô° Îba <fi≤∏w≤ NfiC_∫¥w Fæ, oŸ<ÔÎ N°≈ ŸaŸ°≤R¡≈Ù _b›fi tu* ˚®td„ÙÔ F°uJ¡≤
∫F°≥ Nb¿_Sw Fæ* $$87$$ ˚B, Ÿ |fi NI°fiR¡≈Ù <b_w¨w oŸ <fiB° J¡° N°≈ Ÿ ≈®J¡°≤ ≈¿≤Ã∫°y J¡≤
ÌÙ<ıÎ, <ıŸ ≈®J¡°≤ <fi<@ (Ÿa≈<W) ≈®°›w J¡≤fiub°Ô° ˚°À∫b°fi ≈C”T Ì¿≤Bw° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìuw°
Fæ $$88$$ ˚B, Nf N°≈ ≈®fC] F°u ı°oÎ N°æ≤ ŸÌ° <Ìw-_b˚°b, N„uT <bJ¡v≈°u* Ÿu b<ıÕw ªæw∏∫≈®J¡°„_bR¡≈ N≈fiÙ N°Ãt° J¡°u Ÿ ≈®J¡°≤ Ìu<©Î, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈®°w#J¡°Ô tu* J¡tÔ Ÿ¥∫Õ J¡°u Ìu©w°
Fæ $$89$$ Fu tF°f°F°u, tæ* N°≈J¡°u f°≤-f°≤ Ÿaf°u<@w J¡≤w° Fq≥ <J¡ N°≈ ı°y ı°oÎ, ı°y ı°oÎ N°æ≤
N≈fiu <fitÕÔ N°ÃtR¡≈Ù Ÿ¥∫Õ J¡°u Ìu<©Î $$90$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, t@C≤ yıÕfi Ju¡ ŸÂ„ ≈Ìu„ Ju¡ „ÆÌ°u* Ÿu
Ÿ‡≈∏fi, tu| _S°fiÙ∫ oŸ tu≤u π°≤° f≤Ÿ°∫u y∫u „ÙwÔ oŸÙ I°fiR¡≈Ù ıÔ Ÿu N°≈ ıy°∫u y∫u Fæ* $$91$$
Fu ≤°|b, N°≈ N°ı FÙ ≈®fC] F°uJ¡≤ N°ÃtI°fi J¡°u ≈®°›w J¡∑<ıÎ N°æ≤ oŸ wCh~> ı°y<wJ¡ ˚®t J¡°
≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <`J¡°Ô°f°<@w N°Ãtw[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡∑<ıÎ $$92$$ ZÙ≤°tıÙ, fi N°≈J¡° ı∏t Fæ,
fi N°≈J¡°u Ì…#© Fæ, fi N°≈Ju¡ Ì°uT Fæ* N°æ≤ fi N°≈Ju¡ ˚®t FÙ Fæ*, (Nw#) Ÿt_w ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ oŸ ŸaŸ°≤
J¡° ßyÕ J¡≤ N≈fiu N°Ãt_bR¡≈ tu* » N°Ÿfi f°≥@ J¡≤ ¿_Sw F°u ı°oÎ $$93$$
≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu tF°Ãtfig, N°≈Ju¡ Ÿt_w ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈°ÃtJ¡ Ì°uT°u* J¡° Ÿt¥F fi‹¸> F°u ªCJ¡° Fæ, Wt Ÿ°≤˚¥w
ŸCTC<›wŸÂ„ <bsu≈≤<Fw Â<‹¸> ˚Ù N°≈fiu ≈®°›w J¡≤ ÔÙ Fæ, b°_wb tu* N°≈ <fiÃ∫ N≈≤°us _b˚°b
Δ∫°≈J¡ ≈≤t f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ* $ Nw# Wt „C<] Ju¡ <ÔÎ N°≈ N≈fiu N°Ãt_bR¡≈ tu* FÙ Ÿt°<Fw F°uJ¡≤
¿_Sw F°u ı°oÎ $$94$$

Nl>°oÕŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fiwÙŸb°≥ ŸyÕ
w[bI°fi Ÿu ≤°tª∏BıÙ J¡∑ <bZ°<∏w, J¡<Sw NSÕ J¡° <k¡≤ <b_w°≤,
Jæ¡Ô°Ÿ ≈bÕw ≈≤ <„bıÙ Ju¡ π°≤° ≈FÔu Ÿ ≈®J¡°≤ J¡° N≈fiu ≈®<w ≈Ìu„ ofi Ÿf <bT∫°u* J¡° bdÕfi $

J¨¡≈°≈¥bÕJ¡ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ªtÃJ¡°≤≈¥dÕ F…Î ≈Ìu„°u* Ÿu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ π°≤° ≈®<wf°u<@w F…Î
ZÙ≤°t˚B Îba ÌqŸ≤u Z°uw°N°u* J¡°u ı°u w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ Ã≈∏fi F…N° ŸŸu N°@u tCFqwÕ wJ¡ fiJ¡∑ N≈fiuN≈fiu _bR¡≈°u* tu* <bZ°<∏wR¡≈ Ÿt°<@ Ÿu <fiÿªÔ ¿_S<w F°u yoÕ ∫°u* ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ J¡Fwu Fæ* $
ZÙ b°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # ≤°ıfig, <ıŸ Ÿt∫ N≈fiu _bR¡≈ tu* N°≈°uN°≈ <bZ°<∏w Îba ≈≤t°fi∏Ì
J¡°u ≈®°›w F…Î _b_S N°æ≤ Ÿt<ªW ZÙ≤°t˚B Ÿ ≈®J¡°≤ Zbd J¡≤ ≤Fu Su wS° Ÿ Ÿ˚° tu* ¿_Sw
„°∏w <ªW Ÿ˚Ù Z°uw°yd N≈fiÙ N°Ãt° tu* ≈≤t <bZ°<∏w J¡° NfiC˚b J¡≤ ≤Fu Su, Ÿ Ÿt∫ ZÙ≤°t˚B
J¡∑ <ªW<bZ°<∏w J¡∑ ŸC» ¿_S<w Ju¡ <ÔÎ f≤Ÿ ≤F° tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ J¡° bªfi°t¨w ÎJ¡°ÎJ¡ ÎuŸu
f∏Ì F°u y∫°, ıæŸu b¨<‹¸>w<≈Õw Ÿ_∫°u* tu* (©uw°u* tu*) tu|t^±>Ô Ÿu ıÔ J¡° f≤Ÿfi° ÎJ¡°ÎJ¡ f∏Ì F°u
ı°∫ $$1,2$$ ≤°ıfig, wÌfi∏w≤ ıf N°@° tCFqwÕ Δ∫wÙw F°u y∫° N°æ≤ ZÙ≤°t˚B ≈®fC] F°u y∫u ∫°fiÙ

1324

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ÿt°<@ Ÿu ¿ÃSw F°u y∫u, wf ŸÙ NSÕ J¡∑ ≈C<‹¸> Ju¡ <ÔÎ b°¿Àt∫°u* tu* Zu‹™> ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiŸu ≈Cfi#
J¡Ffiu Ôyu $$3$$ ZÙb<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, N°≈ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ w[bI°fiÙ F°u ªCJu¡ Fæ*, N≈fiÙ
N°Ãt° J¡°u ≈®°›w J¡≤ ªCJu¡ Fæ*, Nw# oŸÙ ≤Ù<w Ÿu oŸ ≈≤t°SÕ w[b J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ <bZ°t J¡∑<ıÎ,
oŸ wCh~> ŸaŸ°≤ tu* N°_S° tw J¡∑<ıÎ $$4$$
Ÿtu* ≈°∫ fwÔ°wu Fæ* $
Fu ≤|Cfi∏Ìfi, ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù ªJ®¡ ˚®td Ÿu w˚Ù ”J¡ ı°w° Fæ, ıf <J¡ ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈R¡≈Ù fi°<˚
J¡° (≈<F∫u Ju¡ tº∫ ˚°y J¡°) ˚ÔÙ≈®J¡°≤ Nb≤°u@ <J¡∫° ı°w° Fæ $$5$$ ˚B, ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ tfi°uR¡≈
fi°<˚ J¡°u ≤°yπuT N°<Ì Ÿu <bs°u<˚w-˚®<tw ∫°fiÙ fiª°∫u ı°fiu ≈≤ ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù ªJ®¡, ≈®∫Ãfi Ÿu ≤°uJu¡
ı°fiu ≈≤ ˚Ù, buy≈¥bÕJ¡ fi°ªw° FÙ ≤Fw° Fæ $$6$$ oŸ<ÔÎ Wt ≈C”T°SÕ J¡° ∫°fiÙ I°fi°U∫°Ÿ Îba
bæ≤°À∫ J¡∑ »w° J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ „°_`°fiCŸ°≤Ù ∫C<•w∫°u* Ÿu <bbuJ¡I°fiR¡≈Ù fÔ ≈®°›w J¡≤ <ªWR¡≈Ù
ŸaŸ°≤-ªJ®¡ J¡∑ fi°<˚ J¡° Nb≤°u@ J¡≤fi° FÙ ª°<FÎ $$7$$ ˚B, J¡FÙ* ≈≤ ÎuŸÙ J¡°uoÕ b_wC ≈ÔÆ@ Fæ FÙ
fiFÙ*, ı°u Wt fC<] wS° Ÿ°æı∏∫ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ „°˜Ÿ‡tw ≈C”T°SÕ Ÿu ≈®°›w fi J¡∑ ı°∫ $$8$$ oŸ<Ô∫u
f°ÔfC<] Ÿu J¡¿v≈w ÎJ¡t°` Ìæb≈≤°@Ùfiw° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ N°æ≤ NŸÔÙ ≈®∫Ãfi J¡° N°Z∫ ÔuJ¡≤
ŸfŸu ≈FÔu ≈C”T J¡°u N≈fiu <ªW J¡° <fi≤°u@ J¡≤fi° ª°<FÎ $$9$$ Fu Nfi|, f®Ê°ıÙ Ÿu ÔuJ¡≤ ªÔu N° ≤Fu
oŸ NI°fiR¡≈Ù <b˚®t Ÿu ∫F NŸBq≈ FÙ ≈®≈aª Ÿwg-Ÿ° ≈®wÙw F°u ≤F° Fæ $$10$$ Fu ≈°≈„¥∏∫ ≤°|b,
ÎJ¡t°` NI°fiR¡≈Ù ˚®t Ÿu <b_w°≤ J¡°u ≈®°›w F…Î Âÿ∫ ıyw Ju¡ N°@°≤˚¥w ∫u ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi „≤Ù≤
∫F°≥ ∫`-w` |¥t ≤Fu Fæ* $$11$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, ÎJ¡t°` ÌuF Ju¡ <bfi°„ Ÿu o‹¸> <Ÿ<] fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ Fæ,
•∫°u*<J¡ ÌuF Ju¡ fi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ ˚Ù ÌuF ≈≤‡≈≤° J¡° Ã≈°ÌJ¡ ŸaJ¡v≈ w°u <k¡≤ ˚Ù <bΩt°fi ≤Fw° FÙ Fæ $
oŸ<ÔÎ fC<]t°fi ≈C”T J¡°u ÌuF Ju¡ <ÔÎ ŸC©-Ì…© J¡∑ <ª∏w° J¡˚Ù fiFÙ* J¡≤fiÙ ª°<FÎ, <J¡∏wC ŸaJ¡v≈°uh~>uÌ
Ju¡ <ÔÎ FÙ ≈®∫Ãfi J¡≤fi° ª°<FÎ $$12$$ ZÙ≤°tıÙ, Ì…#© Ÿu ŸÌ° t<ÔfitC© wS° NZC N°<Ì Ÿu <fi≤∏w≤
N°BÕ ≤Ffiub°Ô° ∫F ÌuF@°≤Ù fi≤ <ª`<Ô<©w fi≤ J¡∑ N≈us° ˚Ù NÃ∫∏w wCh~> J¡F° y∫° Fæ, •∫°u*<J¡
<ª`<Ô<©w fi≤ w°u ŸC©-Ì…#© J¡∑ <ª∏w° Ÿu <fitCÕ•w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ŸÌ° ≈®Ÿ∏fi N°æ≤ _buÌ NZC N°<Ì
Ÿu b<ıÕw ≤Fw° Fæ $$13$$ ZÙ≤°tıÙ, N°<@ N°æ≤ Δ∫°<@ Ÿu <fi≤∏w≤ Ì…#<©w, NZC N°<Ì Ÿu N°BÕ wS°
_b∫a <bfi°„„ÙÔ oŸ „≤Ù≤ tu* Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ ¿_S≤w° fiFÙ* ≤FwÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ <ª`<Ô<©w ≈C”T
tu* ¿_S≤w° ≤FwÙ Fæ $ ∫F f°w ŸbÕ<b<Ìw Fæ $$14$$
oŸ ≈®<Ÿ] „≤Ù≤ tu* <fi<fiÕ<tW<bfi°<„w° ˚Ù <ª`<Ô<©w ÌuF J¡∑ N≈us° N<@J¡ Ì°uT Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, <ª`<Ô<©w ÌuF w˚Ù fi‹¸> F°uwÙ Fæ ıf <J¡ŸÙ J¡°≤d<b„uT Ÿu ŸJ¡° <bfi°„ <J¡∫°
ı°∫, N∏∫S° fiFÙ* $ ∫F Nbÿ∫<bfi°„Ù t°aŸ-_bR¡≈ ÌuF w°u <J¡ŸÙ J¡°≤d<b„uT Ju¡ <ffi° _b∫a FÙ fi‹¸>
F°u ı°wÙ Fæ $$15$$ <ª<`w tfiC‹∫ J¡∑ ∫<Ì ˚ÔÙ-˚°≥<w ≤s° J¡∑ ı°∫, w°u bF ÌÙ|ÕJ¡°<ÔJ¡ ¿_S≤ „°u˚°
@°≤d J¡≤w° Fæ N°æ≤ ∫F ≈®Ã∫s „≤Ù≤ w°u NfiuJ¡ ∫Ãfi°u* Ÿu ≤<sw F°ufiu ≈≤ ˚Ù fi‹¸> FÙ F°u ı°w° Fæ, f»w°
fiFÙ* Fæ $$16$$ oŸ<ÔÎ <ª<`w ÌuF FÙ Zu‹™> Fæ,ŸaJ¡v≈ı<fiw ∫F wCh~> ÌuF Zu‹™> fiFÙ*, •∫°u*<J¡ ı°u
<ª`ÌuF tu* yCd <bΩt°fi Fæ*, bu ŸaJ¡v≈ı<fiw ÌuF tu* fiFÙ* Fæ* $$17$$ Fu <fi‹≈°≈ ZÙ≤°tıÙ, NÃ∫∏w ın

ŸyÕ - 29]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1325

<ª<`w „≤Ù≤ J¡∑ N≈us° ˚Ù ı°u ∫F ŸaJ¡v≈ı<fiw wCh~>°<wwCh~> ÌuF Fæ, Ÿ t°aŸR¡≈ ÌuF tu* N°≈J¡°u
N°Ÿ<•w FÙ •∫° ? $$18$$ Fu tF°twu, ∫F ŸaJ¡v≈ı<fiw „≤Ù≤ JC¡~> ÌÙ|ÕJ¡°ÔwJ¡ FÙ <¸>J¡fiub°Ô° Fæ $
Ÿtu* w<fiJ¡ ˚Ù N°Ÿ<•w fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ, •∫°u*<J¡ ∫F „≤Ù≤ _b›fi ∫° tfi°u≤°≠∫ Ÿu ı<fiw „≤Ù≤
Ÿu ˚Ù NÃ∫∏w wCh~> Fæ $$19$$ ˚B, _b›fi N°<Ì „≤Ù≤ _bv≈J¡°ÔÙfi ŸaJ¡v≈ Ÿu ı<fiw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
ÌÙ|Õ-J¡°ÔÙfi ŸC©-Ì…#©°u* Ÿu N°J®¡°∏w fiFÙ* F°uw° $ ∫F ≈®Ã∫s „≤Ù≤ w°u ÌÙ|ÕJ¡°ÔÙfi ŸaJ¡v≈ Ÿu ı<fiw
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ÌÙ|ÕJ¡°Ô Ju¡ Ì…#©°u* Ÿu N°J®¡°∏w ≤Fw° Fæ $$20$$ ŸaJ¡v≈<bJ¡°≤ ∫F „≤Ù≤ fi w°u _b∫a Fæ
N°æ≤ fi Ft Ô°uy°u* J¡° Ÿ‡f∏@Ù (N°Ãt° J¡° Ÿ‡f∏@Ù) FÙ Fæ, Nw# oŸ „≤Ù≤ Ju¡ <fi<tW ∫F NI°fiÙ ıÙb
<fi≤SÕJ¡ •Ôu„ J¡° ˚°ıfi •∫°u* ffiw° Fæ ? $$21$$
Nw# <ª` N°<Ì Ju¡ „≤Ù≤°u* J¡∑ s<w Ju¡ ŸÂ„ oŸ „≤Ù≤ J¡∑ s<w Ju¡ <bT∫ tu* ˚Ù „°uJ¡ fiFÙ* J¡≤fi°
ª°<FÎ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
˚B, <ıŸ ≈®J¡°≤ <ª` tu* <Ô<©w ≈C”T Ju¡ sw ∫° sÙd F°u ı°fiu ≈≤ N°Ãt° J¡∑ s<w fiFÙ* F°uwÙ,
ŸÙ ≈®J¡°≤ ŸaJ¡v≈ Ÿu ı<fiw ≈C”T Ju¡ sw ∫° sÙd F°u ı°fiu ≈≤ N°Ãt° J¡∑ JC¡~> ˚Ù s<w fiFÙ*
F°uwÙ $$22$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ tfi°u≤°≠∫ tu* Ã≈∏fi NfiuJ¡ „≤Ù≤ N°<Ì ≈Ì°S°u˘ Ju¡ sw ∫° sÙd F°u ı°fiu
≈≤ N°Ãt° J¡∑ JC¡~> ˚Ù s<w fiFÙ* F°uwÙ, NSb° <ıŸ ≈®J¡°≤ ÌqŸ≤u ª∏Bt° Ju¡ sw ∫° sÙd F°u ı°fiu
≈≤ NŸÔÙ ª∏Bt° J¡∑ ∫° N°Ãt° J¡∑ JC¡~> ˚Ù s<w fiFÙ* F°uwÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ _b›fi tu* Ã≈∏fi ≈Ì°S°u˘
Ju¡ sw ∫° <bfi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ N°Ãt° J¡∑ s<w fiFÙ* F°uwÙ NSb° <ıŸ ≈®J¡°≤ t¨yw¨<‹dJ¡°-fiÌÙ Ju¡
≈®J¡°„R¡≈ ıÔ Ju¡ sw ∫° sÙd F°u ı°fiu ≈≤ N°Ãt° J¡∑ JC¡~> ˚Ù s<w fiFÙ* F°uwÙ; ŸÙ ≈®J¡°≤ ÎJ¡t°`
ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi, _b˚°bw# <bfi°„„ÙÔ oŸ „≤Ù≤R¡≈Ù ∫∏` Ju¡ sw ∫° <bfi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ N°Ãt°
J¡∑ JC¡~> ˚Ù s<w fiFÙ* F°uwÙ $ Nw# „≤Ù≤ Ju¡ <ÔÎ „°uJ¡ J¡≤fi° <fi≤SÕJ¡ FÙ Fæ $$23-25$$ <ªW Ju¡
ŸaJ¡v≈ Ÿu J¡¿v≈w wS° ÌÙ|ÕJ¡°ÔÙfi _b›fi R¡≈ oŸ ÌuF Ju¡ NÔaJ¡°≤°u* Ÿu ˚¥<Tw ∫° Ì°uT°u* Ÿu Ìq<Tw
F°u ı°fiu ≈≤ ªæw∏∫R¡≈ N°Ãt° J¡° JC¡~> ˚Ù fiFÙ* <fynfiu ≈°w° $$26$$
•∫°u* N°Ãt° J¡° JC¡~> ˚Ù fiFÙ* <fynfiu ≈°w° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
≤°t˚B, N°Ãt-ªæw∏∫R¡≈ f®Ê fi w°u <bfi‹¸> F°uw° Fæ, fi ª<Ôw F°uw° Fæ, N°æ≤ fi <bJ¨¡w FÙ
F°uw° Fæ, oŸ<ÔÎ ÌuF J¡° fi°„ F°ufiu ≈≤ ªæw∏∫ J¡°, N°Ãt° J¡° ∫° f®Ê J¡° •∫° <fyn y∫° ? $$27$$
|¥t ≤Fu ª°J¡ Ju¡ «¡≈≤ ¿_Sw NÃ∫∏w t°u<Fw ≈C”T ıæŸu <Ì„°ªJ®¡ J¡°u _b∫a <ıŸ ªJ®¡ ≈≤ ª»° F…N°
≤Fw° Fæ, Ÿ ªJ®¡ Ju¡ ŸÂ„ ∫° ª°≤°u* N°u≤ ≈°Ÿ tu* ¿_Sw fnu ªJ®¡ Ju¡ ŸÂ„ <b≈≤ÙwR¡≈ Ÿu |¥tw°
F…N° Ìu©w° Fæ, bæŸu FÙ NJ¡_t°w Ã≈∏fi F…Î yıÕfi„ÙÔ <tØ∫° NI°fi Ju¡ J¡°≤d <tØ∫° NI°fiR¡≈
ªJ®¡ Ju¡ «¡≈≤ ¿_Sw ıÙb°Ãt° ÌuF≈≤‡≈≤°R¡≈Ù ªJ®¡ J¡°u Ìu©w° ≤Fw° Fæ $$28,29$$ ŸÙ NI°fiR¡≈Ù
ªJ®¡ Ju¡ «¡≈≤ ¿_Sw F…N° ıÙb°Ãt° <ıŸ ÌuF ≈≤‡≈≤°R¡≈Ù ªJ®¡ J¡°u Ìu©w° ≤Fw° Fæ, bF W≤°uW≤
N<@J¡ ˚®°<∏w J¡°u Ìufiub°Ô°, _b∫a ˚®°<∏wR¡≈, ≈wfi°u∏tC© _bR¡≈ Ÿu y®_w, ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ NfiSÕ-yw°u˘
tu* <y≤°∫° y∫°, Fw Îba F∏∫t°fi ≤Fw° Fæ $$30$$ oŸ<ÔÎ Fu ˚B, Wt @æ∫Õ J¡° ˚ÔÙ ≈®J¡°≤
NbÔ‡ffi J¡≤ oŸ Nfi°<Ì Â»Ù˚¥w ˚®t J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìufi° ª°<FÎ $$31$$ ˚B, <tØ∫° NI°fi
Ju¡ π°≤° ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈ Ÿu Ã≈∏fi F…N° ∫F „≤Ù≤ ≈®°wÙ<wJ¡ R¡≈ Ÿu ŸÃ∫-Ÿ° F°ufiu ≈≤ ˚Ù b°_wb

1326

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

tu* NŸÃ∫ FÙ Fæ, •∫°u*<J¡ ı°u b_wC NI°fi N°<Ì Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ Fæ, bF <J¡ŸÙ Ÿt∫ ˚Ù ŸÃ∫ fiFÙ*
F°u ŸJ¡wÙ $$32$$ ≤≠ıC tu* Ÿ≈ÕfC<] Ju¡ ŸÂ„ NŸÃ_bR¡≈ NI°fi Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ ÌuF NŸÃ_bR¡≈ FÙ
ıyw-<J®¡∫° J¡°u Ÿwg-ŸÙ ffi° ÌuwÙ Fæ $$33$$ ZÙ≤°t˚B, ıf Δ∫bF°≤ tu* ∫F f°w ≈®<Ÿ] Fæ <J¡
ınw° Ÿu ˚≤u ≈Ì°S°u˘ π°≤° ı°u JC¡~> <J¡∫° y∫° F°uw° Fæ, bF fiJu¡ π°≤° <J¡∫° y∫° fiFÙ* t°fi° ı°w°
Fæ ∫°fiÙ fiJu¡ π°≤° <J¡∫u y∫u J¡°∫°u˘ Ÿu N≈≤°@ N°<Ì Ì°uT°u* J¡° fitu* ªuwfi Ju¡ Ÿt°fi N°≤°u≈ fiFÙ*
<J¡∫° ı°w° Fæ, wf JC¡~> Δ∫°≈°≤ J¡≤ ≤FÙ ˚Ù ınw° Ÿu ˚≤Ù F…oÕ ∫F ÌuF <J¡ŸÙ Ÿt∫ ˚Ù J¡w°Õ fiFÙ*
J¡FÙ ı° ŸJ¡wÙ, •∫°u*<J¡ oh~>°@Ùfi FÙ J¡w¨ÕÃb ≤Fw° Fæ $$34$$
oh~>° Ÿu FÙ J¡wÕ¨Ãb F°uw° Fæ, bF oh~>° w°u fi ın ÌuF tu* ∫° fi <fi<bÕJ¡°≤ N°Ãt° tu* FÙ ≤F ŸJ¡wÙ Fæ,
∫F J¡Fwu Fæ* $
ın ÌuF w°u oh~>° Ÿu ≤<Fw Fæ N°æ≤ oŸ <fi<bÕJ¡°≤ N°Ãt° tu* oh~>° ≤FwÙ fiFÙ*, oŸ<ÔÎ J¡°uoÕ J¡w°Õ Fæ
FÙ fiFÙ*, Ju¡bÔ N°Ãt° „≤Ù≤ J¡° B‹¸>° Fæ $$35$$
N°Ãt° J¡w°Õ fiFÙ* Fæ, oŸ <fiÿª∫ J¡° k¡Ô J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu b°∫C„¥∏∫ ≈®Ìu„ tu* ≤Ffiub°Ô° ÌÙ≈J¡ N≈fiu _bR¡≈ tu* FÙ Nb¿_Sw ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ oŸ
ıy¿Ã_S¿w tu* Îb* Ÿt_w ˚¥w°u* tu* Ÿ°sÙ Ju¡ ŸÂ„ w¸>_S F°uJ¡≤ N≈fiu _bR¡≈ tu* FÙ ¿_Sw ≤Ffi°
ª°<FÎ $$36$$
wf ≤°≠∫-Δ∫b_S° Jæ¡Ÿu ªÔuyÙ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, ıæŸu Ìq≤°<wÌq≤ N°J¡°„ tu* ¿_Sw ≤FJ¡≤ FÙ Ÿ¥∫ÕÌub Ìæ<fiJ¡ J¡°∫Õ J¡≤wu Fæ*, bæŸu FÙ N°≈
˚Ù Ìq≤ ≤FJ¡≤ ∫F ≤°≠∫-Δ∫b_S° J¡∑<ıÎ $$37$$
ÌuF tu* ŸÃ∫fC<] F°ufiu ≈≤ w°u ÌuF°<˚t°fiR¡≈ NFaJ¡°≤ Ju¡ N° ı°fiu Ju¡ J¡°≤d ŸJ¡∑ Ì°Ÿw° ffiÙ FÙ
≤FuyÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ NŸBq≈ ŸaJ¡v≈ı¿fiw ÌuFR¡≈ „¥∏∫ |≤ J¡° N¿_wÃb <Ÿ] F°u ı°fiu ≈≤ Ÿtu* NI°fiÙ f°ÔJ¡
π°≤° J¡¿v≈w NŸÃ∫ ∫s Ju¡ ŸÂ„, <ªWfi°tJ¡ NFaJ¡°≤R¡≈ Ì…‹¸> buw°Ô, ı°u <fi_w[b Îba Ÿt_w
Ÿ≠ıfi°u* J¡∑ Ÿay<w Ÿu b<ıÕw Fæ, J¡FÙ* Ÿu ˚Ù N°J¡≤, ≈®<b‹¸> F°u ı°w° Fæ $$38,39$$ ≤°t˚®B, N°≈ oŸ
Ì…‹¸>fC<] NFaJ¡°≤ J¡∑ Ì°Ÿw° J¡°u ≈®°›w tw F°u ı°oÎ, •∫°u*<J¡ oŸJ¡∑ Ì°Ÿw° Ÿu fi≤J¡R¡≈ k¡Ô J¡∑
≈®°¿›w F°uwÙ Fæ $$40$$
NFaJ¡°≤ Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ ÌqŸ≤° ˚Ù NfiSÕ ≈®°›w F°uw° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ÌuFR¡≈Ù |≤ tu* N≈fiu fi°fi°<b@ ŸaJ¡v≈°u* Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu fÙ˚ß N°J¨¡<wb°Ô° tÌ°u∏tW <ªWR¡≈Ù
buw°Ô ÔÙÔ° Ÿu ª°≤°u* N°u≤ <tØ∫° yıÕfi J¡≤w° ≤Fw° Fæ $$41$$ „¥∏∫ ÌuFR¡≈Ù |≤ ≈®°›wJ¡≤ <ªWR¡≈Ù
∫s fiu bF J¡°t <J¡∫° Fæ, <ıŸŸu <J¡ fnu-fnu w[bbuW° ˚Ù ˚∫ ©°J¡≤ Ÿt°<@ tu* wÃ≈≤ F°uJ¡≤ ¿_Sw
Fæ* $$42$$ N≈fiu wCh~> „≤Ù≤R¡≈Ù t¿∏Ì≤ Ÿu <ªWR¡≈Ù buw°Ô J¡°u F¸>° Ìufiu Ÿu oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù „¥∏∫ fiy≤
tu* ≈C”T J¡˚Ù ˚Ù fiFÙ* ±>≤w° $$43$$ <ªWR¡≈Ù <≈„°ª Ÿu N<˚˚¥w oŸ „≤Ù≤R¡≈Ù |≤ tu* ı°u N°Ÿ•w
Fæ*, bu Nfi∏wJ¡°u<¸> „≤Ù≤°u* Ju¡ <bfi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ ˚Ù Nf wJ¡ ÌuF tu* N°ÃtR¡≈w° fC<] Ÿu Ÿt<∏bw
F°uJ¡≤ •∫°u* ¿_Sw Fæ*-fn° N°ÿª∫Õ Fæ (<fi≤∏w≤ „≤Ù≤ |¸>fi° Ÿu ı<fiw Ì…#©°u* J¡° NfiC˚b F°ufiu ≈≤ ˚Ù

ŸyÕ - 29]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1327

ŸJu¡ <b|¸>fi tu* ı°u ≈®∫Ãfi fiFÙ* J¡≤wu ∫FÙ N°ÿª∫Õ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $)$$44$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, <ªWR¡≈Ù
<≈„°ª Ÿu y®_w F…Î ÌuFR¡≈Ù |≤ tu* ı°u t≤ ªCJu¡ Fæ*, fiJ¡∑ ı°u fC<] Fæ, bF <≈„°ª J¡∑-ŸÙ Fæ, fi <J¡
N<≈„°ª J¡∑-ŸÙ $$45$$ Fu Ÿ°@°u, NFaJ¡°≤R¡≈Ù fnu ∫s Ju¡ |≤R¡≈Ù <`<b@ w°≈R¡≈ N¿Àfi Ÿu ÌÀ@ F…Î
„≤Ù≤ tu* N°Ÿ¿•w Ÿu <bF°≤ J¡≤ ≤F° ≈C”T <≈„°ª FÙ Fæ, •∫°u*<J¡ bF „≤Ù≤ ¿_S≤ fiFÙ* Fæ $$46$$ ≈FÔu
<b„Ì fC<] Ÿu NFaJ¡°≤ J¡∑ Ì°Ÿw° ~>°unJ¡≤ wÌfi∏w≤ ∫°uy˚¥<tJ¡° Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu NFaJ¡°≤ J¡° N°Ã∫¿∏wJ¡
<b_t≤d J¡≤ „Ù|®°<w„Ù|® N≈fiÙ N°Ãt° J¡° FÙ NbÔ‡ffi J¡≤fi° ª°<FÎ $$47$$ fi≤J¡ J¡∑ ª°F ≤©fiub°Ôu
ı°u ıÙb NFaJ¡°≤R¡≈Ù <≈„°ª Ÿu N°J®¡°∏w Fæ*, t°uFR¡≈Ù tÌ Ÿu N∏@u fi ıÙb°u* Ju¡ fi J¡°uoÕ <t` ffiwu Fæ*
N°æ≤ fi J¡°uoÕ f∏@C FÙ (•∫°u*<J¡ NFaJ¡°≤Ù ıÙb°u* tu* <bfi∫ J¡∑ Ì…ÔÕ˚w° N°æ≤ ]ww° J¡∑ Nbÿ∫‡˚°<bw°
F°ufiu Ÿu fiJu¡ Ÿ°S J¡°uoÕ ≈®ut fiFÙ* J¡≤w°, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $)$$48$$ ıf NFaJ¡°≤ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ fC<] Ÿu J¡°uoÕ
<J®¡∫° J¡∑ ı°wÙ Fæ, wf <bTbvÔÙ Ju¡ k¡Ô Ju¡ ŸÂ„ ŸJ¡° k¡Ô, J¡ÔF Îba ıfi„`Cw° Ju¡ J¡°≤d,
t≤dR¡≈ FÙ ≈®°›w F°uw° Fæ $$49$$ <bbuJ¡ Îba @æ∫Õ Ÿu FÙfi <ıŸ t¥©Õ fiu N≈fiu NFaJ¡°≤R¡≈Ù tF°ußb J¡°
NbÔ‡ffi <J¡∫°, Ÿu N°≈ wÃJ¡°Ô <bfi‹¸> FÙ ı°<fiÎ $$50$$
NFaJ¡°≤ J¡°u ≈≤Ô°uJ¡ tu* ˚Ù Ì…#© FÙ ≈®°›w F°uw° Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
Fu ≤°|b, <ıfi <fª°≤°u* J¡°u NFaJ¡°≤R¡≈Ù <≈„°ª fiu N≈fiu N@Ùfi ffi° <Ô∫°, bu Ÿf fi≤J¡R¡≈Ù
N¿Àfi∫°u* Ju¡ o∏@fi FÙ ffi y∫u $$51$$ <ıŸ N≈fiÙ ÌuFR¡≈Ù b¨s Ju¡ J¡°u¸>≤ tu* ∫°fiÙ ⁄Ì∫ tu* NFaJ¡°≤R¡≈Ù
Ÿ≈Õ ª°≤°u* N°u≤ k¥¡ÃJ¡°≤ J¡≤w° ≤Fw° Fæ, bF _bÌuFR¡≈Ù b¨s N@Ù≤ ≈C”T°u* π°≤° wÃJ¡°Ô FÙ J¡°¸>J¡≤ <y≤°
<Ì∫° ı°w° Fæ $$52$$ Fu tF°fi Δ∫¿•w∫°u* tu* Zu‹™> ≤°t˚B, oŸ ÌuF tu* NFaJ¡°≤R¡≈Ù <≈„°ª ≤Fu NSb°
ªÔ° ı°∫, ≈≤∏wC N°≈ ŸJ¡∑ N°u≤ tfi Ÿu w<fiJ¡ ˚Ù Â<‹¸>≈°w fi J¡∑<ıÎ $$53$$
Ju¡bÔ fi Ìu©fiu Ÿu FÙ •∫° F°uy° $ oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, <ªW Ÿu FÙ fC≤Ù w≤F k¡¸>J¡°≤° y∫°, N≈t°<fiw wS° <w≤_J¨¡w F…N° ∫F NFaJ¡°≤R¡≈Ù
<≈„°ª ∫F°≥ wC‡F°≤° JC¡~> ˚Ù <fy°n fiFÙ* ŸJ¡w° $$54$$
NFaJ¡°≤ J¡° NfiCŸ≤d J¡≤fiu Ÿu FÙ N°Ãt° J¡°u NfiSÕ ≈®°›w F°uw° Fæ , ŸJ¡∑ ≈us° J¡≤fiu ≈≤ w°u
<bΩt°fi ≤Fw° F…N° ˚Ù bF JC¡~> fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w°, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, oŸ ÌuFR¡≈Ù |≤ tu* <ªWR¡≈Ù <≈„°ª Ju¡ _kC¡¿≤w F°ufiu ≈≤ ˚Ù NŸÙt <bÔ°Ÿ°u* Ÿu
Ÿ‡≈∏fi oŸ N°Ãt° tu* •∫° N°∫° ? $$55$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, <ªWR¡≈Ù ∫s Ÿu ≈≤°<ıw F…Î ≈C”T°u* J¡°u ı°u
fnÙ-fnÙ N°≈<W∫°≥ ≈®°›w F°uwÙ Fæ* fiJ¡∑ ŸæJ¡n°u* bT°u˘ tu* ˚Ù <yfiwÙ fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ (∫F°≥ NFaJ¡°≤
Ju¡ _S°fi tu* ı°u <ªW„ÆÌ J¡° ≈®∫°uy <J¡∫° y∫° Fæ, ŸJ¡° w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ N∏∫b¨<W∫°u* tu* ˚Ù ≈®J¨¡w
NFaJ¡°≤ FÙ NfiSÕJ¡°≤Ù Fæ $) $$56$$ Fu ≈°≈„¥∏∫ ≤°|b, "F° ! F° ! tæ* t≤ y∫° Fq≥, tæ* ıÔ y∫° Fq≥' oÃ∫°<Ì
ı°u Ì…#©b¨<W∫°≥ Fæ*, bu NFaJ¡°≤R¡≈Ù <≈„°ª J¡∑ FÙ „¿•w∫°≥ Fæ*, ÌqŸ≤u J¡∑ fiFÙ* $$57$$
"NFtg' oŸ ≈®wÙ<w Ÿu N°Ãt° J¡° FÙ NfiC˚b F°uw° Fæ $ ∫F ı°u fiæ∫°<∫J¡°u* J¡∑ ˚®°¿∏w Fæ, ŸJ¡°
<fib°≤d J¡≤wu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ ŸbÕ` Δ∫°≈J¡ N°J¡°„ ∫F°≥ <J¡ŸÙ Ÿu Ÿa<ÿÔ‹¸> fiFÙ* F°uw°, ŸÙ ≈®J¡°≤ ŸbÕ` Δ∫°≈J¡
N°Ãt° ˚Ù NFaJ¡°≤ Ÿu Ÿa¿ÿÔ‹¸> fiFÙ* F°uw° $$58$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, Ÿ¥`°Ãt° ≈®°d Ÿu Ÿa∫C•w ∫F ªaªÔ

1328

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ÌuFR¡≈Ù ∫∏` ı°u JC¡~> J¡≤w° Îba ı°u JC¡~> Ôuw° Fæ, bF Ÿf NFaJ¡°≤ J¡° FÙ J¨¡Ã∫ Fæ $$59$$
ıf Ÿt_w ªu‹¸>°N°u* J¡° <fi<tW NFaJ¡°≤ FÙ Fæ, N°Ãt° fiFÙ*; wf w°u "Ju¡fiu<Twa ≈w<w ≈®u<Twa tfi#
Ju¡fi ≈®°d# ≈®St# ≈®æ<w ∫C•w#', "«¡ºb˘ ≈®°dtC<wÌwtC∏fi∫Ã∫≈°fia ≈®Ã∫y_∫<w $ tº∫u b°tfit°ŸÙfia
<bÿbuÌub° ≈°Ÿwu' (N) oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u* Ju¡ Ÿ°S <b≤°u@ F°uy°, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ J¡w¨ÕÃb Ÿu „¥∏∫ ˚Ù N°J¡°„ b¨s J¡∑ Ã≈<W tu* J¡°≤d Fæ, bæŸu FÙ N≈fiu _bR¡≈ Ÿu
¿_Sw N°Ãt° ˚Ù ofi <ªW J¡∑ ªu‹¸>°N°u* tu* J¡°≤d Fæ-∫°u* ZC<w∫°u* π°≤° y°ædR¡≈ Ÿu J¡F° ı°w° Fæ $$60$$
≈ª°≤ tu* FuwC tfi N°<Ì tu* ŸW° Îba _k¥¡<wÕ J¡° ≈®Ì°fi J¡≤fi° FÙ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ÎJ¡t°` N°Ãt° J¡∑ Ÿ¿∏fi<@ Ÿu FÙ ŸW° ≈®°›w J¡≤fiub°Ô° ∫° _S¥Ô ÌuF J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiub°Ô° tfi
Ÿ ≈®J¡°≤ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ÎJ¡t°` ÌÙ≈J¡ J¡∑ Ÿ¿∏fi<@ Ÿu <fitÕÔ ˚Ùw J¡° R¡≈ ≈®J¡°<„w
F°uw° Fæ $$61$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, <fi≤∏w≤ Ìq≤ ≤Ffiub°Ôu ªæw∏∫R¡≈ N°æ≤ ınR¡≈ N°Ãt° Îba <ªW J¡°,
≈¨<SbÙ N°æ≤ N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘, J¡°æfi-Ÿ° Ÿ‡f∏@ F°u ŸJ¡w° Fæ ?$$62$$
„aJ¡° F°u <J¡ N°Ãt° J¡° tfi N°<Ì Ju¡ Ÿ°S ∫<Ì Ÿ‡f∏@ fi F°uy°, w°u fitu* ŸW° J¡° _kC¡≤d FÙ fiFÙ*
F°u ŸJu¡y° $ Ÿ‡f∏@ F°ufiu≈≤ w°u N°Ãt° tu* NŸayÃb FÙ <Ÿ] fiFÙ* F°uy° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu ≤|Cfi∏Ìfi, NÃ∫∏w ªaªÔ _≈∏Ìfi°u* J¡∑ ≈®u≤d° J¡≤fiub°ÔÙ ≈®°d„¿•w∫°u* Ÿu b„ÙJ¨¡w <ªW
N˚uÌ°º∫°ŸR¡≈ t¥©Õw° Ÿu (NI°fi Ÿu) FÙ "¿ªW N°Ãt° Fæ'-∫°u* ≈®wÙw F°uw° Fæ, b_wCw# fiFÙ* $$63$$
NŸayÃb J¡° ≈≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <b≤°u@ J¡° FÙ Ÿ<b_w°≤ <fiR¡≈d J¡≤wu Fæ* $
˚B, ∫F ı°u N°Ãt° Fæ, bF ≈®J¡°„_bR¡≈, ªæw∏∫R¡≈, N<bfi°„Ù, ŸbÕ` <bΩt°fi N°æ≤ Δ∫°≈J¡ Fæ
wS° NFaJ¡°≤R¡≈ <ªW w°u baªJ¡ N°æ≤ ⁄Ì∫bwÙÕ ŸfŸu fn° N∏@J¡°≤ Fæ, ∫F N°≈ ı°<fiÎ $$64$$
ZÙ≤°tıÙ, b_wCw# N°≈ ŸbÕI N°Ãt_bR¡≈ FÙ Fæ, tfi°uR¡≈ fiFÙ* oŸ<ÔÎ wÃJ¡°Ô FÙ tfi°uR¡≈ t°uF J¡°u
NÃ∫∏w Ìq≤ J¡≤ ÌÙ<ıÎ, •∫°u*<J¡ <fi≤SÕJ¡ FÙ N°≈fiu ŸJu¡ Ÿ°S Ÿay<w J¡≤ ≤•©Ù Fæ $$65$$ Fu ŸbÕZu‹™>
ZÙ≤°tıÙ, „¥∏∫ÌuFR¡≈Ù |≤ tu* ¿_Sw ∫F tfiR¡≈Ù Ì…‹¸>°Ãt° <≈„°ª, b°_wb tu* N°Ãt° J¡° _≈„Õ fi J¡≤
≤F° ˚Ù "tæ* N°Ãt° J¡° _≈„Õ J¡≤w° Fq≥' ∫°uu* ªC≈ª°≈ ˚°bfi° J¡≤w° ≤Fw° Fæ $$66$$ ZÙ≤°tıÙ, ŸaŸ°≤ J¡°u
Ìufiu wS° @æ∫ÕR¡≈Ù ŸbÕ_b J¡°u ªC≤° Ôufiu b°Ôu N˚B, tfiR¡≈Ù <≈„°ª J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <ıŸ <b„C]
ªæw∏∫ _bR¡≈b°Ôu N°≈ Fæ*, ŸÙ _bR¡≈ Ÿu ¿_S≤ F°u ı°oÎ $$67$$ <ªWR¡≈Ù ∫s Ÿu »w°≈¥bÕJ¡ Ìf°∫u
y∫u tfiC‹∫ J¡∑ fi „°˜, fi f∏@C N°æ≤ fi yC” FÙ ˚ÔÙ˚°≥<w ≤s° J¡≤ ŸJ¡wu Fæ* $$68$$ <ıŸ ≈C”T J¡°
<ªWR¡≈Ù buw°Ô N≈fiu Ì…‹¸> Δ∫°≈°≤°u* Ÿu <b≤w F°u ªCJ¡° Fæ ∫°fiÙ <ıŸJ¡° <ªW „C] F°u ªCJ¡° Fæ ÎuŸu ≈C”T
J¡° yC”, „°˜, @fi N°æ≤ f∏@C ÎuŸ° ]°≤ J¡≤ ŸJ¡wu Fæ*, ı柰 Nv≈ J¡∑ªn Ÿu f~>nu J¡° $$69$$ oŸ
ıywR¡≈Ù „¥∏∫-fiy≤ tu* Ÿ˚Ù ÌuFR¡≈Ù |≤ tÌ°u∏tW wS° Δ∫SÕ J¡∑ yıÕfi° J¡≤fiub°Ôu <ªWR¡≈Ù ∫s fiu
˚ÔÙ˚°≥<w Ìq<Tw J¡≤ <Ì∫u Fæ* $$70$$ ˚B, <ªWR¡≈Ù buw°Ô Ÿu bu<‹¸>w wS° ÌuFR¡≈Ù ~>°u¸>u ˚°y tu* Ã≈∏fi
<J¡Ÿ oh~>° Ÿu ≈®u<Tw F…N° tfi <bT∫°u* J¡∑ N°u≤ Ì°ænw° Fæ, ≈FÔu <J¡ŸŸu ≈®u¿≤w F…N° ≈®°d
N≈fiu Δ∫°≈°≤ Ju¡ ≈®<w Ωw F°uw° Fæ', "ı°u ≈®°db¨<W J¡°u ⁄Ì∫ Ÿu «¡≈≤ J¡∑ N°u≤ Ôu ı°w° Fæ N°æ≤
N≈°fi J¡°u fiÙªu J¡∑ N°u≤ Ôu ı°w° Fæ, Ÿ ⁄Ì∫°J¡°„ tu* ≈®J¡°„t°fi ˚ıfiÙ∫ Ìub J¡∑ Ÿf ªsC N°<Ì
≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ* $
(N)

ŸyÕ - 29]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1329

F…oÕ, „¥∏∫ ∫F Ÿt_w ıyBq≈Ù fnÙ bfi˚¥<t <J¡Ÿu ˚∫˚Ùw fiFÙ* J¡≤wÙ ? (NS°Õwg Ÿ˚Ù ŸŸu ˚∫˚Ùw
F°u ı°wu Fæ* $)$$71$$
≈∫CÕ•w ÿÔ°uJ¡ tu* "Ÿt_w' ∫F ı°u J¡F° y∫° Fæ, bF ßyÕ Fæ, •∫°u*<J¡ ŸŸu <b≈≤Ùw ˚Ù J¡FÙ*
≈≤ Ìu©° ı°w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
•∫°u*<J¡, <ıŸtu* Ÿu <ªWR¡≈Ù <≈„°ª ≈®„°∏w F°u y∫° Fæ ÎuuŸu-ÌuFR¡≈Ù |≤ J¡∑, oŸ ıywR¡≈Ù
fiy≤Ù tu* JC¡~> ofiu-<yfiu Ÿ≠ıfi FÙ Ÿub° J¡≤wu Fæ* $$72$$
oŸ<ÔÎ NI°<fi∫°u* J¡∑ ÌuF ÿt„°fi-˚¥<t Ju¡ wCv∫ FÙ Fæ, ∫°u* <fi∏Ì° J¡≤wu Fæ* $
Fu ≤|Cfi∏Ìfi, oŸ ŸaŸ°≤ tu* ı°u-ı°u <Ì„°Î≥ ŸCfi°oÕ ÌuwÙ Fæ*, bu Ÿ˚Ù ÌuFR¡≈Ù ÿt„°fi-˚¥<t tu* tayÔ
tfi°fiub°Ôu tÌ°u∏tW t°uFR¡≈Ù buw°Ô°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ* $$73$$ oŸ ıywR¡≈Ù tF°fi N≤^∫ tu*, NI°fiÙ
f°ÔJ¡ J¡∑ fi°o˘, t°u<Fw F°u ≤FÙ N≈fiÙ N°Ãt° J¡°, _b∫a »w° Ÿu @æ∫Õ J¡°u @°≤d J¡≤, N≈fiu Ÿu FÙ ]°≤
J¡≤ Ôufi° ª°<FÎ $$74$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, Ÿaª≤d J¡≤ ≤Fu ≈®°dÙR¡≈Ù t¨y°u* Ÿu Δ∫°›w oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù N≤^∫
tu*, <F≤fi Ju¡ fhªu J¡∑ fi°o˘, w¨d°u* Ju¡ ŸÂ„ <fi#Ÿ°≤ <bT∫-≤Ÿ°u* Ÿu N°≈ N≈fiu J¡°u J¨¡wJ¨¡Ã∫ tw
t°<fiÎ $$75$$ ZÙ≤°t˚B, oŸ ≈¨ØbÙwÔ Ju¡ N≤^∫ tu* ÌqŸ≤u NI°fiÙ ıÙb, <F≤fi Ju¡ fhª°u* J¡∑ fi°o˘ ∫<Ì
<bT∫R¡≈ J¡°utÔ <wfiJu¡ ª≤ ı°wu Fæ*, w°u ∏Fu* ˚Ôu FÙ ª≤ ı°fiu ÌÙ<ıÎ, ≈≤∏wC N°≈ w°u NI°fiR¡≈Ù
F°SÙ J¡° <„J¡°≤ J¡≤ <ŸaF J¡∑ b¨<W @°≤d J¡∑<ıÎ $$76$$ ZÙ≤°tıÙ, ÌqŸ≤u tfiC‹∫-t¨y tCÀ@ F°uJ¡≤
N≈fiu N≤^∫R¡≈ ı‡f¥πÙ≈ tu* <ıŸ ≈®J¡°≤ (<bT∫R¡≈Ù |°Ÿ ª≤J¡≤) <bF°≤ J¡≤wu Fæ*, Ÿ ≈®J¡°≤ Fu
Nfi|, ≤°t˚B, N°≈ <bF°≤ tw J¡∑<ıÎ $$77$$
Ÿt°fi_b˚°b F°ufiu Ju¡ J¡°≤d f∏@Cıfi°u* Ju¡ Ÿ°S ŸÌ° FÙ Nb_S°fi N°æ≤ fiŸu ŸC© Ìu©° y∫° Fæ,
<k¡≤ Ÿtu* Ì°uT FÙ •∫° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
˚B, ∫F f∏@CbyÕ ÎJ¡ w≤F Ÿu NÃ∫∏w S°unu Ÿt∫ Ju¡ <ÔÎ ™>^±>J¡ ≈F…≥ª°fiub°Ô° wS° N°Ÿ<•wR¡≈
J¡∑ªn Ÿu ª°≤°u* N°u≤ ÔÙ≈ Ìufiub°Ô° ~>°u¸>° ıÔ°„∫ Fæ, Nw# Ÿtu* N°≈J¡°u, ˚æ*Ÿu J¡∑ fi°o˘, ±¥>ffi° fiFÙ*
ª°<FÎ $$78$$ ZÙ≤°tıÙ, N°≈J¡°u <bT∫R¡≈Ù Ÿ≈°u˘ J¡° f<F‹J¡°≤ J¡≤ Ìufi° ª°<FÎ, N°∫°u˘ Ju¡ t°yÕ J¡°
NfiCŸ≤d J¡≤fi° ª°<FÎ N°æ≤ "w[bt<Ÿ' N°<Ì tF°b°•∫°u* Ju¡ NSÕ J¡° ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ <bª°≤ J¡≤ N≈fiÙ
N<πwÙ∫ N°Ãt° J¡° FÙ N°Z∫ J¡≤fi° ª°<FÎ $$79$$ N≈<b`, wCh~>, ˚°À∫≤<Fw wS° Ì…‹¸>R¡≈b°Ôu
„≤Ù≤ Ju¡ <ÔÎ N°Ÿ¿•wR¡≈Ù J¡∑ªn tu* J¡˚Ù k≥¡Ÿfi° fiFÙ* ª°<FÎ, •∫°u*<J¡ Ÿtu* k≥¡Ÿu F…Î ≈C”T°u* J¡°u
<ª∏w°R¡≈ J®¥¡≤ ≤°sŸÙ ©° ±>°ÔwÙ Fæ $$80$$ oŸ ÌuF J¡∑ ≤ªfi° ÎJ¡ fiu (J¡tÕ fiu) J¡∑ Fæ, ŸJ¡° N°Z∫
ÌqŸ≤u NFaJ¡°≤ R¡≈Ù ∫s fiu <J¡∫° Fæ, Ì…#© <J¡ŸÙ wÙŸ≤u J¡°u <tÔw° Fæ N°æ≤ ˚°u•w° w°u J¡°uoÕ ª°æS° FÙ
(ıÙb) Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ∫F NI°fi J¡∑ ª<J®¡J¡° (ªÔ ≤FÙ ≈≤‡≈≤°) N°ÿª∫ÕR¡≈ FÙ Fæ $$81$$
ŸÃ∫Ãb N°æ≤ ÎJ¡R¡≈ F°ufiu Ÿu N°Ãt° tu* ˚Ù Ì…#© N°æ≤ ŸJu¡ ˚°uy, ˚°u•w° „≤Ù≤ N°<Ì R¡≈°∏w≤ J¡°
NbJ¡°„ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ ≈ÃS≤ J¡∑ |fiw° ŸW°Ÿ°t°∏∫ Ÿu ≈¨SJg¡ R¡≈ fiFÙ* Fæ <J¡∏wC ÎJ¡R¡≈ FÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤
N°Ãt° J¡∑ |fiw° ˚Ù ÎJ¡t°` Ÿ°t°∏∫°ÃtJ¡ ŸW°_bR¡≈ Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ <J¡∏wC N<˚∏fiR¡≈ FÙ Fæ,
•∫°u*<J¡ ŸBq≈ Ÿu ≈¨SJg¡ ÌqŸ≤° R¡≈ FÙ fiFÙ* Fæ, NS°Õwg ı°u Ÿ<L∏fi Fæ ŸJ¡∑ NŸwg, NÔÙJ¡ N°<Ì ≈Ì°u*

1330

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ÿu FÙ ≈®<Ÿ<] Fæ, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $$82$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈ÃS≤ J¡° J¡°¿™>∏∫ ≈ÃS≤ Ÿu ≈¨SJg¡ N¿_wÃb fiFÙ*
≤©w°, ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿt<‹¸>-Δ∫‹¸>∫°ÃtJ¡ tfi#Ÿt¥F N°æ≤ wwg-wwg tfi Ju¡ J¡°∫Õ˚¥w _S¥Ô ≈®≈aª ˚Ù
N°Ãt° Ÿu ≈¨SJg¡ N¿_wÃb fiFÙ* ≤©w°, •∫°u*<J¡ ŸW°t°`_b˚°b N°Ãt° Ÿu N<˚∏fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ofi
tfi N°<Ì J¡∑ ≈¨SJg¡ Nb<_S<w FÙ fiFÙ* ≤F ŸJ¡wÙ $$83$$
∫F ∏∫°∫ ≈®Ã∫uJ¡ |¸> N°æ≤ |¸>°J¡°≤ t°fiŸb¨<W N°<Ì tu* ˚Ù Ôy°fi° ª°<FÎ, oŸŸu ŸBq≈ Nπæw FÙ
<Ÿ] F…N°, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ≈ÃS≤ J¡° ≈ÃS≤≈fi NSb° ıæŸu |¸> J¡° |¸>≈fi ŸW°_bR¡≈ Ÿ°t°∏∫ Ÿu N<˚∏fi FÙ Fæ, bæŸu
FÙ Ÿt<‹¸-Δ∫<‹¸> tfi N°<Ì N°Ãt° Ÿu N<˚∏fi FÙ Fæ* $$84$$ ˚B, oŸ NSÕ tu* N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ
t°fiŸ-<„b≈¥ı°R¡≈ oŸ ÌqŸ≤Ù Â<‹¸> J¡° N°≈ Zbd J¡∑<ıÎ, ı°u ª∏Bt°æ<Ô ˚yb°fi „aJ¡≤ fiu
Jæ¡Ô°Ÿ≈bÕw J¡∑ J¡∏Ì≤° tu* ŸaŸ°≤-Ì…#© J¡∑ „°¿∏w Ju¡ <ÔÎ tu≤u Ÿts J¡∑ SÙ $$85$$
Ÿtu* ≈FÔu Jæ¡Ô°Ÿ J¡° bdÕfi J¡≤wu F…Î J¡S° J¡° ≈J®¡t J¡≤wu Fæ* $
ª∏Bt° Ju¡ <J¡≤dŸt¥F°u* J¡∑ fi°o˘ ˚°Ÿt°fi Jæ¡Ô°Ÿfi°tJ¡ ÎJ¡ ≈bÕw°u* J¡° ≤°ı° Fæ $ bF N≈fiÙ «≥¡ª°oÕ
Ÿu N°J¡°„ J¡°u ˚Ù ≈°≤ J¡≤ y∫° Fæ N°æ≤ bF Fæ - y°æ≤Ù≤td ˚yb°fi ZÙ„aJ¡≤ J¡° ÎJ¡ t¿∏Ì≤ $$86$$ bF°≥
≈≤ ª∏BJ¡Ô° @°≤d <J¡∫u F…Î _b∫a≈®J¡°„t°fi ˚yb°fi tF°ÌubıÙ ≤Fwu Fæ* $ ≈FÔu <J¡ŸÙ Ÿt∫ ŸÙ
≈bÕw≈≤ fi Ìub°<@Ìub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤ ≤F° tæ* yay°ıÙ Ju¡ <J¡fi°≤u N°Zt ffi°J¡≤ ≤Fw° S° $ w≈ Ju¡ <ÔÎ
bF°≥ ≈≤ tæ*fiu ÌÙ|ÕJ¡°Ô w≈¿_b∫°u* π°≤° NfiC‹™>Ù∫t°fi J¨¡h~A> ª°∏B°∫d N°<Ì tu* <fi∫t≈¥bÕJ¡ <fi‹™>° J¡∑ $
bF°≥ ≈≤ tu≤u ª°≤°u* N°u≤ <Ÿ]°u* Ju¡ Ÿt¥F ≤Fwu Su $ tæ* fiŸu <bª°≤<b<fit∫ J¡≤ „°˜Ù∫ Ì…R¡F w[b°u* J¡°
Ÿay®F J¡≤w° S° $ tæ*fiu k¥¡Ô ªCfifiu Ju¡ <ÔÎ ÎJ¡ ±><Ô∫° (¸>°uJ¡≤Ù) ≤•©Ù SÙ N°æ≤ NfiuJ¡ „°˜Ù∫ ≈C_wJ¡°u*
J¡° Ÿay®F ˚Ù <J¡∫° S° $$87-89$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, Ÿ w≤F Ju¡ yCd°u* Ÿu Ÿ‡≈∏fi Jæ¡Ô°Ÿbfi Ju¡ JCa¡ı°u* tu*
w≈ÿª∫°Õ J¡≤ ≤Fu tu≤° fF…w Ÿt∫ Δ∫wÙw F°u y∫° $$90$$ Nfi∏w≤ <J¡ŸÙ ÎJ¡ Ÿt∫ J¡∑ f°w Fæ-Z°bd
J¨¡‹d≈s J¡∑ N‹¸>tÙ <w<S SÙ N°æ≤ ≤°<` J¡° ≈®St˚°y ∫°fiÙ ≈®Ì°uTŸt∫ ≈¥ı°, ı≈, º∫°fi N°<Ì Ÿu
Δ∫wÙw F°u ªCJ¡° S° $ ≈®°<d∫°u* Ju¡ Ÿaª≤d N°<Ì Δ∫°≈°≤°u* J¡° ≈„t F°u ı°fiu Ÿu „°∏w_bR¡≈ F…oÕ <Ì„°Î≥
Ÿ Ÿt∫ J¡°™> J¡∑ fi°o˘ t°æfi-b®w tu* (F°S N°<Ì Ju¡ Δ∫°≈°≤°u* Ÿu ˚Ù ⁄Ì∫yw N<˚≈®°∫ J¡°u ≈®J¡¸> fi
J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d J¡°™> J¡∑ fi°o˘ t°æfib®w tu*) t°fi°u* Nb¿_Sw SÙ* $ yFfi JCa¡ı°u* tu* N∏@J¡°≤ owfi° |fi° S°
<J¡ bF wÔb°≤ Ÿu J¡°¸>fiu ∫°uÀ∫ ffi y∫° S° $$91,92$$ ZÙ≤°t˚B, oŸÙ fÙª ≈®St N@Õ≤°<` Ju¡ bF°≥
Δ∫wÙw F°u ı°fiu ≈≤ tæ*fiu N≈fiÙ Ÿt°<@ _bv≈ (JC¡~> f<FtCÕ©) ffi°J¡≤ f°fl ≈Ì°S°u˘ J¡∑ N°u≤ Â<‹¸>
Ì°æn°oÕ $$93$$ Ÿ Ÿt∫ Ÿ N≤^∫ tu* wÃJ¡°Ô FÙ Ã≈∏fi F…N° ÎJ¡ fn° wuı tæ*fiu Ìu©°, ı°u „C˚®°<w„C˚®
ŸæJ¡n°u* tu|°u* Ju¡ wCv∫ @bÔ Îba NŸa¶∫ ª∏B<f‡f°u* Ju¡ ŸÂ„ ªtJ¡∑Ô° S° $$94$$ Ÿ wuı J¡∑ ªJ¡°ª°æ*@
Ÿu <Ì„°N°u* Ju¡ Ÿt_w JCa¡ı ªtJ¡ ™>u $ tæ*fiu fnu <b_t∫ Ju¡ Ÿ°S Ìu©° N°æ≤ Ìu©J¡≤ ˚Ùw≤ J¡∑ ≈®J¡°„t°fi
<ÌΔ∫-Â<‹¸> Ÿu ŸJu¡ <bT∫ tu* <bª°≤° N°æ≤ wÌfi∏w≤ <k¡≤ f°flÂ<‹¸> Ÿu wwg-wwg <b„uT-Nb∫b°u* Ju¡
NfiCŸ∏@°fi≈¥bÕJ¡ ŸJ¡° NbÔ°uJ¡fi <J¡∫° $$95$$ <bª°≤ J¡≤ ≠∫°u* FÙ tæ* Ÿ°tfiu J¡° <„©≤-≈®Ìu„
Ìu©w° Fq≥, Ã∫°u* FÙ ª∏BJ¡Ô°@≤ tF°ÌubıÙ ≈¿_Sw F°u y∫u $ ∏F°u*fiu N≈fi° ÎJ¡ F°S ˚ybwÙ y°æ≤Ù Ju¡
F°S tu* ≤•©° S° N°æ≤ fiJu¡ yd fi∏ÌÙ N°yu ªÔfiub°Ô°u* J¡°u F¸>° ≤Fu Su $$96$$ bF°≥ ≈¿_Sw Ÿt_w

ŸyÕ - 29]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1331

<„‹∫°u* J¡°u Ÿ‡f°u<@w J¡≤ wS° NP∫Õ≈°` ÔuJ¡≤ Ÿ°b@°fi Îba ≈®Ÿ∏fi-tfi F…N° tæ* fi y°æ≤Ù≈<w J¡∑
Â<‹¸> Ÿu ≈<b` ÎuŸu fiJu¡ ≈C≤°u˚°y tu* y∫° ∫°fiÙ fiJ¡∑ ≈<b` Ÿ<∏fi<@ tu* ≈F…≥ª° $$97$$ bF°≥ ı°J¡≤ Ìq≤
Ÿu FÙ tæ*fiu ≈C‹≈°aı<Ô Ÿt<≈Õw J¡∑ N°æ≤ NP∫Õ ≈®Ì°fi <J¡∫° $ Nfi∏w≤ wÙfi fiu`b°Ôu tF°Ìub J¡°u Ÿ°‹¸>°ay
≈®d°t J¡≤ fiJ¡° N<˚b∏Ìfi <J¡∫° ∫°fiÙ fiJ¡∑ _wC<w J¡∑ $$98$$
N≈fiu ˚°À∫ Ju¡ tF°fi Ì∫ wS° N≈fiu «¡≈≤ tF°ÌubıÙ Ju¡ Ÿ°fiCy®F Â<‹¸>≈°w J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
wÌfi∏w≤ ª∏B≠∫°uÃ_fi° J¡∑ Ÿ©Ù˚¥w J¡°utÔ, „ÙwÔ wS° Ÿt_w Ÿ∏w°≈°u* J¡° N≈F≤d J¡≤fiub°ÔÙ
Ÿ tF°ÌubıÙ J¡∑ Â<‹¸> J¡° (_b°fiC˚¥w NÔ°æ<J¡J¡ <fi≤<w„∫°fi∏Ì Ju¡ N°<b˚°Õb˚¥w ªtÃJ¡°≤ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ
Â<‹¸> J¡°) tæ* ÌÙ|ÕJ¡°Ô wJ¡ ˚°ıfi ffi° ≤F° $$99$$ ≈C‹≈°u* Ju¡ <„©≤ ≈≤ ¿_Sw wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* Ju¡ Ÿ°sÙ
Ÿ Ìub°<@Ìub J¡°u tæ*fiu ŸtÙ≈ ı°J¡≤ NP∫Õ, ≈C‹≈ wS° ≈°Ω J¡° Ÿt≈Õd <J¡∫° $$100$$ fiJu¡ Ÿ°tfiu
tæ*fiu NfiuJ¡ t∏Ì°≤-≈C‹≈°u* J¡∑ Naı<Ô∫°≥ <f©u≤ ÌÙ* N°æ≤ fi°fi°<b@ fit_J¡°≤ Îba _w°u`°u* Ÿu <„bıÙ J¡∑
NªÕfi° J¡∑ $$101$$ wÌfi∏w≤ tæ*fiu <„bıÙ J¡∑ ≈¥ı° Ju¡ ŸÂ„ FÙ ≈¥ı° Ÿu Ÿ<©∫°u* Ÿu ∫C•w wS° yd
t^±>Ô Ÿu ≈¿≤bu<‹¸>w ˚ybwÙ y°æ≤Ù J¡° Wt ≤Ù<w Ÿu ≈¥ıfi <J¡∫° $$102$$ ≈¥ı° J¡∑ Ÿt°<›w F°ufiu ≈≤
fiJ¡∑ N°I° Ÿu ≈C‹≈t∫ <„©≤ ≈≤ fæ™>u F…Î tCHŸu N@Õª∏B J¡∑ J¡Ô° @°≤d J¡≤fiub°Ôu ˚yb°fi t°≈<w
≈¿≤≈¥dÕ <Ft°a„C-<J¡≤d Ju¡ ŸÂ„ „ÙwÔ b°dÙ Ÿu J¡Ffiu Ôyu $$103$$
∫Ω<≈ ≈FÔu JC¡„Ô ≈®ÿfi FÙ <J¡∫° ı°w° Fæ, wS°<≈ Ÿt_w JC¡„Ôw° J¡∑ ≈≤t ŸÙt°˚¥w ≈≤t°Ãt°
tu* <ªW-<bZ°¿∏w J¡° FÙ, NfiCy®F J¡≤fiu J¡∑ oh~>° Ÿu, ˚yb°fi ≈FÔu ≈®ÿfi J¡≤wu Fæ* $
˚yb°fi t°≈<w fiu J¡F° # Fu f®Êfig, ŸbÕ<b@ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ≈Bb°u* Ju¡ ≈„t Ÿu <b≤°<ıw, ≈≤t°ÃtR¡≈
≈≤ (f®Ê) b_wC tu* <bZ°¿∏w Ôu ≤FÙ wS° t°usR¡≈ Wt J¡v∫°d Ìufiub°ÔÙ wC‡F°≤Ù <ªWb¨<W∫°≥ N≈fiu
_bR¡≈ tu* Nb¿_Sw w°u Fæ* ? $$104$$ wC‡F°≤° J¡v∫°dJ¡°≤Ù w≈ <fi<bÕPfiR¡≈ Ÿu f≤°f≤ ªÔ ≤F° Fæ fi ?
≈®°›wΔ∫ b_wC ≈®°›w J¡≤ ÔÙ Fæ fi ? N°æ≤ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ˚∫ „°∏w F°u ≤Fu Fæ* fi ? $$105$$ Fu ≤|Cfi∏Ìfi,
Ÿt_w Ô°uJ¡°u* Ju¡ ÎJ¡t°` FuwC Ìub°<@Ìub tF°ÌubıÙ Ju¡ Ÿ ≈®J¡°≤ J¡Ffiu Ju¡ Nfiaw≤ <bfi∫∫C•w b°dÙ Ÿu
tæ*fiu fiŸu <fibuÌfi <J¡∫° $$106$$ Fu tFuÿb≤, Ìub°<@Ìub <`fiu` J¡∑ <fi≤aw≤ _t¨<w Ÿu ≈®°›w FCÎ Wt
J¡v∫°d Ÿu Ÿ‡≈∏fi ≈C”T°u* Ju¡ <ÔÎ oŸ ŸaŸ°≤ tu* J¡°uoÕ ˚Ù b_wC fi w°u ÌC‹≈®°›∫ Fæ N°æ≤ fi <J¡ŸÙ w≤F J¡°
˚∫ FÙ Fæ* $$107$$ N°≈Ju¡ <fi≤∏w≤ _t≤d Ÿu ı<fiw N°fi∏Ì Ÿu <ıfiJ¡° <ªW ª°≤°u* N°u≤ Ÿu |¥<dÕw
(tW) F°u y∫° Fæ, ÎuŸu ≈C”T°u* Ju¡ <ÔÎ oŸ ıyÃJ¡°u„ tu* bu ≈®°dÙ FÙ fiFÙ* Fæ*, ı°u ∏Fu* ≈®d°t fiFÙ* J¡≤wu
NS°Õwg Ÿ˚Ù ∏Fu* ≈®d°t J¡≤wu Fæ* $$108$$ ˚ybfig , ÎJ¡t°` N°≈Ju¡ NfiC_t≤d tuu* <fi≤∏w≤ <ıfiJ¡° tfi
Ôy° ≤Fw° Fæ, ÎuŸu ≈C”T ıF°≥ ¿_Sw ≤Fwu Fæ*, bu FÙ Ìu„, bu FÙ ıfi≈Ì, bu FÙ <Ì„°Î≥ N°æ≤ bu FÙ ≈bÕw
≈®„_wwt Fæ* $$109$$ Fu ≈®˚°u, N°≈J¡° NfiC_t≤d ≈¥bÕŸa<ªw ≈C^∫-b¨s Ju¡ k¡Ô J¡°u Nfi∏wJ¡°u<¸> yCfi°
f»° Ìuw° Fæ, bwÕt°fi ÌuF Ÿu Ã≈°<Ìw ≈C^∫-b¨s J¡° t°fi°u* Nt¨w<Ÿ*ªfi π°≤° N<˚b@Õfi J¡≤w° Fæ N°æ≤
J¡¿≤‹∫t°d (<J¡∫u ı°fiub°Ôu) ≈C^∫ J¡∑ N<˚b¨<] Ju¡ <ÔÎ fÙı J¡° <b_w°≤ J¡≤w° Fæ $$110$$ Fu ≈®˚°u,
N°≈J¡° NfiC_t≤d I°fiR¡≈Ù Nt¨w J¡° ÎJ¡t°` N°@°≤˚¥w J¡Ô„ Fæ, @¨<wR¡≈Ù ≠∫°uÃ_fi° Ju¡ <ÔÎ
ª∏Bt° Fæ N°æ≤ t°usR¡≈Ù fiy≤ J¡° π°≤ Fæ $$111$$ Fu Ÿt_w ˚¥w°u* Ju¡ N<@≈wu, N°≈Ju¡ <fi≤∏w≤
<ª∏wfiR¡≈Ù Ì°≤ <ª∏w°t<d Ÿu „°u<˚w tæ*fiu Ÿt_w bwÕt°fi N°æ≤ ˚<b‹∫ J¡°ÔÙfi N°≈<W∫°u* Ju¡ <Ÿ≤

1332

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

≈≤ N≈fi° ≈æ≤ ≤© <Ì∫° Fæ $$112$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, ŸC≈®Ÿ∏fi fi ˚yb°fi „aJ¡≤ıÙ Ÿu ∫°u* J¡FJ¡≤ fiwt_wJ¡
F°uJ¡≤ tæ*fiu ı°u JC¡~> b‚∫t°d ≤Ù<w Ÿu J¡F°, Ÿu N°≈ ŸC<fiÎ $$113$$ Fu ˚ybfig, ∫Ω<≈ N°≈J¡∑
NfiCJ¡‡≈° Ÿu tu≤u <ÔÎ Ÿt_w <Ì„°Î≥ N˚Ù‹¸> ≈Ì°S°u˘ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ*; wS°<≈ Fu Ìubu„, ÎJ¡ tCHu ı°u Ÿ∏ÌuF
Fæ, ŸJu¡ <bT∫ tu* N°≈Ÿu <fidÕ∫ ≈¥~>w° Fq≥ $$114$$ Fu ≈®˚°u, bF Ìub°ªÕfi-<b@°fi <J¡Ÿ w≤F J¡° Fæ ?
ı°u Ÿt_w <ªW-<bsu≈ Ju¡ FuwCN°u* Ÿu b<ıÕw, <bJ¡°≤„¥∏∫, Ÿt_w ≈°≈°u* J¡° <bfi°„J¡°≤Ù wS° Ÿt_w
J¡v∫°d°u* J¡° N<˚b@ÕJ¡ F°uw° Fæ, Ÿu ≈®Ÿ∏fi-t<w Ÿu N°≈ tCHŸu J¡<FÎ $$115,116$$
"≈¥d°Õ tu ŸJ¡Ô° <Ì„#' oŸ J¡Sfi Ÿu tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ J¡°u <bT∫˚°uy J¡∑ N<˚Ô°T° fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° Ω°uwfi
F°u ı°w° Fæ $ Nw# "ŸbÕ≈°≈s∫J¡≤a ŸbÕJ¡v∫°db@Õfitg' ofi Ì°u <b„uTd°u* Ÿu Ÿt_w NfiSÕ<fib¨<W Ÿu
≈Ô<sw <fi≤<w„∫°fi∏Ì_bR¡≈ t°usŸ°@fi Ju¡ <bT∫ tu* FÙ ∫F b<Ÿ‹™>ıÙ J¡° ≈®ÿfi Fæ, ∫°u* ŸbÕI ≈≤t
J¡°”<dJ¡ ŸÌ°<„b fiu ≈FÔu <fiÿª∫ <J¡∫°, Nfi∏w≤ ŸbÕw°u˚°bufi „≤d°yw b<Ÿ‹™>ıÙ J¡°u ŸbÕÌub°ªÕfi
Ju¡ ≈≤t ≤F_∫-˚¥w ≈≤t ≈C”T°SÕ Ju¡ Ÿ°@fi w[bI°fi Ju¡ ≈Ìu„ J¡∑ oh~>° Ÿu ˚yb°fi ≈®<wI° J¡≤wu Fæ* $
oÕÿb≤ fiu J¡F° # Fu f®ÊI°<fi∫°u* tu* Ny®y^∫ tC<fib≤, tæ* wCtŸu ŸbÕZu‹™> bF Ìub°ªÕfi J¡° <b@°fi
J¡Fw° Fq≥, <ıŸJ¡° NfiC‹™>°fi J¡≤fiu Ÿu wÃJ¡°Ô FÙ tfiC‹∫ tC•w F°u ı°w° Fæ $$117$$
N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu Ìub°ªÕfi Ju¡ NfiCR¡≈ NÔ°æ<J¡J¡ Ìub_bR¡≈ J¡° ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ <„‹∫ J¡°u
ŸJ¡∑ <ıI°Ÿ° J¡≤° ≤Fu ˚yb°fi ≈FÔu b<Ÿ‹™>ıÙ Ÿu ≈®ÿfi J¡≤wu Fæ* $
Fu tF°f°F°u (c) <πıZu‹™>, •∫° wC‡Fu* ∫F Nbyw Fæ <J¡ Ìubw° J¡°æfi Fæ ? fi w°u ≈C^±>≤ÙJ¡°s
FÙ Ìub Fæ N°æ≤ fi <`Ô°uªfi tF°ÌubıÙ FÙ $$118$$ fi w°u J¡tÔ°uLb f®Ê°ıÙ Ìubw° Fæ* N°æ≤ fi
ŸbÕÌubw°N°u* Ju¡ N<@≈<w o∏B FÙ Ìubw° Fæ* $ fi ≈bfi, fi Ÿ¥∫Õ, fi N¿Àfi N°æ≤ fi <fi„°ª≤ (ª∏Bt°)
FÙ b°_wb tu* Ìubw° Fæ $ (≈®J¨¡w ÿÔ°uJ¡ tu* <fi„°J¡≤ „ÆÌ ª∏BJ¡Ô° Ju¡ N@Ùfi „≤Ù≤b°Ôu wæ*wÙŸ
J¡≤°un Ìub-„≤Ù≤°u* J¡° ≈Ôsd Fæ $)$$119$$ Fu <πı°uWt, b°_wb tu* fi f®°Êd Ìubw°R¡≈ Fæ, fi
≤°ı° Ìubw°R¡≈ Fæ N°æ≤ fi tæ* () FÙ Ìubw°R¡≈ Fq≥, fi wCt Ìubw°R¡≈ F°u, fi N°º∫°¿ÃtJ¡˚°b Ÿu
N°≈∏fi ÌuF N°<Ì ≈Ì°SÕ FÙ Ìubw°R¡≈ Fæ* () N°æ≤ fi <ªWR¡≈@°≤Ù Δ∫¿•w<b„uT FÙ Ìubw°R¡≈
∫F°≥ ≈≤ "tF°f°F…' „ÆÌ J¡° NSÕ Fæ-<fi≤∏w≤ Ìub°ªÕfi Ÿu Ÿk¡ÔÙJ¨¡wf°F… $ oŸŸu ∫F Ÿ¥<ªw
F…N° <J¡ f°F…Ÿ°≈us f°F≤ J¡∑ Ju¡bÔ ≈¥ı° tu* FÙ „¥≤w° fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ‡f°u@fi <J¡∫° y∫° Fæ $ ∫<Ì „aJ¡°
F°u <J¡ ≈C^±>≤ÙJ¡°s N°æ≤ <`Ô°uªfi N°<Ì Ìubw° w°u ≈®¿Ÿ] FÙ Fæ*, <k¡≤ ˚yb°fi oŸ Ÿ°@°≤d <bT∫ tu* tCHu
Nfi<˚I •∫°u* t°fiwu Fæ* ? oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ N<˚≈®°∫ b°Ôu b<Ÿ‹™>ıÙ J¡∑ ≈¿≤¿h~>∏fi ≈Ì°S°u˘ tu* Z]°R¡≈Ù
ınw° J¡° ≈®St N≈°J¡≤d J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ∫F°≥ ≈≤ "fi Ìub°#' oÃ∫°<Ì y®∏S Fæ, ∫F ŸtHfi° ª°<FÎ $
() "fi°Fa fi Ãbtg' ∫F <fiTu@-”B N°æ≤ b<Ÿ‹™> tu* "wΩB°uÌ∫¿∏w w_t°B…B°#' (ÃJ®¡tdJ¡°Ô tu*
Ÿ‡f¿∏@∫°u* J¡°u ”Ô°wu Fæ*, Nw# ≈®°d ”Bfi°tb°Ôu Fæ*), "∫ÌFa b<Ÿ‹™>°u&¿_t Ãba wπ<Ÿ‹™>°u&<Ÿ' (ı°u tæ*
b°Jg¡ b<Ÿ‹™>Ãb yCd Ÿu ∫C•w Fq≥, Ÿ yCd Ÿu wCt-≈®°d-b<Ÿ‹™> F°u) oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u* tu* tC¶∫ Ÿt<‹¸>
≈®°dR¡≈w° J¡∑ ≈®<Ÿ<] Ÿu wS° "J¡wt ÎJ¡°u Ìub o¿w ≈®°d#' oÃ∫°<Ì ≈®°d J¡∑ FÙ ŸbÕÌubÃbR¡≈w° ≈®<w≈°ÌJ¡
ZC<w Ÿu ≈®°d˚°b Ÿu ≈®°›w F…Î Ìub_bR¡≈Ãb J¡° <fib°≤d J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ-<J¡∫° y∫° Fæ $
() "fiæfiœub° N°›fiCbfig ≈¥bÕt„Õwg' oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u* tu* N°º∫°¿ÃtJ¡ ªsC N°<Ì Ju¡ <ÔÎ Ìub„ÆÌ Ju¡
(c)

ŸyÕ - 29]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1333

Fæ $$120$$ ÌuF J¡∑ „°u˚° ˚Ù ÌubR¡≈ fiFÙ* Fæ N°æ≤ t<w ˚Ù ÌubR¡≈ fiFÙ* Fæ; <J¡∏wC <J®¡∫°Ÿ°º∫ b_wC
Ÿu <bÔsd, N°<Ì N°æ≤ N∏w Ÿu „¥∏∫, <fi≤<w„∫ N°fi∏Ì°ÃtJ¡ <ªÃ≈®J¡°„ FÙ Ìub_bR¡≈ Fæ, ∫F
w[bI°u* π°≤° J¡F° ı°w° Fæ (N) $$121$$ Ìu„ N°æ≤ b_wC Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi wS° J¡°Ô Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi
b_wC tu* bF ≈®J¡°„ FÙ J¡F°≥ ≤Fw° Fæ ? (w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ - "<ÌbC J®¡∑n°-<b<ıyÙT°-Δ∫bF°≤-ΩC<w_wC¿w-t°uÌ-tÌ-_b›fi-J¡°¿∏w- y<wTC' ∫°u* ÌŸ NS°u˘ tu* ≈®<Ÿ] <Ìbg @°wC Ÿu "≈ª°Ωªg' oŸ Ÿ¥`
Ÿu Nªg≈®Ã∫∫ J¡≤fiu ≈≤ <Ÿ] F…Î Ìub„ÆÌ Ju¡ ŸaJ¡°uª tu* ≈®t°d fi F°ufiu Ÿu bF t°<∫J¡ <fi≤aJC¡„ Îuÿb∫Õ,
_bh~>∏Ì J®¡Ùn°, tFÃbJ¡°as°, Δ∫bF°≤, _wC<w wS° N°<bΩJ¡ tÌ, _b›fi, oh~>° N°æ≤ y<w J¡°
<fib°ÕFJ¡ Fæ, Nw# •w Ì„<b@ NS°u˘ tu* J¡°æfi tC¶∫ Fæ*; oŸJ¡° <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ ΩC<w N°æ≤ t°uÌ FÙ
tC¶∫ NSÕ ≈®wÙw F°uwu Fæ* N°æ≤ bu <fiÃ∫, <fi≤<w„∫°fi∏Ì_bR¡≈, _b≈®J¡°„ ≈≤f®ÊR¡≈ tu* FÙ ≈≈∏fi
F°u ŸJ¡wu Fæ*, ≈¿≤¿h~>∏fi ın°u* tu* fiFÙ* $) oŸ<ÔÎ N°<Ì N°æ≤ N∏w Ÿu „¥∏∫, _b°˚°<bJ¡ ı°u
≈®J¡°„_bR¡≈ <ªwg Fæ, ŸÙ J¡°u tC<fi Ô°uy <„b N°æ≤ Ìub J¡Fwu Fæ* $$122$$ ª¥≥<J¡, ıyw, ıÙb N°æ≤
ŸJ¡° ŸaŸ°≤ - ∫u Ÿf ŸJ¡∑ ŸW° Ÿu FÙ N¿_wÃbR¡≈ N≈fi° _bR¡≈ @°≤d J¡≤wu Fæ*, oŸ<ÔÎ
ÎJ¡t°` bF <ª<w FÙ <bΩt°fi b_wC Fæ, ÌqŸ≤Ù fiFÙ* $ bFÙ Ìub„ÆÌ Ÿu Δ∫b⁄w F°uwÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ŸÙ
J¡∑ ≈¥ı° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $$123$$
wf •∫° ≈C^±>≤ÙJ¡°s N°<Ì t¥<wÕ∫°u* J¡∑ ≈¥ı° J¡° ı°u <b@°fi Fæ, bF Δ∫SÕ Fæ ? oŸ ≈≤ fiFÙ*, ÎuŸ°
W≤ Ìuwu Fæ* $
f®Êfig, ı°u ≈≤t <„bw[b Ÿu N≈¿≤<ªw Fæ*, ∏FÙ*Ju¡ <ÔÎ ≈C^±>≤ÙJ¡°s N°<Ì t¥<wÕ∫°u* J¡° ≈¥ıfi
<b<Fw Fæ $ ™>ÙJ¡ FÙ Fæ, ∫°uıfi≈¿≤<tw t°yÕ tu* N„•w ≈C”T Ju¡ <ÔÎ J®¡°u„-≈¿≤<tw t°yÕ J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑
ı°wÙ Fæ $$124$$ ≈¥ıfi N°<Ì Ÿu ≈®Ÿ∏fi F…Î ”B N°<Ì Ìubw°N°u* Ÿu o∫W° N°<Ì Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi FÙ k¡Ô
≈®°›w F°uw° Fæ N°æ≤ w[bw# Ÿ°s°ÃJ¡°≤≈∫Õ∏w ≈¥ıfi Ÿu ≈®Ÿ∏fi F…oÕ N°Ãt° Ÿu w°u _b°˚°<bJ¡ wS° N°<Ì
Îba N∏w Ÿu b<ıÕw <fi≤<w„∫°fi∏ÌR¡≈ k¡Ô ≈®°›w F°uw° Fæ $$125$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ J¨¡<`t <bT∫˚°uy Nfi°Ãt-≈¥ıfi Ÿu FÙ <Ÿ] F°uwu Fæ*, oŸ<ÔÎ fiJu¡ Ô°˚°SÕ
J¨¡<`t-≈¥ı° J¡≤fiÙ ª°<FÎ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
_b°˚°<bJ¡ <fi≤<w„∫°fi∏ÌR¡≈ k¡Ô ~>°unJ¡≤ ı°u ≈C”T J¨¡<`t k¡Ô J¡∑ N°u≤ ≈®b¨<W J¡≤w° Fæ,
ŸJu¡ <bT∫ tu* ∫FÙ J¡Ffi° ª°<FÎ <J¡ bF Ìubw” t∏Ì°≤ J¡° bfi ~>°unJ¡≤ Ja¡ı°-bfi J¡∑ N°u≤ ≈®b¨<W
J¡≤w° Fæ $$126$$
w°u NJ¨¡<`t ≈¥ıfi tu* J¡°æfi-ŸÙ Ÿ°ty®Ù Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ Ÿ Ÿ°ty®Ù J¡° vÔu© J¡≤wu Fæ* $
J¡°æfi ≈¥≠∫ Fæ oŸ <bT∫ J¡° w°¿[bJ¡ I°fi ≤©fiub°Ôu <bπ°fi J¡Fwu Fæ* <J¡¡ÎJ¡t°` <ªÃ_bR¡≈ <fitÕÔ
≈®∫°uy Ÿu wS° "Ãbªu _b°F° Ô°utU∫# _b°F°' oÃ∫°<Ì t∏`<Ô*y Ÿu ÌuF N°<Ì N°º∫°¿ÃtJ¡ ˚°b°u* tu* ≈®°›w
F…oÕ Ìub_bR¡≈w° J¡° <fib°≤d J¡≤wu Fæ* $
(N) N°º∫°¿ÃtJ¡ ≈Ì°S°u˘ J¡° ≈J®¡t F°ufiu Ju¡ J¡°≤d J¡tÔ°„ÆÌ Ÿu ∫F°≥ ÌuF°<Ì J¡∑ „°u˚° FÙ ÔÙ yoÕ
Fæ $ t<w„ÆÌ Ÿt_w N°º∫°¿ÃtJ¡ ≈Ì°S°u˘ J¡° ≈Ôsd Fæ $ oŸÙ ∏∫°∫ Ÿu Ÿt_w N°<@˚°æ<wJ¡ ≈Ì°S°u˘
tu* ˚Ù ÌubR¡≈w° fiFÙ* Fæ, ∫F ı°fi Ôufi° ª°<FÎ $

1334

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

<„b FÙ ≈¥≠∫ Fæ N°æ≤ ŸJ¡∑ ≈¥ıfi-Ÿ°ty®Ù tu* <bbuJ¡-I°fi, ŸbÕ˚¥w°u* tu* N°ÃtfC<] N°æ≤ „t-∫u ŸfŸu
Zu‹™> ≈C‹≈ Fæ* $$127$$ Fu tFTuÕ, ≈®J¡°„t°fi N°ÃtÌub J¡∑ „t, f°u@ N°<Ì ≈C‹≈°u* Ÿu ı°u ≈¥ı° J¡∑ ı°wÙ Fæ,
ŸÙJ¡°u N°≈ Ìub°ªÕfi ı°<fiÎ, t¥<wÕ-≈¥ı° J¡°u Ìub°ªÕfi tw ı°<fiÎ $$128$$ ı°u tfiC‹∫ N°ÃtI°fiR¡≈
Ìub°ªÕfi ~>°unJ¡≤ J¨¡<`t ≈¥ıfi°u* tu* FÙ N°Ÿ•w ≤Fwu Fæ*, bu <ª≤J¡°ÔwJ¡ •Ôu„ FÙ ≈°wu Fæ* $$129$$
Fu f®Êfig, ı°u <b<Ìww[b Ÿ∏w-tF°Ãt° <J¡ŸÙ Ÿt∫ N°Ãt-Ÿt°<@ Ÿu Δ∫C¿ÃSw F°uJ¡≤ Ÿ°J¡°≤
Ìub≈¥ıfi J¡≤wu FCÎ ≈°∫u ı°wu Fæ*, bu f°ÔJ®¡∑n° Ju¡ ŸÂ„ N°fi∏Ì°SÕ FÙ Ÿ°J¡°≤ ≈¥ıfi J¡≤wu Fæ*, fi <J¡
J¨¡<`t ˚°uy°u* J¡∑ N<˚Ô°T° Ÿu $$130$$ N°Ãt° FÙ ≈®J¡°„t°fi Ìub, ~># ≈®J¡°≤ Ju¡ Îuÿb∫Õ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ, <„b
N°æ≤ ≈≤t J¡°≤d_bR¡≈ Fæ $ (Nw#) I°fiR¡≈ ≈¥ıfi-Ÿ°ty®Ù Ÿu ŸÙJ¡∑ ŸbÕÌ° N<b¿h~>∏fiR¡≈ Ÿu
<fi≤∏w≤ ≈¥ı° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $$131$$ Fu b<Ÿ‹™>ıÙ, N°≈ ıÙb J¡°u N≈≤°us ªuwfi°J¡°„_bR¡≈ N<bfi°„Ù
NJ¨¡<`t f®Ê_bR¡≈ FÙ ı°<fiÎ, ÎJ¡t°` bFÙ ≈¥≠∫ Fæ; ÌqŸ≤° J¡°uoÕ N°Ãt° Ÿu N<w¿≤•w ≈¥≠∫ fiFÙ* Fæ $
Nw# N°Ãt≈¥ı° FÙ ≈¥ı° Fæ () $$132$$
"wÌub°&¿_w ∫w# ŸbÕtg' oÃ∫°<Ì ÿÔ°uJ¡ Ÿu f®Ê FÙ ıyw, ıÙb, ıÙbŸaŸ°≤ N°æ≤ fiJu¡
N¿_wÃbR¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ, ∫F ı°u ≈FÔu J¡F° y∫° S°, Ÿtu* ≈≈<W ı°fifiu J¡∑ oh~>° Ÿu tF°≤°ı
b<Ÿ‹™>ıÙ ≈¥~>wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≈®˚°u, ∫F ıyw <ıŸ ≈≈<W Ÿu ªæw∏∫≈®J¡°„t°`_bR¡≈ F°uw° Fæ
wS° <ıŸ ≈≈<W Ÿu ŸÙ ªuwfi tu* ıÙb°<Ì_bR¡≈w° ≈®°›w F°uwÙ Fæ, Ÿu (N°≈ J¨¡≈°J¡≤ tCHŸu)
J¡<FÎ $$133$$
Ÿt_w ªuÃ∫ ≈Ì°S°u˘ J¡° ≈®Ô∫ F°u ı°fiu≈≤ ˚Ù "<ªÃŸW°' ≠∫°u* J¡∑ Ã∫°u* ffiÙ ≤FwÙ Fæ, oŸŸu "<ªÃŸW°
ªuÃ∫ ≈Ì°S°u˘ Ju¡ N@Ùfi fiFÙ* Fæ' ∫F f°w ˚ÔÙ˚°≥<w ¿Ÿ] F°u ªCJ¡∑ Fæ, Nw# <ªwg Ju¡ N@Ùfi ˚°Ÿt°fi
ªuÃ∫ J¡° <ıŸ ≈®J¡°≤ <ª<w Ÿu <˚∏fi ÌqŸ≤° ˚°fi t°fifi° ∫C•w fiFÙ* Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ <ªÃŸW° Ju¡ N@Ùfi
ªuÃ∫ J¡∑ <ª<wŸW° Ÿu ≈¨SJ¡ ŸW° t°fifi° ˚Ù ∫C•w fiFÙ* Fæ, ÎuŸÙ ≈≈<W fwÔ°wu Fæ* $
oÕÿb≤ fiu J¡F° # ª¥≥<J¡ ∫F°≥ ŸbÕ` N°≤-≈°≤ Ÿu ≤<Fw-ŸbÕ<b@ ≈¿≤h~>uÌ°u* Ÿu „¥∏∫-ªuÃ∫<fitCÕ•w
<ªÌ°J¡°„ FÙ <bΩt°fi Fæ, oŸ<ÔÎ J¡v≈°∏w tu* ˚Ù bF Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ ("<ªÌ°J¡°„ ŸyÕJ¡°Ô tu* ˚Ù
ªuÃ∫„¥∏∫ Fæ, ≈°≤ N°<Ì ≈¿≤h~>uÌ„¥∏∫ F°ufiu Ÿu, ≈®Ô∫J¡°Ô Ju¡ Ÿt°fi' oŸ ≈®J¡°≤ NfiCt°fiR¡≈ ≈≈<W
∫F°≥ fwÔ°oÕ yoÕ Fæ, ÎuŸ° ŸtHfi° ª°<FÎ $)$$134$$
wf ıyBq≈ ≈®<w˚°Ÿ Jæ¡Ÿu F°uw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Ÿ¥∫Õ, ª∏B, ÌÙ≈J¡, o¿∏B∫, tfi N°<Ì ı°u-ı°u _b∫a ≈®ªC≤≈®J¡°„b°Ôu ≈Ì°SÕ Fæ*, fiJu¡ N≈fiu ≈®J¡°„
J¡° N≈fiu <f‡f tu* Ÿt° fi ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d _b∫a ı°u <f‡f Ÿu f°F≤ ≈®˚°J¡≤ Ÿu-_≈¿∏Ìw ∫°fiÙ _≈∏ÌfiŸ° ≈®<Ÿ] Fæ, bFÙ fiÙÔ, ≈Ùw N°<Ì ŸJ¡° <bT∫˚¥w ıyw Fæ $ oŸÙ ≈®J¡°≤ <ªÌgΔ∫°ut Ju¡ N≈¿≤¿h~>∏fi
oŸ <bT∫ tu* <bπ°fi°u* J¡° NfiC˚b≈¥dÕ ∫F bªfi Fæ #
ÌuF°u Ìub°Ô∫# ≈®°u•w°u ıÙb°u Ìub# ŸÌ°<„b# $ Ã∫ıuÌI°fi<fit°Õv∫a Ÿ°u&Fa˚°bufi ≈¥ı∫uwg $$
ÌuF FÙ Ìub-t¿∏Ì≤ Fæ N°æ≤ Ÿtu* <b≤°ıt°fi ıÙb FÙ ŸÌ°<„b_bR¡≈ Ìubw° Fæ $ Ÿ ≈≤ Ÿu
NI°fiR¡≈Ù <fit°Õv∫ F¸>° Ìufi° ª°<FÎ N°æ≤ "Ÿ°u&Fa' oŸ R¡≈ Ÿu ŸJ¡∑ ≈¥ı° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $
()

ŸyÕ - 29]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1335

F°ufiu Ÿu t°∫°R¡≈ N°b≤d Ju¡ ˚Ùw≤ fi Ÿt° ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d ŸJ¡° t°<∫J¡ b°Ÿfi° N°<Ì t°yÕ Ÿu ı°u
ÎJ¡ w≤F J¡° _≈∏Ìfi-Ÿ° ≈®<Ÿ] Fæ, ŸÙŸu ∫F ıyw <Ì©Ô°oÕ ≈nw° Fæ $$135$$ •w ≤Ù<w Ÿu
ÎJ¡t°` <ªÌ°Ãt_bR¡≈ FÙ <Ÿ] F°u ≤F° <b<ª`R¡≈ ∫F ıyw _b›fifiy≤ Ju¡ ŸÂ„ ˚®°¿∏w Ÿu ≈®wÙw
F°uw° Fæ $ tu≤Ù J¡<Sw ≤Ù<w Ÿu ≈≤t°SÕfC¿] Ÿu <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ w°u ıyw J¡° J¡°uoÕ _S°fi FÙ <Ÿ] fiFÙ*
F°uw°, b°_wb tu* bF Nt¥wÕ Îba _bh~> <ªÌ°J¡°„t°`_bR¡≈ FÙ Fæ $$136$$
wf •∫° <ª<w FÙ ªuÃ∫ Ju¡ N°J¡°≤ tu* ≈¿≤dw N≈fiu J¡°u Ìu©wÙ Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ fiFÙ*, ÎuŸ° W≤
Ìuwu Fæ* $
N≈¿≤d°tÙ N°æ≤ Nπ∫ F°ufiu Ÿu ªæw∏∫ J¡° ≈¿≤d°t ªuÃ∫ F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡w°, Nw# NÃ∫∏w NŸ‡˚b
ªuÃ∫ ˚Ù N°b¨w <ªwg-_b˚°b Ÿu ≈¨SJ¡ ı°u Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* <ªÌ°J¡°„t°`_bR¡≈ ˚°Ÿw° Fæ, bFÙ
Âÿ∫-ıyw Fæ, ÎuŸ° tC<fi∫°u* J¡° _t≤d Fæ $$137$$ oŸ<ÔÎ _b›fi-fiy≤ Ju¡ ŸÂ„ ı°u ∫F ıyw ˚°Ÿw°
Fæ, Ÿ <ªÌ°J¡°„t°`_bR¡≈ ıyw tu* <˚∏fiw° J¡° NbJ¡°„ FÙ J¡F°≥ Fæ ? $$138$$
NwÎb N°≤°u<≈w R¡≈ Ju¡ <ª∏t°`_bR¡≈w° J¡° ≈®Ã∫s J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<ª∏t°`_bR¡≈ FÙ ≈bÕw Fæ*, <ª∏t°` FÙ ıyw N°æ≤ N°J¡°„ Fæ, <ª∏t°`_bR¡≈ N°Ãt° Îba ıÙb Fæ
wS° ˚¥w°u* J¡∑ ≈≤‡≈≤° ˚Ù <ª∏t°`_bR¡≈ FÙ Fæ $$139$$ tFTuÕ, Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu* «¡ºbÕ-Ô°uJ¡,
N≈fi° fiy≤ wS° ≈°w°Ô-ofitu* J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù <ªÌ°J¡°„t°`_bR¡≈ N°Ãt° Ÿu <˚∏fi ÎuŸÙ J¡°æfi-ŸÙ b_wC
Fæ, ı°u ŸfJu¡ NfiC˚b tu* N°wÙ F°u, Ÿu N°≈ fwÔ°oÎ ? (w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ <ªÌg<˚∏fi J¡∑ _bw#
ŸW°_k¥¡<wÕ t°fifiu ≈≤ N<ª[b J¡° Δ∫°|°w, ŸW°_k¥¡<wÕ Ju¡ N˚°b tu* NÔÙJ¡R¡≈w°, NÔÙJ¡ J¡° <ªwg
Ÿu ˚Ù ≠ıÙbfi NfiC˚¥w fi F°ufiu Ÿu, NŸay F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <ªwg J¡° N<ªwg Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f∏@ fi F°ufiu Ÿu
N°æ≤ Ÿ°@J¡°∏w≤ J¡∑ N≈®<Ÿ<] F°ufiu Ÿu <ª<L∏fi ≈Ì°SÕ J¡∑ <Ÿ<] fiFÙa F°u ŸJ¡wÙ $)$$140$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ ıæŸu "∫ı<w, ÌÌ°<w, ıCF°u<w' oÃ∫°<Ì „ÆÌ˚uÌ°u* Ÿu J¡tÕ˚uÌ F°uw° Fæ, bæŸu FÙ
<ªwg, N°J¡°„, ıyw oÃ∫°<Ì „ÆÌ˚uÌ°u* Ÿu fiJ¡° ˚uÌ F°u ŸJ¡w° Fæ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
N°J¡°„, ≈≤t°J¡°„, f®Ê°J¡°„ () ıyw N°æ≤ <ªwg-∫u Ÿf ≈®J¡°≤ f®ÊR¡≈ NSÕ Ju¡ ≈∫°∫Õ„ÆÌ
Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈un N°æ≤ b¨s „ÆÌ ≈∫°Õ∫ Fæ* $$141$$ •w ≤Ù<w Ÿu ıf w[bbuW° π°≤° _b›fi, ŸaJ¡v≈
N°æ≤ t°∫° Ju¡ ŸÂ„ <tØ∫° πæw NfiC˚¥w F°uw° Fæ, wf Ÿu <ªÌ°J¡°„ FÙ ıyBq≈ Ÿu ≈®wÙw F°uw° Fæ $$142$$
<ıŸ ≈®J¡°≤ _b›fi tu* <ªÌ°J¡°„ FÙ ıyBq≈ ˚°Ÿw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ı°y®w-fi°tJ¡ _b›fi tu* ˚Ù bFÙ
<ªÌ°J¡°„ ıywg-R¡≈ Ÿu Ft Ô°uy°u* J¡°u ˚°Ÿw° Fæ $$143$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ _b›fi-fiy≤ tu* <ªÌ°J¡°„ J¡°u
~>°unJ¡≤ ÌqŸ≤° JC¡~> ˚Ù ≈Ì°SÕ J¡FÙ* fiFÙ* ≤Fw°, ŸÙ ≈®J¡°≤ ı°y®w-J¡°Ô tu* ˚Ù tF°ªæw∏∫ N°J¡°„ J¡°u
˚¥w°J¡°„, NΔ∫°J¨¡w N°J¡°„ N°<Ì wÙfi NS°u˘ J¡° y®Fd J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W F…Î wÙfi°u* ˚Ù
N°J¡°„„ÆÌ "J¡°Z¨-ÌÙ›w°æ' oŸ @°wC Ÿu ffi°∫u y∫u Fæ* $ oŸ<ÔÎ fiJ¡° <ıŸ ≈®J¡°≤ ªæw∏∫R¡≈ NSÕ
F°u ŸJ¡w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ "ı°u ytfi°SÕJ¡ @°wC F°uwu Fæ*, bu I°fi°SÕJ¡ ˚Ù Fæ*, oŸ Δ∫°J¡≤d-<fi∫t Ju¡
N°@°≤ ≈≤ "yt' @°wC Ÿu "bwÕt°fiu ≈¨„Ì0' oÃ∫°<Ì Ÿ¥` Ÿu <¢¡≈≈®Ã∫∫ F°ufiu ≈≤ <fi‹≈°<Ìw ıyw„ÆÌ
˚Ù ªæw∏∫°SÕJ¡ F°u ŸJ¡w° Fæ $ Nw# ≈∫CÕ•w „ÆÌ ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡ ≈∫°Õ∫ Fæ* - ∫F J¡F° y∫° Fæ, bF
™>ÙJ¡ FÙ Fæ $
()

1336

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

~>°unJ¡≤ N°æ≤ JC¡~> ˚Ù ÌqŸ≤° ≈Ì°SÕ J¡FÙ* fiFÙ* ≤Fw° $$144$$ ª¥≥<J¡ <ªwg Ÿu <˚∏fi ÌqŸ≤° JC¡~> ˚Ù ªuÃ∫≈Ì°SÕ
fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ <ªW N°æ≤ ªuÃ∫°ÃtJ¡ Ÿt_w ıyw ˚Ù NªuÃ∫°ÃtJ¡ ÎJ¡t°` <ª∏t°`_bR¡≈ F°uJ¡≤
FÙ ¿_Sw Fæ $$145$$ ≈≤t°J¡°„_bR¡≈ f®Ê J¡° ŸaJ¡v≈ FÙ ("fF… _∫°a ≈®ı°∫u∫' oÃ∫°<Ì ZC<w tu* Ì<„Õw
≈®St ŸaJ¡v≈ FÙ) wÙfi°u* ıyw-R¡≈ F°uJ¡≤ <ªÌ°J¡°„ tu* _b›fi Ju¡ ŸÂ„ _b∫a FÙ Ã≈∏fi F…N° Fæ, b°_wb
tu* πæwb°ÌÙ π°≤° _bÙJ¨¡w ŸÃ∫b_wC Ju¡ ŸÂ„ ∫F ŸÃ∫ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° Ÿt<HÎ $$146$$
Ÿ°t°∏∫ ıyw tu* J¡<Sw ∏∫°∫ J¡° |¸>, ≈¸> N°<Ì <b„uT≈Ì°S°u˘ tu* <ÌÀÌ„Õfi J¡≤°wu Fæ* $
ıæŸu _b›fi tu* |¸>, ≈¸> N°<Ì ªæw∏∫°J¡°„t°`_bR¡≈ Fæ*, bæŸu FÙ oŸ Ÿ°t°∏∫ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤‡˚ tu*
<b„uT≈Ì°SÕ |¸>, ≈¸> N°<Ì ˚Ù ªæw∏∫°J¡°„t°` _bR¡≈ FÙ Fæ* $$147$$ ıæŸu _b›fiJ¡°ÔÙfi
≈®<w˚°Ÿt°`_bR¡≈ fiy≤ tu* <b„C]ªæw∏∫t°`R¡≈ N°Ãt° J¡°u ~>°unJ¡≤ ÌqŸ≤° JC¡~> ˚Ù w°¿[bJ¡ ≈Ì°SÕ
fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ofi wÙfi°u* ˚Cbfi°u* tu* N°Ãt_bR¡≈ <b„C] ªæw∏∫≈Ì°SÕ J¡°u ~>°unJ¡≤ ÌqŸ≤° JC¡~> ˚Ù ≈Ì°SÕ
fiFÙ* Fæ $$148$$ ı°u JC¡~> <b<˚∏fi-<b<˚∏fi Â<‹¸>∫°≥ Fæ* wS° ı°u-ı°u wÙfi°u* J¡°Ô°u* tu* ≤Ffiub°Ôu Ìu„, J¡°Ô
N°æ≤ <ªW Ÿu ∫C•w ˚°b°ÃtJ¡ N°æ≤ N˚°b°ÃtJ¡ ≈Ì°SÕ Fæ*, ∫u Ÿf ÎJ¡t°` ªæw∏∫°ÃtJ¡ N°Ãt_bR¡≈ FÙ
Fæ*, ŸŸu ≈¨SJ¡ fiFÙ* Fæ $$149$$ tFTuÕ, ı°u ≈≤t°SÕw# ŸfŸu Zu‹™> Fæ, ı°u wC‡F°≤°, "wwg' ≈Ì°SÕ J¡°, tu≤°
wS° Ÿt_w ıyw J¡° _bR¡≈˚¥w Fæ Îba ı°u _b∫a ≈¿≤≈¥dÕ_bR¡≈ Fæ, I°fiR¡≈ Ÿ°ty®Ù Ÿu ≈¥ı° J¡≤fiu ∫°uÀ∫
Ÿ Ìub J¡°, ≈®St ≈®ÿfi Ju¡ W≤ tu*, tæ*fiu wCtŸu J¡Sfi <J¡∫° $$150$$ Ÿ˚Ù b_wCN°u* J¡°, Ÿt_w ıyw
J¡°, ÌqŸ≤u J¡°, wC‡F°≤° N°æ≤ tu≤° ªæw∏∫°J¡°„R¡≈ ≈≤t°Ãt° FÙ ≈°≤t°<SÕJ¡ _bR¡≈ Fæ, ÌqŸ≤° fiFÙ* $$151$$
J¡<Sw ≈®J¡≤d J¡°, NfiCb°Ì≈¥bÕJ¡, ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu tCfiu, <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸaJ¡v≈t∫ ≈Ì°S°u˘ wS° _b›fi-fiy≤ tu* ªæw∏∫°J¡°„J¡°u ~>°unJ¡≤ ÌqŸ≤° JC¡~>
˚Ù ≈°≤t°<SÕJ¡_bR¡≈ ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ ŸÙ ≈®J¡°≤ <F≤^∫y˚Õ Ju¡ ≈®StŸyÕ Ÿu ÔuJ¡≤ N°ıwJ¡ ªÔu N° ≤Fu
oŸ ŸaŸ°≤ tu* ªæw∏∫°J¡°„R¡≈ ≈°≤t°<SÕJ¡ „≤Ù≤ J¡°u ~>°unJ¡≤ ÌqŸ≤° JC¡~> ˚Ù ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ $$152$$

fiwÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

wÙŸb°≥ ŸyÕ
<ª¿w J¡∑ Ÿb°ÕÃtw° ŸbÕ˚°u•w¨˚°b Ÿu ¿_S<w N°æ≤
bF <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu ıÙbÌ„° J¡°u ≈®°›w F…oÕ - ofi ŸfJ¡° bdÕfi $

"ªuwfi°J¡°„t°`°Ãt ∫S° ŸbÕ<tÌa ≈®˚°u' ∫F ı°u wCtfiu ≈¥~>° S°, ŸJ¡° ∫F W≤ <Ì∫°, ∫°u*
J¡Fwu Fæ* $
oÕÿb≤ fiu J¡F° # f®Êfigg, oŸ ≤Ù<w Ÿu ∫F Ÿt_w ŸaŸ°≤ ÎJ¡t°` ≈≤t°Ãt_bR¡≈ FÙ Fæ, f®Ê FÙ ≈≤t
N°J¡°„ Fæ N°æ≤ ∫FÙ ŸfŸu fn° Ìub J¡F° y∫° Fæ $$1$$
≈¿≤¿h~>∏fi ÌubJ¡° ≈¥ıfi ≈¿≤¿h~>∏fi k¡Ô FÙ Ìuw° Fæ N°æ≤ oŸ ≈≤t N≈¿≤¿h~>∏fi Ìub J¡° ≈¥ıfi w°u
Ÿt_w J¡°tfi°N°u* Ju¡ ≈∫ÕbŸ°fi J¡∑ Nb<@˚¥<t ˚¥t°fi∏Ì J¡∑ ≈®°¿›wR¡≈ k¡Ô Ìuw° Fæ, oŸ<ÔÎ oŸ Ìub
J¡° ≈¥ıfi ŸfŸu Zu‹™> Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈≤t Ìub J¡° ≈¥ıfi ŸfŸu J¡v∫°dJ¡≤ Fæ, ŸÙŸu Ÿf JC¡~> ≈®°›w F°uw° Fæ, bFÙ Ÿt_w ıyw-

ŸyÕ - 30]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1337

Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°≤°u≈ J¡° N<@‹™>°fi Fæ N°æ≤ ŸÙ tu* ∫F Ÿf Δ∫b¿_Sw Fæ $$2$$ _b°˚°<bJ¡, N°<Ì-N∏w Ÿu
≤<Fw, N<πwÙ∫, N©^±> wS° fF…<bWΔ∫∫, N°∫°Ÿ N°<Ì f°F≤Ù, Ÿ°@fi°u* Ÿu ¿Ÿ] fi F°ufiub°Ô° <fiÃ∫
ŸC© ŸÙ ÎJ¡t°` Ìub Ju¡ NªÕfi Ÿu ≈®°›w F°uw° Fæ $$3$$ Fu tC<fiZu‹™>, ª¥≥<J¡ wCt <bbuJ¡∑ ∫°fiÙ tC¶∫
N<@J¡°≤Ù F°u, oŸ<ÔÎ tæ* wCtŸu J¡Fw° Fq≥ <J¡ ŸfŸu fnu oŸ N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° Ju¡ <ÔÎ tF°fi ≈C‹≈°u* Îba
@¥≈°u* J¡° Ÿt¥F ∫°uÀ∫ fiFÙ* Fæ $$4$$
t¥<wÕ N°<ÌR¡≈ Ÿ°J¡°≤ Ìub J¡∑ NªÕfi° tu* J¡°æfi N<@J¡°≤Ù Fæ* ? oŸ ≈®ÿfi ≈≤ ŸJu¡ (t¥<wÕR¡≈
Ìubw°ªÕfi Ju¡) N<@J¡°≤Ù fwÔ°wu Fæ* $
ı°u <bbuJ¡-fC<] Ÿu Ÿ‡≈∏fi fiFÙ* Fæ wS° ı°u f°ÔJ¡°u* Ju¡ ŸÂ„ J¡°utÔ<ªWb°Ôu Fæ*, ∏FÙ* Ju¡ <ÔÎ
J¨¡<`t ≈®<wt°-≈®ªC≤ Ìub°ªÕfi J¡° <b@°fi <J¡∫° y∫° Fæ $$5$$
•w J¨¡<`t ≈®<wt°-≈®ªC≤ Ìub°ªÕfi Wt ª°bÔ fi <tÔfiu ≈≤ J¡°uÌ°u ©°fiu Ju¡ Ÿt°fi Fæ, ÎuŸ°
J¡Fwu Fæ* $
bu NΔ∫CÃ≈∏fit<w f°ÔJ¡ „t N°æ≤ N°ÃtI°fi Ju¡ N˚°b tu* ¿tØ∫°R¡≈ FÙ J¡¿v≈w ≈C‹≈ N°<Ì Ÿu
J¡¿v≈w_bR¡≈ Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈®<wt° N°<Ì J¡∑ ≈¥ı° J¡≤wu Fæ* $$6$$ bu f°ÔJ¡ N°Ì≤≈¥bÕJ¡ N≈fiu ŸaJ¡v≈
Ÿu ≤<ªw _bv≈ ≈C‹≈, @¥≈ N°<Ì Ÿ°ty®ÙR¡≈ ≈°∫°u* Ÿu ≈¥ıfiJ¡≤ Ÿ∏w°uT ≈®°›w J¡≤wu Fæ* $$7$$ N≈fiu
ŸaJ¡v≈°u* Ÿu ≤<ªw ≈Ì°S°u˘ Ÿu Ìub°ªÕfi Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤ <ıfi J¡∑∏FÙ* _b›fi ŸÂ„ <tØ∫°˚¥w <bt°fi, N›Ÿ≤°
N°¿Ì Ÿ°@fi°u* Ÿu <tØ∫°R¡≈ FÙ _by°Õ<Ì k¡Ô ≈®°›w J¡≤wu Fæ* $$8$$ Fu f®Êfig, f°ÔfC<] ≈C”T°u* Ju¡ <ÔÎ FÙ
≈C‹≈, @¥≈ N°<Ì π°≤° NªÕfi J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ yoÕ Fæ N°æ≤ N°≈ ıæŸu N<@J¡°≤Ù ≈C”T°u* Ju¡ <ÔÎ ı°u ∫°uÀ∫
Ìub°ªÕfi Fæ, Ÿu tæ* J¡Fw° Fq≥ $$9$$ Fu fC<πt°fi tu* Zu‹™> tFTuÕ, Ft Ô°uy°u* π°≤° J¡¿v≈w ≈®≈aª Ju¡ ˚Ùw≤ ªsC
N°<Ì Ÿu <Ì©°oÕ ≈nfiub°Ô° t¥<wÕ N°<ÌR¡≈ Ìub N<fibÕªfiÙ∫ t°∫°t∫ FÙ Fæ N°æ≤ Ÿt_w <`˚Cbfi J¡°
N°@°≤˚¥w ÎJ¡t°` ≈≤t°Ãt° FÙ ≈°≤t°<SÕJ¡ Ìub Fæ, ÌqŸ≤° fiFÙ* $$10$$ Ÿt_w f®Ê°, <b‹dC, ”B N°<Ì
Ìubw°N°u* Ÿu wS° Ÿt_w tfi°ub¨<W∫°u* Ÿu ≈≤u Îba Ÿt_w ≈Ì°u* Ÿu Ì…IuÕ∫ <„b FÙ ≈≤t Ìub Fæ N°æ≤ Ÿt_w
<bT∫˚°uy°u* Ju¡ ŸaJ¡v≈°u* Ÿu bu<‹¸>w f®Ê°, <b‹dC N°<Ì R¡≈ ı°u Ìub Fæ*, bu Ÿ°@fi Ÿu ˚Ù ≈¥dÕ fiFÙ* Fæ* N°æ≤
ŸbÕ<b@ ŸC©˚°uyR¡≈ k¡Ô°u* Ÿu ˚Ù ≈¿≤≈¥dÕ fiFÙ* Fæ* $ (•∫°u*<J¡ N≈fiu-N≈fiu J¡tÕ N°æ≤ ≈°Ÿfi° Ju¡ w°≤w‡∫
NfiCŸ°≤ FÙ ˚°uyŸ°ty®Ù N°æ≤ ŸJu¡ k¡Ô˚¥w ŸC©J¡° Ôbt°` FÙ bF°≥ ≈≤ ≤Fw° Fæ, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $)$$11$$
N°ÃtÌub w°u ≈¥ı° N°æ≤ k¡Ô Ì°ufi°u* Nb_S°N°u* tu* <fiÃ∫, <fi≤<w„∫, ≈≤t°SÕŸÃ∫ ≈¥d°Õfi∏Ì _b˚°b
FÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ bFÙ "Ìub' ∫°u* J¡Ffiu ∫°uÀ∫ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu tCfiu, <ÌJg¡J¨¡w, J¡°ÔJ¨¡w N°<Ì ≈¿≤h~>uÌ°u* Ÿu „¥∏∫, Ÿt_w |¸>°<Ì J¡°∫°u˘ J¡° ≈®J¡°„ J¡≤fiub°Ô°,
<fitÕÔ ªæw∏∫t°`_bR¡≈ ≈≤f®Ê FÙ Ìub J¡F° ı°w° Fæ $$12$$ Ÿt_w J¡v≈fi°N°u* Ÿu b<ıÕw, ŸJ¡Ô
˚°b≈Ì°S°u˘ Ju¡ ˚Ùw≤ ≤Ffiub°ÔÙ, <fi<©Ô ≈Ì°S°u˘ tu* ŸW°_k¥¡<wÕ ≈®Ì°fi J¡≤fiub°ÔÙ wS° N<©Ô
≈Ì°S°u˘ J¡∑ ŸW° J¡° N≈F≤d J¡≤fiub°ÔÙ ı°u Ÿa<bwg ÌubÙ Fæ, bFÙ Ìub Fæ $$13$$ Fu f®Êfig, Ÿwg N°æ≤
NŸwg Ju¡ (˚°b-N˚°b, bwÕt°fi N°æ≤ ŸŸu N∏∫ J¡°Ô, t¥wÕ-Nt¥wÕ, J¡°∫Õ-J¡°≤d NSb°
Δ∫°bF°¿≤J¡ Îba ≈®°<w˚°<ŸJ¡ ≈Ì°S°u˘ Ju¡) tº∫˚¥w (N∏w≤°ÔbwÙÕ Ÿ°<s<ª∏t°`R¡≈ NSb°
N<@‹™>°fiR¡≈ F°ufiu Ÿu tº∫˚¥w) bF f®Êªæw∏∫ FÙ Ìub J¡F° ı°w° Fæ $ bFÙ Ÿ¥∫Õ, ª∏B, N<Àfi, J¡≤d

1338

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Îba ≠∫°u<w∫°u* J¡∑ N≈us° f»u-ª»u N°Ãt°R¡≈ Ÿb°Õb˚°ŸJ¡ R¡≈b°Ôu ≈®J¡°„ Ÿu ∫C•w F°uw° F…N° "—'
≈Ì Ÿu ZC<w∫°u* tu* <b≤°¸> N°<Ì ≈°Ì`∫°ÃtJ¡ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª Ju¡ ≈®<bÔ°≈fi π°≤° "<„btπæwa ªwCS˘
t∏∫∏wu Ÿ N°Ãt° <bIu∫#' ∫°u* Δ∫b⁄w F…N° Fæ $$14$$ <`J¡°Ô Nf°<@w Ÿb°ÕfiCyw Ÿ[b-_b˚°b Ÿu
Ÿfiu ŸbÕ` ŸtR¡≈w° ≈®°›w J¡∑ Fæ, bF tF°ªæw∏∫ (≈®J¡°„J¡°u* J¡° ˚Ù ≈®J¡°„J¡) ∫°u* J¡F° ı°w° Fæ
N°æ≤ bFÙ ŸfŸu «≥¡ª° ≈®∫°uıfi Fæ, ∫°u* ZC<w∫°u* tu* ≈®<w≈°<Ìw Fæ $$15$$ Ôw°N°u* Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw ≤Ÿ
J¡∑ fi°o˘ bF Ÿb°ÕÃtR¡≈ Ìub Δ∫bF°≤J¡°Ô tu* ŸbÕ` NfiCyw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ŸW°Ÿ°t°∏∫ ¿_Sw Fæ $
N°æ≤ ŸbÕf°@J¡°Ô tu* ˚Ù tF°ŸW°R¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ $$16$$
Ÿ˚Ù Ìubw° N°<Ì J¡∑ tC¶∫ N°Ãt° F°ufiu Ÿu bFÙ tC¶∫ Ìub Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
Fu ≈°≈„¥∏∫ tCfiu, N”∏@wÙ J¡° ı°u ªæw∏∫_bR¡≈ Fæ, wC‡F°≤° ı°u ªæw∏∫w[b Fæ, ≈°bÕwÙıÙ J¡° ı°u
ªæw∏∫_bR¡≈ Fæ, fiJu¡ yd°u* tu* ı°u ªæw∏∫°Ãtw° Fæ, ı°u tCHtu* ∫F ªæw∏∫_bR¡≈ Fæ N°æ≤ ı°u wÙfi°u* ıyw
tu* ªæw∏∫_bR¡≈ <b≤°ıt°fi Fæ, Wtt<w w[bI Ô°uy Ÿu FÙ Ìubw°R¡≈ ı°fiwu Fæ* $$17,18$$
<bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ Ÿ‡≈¥dÕ Ìubw°N°u* J¡° Ÿ°≤˚¥w F°ufiu Ÿu bFÙ Ìub Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
f®Êfig, F°S, ≈æ≤ N°<Ì Ÿu ∫C•w <ıŸ <J¡ŸÙ N∏∫ Ìubw° J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ ı°wÙ Fæ, bF
Ÿa<b∏t°`_bR¡≈w° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ÌqŸ≤Ù J¡°æfi-ŸÙ Ÿ°≤˚¥w b_wC F°u ŸJ¡wÙ Fæ, oŸu N°≈
J¡<FÎ $$19$$ ÎJ¡t°` <ªÌ°Ãt° FÙ oŸ Âÿ∫ ŸaŸ°≤ J¡° Ÿ°≤ Fæ, oŸ<Ô∫u ŸJ¡Ô Ÿ°≤˚¥w b_wCN°u* J¡∑
˚Ù Ÿ°≤R¡≈w° J¡°u ≈®°›w F…N° bF ≈¿≤≈¥dÕ Ìub FÙ tæ* Fq≥, ŸÙŸu Ÿf JC¡~> ≈®°›w <J¡∫° ı°w° Fæ $$20$$
Fu f®Êfig, bF fi w°u Ìq≤ FÙ ¿_Sw Fæ N°æ≤ fi <J¡ŸÙ Ju¡ <ÔÎ Ì…‹≈®°›∫ FÙ Fæ $ bF ŸÌ° oŸÙ „≤Ù≤ wS°
Ÿ‡≈¥dÕ N°J¡°„ tu* ŸbÕ` FÙ ¿_Sw Fæ $$21$$
bFÙ ŸfJ¡° J¡w°Õ N°æ≤ ˚°u•w° Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
bFÙ N°ÃtÌub <J®¡∫° J¡≤w° Fæ, bFÙ ©°w° Fæ, bFÙ ≈°Ôfi J¡≤w° Fæ, bFÙ ı°w° Fæ, bFÙ ÿb°Ÿ Ôuw°
Fæ, bFÙ y°w° Fæ N°æ≤ bFÙ Nay-Nay J¡°u ı°fiw° Fæ $$22$$ Fu tCfiÙÿb≤, bFÙ ofi <ª`-<b<ª` ªu‹¸>°N°u*
Ÿu ∫C•w, ŸÙJu¡ J¡°≤d ªuwfi°b°ÔÙ wS° ŸÙJu¡ _bR¡≈ Ÿu <fif] oŸ „≤Ù≤R¡≈Ù fiy≤Ù tu* <fib°Ÿ
J¡≤w° Fæ, oŸ <bT∫ tu* ≈®t°dw∫° ∫F ZC<w ˚Ù Fæ - "Ÿ ÎT oF ≈®<b‹¸> N°fi©°y®uU∫#' $$23$$ „≤Ù≤R¡≈Ù
fnu |≤ Ÿu ∫C•w ŸJu¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu Ÿaª≤d„ÙÔ wS° Ì…<bÕIu∫ N∏fit∫ N°<Ì f<F#J¡°u„°u* Ÿu Ÿt¿∏bw oŸ
fC<]R¡≈ yCF° tu* bFÙ yCFuÿb≤ ∫°fiÙ N°fi∏Ìt∫J¡°u„R¡≈ yCF° J¡° oÕÿb≤ F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ $$24$$ ı°u tfi
J¡°u ÔuJ¡≤ ~># o<∏B∫°u* J¡∑ ≈®b¨<W-ŸW° Ÿu ≤<Fw wS° <fitÕÔ R¡≈b°fi Fæ, Ÿ N°ÃtÌub J¡° ≈Ìu„°<Ì
Δ∫bF°≤ Ju¡ <ÔÎ "<ªwg' ∫F J¡°v≈<fiJ¡ fi°t ≈n° Fæ $$25$$ bFÙ ∫F ≈≤t°Ãt° <ªBq≈, Ÿ¥‚t, ŸbÕΔ∫°≈Ù
N°æ≤ t°∫°≤<Fw Fæ $ bFÙ ˚°_∫ Ju¡ N°≤°u≈-J¡°Ô tu* oŸ ˚°_b≤ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ N°˚°Ÿ J¡° t°fi°u* <fit°Õd
J¡≤w° Fæ N°æ≤ ˚°_∫ Ju¡ N≈b°Ì-J¡°Ô tu* <fit°Õd fiFÙ* ˚Ù J¡≤w° Fæ $$26$$ Fu ≈®°I, bF <ª<w NÃ∫∏w
<fitÕÔ Fæ N°æ≤ bF ofi ı°y<wJ¡ <J®¡∫°N°u* J¡°u ıyw Ju¡ <ÔÎ Ÿ ≈®J¡°≤ „°u<˚w J¡≤wÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤
bŸ∏w M¡wC ≤Ÿ Ÿu Ôw° J¡°u „°u<˚w J¡≤wÙ Fæ $$27$$ ªæw∏∫ Ju¡ ı°u ŸC∏Ì≤ ªtÃJ¡°≤ (N°≤°u›∫ tu*
ŸW°_k¥¡<wÕ≈®Ì°fi R¡≈) Fæ, bu ªæw∏∫ tu* t°∫°„fÔ π°≤° ≈FÔu Ju¡ J¡°t, J¡tÕ N°æ≤ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ ı°u
J¡°uoÕ Nb¿_Sw Fæ*, fiJ¡° N°<b˚°Õb J¡≤wu Fæ* $ (fi <ªwg ªtÃJ¡°≤°u* J¡° FÙ J¡v≈fi° Ÿu fi°t°uvÔu© J¡≤wu

ŸyÕ - 30]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1339

Fæ* $) oŸ<ÔÎ fi ªtÃJ¡°≤°u* tu* J¡°uoÕ w°u N°J¡°„ fi°tb°Ôu Fæ*, J¡°uoÕ ıÙb fi°tb°Ôu Fæ* J¡°uoÕ <ªW fi°tb°Ôu
Fæ*, J¡°uoÕ J¡Ô° fi°tb°Ôu Fæ*, J¡°uoÕ Ìu„ fi°tb°Ôu Fæ*, J¡°uoÕ <J®¡∫° fi°tb°Ôu Fæ*, J¡°uoÕ BΔ∫ fi°tb°Ôu Fæ* N°æ≤
J¡°uoÕ ∫°_J¡tC<fi π°≤° •w "ı°∫wu, N<_w, b@Õwu' N°<Ì ˚°b<bJ¡°≤ wS° <b<˚∏fi yCd°u* J¡∑ ı°<w Ju¡
bæ<ªc∫ N°æ≤ N°æ<ªÃ∫ Ÿu N∏∫°∏∫ <ª`-<b<ª` fi°tb°Ôu Fæ*, J¡°uoÕ ≈®J¡°„ fi°tb°Ôu Fæ*, J¡°uoÕ ≈bÕw,
N∏@J¡°≤ N°<Ì fi°tb°Ôu Fæ*, J¡°uoÕ Ÿ¥∫Õ, o∏B N°<Ì fi°tb°Ôu Fæ* w°u J¡°uoÕ ∫s fi°tb°Ôu Fæ* $$28-31$$
wf •∫° ªæw∏∫ N≈fiu ˚°uy J¡∑ oh~>° Ÿu ıyw-Ÿ¨<‹¸> J¡≤w° Fæ, oŸ ≈®ÿfi ≈≤ "fiFÙ*' ÎuŸ° W≤
Ìuwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ N≈fiu oh~>°„¥∏∫ _b˚°b Ÿu ∫C•w bŸ∏w M¡wC π°≤° NaJC¡≤ <b_w°¿≤w F°uw° Fæ, ŸÙ
≈®J¡°≤ () oh~>°„¥∏∫ _b˚°bb°Ôu oŸ <ªÌ°Ãt° π°≤° ∫F ıyw J¡∑ „°u˚° <b_w°¿≤w F°uwÙ Fæ $$32$$
ofi Ÿa≈¥dÕ `æÔ°u•∫R¡≈Ù ŸtCB°u* Ju¡ w°¿[bJ¡ _bR¡≈°u*J¡° <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ NJu¡ÔÙ <ª<w FÙ ŸÌ° fiJu¡
b°_w<bJ¡ _bR¡≈˚¥w ıÔ Ÿt¥F Ju¡ _S°fi tu* ¿_Sw Fæ, fi <J¡ J¡°uoÕ ÌqŸ≤Ù b_wC $$33$$
˚°u•w° Ju¡ N<bbuJ¡ Ÿu Ÿtu* t°fi<ŸJ¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu ı<fiw ˚°u•w° N°<Ì <`≈C¸>Ù J¡° ≈®J¡°„J¡Ãb FÙ
˚°u•w¨w° Fæ, ÎuŸÙ J¡v≈fi° J¡∑ ı°wÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
„≤Ù≤R¡≈Ù J¡tÔ tu* ˚®td„ÙÔ tfiR¡≈ ˚®t≤ π°≤° Ÿa<ªw J¡∑ yoÕ ŸaJ¡v≈R¡≈Ù t@CŸW° J¡° N≈fiu
tu* N°≤°u<≈w Ÿt_w ≈Ì°S°u˘ Ju¡ Nb˚°Ÿfi tu* ŸtSÕ <ª<w FÙ N°_b°Ì ÔuwÙ Fæ $$34$$
oŸÙ w≤F Ÿtu* J¡w¨ÕÃb ˚Ù N≈fiu tu* N°≤°u<≈w J¡°≤J¡°u* Ju¡ ≈¿≤˚®td≈®J¡°„ Ju¡ <fi<tWR¡≈ FÙ Fæ;
oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Ìub, Ì°fib N°æ≤ y∏@b°u˘ Ÿu ∫C•w wS° ≈bÕw, ŸtCB N°<Ì Ÿu Ÿt¿∏bw ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıyw ªæw∏∫ tu*
¿_Sw F°uJ¡≤ Ÿ ≈®J¡°≤ |¥tw° ≤Fw° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ıÔ-˚≥b≤Ù tu* ıÔ $$35$$ f∏@fi tu* ±>°Ôfiub°Ôu
<ªW<bJ¡°≤°ÃtJ¡ (J¡wÕ¨Ãb-˚°u•w¨Ãb°ÃtJ¡) N°ª°≤ Ÿu ŸC∏Ì≤ Îba ª≈Ô Δ∫<‹¸> ıÙb°u* Ju¡ ŸaŸ≤d-ªJ®¡°u*
Ÿu ∫C•w ıÙb Ÿt<‹¸> ŸaŸ°≤R¡≈ ªJ®¡, ı°u ˚®t J¡° N°Z∫ Fæ, t°∫°„fÔ ªJ®¡ tu* |¥tw° ≤Fw° Fæ $$36$$
oŸ <bT∫ tu* ˚yb°fi ZÙ y°æ±>≈°Ì°ª°∫ÕıÙ fiu J¡F° Fæ # ˚°uy°S˘ Ÿ¨<‹¸>¿≤Ã∫uJu¡ J®¡∑±>°SÕ<t<w
ª°&≈≤u $ Ìub_∫æT _b˚°b°u&∫t°›wJ¡°t_∫ J¡° _≈¨F° $$ J¡°uoÕ Ô°uy ˚°uy°SÕ Ÿ¨<‹¸> t°fiwu Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ
Ô°uy J®¡∑±>°SÕ Ÿ¨<‹¸> t°fiwu Fæ*, ≈≤∏wC ≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° J¡∑ _b˚°b˚¥wN<bΩ° J¡° <bÔ°Ÿ FÙ ∫F
Ÿ¨<‹¸> Fæ, •∫°u*<J¡ N°›wJ¡°t ≈≤t°Ãt° J¡°u <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ oh~>° F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡wÙ $ ∫<Ì „aJ¡° F°u
<J¡ "Ÿ°u&J¡°t∫w fF… _∫°a ≈®ı°∫u∫' (≈≤t°Ãt° fiu oh~>° J¡∑ <J¡ ≈®ı°R¡≈ Ÿu tæ* fF…w F°u ı°«≥¡)
oÃ∫°<Ì ZC<w Ju¡ Ÿ°S <b≤°u@ F°u ı°∫uy°, w°u bF ∫C•w fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ "N_∫ tFw°u ˚¥w_∫
<fi#ÿb<ŸwtuwΩÂÀbuÌ°u ∫ıCbuÕÌ#' oÃ∫°<Ì N∏∫ ZC<w∫°u* tu* oh~>°, ≈®∫Ãfi N°<Ì <fi≤≈us ≈≤t°Ãt° Ju¡
<fi#ÿb°ŸR¡≈ FÙ M¡ÀbuÌ N°<Ì Fæ*, ÎuŸ° J¡Sfi Fæ $ wS° "wÌæsw fF… _∫°a ≈®ı°∫u∫' oÃ∫°<Ì Ÿt°fi
w°Ã≈∫Õb°ÔÙ ÌqŸ≤Ù ZC<w J¡∑ NfiCJ¥¡Ôw° Ju¡ <ÔÎ "Ÿ°u&J¡°t∫w' oŸ bªfi J¡° w°Ã≈∫Õ ÎJ¡t°`
NªuwfiR¡≈ ≈®@°fi N°<Ì tu* J¡wÕ¨Ãb-„aJ¡° J¡° <fib°≤d J¡≤fi° FÙ Fæ $ oŸÙ<ÔÎ ˚yb°fi f°Ì≤°∫d fiu
˚Ù J¡F° Fæ "J¡°t°hª fi°fiCt°fi°≈us°' ("Ÿ°u&J¡°t∫w' oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u* tu* oÕÿb≤ fiu oh~>° J¡∑, ÎuŸ°
J¡Sfi F°ufiu Ÿu Ÿ°a¶∫„°˜°u•w ≈®@°fi N°<Ì ıyw Ju¡ J¡°≤d fiFÙ* F°u ŸJ¡wu $)
()

1340

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

J¡<Sw Ôsdb°Ôu <ª<w Ju¡ FÙ Ÿt_w J¡w¨ÕÃb-˚°u•w¨Ãb J¡° <b„uTR¡≈ Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
<ª<w fiu FÙ N°∫C@°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ªwC˚CÕıR¡≈ Ÿu Ÿt_w NŸC≤ Ÿt¥F J¡° Ÿ ≈®J¡°≤ <bfi°„ J¡≤ <Ì∫°
S°, <ıŸ ≈®J¡°≤ bT°ÕM¡wC o∏B@fiCT Ÿu ∫C•w tu|-©^±>R¡≈ Ÿu @¥≈ J¡° <bfi°„ J¡≤ ÌuwÙ Fæ $$37$$ Fu
f®Êfig, <ª<w fiu FÙ b¨T˚ N°æ≤ ª∏Bt° Ju¡ <ª∏F°u* Ÿu ∫C•w <`fiu`R¡≈ @°≤dJ¡≤ y°æ≤ÙR¡≈Ù J¡t<ÔfiÙ Ju¡
tC©≈μ tu* ˚®t≤R¡≈w° ≈®°›w J¡∑ $$38$$ ˚yb°fi fi°≤°∫d Ju¡ fi°<˚-J¡tÔ tu* t°fi°u* ˚®t≤R¡≈w° ≈®°›wJ¡≤
º∫°fi tu* N°Ÿ•w tfib°ÔÙ <ª<w buÌR¡≈Ù J¡t<ÔfiÙ J¡° tF°fi Ÿ≤°ub≤_bR¡≈ f®Ê°ıÙ J¡∑ N°J¨¡<w
@°≤d J¡≤wÙ Fæ $$39$$ Fu f®Êfig, <ıŸ ≈®J¡°≤ b¨s Ju¡ NfiuJ¡ ≈Wu F°uwu Fæ* NSb° <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸCbdÕ tu*
<ª`-<b<ª` Ju¡∫¥≤ N°<Ì J¡° <fit°Õd F°uw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ <ª<w Ju¡ <ª`-<b<ª` NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ „≤Ù≤
∫F°≥ <Ì©Ô°oÕ ≈nwu Fæ* $$40$$ Ÿt_w Ìubw°N°u* J¡∑ Ÿufi° Ÿu ª°≤°u* N°u≤ b¿∏Ìw-ª≤db°ÔÙ o∏BÔÙÔ°
Ju¡ π°≤° <ª<w FÙ `æÔ°u•∫ tu* b∏ÌfiÙ∫w° @°≤d J¡≤wÙ Fæ $$41$$ <`Ô°uJ¡∑ Ju¡ N∏Ì≤ N°J¡°„ tu* Ÿ¥∫Õ
N°<Ì wuı°uR¡≈w° ≈®°›wJ¡≤ ∫F ªæw∏∫ N≈fiu _bR¡≈ tu* FÙ Ÿ ≈®J¡°≤ <Ìw, ª<Ôw N°æ≤ <bÔÙfi F°uw°
Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸtCÌ® tu* ıÔ $$42$$
Ÿ°s°wg ˚Ù <ª<w N°fi∏Ì≈®J¡°„ tu* J¡°≤d Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ª°≤°u* <Ì„°N°u* tu* ≈®J¡°„ J¡° <b_w°≤ J¡≤ ≤FÙ <ª<wR¡≈Ù ª¿∏BJ¡° Ÿt_w ˚¥wŸW°R¡≈Ù JC¡tC<ÌfiÙ
J¡° <bJ¡°Ÿ J¡≤wÙ Fæ $$43$$ <ª<wR¡≈Ù Ì≈Õd J¡∑ tF°Ô‚tÙ (_bh~> ≈®J¡°„_bR¡≈ „°u˚° ∫° bæ‹dbÙ
t°∫°) NfiCy®F≈¥bÕJ¡ N≈fiu FÙ ˚Ùw≤ Ÿ ≈®J¡°≤ wÙfi°u* ıyw J¡° ≈®<w<f‡f @°≤d J¡≤wÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤
y<˚ÕdÙ N≈fiu ˚Ùw≤ N≈fi° y˚Õ @°≤d J¡≤wÙ Fæ $$44$$ f®Êfig, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≤Ÿ„<•w ıÔŸt¥FR¡≈
F°uJ¡≤ ŸtCB J¡∑ _bR¡≈ŸW° J¡° Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤wÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ <ª<wŸW° ˚Ù ª°æÌF ˚Cbfi°u* tu* Nb¿_Sw
˚¥w°u* Ju¡ fnu-fnu Ÿt¥F°u* J¡∑ _bR¡≈ŸW° J¡° Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤wÙ Fæ $$45$$
Nf ŸÙ <ª<w J¡° Ôw°R¡≈ Ÿu bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
t°∫°J¡°„R¡≈Ù •∫°≤Ù tu* Ã≈∏fi <F≤^∫y˚Õ R¡≈ Ÿu NaJC¡¿≤w, |fiÙ˚¥w ŸaJ¡v≈R¡≈Ù ≈vÔb°u* Ÿu
∫C•w <ª`-<b<ª` N°Ô°uJ¡R¡≈Ù k¥¡Ô°u* Ÿu ŸC„°u<˚w N°æ≤ Ÿt_w ≈Ì°S°uÕ˘ tu* ŸÃ∫_bR¡≈w°R¡≈ k¡Ô
Ìufiub°ÔÙ ∫F <ª<w FÙ ÎJ¡ w≤F J¡∑ Ôw° Fæ $$46$$ <ªBq≈Ù ∫F Ôw° NfiuJ¡<b@ ıÙb°u* Ju¡ Ÿt¥FR¡≈
@¥<Ô-≈Caı tu* b°Ÿfi°R¡≈Ù ıÔ Ÿu <Ÿ*<ªw Fæ, ŸJu¡ ª°≤°u* N°u≤ Ÿ<bJ¡v≈ I°fiR¡≈ ~>°Ô ÔyÙ Fæ $
<ªWb¨<WR¡≈ J¡<Ô∫°u* Ÿu bF ˚≤Ù Fæ $ NwÙwJ¡°ÔÙfi NŸa¶∫ <`ıyw R¡≈Ù Ju¡Ÿ≤°u* Ÿu ŸJ¡° _bR¡≈
≠≠bÔ Fæ $ <fi≤∏w≤ ªaªÔ tF°<bÔ°Ÿ°u* Ÿu ı<fiw vÔ°Ÿ FÙ ŸJ¡° F°_∫ (<bJ¡°Ÿ) Fæ $ Ÿt_w
M¡wCR¡≈Ù ≈°u≤°u* Ÿu bF NÃ∫∏w J¡<™>fi Fæ, ın ≈bÕw N°<Ì FÙ Ÿtu* yCvt Fæ* $ ı≤°∫Cı, N^±>ı N°<Ì
ªwC<bÕ@ „≤Ù≤R¡≈Ù y®¿∏S∫°u* Ÿu bu¿‹¸>w wS° ≈®b¨<WR¡≈Ù ≈®w°fi°u* Ÿu ∫F N°t¥Ôı¥±> N°b¨w Fæ oŸ
≈®J¡°≤ J¡∑ ∫F <ª<wR¡≈Ù Ôw° <bJ¡<Ÿw F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ, oŸÙJu¡ π°≤°-NÃ∫∏w J¡°utÔ, ŸwgNŸwgN°J¨¡<w, NwÎb b°_wb tu* ∫C¿•w∫°u* Ÿu <Ÿ] fi F°u ŸJ¡fiub°Ôu, <ª`-<b<ª` wS° ª∏BJ¡°¿∏w Ju¡
ŸÂ„ NÃ∫∏w <b_≈‹¸> Ÿu Âÿ∫R¡≈ NfiuJ¡ JC¡ŸCt°u* J¡°-ŸbÕ` Ã≈°Ìfi, N<˚t°fi N°æ≤ <b_w°≤ <J¡∫°
ı°w° Fæ $ oŸÙŸu b_wC J¡° J¡Sfi N°æ≤ <fit°Õd ˚Ù F°uw° Fæ $$47-51$$ oŸÙ tF°ªæw∏∫ Ÿu Ÿ¥∫Õ N°<Ì
ŸÌ° ≈®J¡°<„w F°uwu Fæ* N°æ≤ ŸÙ <ª<w Ju¡ _bR¡≈˚¥w ŸÃ∫, ≈®J¡°„ wS° „≤Ù≤°<Ì ın-≈Ì°S°u˘ Ju¡

ŸyÕ - 30]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1341

N<bbuJ¡ Ÿu ı<fiw ˚°u•w¨-˚°uÀ∫w°R¡≈ <b˚®t°u* Ÿu ̇≈wÙ Ju¡ „≤Ù≤, b°_wb tu* NtayÔR¡≈ F°ufiu ≈≤
˚Ù, ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u Ju¡ ≈®Ù<w˚°ıfi F°uwu Fæ* $$52$$ HaH°b°w Ju¡ N°bwÕ tu* ≤Ffiub°ÔÙ, ÎJ¡t°` <ª<w Ÿu
FÙ <Ÿ] FCoÕ N°æ≤ ŸÙ J¡∑ ŸW° Ju¡ J¡°≤d Ì„Õfi∫°uÀ∫ N°J¡°≤ Ÿu ∫C•w FCoÕ ıyßt¥FR¡≈Ù @¥<Ô≤u©°
<ªwg Ÿu Δ∫<w¿≤•w-ŸÙ F°uJ¡≤ fi°ªwÙ ≤FwÙ Fæ $$53$$ `æÔ°u•∫ Ju¡ ≈®J¡°„fi Ju¡ <ÔÎ ÌÙ≈J¡ J¡∑
<„©°R¡≈ ∫F <ª<w FÙ oŸ Ÿt_w ıyw Ju¡ J¡°∫°u˘ J¡°u Ÿ w≤F ˚ÔÙ˚°≥<w ≈®J¡°<„w J¡≤wÙ Fæ,
<ıŸ w≤F ≈®<Ÿ] ÌÙ≈J¡ R¡≈b°fi BΔ∫ J¡°u ≈®J¡°<„w J¡≤w° Fæ $$54$$
ıyw J¡° ≈®J¡°„ ÎJ¡t°` <ª<w Ju¡ FÙ π°≤° F°uw° Fæ, oŸJ¡° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
<fitÕÔ <ª<wR¡≈Ù ª∏B<f‡f tu* ©≤y°u„ J¡∑ fi°o˘ Ÿ‡f∏@ ≈®°›w J¡≤ ∫F ıyw tu* Nb¿_Sw
≈Ì°SÕ-„°u˚° ŸbÕ` <Ì©°oÕ ≈nwÙ Fæ $$55$$ <ª<wR¡≈Ù Nt¨w Ju¡ <Ÿ*ªfi Ÿu ∫F ≈Ì°SÕ-Ÿt¥F°u* J¡∑
≈a¿•w FÙ Ÿ ≈®J¡°≤ R¡≈ N°æ≤ k¡Ô @°≤d J¡≤wÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ b¨¿‹¸> Ÿu <Ÿ*<ªw Wt Ôw° k¡Ô
@°≤d J¡≤wÙ Fæ $$56$$
„aJ¡° F°u <J¡ ∫<Ì <ª¿w FÙ Nt¨w J¡∑ fi°o˘ ≈Ì°SÕ-Ÿt¥F°u* Ju¡ ª°≤°u* N°u≤ Δ∫°›w F°uJ¡≤ _kC¡¿≤w F°uwÙ
Fæ w°u fitu* ınw° fiFÙ* F°uyÙ, •∫°u*<J¡ ª°≤°u* N°u≤ ≤Ÿ Ÿu N°BÕ F°ufiu ≈≤ „C‹J¡w° J¡∑ ≈®Ÿ¿•w F°u FÙ fiFÙ*
ŸJ¡wÙ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<ª¿w J¡∑ ~>°∫° Ÿu FÙ ofi Ÿ‡≈¥dÕ „≤Ù≤°u* Ju¡ N∏Ì≤ ınw° J¡° ÎuŸu ˚ÔÙ˚°≥<w Ì∫ F°uw° Fæ, ıæŸu
Ÿt_w |≤°u* Ju¡ N∏Ì≤ ≈®J¡°„-~>°∫° Ÿu N∏@J¡°≤ J¡° ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ Ì∫ F°uw° Fæ $ (w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡
≈aªÙJ¡≤d-≈®<J®¡∫° Ju¡ NfiCŸ°≤ ∫Ω<≈ |≤ ˚Ù ª°≤°u* N°u≤ wuı Ÿu Δ∫°›w Fæ, •∫°u*<J¡ Ÿtu* wuı J¡° ˚Ù
Ÿa<tZd FCN° Fæ, oŸŸu ŸJu¡ ˚Ùw≤ N∏@J¡°≤ J¡∑ ¿_S<w F°u fiFÙ* ŸJ¡wÙ; wS°<≈ wuı J¡∑ ı°u
≈®J¡°„R¡≈w° Fæ ŸJu¡ ≈aªÙJ¡≤d tu* Ÿa<t<Ôw N∏∫°∏∫ ≈¨ØbÙ N°<Ì ˚¥w©^±>°u* Ÿu <w≤_J¨¡w F°ufiu Ju¡
J¡°≤d f°fl ≈®Ìu„ tu* N<˚Δ∫•w Ÿ¥∫Õ-≈®J¡°„ J¡∑ Δ∫°¿›w-Ì„° tu* w≠ı<fiw ~>°∫° Ÿu ˚Ùw≤ ŸJ¡°
<ıŸ ≈®J¡°≤ N°<b˚°Õb F°uw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ |¸>°<Ì Ju¡ N<@‹™>°fi˚¥w ªæw∏∫ J¡∑ ≈®J¡°„R¡≈w° Ju¡ ˚Ù
Nº∫_w ≈Ì°SÕ Ÿu N<˚˚¥w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d f°fl ≈®Ìu„ ª°sCTb¨<W N°<Ì Ju¡ π°≤° N<˚Δ∫•w FCoÕ
<ªÌgΔ∫°¿›w Ju¡ _kC¡≤d-J¡°Ô tu* ŸŸu ı<fiw ~>°∫° Ÿu ınw° J¡° ˚Ùw≤ Ì∫ F°uw° Fæ) $$57$$
oŸ ≈¿≤¿_S<w tu* ıæŸu Ÿ¥∫Õ N°<Ì Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu FÙ |≤, tFÔ N°<Ì <ª`<b<ª` N°J¨¡<w∫°u* J¡∑
<Ÿ<] F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ ÌuF Ju¡ N∏Ì≤ N<˚Δ∫•w ≈®t°w¨ªæw∏∫ Ju¡ ªtÃJ¡°≤ Ÿu FÙ y°∫, |°un°, |n°,
J¡≈n° N°<Ì <ª`-<b<ª` N°J¨¡<w∫°u* J¡∑ <Ÿ<] F°uwÙ Fæ, Ì¥Ÿ≤u ≈®J¡°≤ Ÿu fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
∫<Ì ÌuF tu* ∫u ªæw∏∫ Ju¡ ªtÃJ¡°≤ fi ≤Fu*yu w°u wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* tu* ≤Ffiub°Ôu Ÿ°J¡°≤ ≈Ì°SÕ ~>°∫° N°æ≤
ınw° J¡° Ã∫°yJ¡≤ Ì¥Ÿ≤u <J¡ŸÙ ˚Ù ≈®J¡°≤ J¡∑ N°J¨¡<w J¡° _≈„Õ fi J¡≤u*yu, •∫°u*<J¡ ~>°∫° N°æ≤ ınw° J¡°
≈<≤Ã∫°yJ¡≤ N°J¨¡<wŸ°@J¡ Ì¥Ÿ≤° J¡°uoÕ ≈Ì°SÕ fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$58$$ <ıŸtu* ªæw∏∫°J¡°„ J¡°
≈®J¡°„ <bΩt°fi Fæ, ÎuŸu oŸ ÌuFR¡≈Ù |≤ tu* ŸaJ¡v≈ R¡≈Ù ÔnJ¡°u* J¡°u @°≤d J¡≤fiub°ÔÙ, <b<Fw Îba
<fi<T] <J®¡∫°N°u* tu* ≈®b¨<WR¡≈ ªaªÔ JC¡Ôb@¥ ≈¿≤_kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ $$59$$
J¡<Sw NSÕ J¡° NfiC˚b J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ Δ∫<w≤uJ¡∑ ‹¸>°∏w Ÿu ≈®<Ÿ] Ì°F≤d°u* tu* ŸtSÕfi
J¡≤wu Fæ* $

1342

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Fu tCfiu, <J¡ŸÙ Δ∫¿•w<b„uT J¡∑ ıÙ˚ Ju¡ Ny®˚°y tu* Δ∫°›w F°u ≤F° ˚Ù ≤Ÿ <ªÃ≈®J¡°„ Ju¡ <ffi°
<J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ <J¡ŸÙ Ÿt∫ J¡FÙ* ≈≤ NfiC˚b tu* N°w° F°u, ÎuŸ° •∫° Ìu©° y∫° Fæ ? $$60$$ Fu ˚B, ŸCfi°u !
∫Ω<≈ oŸ ÌuFR¡≈Ù b¨s tu* F°S, ≈æ≤ N°<Ì N≈fiu Nay FÙ „°©°Î≥ Fæ* N°æ≤ Ju¡„°u* J¡° Ÿt¥F FÙ ŸC∏Ì≤
Ôw°N°u* J¡° Ÿt¥F Fæ; wS°<≈ ∫F b¨s •∫° ≈∫°Õ›wR¡≈ Ÿu ªæw∏∫ Ÿ‡f∏@ Ju¡ <ffi° <J¡ŸÙ w≤F „°u<˚w F°u
ŸJ¡w° Fæ ? $$61$$
ÎuŸÙ ¿_S<w tu* ıæŸu ıÔ Ju¡ N@Ùfi w≤ay N°<Ì Ÿt_w ˚°b≈Ì°SÕ ≈≤t°SÕw# ıÔ_bR¡≈ FÙ F°uwu
Fæ*, bæŸu FÙ ªæw∏∫ Ju¡ N@Ùfi ı∏t, b¨<] N°<Ì Ÿt_w ˚°b_bR¡≈ ıyw ≈≤t°SÕw# ªæw∏∫t°`_bR¡≈
FÙ Fæ, ∫°u* ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
∫F <ª<w f»wÙ Fæ, ÔC»J¡wÙ Fæ N°æ≤ ˚sd J¡≤wÙ Fæ $ ª≤°ª≤ ≈Ì°S°u˘ J¡° <fit°Õd J¡≤fiub°ÔÙ
˚Ù ∫F <ª<w FÙ Fæ, Ì¥Ÿ≤° fiFÙ* $ oŸ<ÔÎ ÎJ¡t°` <ª<w_bR¡≈ FÙ ∫F Ã≈∏fi ıyw Fæ $$62$$
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* Ju¡ ŸÂ„ <fitÕÔb°dÙ Ÿu <`fiu`
ZÙ<„bıÙ fiu ıf b柰 J¡F°, wf <k¡≤ tæ*fiu ˚Ù ª∏Bt° J¡∑ <J¡≤d°u* Ju¡ ŸÂ„ <fitÕÔ b°dÙ Ÿu fiŸu
≈¥~>° $$63$$ tF°≤°ı, ∫<Ì NJu¡ÔÙ <ª<w FÙ ŸbÕ` Δ∫°›w Fæ w°u wÃ_bR¡≈ ∫F ÌuF <fiB°, tCh~>°Õ,
t≤d N°<Ì Nb_S°N°u* Îba N∏∫°∏∫ Âÿ∫°u* tu* t¨<WJ¡°≈®ªC≤ ˚¥w<bJ¡°≤R¡≈ ªsC N°<Ì o¿∏B∫°u* Ÿu
„¥∏∫ ÌÙb°≤ J¡∑ fi°o˘ ªtJ¡wÙ fiFÙ* Fæ, ∫F •∫°u* ? $$64$$
ŸÙJ¡° ≈Cfi# _≈‹¸>ÙJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $
∫u ÌuF N°<Ì Âÿ∫˚°b Ÿu ≈FÔu N°æ≤ ıÙbfiÌ„° tu* ªuwfi F°uJ¡≤ wÌfi∏w≤ Âÿ∫ Îba t≤d N°<Ì Ì„°
tu* ªæw∏∫ Ÿu FÙfi ≤Fwu Fæ* ∫F ≈®Ã∫s NfiC˚bR¡≈ J¡v≈fi° Ô°uJ¡ tu* <J¡Ÿ w≤F F°uwÙ Fæ ? •∫°u*<J¡ ªæw∏∫
Ju¡ N<bfi°<„_b˚°b N°æ≤ N≈¿≤d°tÙ F°ufiu Ÿu Ÿtu* <J¡ŸÙ w≤F J¡∑ ınw° F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡wÙ $$65$$
"∫S° whªuwfi_∫æb ıÙb°<ÌÃba wÌ…h∫w°tg' oŸ ≈¥bÕ ≈®ÿfi J¡° W≤ <ffi° ŸCfiu FÙ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu ∫F
ÎJ¡ N°æ≤ ÌqŸ≤° ≈®ÿfi <J¡∫° Fæ, w°u ˚Ù ÎJ¡ Ÿ°S Ì°ufi°u* ≈®ÿfi°u* J¡° W≤ Ìufiu J¡∑ oh~>°b°Ôu ˚yb°fi ZÙ
„aJ¡≤ J¡Fwu Fæ* $
oÕÿb≤ fiu J¡F° # Fu f®Êfig, ı°u N°≈fiu ≈®ÿfi <J¡∫° Fæ, bF Ÿf JC¡~> (≈FÔu <J¡∫u y∫u ≈®ÿfi°u* Ju¡ W≤°u*
Ÿu ∫C•w Ÿf JC¡~>) tæ* N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥; oŸu ŸC<fiÎ $ Fu w[bI°u* tu* Zu‹™>, N°≈fiu ∫F ÎJ¡ fF…w fn° ≈®ÿfi
<J¡∫° Fæ $$66$$
J¡Fu ı°fiub°Ôu ≈°uÌg|°w Ÿu ≈FÔu „≤Ù≤ tu* <f‡f N°æ≤ ≈®<w<f‡f Ju¡ ˚uÌ Ÿu Ì°u ≈®J¡°≤ J¡° ªæw∏∫
fwÔ°wu Fæ* $
Fu f®Êfig, b_wCw# oŸ „≤Ù≤ tu* Ì°u ≈®J¡°≤ J¡∑ ŸbÕ˚¥wt∫°¿ÃtJ¡° <ª<w Fæ, ÎJ¡ w°u Δ∫<‹¸>-Ÿt<‹¸>fC<] tu* N°Ÿ•w _b˚°b ≤©fiub°ÔÙ (<bI°fit∫ „ÆÌ Ÿu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ J¡w°Õ˚°u•w°_b˚°b Ÿu ∫C•w)
Fæ N°æ≤ ÌqŸ≤Ù N„uT <bJ¡v≈°u* Ÿu „¥∏∫ J¥¡¸>_S $$67$$
<ıŸ ≈®J¡°≤ <ª<w J¡° ªÔ_b˚°b ≈°<@-≈®∫C•w Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ŸJ¡° ˚uÌ ˚Ù ≈°<@ ≈®∫C•w
FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
˚B, ıæŸu ŸC∏Ì≤ „ÙÔb°ÔÙ ˜Ù _b›fi tu* ÌqŸ≤u ≈≈<w Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤ Ì…#©_b˚°bb°ÔÙ F°uwÙ F…oÕ

ŸyÕ - 30]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1343

N∏∫-ŸÙ ≈®wÙw F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ bF <ª<w FÙ "F∏w°F<tt°¿_wŸ®°u Ìubw° Nfiufi ıÙbufi°Ãtfi°fiC≈®<bÿ∫
fi°tR¡≈u Δ∫°J¡≤b°<d' oÃ∫°<Ì ZC<w≈®Ì<„Õw ŸaJ¡v≈ Ÿu N≈fiÙ N°Ãt° J¡°u FÙ ıÙb°Ãt° ŸtHwÙ F…oÕ
˚Ùw≤ _b∫a N∏∫-ŸÙ F°uJ¡≤ Nb¿_Sw Fæ $$68$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ oŸ ŸaŸ°≤ tu* bFÙ (ŸC„ÙÔ FÙ) ≈C”T
J®¡°u@b„ sd˚≤ tu* ≤°sŸ-Ÿ° J®¥¡≤ F°u ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ∫F <ª¿w ˚Ù ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈°ÃtJ¡ <ªFgfi°u* Ÿu
∫C•w F°uJ¡≤ ÌqŸ≤u _bR¡≈b°ÔÙ F°u ı°wÙ Fæ $$69$$ Fu f®Êfig, ≈∫CÕ•w ≤Ù<w Ÿu <b”] J¡v≈fi°N°u* Ÿu
˚°<bw N≈fiu _bR¡≈ Ÿu h∫Cw F…oÕ <ª<w J®¡t„# ınw°Ì°Ã‡∫ J¡∑ ˚°bfi°J¡≤ N≈fiÙ FÙ J¡v≈fi° Ÿu
Ÿ<bJ¡v≈ fC<] J¡∑ <bT∫ F°u ı°wÙ Fæ $$70$$ _b∫a <ª<w FÙ N°J¡°„Ÿ<Fw Ÿ¥‚t ˚¥w°u* J¡∑ _bR¡≈w°;
„ÆÌ, _≈„Õ, R¡≈, ≤Ÿ N°æ≤ y∏@°ÃtJ¡ ˚°uÀ∫°u* J¡∑ fÙıR¡≈ ªuÃ∫w° ∫°fiÙ t°∫°≈Ô<sw ªæw∏∫ J¡∑
<bT∫w° ≈®°›w J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ ŸJu¡ f°Ì Ÿt<‹¸>-≈®°dR¡≈w° ≈®°›w J¡≤wÙ Fæ $$71$$
Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ <ª<w tu* ≈aªÙJ¡≤d ≈®∫C•w _S¥Ô˚¥w°ÃtJ¡ Ÿt<‹¸>-Δ∫<‹¸>-_S¥Ô-ÌuFR¡≈w°, ŸJu¡
N∏Ì≤ ≤Ffiub°Ôu <Ô*yÌuF tu* ıÙbR¡≈w° wS° Ÿtu* fCÌgº∫°ÃtR¡≈w° J¡° NbÔ°uJ¡fi J¡≤°wu Fæ* $
≈aªÙJ¡≤d π°≤° Ÿ¥‚t ˚¥w°u* Ÿu bu<‹¸>w F°uwÙ F…oÕ J®¡t„# ∫F <ª<w Ÿ°w°u* πÙ≈ wS° ª°æFÌ Ô°uJ¡R¡≈
Ìu„ <b˚°y Îba <fituT Ÿu ÔuJ¡≤ Ì°u ≈≤°@Õ≈∫Õ∏w J¡°Ô<b˚°y Ÿu ∫C•w F°u ı°wÙ Fæ $ wÌfi∏w≤ bF ≈®°d@°≤d
Ÿu ıÙbR¡≈ F°uwÙ F…oÕ wÃJ¡°Ô FÙ fC<], NFaJ¡°≤, tfi N°æ≤ <ªW_bR¡≈ F°u ı°wÙ Fæ $$72$$ tfiR¡≈w°
J¡°u ≈®°›w F…oÕ <ª<w Ÿ ≈®J¡°≤ ŸaŸ°≤ J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ ÔuwÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ "tæ* ª^±>°Ô Fq≥' oŸ
˚°bfi° Ÿu f®°Êd ª^±>°ÔR¡≈w° J¡° NbÔ‡ffi J¡≤w° Fæ $$73$$ f®Ê<ª<w FÙ NI°fi∫C•w _bR¡≈ J¡∑
≈®°<›w J¡≤ ÌuF N°æ≤ ıÙb Ju¡ N°J¡°≤ Ÿu ŸaJ¡¿v≈w F°uJ¡≤ NI°fi≈®∫C•w ınw°b„ NŸbÕI F°u ı°wÙ Fæ $
wÌfi∏w≤ f°≤-f°≤ ˚°uy°u* Ju¡ ŸaJ¡v≈°u* Ÿu <fi≤∏w≤ ŸaŸ°≤˚°<yfiÙ F°uwÙ Fæ $$74$$ Nfi∏w ŸaJ¡v≈°u* Ÿu
N°uw≈®°uw wS° ınw° Ju¡ ŸaJ¡v≈ Ÿu _S¥Ô F…oÕ ∫F <ª<w FÙ ınw° Ÿu ıÙbfiR¡≈w° J¡° ˚®t Ÿ ≈®J¡°≤
≈®°›w J¡≤wÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ıÔ ≈°T°dR¡≈w° (f≤k¡R¡≈w°) ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$75$$ Fu tCfiu, wÌfi∏w≤
bFÙ <ªW, tfi, t°uF, t°∫° ofi ŸaI°N°u* J¡° <fit°ÕdJ¡≤ <fi≈Cdw° Ÿu ınw° J¡° N°Z∫ J¡≤ ŸaŸ°≤ tu*
Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ $$76$$ wÌfi∏w≤ t°uFR¡≈Ù t∏Ìw° J¡°u ≈®°›w F…oÕ, w¨‹d°R¡≈Ù FSJ¡nÙ ≈nfiu Ju¡ J¡°≤d
≈Ù<nw F…oÕ, J¡°t, J®¡°u@ Îba ˚∫ Ÿu y®_w, bæ˚b N°æ≤ Ì¿≤Bw°R¡≈Ù yw°u˘ tu* _b∫a <y≤Ù F…oÕ, N≈fiu NŸÙt
<b_w¨w _bR¡≈ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ìufiub°ÔÙ, ˜Ù, ≈C` N°<Ì Ju¡ <b∫°uy°u* tu* „°uJ¡ N°<Ì <bJ¡°≤°u* Ÿu y®_w
F…oÕ, Ì…#©R¡≈Ù Ì°b°fiÔ Ÿu <fi≤∏w≤ Ÿ∏w›w F…oÕ, „°uJ¡ N°æ≤ N„C˚°u* Ÿu J¨¡≈d F…oÕ, "≈®Ã∫s Ì…#©, t°uF
N°<Ì _b˚°bb°ÔÙ FÙ tæ* Fq≥ $ - oŸ „¥∏∫°ÃtJ¡ ˚®t Ÿu Δ∫°JC¡Ô F…oÕ, ÎJ¡t°` ÌuF tu* N°_S° ≤©fiub°ÔÙ
tF°fi ÌÙfiw° J¡°u ≈®°›w F…oÕ, t°uFR¡≈Ù tF°J¡∑ªn tu* ıÙdÕ ıayÔÙ F<SfiÙ J¡∑ fi°o˘ k≥¡ŸÙ F…oÕ, bæ˚b N°æ≤
Ì¿≤Bw°R¡≈Ù Ôw°-<F*±>°uÔ°u* Ÿu ª°≤°u* N°u≤ ªaªÔ „≤Ù≤b°ÔÙ, <fi#Ÿ°≤ N°æ≤ NŸÙt ŸaŸ°≤ Ju¡ <bJ¡°≤°u* tu*
Δ∫bF°≤ J¡≤fiub°ÔÙ, NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ w°≈°u* Ÿu Ÿ∏w›w ⁄Ì∫b°ÔÙ, ≤°y N°æ≤ J®¡°u@ Ÿu <fi≤∏w≤ Δ∫°›w
F…oÕ, N≈fiu HC^±> Ÿu <f~C>nÙ F…oÕ ¿F≤fiÙ Ju¡ ŸÂ„ ≈≤b„ F…oÕ, bæ˚b°u* ∫° ˚¥wt°`°N°u* Ju¡ N°<b˚°ÕbJ¡°Ô tu*
⁄‹¸> ∫° N<˚Δ∫•w F…oÕ N°æ≤ fiJu¡ <w≤°u˚°b tu* ÌÙfiw° ∫° <w≤°u˚°b J¡°u ≈®°›w F…oÕ, N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu
≈®°›w F…oÕ N∏∫ <b˚®tÂ<‹¸>∫°u* tu* ˚∫˚Ùw F°uJ¡≤ Ÿ w≤F ˚°y ı°wÙ Fæ <ıŸ w≤F buw°Ô°u* Ju¡ fÙª Ÿu
f°<ÔJ¡° ˚°y ı°wÙ Fæ $$77-83$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ «≥¡¸>fiÙ J¡°≥¸>u N°æ≤ fiÙt Ju¡ ≈Wu ©°wu Ÿt∫ N≈fiÙ

1344

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

b°Ÿfi° Ÿu ˚°<bw _bv≈ t@C≤ ≤Ÿ J¡∑ N<˚Ô°T° J¡≤wÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ Ì…#©t∫ <bT∫°u* Ju¡ ≤Fwu <ª<w
fiŸu ŸC© J¡∑ N<˚Ô°T° J¡≤wÙ Fæ $ fÙª FÙ tu* ˚®‹¸> F°uJ¡≤ ÎJ¡ Ì°uT Ÿu ÌqŸ≤° Ì°uT ≈®°›wJ¡≤ fiÙªu J¡∑
N°u≤ <y≤wÙ ı°wÙ Fæ $ NSb° ıæŸu «≥¡¸>fiÙ <bTt «≥¡ªu w¸> ≈≤ yu F…Î b¨s Ju¡ Ny®˚°y tu* Ÿ‡f] t@C≈¸>Ô tu* Nb¿_Sw t@C-<f∏Ì… ª°¸>fiu J¡∑ oh~>° Ÿu b¨s ≈≤ ª»fiu J¡∑ Ô°ÔŸ° J¡≤wÙ F…oÕ <J¡∫u y∫u ÎJ¡
Ÿ°S NyÔu ≈æ≤°u* Ju¡ ∏fi∫fi Ÿu FÙ N≈fiu <b„°Ô ÌuF˚°≤ Ju¡ J¡°≤d fÙª tu* FÙ <k¡ŸÔJ¡≤ fiÙªu J¡∑ N°u≤
<bTt ≈®Ìu„ tu* <y≤wÙ ı°wÙ Fæ, bæŸu FÙ ∫F <ª<w ˚Ù ∏fiw <bTt <bT∫b¨s Ju¡ «¡≈≤ ŸC©R¡≈Ù t@C<f∏Ì… ª°¸>fiu J¡∑ N<˚Ô°T° Ÿu ª»fiu J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤FÙ fÙª tu* FÙ <k¡ŸÔJ¡≤ fiÙªu J¡∑ N°u≤ <y≤wÙ ı°wÙ
Fæ $$84$$ Nfi∏w≤ ÎJ¡ ŸaJ¡¸> Ÿu ÌqŸ≤u ŸaJ¡¸> J¡°u ≈®°›w F…oÕ, ÎJ¡ Ì…#© Ÿu ÌqŸ≤u Ì…#© tu* <y≤Ù F…oÕ ÎJ¡
<b≈<W Ÿu ÌqŸ≤Ù <b≈<W tu* ≈F…≥ªÙ F…oÕ <ª<w W≤°uW≤ NÃ∫∏w <bTt ¿_S<w ≈®°›w J¡≤wÙ Fæ $$85$$
NfiuJ¡ NfiSÕ-Ÿt¥F°u* Ÿu ∫C•w ªu‹¸>°N°u* Ÿu ≈≤b„ ⁄Ì∫b°ÔÙ bF <ª<w fi≤J¡ N°<Ì ˚¥<t∫°u* tu* ÎJ¡ J¡‹¸>
Ÿu ÌqŸ≤u J¡‹¸> J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ ª°≤°u* N°u≤ Ju¡ w°≈°u* Ÿu <fi≤∏w≤ Ÿ∏w›w F…N° J¡≤wÙ Fæ $$86$$ wÌfi∏w≤
J®¡t„# tfiC‹∫ „≤Ù≤ J¡° Ô°˚ F°ufiu ≈≤ ˚Ù f°v∫J¡°Ô Ÿu ÔuJ¡≤ Δ∫bF°≤ <fi≈Cdw° Ju¡ NU∫°Ÿ Ÿu ≈®°›w
J¡°æ„Ô π°≤° J¡°Δ∫, fi°¸>J¡, wJÕ¡ N°<Ì Ju¡ NU∫°Ÿ tu* wÃ≈≤ F…oÕ ∫F <ª<w N≈fiu f∏@fi Ju¡ (@fi, |≤,
©uw, ≈¿≤b°≤ N°<Ì Ju¡) <fit°Õd tu* N≈u<sw ≈≤°J®¡t Ju¡ FÙ ≈Ì J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ, t°us°u≈∫°uyÙ <bbuJ¡≈Ì J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uwÙ $$87$$ Ÿ J®¡t Ÿu N¿∏wt Nb_S° ≈®°›wJ¡≤ ≈®°d-<bfi°„Ì„° J¡°u ≈®°›w F…oÕ
∫F <ª<w ª°≤°u* N°u≤ ˚∫˚Ùw F°uJ¡≤ Ÿ ≈®J¡°≤ „a<J¡w F°u ı°wÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ıÔ sÙd F°ufiu Ÿu ˚¥<t
tu* Ô°u¸>≈°u¸> F°ufiu tu* wÃ≈≤ t~>ÔÙ „a<J¡w F°u ı°wÙ Fæ $$88$$
Ÿasu≈ Ÿu •w NSÕ J¡° ¿b_w°≤ J¡≤wu Fæ* $
f°v∫J¡°Ô tu* <ª<w Ju¡ Ÿt_w <bT∫ ≈≤°@Ùfi ≤Fwu Fæ*, ∫°æbfi J¡°Ô tu* @fi°<Ì-<ª∏w° Ÿu ŸJ¡°
<bbuJ¡ N°b¨w F°u ı°w° Fæ $ b¨]°b_S° tu* ˚Ù NfiuJ¡<b@ Ì…#©°u* Ÿu ≈Ù<nw ≤FwÙ Fæ N°æ≤ Ÿt∫ N°fiu ≈≤
N≈fiu J¡t°u˘ Ÿu b„ÙJ¨¡w F…oÕ t≤ ı°wÙ Fæ $$89$$
J¡tÕy<w J¡° <b_w°≤ J¡≤wu Fæ* $
J¡tÕy<wb„ J¡˚Ù _byÕ-fiy≤ tu* Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ, J¡˚Ù ≈°w°Ô JC¡F≤ tu* fi°<yfi F°u ı°wÙ Fæ, J¡˚Ù
ÌæÃ∫°u* Ju¡ <bb≤°u* tu* N°ŸC≤Ù ffi ı°wÙ Fæ w°u J¡˚Ù oŸ ≈¨ØbÙ tu* tfiC‹∫-˜Ù ffi ı°wÙ Fæ $$90$$ ≤°sŸ°u* Ju¡
N°Z∫-_S°fi tu* ≤°sŸÙ ffi ı°wÙ Fæ, N≤^∫ Ju¡ J¡°u¸>≤ tu* b°fi≤Ù ffi ı°wÙ Fæ, ≈bÕw≤°ı°u* Ju¡ <„©≤ tu*
<Ÿ*<FfiÙ ffi ı°wÙ Fæ w°u J¡˚Ù J¡tÕb„ <Ft°Ô∫ N°<Ì JC¡Ô≈bÕw°u* ≈≤ <J¡∏fi≤Ù ffi ı°wÙ Fæ $$91$$ J¡˚Ù
N≈fiÙ J¡tÕy<w Ÿu ŸCtu” ≈bÕw ≈≤ <bΩ°@≤Ù ffi ı°wÙ Fæ, N≤^∫ <fÔ°u* tu* Ÿ<≈ÕdÙ ffi ı°wÙ Fæ, b¨s ≈≤
Ôw° ffi ı°wÙ Fæ, |°u*ŸÔu tu* <ª<n∫° ffi ı°wÙ Fæ, <„©≤ ≈≤ yC¿vtfiÙ ffi ı°wÙ Fæ w°u J¡˚Ù bfi tu*
<F≤fiÙ ffi ı°wÙ Fæ $$92$$ <ª<w FÙ fi°≤°∫d F°uJ¡≤ ŸtCB tu* fiÙ*Ì ÔuwÙ Fæ, f®Ê° F°uJ¡≤ f®Ê≈C≤ tu* º∫°fi
J¡≤wÙ Fæ, <Ft°Ô∫ ≈bÕw ≈≤ N°@u Nay tu* J¡°∏w° Ÿu Ÿab<Ôw tF°ÌubıÙ J¡° R¡≈ @°≤dJ¡≤ <fib°Ÿ
J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ _byÕ tu* ŸC≤Zu‹™> F¿≤ J¡° R¡≈ @°≤dJ¡≤ <b≤°ıwÙ Fæ (c) $$93$$ ˚B, Ÿa<bwg FÙ Ÿ¥∫Õ
"≈Ìtub <F w<∏fiÃ∫t<fiÃ∫°# ≈<Ìfi# _t¨w°#'(f®Ê≈Ì FÙ <fiÃ∫ Fæ N°æ≤ ÌqŸ≤u ≈Ì@°≤Ù
N<fiÃ∫ Fæ*) oÃ∫°<Ì <„b≈C≤°d Ju¡ bªfi°fiC≤°u@ Ÿu fi°≤°∫d N°<Ì J¡° ˚Ù ıÙby<w tu* FÙ <fiR¡≈d oŸ
(c)

ŸyÕ - 30]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1345

ffiJ¡≤ <ÌbŸ J¡° <fit°Õd J¡≤wÙ Fæ, tu| ffiJ¡≤ ıÔ f≤Ÿ°wÙ Fæ, b°∫C ffiJ¡≤ b°∫CΔ∫°≈°≤ J¡≤wÙ Fæ Îba
≈bÕw N°æ≤ tF°uÌ<@ ffiJ¡≤ ≈bÕw N°æ≤ tF°uÌ<@ J¡° Δ∫°≈°≤ J¡≤wÙ Fæ $$94$$ Ÿa<bwg FÙ M¡wC|<¸>w
Ÿabß≤ J¡° ªJ®¡ |Ct°wÙ Fæ, ŸFŸ° ∫Cy, t∏b∏w≤ N°<Ì J¡°Ô J¡° <fit°Õd J¡≤wÙ Fæ Îba <Ìfi N°æ≤ ≤°<`R¡≈
Ÿu J®¡t„# ≈®J¡°„ Îba N∏@J¡°≤R¡≈ ffi ı°wÙ Fæ $$95$$ <ª<w FÙ J¡FÙ* ∫°fiÙ b¨s N°<Ì tu* fÙıR¡≈ wS°
ŸJ¡∑ NaJC¡≤w° tu* FuwC ≤Ÿ°ÃtJ¡ vÔ°Ÿ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ F°u ı°wÙ Fæ, J¡FÙ* ≈°T°R¡<≈dÙ F°uJ¡≤ <fiÿªÔ
≈ÃS≤ ffi ı°wÙ Fæ, J¡FÙ* ≈≤ ıÔ≈¥dÕ fiÌÙ F°u ı°wÙ Fæ N°æ≤ J¡FÙ* ≈≤ JC¡tCÌR¡≈ Ÿu kæ¡Ô ı°wÙ Fæ $$96$$
J¡FÙ* ≈≤ k¡Ô≈a<•w∫°u* Ju¡ ≈°J¡°u* Ÿu ≈Ô<sw ≤FwÙ Fæ,J¡FÙ* J¡°™>, NfiÔ N°<Ì Ÿu ≈Ô<sw ≤FwÙ Fæ,
J¡FÙ* ≈≤ „Ùww°b„ <Ft Ju¡ ŸÂ„ N°ª≤d J¡≤ ≤Fu ıÔ Ÿu ∫C•w ≤FwÙ Fæ N°æ≤ J¡FÙ* N°J¡°„ N°æ≤ b°∫C
ffiJ¡≤ ≤FwÙ Fæ N°æ≤ J¡FÙ* N∏∫R¡≈ ffiJ¡≤ ≤FwÙ Fæ $$97$$ <ª<w FÙ J¡FÙ* ≠≠b<Ôw N°J¡°≤b°ÔÙ,
J¡FÙ* JC¡„-J¡^¸>J¡ N°<Ì Ÿu Ì…yÕt, J¡FÙ* <„Ô°R¡≈, J¡FÙ* fiÙÔR¡≈, J¡FÙ* F¿≤wR¡≈, J¡FÙ* N<ÀfiR¡≈
N°æ≤ J¡FÙ* tFÙR¡≈ ffi ı°wÙ Fæ $$98$$ ŸfJ¡∑ N°Ãt°, ŸbÕ` Îba t°∫° Ju¡ ∫°uy Ÿu ŸbÕ_bR¡≈ F°ufiu Ju¡
J¡°≤d <ª<w Ÿ w≤F ıyw-R¡≈ FÙ F°u ı°wÙ Fæ $ ≈≤t°SÕ-Ì„° tu* w°u bF ≈≤° <ª<w N°J¡°„ Ÿu ˚Ù
NÃ∫∏w <fitÕÔ Îba Δ∫°≈J¡ FÙ Fæ $$99$$ <ª<w ıf-ıf ıF°≥ ≈≤ <ıŸ ˚°b Ÿu <ıŸ w≤F N≈fiÙ
N°Ãt° J¡° <bbwÕ π°≤° ≈ª∫ J¡≤wÙ Fæ, wf-wf bFÙ* ≈≤ ŸÙ ˚°b J¡° NfiC˚b Ÿ w≤F ÎuŸu J¡≤wÙ Fæ
ıæŸu ıÔ _≈∏Ì Ÿu w≤ay N°<Ì R¡≈w° J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$100$$
∏FÙ* ˚°b°u* J¡° <k¡≤ <b_w°≤≈¥bÕJ¡ <fiR¡≈d J¡≤wu Fæ* $
∫F <ª<w FaŸÙ, J®¡°æ*ªÙ, fyCÔÙ,J¡°J¡∑, Ÿ°≤ŸÙ, |°unÙ, b¨J¡∑, «≥¡ªu ≈æ≤ N°æ≤ ª°u*ªb°ÔÙ <˚∏fi ı°<w
J¡∑ fyCÔÙ, NÃ∫∏w @bÔ w¥Ô J¡^™> ı°<w J¡∑ fÔ°J¡°, <F≤fiÙ, b°fi≤Ù, <J¡∏fi≤Ù, JC¡WÙ, b<¸>J¡°,
<≈ayÔÙ, tæfi°, t•©Ù, ˚°æ*≤Ù, ŸCÀyÙ, @Ù, ZÙ, Ô≠ı°, ≈®Ù<w, ≤<w, t°∫°, ≤°<` N°æ≤ „„Ù ofi wS°
ofiŸu <˚∏fi N∏∫°∏∫ ∫°u<fi∫°u* tu* ∫°fiÙ ÌuF-<b„uT°u* tu* oŸ <bbwÕt°fi ŸaŸ°≤ tu* Ÿ ≈®J¡°≤ |¥twÙ ≤FwÙ
Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ıÔ°bwÕ tu* <wfiJ¡° $$101-103$$ N≈fiu „ÆÌ Ÿu yÌFÙ J¡∑ w≤F ∫F <ª<w N≈fiu FÙ
ŸaJ¡v≈ Ÿu ±>≤wÙ Fæ oŸJu¡ ŸÂ„ ÌqŸ≤Ù J¡°uoÕ ˚Ù tCÀ@°, ªaªÔ° Îba NfÕÔ° f°Ô° fiFÙ* Fæ $$104$$ Fu
tF°tCfiu, ∫F wCtŸu Ÿ ıÙb„<•w J¡° <fiR¡≈d <J¡∫°, ı°u fuª°≤Ù ≈®°J¨¡w N°ª°≤°u* Ÿu ≈≤°@Ùfi Îba
≈„CN°u* Ju¡ ŸÂ„ N<fi∫¿∏`w @tÕb°ÔÙ Fæ $$105$$ tC<fib≤, NŸÙt Ì…#©≈¥dÕ <b˚®t°u* J¡° _b∫a N°Z∫
J¡≤fiub°ÔÙ "J¡t°ÕÃt°' (J¡t°ÕfiCŸ°≤_b˚°b°) oŸ fi°t J¡°u ≈®°›w F…oÕ oŸ ≈≤t°Ãt° J¡∑ ∫F „<•w ŸªtCª
„°uªfiÙ∫ Fæ $$106$$ _b<˚∏fi ŸW°-_k¥¡<wÕ Ÿu ≤<Fw, N<bΩ° Ÿu N<fi∫w, <bfi°„Ù N°æ≤ _b°˚°<bJ¡
tÔR¡≈ NŸwg Ju¡ «¡≈≤ FÙ oŸfiu ÎuŸu N°J®¡td <J¡∫° Fæ, ıæŸu w^±C>Ô (ª°bÔ) fiu wCT (˚¥ŸÙ) Ju¡
«¡≈≤ $$107$$ NŸÙt <b˚b°u* Ÿu ˚®‹¸> F…oÕ wS° ÌC˚°ÕÀ∫R¡≈ ≈¿≤w°≈ Ÿu ≈¿≤w›w F…oÕ ∫F <ª<w ıÙbR¡≈w°
≈®°›w J¡≤ ÎuŸu „°uJ¡ <btÀfi F°u ı°wÙ Fæ, ıæŸu ≈<w<bFÙfi° fi°<∫J¡° $$108$$ ˚B, ıny<w N<bΩ° J¡∑
Ÿ°tØ∫Õ w°u Ìu©°u ! <ıŸŸu <J¡ ≈¥dÕf®Ê_b˚°b F°uwÙ F…oÕ ˚Ù „≤Ù≤°b¿h~>∏fi <ª<w N≈fiÙ <fi≤<w„∫°fi∏Ì
ÿÔ°uJ¡ Ÿu <J¡∫° y∫° Fæ $ NSb° fi°≤°∫d N°<Ì Ÿ°R¡›∫ tC•w ıÙb°u* Ju¡ <bT∫ tu*, oŸJ¡∑ ∫°uıfi°
J¡≤fiÙ ª°<FÎ $ NSb° ∫F°≥ Ÿu ÔuJ¡≤ ıÙby<w∫°u* J¡° <fiR¡≈d fiFÙ* <J¡∫° y∫° Fæ, <J¡∏wC <ª<w Ÿf
JC¡~> Δ∫°≈°≤ J¡≤wÙ Fæ, ∫F J¡F° y∫° Fæ oŸ<ÔÎ J¡°uoÕ Ì°uT fiFÙ* Fæ $

1346

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

≈¥dÕ_b˚°bw° J¡° _t≤d <J¡∫u <ffi° tæ* „≤Ù≤t°` ≈¿≤¿h~>∏fi Fq≥, S°un° ≈C^∫ sÙd F°ufiu ≈≤ tæ* ∏∫¥fi F°u
yoÕ, ∫°u* ŸtHJ¡≤ N≈fiu ≈wfi Ju¡ <ÔÎ Ÿ ≈®J¡°≤ fiÙªu J¡∑ N°u≤ <y≤wÙ ı°wÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ tu|, ŸtCÌ®
N°<Ì Ÿu ≈Ô<sw Ÿt_w ıyw J¡°u N≈fiu Ì≤ tu* Ÿt° Ôufiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu ∫C•w F°uwu F…Î ˚Ù ≤F¸> J¡∑
|¿≤∫°u* tu* ≈®<b‹¸> N°J¡°„ N≈fiu •w _b˚°b J¡° _t≤d <J¡∫u <ffi° |¸>Ùt°` Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi wS° Nv≈
ıÔ <y≤fiu Ÿu tæ* ©°ÔÙ F°u y∫°, ∫°u* t°fiJ¡≤ f°≤-f°≤ N≈fiu ≈wfi Ju¡ <ÔÎ fiÙªu J¡∑ N°u≤ <y≤w° ı°w° Fæ,
∫F fn° J¡‹¸> Fæ $$109$$

wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

oJ¡wÙŸb°≥ ŸyÕ
<ıŸŸu tfi, ≈®°d N°æ≤ o¿∏B∫°u* Ju¡ π°≤° f°F≤ N°æ≤ ˚Ùw≤ ≈®J¡°„ F°uw° Fæ,
Ÿ „C] <ª<w J¡° ıÙbR¡≈w° N°<Ì Ju¡ <fiTu@ Ÿu ≈®Ì„Õfi $

oÕÿb≤ fiu J¡F° # <ıŸ ≈®J¡°≤ _b°<›fiJ¡ t<Ì≤°-tÌ Ÿu ı<fiw t°uF tu* <y≤Ù F…oÕ tCÀ@° ˜Ù
Ÿ‡˚®tJ¡°Ô tu* "tæ Ì…#©Ù Fq≥,' oŸ ˚°bfi° Ÿu <tØ∫° FÙ Ì…#© f¸>°u≤° J¡≤wÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ NI°fiJ¡∑ªn tu* k≥¡ŸÙ F…oÕ ∫F <ª<w ˚Ù NI°fiJ¡°Ô tu* "tæ* Ì…#©Ù Fq≥, oŸ ˚°bfi° Ÿu ≈¥bÕb<dÕw<tØ∫° FÙ
ıÙbıyL°b f¸>°u≤° J¡≤wÙ Fæ $$1$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ <b≈≤Ùw-t<w∫C•w tCÀ@° ˜Ù t≤Ù F…oÕ fi F°ufiu ≈≤
˚Ù tæ* t≤ yoÕ, fi‹¸> fi F…oÕ ˚Ù tæ* fi‹¸> F°u yoÕ, ∫°u* ˚°bfi° J¡≤wÙ F…oÕ ≤°uwÙ ≤FwÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ∫F
<ª<w ˚Ù tæ* fi‹¸> F°u yoÕ, tæ* t≤ yoÕ, ∫°u* ˚°bfi° J¡≤wÙ F…oÕ H¥™> t¥™> ≤°uwÙ ≤FwÙ Fæ $$2$$ <b≈≤Ùw F…oÕ
fC<] JC¡‡F°≤ Ju¡ |¥twu F…Î ª°J¡ J¡°u ˚Ù <ıŸ ≈®J¡°≤ <ffi° <fi<tW Ju¡ FÙ ¿_S≤ Ìu©wÙ Fæ, ™>ÙJ¡ ŸÙ
≈®J¡°≤ ∫F <ª<w ˚Ù NF∏w° Ju¡ ˚®t Ÿu NŸÃ∫ oŸ Ÿ‡≈¥dÕ ŸaŸ°≤ J¡°u <ffi° J¡°≤d FÙ ŸÃ∫ Ìu©wÙ
Fæ $$3$$ oŸ <ª<w Ju¡ ŸaŸ°≤°fiC˚b tu* J¡°≤d <ªW FÙ Fæ, Ôu<J¡fi bF J¡°≤dR¡≈ <ªW J¡°uoÕ ≈Ì°SÕ FÙ
fiFÙ* Fæ; •∫°u*<J¡ bF <ªwg ∫° ŸŸu <˚∏fi N<ªwg Ì°ufi°u* tu* Ÿu J¡°uoÕ F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡w° $ ∫<Ì N<ªwgR¡≈ t°fiu*yu, w°u bF ıyw Ju¡ N∏wyÕw F°u ı°fiu Ÿu ıyÃJ¡v≈J¡ FÙ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $$4$$
<ªW J¡∑ ŸW° <Ÿ] fi F°ufiu Ÿu FÙ ŸJu¡ ªuÃ∫ (<bT∫) ıyw J¡∑ ˚Ù ŸW° <Ÿ] fiFÙ* Fæ, ∫FÙ
J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ <ªWR¡≈ J¡°≤d J¡° N˚°b <Ÿ] F°ufiu Ÿu ªuÃ∫ J¡° (ıyBq≈ <bT∫ J¡°) ˚Ù N˚°b <Ÿ]
FÙ Fæ $ oŸ<ÔÎ <ıŸ <ª<w Ju¡ π°≤° Zt≈¥bÕJ¡ <ªW NfiC˚¥w F°uw° Fæ, bF <ª<w <ªW N°æ≤ ŸJu¡ N@Ùfi
ªuÃ∫ _bR¡≈ fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC „C]R¡≈ FÙ Fæ $$5$$
<ªW Ju¡ <fiTu@ Ÿu FÙ <ª<w tu* ªsC N°<Ì o¿∏B∫≈®∫C•w Âÿ∫, Ì„Õfi N°æ≤ B‹¸>°R¡≈ <`≈C¸>Ù J¡° <fiTu@
˚Ù <Ÿ] F°u ı°w° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ ≈ÃS≤ tua wuÔ fiFÙ* ≤Fw°, ŸÙ ≈®J¡°≤ „C] <ª<w tu* Âÿ∫, Ì„Õfi N°æ≤ B‹¸>° J¡° R¡≈
fiFÙ* ≤Fw° $ ıæŸu ª∏Bt° tu* J¡°<Ôt° (J¡°Ô°≈fi) fiFÙ* ≤FwÙ, bæŸu FÙ <ª<w tu* J¡w°Õ, J¡tÕ N°æ≤ J¡≤d
fiFÙ* ≤Fwu $$6$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ N°J¡°„ tu* fibÙfi NaJC¡≤ J¡° N˚°b Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ <ª<w tu* ≈®t°w°, ≈®tu∫
N°æ≤ ≈®t°d ofi wÙfi°u* J¡° N˚°b Fæ $ <ıŸ ≈®J¡°≤ fi∏Ìfibfi tu* ©æ≤ Ju¡ b¨s J¡° N˚°b Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤

ŸyÕ - 31]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1347

<ª<w tuu* <ªWb¨<W, ªuwfi (<ªWb¨<W Ju¡ N°Z∫) N°æ≤ ªuÃ∫ (•w b¨<W Ju¡ <bT∫) N°<Ì J¡° ()
N˚°b Fæ $$7$$ ıæŸu N°J¡°„ tu* ≈bÕwÃb fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ <ª<w tu* NF∏w°, Ãb∏w° N°æ≤ wW° ÌqŸ≤Ù
≈≤°usb_wCw°) N°<Ì () fiFÙ* Fæ $ ıæŸu J¡°ıÔ tu* „a©Ãb fiFÙ* ≤Fw°, bæŸu FÙ <ª<w tu _bÌuFÃb N°æ≤
N∏∫ÌuFÃb fiFÙ* ≤Fwu $$8$$ ıæŸu ≈≤t°dC Ju¡ N∏Ì≤ ŸCtu” fiFÙ* ≤Fwu, bæŸu FÙ oŸtu* NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡ ıÙb
wS° ≈®Ã∫uJ¡ „≤Ù≤ tu* N°Ãt° Ju¡ N˚uÌ°º∫°Ÿ ˚Ù fiFÙ* ≤Fwu $ oŸtu* „ÆÌ N°æ≤ NSÕ (fi°t N°æ≤ R¡≈) J¡∑
J¡S° w°u oŸ ≈®J¡°≤ fiFÙ* Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ tF° «¡Ÿ≤ ˚¥<t tu* Ôw° J¡∑ $$9$$
"NS° N°Ìu„°u fiu<w fiu<w' oÃ∫°<Ì ŸbÕÂÿ∫°u* Ju¡ „°˜Ù∫ <fiTu@ ˚Ù w[bŸ°s°ÃJ¡°≤≈∫Õ∏w FÙ Fæ*,
•∫°u*<J¡ <ªW[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ F°ufiu ≈≤ w°u ≈®<w∫°uyÙ J¡∑ ≈®<Ÿ<] fi F°ufiu Ÿu fiJ¡° J¡˚Ù Ÿa˚b fiFÙ* Fæ,
∫FÙ J¡Fwu Fæ* $
oŸ <ª<w tu* "fiu<w fiu<w' oÃ∫°<Ì <fiTu@≈≤J¡ ZC<w∫°≥ ÎuŸu fiFÙ* Fæ*, ıæŸu Ÿ¥∫Õ-t^±>Ô tu* ≤°<` $ <ıŸ
≈®J¡°≤ wCT°≤ tu* ‹dw° fiFÙ* ≤FwÙ, ŸÙ ≈®J¡°≤ oŸtu* b_wC Ÿu N<w¿≤•w b_wCÃb N°æ≤ Nb_wCÃbR¡≈
@tÕ ˚Ù fiFÙ* ≤Fwu $$10$$ oŸtu* „¥∏∫w° N°æ≤ N„¥∏∫w° oŸ ≈®J¡°≤ fiFÙ* Fæ, ¿ıŸ ≈®J¡°≤ <„Ô° Ju¡ y˚Õ tu*
b¨s $ N°J¡°„ tu* Nfi°J¡°„w° J¡∑ fi°o˘ <˚∏fi-<˚∏fi b°<Ì∫°u* Ju¡ π°≤° J¡¿v≈w ≈®<Ÿ] tFwÙ „¥∏∫w°
N°æ≤ N„¥∏∫w° <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ ıæŸu fiFÙ* ≤FwÙ Ju¡bÔ Ju¡bÔÙ˚°bÔsd _bR¡≈_bh~>w° FÙ Nb„uT
≤FwÙ Fæ, fi <J¡ NdCt°` ˚Ù ŸŸu JC¡~> <˚∏fi, bæŸu FÙ oŸ <ª<w tu* ˚Ù „¥∏∫w° N°æ≤ N„¥∏∫w° Fæ $$11$$
wf w°u Ÿ‡≈¥dÕ NfiS°u˘ J¡° t¥ÔJ¡°≤d <F≤^∫y˚°ÕÃtJ¡ Ÿt<‹¸>-<ªW FÙ oŸ <ª<w J¡° Ì°uT Fæ,
•∫°u*<J¡ ÎJ¡t°` ŸÙ J¡°≤d Ÿu ªwC<bÕ@ „≤Ù≤°u* tu* Ã≈∏fi F…oÕ ∫F <ª<w ofi Ÿf Ÿ°aŸ°¿≤J¡ Ì…#©°u* J¡°u
≈®°›w J¡≤wÙ Fæ $ fiJ¡° Ft Ô°uy J¡˚Ù h~>uÌ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu ? oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<ª<w Ju¡ Ì°uT˚¥w <F≤^∫y˚Õ Ju¡ <ªWR¡≈ <fi<tW Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ ∫F <ª<w ofi Ì…#©°u* J¡°u ≈®°›w
J¡≤wÙ Fæ, ÎuŸÙ f°w fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC <F≤^∫y˚Õ π°≤° Ã≈∏fi <J¡∫u y∫u ı°u ÌuF, o¿∏B∫ N°æ≤ fiJu¡ <bT∫
Fæ*, fi Ÿftu* "NFtg', "tt' wS° "∫u Ÿf NSÕ ŸÃ∫ Fæ*' oÃ∫°<Ì Ju¡bÔ ˚°bfi°t°` Ÿu FÙ ∫F ŸaŸ°≤R¡≈
NfiSÕ ≈¿_Sw F…N° Fæ $$12$$
oŸÙ<ÔÎ w[bI ≈C”T tu* wS°u•w ˚°bfi° Ju¡ N˚°b Ÿu FÙ Ÿ‡≈¥dÕ NfiS°u˘ J¡∑ „°<∏w F°u ı°wÙ Fæ,
oŸu J¡Fwu Fæ* $
w[bI ≈C”T tu* wS°u•w "NFtg', "tt' wS° "∫u Ÿ°aŸ°¿≤J¡ ≈Ì°SÕ ŸÃ∫ Fæ*' oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚°bfi°
Ju¡ N˚°b Ÿu FÙ ∫F Ÿ‡≈¥dÕ NfiSÕ N≈fiu-N°≈ Ÿa„°∏w F°u ı°w° Fæ N°æ≤ w[bI ≈C”T tu* ˚Ù wS°u•w
Ÿ°≤Ù ˚°bfi°N°u* Ju¡ N˚°b Ju¡ <ffi° Ÿ‡≈¥dÕ Ì…#© ≈®°›w F°uwu ≤Fwu Fæ* $$13$$
∫FÙ J¡°≤d Fæ <J¡ w¨d J¡∑ fi°o˘ <w≤_J¡°≤ Ju¡ ∫°uÀ∫ ˚Ù ∫F `æÔ°u•∫≈Ì°SÕ Ju¡bÔ ˚°bfi° Ju¡ ∫°fiÙ
b°Ÿfi° Ju¡ fÔ Ÿu NI°<fi∫°u* Ju¡ <ÔÎ Ì…#Ÿ°º∫ F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ, oŸu J¡Fwu Fæ* $
N°<Ì≈Ì Ÿu tfifiJ¡w°Õ, t<w N°æ≤ t<w Ju¡ <bT∫; f°u]°, f°u@ N°æ≤ f°u@ Ju¡ <bT∫ wS°
NFaJ¡w°Õ (NFt°<˚t°fiJ¡w°Õ), NFaJ¡°≤ N°æ≤ NFaJ¡°≤ Ju¡ <bT∫°u* J¡° y®Fd <J¡∫° y∫° Fæ $
() ∫F°≥ ≈≤ N°<Ì ≈Ì Ÿu _bÌuFÃb N°<Ì @t°u˘ Ju¡ N°Z∫, fiJu¡ Δ∫°›∫ @tÕ Îba fiJu¡ Ÿ‡f∏@°u*
J¡° y®Fd <J¡∫° y∫° Fæ $
()

1348

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

≈¥b°uÕ•w ≈®J¡°≤ J¡∑ wb-tt°ÃtJ¡ ı°u ˚°bfi° Fæ, bFÙ oŸ Ì…#©°<Ì J¡∑ ≈®Ÿ<•w tu* J¡°≤d Fæ, Ÿ
˚°bfi° tu* ≈C”T J¡∑ _bw∏`w° Fæ ∫°fiÙ bF ˚°bfi° J¡≤ ŸJ¡w° Fæ N°æ≤ fiFÙ* ˚Ù J¡≤ ŸJ¡w° Fæ $ ÎuŸÙ
¿_S<w tu* ıæŸu w¨d J¡° ≈¿≤Ã∫°y Ì…#Ÿ°º∫ fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ `æÔ°u•∫ J¡° ≈¿≤Ã∫°y ˚Ù Ì…#Ÿ°º∫ fiFÙ*
Fæ $$14$$ wS°u•w ˚°bfi° Ÿu ¿_Sw F…N° ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù NfiSÕ _b°@Ùfi F°uw° F…N° ˚Ù Ì…#Ÿ°º∫ Fæ $
(∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ N<wŸCÔ˚ ˚°bfi°Ã∫°y _b∫a FÙ <Ÿ] •∫°u* fiFÙ* F°uw° ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $) ı°uı°u J¡°∫Õ Fæ* fiJ¡∑ ≈C”T N≈fiu ≈®∫Ãfi Ÿu ∫<Ì <Ÿ¿] fiFÙ* J¡≤w°, w°u bu J¡F°≥ Jæ¡Ÿu ≈®°›w F°u ŸJ¡wu Fæ* ?
Ÿ°@°≤d w¨d ˚Ù <ffi° F°S kæ¡Ô°∫u ≈®°›w fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $$15$$
Ju¡bÔ ˚°bfi°t°` J¡° Ã∫°y J¡≤ Ìufiu ≈≤ ≈≤t ≈C”T°SÕ_bR¡≈ ≈≤t°SÕ <ª<w ŸbÕ` Nfi°∫°Ÿ FÙ
ŸCÔ˚ Fæ, oŸÙ N°„∫ Ÿu Ÿ <ª<w J¡° bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
<fi<bÕJ¡v≈, N<πwÙ∫, ≈≤f®Ê_bR¡<≈dÙ ŸbÕΔ∫°≈J¡ F°uwÙ F…oÕ ŸJ¡Ô wuı°u* J¡°u ˚Ù ≈®J¡°<„w
J¡≤fiub°ÔÙ, _bh~> N°æ≤ N<w ÃJ¨¡‹¸> ı°u ∫F <ª<w Fæ, bF ≈C”T J¡∑ Ju¡bÔ ÎJ¡ ˚°bfi° Ÿu ≈®°›wΔ∫
Fæ $$16$$ bF <ª<w Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°S°u˘ J¡° Nb˚°Ÿ J¡≤fiub°ÔÙ ŸbÕΔ∫°≈J¡, <fiÃ∫, <fitÕÔ, <fiÃ∫°u<Ìw, tfi
Ÿu ≤<Fw, ŸJ¡Ô <bJ¡°≤°u* Ÿu b<ıÕw N°æ≤ <fi≤aıfi Fæ $ ÎJ¡ bFÙ |¸> N°æ≤ ≈¸> tu*, b¸> N°æ≤ ÌÙb°≤ tu*, „J¡¸>
N°æ≤ b°fi≤ tu*, yÌFu N°æ≤ NŸC≤ tu*, Ÿ°y≤ N°æ≤ ˚¥w tu*, wS° fi≤ N°æ≤ fi°y tu* ŸbÕ` Ÿa¿_Sw Fæ $$17,18$$
<ıŸ ≈®J¡°≤ ÌÙ≈J¡ ≈Ì°S°u˘ Ju¡ ≈®J¡°„fi Ju¡ <ÔÎ J¡°uoÕ ÌqŸ≤Ù <J®¡∫° fiFÙ* J¡≤w°, Ju¡bÔ N≈fiÙ _bR¡≈¿_S<w
Ÿu FÙ ≈®J¡°„fi tu* ŸtSÕ F°u ı°w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ∫F <ª<w ˚Ù Ÿ°sÙ J¡∑ fi°o˘ Ju¡bÔ ªC≈ª°≈ N≈fiu
_bR¡≈ tu* fæ™>Ù ≤FwÙ Fæ, ªÔfiu-<k¡≤fiu N°æ≤ <FÔfiu-±>°uÔfiu tu* ŸtSÕ ≤FwÙ F…oÕ ˚Ù J¡FÙ* ≈≤ <FÔfiu±>°uÔfiu ∫° ªÔfiu-<k¡≤fiu J¡° fi°t wJ¡ fiFÙ* ÔuwÙ $$19$$ ÎuŸÙ Ÿ°tØ∫Õ ≤©wÙ F…oÕ ˚Ù bF <ª<w Ju¡bÔ
ÌuF°<Ì˚°b Ÿu b°_wb tu* t<Ôfi fi F°uwÙ F…oÕ ˚Ù t<Ôfi F°u yoÕ Fæ ∫°fiÙ fi°fi°<b@ ≤°yπuT°<Ì Ì°uT°u* Ÿu
Ÿa∫C•w F°u yoÕ Fæ $ oŸtu* ∫Ω<≈ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° <bJ¡v≈ Fæ fiFÙ*, <k¡≤ ˚Ù <b<b@ <bJ¡v≈°u* Ÿu ∫C•w F°u
yoÕ Fæ $ Nın F°uwÙ F…oÕ ˚Ù ın-ŸÙ ˚°ŸwÙ Fæ Îba ŸbÕy°<tfiÙ F°uwÙ F…oÕ ˚Ù NŸbÕy°<tfiÙ $$20$$
Nf ŸbÕy°<tfiÙ N°æ≤ NÃ∫aw Ÿ¥‚t <ª<w J¡° ÎJ¡-ÎJ¡ „≤Ù≤ Ju¡ N∏Ì≤ fi© Ÿu ÔuJ¡≤ <Ÿ≤ wJ¡ ı°u
<b„uTΔ∫°<›wÔsd Ÿaª∫ Fæ, Ÿtu* ∫C<•w fwÔ°wu Fæ* $
<b„uT ≈®J¡°≤ J¡° N<˚t°fi N°<Ì J¡°uoÕ <bJ¡v≈ fi ~¥>fiub°ÔÙ, ŸbÕy°<tfiÙ Îba NÃ∫∏w Ÿ¥‚t_bR¡≈
≈≤° <ª<w ≈®°d≈®@°fi <Ô*y „≤Ù≤ tu* ≈®<w<f‡f˚°b Ÿu NfiCyw F°uwÙ F…oÕ F°S, ≈æ≤ N°<Ì ı°u Nay Fæ* Îba ı°u
⁄Ì∫ N°<Ì _S°fi wS° fFW≤ Fı°≤ fi°<n∫°u* Ju¡ (<„≤°N°u* Ju¡) ˚uÌ Fæ*, fi ŸfJ¡°u Δ∫°›wJ¡≤ ∫°fiÙ
fitu* ≈®bu„ J¡≤ ŸbÕ` ≈F…≥ªÙ F…oÕ N≈fiÙ Ÿa<bwg J¡° N≈fiu wfiu FÙ „≤Ù≤ tu* t°fi°u* ıf≤Ì_wÙ ©Ù*ªJ¡≤
Ÿ ≈®J¡°≤ ≈ª∫ J¡≤wÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ Ô‡f° N°æ≤ Ÿ¥‚t ≤u„t N°<Ì w∏wC ¸>uJC¡N° N°<Ì Ju¡ «¡≈≤
bu‹¸>fi J¡≤fiu ≈≤ NÃ∫∏w Ô‡f° F°ufiu ≈≤ ˚Ù N≈fiu J¡°u wfiu FÙ _S°fi tu* ≈Ÿa⁄w J¡≤ fu≤ N°<Ì Ju¡
N°J¡°≤ Ju¡ ŸÂ„ ≈ª∫ ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$21$$ ˚B, oŸÙ ≈ª∫ Ju¡ J¡°≤d ı°y®w ≈C”T J¡∑ <ª<w
f°flR¡≈ N°<Ì <bT∫°u* Ju¡ NbÔ°uJ¡fi Îba N∏Ì≤ t°fi<ŸJ¡ Δ∫°≈°≤°u* Ÿu bu<‹¸>w F°uwÙ F…oÕ f°u@≈s≈°<wfiÙ
F°u ı°wÙ Fæ N°æ≤ <fiB° Ôu ≤Fu ≈C”T J¡∑ <ª<w w°u _b›fi tu* b°Ÿfi°t∫ R¡≈ N°<Ì Ju¡ NbÔ°uJ¡fi Îba
tfi°uΔ∫°≈°≤°u* Ÿu bu<‹¸>w F°uwÙ F…oÕ Ì°u ≈s°u* J¡° ∫°fiÙ ˚Ùw≤ f°u@ N°æ≤ f°F≤ Nf°u@ ofi Ì°u ≈s°u* J¡°

ŸyÕ - 31]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1349

NbÔ‡ffi J¡≤wÙ Fææ $ oŸÙ ≈®J¡°≤ ŸCTC<›w tu* NI°fit°` J¡∑ Ÿ°<sdÙ Îba "tæ*fiu JC¡~> ˚Ù fiFÙ* ı°fi°' oŸ
≈®J¡°≤ ™>u F…Î ≈C”T Ju¡ _t≤d Ÿu ŸÌŸÌ°ÃtJ¡ F°uwÙ F…oÕ ˚Ù <ª<w NŸÃ≈®°∫ F°uJ¡≤ Nf°u@≈s J¡° FÙ
NbÔ‡ffi J¡≤wÙ Fæ $$22$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°@C F…N° ≈C”T ˚Ù Ì…ıÕfi-Ÿay<w Ÿu <ª≤J¡°Ô wJ¡ <ªW Ju¡
Ÿa_J¨¡w F°ufiu ≈≤ Ì…Õıfi J¡∑ oh~>°Î≥ ÔuJ¡≤ NŸ°@C F°u ı°w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ NÃ∫∏w _bh~> ≈≤° <ª<w FÙ
ÌuF°<Ì tu* w°Ì°Ã‡∫°<˚t°fi J¡≤fiu Ÿu wÌfiCJ¥¡Ô-≈®°<›w J¡∑ N°æ≤ ≈®<wJ¥¡Ô ≈¿≤F°≤ N°<Ì J¡∑ <ª∏w° J¡≤wÙ
Fæ (N°æ≤ _b∫a ın ÌuF°<ÌR¡≈ F°u ı°wÙ Fæ $)$$23$$
oŸÙ<ÔÎ <ªW Ju¡ ≈Cfi# f®ÊR¡≈w° Ÿu ˚°<bw F°ufiu ≈≤ bF f®ÊR¡≈ FÙ F°u ı°w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu
‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ t°<Ô∏∫ Ÿu ŸCbdÕ w°t®R¡≈ F°u ı°w° Fæ N°æ≤ tÔ J¡° „°u@fi J¡≤fiu Ÿu <k¡≤ ŸCbdÕR¡≈
F°u ı°w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ NI°fiR¡≈ tÔ J¡° „°u@fi J¡≤fiu Ÿu ≈≤t<ª<w N≈fiu <b„C] _bR¡≈ tu* F°u
ı°wÙ Fæ $$24$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸC∏Ì≤ Ì≈Õd N≈fiu «¡≈≤ N°≤°u<≈w tÔ J¡∑ „°<∏w Ÿu ≈®<wt° ¿_S<w
(f°≤-f°≤ ≈®<w<f‡f J¡∑ N<˚Δ∫<•w Ju¡ ∫°uÀ∫ _bh~>w°R¡≈ ¿_S<w) ≈®°›w J¡≤w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ NI°fi
Ÿu ınw°, ıÙbw° N°<Ì Ÿ¨<‹¸> t°fi°u* ≈®°›wJ¡≤ ¿_Sw F…oÕ <ª<w ˚Ù w[bI°fi Ÿu N≈fi° _bh~>w°R¡≈
Jæ¡bv∫≈Ì ≈®°›w J¡≤wÙ Fæ $$25$$ NŸwg-R¡≈ NI°fi Ju¡ Ô°˚ Ÿu <ª<w J¡° ŸaŸ°≤ f»w° ı°w° Fæ
N°æ≤ Ÿ<hªÌ°fi∏Ì_bR¡≈ <ª<w_b˚°b Ju¡ I°fi Ÿu ∫F ŸaŸ°≤ NŸwg-R¡≈ FÙ F°uJ¡≤ „°∏w F°u ı°w°
Fæ $$26$$ ª∫fi_b˚°b F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ıf <ª<w N≈fiu ˚Ùw≤ NŸwg-R¡≈ <˚∏fiw° J¡° Ÿaª∫ J¡≤wÙ
Fæ, wf t°fi°u* NF∏w° ≈®°›wJ¡≤ _b∫a N<bfiÿb≤_b˚°b F°uwÙ F…oÕ ˚Ù ∫F ÎJ¡ w≤F Ÿu fi‹¸> F°u ı°wÙ
Fæ $$27$$ ıæŸu S°unu Ÿu _≈∏Ìfi Ÿu ∫°fiÙ ±>^™>Ô Ju¡ <b∫°uıJ¡ ≈®h∫C<wt°` Ÿu ≈bÕw Ju¡ w¸> ≈®°∏w≈®Ìu„ tu* ¿_Sw b¨s Ÿu k¡Ô fiÙªu <y≤w° Fæ, bæŸu FÙ NI°fi Ju¡ _≈∏Ìfi Ÿu Ÿa<b<W J¡° ∫F ıÙb˚°b ˚Ù
ÎJ¡ w≤F J¡° tF°fi N@#≈wfi Fæ $$28$$ R¡≈ N°<Ì <bT∫°u* J¡∑ ı°u ∫F ŸW° Fæ, bF <ª<w J¡∑ FÙ Fæ $
<ª<w _b∫a <fitÕÔ FÙ Fæ $ ˚uÌ N°æ≤ N˚uÌ°º∫°Ÿ w°u ÎJ¡t°` NI°fi Ÿu ı<fiw Fæ* N°æ≤ bu I°fi Ÿu <bÔÙfi
F°u ı°wu Fæ* $$29$$ <ªWŸ°sÙ J¡∑ Ju¡bÔŸW° Ÿu FÙ <ªW, o¿∏B∫ N°<Ì tu* I°fi ÎuŸu F°uw° Fæ, ıæŸu
Ju¡bÔ N°Ô°uJ¡-ŸW° Ÿu <J®¡∫°N°u* tu* Δ∫bF°≤ F°uw° Fæ $$30$$
Ÿ°t°∏∫R¡≈ Ÿu J¡<Sw <bT∫ J¡° <b„uTR¡≈ Ÿu ªsC N°<Ì o¿∏B∫°u* tu* <b˚°y„# ≈≈°Ìfi J¡≤ ≤Fu
˚yb°fi „aJ¡≤ıÙ ŸbÕ` <ª<w J¡∑ FÙ k¡ÔR¡≈w° fwÔ°wu Fæ* $
<ª<w-Ÿ<∏fi<@ Ÿu ≈®u¿≤w F…Î Δ∫°fib°∫CR¡≈ <fi<tW Ÿu ªsC J¡∑ J¡fiÙ<fiJ¡°N°u* tu* _≈∏Ì F°uw° Fæ $
Ÿtu* Nb¿_Sw ≈®J¡°„ (wæıŸ o¿∏Ì®∫) ªsC J¡FÙ ı°wÙ Fæ $ Ÿ ªsC Ju¡ π°≤°, fi°ÔÙ Ju¡ ŸÂ„, f°F≤
J¡∑ N°u≤ ≈®°›w J¡≤°∫u y∫u N∏w#J¡≤d Ÿu Δ∫°›w |¸> N°<Ì tu* ŸÙ Ju¡ Ÿt°fi N°J¡°≤b°Ôu fiÙÔ, ≈Ùw
N°<Ì R¡≈ Îba ŸJ¡∑ (|¸> N°<Ì J¡∑) N°J¨¡<w J¡° ı°u f°u@ F°uw° Fæ, bF ≈≤° <ª<w FÙ Fæ $$31$$ oŸ
≈®J¡°≤ _≈„uÕ¿∏Ì®∫ Ÿu F°ufiub°Ôu <`≈C¸>Ù-˚°fi_SÔ tu* ˚Ù Ãb<y¿∏B∫ N°æ≤ b°∫C Ì°ufi°u* ın Îba wCh~> (_bw#
ŸW°_k¥¡<wÕ„¥∏∫) Fæ*, oŸ<ÔÎ <ª<w J¡∑ ŸW°_k¥¡<wÕ Ju¡ fÔ Ÿu FÙ Ãbª° N°æ≤ ≈bfi J¡° Ÿ‡f∏@ F°uw° Fæ
N°æ≤ bFÙ Ÿ‡f∏@ _≈„uÕ¿∏B∫-J¡v≈fi° J¡° <fi<tW F°ufiu Ÿu _≈„Õ J¡F° ı°w° Fæ $ ŸJu¡ π°≤° ŸŸu
Ÿ‡f] „Ùw-‹d N°<Ì BΔ∫°u* tu* ı°u „Ùw°<Ì N°J¡°≤ J¡∑ tfi°ub¨<W F°uwÙ Fæ, bF _≈„ÕI°fi J¡F° ı°w°

1350

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Fæ N°æ≤ _≈„ÕI°fi Ÿu ∫C•w <bT∫≈∫Õ∏w ı°u <`≈C¸>Ù J¡° ≈®J¡°„ Fæ, bF ≈≤° Ÿ°sÙ <ª<w Fæ $$32$$ oŸÙ
≈®J¡°≤ |®°du¿∏B∫ N°æ≤ y∏@R¡≈ Ÿu <b˚•w F…Î y∏@-w∏t°`° J¡° fi°Ÿ°≈C¸> tu* ≈®bu„ J¡≤fiub°Ôu ≈bfi
π°≤° <J¡∫° y∫° ı°u fiJ¡° Ÿ‡f∏@ Fæ, bFÙ y∏@°J¡°≤ N∏w#J¡≤db¨<W∫°u* J¡° <fi<tW F°ufiu Ÿu y∏@Ÿa<bwg J¡FÔ°wÙ Fæ $ y∏@°J¡°≤ N∏w#J¡≤d b¨<W∫°u* J¡∑ <`≈C<¸>∫°u* J¡° N∏w#J¡≤d Ÿu „¥∏∫ (<b<b•w)
ı°u ≈®J¡°„°ÃtJ¡ I°fi Fæ, bF Ÿ°sÙ ªæw∏∫ FÙ Fæ $$33$$ „ÆÌw∏t°`° N°æ≤ Zbdu¿∏B∫ J¡° Δ∫°fib°∫C Ju¡
ŸaŸyÕ Ÿu Ã≈∏fi tfi°ub¨<W R¡≈ „ÆÌŸa<b<W∫°u* tu* tfi J¡° Na„ ~>°unJ¡≤ ŸCTC<›w Ju¡ ŸÂ„ <fi<bÕJ¡°≤
Ÿ°sÙR¡≈° ı°u Ÿa<b<W Fæ, bFÙ ≈≤t <ª<w Ì°⁄w Fæ $ oŸÙ ≈®J¡°≤ ≤Ÿfiu¿∏B∫ı<fiw <`≈C¸>Ù Ju¡
Ÿ°s°ÃJ¡°≤k¡Ô tu* ˚Ù Ÿ°sÙ ªæw∏∫ J¡° ≈¨SJg¡J¡≤d J¡≤ NfiC˚b J¡≤fi° ª°<FÎ $$34$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ J¡tuÕ¿∏B∫°u* J¡∑ ≈®b¨<W∫°u* tu* FuwC˚¥w ŸaJ¡v≈_bR¡≈ tfi°ub¨<W, ŸJu¡ t°<Ô∏∫ Ju¡ Ÿ°sÙR¡≈
Ÿu ˚Ù N°Ãtªæw∏∫ FÙ ¿_Sw Fæ, ÎuŸ° <bbuJ¡ J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
J¡tuÕ¿∏B∫°u* J¡∑ ≈®b¨<W tu* wÃ≈≤w° ŸaJ¡v≈ Ÿu F°uwÙ Fæ, bF ŸaJ¡v≈ tfifiı<fiw Fæ, bF tfifi <ªW
J¡∑ J¡ÔCTw° Ju¡ J¡°≤d F°uw° Fæ N°æ≤ fi ŸfJ¡° Ÿ°sÙ N°ÃtR¡≈° <ª<w ŸbÕ<b@ tÔ°u* Ÿu <fitCÕ•w Fæ $$35$$
ÎuŸÙ ¿_S<w tu* ıf <J¡ N°∏w≤ N°æ≤ f°fl Ÿt_w πæw≈®J¡°„ Ÿ°<sªæw∏∫t°`_bR¡≈ FÙ Fæ, wf
Ÿ‡≈¥dÕ πæw≈®≈aª ŸÙ Ÿ°sÙ ªæw∏∫ tu* Nº∫_w Fæ, ∫F Nfi°∫°Ÿ k¡<Ôw F…N°, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ _k¡<¸>J¡-<„Ô° N≈fiu ˚Ùw≤ N≤^∫ ≈bÕw, fiÌÙ N°<Ì J¡° ≈®<w<f‡f @°≤d J¡≤wÙ Fæ,
ŸÙ ≈®J¡°≤ N≈fiu _bR¡≈ tu* FÙ ¿_Sw ≈®J¡°„_bR¡≈ <fiÃ∫ <ª<w ˚Ù N≈fiu ˚Ùw≤ ∫F ıyw @°≤d
J¡≤wÙ Fæ $$36$$ <J¡ŸÙ w≤F Ju¡ <bJ¡°≤ N°<Ì Ju¡ <ffi° oŸ ıyw J¡°u @°≤d J¡≤ ≤FÙ N<πwÙ∫° ∫F <ª<w
fi N_w F°uwÙ Fæ, fi <Ìw F°uwÙ Fæ, fi _≈¿∏Ìw F°uwÙ Fæ N°æ≤ fi f»wÙ FÙ Fæ $$37$$ ŸaJ¡v≈„¥∏∫_bR¡≈
∫F <ª<w N≈fiu-N°≈, ŸaJ¡v≈ Ÿu ıÙbR¡≈w° ≈®°›w J¡≤ ın ıyw J¡° _bR¡≈ ªæw∏∫ FÙ Fæ, ∫°u* ˚°bfi°
J¡≤wÙ F…oÕ N≈fiu _bR¡≈ tu* FÙ ¿_Sw F°u ı°wÙ Fæ $$38$$
Nf ªæw∏∫ Ju¡ f°F≤ <fiyÕtfi tu* ≤S-≈≤‡≈≤° J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $
oŸ <ª<w J¡° ≤S ıÙb Fæ, ıÙb J¡° ≤S NFaJ¡°≤ Fæ, NFaJ¡°≤ J¡° ≤S fC<] Fæ N°æ≤ fC<] J¡°
≤S tfi Fæ $$39$$ tfi J¡° ≤S ≈®°d Fæ, ≈®°d J¡° ≤S o¿∏B∫ Ÿt¥F Fæ, o¿∏B∫Ÿt¥F J¡° ≤S ÌuF
Fæ N°æ≤ ÌuF J¡° ≤S J¡tuÕ¿∏B∫-ŸtCÌ°∫ Fæ $$40$$ Ÿ˚Ù ≤S°u* J¡° J¡tÕ ŸaŸ°≤ tu* ≈¿≤˚®td FÙ Fæ $
ı≤° Îba t≤d@tÕb°Ôu ÌuFR¡≈Ù <≈*ınu Ÿu ∫C•w ıÙbR¡≈Ù ≈sÙ J¡° ∫F Ì°uÔ°ªJ®¡ oŸÙ ≈®J¡°≤ |¥tw°
≤Fw° Fæ $$41$$
t°¿∫J¡Ãb J¡° FÙ ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ J¡° NŸÌ°ÃtJ¡ ∫F ıyBq≈ ªJ®¡ <b„°Ô _b›fi J¡∑ fi°o˘ N°Ãt° tu* FÙ ≈®<w˚°<Ÿw F°uw°
Fæ, t¨yw¨<‹dJ¡°-ıÔ Ju¡ ŸÂ„ N°˚°ŸR¡≈ Ÿu ¿_Sw ∫F w<fiJ¡ ˚Ù ŸÃ∫ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $$42$$
"tfi J¡° ≤S ≈®°d Fæ' ∫F ı°u J¡F° y∫° Fæ, Ÿtu* b‚∫t°d NS°uÕ≈∫°uyÙ JC¡~> bæ<„‹¸g>∫ J¡Ffiu Ju¡
<ÔÎ ≈≈<W J¡Fwu Fæ* $
Fu tCfiÙÿb≤, t°fiŸ J¡v≈fi° J¡° <fi<tW F°ufiu Ÿu ∫F°≥ ≈≤ tfi J¡° ≤S ≈®°d J¡F° y∫° Fæ $ ıF°≥ ≈≤
≈®°d-b°∫C ≤Fw° Fæ, bFÙ* ≈≤ tfifi°ÃtJ¡ ŸaJ¡v≈ J¡∑ ¿_S<w ≤FwÙ Fæ $$43$$ ıF°≥ ≈≤ ≈®J¡°„Ô‚tÙ

ŸyÕ - 31]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1351

¿_Sw ≤FwÙ Fæ, bFÙ* ≈≤ R¡≈ ≈®J¡°<„w F°uw° Fæ $ Ÿ¥`R¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ŸfJ¡° @°≤d N°æ≤ Ÿaª°Ôfi
J¡≤fiu tu* ŸtSÕ fÔb°fi ≈®°d-b°∫C ıF°≥ ¿_Sw ≤Fw° Fæ, bFÙ* _≈¿∏Ìw F°uw° Fæ $ ™>ÙJ¡ FÙ Fæ, <ıŸ bfi J¡∑
N°u≤ N°≥@Ù ı°wÙ Fæ, bFÙ bfi J¡¿‡≈w F°uw° Fæ $$44$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ tfi ˚Ù ≈®°d-<J®¡∫° J¡° <fi<tW Fæ, ∫°u* Δ∫<w≤uJ¡ ŸFª≤ Ju¡ ≈®Ì„Õfi π°≤° J¡Fwu Fæ* $
tfi Ju¡ ⁄Ì∫-N°J¡°„ tu* <bÔÙfi F°u ı°fiu ≈≤ ≈®°d-b°∫C Ÿ ≈®J¡°≤ J¡¿‡≈w fiFÙ* F°uw°, <ıŸ
≈®J¡°≤ wuı J¡° N˚°b F°u ı°fiu ≈≤ R¡≈ ≈®J¡°<„w fiFÙ* F°uw° $$45$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ ≈®°d Ju¡ <fi≤°u@ Ÿu ˚Ù tfi J¡° <fi≤°u@ F°uw° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
≈®°d-b°∫C Ju¡ ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ „°∏w F°u ı°fiu ≈≤ tfi ˚Ùw≤ Ÿ ≈®J¡°≤ w<fiJ¡ ˚Ù J¡¿‡≈w fiFÙ* F°uw°,
<ıŸ ≈®J¡°≤ N°≥@Ù Ju¡ „°∏w F°u ı°fiu ≈≤ @¥<Ô $$46$$
oŸÙ<ÔÎ tfi J¡° ≤S ≈®°d Fæ, ∫F J¡F° y∫° Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
ıF°≥ ≈≤ ≈®°d-b°∫C ı°w° Fæ, bFÙ* ≈≤ tfi ≤Fw° Fæ $ ™>ÙJ¡ FÙ Fæ, ıF°≥-ıF°≥ ≤S ytfi J¡≤w° Fæ,
bFÙ* Ÿ°≤<S ˚Ù ≤Fw° FÙ Fæ $$47$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ su≈d-∫∏` Ÿu (y°uk¡fi Ÿu)¡ku*¡J¡° y∫° ≈°T°d wÃJ¡°Ô
Ìu„°∏w≤ tu* ªÔ° ı°w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ≈®°d Ju¡ π°≤° ≈®u¿≤w F…N° <ªW ŸÙ sd Ìu„°∏w≤ tu* ªÔ° ı°w°
Fæ $ bF°≥ ≈®°d J¡° <fi≤°u@ F°ufiu ≈≤ tfi sÙd F°u ı°w° Fæ $$48$$ ıF°≥ ≈C‹≈ ≤Fw° Fæ, bF°≥ y∏@ ≤FwÙ Fæ;
ıF°≥ N°y ≤FwÙ Fæ, bF°≥ ‹dw° ≤FwÙ Fæ; ıF°≥ Ÿt<‹¸>-Δ∫<‹¸> ≈®°d ≤Fw° Fæ, bF°≥ tfi ı°w° Fæ Îba
ıF°≥ ≈≤ ª∏B N°æ≤ ª∏B°a„ tfi ≤Fw° Fæ, bFÙ* ª°≥ÌfiÙ N°æ≤ tfi°ub¨<W∫°≥ ≤FwÙ Fæ* $$49$$
oŸÙ<ÔÎ ª°sCT N°<Ì Ÿa<b<W∫°u* tu* ≈®Ã∫uJ¡ Ÿa<b<W Ju¡ ≈®<wb°∫C ˚Ù <fi<tW Fæ, ∫F tæ*fiu ≈FÔu FÙ
fwÔ° <Ì∫° S°, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Ÿa<b<W b°∫C Ju¡ _≈∏Ìfi Ÿu F°uwÙ Fæ, Ÿ b°∫C J¡° Ÿt_w Nay°u* tu* N∏fi≤Ÿ Ju¡ ≈®bu„ Ju¡ <ÔÎ Ÿf
fi°<n∫°u* Ju¡ Ÿ°S _≈„Õ F°uw° Fæ N°æ≤ <ªW Îba tfi Ÿu ∫C•w <Ô*y „≤Ù≤R¡≈ ≈®°d J¡°u¸>≤ tu* <ª<w J¡°,
<f‡f-≈®<w<f‡f˚°b Ÿu <πyCdÙJ¡≤d π°≤°, ı°u <b_≈‹¸> R¡≈ F°uw° Fæ, bF ˚Ù ŸÙ b°∫C Ÿu F°uw° Fæ $$50$$
N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ NÃ∫∏w _bh~> Ÿa<bwg Ÿ˚Ù ın N°æ≤ Nın _SÔ°u* tu* ≤FwÙ Fæ, ≈≤∏wC <Ô*y „≤Ù≤ tu*
≈®°d°u* Ju¡ _≈∏Ìfi Ÿu _≈‹¸> N<˚Δ∫<•w π°≤° bF ÎJ¡ w≤F Ÿu ŸaªÔfi J¡≤ ≤FÙ-ŸÙ NfiC˚¥w F°uwÙ
Fæ $$51$$ Ÿ°t°∏∫ŸW°t°`_bR¡≈ Ÿu Ÿf ın ≈Ì°S°u˘ tu* ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ¿_Sw F…oÕ ˚Ù bF <ª<w ÎJ¡t°`
ın ÌuF tu* FÙ ≈®°d-b°∫C π°≤° Ìgf°u<@w F°uJ¡≤ N°º∫°<ŸJ¡ <ªwgw°Ì°Ã‡∫ J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu Ÿ¨<‹¸> N°<Ì
J¡°u I°fiR¡≈ Ÿu ı°fiwÙ Fæ $$52$$ ı°u ÌuF ıÙbfiÌ„° tu* NfiuJ¡ <b_w¨w ªtJ¡∑Ôu vÔ°Ÿ°u* Ÿu Δ∫bF°≤
J¡≤wÙ Fæ, bFÙ ≈®°d-b°∫C Ju¡ ªÔu ı°fiu ≈≤ tfi Ju¡ fi ≤Ffiu Ÿu wÃsd FÙ J¡‡≈fi„¥∏∫ F°u ı°wÙ Fæ $$53$$
Fu tCfiu ∫F ≈≤t ªæw∏∫ N≈fiu (N) ≈C∫Õ‹¸>J¡ tu* ≈®<w<f¿‡fw F°uw° Fæ $ ™>ÙJ¡ FÙ Fæ, _bh~> Ì≈Õd tu* FÙ
≈®<wt° <Ì©Ô°oÕ ≈nwÙ Fæ fi <J¡ t<Ôfi ≈ÃS≤ N°<Ì tu* $$54$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ tfi tu* ≈®°d Ju¡ J¡°≤d <ªwg J¡° ≈®<w<f‡f F°uw° Fæ, ∫F ≈FÔu J¡F° y∫° N°æ≤ Nf
˚¥w°∏w#J¡≤d≈®°dI°fiJ¡tuÕ¿∏B∫æ∫CÕwtg $ N<bΩ°J¡°tJ¡t°ÕÚa <Ôya ≈C∫Õ‹¸>Ja¡ <bÌ…# $$
≈°≥ª ˚¥w, N∏w#J¡≤d, ≈®°d, I°fiu¿∏B∫ N°æ≤ J¡tuÕ¿∏B∫°u* Ÿu ∫C•w wS° N<bΩ°, J¡°t Îba J¡t°u˘ Ÿu
˚≤° <Ô*y „≤Ù≤ ≈C∫Õ‹¸>J¡ J¡F° y∫° Fæ $
(N)

1352

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

≈C∫Õ‹¸>J¡ tu* ªæw∏∫ J¡° ≈®<w<f‡f F°uw° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ*, ÎuŸÙ ¿_S<w tu* ≈¥b°Õ≈≤ <b≤°u@ •∫°u* fiFÙ* F°uw° ?
w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tFTuÕ, Ÿt_w J¡°∫°u˘ J¡° ÎJ¡t°` J¡°≤d tfi FÙ ≈C∫Õ‹¸>J¡ Fææ, ∫F ı°fi ÔÙ<ıÎ ŸÙJ¡°u N∏∫ N°ª°∫°u˘
fiu N≈fiu N<˚≈®°∫ Ÿu J¡¿v≈w <„‹∫ f°u@°u≈∫°uyÙ ≈°∫°u* Ÿu ≈C∫Õ‹¸>J¡ J¡F° Fæ $$55$$
Nf ıÙb, ŸJ¡∑ ≈°<@ wS° ŸJu¡ ˚°uÀ∫R¡≈ <bÿb J¡∑ Ã≈<W, ¿_S<w N°æ≤ Ô∫ <ªÌuJ¡≤Ÿ
Ÿ∏t°` f®Ê Ju¡ FÙ N@Ùfi Fæ*, oŸ<Ô∫u ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu bu f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ*, ∫°u* NfiC˚b J¡≤°wu F…Î „aJ¡≤ıÙ
≈∫CÕ•w <bT∫ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
tFTuÕ, ª¥≥<J¡ NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi°N°u* Ÿu y®_w ∫F Âÿ∫Ÿt¥F <ª<w tu* FÙ <Ìw F°uw° Fæ, ª¥≥<J¡
ŸÙ tu* ¿_Sw N°æ≤ ÔÙfi F°u ı°w° Fæ Îba ª¥≥<J¡ tfi FÙ ÌuF Â<‹¸> Ÿu ˚®ty®_w F°uw° Fæ, ∫°u* I°<fi∫°u* π°≤°
NfiC˚¥w Fæ, oŸ<ÔÎ ∫F Ÿ‡≈¥dÕ <bÿb ≈≤f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ, ÌqŸ≤° fiFÙ*, ∫F ı°<fiÎ $$56$$
oJ¡wÙŸb°≥≥ ŸyÕ Ÿt°›w

fWÙŸb°≥ ŸyÕ
≈C∫Õ‹¸>J¡ tu* ≈®<b‹¸> F…oÕ ∫F <ª<w <ıŸ ≈®J¡°≤ ÌuF°<Ì J¡°u <J®¡∫°„ÙÔ ffi°wÙ Fæ wS°
<ıŸ ≈®J¡°≤ ÌuF°∏w≤ J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ, fi ŸfJ¡° bdÕfi $

ZÙtFuÿb≤ fiu J¡F° # Fu tCfiu, ≈¥b°uÕ•w ≈®J¡°≤ Ÿu ≈C”T°u* Ju¡ ≈C∫Õ‹¸>J¡ tu* ≈®<b‹¸> F…oÕ ∫F Zu‹™> <ª<w <J¡Ÿ
≈®J¡°≤ Îu<FJ¡ Îba ≈°≤Ô°æ<J¡J¡ J¡°∫Õ J¡≤fiub°ÔÙ F°uwÙ Fæ N°æ≤ fi J¡t°u˘ Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ÌuF°<Ì tu* _≈∏Ìfi„ÙÔ
F°uwÙ F…oÕ <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ N<˚@° (ı°wÙ Fæ, fiF°wÙ Fæ, ©°wÙ Fæ N°æ≤ ∫°y J¡≤wÙ Fæ wS° f®°Êd, s<`∫ Îba
ÌubÌW N°<Ì „ÆÌ°u* Ÿu Δ∫bF°≤ J¡≤fiu J¡∑ ∫°uÀ∫w°) ≈®°›w J¡≤wÙ Fæ, bF Ÿf tæ* J¡Fw° Fq≥, N°≈ ŸC<fiÎ $$1$$
ÌuF-_≈∏Ìfi tu* <ªÃ≈®<w<f‡f˚¥w ıÙb J¡° ªÔfi J¡°≤d Fæ N°æ≤ ıÙb Ju¡ ªÔfi tu* ıÙb°u≈°<@˚¥w
≈C∫Õ‹¸>J¡°ÃtJ¡ tfi°uR¡≈ Ÿu ≈¿≤dw F…oÕ, <ª<w Ju¡ b°_w<bJ¡ _b˚°b J¡° <w≤°u@°fi J¡≤fiub°ÔÙ t°∫°„<•w
J¡°≤d Fæ $ Ÿ t°∫°„<•w J¡∑ tfi°uR¡≈ ≈¿≤d<w tu* ≈¥bÕ-≈¥bÕ ÌuF°u* Ju¡ N¿∏wt ≈¿≤d°t Ÿu Ÿa<ªw J¡tÕŸt¥F FÙ J¡°≤d Fæ, f¨FÌ°≤^∫J¡ tu* ˚Ù "J¡tÕ Fæb wÌqªwC# J¡tæÕb wÃ≈®„„aŸwC# (c)' oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u* Ÿu
J¡tÕ FÙ y®F (), N<wy®FR¡≈ f∏@fi J¡° J¡°≤d <fi¿ÿªw <J¡∫° y∫° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu f®Êfig, Nfi°<Ìt°∫°R¡≈ ∫F f®Ê„<•w N≈fiÙ N°b≤d„<•w π°≤° ≈FÔu N≈fiu N°Z∫ f®Ê J¡°u
"fi°&¿_w', "fi ˚°<w' oŸ ≈®J¡°≤ ≈®wÙ<w Ju¡ ∫°uÀ∫ ffi° FÙ ÌuwÙ Fæ, wÌfi∏w≤ ≈®°•wfi ≈¿≤≈C‹¸>w° J¡°u
≈®°›w (Nfi°<ÌJ¡°Ô Ÿu ÔuJ¡≤ <J¡∫u y∫u Ÿaª∫ Ÿu ≈¿≤≈C‹¸>w° J¡°u ≈®°›w) <b<b@ J¡°t-b°Ÿfi°N°u* Ÿu ∫C•w
<bª°≤J¡°Ô tu* ÎJ¡°∏w tu* ¿_Sw fi Ì°ufi°u* fiu J¡tÕ J¡°u FÙ J¡°∫ÕJ¡°≤d J¡° ≈°Ì°fiJ¡°≤d
J¡F° $ Ju¡bÔ J¡F° FÙ fiFÙ*, N<≈wC J¡°Ô N°æ≤ oÕÿb≤ N°<Ì Ÿu _bÙJ¨¡w N∏∫ J¡°≤d°u* tu* J¡tÕ J¡∑ FÙ
(f¨F.3$2$13)
∏F°u*fiu ≈®„aŸ° J¡∑ ∫°fiÙ Ÿu FÙ ≈®@°fi J¡°≤d t°fi° $
() ≈<fiTÌ°u* tu* tC<•w Ju¡ ≈®<wfa@J¡ y®F N°æ≤ N<wy®F fwÔ°∫u y∫u Fæ* $ fitu* ≈®°d, <ıà°, b°Jg¡
ªsC, Z°uw, tfi, F°S N°æ≤ Ãbª° ∫u N°™> y®F wS° N≈°fi, ≤Ÿ, fi°t, R¡≈, „ÆÌ, J¡°t, J¡tÕ Îba
_≈„Õ ∫u N°™> N<wy®F fi°t Ÿu ≈¿≤y<dw Fæ $
(c)

ŸyÕ - 32]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1353

Îba N≈fiu tfi Ÿu <J¡∫u y∫u tfifi°u* Ÿu ªu<‹¸>w J¡°<∫J¡-b°<ªJ¡ ªu‹¸>°R¡≈ <b<Fw-<fi<T] J¡tÕŸt¥F°ÃtJ¡
J¡°≤db„ ≈C∫Õ‹¸>J¡R¡≈ tfi°u˚°b Ÿu ≈¿≤dw F°uwÙ F…oÕ bF N≈fiu N<@‹™>°fi˚¥w <ªwg-ŸW° Ÿu <ªwg J¡∑
fi°o˘ N°æ≤ N≈fiu _b˚°b Ju¡ fÔ Ÿu ın J¡∑ fi°o˘ ∫°u* <tZ-˚°b J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ $ wÌfi∏w≤ I°fi N°æ≤
J¡tÕ Ju¡ Δ∫bF°≤ ∫°uÀ∫ F°uwÙ F…oÕ bF t°∫°„<•w FÙ N≈fiÙ „<•w˚¥w oŸ I°fiu¿∏B∫, J¡tuÕ¿∏B∫ N°<Ì
o¿∏B∫-≈®d°<ÔJ¡° Ÿu B‹¸>°, Ì„Õfi N°æ≤ Âÿ∫ N°<Ì fib w≤F Ju¡ ŸaŸ°≤R¡≈ tu* fi°ªwÙ Fæ, oŸŸu N°æ≤
ÌqŸ≤° JC¡~> fiFÙ* Fæ $$2,3$$ Fu tCfiu, oŸÙ t°∫°„<•w Ju¡ <bª°≤ Îba N<bª°≤_bR¡≈ ≈®Ÿ°Ì Ÿu oŸ ŸaŸ°≤
tu* J®¡t„# J¡ÔaJ¡∫C•w F°uwÙ F…oÕ bF <ª<w ıywR¡≈Ù y∏@bÕfiy≤ J¡° <fit°Õd J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ fiFÙ* ˚Ù
J¡≤wÙ Fæ ∫°fiÙ N<bª°≤ Ÿu <fit°Õd J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ <bª°≤ Ÿu <fit°Õd fiFÙ* ˚Ù J¡≤wÙ $$4$$
wf f®Ê-<ª<w Ju¡ Ÿ°<∏fiº∫ Ÿu ÌuF FÙ ŸfJ¡° <fit°Õd J¡≤uy°, <ªW N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ •∫°
N°bÿ∫J¡w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<ªW, tfi, fC<] N°æ≤ NFaJ¡°≤ Ju¡ fi ≤Ffiu Ÿu ∫F ÌuF ÌÙb°≤ J¡∑ fi°o˘ ın F°uJ¡≤ t¥J¡ ≤FwÙ Fæ N°æ≤
fiJu¡ ≤Ffiu Ÿu w°u, N°J¡°„ tu* ku*¡Ju¡ y∫u ≈ÃS≤ J¡∑ fi°o˘, ∫F _kC¡¿≤w (Δ∫°≈°≤„ÙÔ) F°uwÙ Fæ $$5$$
ıÙb Ju¡ ≈®°d Îba J¡tuÕ¿∏B∫°u* Ÿu F°ufiub°Ôu Δ∫°≈°≤°u* tu* Ÿ<∏fi@°fit°` Ÿu f®Ê Ÿ°@°≤d J¡°≤d Fæ, ∫°u*
J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ NÃ∫∏w ın Ô°uF° Ô°uF ªC‡fJ¡ Ju¡ Ÿ°<∏fiº∫ Ÿu _kC¡¿≤w (Ÿaª≤d„ÙÔ) F°uw° Fæ, ŸÙ
≈®J¡°≤ ŸbÕΔ∫°≈Ù ŸÌ°ÃtJ¡ oŸ ≈≤f®Ê Ju¡ Ÿ°<∏fiº∫ Ÿu ∫F ıÙb°Ãt° ≈®_kC¡¿≤w F°uw° Fæ $$6$$
fC<] N°<Ì Ju¡ ≈®J¡°„ N°æ≤ I°fiu¿∏B∫°u* Ju¡ ≈®∫°uıfi°u* tu* (<bT∫°u* Ju¡ I°fi°u* tu*) N≈fiu ≈®<w<f‡f Ju¡
Ÿt≈Õd π°≤° <ª<w NŸ°@°≤d J¡°≤d Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ŸbÕ` ¿_Sw N°ÃtR¡≈ oŸ <ªwg„<•w Ÿu FÙ ∫F ıÙb ≈∫°Õ›wR¡≈ Ÿu N≈fiu N°æ≤ ÌqŸ≤u Ju¡ ≈®J¡°„fi
tu* ŸtSÕ F°uw° Fæ $ (∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ ˚°æ<wJ¡ F°ufiu Ÿu BΔ∫_b˚°b tu* Nb¿_Sw ıÙb J¡° ≈°<@˚¥w ∫F
<Ô*y „≤Ù≤ NBΔ∫_b˚°b (yCd N°æ≤ J¡tÕ Ju¡ Nfi°Z∫) f®Ê J¡° ≈®<w<f‡f Jæ¡Ÿu y®Fd J¡≤uy°, •∫°u*<J¡
BΔ∫ tu* BΔ∫ J¡° FÙ ≈®<w<f‡f ≈nw° Fæ, ÎuŸ° <fi∫t Fæ, w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $) BΔ∫_b˚°b tu* Nb¿_Sw
fi F…Î ˚Ù yCd, <J®¡∫°, ı°<w N°<Ì Ÿu Ì≈ÕdR¡≈ BΔ∫ ≈®<w<f‡f y®Fd J¡≤w° Fæ $ Nw# Ì®Δ∫ BΔ∫ Ÿu FÙ
≈®<w<f‡f y®Fd J¡≤w° Fæ, ∫F <fi∫t fiFÙ* Fæ $$7$$
„aJ¡° F°u <J¡ ∫<Ì f®Ê J¡° ≈®<w<f‡f FÙ ıÙb Fæ w°u Ÿu NI°fi, <fiB° N°Ô_∫ N°<Ì ı°Œ J¡°
NfiC˚b Jæ¡Ÿu F°uw° Fæ, Ÿ¥∫Õ Ju¡ ≈®<w<f‡f tu* N˚°_b≤R¡≈w° (Na@J¡°≤) J¡° NfiC˚b J¡˚Ù fiFÙ* F°u ŸJ¡w°
w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ª¥≥<J¡ ∫F ıÙb N≈fi° <b„C] ªæw∏∫°ÃtJ¡ _bR¡≈ ˚¥Ô y∫° Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿfiu Ÿ ≈®J¡°≤ ınw°
≈®°›w J¡∑ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ t°uF Ÿu N≈fi° _b˚°b ˚¥Ô ı°fiu Ju¡ J¡°≤d N˚‚∫˚sd N°<Ì tu* ≈®b¨W
ŸÌgf®°Êd „¥Bw° ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$8$$ t°uF Ÿu <ªW J¡° <w≤°u@°fi F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d N≈fi° _bR¡≈ ˚¥Ô
y∫u y°<@, Ôbd, F¿≤ÿª∏B N°<Ì fnu-fnu Ô°uy°u* fiu <ıŸ ≈®J¡°≤ ÌÙfiw° ≈®°›w J¡∑ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤
N≈fi° <b„C] ªæw∏∫R¡≈ _b˚°b ˚¥Ô ı°fiu Ju¡ J¡°≤d oŸ <ª<w fiu <ªWÃb (<ªW Ju¡ ınw°, t<Ôfiw°
N°<Ì @tÕ) ≈®°›w <J¡∫° Fæ $$9$$

1354

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

<ªW Ju¡ Ÿ°S N˚uÌ°º∫°Ÿ Ÿu <ª<w tu* <ıŸ ≈®J¡°≤ <ªW Ju¡ @tÕ Ìæ∏∫ N°<Ì J¡∑ ≈®°<›w F°u ı°wÙ Fæ,
ŸÙ ≈®J¡°≤ ≈®°d Ju¡ Ÿ°S w°Ì°Ã‡∫°º∫°Ÿ Ÿu <ª<w tu* ≈®°d@tÕ ÌuF Ÿaª°Ôfi FuwCw° J¡∑ ˚Ù <Ÿ<] F°u
ı°wÙ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
b°w„<•w (≈®°d) Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡w° J¡∑ ≈®°<›w F°ufiu Ÿu ≈®°d Ju¡ ŸÂ„ ≈≤°@Ùfiw° J¡°u ≈®°›w F…oÕ
ınR¡≈ oŸ <ª<w Ju¡ π°≤° ∫F ÌuF Ÿ ≈®J¡°≤ Ÿaª°<Ôw F°uwÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ w≤ay-≈a<•w Ÿu ≈°fiÙ
Ÿaª°<Ôw F°uw° Fæ $$10$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈°Ô N°<Ì ≈°<@ Ju¡ b„Ù˚¥w F…Î b°∫C Ju¡ π°≤° fi°b tu* ¿_Sw
≈ÃS≤ N≈fiu N˚Ù‹¸> _S°fi J¡∑ N°u≤ Ÿaª°<Ôw <J¡∫u ı°wu Fæ*, ŸÙ ≈®J¡°≤ •w ≤Ù<w Ÿu <J®¡∫°_b˚°b
J¡°u ≈®°›w, tfifi-„<•w∫C•w oŸ ıÙb Ju¡ π°≤°, ı°u <J¡ ≈°<@-≈≤b„ F°ufiu Ÿu NÃ∫∏w ÌÙfi Fæ,
ÌuFR¡≈ ∫∏` Ÿaª°<Ôw <J¡∫u ı°wu Fæ* $$11$$ Fu f®Êfig, ≈≤t°Ãt° fiu FÙ „≤Ù≤R¡≈Ù y°nÙ ©Ù*ªfiu Ju¡ <ÔÎ
tfi#„<•w N°æ≤ ≈®°d-„<•w ∫u Ì°u ŸC» fi°æJ¡≤ ∫° fæÔ Ã≈∏fi <J¡∫u Fæ* $$12$$
_b°<›fiJ¡ Δ∫bF°≤°u* J¡° ˚Ù Ÿay®F F°u ı°∫ oŸ<ÔÎ tfi J¡∑ FÙ ≤SR¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ,
tC¶∫ Îba NtC¶∫ ≈®°d°u* J¡∑ w°u |°un°u* Ju¡ R¡≈ Ÿu oŸ N°„∫ Ÿuu J¡Fwu Fæ* $
tFTuÕ, ≈FÔu ınR¡≈ _bÙJ¡°≤ J¡≤ N°æ≤ wÌfi∏w≤ ıÙb R¡≈ ≈®°›wJ¡≤ ≈®°dR¡≈ |°un°u* Ÿu ©Ù*ªu ı°
≤Fu tfiR¡≈Ù ≤S ≈≤ N°R¡» F°uJ¡≤ ∫F <ª<w J¡FÙ* (ı°y®w Îba _b›fi-Nb_S° tu*) N°<b˚¥Õw ≈Ì°S°u˘ J¡∑
_bR¡≈w°, J¡FÙ* (∏FÙ* Nb_S°N°u* tu*) fF…≈Ì°SÕw°, J¡FÙ* (ŸCTC<›w-Nb_S° tu* ) <w≤°u˚¥w Ÿt_w
≈Ì°S°u˘ J¡∑ _bR¡≈w° Îba J¡FÙ* (ŸÙ Nb_S° tu*) ÎJ¡t°` N<bΩ°R¡≈≈Ì°SÕ-_bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F…oÕŸÙ <˚∏fi-<˚∏fi-ŸÙ F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤FwÙ Fæ $ (wf ıæŸu Ì<@R¡≈w° ≈®°›wJ¡≤ Ìq@ <bfi‹¸> F°u ı°w° Fæ,
bæŸu FÙ bF •∫° ıÙb N°æ≤ ıyw-R¡≈ ≈®°›wJ¡≤ fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ ? oŸ ≈≤ fiFÙ*, ÎuŸ° W≤ Ìuwu Fæ* $)
oŸ ≈®J¡°≤ ≈¿≤dw F°ufiu ≈≤ ˚Ù N≈fi° ≈°≤t°<SÕJ¡ _bR¡≈ fi ~>°unwÙ F…oÕ ∫F <ª<w Ÿ ≈®J¡°≤ ¿_Sw
≤FwÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ w≤ay N≈fiÙ ≈°≤t°<SÕJ¡ ıÔR¡≈w° fi ~>°unw° F…N° ¿_Sw ≤Fw° Fæ N°æ≤ bFÙ
<ª¿w w[bÂ<‹¸> Ÿu NŸwg ı°y®w-Nb_S° J¡∑ fi°o˘ Îba Δ∫°bF°¿≤J¡ Â<‹¸> Ÿu ˚Ù NŸwg _b›fi J¡∑ fi°o˘
<J*¡<ªwg <bJ¡<Ÿw F°uwÙ Fæ $$13-15$$
N°Ãt° tu* Nº∫_w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N°ÃtŸW° J¡° FÙ N°Z∫ J¡≤ t°fi<ŸJ¡ b¨<W∫°u* tu* ≈®<w<f¿‡fw
N°Ãtªæw∏∫ Ju¡ fÔ Ÿu tfi°uR¡≈ ıÙb-ıyw _kC¡¿≤w (≈®J¡°<„w) F°uw° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu oŸ Ÿ¥∫Õ N°<Ì ≈®J¡°„ J¡° N°Z∫ J¡≤ |¸>°<Ì ≈Ì°S°u˘ tu* ¿_Sw R¡≈ „°u˚° ≈®_kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ,
bæŸu FÙ tfi J¡∑ b¨<W∫°u* tu* ≈®<wk¡<Ôw N°Ãt° J¡∑ ªæw∏∫ŸW° J¡° N°Z∫ J¡≤ ∫F ıÙb-ıyw ≈®_kC¡¿≤w
F°uw° Fæ $$16$$ ≈°≤t°<SÕJ¡ <ª∏t°`_bR¡≈ Ÿu ∫C•w, <bJ¡°≤≤<Fw ≈≤t°Ãt° J¡∑ ¿_S<w ≤Ffiu ≈≤ FÙ ∫F
ıÙb N≈fi° ≈®J¡°„t∫ ıÙbfi Ÿ ≈®J¡°≤ @°≤d J¡≤w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ÌÙ≈J¡ J¡∑ ¿_S<w ≤Ffiu ≈≤ |≤
≈®J¡°„t∫ ıÙbfi @°≤d J¡≤w° Fæ $$17$$
Nf wJ¡ <ª<w ÌuF-ªu‹¸>° Ju¡ ≈®<w J¡°≤d Fæ, oŸJ¡° ≈≈°Ìfi <J¡∫° y∫° $ Nf ŸJ¡∑ ÌuF°∏w≤ tu*
≈®°<›w J¡° ≈®J¡°≤ fwÔ°fiu wS° bæ≤°À∫ Ã≈∏fi J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ ÌuF Ÿu F°ufiub°Ôu Ì…#©°u* J¡° <b_w°≤≈¥bÕJ¡
bdÕfi J¡≤wu Fæ* $
NI°fi-Nb_S° tu* oŸ ıÙb J¡∑ N°<@∫°≥ Îba Δ∫°<@∫°≥ Ÿ ≈®J¡°≤ W≤°uW≤ _S¥Ôw° ≈®°›w J¡≤wÙ

ŸyÕ - 32]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1355

Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ ıÔ J¡° w≤ayR¡≈ N°æ≤ Ÿ w≤ayR¡≈ J¡° ku¡fiR¡≈ W≤°uW≤ _S¥Ôw° ≈®°›w J¡≤w°
Fæ $$18$$ ıæŸu w≤ayR¡≈ Ju¡ F°ufiu ≈≤ ıÔ <bTtw° ≈®°›w J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ N°<@ Îba Δ∫°¿@ Ÿu N°J®¡°∏w
„≤Ù≤R¡≈Ù J¡tÔ J¡° ˚®t≤ ∫F ıÙb Ìæ∏∫, Ì…#© N°<Ì <bTtw° ≈®°›w J¡≤w° ≤Fw° Fæ $$19$$ <ıŸ
≈®J¡°≤ Ÿ¥∫Õ Ì„ÕJ¡ J¡∑ Â<‹¸> tu* N≈fiu FÙ π°≤° ≈®J¡°<„w F…Î tu|°u* Ÿu NÌ„ÕfiÙ∫w°, t<Ôfiw° N°<Ì
<bb„w° ≈®°›w J¡≤w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ŸbÕ„<•wR¡≈ F°ufiu ≈≤ ˚Ù bFÙ <ªwg„<•w tæ* <ªwg fiFÙ* Fq≥' oŸ
˚°bfi° Ÿu oŸ ÌuF tu* ÌÙfiw° N°<Ì <bb„w° ≈®°›w J¡≤wÙ Fæ $$20$$ ≈∫CÕ•w t<Ôfiw° N°<Ì <bb„w°
Ju¡ J¡°≤d I°fi J¡∑ Nfi<@J¡°¿≤dÙ ∫°u<fi∫°u* tu* ı∏t-y®Fd J¡≤ ≤FÙ ∫F <ªwg„<•w t¥»w° Ÿu N≈fi°
_bR¡≈ Ÿ ≈®J¡°≤ fiFÙ* ı°fiwÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ t<Ì≤° N°<Ì Ju¡ |fi tÌ Ÿu N°J®¡°∏w F…N° ≈C”T ©±>gy
N°<Ì Ÿu N≈fi° Nayh~>uÌfi fiFÙ* ı°fiw° $$21$$
wf <ª<w J¡° t°uF J¡f fi‹¸> F°uw° Fæ ? oŸ ≈®ÿfi ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ tÌ N°<Ì Ÿu ı<fiw |fiÙ˚¥w t°uF tu* k≥¡Ÿ° F…N° ıÙb JC¡~> Ÿt∫ Ju¡ f°Ì N≈fiu J¡t°u˘ J¡°
_t≤d J¡≤ t°uF≤<Fw F°u ı°w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ N≈fiu _bR¡≈ J¡° _t≤d J¡≤ oŸ <ªwg„<•w J¡° t°uF
fi‹¸> F°u ı°w° Fæ $$22$$
Nf ÌuFÃ∫°y J¡° ≈®J¡°≤ fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ J¡°u»Ù ≈C”T N≈fiu y<Ôw NayC<Ô N°<Ì Nay°u* Ju¡ _≈∏Ìfi J¡∑ oh~>° fiFÙ* J¡≤w°, ŸÙ
≈®J¡°≤ ıf ≈®°d J¡∑ _≈∏Ìfi„<•w Nay Ÿa<b<W∫°u* J¡° (fi©°y®≈∫Õ∏w <Ô*y°u≈°<@ π°≤° ≈®<b‹¸> F…Î
ıÙb<bI°fi°u* J¡°) ⁄Ì∫ tu* <Ô*y°u≈ŸaF°≤ Ÿu ≈®t°uT F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d F°S, ≈æ≤ N°<Ì J¡° NfiCŸ∏@°fi fiFÙ*
J¡≤wÙ wf ÌuF Ju¡ ⁄Ì∫ tu* ¿_Sw ˚C„C^±>°u≈°¶∫°fi tu* b<dÕw ≈μ-≈`, ÌuF tu* Ÿa<b<W∫°u* J¡° _≈∏Ìfi fi
F°ufiu Ÿu ≈®°d-Ÿaª°Ôfi Ju¡ NfiCJ¥¡Ô F°uJ¡≤, bæŸu J¡¿‡≈w fiFÙ* F°uw°, ıæŸu <J¡ Ô°uJ¡ tu* ∫I tu* M¡¿Ãbı°u*
π°≤° N_≈¨‹¸> J¡°‹™>≈°` J¡¿‡≈w fiFÙ* F°uw° $$23,24$$ ⁄Ì∫-≈®Ìu„ tu* ¿_Sw Ÿ ≈μ-≈` Ju¡ J¡‡≈fi„¥∏∫
F°u ı°fiu ≈≤ ∫u ≈®°d ˚Ùw≤ wuı tu* Ÿ ≈®J¡°≤ <bÔÙfi F°u ı°wu Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ Ô°uJ¡ tu* ≈a©u Ju¡ J¡‡≈fi„¥∏∫
F°u ı°fiu ≈≤ ≈bfi J¡∑ „<•w∫°≥ <bÔÙfi F°u ı°wÙ Fæ* $$25$$ ≈®°d-b°∫C J¡° ÌqŸ≤°u* Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f∏@
<b¿h~>∏fi F°u ı°fiu ≈≤ ∫F ıÙb <fi‹≈¥dÕ-t¥J¡w° J¡°u (R¡≈°ÃtJ¡ ≈°<@∫°u* Ju¡ <bÔ∫ Ÿu <fi≤°f°@ ≈¥dÕ
wS° fi°t°ÃtJ¡ ≈°<@∫°u* Ju¡ <bÔ∫ Ÿu t¥J¡ J¡°≤d°Ãt° Ju¡ _bR¡≈ J¡°u) ÎuŸu ≈®°›w F°uw° Fæ, ıæŸu N°J¡°„b°∫C Ju¡ „°∏w F°u ı°fiu ≈≤ ≤ı#J¡d J¡°≤dR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°u ı°w° Fæ $$26$$ Fu tCfiu, ≤ı°uyCd≈®@°fi
N≈fiu N°@°≤˚¥w ≈®°d-b°∫C Ju¡ „°∏w F°u ı°fiu Ÿu FÙ ≤ı°uyCd Ÿu „¥∏∫ N°æ≤ N°@°≤≤<Fw F…N° tfi ˚Ù
≈®°d Ju¡ FÙ Ÿ°S J¡°≤dR¡≈ ≈Ì J¡°u ≈®°›wJ¡≤ ŸÙ R¡≈ Ÿu Nb<„‹¸> ≤F ı°w° Fæ $ (wf •∫° bF ŸbÕS°
fi‹¸> fiFÙ* F…N° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $) ıÔ N°<Ì ˚¥wt°`°N°u* Ÿu <t<Zw ≈°<SÕb b¨s-fÙı <ıŸ ≈®J¡°≤
ÌqŸ≤° NaJC¡≤ Ã≈∏fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ wÃ≈≤ F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤Fw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ∫F tfi ˚Ù ÌqŸ≤Ù ÌuF J¡°
N°<b˚°Õb J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ wÃ≈≤ F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤Fw° Fæ $$27$$
bFÙ ıÙb J¡° ÌuF-Ã∫°y Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
Fu tFTuÕ, oŸ ≈®J¡°≤ ª°≤°u* N°u≤ Ÿu J¡°≤d-Ÿt¥F°u* Ju¡ <bÔÙfi F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d ≈C∫Õ‹¸>J¡ Ju¡ „°∏w F°u
ı°fiu ≈≤ ∫F ÌuF <fiÿªu‹¸> F°uJ¡≤ <y≤ ı°wÙ Fæ $$28$$

1356

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

wf ≈C∫Õ‹¸>J¡ J¡° <J¡Ÿ FuwC Ÿu Ìg˚b F°uw° Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ ∫F Fæ <J¡ ⁄Ì∫J¡tÔ Ju¡
_≈∏Ìfi Ÿu ŸJ¡° Ìg˚b F°uw° Fæ $ ⁄Ì∫-J¡tÔ J¡° _≈∏Ìfi ≈¥bÕ-≈¥bÕ˚°u•w° N°<Ì Ju¡ _bR¡≈°u* Ju¡
_t≤d Ÿu F°uw° Fæ $ •w _t≤d b°Ÿfi° Ju¡ _≈∏Ìfi Ÿu F°uwu Fæ* N°æ≤ b°Ÿfi° J¡° _≈∏Ìfi _bR¡≈ Ju¡
NI°fi Ÿu Ã≈∏fi <ª<w Ju¡ ªuÃ∫°J¡°≤J¡ I°fi Ÿu F°uw° Fæ, oŸ<ÔÎ w[b J¡∑ N°u≤ N<˚tC© F°ufiu Ju¡
<ÔÎ ≈CC”T J¡°u I°fi°ÃtJ¡ f<FtCÕ©w°R¡≈ <ª<w J¡∑ ªuÃ∫°J¡°≤w° FÙ ≈FÔu N≈fiu ≈®∫Ãfi Ÿu ≤°uJ¡fiÙ
ª°<FÎ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
t°uF Ÿu ∫°fiÙ N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ NI°fi Ÿu Ã≈∏fi <ª<w tu* <bT∫°J¡°≤w° Ju¡ I°fi Ÿu b°Ÿfi°Î≥ _≈¿∏Ìw
F°uwÙ Fæ* $ fiŸu (_≈¿∏Ìw b°Ÿfi°N°u* Ÿu) ≈®u¿≤w F…oÕ ∫F <ª<w N≈fiu ˚Ùw≤ ≈¥bÕ-≈¥bÕ J¡°Ô Ju¡ ˚°u•w¨Ãb
N°<Ì J¡° _t≤d J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ ÌqŸ≤° N≈fi° _bR¡≈ _b∫a ˚¥Ô ı°wÙ Fæ $$29$$ ⁄Ì∫R¡≈ ≈μ-≈` Ju¡
_kC¡≤d Ÿu ∫F ≈C∫Õ‹¸>J¡ <b_≈‹¸> F°u ı°w° Fæ N°æ≤ ⁄Ì∫-J¡tÔR¡≈ ∫∏` ıf ªÔfiu Ÿu ”J¡ ı°w° Fæ ∫°fiÙ
<fiÿªÔ F°u ı°w° Fæ, wf bF ˚Ù <bfi‹¸> F°u ı°w° Fæ $$30$$ Fu <πı, ıf wJ¡ ÌuF tu* ≈C∫Õ‹¸>J¡ <bΩt°fi
≤Fw° Fæ, wf wJ¡ ÌuF ıÙ<bw ≤FwÙ Fæ (N°æ≤ ıf) ÌuF tu* Ÿu ≈C∫Õ‹¸>J¡ <bÔÙfi F°u ı°w° Fæ, wf ÌuF "t¨w'
J¡FÙ ı°wÙ Fæ $$31$$ ≈≤_≈≤ <b”] b°w, <≈W N°æ≤ J¡k¡ fi°tJ¡ tÔ°u* wS° b°Ÿfi° Ju¡ tÔ˚¥w ≤°y, πuT
N°<Ì Ì°uT°u* Ju¡ ≈®J¡°u≈ Ÿu Îba „˜ N°<Ì Ÿu <J¡∫u y∫u ÌuF Ju¡ ~>uÌfi˚uÌfi N°<Ì Nb_S°b„ ıf ∫F
⁄Ì∫J¡tÔR¡≈ ∫∏` ÌuF Ju¡ N∏Ì≤ _≈¿∏Ìw fiFÙ* F°uw° wf ∫F ≈C∫Õ‹¸>J¡ @Ù≤u-@Ù≤u Ÿ ≈®J¡°≤ <bÔÙfi F°u
ı°w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈a©° ≤°uJ¡ Ìufiu ≈≤ Fb° J¡∑ ≈≤‡≈≤° N°J¡°„ tu* <bÔÙfi F°u ı°wÙ Fæ $$32,33$$
ıf „≤Ù≤ J¡° ⁄Ì∫-J¡tÔR¡≈Ù ∫∏` ŸÌ° ªÔw° ≤Fw° Fæ wf ∫F ıÙb N≈fiu ŸaJ¡v≈b„ t≤d N°<Ì
Fı°≤°u* Ì…#© ≈®°›w J¡≤w° ≤Fw° Fæ $$34$$
oŸÙ<ÔÎ ˚°uy J¡∑ b°Ÿfi° Ÿu ≤<Fw ≈C”T°u* tu* ˚°uyŸaJ¡v≈ J¡° N˚°b F°ufiu Ÿu bu t¨Ã∫C Ju¡ N@Ùfi fiFÙ*
F°uwu Fæ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
≤°y, πuT N°<Ì tÔ°u* Ÿu ≤<Fw b°Ÿfi° <ıfiJu¡ ⁄Ì∫ Ÿu F¸>wÙ fiFÙ*, bu N¸>Ô Îba Ÿt°fi R¡≈b°Ôu
ıÙb ıÙb∏tC•w F°uJ¡≤ ÌÙ|°Õ∫C ≤Fwu Fæ* $$35$$ ≈μ-∫∏` Ju¡ ”J¡ ı°fiu wS° wuı tu* ≈®°d Ju¡ <bÔÙfi F°u
ı°fiu ≈≤ @¨<w„¥∏∫ F…oÕ ∫F ÌuF ≈¨ØbÙ ≈≤ ÔJ¡nÙ N°æ≤ i>uÔ° N°<Ì J¡∑ fi°o˘ <y≤ ı°wÙ Fæ $$36$$ Fu tCfiu,
≠∫°u* FÙ ⁄Ì∫°J¡°„ Ju¡ b°∫C tu* NS°Õwg ≈®°d tu* ∫F ≈C∫Õ‹¸>J¡ ÔÙfi F°u ı°w° Fæ, Ã∫°u* FÙ tfi bFÙ* (≈®°d tu*
FÙ) <bÔ∫ J¡°u ≈®°›w F°u ı°w° Fæ $$37$$
Ÿ ≈®J¡°≤ FÙ <bÔÙfi F…Î ≈Cfi# _byÕ, fi≤J¡ N°<Ì J¡° ˚°uy J¡≤°fiub°Ôu N‹¸> π°≤° f°u<@w F…Î tfi
J¡° ⁄Ì∫°J¡°„ tu* ªsC Ÿu, t¥@°Õ Ÿu NSb° N∏∫ „≤Ù≤-≈®Ìu„°u* Ÿu <fiJ¡Ôfi°; ∫tÔ°uJ¡ N°<Ì tu* ı°fi°;
_byÕ N°æ≤ fi≤J¡ J¡° ˚°uy J¡≤fi° N°<Ì ŸJ¡∑ N≈fiÙ J¡v≈fi° FÙ Fæ, b°_wb tu* _byÕ N°<Ì fi°t Ju¡ J¡°uoÕ
ÌqŸ≤u ≈Ì°SÕ f°F≤ Fæ* FÙ fiFÙ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu tFTuÕ, wwg-wwg ˚°uy J¡≤fiu Ju¡ ∫°uÀ∫ „≤Ù≤ N°<Ì ≈Ì°S°u˘ J¡° <ª≤J¡°Ô Ÿu NU∫°Ÿ <J¡∫° F…N°
wS° b°Ÿfi° Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ∫F tfi ıF°≥-wF°≥ |¥tw° <k¡≤w° _byÕ, fi≤J¡ N°<Ì Ìu©w° ≤Fw° Fæ $$38$$
<ıŸ ≈®J¡°≤ |≤ Ju¡ Ô°uy°u* Ju¡ |≤ ~>°unJ¡≤ Ìq≤ ªÔu ı°fiu ≈≤ |≤ „¥∏∫ F°u ı°w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ tfi Îba
≈®°d Ÿu „¥∏∫ F…N° ∫F „≤Ù≤ „bR¡≈ F°u ı°w° Fæ $$39$$

ŸyÕ - 32]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1357

Nf <ª<w Ju¡ „≤Ù≤°∏w≤-y®Fd tu* J®¡t fwÔ°wu Fæ* $
ŸbÕΔ∫°≈J¡ <ª<w FÙ tfi tu* ¿_Sw F°uJ¡≤ ªuwfi Ÿu "Nfiufi ıÙbufi°&&Ãtfi°&fiC≈®<bÿ∫ fi°tR¡≈u
Δ∫°J¡≤b°<d' (oŸÙ ıÙbR¡≈ N°Ãt° Ÿu ıyw tu* ≈®bu„ J¡≤ tæ* fi°t Îba R¡≈ J¡° Δ∫°J¡≤d J¡R¡≥) oŸ ZC<w
tu* J¡Fu y∫u ªuÃ∫ Ju¡ N°J¡°≤ tu* NfiC≈®bu„ Ÿu ıÙb ffiJ¡≤ tfi°uR¡≈ tu* ¿_Sw F°u ı°wÙ Fæ $ wÌfi∏w≤
≈C∫Õ‹¸>J¡ „≤Ù≤ @°≤d J¡≤ N°<wb°<FJ¡ ÌuFb°ÔÙ F°u ı°wÙ Fæ $$40$$ ≈aªw∏t°`°N°u* Ju¡ Ÿt¥F˚¥w
N°<wb°<FJ¡ ÌuF fi°tb°Ôu ≈C∫Õ‹¸>J¡ <ªW J¡°u y°uÌ tu* ÔuJ¡≤ ¿_Sw F…oÕ (fæ™>Ù F…oÕ) ∫F <ª<w FÙ N≈fiu
ŸaJ¡v≈ Ÿu, _b›fi ˚®t J¡∑ fi°o˘, N≈fiÙ _S¥Ô N°J¨¡<w Ìu©wÙ Fæ $$41$$ oŸJu¡ f°Ì » ˚°bfi° Ju¡ π°≤°
ŸÙ _S¥Ô „≤Ù≤ tu* NFaJ¡°≤„<•w Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤ ∫F <ª<w sd tu* FÙ Ÿ‡≈¥dÕ N°<wb°<FJ¡ ÌuFw° ˚¥Ô
ı°wÙ Fæ $$42$$ NŸwg-_bR¡≈ •w Ôsdb°Ôu _S¥Ô „≤Ù≤ tu* FÙ J¨¡<`t NFa˚°bfi° <J¡∫u F…oÕ ∫F
<ª<w NŸÃ∫˚¥w oŸ ıyw tu* N°≤°u≈ π°≤° ŸÃ∫w° ≈®°›w J¡≤°wÙ Fæ N°æ≤ ŸÃ∫˚¥w N≈fiu f®Ê˚°b tu*
"fi°&¿_w', "fi ˚°<w' oÃ∫°<Ì ≈®wÙ<w-∫°uÀ∫w°R¡≈ NŸÃ∫w° ≈®°›w J¡≤°wÙ Fæ $$43$$
<ªW Ju¡ ŸaŸ≤d tu* J®¡t fwÔ°wu Fæ* $
ŸbÕy°<tfiÙ oŸ <ª<w fiu FÙ fC<] tu* ≈®<w<f¿‡fw N≈fiu Na„ Ÿu ıÙbR¡≈ F°uJ¡≤ tfiR¡≈w° ≈®°›w J¡∑
Fæ $ bF tfi ≈C∫Õ‹¸>J¡R¡≈Ù ≤S ≈≤ ª» ı°w° Fæ $ Nfi∏w≤ oŸ ıyw tu* ∫`-w` |¥tw° ≤Fw° Fæ $$44$$
N°æ≤ ıf Ÿ¥`°Ãt° ≈®°db°∫C Ÿu ˚≤u F…Î oŸ ≈C∫Õ‹¸>J¡R¡≈ „≤Ù≤ J¡°u ≈∫°Õ›wR¡≈ Ÿu N°æ≤ «¡≈≤ ™>°w° Fæ,
wf ⁄Ì∫ tu* ≈®bu„J¡≤ _≈∏Ìfi„ÙÔ F…Î buw°Ô Ÿu ∫C•w „b J¡∑ fi°o˘ "∫F ÌuF ıÙwÙ Fæ' ∫°u* Ô°uy°u* π°≤°
J¡F° ı°w° Fæ $$45$$ Îba ≈C∫Õ‹¸>J¡ Ju¡ sÙd F°u ı°fiu ≈≤ ∫F <ªW ⁄Ì∫°J¡°„ tu* ıf <bÔÙfi F°u ı°w° Fæ
wf ∫F ÌuF J¡°‹™>, i>uÔ° N°<Ì J¡∑ fi°o˘ _≈‹¸> Nªuwfi ≈®wÙw F°uwÙ Fæ N°æ≤ (Ÿ Ÿt∫) Ô°uy°u* Ju¡ π°≤°
"∫F ÌuF t≤ yoÕ' ∫°u* ˚Ù J¡F° ı°w° Fæ $$46$$ ∫F ıÙb NI°fib„ N≈fiÙ Nı≤-Nt≤ f®ÊR¡≈w°
˚¥ÔJ¡≤ J¡°Ôb„ ≈®°›w F…oÕ b¨]ÌuF tu* ≤Ffiub°ÔÙ N„•ww° _b∫a <bb„w° Ÿu Ÿ ≈®J¡°≤ ≈®°›w J¡≤w°
Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈W° ıÙdÕw° J¡°u ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$47$$
oŸJu¡ f°Ì bF ≈FÔu J¡∑ w≤F t≤ ı°w° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
Fu tCfiu, ıÙbŸ‡f¿∏@fiÙ ≈¥b°uÕ•w ≈¥bÕ-≈¥bÕ ˚°u•w° N°<Ì ˚°b°u* J¡∑ _t¨<wR¡≈ „<•w Ÿu NŸ‡f] F°u
ı°fiu ≈≤, NwÎb ≈μ-∫∏` Ju¡ <fiÿªÔ F°u ı°fiu ≈≤ wS° ≈®°d Ju¡ ”] F°u ı°fiu ≈≤ ∫F tfiC‹∫ t≤
ı°w° Fæ $$48$$
≈Cfi# ≈Cfi# fi°fi° „≤Ù≤°u* J¡° y®Fd N°æ≤ fitu* ŸaŸ≤d ı≤° Îba t≤d tu* FÙ ≈∫ÕbŸ°∫Ù Fæ, ∫F ı°fifi°
ª°<FÎ - oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ <b<˚∏fi <b<˚∏fi ≈Wu Ã≈∏fi F°u-F°uJ¡≤ Ÿt∫ ≈°J¡≤ b¨s Ÿu Hn ı°wu Fæ*, ŸÙ ≈®J¡°≤
ıÙb°u* Ju¡ ∫u „≤Ù≤ ˚Ù Hn ı°wu Fæ* $$49$$ ıÙb°u* Ju¡ ∫u „≤Ù≤ N°æ≤ b¨s°u* Ju¡ ≈Wu Ã≈∏fi N°æ≤ fi‹¸> F…N° FÙ
J¡≤wu Fæ* (Nw#) fiJu¡ <bT∫ tu* „°uJ¡ FÙ •∫° Fæ ? $$50$$ ªæw∏∫-ŸtCB tu* ∫u ÌuFR¡≈Ù fCÌgfCÌ°u* J¡∑
≈a<•w∫°≥ ∫F°≥ ÎJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ w°u ÌqŸ≤Ù ıyF ÌqŸ≤u ≈®J¡°≤ J¡∑ F°uJ¡≤ _kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ*, fC<]t°fi ıfi ofitu*
N°_S° fiFÙ* J¡≤wu $$51$$
J¡<Sw NSÕ J¡° FÙ ≈ŸaF°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ NfiCb°Ì J¡≤wu Fæ* $

1358

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ŸbÕ` Δ∫°›w ˚Ù ∫F <ª<w oŸÙ <ªW tu* ≈®<w<f¿‡fw F°uwÙ Fæ, •∫°u*<J¡ Ì≈Õd Ju¡ <ffi° ÌqŸ≤° J¡°uoÕ ˚Ù
N≈fiu ˚Ùw≤ ≈Ì°S°u˘ J¡° y®Fd fiFÙ* J¡≤w° $$52$$ Fu tFTuÕ, ª°≤°u* N°u≤ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ oŸ <fitÕÔ ªæw∏∫°J¡°„
tu* ≈FÔu Ju¡ N≈fiu „C˚°„C˚ ≈®∫Ãfi°u* Ju¡ ≈¿≤d°t_bR¡≈; NwÎb ŸC©, Ì…#© N°<Ì k¡Ô°u* Ju¡ ˚°uy-J¡°Ô tu*
F°_∫, ≤°uÌfi N°<Ì J¡°uÔ°FÔ°u* Ÿu tC©¿≤w, <ªwg N°æ≤ N<ªwg Ÿu ≈®ªC≤ ∫u ıÙb-ıyBq≈Ù J¡v≈fi°Î≥
N°≈°ww# ≤tdÙ∫ F°uwÙ F…oÕ <b<b@ „≤Ù≤°u* Ju¡ π°≤° ı∏t, t≤d N°<Ì ˚®°¿∏w Ÿu N°Ãt° J¡°u t°u<Fw J¡≤fiu
N°æ≤ Ÿaw°≈ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®<w˚°<Ÿw F°uwÙ Fæ* $$53$$

fWÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

wæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ
t°uF Îba w≠ı<fiw ŸaJ¡v≈°u* Ÿu J¡¿v≈w ıÙb-ıyÌg˚uÌ°u* J¡°,
<bª°≤-J¡Ÿ°æ¸>Ù tu* <ıŸ w≤F bu fiFÙ* ™>F≤wu Ÿ w≤F, wJ¡°u˘ Ÿu bdÕfi $

"ŸbÕ` Δ∫°≈J¡ ˚Ù <ª<w oŸ <ªW tu* ≈®<w<f¿‡fw F°uwÙ Fæ' wS° "≈Ù~>u » ˚°bfi° Ÿu ŸÙ <ªW tu*
N°fi∏Ì tfi°wÙ Fæ', oÃ∫°<Ì ı°u J¡F° y∫° Fæ, fi Ì°ufi°u* FÙ _SÔ°u* tu* tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ NfiC≈≈<W J¡∑
N°„aJ¡° J¡≤wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # t_wJ¡ tu* N@Õª∏B @°≤d J¡≤fiub°Ôu Fu ˚ybfig, Δ∫°≈J¡_bR¡≈ Nfi∏w
Îba N<πwÙ∫R¡≈ ªæw∏∫-w[b tu* <πÃb (˚uÌ) Jæ¡Ÿu ≈®°›w () F…N° ? $$1$$ Fu tF°Ìub, ÌqŸ≤° ∫F ≈®ÿfi
Fæ <J¡ NfiuJ¡ f∏@fi°u* Ÿu y®_w <ª≤J¡°<ÔJ¡ NfiCb¨<W Ÿu R¡» F…N° bF ˚uÌ Ì…#©-<bfi°„ Ju¡ <ÔÎ w[bI°fi
Ÿu <fib°¿≤w Jæ¡Ÿu () F°uy° ? $$2$$
Ft ıÙb ıywg N°<Ì πæw≈®≈aª J¡° ≈®t°d°u* Ÿu ≈≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®b¨W fiFÙ* F…Î Fæ*, <J*¡wC t°uF
w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ı°u <ª<ww[b Nfi∏w ∫°fiÙ <ÌJg¡J¨¡w, J¡°ÔJ¨¡w Îba b_wCJ¨¡w ofi wÙfi
≈®J¡°≤ Ju¡ ≈¿≤h~>uÌ°u* Ÿu „¥∏∫ ÎJ¡R¡≈ ∫°fiÙ Ÿı°wÙ∫, <bı°wÙ∫ Îba _byw ˚uÌ°u* Ÿu „¥∏∫ Fæ; Ÿtu*
Ÿı°wÙ∫ ıÙbR¡≈ N°æ≤ <bı°wÙ∫ ın-ıyBq≈ <πÃb (˚uÌ) Jæ¡Ÿu N°∫° ? •∫° bF _bw# N°∫° ∫°
≈≤w# ? _bw# ˚uÌ w°u N° fiFÙ* ŸJ¡w°, •∫°u*<J¡ <ª<ww[b N<bJ¡°≤Ù Îba Nfib∫bÙ Fæ $ ≈≤w# ˚Ù
fiFÙ* N° ŸJ¡w°, •∫°u*<J¡ <πwÙ∫ b_wC FÙ ≈®<Ÿ] fiFÙ* Fæ $
() oŸJ¡° w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ - ∫<Ì ∫F t°fi <Ô∫° ı°∫ <J¡ <J¡ŸÙ w≤F Ju¡ <fi<tW Ju¡ <ffi° ∫°u*
FÙ <ª<ww[b tu* ∫F ˚uÌ N° y∫° Fæ w°u ŸaJ¡°uª tu* ≈®t°d fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d J¡°u<¸>-J¡°u<¸> f∏@fi°u* Ÿu
Δ∫°›w wS° ÌÙ|ÕJ¡°ÔÙfi NfiCb¨<W Ÿu R¡» bF ˚uÌ w[bI°fi Ÿu, ı°u ÎJ¡Ãb N°æ≤ N°y∏wCJ¡Ãb Ÿu
Ì…fÕÔwt Fæ, <fib°¿≤w F°uJ¡≤ N°Ã∫¿∏w Ì…#© J¡° ≈„t Jæ¡Ÿu J¡≤uy°, •∫°u*<J¡ <fi<tW Ju¡ <ffi°
N°J¡¿_tJ¡ F…Î <J¡ŸÙ ÎJ¡ ≈Ì°SÕ J¡° ˚Ù h~>uÌ F°u fiFÙ* ŸJ¡w°, <J¡ŸÙ w≤F <J¡ŸÙ ÎJ¡ ≈Ì°SÕ J¡°
h~>uÌ F°u ˚Ù y∫°, w°u ˚Ù ÌqŸ≤u NŸÙt f∏@fi°u* Ju¡ fª ı°fiu Ju¡ J¡°≤d f°≤-f°≤ ÌqŸ≤u <fi<fiÕ<tW
f∏@fi°u* J¡∑ Ã≈<W J¡° <fi≤Ÿfi F°u fiFÙ* ŸJ¡w° $ ∫<Ì J¡F°u <J¡ ≈¥b°uÕ•w f®Ê„<•wR¡≈ t°∫°-<fi<tW
Ÿu F…N° <tØ∫°R¡≈ FÙ bF πæw ≈®≈aª Fæ, ∫F t°fifiu ≈≤ <J¡ŸÙ Ì°uT J¡∑ ≈®°<›w fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ, w°u ∫F
˚Ù ∫C•w fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ Ÿ ≈≤ ∫F ≈®ÿfi F°uw° Fæ <J¡ •∫° bF t°∫°„<•w N°y∏wCJ¡ Fæ NSb°
()

ŸyÕ - 33]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1359

Ju¡ J¡°≤d Nfi°<Ì J¡°Ô Ÿu ÔuJ¡≤ ˚®°<∏w Ÿu ≈®°›w F…Î Ÿ ≈®≈aª J¡°, Nº∫°≤°u≈ N≈b°Ì-∏∫°∫ J¡°
N°Z∫ ÔuJ¡≤, N≈b°Ì J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ FÙ ≈®b¨W F…Î Fæ* $ Nº∫°≤°u≈ tu* ı°u Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ≈®°≤‡˚ J¡°Ô tu* J¡°t,
J¡tÕ, b°Ÿfi° N°<Ì <fi<tWJ¡°≤d; f®Ê, N<bΩ° N°<Ì ≈°Ì°fi J¡°≤d; N°J¡°„ N°<Ì ≈Ì°S°u˘ J¡∑
Ã≈<W J¡° J®¡t; Δ∫<‹¸>, Ÿt<‹¸>, _S¥Ô, Ÿ¥‚t N°<Ì <b˚°y Îba N∏fit∫ N°<Ì J¡°u„-˚uÌ°u* J¡∑ J¡v≈fi°
J¡∑ ı°wÙ Fæ bF Ÿf _b∫a ∫Ω<≈ NŸÃ∫ Fæ, wS°<≈ ŸÃ∫b_wC J¡° ≈¿≤ª∫ J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ ≈∫°uyÙ F°ufiu
Ju¡ J¡°≤d ZC<w fiu ŸJ¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ Fæ N°æ≤ ≈≤t°SÕ ŸÃ∫ b_wCR¡≈ ≈®∫°uıfi Ju¡ ŸbÕŸ‡tw F°ufiu Ju¡
J¡°≤d ow≤b°<Ì∫°u* J¡∑ N≈us° ÃJ¨¡‹¸> Fæ $ Nw# Z°uw°N°u* J¡° <bÿb°Ÿ Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ Ô°uJ¡Â<‹¸>
Ÿu FÙ ∫C<•w∫°u* π°≤° „°˜°u* tu* ŸJ¡° ŸtSÕfi <J¡∫° y∫° Fæ $ ıf Ÿb°ÕÃtJ¡ ≈®Ã∫y°Ãt° J¡° ≈¿≤ª∫ F°u
ı°w° Fæ, wf Ÿb°ÕÃt° tu* N<πwÙ∫Ãb Ju¡ f°u@fi Ju¡ <ÔÎ ≈≤t°SÕ Â<‹¸> J¡° N°Z∫ ÔuJ¡≤ ≈®≈aª J¡° N≈b°Ì
<J¡∫° FÙ ı°w° Fæ $ oŸ<ÔÎ N°Ãt° tu* ÎJ¡Ãb J¡° _bÙJ¡°≤ J¡≤ ŸŸu <b”] <πÃb Ju¡ NŸ‡˚b J¡°
≈®<w≈°Ìfi wC‡F°≤u N≈fiu _bÙJ¨¡w ≈s Ÿu <b”] N°æ≤ <Ÿ]°∏w Ÿu <b”] Fæ, oŸJu¡ «¡≈≤ Â<‹¸> •∫°u* fiFÙ*
±>°Ôwu, oŸ N°„∫ Ÿu ˚yb°fi J¡Fwu Fæ* $
oÕÿb≤ fiu J¡F° # Fu f®Êfig, Δ∫bF°≤-Â<‹¸> Ÿu f®Ê ŸbÕ„<•w Ÿu Ÿt¿∏bw Fæ N°æ≤ ≈≤t°SÕ-Â<‹¸> Ÿu
ÎJ¡ N°æ≤ ŸÌ°ÃtJ¡ FÙ Fæ, ∫°u* ıf Δ∫b¿_Sw Ì°u Â<‹¸>∫°u* J¡° NayÙJ¡°≤ <J¡∫° ı° ªCJ¡° Fæ, wf ŸbÕ„<•wR¡≈
Â<‹¸> Ju¡ ÎJ¡Ìu„ Ÿu <Ìw F…oÕ <πÃb-ÎJ¡ÃbR¡≈ J¡v≈fi° Ÿu ∫C•w •w N°su≈ <fit¥ÕÔ FÙ Fæ $ •∫°u*<J¡
Δ∫bF°≤ Â<‹¸> Ÿu ≈≤t°Ãt° tu* Ÿf <πÃb N°<Ì J¡v≈fi°N°u* J¡° N°≤°u≈ F°uw° Fæ N°æ≤ ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu
N≈b°Ì F°uw° Fæ $ Δ∫bF°≤-Â<‹¸> Ÿu "∫# ŸbÕI# Ÿ ŸbÕ<bwg' oÃ∫°<Ì ZC<w Ÿu ≈≈°<Ìw ŸbÕI
ŸbÕ„<•wŸt¿∏bw ≈≤t°Ãt° Ÿu ıÙbıyBq≈ πæw J¡° N°<b˚°Õb t°fifiu tu* JC¡~> ˚Ù NfiC≈≈<W fiFÙ* F°uwÙ,
•∫°u*<J¡ @<tÕy®°FJ¡ ≈®t°d Ÿu ŸbÕ„<•w J¡° b柰 _b˚°b FÙ Fæ, ∫F <fidÙÕw F°u ªCJ¡° Fæ $ "wÌuwÌgf®Ê°≈¥bÕ,
_b°˚°<bJ¡ Fæ ? ≈®St ≈s tu* (N°y∏wCJ¡ ≈s tu*) ˚Ù bF _b∫a Ã≈∏fi F…oÕ ∫° ÌqŸ≤u Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu,
∫°u* ıf <bª°≤ J¡≤u*yu, w°u N<fit°uÕs Îba Nfib_S° N°<Ì Ì°uT°u* J¡∑ FÙ ≈®Ÿ<•w F°uyÙ $ t°∫°„<•w Ju¡
_b°˚°<bJ¡Ãb≈s tu*, N<Àfi tu* Ÿu ‹dw° J¡∑ fi°o˘, f®Ê tu* Ÿu ŸJ¡° <fib°≤d fi J¡≤ ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d
ÎJ¡ w°u N<fit°uÕs Ì°uT N°æ≤ ÌqŸ≤° ÎJ¡≤ŸR¡≈w° J¡∑ ≈®<w≈°ÌJ¡ ZC<w∫°u* Ju¡ Ÿ°S <b≤°u@ F°uy° $
t°∫°„<•w <tØ∫° Fæ, ∫F t°fi <Ô∫° ı°∫ w°u bF NÃ∫∏w NŸwg≈Ì°SÕR¡≈ F°u ı°∫uyÙ $ ÎuŸÙ ¿_S<w
tu* NŸwg Ju¡ J¡°∫°uÕÃ≈°ÌJ¡ fi F°u ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d <k¡≤ bFÙ |Ct°-<k¡≤° J¡≤ f°w N° yoÕ <J¡ πæw°uÃ≈<W
<fiFuÕwCJ¡ FÙ Fæ $ ∫<Ì Ÿu ŸÃ∫ t°fi <Ô∫° ı°∫ w°u, I°fi Ÿu ŸJ¡∑ <fib¨<W fi F°u ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d
N<fit°uÕsÌ°uT, ∫°u* Ì°ufi°u* N°u≤ Ÿu ≤_ŸÙ J¡ŸÙ ı°∫uyÙ $ ≈Ì°SÕ_bR¡≈w° <fi‹J¡TÕ <fiJ¡°Ôfiu tu* J¡°uoÕ ŸBq≈
N°æ≤ J¡°uoÕ NŸBq≈ FÙ ™>F≤w° Fæ $ ofi Ì°u ≈®J¡°≤°u* Ÿu <˚∏fi J¡°uoÕ wÙŸ≤° ≈®J¡°≤ <Ÿ] fiFÙ* F°u ŸJ¡w°,
oŸ<ÔÎ •w t°∫°„<•w Ÿwg N°æ≤ NŸwg Ÿu <˚∏fi J¡°uoÕ wÙŸ≤u ≈®J¡°≤ J¡∑ fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ $ ∫<Ì
wÙŸ≤u ≈®J¡°≤ J¡∑ t°fi ÔÙ ı°∫, w°u ˚Ù ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿu I°fi°uW≤ ˚Ù πæw J¡° <fi≤Ÿfi fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $
J¡°uoÕ I°fiÙ ∫F ª°Fu <J¡ Ÿ wÙŸ≤u ≈®J¡°≤ J¡° ≈FÔu ∫° ÌqŸ≤u ≈®J¡°≤ R¡≈ tu* Ft <fit°Õd J¡≤ Ôu*yu, w°u
bF ˚Ù ∫C•w fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ I°fi J¡°≤J¡ fiFÙ* Fæ, N∏∫ N∏∫R¡≈ F°u fiFÙ* ŸJ¡wÙ, _bR¡≈ ≈¿≤bwÕfi
Ìu©° fiFÙ* ı°w°, Ã≈°<Ìw fiÿb≤ F°uw° Fæ, Nw# ≈CfifÕ∏@fi J¡° <fib°≤d ˚Ù fiFÙ* F°u ŸJu¡y° $

1360

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

"∫` fi°∏∫wg ≈ÿ∫<w fi°∏∫h~¨>d°u<w' oÃ∫°<Ì ZC<w≈®Ì<„Õw ≈≤t°SÕÂ<‹¸> Ÿu y‡∫ ªæw∏∫ tu* w°u J¡˚Ù ˚Ù
<πÃb N°æ≤ <πÃb<b≤°u@Ù ÎJ¡Ãb J¡∑ ≈®°<›w F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡wÙ, oŸ<ÔÎ bF°≥ <πÃb N°æ≤ ŸJu¡ <b≤°u@Ù
ÎJ¡Ãb N°<Ì J¡∑ NfiC≈≈<W fwÔ°fi° ˚Ù N∫C•w FÙ Fæ $$3$$
"fiuF fi°fi°&¿_w <J*¡ªfi', "fi wC wÌ¿πwÙ∫t¿_w ww°u&∏∫Ìg <b˚•wtg', "<b˚Ca <ªÌ°fi∏ÌtR¡≈tÌg˚Cwtg' oÃ∫°<Ì ZC<w∫°u* Ÿu <πÃb J¡° FÙ <fiTu@ <J¡∫° ı°w° Fæ, ÎJ¡Ãb J¡° fiFÙ* $ oŸ<Ô∫u N<b”]
ÎJ¡Ãb J¡°, <πÃbŸt°fiJ¡s t°fiJ¡≤, Jæ¡Ÿu <fiTu@ J¡≤wu Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ŸÌgf®Ê tu* <πÃb Ju¡ ≈®<Ÿ] F°u ı°fiu ≈≤ ŸJ¡° <fiTu@ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ÎJ¡Ãb J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ ı°wÙ Fæ
Îba ŸÙ f®Ê tu* ÎJ¡Ãb Ju¡ <Ÿ] F°u ı°fiu ≈≤ bFÙ ÎJ¡Ãb ÌqŸ≤u ÎJ¡Ãb J¡°u ÔuJ¡≤ <πÃb Ju¡ R¡≈ tu* J¡¿v≈w
F°uw° Fæ, ∫°u* fi Ì°ufi°u* J¡∑ J¡v≈fi° ≈≤_≈≤ Ÿ°≈us F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bu Ì°ufi°u* FÙ wCv∫ J¡s FÙ Fæ* $ bu Ì°ufi°u*
J¡v≈fi°Î≥ <ªBq≈ FÙ Fæ* $ <ªBq≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bF <πÃb-J¡v≈fi° N≈fi° _bw∏` N¿_wÃb fiFÙ* ≤©wÙ $
ÎJ¡Ãb @tÕ ˚Ù ∫<Ì ªæw∏∫ Ÿu N<w¿≤•w t°fi° ı°∫, w°u <ªÌuJ¡≤Ÿ_bR¡≈w° J¡° Δ∫°|°w F°u ı°∫uy° $
Nw#Ì°ufi°u* NŸwg-R¡≈ Fæ*, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $$4$$ ∫F°≥ ≈≤ ÎJ¡ b_wC J¡° N˚°b F°ufiu Ÿu ÎJ¡Ãb N°æ≤ <πÃb
Ì°ufi°u* J¡° ˚Ù N˚°b Fæ, •∫°u*<J¡ ÎJ¡ Ju¡ <ffi° <πwÙ∫ fiFÙ* F°uw° N°æ≤ <πwÙ∫ Ju¡ <ffi° ÎJ¡w° fiFÙ* F°uwÙ $$5$$
Nf ≈Ìu„ N°<Ì Δ∫bF°≤ Ju¡ <ÔÎ Δ∫bF°≤-Â<‹¸> N°æ≤ ≈≤t°SÕ-Â<‹¸> Ì°ufi°u* J¡° Ÿa<tZd t°fifiu
≈≤ ˚Ù Ì°u w≤F J¡∑ ŸW°N°u* J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu ≈≤t°SÕ Ÿwg-_bR¡≈ b_wC tu* Δ∫°bF°¿≤J¡ ŸW°b„ Ÿu
ıÙb-ıyBq≈ πæw J¡∑ ¿_S<w J¡° _bÙJ¡°≤ J¡≤fiu tu* <b≤°u@ fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
J¡°∫Õ N°æ≤ J¡°≤d Ì°ufi°u* tu* ≈≤t°SÕw# NfiCyw J¡°≤d FÙ ÎJ¡t°` w[b Fæ, Nw# fi Ì°ufi°u* J¡∑ ÎJ¡R¡≈w°
FÙ ≤FwÙ Fæ $ ıæŸu fÙı N°<Ì Ju¡ ˚Ù, ı°u <k¡≤ k¡Ô tu* ≈∫Õb<Ÿw F…Î Fæ*, "bFÙ ∫F Fæ' oŸ ≈®J¡°≤
≈®Ã∫<˚I°∫t°fi NfiC_∫¥w BΔ∫ tu* ÎJ¡t°` <bJ¡°≤ Ÿu FÙ fi°fi°Ãb J¡∑ J¡v≈fi° F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ ≈®J¨¡w tu*
˚Ù fi°fi°Ãb J¡∑ J¡v≈fi° F°uwÙ Fæ $$6$$
∫<Ì Ÿf <bJ¡°≤°u* tu* ≈°≤t°<SÕJ¡ ŸW° Ÿu <˚∏fi ÌqŸ≤Ù Δ∫°bF°¿≤J¡ ŸW° J¡° _bÙJ¡°≤ fiFÙ* J¡≤wu w°u
πæw <ª<πJ¡v≈ FÙ Fæ, ∫F k¡<Ôw F…N° $ ÎuŸÙ ¿_S<w tu* ≤°F… N°æ≤ ŸJu¡ t_wJ¡ tu* πæw J¡° <b≤°u@ ™>°fiu
Ju¡ ŸÂ„ FÙ N°≈J¡° N°su≈ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<ª<ww[b ıyBq≈ ªuÃ∫ Ju¡ <bJ¡v≈ Ÿu ªuÃ∫t∫ F°uJ¡≤ _b∫a _kC¡¿≤w F°uw° Fæ $ <bJ¡°≤ N°<Ì <ıwfiu
≈Ì°SÕ Fæ*, bu ŸfJu¡ Ÿf wÃ_bR¡≈ FÙ Fæ*, ŸŸu <˚∏fi fiFÙ*; •∫°u*<J¡ fi <bJ¡°≤°u* J¡° ˚Ùw≤Ù w[b bFÙ
<ª<w Fæ $ oŸ<Ô∫u t°∫° N°æ≤ fiJu¡ J¡°∫°u˘ J¡∑ ≈¨SJg¡ ŸW° Fæ, ∫F ≈s; N≈¨SJg¡ ŸW° Fæ, ∫F ≈s;
NŸW° Fæ, ∫F ≈s; ∫° bu <J¡ŸÙ wÙŸ≤u ≈®J¡°≤ Ju¡ Fæ*, ∫F ≈s; ∫° NfiuJ¡b°<Ì∫°u* π°≤° J¡¿v≈w bu ≈®@°fi,
≈≤t°dC, s<dJ¡, Ns<dJ¡, <bI°fi N°æ≤ „¥∏∫R¡≈ ofitu* Ÿu ª°Fu <ıŸ <J¡ŸÙ ≈s J¡° ˚Ù wCt NbÔ‡ffi
J¡≤°u, <k¡≤ ˚Ù NŸay, Nπ∫, <ª∏t°`b_wC Ÿu w<fiJ¡ ˚Ù _≈„Õ fi J¡≤ ≤Fu Ÿf ≈s ÎJ¡t°` ªæw∏∫ Ÿu FÙ
<Ÿ] Fæ* $ oŸ<ÔÎ ıF°≥ <ª<w J¡°u J¡˚Ù ˚Ù f∏@≈®°<›w FÙ fiFÙ* F°uwÙ, bF°≥ (Ÿ ≈s tu*) N<fit°uÕs J¡∑
„aJ¡° J¡° Ìg˚°bfi w°u Ìq≤ Ÿu FÙ <fi≤_w Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$7$$
ŸJ¡∑ Ÿ°≤w° J¡° FÙ ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
∫w# T±>g˚°b<bJ¡°≤°ÃtJ¡ wS° fiJu¡ N°Z∫ |¸> N°<Ì _bR¡≈ ∫F ≈®≈aª <bJ¡v≈°ÃtJ¡ Fæ, Nw#

ŸyÕ - 33]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1361

bF ÎJ¡t°` Ÿπ_wC Ÿu FÙ N°<b˚¥Õw F°uJ¡≤ ıÔ°F≤d N°<Ì NfiuJ¡<b@ J¡°∫ÕJ¡°≤dw° N°<Ì Ÿu b_wCN°u*
tu* Ÿ°SÕJ¡w° ≈®°›w J¡≤w° Fæ NS°Õwg ŸJ¡° ˚°uy tu* ≈∫ÕbŸ°fi F°u ı°w° Fæ $ <ª<w tu* ≈∫ÕbŸ°fiw°R¡≈ FÙ
˚°uy ≈Ì°SÕ Fæ, oŸ<Ô∫u <ª∏t°` FÙ Ÿ°≤˚¥w b_wC Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$8$$
Ÿ w≤F ıf ıyw ÎJ¡t°` <bJ¡v≈_bR¡≈ FÙ <Ÿ] F°u ªCJ¡°, wf Ÿtu* J¡°uoÕ ≈Ì°SÕ (ıÔ, w≤ay
N°<Ì) Δ∫°bF°¿≤J¡R¡≈, J¡°uoÕ (t”-t¿≤<ªJ¡°, ıÔw≤ay N°<Ì) ≈®°<w˚°<ŸJ¡R¡≈ N°æ≤ J¡°uoÕ (b∏º∫°≈C`,
©≤y°u„ Ju¡ ŸÙ*y N°<Ì) NÃ∫∏w NŸÃ_bR¡≈ FÙ Fæ*, ∫°u* ı°u Nb°∏w≤ ¿bÔsdw° Ju¡ <bJ¡v≈ F°uwu Fæ*, bu
˚Ù NI°fiÙ J¡°u FÙ F°uwu Fæ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ w[bI°fiÙ J¡∑ Â<‹¸> tu* ©≤y°u„ Ju¡ ŸÙ*y Ÿu ŸtCÃ≈∏fi @°fi N°æ≤ ı°æ N°<Ì Ju¡ NaJC¡≤ ˚Ù f®Ê_bR¡≈
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ıf ŸÃ∫R¡≈ Fæ*, wf ŸJ¡∑ Â<‹¸> tu* ıÔ tu* ≈®<Ÿ] ı°u w≤ay Fæ*, bu ˚Ù ≈bÕw Ju¡ t_wJ¡ ≈≤
J¡¿v≈w ıÔ Ju¡ w≤ay ŸÂ„ FÙ Fæ* N°æ≤ bF ≈bÕw ˚Ù ©≤y°u„ Ju¡ ŸÙ*y Ju¡ Ÿt°fi NŸBq≈ FÙ Fæ; •∫°u*<J¡
_bw# NŸ[b N°æ≤ f®Ê J¡∑ ŸW° Ÿu ŸW° J¡∑ J¡v≈fi° wÙfi°u* tu* ˚Ù Ÿt°fi Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$9$$ Fu <b≈®,
oŸ ŸaŸ°≤ tu* NI°fiı<fiw Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°S°u˘ tu* ≈≤_≈≤ Δ∫°b¨<W_bR¡≈ (≈≤_≈≤ ÎJ¡-ÌqŸ≤u Ÿu <˚∏fiw°R¡≈)
ı°u Δ∫bh~>uÌ (≈°SÕ•∫) Fæ, Ÿu w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ FÙ ÎJ¡w° tu* ≈∫Õb<Ÿw J¡≤ Ìuw° Fæ ∫°fiÙ ¸¥>¸>u-k¥¡¸>u
NfiuJ¡ ¸C>J¡n°u* J¡°u ÎJ¡ tu* ı°un Ìufiu J¡∑ fi°o˘ ÎJ¡w° tu* ≈F…≥ª° Ìuw° Fæ $ (˚°b ∫F Fæ <J¡ w[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤
F°u ı°fiu ≈≤ <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡° ˚uÌ fiFÙ* ≤Fw° $) ÎuŸu <bT∫ tu* NfiuJ¡<b@ ∫C<•w∫°u* Ju¡ ≈∏∫°Ÿ°u* Ÿu ˚Ù
JC¡~> F°uw° fiFÙ* $ J¡°≤d ∫F Fæ <J¡ NI°fi Ju¡ <fib¨W fi F°ufiu ≈≤ Fı°≤°u* ∫C<•w∫°u* Ÿu ˚Ù N≈≤°us
(≈®Ã∫s°ÃtJ¡) ˚®t Ÿu <Ÿ] F…Î Δ∫bh~>uÌ N°<Ì πæw J¡° ∏t¥Ôfi NÃ∫∏w NŸa˚b Fæ $$10$$ ıæŸu w≤ay,
J¡d, J¡vÔ°uÔ N°æ≤ ıÔ≈®b°F ıÔ Ÿu <b˚•w fiFÙ* ≤Fwu, bæŸu FÙ w°¿[bJ¡ Â<‹¸> Ÿu Ìu©fiu ≈≤ w°u f®Ê
J¡∑ ŸbÕ„<•ww° NS°Õwg Ÿt_w ıyw Ju¡ N°J¡°≤ tu* Âÿ∫t°fi t°<∫J¡ R¡≈w° b°_wb tu* f®Ê Ÿu <b˚•w
fiFÙ* ≤FwÙ ∫°fiÙ ŸÙ tu* <w≤°u<Fw F°u ı°wÙ Fæ $$11$$
wS°ª "N≈°y°ÌÀfiu≤<ÀfiÃba b°ª°≤‡˚da <bJ¡°≤°u fi°t@u∫a `Ù<d R¡≈°dÙÃ∫ub ŸÃ∫tg , oŸ ZC<w
≈®Ì<„Õw ∏∫°∫ Ÿu Ôw° N°<Ì tu* Îu•∫ J¡° Ì„Õfi F°ufiu ≈≤ ıæŸu ŸJu¡ ≈C‹≈ ≈vÔb N°<Ì ˚uÌ°u* tu* Nfi¨wÃb
(<tØ∫°Ãb) <Ÿ] FÙ F°u ı°w° Fæ, bæŸu FÙ N°Ãtw[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ F°ufiu ≈≤ ı°y<wJ¡ ˚uÌ°u* tu* Nfi¨wÃb
<Ÿ] FÙ F°u ı°w° Fæ, oŸ<ÔÎ oŸ <bT∫ tu* wC‡F°≤° ≈®ÿfi <fi≤°@°≤ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
˚B, <ıŸ ≈®J¡°≤ k¥¡Ô, J¡°u*≈Ô, ≈W° N°<Ì Ôw° Ÿu b°_wb tu* <˚∏fi fiFÙ* Fæ*, bæŸu FÙ <πÃb, ÎJ¡Ãb,
ıy[b, Ãb∏Ãb, NF∏Ãb N°<Ì ˚Ù <ª<w Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ* $$12$$ <ª<w J¡° Ìu„ J¡°Ô, <bJ¡°≤ N°<Ì R¡≈
ı°u ˚uÌ <J¡∫° y∫° Fæ, bF ˚uÌ <ª<w_bR¡≈ FÙ Fæ $ oŸ<Ô∫u ıf <ª<w tu* πæw (˚uÌ) Fæ FÙ fiFÙ* wf Ÿtu*
˚uÌ N°∫° J¡F°≥ Ÿu ? ∫F wCtfiu NŸwg J¡F° Fæ $ ÎuŸu NŸ<πT∫ tu* wC‡Fu* ≈®ÿfi J¡≤fi° <ªw fiFÙ* Fæ $$13$$
ª¥≥<J¡ Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ <J®¡∫° J¡∑ ŸW° Îba <fi∫<w N°<Ì „<•w∫°≥ _b∫a <ª<w J¡∑ ŸW° Ÿu FÙ ŸW°∫C•w
F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ*, oŸ<ÔÎ (bu Ÿf) <ªÌ°ÃtJ¡ (<ª<w_bR¡≈) FÙ Fæ* $$14$$ ıæŸu ıÔ, w≤ay N°<Ì tu*
NfiCyw ıÔŸ°t°∏∫ bÙ<ª N°<Ì fi°t∫°uÀ∫ F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ, bæŸu FÙ <ªW, ªuÃ∫ N°æ≤ fiJ¡∑ ªu‹¸>°N°u*
J¡° Ÿt¥FR¡≈ R¡≈≈®≈aª Îba f®Ê° Ÿu ÔuJ¡≤ _w‡f≈∫Õ∏w fi°t≈®≈aª ˚Ù <ª<w_bR¡≈ F°uJ¡≤ Nb¿_Sw Fæ,
∫F w[bI°u* J¡° J¡Sfi Fæ $$15$$ <ıŸtu* w≤ay°u* J¡∑ w<fiJ¡ ˚Ù Ÿ‡˚°bfi° fiFÙ* Fæ, ÎuŸu <ªÌg<bÔ°ŸR¡≈Ù

1362

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

tF°Ÿ°y≤ J¡°, w≤aybW° J¡∑ fi°o˘, ı°u <bbwÕfiΔ∫°≈°≤ Fæ, bFÙ ŸJ¡° ªuÃ∫ Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f∏@ Fæ $$16$$
bFÙ ∫F <ª<ww[b ≈≤t f®Ê, ŸÃ∫ oÕÿb≤, <„b N°<Ì wS° „¥∏∫, ÎJ¡, ≈≤t°Ãt° N°<Ì NfiuJ¡<b@
fi°t°u* Ÿu J¡F° ı°w° Fæ $$17$$
≈°≤t°<SÕJ¡ tu≤° w[b bFÙ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
fi ≈¥b°uÕ•w fi°t°u* Îba R¡≈°u* wS° Ÿ°tfiu <Ì©°oÕ Ìu ≤Fu Ÿ°J¡°≤R¡≈°u* Ÿu NwÙw ı°u ≈≤t°Ãt° J¡°
_bR¡≈ Fæ wS° ı°u N„uT tÔ°u* Ÿu ≤<Fw NFa≈Ì°SÕ Fæ, bF b°dÙ N°æ≤ tfi J¡° <bT∫ fiFÙ* Fæ $$18$$ ı°u
∫F ŸaŸ°≤ <Ì©°oÕ Ìu ≤F° Fæ, bF ª¥≥<J¡ Ÿ tF°<ª<wR¡≈Ù Ôw° Ju¡ wÃ_bR¡≈ k¡Ô, ≈vÔb wS° ≈C‹≈
N°<Ì R¡≈ FÙ Fæ, Nw# ŸŸu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $$19$$ ∫<Ì <bbuJ¡-I°fi Ju¡ <ÔÎ Nfi¨w FÙ ıÙb-ıyL°b
≈¥~> ≤Fu F°u, w°u ŸCfi°u bF <ª<w ıf N<bΩ°R¡≈Ù <b<ª` bd°u˘ (≤ay°u* Ÿu) Ÿu ≤ayu y∫u ≈fiu` ≈Ffi ÔuwÙ Fæ,
wf ıÙb fi°t @°≤d J¡≤wÙ F…oÕ bF f°fl ıÙb-ıyL°b J¡°u, Ì°u ª∏Bt° J¡∑ fi°o˘, Ìu©wÙ Fæ $$20$$ "tæ*
f®Ê Ÿu <˚∏fi N<ªBq≈ Fq≥' ∫°u* NI°fi Ÿu ˚°bfi° J¡≤Ju¡ <ª<w _b∫a FÙ N≈fi° ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ N∏∫R¡≈
t°fi°u* ≈®°›w J¡≤ ÔuwÙ Fæ $$21$$ ∫Ω<≈ <ª<w J¡ÔaJ¡ <fitCÕ•w R¡≈ Ÿu FÙ ŸÌ° Nb¿_Sw Fæ; wS°<≈
J¡ÔaJ¡∫C•w <ıŸ ≈C∫Õ‹¸>J¡ R¡≈ J¡∑ Ÿfiu J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, Ÿ R¡≈ Ÿu ŸaŸ°≤R¡≈Ù fiÌÙ tu* ≈F…≥ªJ¡≤
≈°<@∫C•w ªuwfi Ÿu FÙ _kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ $ N≈fiu <fi‹J¡ÔaJ¡ ªuwfi Ÿu fiFÙ*, ∫F ˚°b Fæ $$22$$ ∫F
ªæw∏∫ „≤Ù≤ <ª<w FÙ _b∫a oŸ ≈¥bÕb<dÕw ≈C∫Õ‹¸>J¡ „≤Ù≤ Ju¡ π°≤° w°Ì°Ã‡∫Nº∫°Ÿ_bR¡≈ ıÙbw°
≈®°›w J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ <ªW[b Ju¡ ≈®J¡°„ Ÿu <ªÃ≈®ªC≤ F°uw° F…N° ıÙb ıÙw° Fæ ∫°fiÙ ≈®°dfi N°<Ì <J®¡∫°
≈®°›w J¡≤w° Fæ $$23$$
"ŸbÕΔ∫°≈J¡ F°uwÙ F…oÕ ˚Ù <ª<w oŸ <ªW tu* ≈®<w<f¿‡fw F°uwÙ Fæ' (<fi.32$52) oŸ bªfi ≈≤
<J¡∫u y∫u N°su≈ J¡° •w ≤Ù<w Ÿu Ÿt°@°fi J¡≤ Nf "» ˚°bfi° Ÿu ≈ÿª°w ŸÙ tu* <ª<w
NF∏w°„<•wb°ÔÙ F°uwÙ Fæ' (<fi. 32$42) oŸ bªfi ≈≤ <J¡∫u y∫u N°su≈ J¡° Ÿt°@°fi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ
<ª<w J¡°u _S¥Ô ÌuF-≈®°<›w J¡° J®¡t fwÔ°wu Fæ* $
ıÙbR¡≈w° J¡°u ≈® ° ›w F… o Õ ∫F Ô°u J ¡°∏w≤y°tÙ Ÿ¥ ‚ t„≤Ù≤R¡≈ ˚Ù <ª<w≈a ª ˚¥ w °ÃtJ¡_S¥ÔÌuF<bT∫J¡ Ÿa_J¡°≤_bR¡≈ F°uJ¡≤ ÌuF-≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ "tæ* @°fi, ıb, <wÔ nÌ N°<Ì BΔ∫R¡≈ F°u
yoÕ F¥≥, ∫°u* ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ı°fiwÙ Fæ $ oŸ <bT∫ tu* "w oF b®Ù<F∫b° N°uT<@bfi_≈w∫¿_wÔt°T° o<w (N)
ı°∫∏wu') sÙd J¡t°Õ NfiC„∫Ù Ô°uy oŸ ≈¨<SbÙ tu* @°fi, ıb, N°æT<@, bfi_≈<w, <wÔ, nÌ N°<Ì
˚°<b„≤Ù≤°fiCJ¥¡Ô Ì®Δ∫R¡≈ Ÿu Ã≈∏fi F°uwu Fæ*) ∫F ~>°∏Ì°uÀ∫-ZC<w ( 5$10$6) ≈®t°dR¡≈ Fæ $$24$$
≈®°<d∫°u* π°≤° ©°∫° y∫° bF BΔ∫ wÃJ¡°Ô FÙ @°wCR¡≈ (b¨s N°<Ì tu* fÙı N°<Ì R¡≈) F°u ı°w° Fæ $
wÌfi∏w≤ NfiC˚b°ÃtJ¡ f®Ê FÙ <˜∫°u* tu* ŸuªfiJ®¡t Ÿu "tæ* _S¥Ô ÌuF _bR¡≈ Fq≥' ∫°u* ı°fiw° Fæ $$25$$
(NfiC˚b°ÃtJ¡ f®Ê FÙ) •w NF∏w° N°<Ì J®¡t Ÿu wÃJ¡°Ôı<fiw _S¥ÔÌuF°fiC˚bR¡≈ ˚®t Ju¡ J¡°≤d
ªsC N°<Ì Ju¡ π°≤° _S°b≤-ıaytR¡≈ Ÿt_w f°fl ıyw ı°fiw° Fæ $ ≈Cfi# ŸJ¡∑ b°Ÿfi° Ÿu _b∫a ˚Ù
≈®_wCw ZC<w tu* o<w „ÆÌ ˚°bÙ ÌuF Ju¡ NfiCJ¥¡Ô BΔ∫t°` J¡° ≈Ôsd Fæ $ ŸŸu _S°b≤,
_buÌı N°<Ì ÌuF_SÔ tu* wWwg fÙı Ju¡ NfiCJ¥¡Ô ıÔ N°<Ì BΔ∫R¡≈ ˚Ù ∫F F°uw° Fæ, ∫F Ω°uwfi
J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®J¨¡w tu* "BΔ∫t_tÙ<w bu<W' ∫°u* Ÿ°t°∏∫R¡≈ Ÿu J¡F° y∫° Fæ, ∫F ı°fifi° ª°<FÎ $
(N)

ŸyÕ - 33]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1363

≈∫°Õ›wR¡≈ Ÿu wwg-wwg ≈Ì°SÕ-_bR¡≈ F°u ı°w° Fæ $$26$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ <ıŸ _SÔ tu* th~>≤ N°<Ì Ÿ¥‚t ÌuF J¡° Ã∫°y F…N° Fæ, Ÿ _SÔ tu* •w
ÌuF°J¡°≤b°Ÿfi°Ãtfi° Ÿ¥‚tR¡≈ Ÿu ¿_Sw F…Î ≈C∫Õ‹¸>J¡ Ju¡ » NU∫_w th~>≤ Ju¡ N°J¡°≤ J¡∑ N°æ≤ Ÿ¥‚t≈fi
J¡∑ <fib¨<W Jæ¡Ÿu F°uyÙ wS° Ÿu NfiU∫_w _S¥Ô F°SÙ Ju¡ N°J¡°≤ J¡° N°æ≤ _S¥Ôw° J¡° Ô°˚ Jæ¡Ÿu
F°uy° ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ J¡°æÎ N°æ≤ w°Ôb¨s Ju¡ N°J¡¿_tJ¡ Ÿ‡f∏@ tu* J¡°æÎ Ju¡ t≤d tu* ≈®∫°uıJ¡ FuwC J¡tÕ
FÙ Fæ, ÌqŸ≤° J¡°uoÕ fiFÙ*, ŸÙ ≈®J¡°≤ » NU∫_w b°Ÿfi° Ju¡ <w≤°u˚°b tu* N°æ≤ <ª≤J¡°Ô Ÿu Δ∫b<Fw
(Ìq≤ ≤Fu) F°SÙ N°<Ì tu* NFa˚°b-b°Ÿfi° Ju¡ N°<b˚°Õb tu* J¡tÕ FÙ <fi<tW Fæ $ Nw# bF N∏∫ Ìg˚¥w
F…oÕ F°SÙ N°<Ì J¡∑ b°Ÿfi° Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu <ª≤J¡°Ô Ÿu NU∫_w F…Î ˚Ù Ÿ¥‚t th~>≤ N°<Ì N°J¡°≤
J¡° Ã∫°y J¡≤w° Fæ $$27$$
<b≤°u@Ù b°Ÿfi° Ju¡ N°<b˚°Õb Ÿu ≈FÔu J¡∑ b°Ÿfi° J¡° <w≤°u˚°b N°æ≤ W≤J¡°<ÔJ¡ ÌqŸ≤Ù b°Ÿfi°
J¡∑ NU∫°Ÿ Ÿu »w° F°uwÙ Fæ, oŸ <bT∫ tu* ‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
N≈fiu FÙ πæwŸaJ¡v≈ Ÿu ÎJ¡ tu* FÙ πæw J¡∑ ÎuŸu ≈®b¨<W F°u ı°wÙ Fæ, ıæŸu ≈C”T J¡∑ buw°Ô-J¡v≈fi°
Ÿu Ÿtu* ˚∫aJ¡≤ ˚°ŸC≤ buw°Ô ≈®b¨W F°u ı°w° Fæ $$28$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ "tæ* JC¡~> fiFÙ* J¡≤w°' oŸ w≤F Ju¡
ŸaJ¡v≈ Ÿu ≈C”T tu* J¡wÕ¨Ãb <fib¨W F°u ı°w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ N°Ãt° J¡° ˚Ù πæw, Nπæw-˚°bfi° Ÿu <fib¨W
F°u ı°w° Fæ $$29$$ πæwŸaJ¡v≈ Ÿu N<πwÙ∫ b_wC tu* ˚Ù <πÃb J¡∑ ≈®°<›w F°u ı°wÙ Fæ N°æ≤ Nπæw˚°bfi° Ÿu
w°u NfiuJ¡°ÃtJ¡ ıyw J¡° ˚Ù <πÃb fi‹¸> F°u ı°w° Fæ $$30$$ ˚B, <bJ¡°≤ N°<Ì Ÿu „¥∏∫, ŸÌ° ŸbÕy°tÙ
wS° ≈≤t°Ãt° J¡° _bR¡≈˚¥w F°ufiu Ÿu N°Ãt° tu* J¡˚Ù πæw˚°b fiFÙ* ≤Fw° $$31$$ Fu tCfiu, N≈fiu ŸaJ¡v≈
Ÿu <fi<tÕw tfi°u≤°≠∫ N°æ≤ y∏@bÕfiy≤ J¡∑ fi°o˘ ı°u b_wC N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ÿu ffi°∫Ù yoÕ Fæ, bF ŸaJ¡v≈ Ju¡
N˚°b Ÿu fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ, ∫F ≈®<Ÿ] f°w Fæ $$32$$ t°fi<ŸJ¡ ≈®∫Ãfi Ju¡ π°≤° <J¡ŸÙ J¡∑ ≤ªfi° J¡≤fiu
tu* w°u Zt F°uw° ˚Ù Fæ, ≈≤∏wC ŸaJ¡v≈ J¡° <bfi°„ J¡≤fiu tu* w°u JC¡~> ˚Ù Zt fiFÙ* F°uw° $ (•∫°u*<J¡ ÎJ¡t°`
Ì°ŸÙfiw° J¡° NbÔ‡ffi J¡≤fiu Ÿu N≈fiu-N°≈ ŸaJ¡v≈ <bfi°„ <Ÿ] F°u ı°w° Fæ $ ∫F f°w ≈®<Ÿ] FÙ
Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $) ™>ÙJ¡ FÙ Fæ tfi Ju¡ tfi°u≤S°u* Ÿu ≤<ªw fiy≤°u* Ju¡ <fit°Õd tu* ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈ FÙ,
NŸa˚°<bw ≤ªfi° tu* ŸtSÕ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d, <ÌΔ∫ <„v≈Ù ≈®<Ÿ] Fæ, ≈≤∏wC fi fiy≤°u* Ju¡ <bfi°„ tu*
fiFÙ* $$33$$ Ju¡bÔ Â» ŸaJ¡v≈ Ÿu ı°u ∫F ŸaŸ°≤R¡≈Ù Ì…#© ≈®°›w F…N° Fæ, bF Ju¡bÔ ŸaJ¡v≈ Ju¡ N˚°b
Ÿu FÙ fi‹¸> F°u ı°∫uy°, <k¡≤ oŸ <bT∫ tu* •Ôu„ FÙ •∫° ? $$34$$ w<fiJ¡ ˚Ù ŸaJ¡v≈ J¡≤ tfiC‹∫ Ì…#© tu*
±¥>f ı°w° Fæ N°æ≤ JC¡~> ˚Ù ŸaJ¡v≈ fi J¡≤ bF N<bfi°„Ù ŸC© ≈°w° Fæ $$35$$ tFTuÕ, ıf wJ¡ wC‡F°≤Ù
fC<] ŸaJ¡v≈R¡≈ Ÿ≈Õ Ÿu <fi#„uT tC•w fiFÙ* F°uwÙ, wf wJ¡ ŸbÕ<b@ yCd°u* Ÿu ÃJ¨¡‹¸> fi∏Ìfibfi tu* hª
_S°fi ≈≤ ¿_Sw F…Î ˚Ù wCt •Ôu„≤<Fw F°uJ¡≤ „°u<˚w fiFÙ* F°u ŸJ¡wu $$36$$
wf ŸaJ¡v≈fi°„ J¡° •∫° ≈°∫ Fæ ? oŸ ≈®ÿfi ≈≤ ŸJ¡° ≈°∫ fwÔ°wu Fæ* $
Fu tCfiu, N≈fiu <bbuJ¡R¡≈Ù ≈bfi Ÿu ŸaJ¡v≈R¡≈ tu|°u* J¡° <bfi°„J¡≤, „≤ÃJ¡°Ô tu* N°J¡°„-t^±>Ô
J¡∑ fi°o˘, wCt Wt <fitÕÔw° ≈®°›w J¡≤°u $$37$$ N<bbuJ¡R¡≈ ≈®fÔ ≈®b°F Ÿu tn ≤FÙ ∏tW ŸaJ¡v≈R¡≈
fiÌÙ wCt t<dt∏` Ÿu ŸC©° Ì°u $ N°æ≤ Ÿtu* fF ≤Fu N°Ãt° J¡°u @æ∫Õ ÌuJ¡≤ tfi Ÿu ≤<Fw F°u ı°N°u $$38$$

1364

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ŸaJ¡v≈R¡≈ ≈bfi Ÿu J¡¿‡≈w F…Î, ≈W°u* Îba <wfiJ¡°u* Ju¡ ¸C>J¡n°u* J¡∑ fi°o˘ ≈®°dÙt°` Ju¡ ⁄Ì∫°J¡°„ tu* ˚®td
J¡≤ ≤Fu oŸ <ªÌ°Ãt° J¡°, <bbuJ¡ J¡° N°Z∫ ÔuJ¡≤, Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤°u $$39$$ N≈fiu-N°≈ N≈fiÙ
ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ J¡°<Ôt° J¡° <fib°≤d J¡≤Ju¡ N°Ãt° J¡∑ Wt <b„C]w° ≈®°›wJ¡≤ N<bfi°„Ù N°fi∏ÌR¡≈
F°u ı°N°u $$40$$ ª¥≥<J¡, ∫F N°Ãt° Ÿt_w „<•w∫°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ, Nw# ıf J¡˚Ù bF <J¡ŸÙ b_wC J¡∑
ıæŸÙ ˚Ù ≈∫°Õ›wR¡≈ Ÿu ˚°bfi° J¡≤w° Fæ, N≈fiu ŸaJ¡v≈ Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu Ÿ b_wC J¡°u ŸÙ Ÿt∫ b柰 FÙ
Ìu©w° Fæ $$41$$ Fu f®Êfig, ∫F Ã≈∏fi F…N° <tØ∫°R¡≈ ıyw ÎJ¡t°` ŸaJ¡v≈°ÃtJ¡ FÙ Fæ, Nw# Ju¡bÔ
ŸaJ¡v≈ Ju¡ N˚°b Ÿu FÙ, fi ı°fiu, J¡FÙ* ˚Ù <bÔÙfi F°u ı°w° Fæ $$42$$ ŸaJ¡v≈R¡≈Ù ≈¥bÙÕ Fb° Ÿu Δ∫<Sw
ı∏t_bR¡≈ tu|°u* J¡° Ÿt¥F NŸaJ¡v≈R¡≈ ≈¿ÿªtÙ Fb° Ju¡ _≈„Õ Ÿu f®Ê°J¡°„ tu* <bÔÙfi F°u ı°w°
Fæ $$43$$ Fu tFTuÕ, ŸaJ¡v≈R¡≈ ın ©°nJ¡≤ NÃ∫∏w »w° J¡°u ≈®°›w F…oÕ oŸ w¨‹d°R¡≈Ù J¡≤aı Ôw°
J¡°u wCt ŸC©° ±>°Ô°u $$44$$
N<bΩ°, J¡°t N°æ≤ ŸaJ¡v≈ J¡° <bfi°„ F°ufiu ≈≤ ˚Ù ∫<Ì ıyw J¡° Nb˚°Ÿ F°uw° F°u, w°u bF Ju¡bÔ
≈®<w˚°ŸR¡≈ FÙ ™>F≤°, ÎuŸÙ ¿_S<w tu* ıÙb∏tC•w°u* Ju¡ NfiC˚b°u* Ÿu <Ÿ] Â<‹¸> Ÿ¨<‹¸> -≈s FÙ Nb<„‹¸>
≤F ı°w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ y∏@bÕfiy≤ J¡∑ Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„ ÎJ¡t°` ≈®<w˚°Ÿ _bR¡≈ FÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ∫F
ŸaŸ°≤R¡≈ <b˚®t J¡∑ Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„ ˚Ù ÎJ¡t°` ≈®<w˚°Ÿ_bR¡≈ FÙ Fæ $$45$$
ıf wJ¡ NI°fi Fæ, w˚Ù wJ¡ ıyw J¡° ≈®<w˚°Ÿ „°uJ¡ tu* J¡°≤d Fæ, NI°fi J¡° <bfi°„ F°u ı°fiu ≈≤
w°u bF „°uJ¡ tu* J¡°≤d fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
"tæ* ≤°ı° Fq≥' ∫°u* N≈fi° NŸÔÙ _bR¡≈ ˚¥ÔJ¡≤ w˚Ù wJ¡ ≤°ı° „°uJ¡ J¡≤w° Fæ ıf wJ¡ <J¡ ŸJu¡
⁄Ì∫ tu* "tæ* ≤°ı° Fq≥' ∫°u* N≈fiu b°_wb _bR¡≈ J¡∑ _t¨<w Ã≈∏fi fiFÙ* F°u ı°wÙ $$46$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ ≈FÔu Ju¡ ÌÙ|ÕJ¡°Ô Ÿu NU∫_w ŸaŸ°≤ Ju¡ NfiuJ¡ Ÿa_t≤d w[bI°fiÙ Ju¡ ˚Ù
bwÕt°fiJ¡°ÔÙfi "tæ* f®ÊR¡≈ Fq≥' oŸ _t≤d J¡°u i>J¡ Ìu*yu, ÎuŸÙ ¿_S<w tu* Ÿu ≈Cfi# ŸaŸ°≤ „°uJ¡ ffi° FÙ
≤Fuy°, w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Fu f®Êfig, ıæŸu ≈¿_Sw „≤Ì-M¡wC Ÿu <fi≤_w F…oÕ bT°ÕM¡wC, tu|R¡≈ ınw° Ÿu „≤Ì J¡° N°h~>°Ìfi
J¡≤fiu tu* Ÿ°tØ∫Õ fiFÙ* ≤©wÙ, bæŸu FÙ oŸ ≤°ı° N°æ≤ w[bbuW° J¡°u yC” Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu Ã≈∏fi F…oÕ " tæ*
≤°ı° Fq≥', "tæ* f®Ê Fq≥' oŸ _t¨<w Ÿu <fi≤_w ≈®°ªÙfi Ì…#©°u* J¡∑ _t¨<w N≈fiÙ ınw° Ÿu N°h~>°Ìfi J¡≤fiu
tu* Ÿ°tØ∫Õ fiFÙ* ≤©wÙ $$47$$
∫FÙ _t¨<w ≈®fÔ Fæ, oŸtu* J¡°≤d •∫° Fæ ? w°u tfifi, <fi<̺∫°Ÿfi Ju¡ NU∫°ŸR¡≈ ≈C”T ≈®∫Ãfi Ÿu
ŸJ¡° ŸC» ffi° ≤Ffi° FÙ J¡°≤d Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<ªW J¡∑ Ì°u b¨<W∫°u* tu* ı°u <ªWb¨<W NJ¡_t°w W≤°uW≤ ŸC»R¡≈ Ÿu F°uwÙ ı°wÙ Fæ, bFÙ ÌqŸ≤u
J¡°u Ÿ ≈®J¡°≤ Ìf°wÙ ı°wÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ bÙd° Ju¡ w°≤ N°æ≤ t∏Ì Ì°u _b≤°u* tu* ı°u FÙ «≥¡ª° _b≤ F°uw°
Fæ, bFÙ ÌqŸ≤u J¡°u Ìf°J¡≤ J¡°fi ≈≤ N°R¡» F°u ı°w° Fæ $$48$$
<ffi° <bh~>uÌ Ju¡ <fi≤∏w≤ ªÔ ≤FÙ " tæ* f®Ê Fq≥' ∫F _t¨<w FÙ tu≤Ù tC¶∫ t°fiŸ ≈¥ı° Fæ, ÌqŸ≤Ù fiFÙ*,
oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 34]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1365

Fu tCfiu, tæ* N<πwÙ∫ <„bR¡≈ Ìub Fq≥, bFÙ Ìub_bR¡≈ N<πwÙ∫ <„b wC‡F°≤u NFaJ¡°≤ Ÿu ≈Ô<sw,
<fiÃ∫, N≈≤°us, <ªÌuJ¡≤Ÿ-_bR¡≈ tæ* FÙ Fq≥, ∫°u* ÎJ¡t°` N<b¿h~>∏fi _t¨<w@°≤° J¡∑ wCt ˚°bfi° J¡≤°u $
Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ Ìub≈¥ı°R¡≈ ˚°bfi° Ÿu FÙ ∫C•w F…Î wCt Nbÿ∫ FÙ •w <„bR¡≈ F°u ı°N°uyu, ÌqŸ≤Ù
f°fl-≈¥ı° Ÿu fiFÙ* $$49$$ tFTuÕ, •w ≤Ù<w Ÿu (wCt N<πwÙ∫-f®Ê˚°bt∫Ù FÙ ≈¥ı° J¡≤°u, ÌqŸ≤Ù
f°fl≈¥ı° fiFÙ*) ∫F f°fl ≈¥ı° wC‡F°≤u ıæŸu I°<fi∫°u* J¡°u ∫°uÀ∫ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ f°fl ≈¥ı° wCh~> k¡Ô°u* tu*
oh~>° ≤©fiub°Ôu NI°fiÙ ıfi°u* Ju¡ <ÔÎ FÙ ≈®J¡°„t°fi Fæ ∫°fiÙ ∏FÙ* Ju¡ ∫°uÀ∫ Fæ $ wC‡F°≤u ∫°uÀ∫ ≈°_∫
w°u Wt≈Ì_bR¡≈ ≈≤t°SÕ ŸW°ÃtJ¡ ≈≤f®Ê FÙ ÎJ¡t°` Ìub Fæ, ŸJ¡∑ ≈¥ı° tu* ≈¥ıJ¡ (≈¥ı° BΔ∫°u* J¡°
_b°tÙ), ŸC∏Ì≤ T°un„°u≈ª°≤ Ÿu ≈¥ıfi Îba ≈¥≠∫ (≈®<wt°, <Ô*y N°<Ì) JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, bF Ÿf ŸJu¡
≈¥ıfi tu* wCh~> ≈Ì°SÕ-Ÿ° Fæ, •∫°u*<J¡ bF Ÿ°ty®Ù tfi J¡∑ ÎJ¡t°` J¡v≈fi° FÙ Fæ $$50$$

wæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æ*wÙŸb°≥ ŸyÕ
Ÿ°æTC›w wC∫Õ N°æ≤ wC∫°ÕwÙw ≈Ì J¡° ≈Ìu„ ÌuJ¡≤ wC∫°ÕwÙw≈Ì tu* oÕÿb≤ fiu <bZ°t <J¡∫° oŸJ¡° bdÕfi $

oÕÿb≤ fiu J¡F° # tFTuÕ, ∫°u* oŸ Ìub≈¥ı° Ÿu ≈¥<ıw F°u ≤F° ∫F ıyw f°@-Â<‹¸> Ÿu NŸwg Îba
N<@‹™>°fi-Â<‹¸> Ÿu Ÿwg N°æ≤ Ìub_bR¡≈ F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ, ∫F J¡Ffi° ™>ÙJ¡ Fæ $ wS° ≈≤t°SÕÌ„° tu* ∫F
<bÿb <πÃb N°æ≤ ÎJ¡Ãb Ÿu <b<fitCÕ•w Îba Δ∫bF°≤Ì„° tu* <πÃb N°æ≤ ÎJ¡Ãb Ÿu ∫C•w ˚Ù Fæ, ∫F J¡Ffi° ˚Ù
™>ÙJ¡ Fæ ∫°u* ŸbÕ<b@ <b≤°u@°u* J¡° ≈¿≤F°≤ F°u y∫°, ∫F ˚°b Fæ $$1$$
∫F ıyw •∫°u* πæw Îba ÎJ¡R¡≈ Fæ N°æ≤ •∫°u* fiŸu <fitCÕ•w Fæ, oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<ª<ww[b fiu t°uFJ¨¡w ınw° J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu N≈fiu tu* ŸaŸ°≤R¡≈w° (πæwR¡≈w°) ≈®°›w J¡∑ Fæ
wS° t°uFR¡≈Ù J¡ÔaJ¡ Ÿu ≤<Fw F…N° bF NŸaŸ°≤Ù Ìu©° ı°w° Fæ $ oŸ<Ô∫u bF N<˚∏fi N°æ≤
Nπ∫°ÃtJ¡ Fæ $$2$$
ŸÙ f°w J¡° _≈‹¸>ÙJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $
"tæ* Âÿ∫ ÌuF°<Ì_bR¡≈ Fq≥' oŸ ≈®J¡°≤ t°uF J¡°u ≈®°›w FCoÕ <ª<w ŸaŸ°≤ tu* k≥¡Ÿ ı°wÙ Fæ N°æ≤ Âÿ∫ Ju¡
≈®J¡°„fi tu* ŸtSÕ oŸÙ <ªÃJ¡Ô° J¡°, ı°u N≈fiu Ÿu N<˚∏fiR¡≈ Fæ, NfiC˚b J¡≤ ŸaŸ°≤ Ju¡ f∏@fi Ÿu
<fitCÕ•w F°u ı°wÙ Fæ $$3$$ NS°ÕJ¡°≤ J¡∑ ˚°bfi° Ÿu πæw˚°b ≈®°›wJ¡≤ ∫F <ª<w N≈fiÙ N©^±> ŸW° ˚¥Ô
ı°wÙ Fæ N°æ≤ ÌuF Ju¡ ŸC©-Ì…#© N°<Ì Ÿu <tÔÙ F…oÕ NŸÃ∫R¡≈ FÙ N≈fiÙ ¿_S<w J¡°u sd˚≤ tu* "ŸÃ∫R¡≈
Fæ' ∫°u* Nb@°≤d J¡≤ ÔuwÙ Fæ (∫FÙ oŸJ¡∑ J¡ÔaJ¡∫C•w ¿_S<w Fæ $)$$4$$
Nf J¡ÔaJ¡b<ıÕw ¿_S<w J¡Fwu Fæ* $
<btÔ, Nb∫b°u* Ÿu ≤<Fw, ŸÃ∫ ∫° NŸÃ∫ oŸ w≤F Ju¡ <˚∏fi-<˚∏fi Ÿ˚Ù J¡¿v≈w fi°t-R¡≈°u* Ÿu
<fitCÕ•w ∫F <ª<w, Δ∫bF°≤-J¡°Ô tu* Ÿ‡≈¥dÕ fi°t-R¡≈°ÃtJ¡ F°uwÙ F…oÕ ˚Ù, „¥∏∫_b˚°b FÙ Fæ $$5$$
•w <fi‹J¡ÔaJ¡ ¿_S<w J¡∑ ≈®<w‹™>° f»°fiu Ju¡ <fi<tW ŸCTC<›w N°<Ì ˚¥<tJ¡°N°u* J¡° ˚uÌ <Ì©Ô°fiu
Ju¡ <ÔÎ ≈J®¡t J¡≤wu Fæ* $
≈¥dÕ, NfiC≈t Îba „°∏w _b˚°b f®Ê FÙ N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ ≈FÔu <bJ¡<Ÿw F°ufiub°ÔÙ f®Ê„<•w Ÿu

1366

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

(N≈fiÙ t°∫°„<•w Ÿu) ı°y®w, _b›fi N°æ≤ ŸCTC<›w; Ÿ¨<‹¸>, ¿_S<w N°æ≤ ŸaF°≤ ∫° N°º∫°¿ÃtJ¡,
N°<@˚°æ<wJ¡ N°æ≤ N°<@Ìæ<bJ¡ ofi wÙfi t°y°u˘ Ÿu ≈®b¨W F…Î oŸ ıyw Ju¡ R¡≈ tu* tfi Ju¡ π°≤° <b_w°≤ J¡°u
≈®°›w F…N° Fæ $$6$$
oŸ<ÔÎ tfi J¡° h~>uÌ F°ufiu ≈≤ FÙ oŸ ıyw J¡° h~>uÌ F°u ı°∫uy°, ∫F J¡Fwu Fæ* $
tFTuÕ, tfi Ju¡ π°≤° ŸÃ∫˚¥w f®Êw[b Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu N≈fiÙ ªsC N°<Ì o¿∏B∫°u* Ju¡ Δ∫°≈°≤°u*
tu* FuwC˚¥w tfi Ju¡ <~>∏fi-<˚∏fi F°u ı°fiu ≈≤ ≈®h~>∏fi ıywR¡≈Ù ı°Ô <bÔÙfi F°u ı°w° Fæ N°æ≤
wÌfi∏w≤ J¡v≈fi°R¡≈ ııÕ≤ oŸ ŸaŸ°≤ J¡∑ J¡Ôfi° fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $ (oŸ ≈®J¡°≤ w[bI°fi Ÿu
J¡v≈fi°N°u* Ju¡ Ÿ°S tfi Ju¡ <bfi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ ıÙb∏tC•w J¡∑ ≈FÔu <ıŸ ˚¥<tJ¡° tuu* ¿_S<w F°uwÙ
Fæ, Ÿu Ôsd Îba fi°t°u* Ÿu <Ì©Ô°wu Fæ* $) Ÿ Nb_S° tu* ıÙb J¡∑ ˚¥≥ıu y∫u fÙı J¡∑ fi°o˘
"o<w'(c) fi°tb°ÔÙ ŸW° F°uwÙ Fæ $$7,8$$
oŸ ≤Ù<w Ÿu Ÿ Ì„° tu* Ÿt_w Âÿ∫°u* J¡° f°@ F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d ÎJ¡t°` N≈≤°us Â<‹¸> Ju¡ FÙ fª
ı°fiu Ÿu ŸJ¡° ÌqŸ≤° fi°t "≈ÿ∫∏wÙ' ˚Ù Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
„≤ÃJ¡°Ô Ju¡ N°J¡°„t^±>Ô J¡∑ fi°o˘ t°fi<ŸJ¡ t°uFR¡≈Ù f°ÌÔ°u* Ÿu <fitCÕ•w •w Nb_S° <ªW
Ju¡ <bT∫°u* J¡∑ ªbÕd°J¡° (f°≤-f°≤ ≈®Ù<w≈¥bÕJ¡ NfiC_t≤d J¡°) ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ≤FÙ "≈ÿ∫∏wÙ' fi°t Ÿu
∫°u<y∫°u* π°≤° Δ∫b⁄w F°uwÙ Fæ $$9$$ ≈FÔu <ªW Ju¡ ŸaJ¡v≈ N°<Ì <bT∫°u* Ÿu ≈<Fw <ª<w ªaªÔw° J¡°u
≈®°›w F…oÕ ˚Ù oŸ ≈∫CÕ•w Nb_S° tu* bF N≈fiu ÎJ¡t°` ªæw∏∫-_b˚°b tu* ¿_Sw F°uJ¡≤ Ÿt_w ≈°<@∫°u*
Ÿu <b<fitCÕ•w F°u ı°wÙ Fæ N°æ≤ Ÿt_w ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ŸW°R¡≈ Ÿu Nb<„‹¸> F°uJ¡≤ ıÙ<bw Nb_S° tu* FÙ
ŸaŸ°≤R¡≈Ù ŸtCB ≈°≤ J¡≤ ı°wÙ Fæ $$10$$ N<bfi°„Ù <fi≤<w„∫°fi∏Ì_bR¡≈ N°Ãt≈®°<›wR¡≈Ù ≈°¿^±>Ã∫
Ÿu _S¥Ô F…oÕ bF <ª<w •w Ì„° tu* ≈≤t≈Ì ≈®°›wJ¡≤ Ÿt_w Zt°u* Ÿu <fitCÕ•w F°uwÙ F…oÕ Δ∫°≈J¡
f®Ê≈Ì tu* <bZ°t J¡≤wÙ Fæ $ (oŸŸu ŸJ¡° "tF°ŸC›w≈Ì' fi°t ˚Ù Ÿ¥<ªw F…N° $) $$11$$
Nf ÌqŸ≤u _S°fi J¡° bdÕfi J¡≤fiub°Ôu ˚yb°fi „aJ¡≤ b<dÕw ≈®St _S°fi J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu <b≈®u∏B, tfi Ju¡ <bfi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ ı°u ŸfŸu ≈FÔÙ ¿_S<w ≈®°›w F°uwÙ Fæ, bF wCtŸu J¡FÙ yoÕ $
Nf wCt oŸ <ª<w„<•w J¡∑ ≈≤t ≈<b` ÌqŸ≤Ù ¿_S<w ŸCfi°u $$12$$ tfi Ÿu b<ıÕw ∫FÙ <ª<w „<•w
"ıC‹¸>a ∫Ì° ≈ÿ∫Ã∫∏∫tÙ„t_∫ t<Ft°fi<t<w bÙw„°uJ¡#' (∫°u<y∫°u* Îba J¡<tÕ∫°u* Ju¡ π°≤°
Ÿu<bw, ıÙb Ÿu <bÔsd, ŸfJu¡ <fi∫°tJ¡ ≈≤tuÿb≤ J¡°u "Ÿb°ÕÃtR¡≈ tæ* oÕÿb≤ Fq≥' oŸ R¡≈ Ÿu ıf
ı°fiw° Fæ wf oŸ ≈≤tuÿb≤ J¡∑ <b˚¥<w J¡°u "oÕÿb≤R¡≈ tu≤Ù FÙ ∫F ıyBq≈° <b˚¥<w Fæ' ∫°u* ı°fiw°
Fæ, wf „°uJ¡≤<Fw F°uJ¡≤ J¨¡wJ¨¡Ã∫ F°u ı°w° Fæ $) oŸ ÿbuw°ÿbw≤ ZC<w tu* wS° ~>°∏Ì°uÀ∫ tu* "_b<≈<w'
„ÆÌ Ju¡ <fibÕªfi Ÿt∫ tu* <J¡∫u y∫u "_btg' "N<≈' "o¿w' oŸ <b˚°y tu* oŸ ŸW° J¡° o<w≈Ì Ÿu
Δ∫bF°≤ <J¡∫° y∫° Fæ, Nw# o<w' ∫F fi°t ™>ÙJ¡ Fæ, ∫F ı°fifi° ª°<FÎ $ ∫Ω<≈ NI J¡∑ ŸCTC<›w
tu* ˚Ù "_b<≈<w' „ÆÌ J¡° ≈®∫°uy F°uw° Fæ, wS°<≈ w[bI°fi Ÿu NI°fi N°<Ì J¡° f°@ F°u ı°w° Fæ,
Nw# <ıŸ ≈°<@ J¡° <ıŸ N<bΩ° tu* Ô∫ F°uw° Fæ, fi Ì°ufi°u* Ju¡ fi ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d ıf N›∫∫f°u@J¡ N<≈„ÆÌ J¡∑ FÙ <fib¨<W F°u yoÕ wf _bR¡≈≈®°›Ã∫SÕJ¡ o<w„ÆÌ FÙ Nb<„‹¸> ≤F y∫°, Nw#
o<w „ÆÌ ŸJ¡° fi°t F°u ŸJ¡w° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $
(c)

ŸyÕ - 34]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1367

„°<∏w Ÿu ≤°<ıw, Ÿ¥∫Õ, ª∏B N°<Ì ≠∫°u<w∫°u* Ÿu Îba N∏@J¡°≤, NI°fi N°<Ì ınw° Ÿu <b<fitCÕ•w wS°
<b_w¨w N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ ≈≤t ŸC∏Ì≤ Fæ $$13$$
ÌqŸ≤Ù Nb_S° tu* ≈FÔÙ Nb_S° J¡∑ N≈us° <ª<w„<•w Ju¡ ı°u <b„uT @tÕ Fæ*, ∏Fu* J¡Fwu Fæ* $
<fi<fn ŸCTC<›w-¿_S¿w J¡∑ HÔJ¡ Ju¡ ŸÂ„, ≈°T°d<„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤Ù Nb∫by™>fi Ju¡ ŸÂ„, Ÿæ*@b
fitJ¡ Ju¡ N∏Ì≤ ¿_Sw ≤Ÿ Ju¡ ŸÂ„ N°æ≤ b°∫C Ju¡ N∏wyÕw <bΩt°fi _≈∏Ìfi„<•w Ju¡ ŸÂ„ ıf ≈FÔÙ
˚¥<tJ¡° NU∫°Ÿ Ju¡ π°≤° Ÿt∫ ≈°J¡≤ ©¥f ≈¿≤≈¢¡ F°u ı°wÙ Fæ wf N°J¡°„ tu* <bΩt°fi „¥∏∫„<•w J¡∑
fi°o˘ <ªÌuJ¡|fi f®Ê°J¡°„˚°b ≈®°›wJ¡≤ bF Ÿ ≈®J¡°≤ <bT∫°u∏tC©w° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤wÙ Fæ, <ıŸ
≈®J¡°≤ (b°∫C N°<Ì s°u˚J¡ ≈Ì°S°u˘ Ju¡ N˚°b tu*) ıÔ ªaªÔw° J¡°, b°∫C-J¡Ô° ªÔfi J¡° N°æ≤ ≈C‹≈
Ôu©° ŸCy∏@ J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤wÙ Fæ $$14-16$$ <J®¡∫°R¡≈ J¡°Ô-J¡Ô° Ÿu wS° NbJ¡°„ J¡∑ N≈us°
≤©fiub°ÔÙ ≈¿≤¿h~>∏fi b_wCR¡≈ N°J¡°„ J¡∑ J¡Ô° Ÿu ∫C•w J¡°ÔR¡≈w° N°æ≤ N°J¡°„R¡≈w° J¡°, fi
J¡Ô°N°u* Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y Ÿu FÙ, ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Ÿt_w Âÿ∫t°` J¡∑ J¡v≈fi° fi J¡≤fiub°ÔÙ, ınw° N°æ≤
Nınw° Ÿu „¥∏∫ <b„C]_b˚°b •w <ª¿w „ÆÌ°u* Ÿu <fibÕªfi Ju¡ N∫°uÀ∫-b‚∫t°d ŸW° @°≤d J¡≤wÙ
Fæ $$17$$ Ìu„J¨¡w Îba J¡°ÔJ¨¡w ≈¿≤h~>uÌ Ÿu ≤<Fw, Ÿb°Õ<w„°∫Ù, <`J¡°Ô°f°<@w ŸW° ≈Ì J¡°u ≈®°›w
F…oÕ ı°y®w, _b›fi N°æ≤ ŸCTC<›w Ÿu ªwCSÕ ı°u <b≤°¸>, <F≤^∫y˚Õ N°æ≤ NΔ∫°J¨¡w Ÿu ªwCS°˘„ Fæ, ŸŸu
≈®J¡°„t°fi ŸbÕ<b@ J¡ÔaJ¡°u* N°æ≤ ≤°uy°u* Ÿu ≤<Fw ŸW° J¡° •w <ª<w„<•w ≈¿≤y®F J¡≤wÙ Fæ $$18$$ Fu
<b„°Ôfiu`, •w _bR¡≈b°ÔÙ <J¡ŸÙ ÎJ¡ ÎuŸÙ N<fibÕªfiÙ∫ ŸW° J¡° <ª<w„<•w ≈¿≤y®F J¡≤wÙ Fæ,
ı°u Ÿ°sÙ J¡∑ fi°o˘ ≈®J¡°„t°fi F°uJ¡≤ Nb¿_Sw ≤FwÙ Fæ N°æ≤ ŸfJ¡∑ FuwC, Ÿf J¡°Ô tu* <bΩt°fi Ÿt_w
b_wCN°u* Ju¡ ≈®J¡°„°u* wS° N°fi∏Ì°u* Ÿu Zu‹™> N°æ≤ _≈¨FdÙ∫w≤ Fæ $$19$$
•w wC∫ÕR¡≈ <πwÙ∫ ˚¥<tJ¡° J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤Ju¡ w¨wÙ∫ ˚¥<tJ¡° J¡° Nbw≤d J¡≤wu Fæ* $
Fu Wt b®w J¡° N°ª≤d J¡≤fiub°Ôu, w[bI°u* tu* Zu‹™> tFTuÕ, ∫F <πwÙ∫ ˚¥<tJ¡° N°≈Ÿu J¡FÙ yoÕ $
Nf tæ* w¨wÙ∫ ˚¥<tJ¡° J¡° <fiR¡≈d J¡R¡≥y°, N°≈ ŸC<fi∫u $$20$$
w¨wÙ∫ ˚q<tJ¡° tu* ≈FÔu J¡∑ ˚¥<tJ¡°N°u* J¡∑ N≈us° ı°u <b„uT@tÕ Fæ*, ∏Fu* J¡Fwu Fæ* $
∫F <ª<w w¨wÙ∫ ˚¥<tJ¡° tu* f®Ê°J¡°≤ N©^±>b¨<W N°æ≤ Ÿ b¨<W J¡° <bT∫ f®Ê ofi Ì°ufi°u* J¡°
fiÙ≤sÙ≤ ∏∫°∫ Ÿu ÎJ¡∑J¡≤d F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d y®°FJ¡ Na„ N°æ≤ y®°fl Na„ Ÿu „¥∏∫R¡≈ ¿_S<w J¡°u ≈®°›w
F°u ı°wÙ Fæ, oŸÙ<ÔÎ f®Ê, N°Ãt° oÃ∫°<Ì „ÆÌ N°æ≤ NS°u˘ Ÿu <fitCÕ•w F…oÕ <b„…]R¡≈ Ÿu <Ìw F°uwÙ
Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ≈FÔu J¡∑ ˚¥<tJ¡° Ÿa≈®I°wŸt°<@ Ÿu ≈®°›∫ Fæ N°æ≤ ∫F w¨wÙ∫ ˚¥<tJ¡° NŸa≈®I°w
Ÿt°<@ J¡∑ ŸC» ¿_S<w Ÿu ≈®°›∫ Fæ, ∫F <b„uT F…N° $$21$$ ∫F w¨wÙ∫ ˚¥¿tJ¡° ı∏t N°<Ì ~>#
˚°b<bJ¡°≤°u* Ÿu „¥∏∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d J¡°Ô Ÿu ˚Ù <bª<Ôw fiFÙ* F°uwÙ, NI°fi N°<Ì N∏@J¡°≤ Ÿu <b<fitCÕ•w
bF _b∫a FÙ J¡ÔaJ¡°u* Ÿu ≤<Fw Fæ $ wC∫°ÕwÙw N°<Ì fiJ¡° fi°t F°ufiu Ÿu ˚Ù bF Ÿb°Õ<w„°∫Ù ≈≤t≈C”T°SÕR¡≈
Fæ $$22$$ bF Ÿ˚Ù Wt°uWt Nb_S°N°u* J¡∑ ≈≤t Nb<@ Fæ, ≈≤t tayÔR¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿt_w
tayÔ°u* tu* ≈®@°fi tayÔ Fæ, ŸbÕtC¶∫ <bh~>uÌ„¥∏∫ <ª<w FÙ w¨wÙ∫ ≈°bfiJ¡°≤Ù ¿_S<w Fæ $$23$$ oŸ
˚¥<tJ¡° tu* ı°u <ª≤J¡°Ô wJ¡ ¿_S<w Fæ, bF Ÿf t°y°u˘ Ÿu („æb„°˜°u•w ≈®<Ÿ] ~># t°y°u˘ Ÿu N°æ≤
ZC<w≈®<Ÿ] @¥t®, N<ªÕ N°<Ì t°y°u˘ Ÿu) wS° fi t°y°u˘ Ju¡ π°≤° N≈fiÙ-N≈fiÙ ≈°Ÿfi°N°u* Ju¡ NfiCŸ°≤

1368

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

wwg-wwg Ô°uJ¡ J¡°u ≈®°›w F…Î ≈°ŸJ¡°u* Ÿu ˚Ù Ìq≤bwÙÕ Fæ $ oŸ<ÔÎ Fu tCfiu, tu≤Ù ˚Ù b°dÙ J¡° bF <bT∫
fiFÙ* Fæ, <J¡∏wC bF _b∫a FÙ NfiC˚¥w F°uwÙ Fæ $$24$$ Fu tCfiu, ı°y®wg N°<Ì wÙfi t°y°u˘ Ÿu, J¡v≈fi° Ÿu wS°
J¡v≈fi°Ÿ°≈us wC∫ÕÃb Ÿa¶∫° Ÿu NwÙw ≈Ì wCtŸu tæ*fiu J¡F°, ŸÙ ≈Ì tu* wCt ŸÌ° Nb¿_Sw ≤F°u $ bF
≈Ì FÙ N<bfi°„Ù ≈¥≠∫ Ìub Fæ, ÌqŸ≤° fiFÙ* $$25$$ Fu tCfiu, oŸ Ÿt_w ıywg J¡° ≈°Ì°fi bFÙ
(w¨wÙ∫≈ÌR¡≈ Ìub) Fæ, oŸ <bI°fi Ÿu ∫F Ÿt_w <bÿb w∏t∫ FÙ ffi ı°w° Fæ $ Fu tCfiÙÿb≤, ≈°Ì°fi
Ÿu NwÙw N<πwÙ∫ f®Êw[b Ju¡ <bI°fi Ÿu ∫F fiFÙ* Fæ N°æ≤ ∫F fiFÙ* ˚Ù fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ "N¿_w' N°æ≤
"fi°¿_w' ofi Ì°ufi°u* <bJ¡v≈°u* Ÿu b<ıÕw Fæ $$26$$
ŸÙJ¡° _≈‹¸>ÙJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $
b°_wb tu* ∫F fi JC¡~> ≈®b¨W F°uw° Fæ N°æ≤ fi JC¡~> <fib¨W FÙ F°uw° Fæ $ N≈fiu Ì≤ J¡∑ fi°o˘ Ju¡bÔ
„°∏w, ÎJ¡R¡≈ Ÿu ≈®wÙ∫t°fi N°J¡°„ N°<Ì ÎJ¡R¡≈ ≈Ì°S°u˘ J¡∑ N≈us° Ÿu ˚Ù N¿@J¡ ÎJ¡R¡≈ ˚°<Ÿw
F°ufiub°Ô° bF Ju¡bÔ ≈®J¡°<„w F°uw° Fæ $$27$$
•∫°u* bF Ÿt°fi°u* Ÿu ˚Ù N<@J¡ Ÿt°fi ˚°Ÿw° Fæ ? oŸ ≈®ÿfi ≈≤ Ÿt°fi°˚°Ÿ tu* FuwC fwÔ°wu Fæ* $
πæw Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡w° J¡° N˚°b, •w |fiÙ˚¥w ªuwfiR¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿas°u˚ J¡° N˚°b, <bJ¡°≤
N°<Ì J¡° N˚°b, <ª≤J¡°<ÔJ¡ <fiÃ∫ ˚Ù J¡°Ô, N°J¡°„ N°<Ì J¡∑ N<fiÃ∫w° J¡∑ Ÿ‡≈°ÌJ¡ wS° <ªÌg|fi
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d (N) <ª<w Ju¡ Ÿ°S Ÿwg-≈Ì°S°u˘ J¡° ∫° NŸwg-≈Ì°S°u˘ J¡° ∫° f°ÔJ¡ŸÂ„ NI°<fi∫°u*
π°≤° J¡¿v≈w N°J¡°„ tu* <„Ô°J¡°u„ J¡∑ fi°o˘ N<fibÕªfiÙ∫ Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡° w<fiJ¡ ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ $
Nw# ŸtŸt°˚°Ÿ ı°u J¡F° y∫° Fæ, bF ™>ÙJ¡ FÙ Fæ $$28,29$$
•w wC∫°ÕwÙwÃb J¡° FÙ ≈≈°Ìfi J¡≤ ≤Fu ZÙ tF°ÌubıÙ ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Ÿ‡≈¥dÕ ŸaŸ°≤ „°∏w, ŸC<„b Îba b°dÙ Ju¡ Δ∫°≈°≤ Ÿu NwÙw •w ≈Ì_bR¡≈ Fæ $ <b≤°¸>g N°<ÌR¡≈
NJ¡°≤ N°<Ì t°`°-˚uÌ Ÿu J¡¿v≈w ª°≤ ≈°Ì°u* Ÿu <b˚•w F…Î "—' oŸ Ns≤ J¡∑ N@Õt°`° J¡∑ ı°u ª°≤
fi°Ì, <f∏Ì…, „<•w N°æ≤ „°∏w°fi°tJ¡ t°`°Î≥ Fæ*, fitu* ı°u ª°æSÙ „°∏w°fi°t J¡∑ t°`° Fæ, bFÙ ≈≤ty<w
Fæ $$30$$ ZÙb°vtÙ<J¡ıÙ fiu J¡F° # „aJ¡≤ıÙ fiu ≈¥b°uÕ•w ≈®J¡°≤ Ÿu ≈Ìu„ <Ì∫°, wÌfi∏w≤ oŸ b<Ÿ‹™>tC<fi
Ju¡ wS° N∏∫ _J¡∏Ì, fi∏ÌÙ N°<Ì Ÿ˚Ù Z°uw°N°u* Ju¡ Ÿ°S ıF°≥ ≈≤ ≈®db J¡∑ N@Õt°`° J¡° ª≤t ˚°y
<fÔJC¡Ô ≈„°∏w F°u ı°w° Fæ, ÎuŸu „°∏w≤bfi°tJ¡ ŸbÕ-ŸaŸ°≤ Ju¡ ≈°≤˚¥w wC≤Ù∫ Ju¡ wC≤Ù∫ ≈Ì tu*
˚¥t°fi∏Ì<ª<wR¡≈Ù <btÔÂ<‹¸> Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡≤ŸR¡≈ F°u ı°fiu Ÿu ≈¿≤d°tw# b¨<W∫°u* J¡°u <bZ°∏w J¡≤
˚yb°fig „aJ¡≤ıÙ Ÿ b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ N°Zt tu* sd˚≤wJ¡ <fiÿªu‹¸> F°uJ¡≤ ªC≈ª°≈ fæ™> y∫u, •∫°u*<J¡ tfi
J¡∑ ≈≤t ≈Ì tu* <bZ°<∏w F°ufiu ≈≤ ŸJu¡ N@Ùfi Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫°u* Ju¡ Δ∫°≈°≤ Ÿt°›w F°u y∫u Su $$31$$

ª°æ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
≈®Ô∫J¡°ÔÙfi ŸtCB Ju¡ Ÿt°fi πæw Ju¡ Ÿ°S Îu•∫ J¡° N˚°b F°ufiu ≈≤ ˚Ù _b°Ãt° tu* Ÿas°u˚
F°uy°, oŸ ≈≤ "fiFÙ*' ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* - "NŸas°u˚°wg'$ Ÿas°u˚ •∫°u* fiFÙ* F°uy° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* "|fiªuwfi∫°' $ Ÿæ*@b-©^±> Ju¡ |fiÙ˚¥w F°ufiu ≈≤ ˚Ù ŸJu¡ ≤Ÿ tu* BbÃb N°<Ì <bJ¡°≤ ıæŸu Ìu©°
ı°w° Fæ, bæŸu FÙ ∫F°≥ ≈≤ ˚Ù Nbÿ∫ JC¡~> <bJ¡°≤ F°uy°, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* - "N<bJ¡°≤°<Ìt[b°hª'$
(N)

ŸyÕ - 35]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1369

≈æ*wÙŸb°≥ ŸyÕ
f®Ê°, <b‹dC N°æ≤ „aJ¡≤ N°<Ì Ju¡ ı°u ≈≤t <≈w°_bR¡≈ tF°Ìub Fæ*,
bu FÙ ≈≤t°Ãt° ≈¥≠∫°u* J¡∑ ª≤t Nb<@ Fæ* oŸJ¡° bdÕfi $

tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, wÌfi∏w≤ sd ˚≤ tu* y°æ≤ÙR¡≈ J¡t<ÔfiÙ Ju¡ Ÿ≤°ub≤˚¥w
tF°ÌubıÙ fiu ˚•w Ju¡ «¡≈≤ NÃ∫∏w b°ÃŸv∫˚°b ≤©fiu Ju¡ J¡°≤d tCHu I°fi Ìufiu Ju¡ <ÔÎ ßCJ¡
F°uJ¡≤ NS°Õwg tu≤u ˚°À∫°uÌ∫ Ÿu ≈®u¿≤w F°uJ¡≤ N≈fiÙ oh~>° Ÿu fiu`°u∏tÙÔfi J¡° _bÙJ¡°≤ <J¡∫° ∫°fiÙ
∏F°u*fiu N≈fiÙ N°≥©u* ©°uÔ ÌÙ* $$1$$ ˚B, ıæŸu tu|Ÿa≈C¸> Ÿu ∫°fiÙ tu|°u* Ju¡ fÙª Ÿu NSb° N°J¡°„
N°æ≤ ≈¨<SbÙ Ju¡ fÙª Ÿu <Ìw F…N° <J¡≤d°u* J¡° Ÿt¥F_bR¡≈ Ÿ¥∫Õ <ÌbŸ J¡°u N<˚Δ∫•w J¡≤w° Fæ,
bæŸu FÙ ˚yb°fig „aJ¡≤ Ju¡ <fitÕÔ N°æ≤ <`≈C^±>R¡≈Ù „≤ÃJ¡°ÔÙfi N˚®≤u©° Ÿu Na<J¡w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
tC©R¡≈Ù N°J¡°„wÔ tu* <Ìw F…Î ª∏B, Ÿ¥∫Õ N°æ≤ N<ÀfiR¡≈Ù fiu`°u* Ju¡ Ÿt¥F fiu Ÿt°<@ J¡° Δ∫CÃS°fi
N<˚Δ∫•w <J¡∫° $$2$$
w[bf°u@ tu* ≈∫°uyÙ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ˚yb°fig ≈FÔu ≈°∫ N°æ≤ ≈u∫ R¡≈ Ÿ°≤ fwÔ°wu Fæ* $
oÕÿb≤ fiu J¡F° # Fu tCfiu, wCt ≈FÔu <bª°≤ J¡°u Ÿ<∏fi<@ tu* Ô°J¡≤ N≈fiu (≈®Ã∫y°Ãt° Ju¡) ≈°≤t°<SÕJ¡
_bR¡≈ J¡° FÙ ≈®t°d°u* Ÿu „Ù|® <fi@°Õ≤d J¡≤°u $ •w ≈®Ã∫y°Ãt° tu* NfiSÕ˚¥w (f<FtCÕ©w° Ju¡ N°≈°Ìfi
π°≤° Ÿ‡≈¥dÕ NfiS°u˘ Ju¡ t¥Ô˚¥w) ÃbtSÕ J¡° ∫°fiÙ ∫C‹twg-≈®Ã∫∫ Ju¡ ∫°uÀ∫ N¿ªÌa„ J¡° y®Fd tw J¡≤°u,
•∫°u*<J¡ ıæŸu _≈∏Ìfi„<•w J¡° fi∫fi J¡≤ ≤F° ≈bfi NªÔ FÙ N°J¡°„ J¡°u w°≈, ≤ı, ınw° N°<Ì Ÿu
∫C•w ffi°w° Fæ, bæŸu FÙ ∫F ÃbtSÕ ˚Ù N°Ãt° J¡°u ınw° N°<Ì NfiS°u˘ Ÿu ∫C•w ffi°w° Fæ $$3$$
ÃbtSÕ tu* ˚Ù B‹¸>Δ∫, Fu∫ N°æ≤ ≈°Ìu∫ fF…w Fæ, <k¡≤ ŸJ¡° N°Ì≤ •∫°u* fi <J¡∫° ı°∫ ? oŸ ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
ı°u JC¡~> oŸ ŸaŸ°≤ tu* Ì„Õfi ∫°uÀ∫ Fæ, Ÿu w[bI°fiÙ fiu Ìu© <Ô∫°; •∫°u*<J¡ "∫ufi°ZCwa ZCwa ˚bÃ∫twa
twt<bI°wa <bI°wa ˚b<w' (<ıŸJ¡° I°fi F°u ı°fiu ≈≤ NZCw ZCw, N<bª°¿≤w <bª°¿≤w N°æ≤ fi
ı°fi° y∫° ı°fi° y∫° F°uw° Fæ) oÃ∫°<Ì ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤ N°ÃtÌ„Õfi π°≤° FÙ Ÿ‡≈¥dÕ B‹¸>Δ∫ ≈Ì°S°u˘ J¡°
w[bw# Ì„Õfi F°u FÙ ı°w° Fæ $ Nw# Ÿu (w[bI J¡°u) Ìu©u y∫u ∫° fi Ìu©u y∫u ˚®t°u* Ju¡ Ÿ°S ≈®∫°uıfi FÙ
•∫° ≤F° ? ˚®t-<bT∫°u* tu* w[bI°fiÙ Ju¡ <ÔÎ J¡°uoÕ Fu∫ ∫° ≈°Ìu∫ fiFÙ* ≤Fw°, ∫F tæ* ™>ÙJ¡ ı°fiw°
Fq≥ $$4$$ _bÙJ¨¡w o‹¸> N°æ≤ ≈¿≤⁄w N<fi‹¸> <bT∫ ıf <ªW Ju¡ N°ÿb°Ÿfi tu* FuwC F°uwu Fæ*, wf bu „°<∏wt∫
F°u ı°wu Fæ* N°æ≤ ıf <bsu≈ Ju¡ FuwC F°u ı°wu Fæ*, wf bu FÙ N„°<∏wt∫ F°u ı°wu Fæ* $ „°<∏wt∫ N°æ≤
N„°<∏wt∫ ofi <bJ¡v≈°u* J¡° ∫<Ì ÌÔfi J¡≤wu F°u, w°u wCt @Ù≤ N°æ≤ wÔb°≤R¡≈ F°u $ ∫<Ì b柰 fiFÙ*
J¡≤wu w°u wCt @Ù≤ fiFÙ* F°u $ oŸ<ÔÎ N°_S° ≤©J¡≤ wCt N°ÃtÂJg¡ N°æ≤ @Ù≤ ffi ı°N°u (Âÿ∫ N°J¡°≤°u*
J¡° _≈„Õ fi J¡≤fiub°ÔÙ <ªÌ°Ãt_b˚°b Ÿu Nb¿_S<w FÙ tC¶∫ ¿_S<w Fæ, ∫F ˚°b Fæ $) $$5$$
NSb° @Ù≤-wÔb°≤ ffifiu tu* ∫<Ì wCt NŸtSÕ F°u, w°u ŸJ¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ ≈Cfi# JC¡~> J¡°Ô wJ¡
Zbd N°<Ì tu* NfiCJ¥¡Ô JC¡~> S°unÙ-ŸÙ f°fl-̨<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ Ôy°w°≤ w[b J¡∑ ≈®°<›w Ju¡ <ÔÎ
≈®∫Ãfi J¡≤°u, ≈®t°Ì Ÿu J¡˚Ù ˚Ù ≈®∫Ãfi Ÿu <b≤w tw F°uN°u, ∫FÙ J¡Fwu Fæ* $

1370

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

(∫<Ì wCt wS°u•w @Ù≤ ffifiu tu* NŸtSÕ F°u, w°u) f°flI°fi Ju¡ (N) ∫°fiÙ f®ÊI°fi Ju¡ <ÔÎ „Ù|®
FÙ Zbd N°<Ì tu* NfiCJ¥¡Ô oŸ f°flÂ<‹¸> J¡° N°Z∫ ÔuJ¡≤ tu≤u π°≤° ı°u JC¡~> J¡F° ı°∫ Ÿu wCt ŸCfi°u $
N°ÃtI°fi Ju¡ ≈®∫Ãfi Ju¡ <ffi° ªC≈ª°≈ fæ™>u ≤Ffiu Ÿu J¡°æfi-Ÿ° ≈C”T°SÕ F°uy° ? $$6$$
f°fl°J¡°≤ Ì„Õfi°u* Ju¡ tº∫ tu* ÌuF°Ãtw°Ì„Õfi FÙ tF°fig NfiSÕ N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ NfiS°u˘ J¡° fÙı Fæ, Nw#
Ÿu FÙ tCHŸu ~C>n°fiu Ju¡ <ÔÎ ˚yb°fig ≈®b¨W F…Î, ∫°u* tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $
<`„¥Ô@°≤Ù ˚yb°fig „aJ¡≤ fiu Ÿ w≤F J¡° ÌqŸ≤° J¡v≈ J¡FJ¡≤ N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu ÌuF°Ãt˚®t
Ju¡ <fi≤°Ÿ Ju¡ <ÔÎ <k¡≤ ∫F J¡F° <J¡ wCt f°flÌuF N°<Ì tu* N°ÃtI°fiÙ tw ffi°u $ (ÌuF J¡∑ <J®¡∫°„<•w
ıæŸu ≈≤°@Ùfi Fæ, bæŸu FÙ ªuwfi„<•w ˚Ù ≈≤°@Ùfi Fæ $ oŸ<ÔÎ ÌuF tu* N°Ãt° J¡∑ ≈®Ÿ<•w fiFÙ* F°u
ŸJ¡wÙ, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu ≈®°d Ju¡ N@Ùfi ÌuF J¡∑ ªu‹¸>° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $) ∫∏` J¡∑ fi°o˘ ≈®°d Ÿu FÙ
∫F ÌuFR¡≈Ù |≤ _kC¡¿≤w F°uw° Fæ $$7$$ ≈®°d-b°∫C Ÿu „¥∏∫ F…N° ÌuFR¡≈Ù |≤ ŸaªÔfi ~>°unJ¡≤ t¥J¡
Ju¡ ŸÂ„ ¿_Sw ≤Fw° Fæ $ ÌuFR¡≈Ù |≤ tu* ªÔfi°fiCJ¥¡Ô <J®¡∫°„<•w ≈®°db°∫C ≈®∫C•w Fæ N°æ≤ ŸabuÌfi
„<•w w°u N°Ãt<ª<w FÙ Fæ $$8$$
fitu* <J®¡∫°„<•w J¡° t¥Ô N°æ≤ N°Z∫ Ì°ufi°u* fi‹¸> F°u ı°wu Fæ*, ≈≤∏wC <ª<w„<•w fi‹¸> fiFÙ* F°uwÙ,
∫F J¡Fwu Fæ* $
bF <ª<w„<•w Nt¥wÕ N°æ≤ N°J¡°„ Ÿu ˚Ù _bh~> Fæ $ wÙfi°u* J¡°Ô tu* J¡˚Ù f°<@w fi F°ufiub°ÔÙ
Ÿ <ª<w J¡∑ ŸW° FÙ ŸJu¡ N<bfi°„ tu* FuwC Fæ $ <J®¡∫°„<•w J¡° t¥Ô ≈®°d N°æ≤ <J®¡∫°Z∫ ÌuF Ì°ufi°u*
fi‹¸> F°u ı°wu Fæ* N°æ≤ ÌuF<b∫°uy Ÿu FÙ ≈®°d b°∫C_bR¡≈ F°u ı°w° Fæ $$9$$ N°J¡°„ Ÿu ˚Ù _bh~>
<ªÌ°Ãt° fi‹¸> fiFÙ** F°uw° $ (oŸ<ÔÎ NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ Ju¡) ˚®t°u* Ÿu •∫° F°uy° ? (<ªÌ°Ãt° •∫°u* fi‹¸> fiFÙ*
F°uw° ? oŸtu* ≈≈<W J¡Fwu Fæ* $) •∫°u*<J¡ <Ô*yÌuF Ÿu Ÿab<Ôw tfi#≈®°dt∫ ÌuF tu* N°b≤d≤<Fw
<ª<ww[b J¡∑ FÙ N<˚Δ∫<•w F°uwÙ Fæ $$10$$
_S¥ÔÌuFt°` tu* w°u t<Ôfiw° F°ufiu Ÿu <ª<w J¡°u N<˚Δ∫•w J¡≤fiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ fiFÙ* Fæ, oŸJ¡° ‹¸>°∏w
π°≤° ≈≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
Fu tC<fifi°∫J¡, <fitÕÔ N°˚°Ÿb°Ôu Ì≈Õd tu* <J¡ŸÙ w≤F J¡∑ ≈®<w<f‡f<J®¡∫° Ju¡ <ffi° ˚Ù b_wC J¡°
≈®<w<f‡f ≈nw° Fæ N°æ≤ ıæŸu tÔ∫C•w Ì≈Õd tu* Ÿ°tfiu ≈¿_Sw <bΩt°fi b_wC J¡° ˚Ù ≈®<w<f‡f
fiFÙ* ≈nw°, bæŸu FÙ ÌuF Ju¡ <bΩt°fi ≤Ffiu ≈≤ ˚Ù ≈®°d Ju¡ <fiJ¡Ô ı°fiu Ÿu Ÿtu* <ª<w J¡° ≈®<w<f‡f
fiFÙ* ≈nw° $$11,12$$
NwÎb ŸbÕΔ∫°≈J¡ F°uwÙ F…oÕ ˚Ù <ª<w t°∫°J¡ÔaJ¡ Ÿu N°b¨w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <Ô*yÌuF J¡°u ~>°unJ¡≤
N∏∫` f°fl<J®¡∫°N°u* tu* N°æ≤ N≈fi° NŸÔÙ _bR¡≈ ı°fifiu tu* ŸtSÕ fiFÙ* F°uwÙ N°æ≤ <Ô*yÌuF tu* N°b¨w fi
Ÿ¥∫°uÕ ∫S° ŸbÕÔ°uJ¡_∫ ªsCfiÕ <Ô›∫wu ª°sCTæf°ÕflÌ°uTæ# $ ÎJ¡_wS° ŸbÕ˚¥w°∏w≤°Ãt° fi
<Ô›∫wu Ô°uJ¡Ì…#©ufi f°fl# $$ Ÿ‡≈¥dÕ Ô°uJ¡°u* Ju¡ fiu`R¡≈ Ÿ¥∫Õ ıæŸu f°fl ªsC Ju¡ Ì°uT°u* Ÿu <Ô›w fiFÙ*
F°uw°, bæŸu FÙ ÎJ¡ N°æ≤ Ÿf ˚¥w°u* Ju¡ N∏w≤°Ãt° ˚Ù Ô°uJ¡ Ì…#©°u* Ÿu <Ô›w fiFÙ* F°uw°) oŸ ZC<w tu*
NÔu≈J¡w° Ju¡ ŸtSÕfi Ju¡ <ÔÎ Ÿt_w ≈®≈aª Ju¡ f°flR¡≈ Ÿu fwÔ°∫° y∫° N°Ãt° "f°fl' „ÆÌ J¡°
NSÕ Fæ, ŸJu¡ I°fi Ju¡ <ÔÎ, ∫F "f°flf°u@°∫' J¡° NSÕ Fæ $)
(N)

ŸyÕ - 35]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1371

F°ufiu Ju¡ J¡°≤d fiJ¡∑ b¨<W π°≤° fi Ì°ufi°u* tu* ∫°fiÙ f°fl <J®¡∫°N°u* tu* N°æ≤ N≈fi° _bR¡≈ ı°fifiu tu* ŸtSÕ
F°uwÙ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ŸbÕΔ∫°≈J¡ F°uwÙ F…oÕ ˚Ù <ª<w f°fl |¸>°<Ì-N°J¡°≤ Ÿu _S¥Ô F…oÕ fC<]b¨<W Ÿu ÌuF_≈∏Ìfi N°<Ì Ju¡
≈®<w ŸtSÕ F°uwÙ Fæ $ N°æ≤ f®Ê°J¡°≤I°fi Ÿu w°u t°∫°J¡ÔaJ¡ Ÿu <fitCÕ•w F°uJ¡≤ bF ≈≤t<„b ∫°fiÙ
Jæ¡bv∫fi°tJ¡ ≈≤tJ¡v∫°d_bR¡≈ F°u ı°wÙ Fæ $ N<˚Δ∫•w F…oÕ bF <ª<w FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ŸW°R¡≈
_k¥¡<wÕ J¡° ≈®Ì°fi J¡≤fiub°ÔÙ Fæ N°æ≤ bFÙ Ìubw°_bR¡≈ Fæ $$13$$
<ª<w J¡∑ N<˚Δ∫<•w tu* ÃJ¡TÕ Ju¡ J¡°≤d FÙ F¿≤, F≤ N°<Ì Ìubw°N°u* tu* ˚Ù ÃJ¨¡‹¸> ÌubR¡≈w° Fæ,
oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
bFÙ F¿≤ Fæ, bFÙ <„b Fæ, bFÙ <F≤^∫y˚Õ Fæ, bFÙ ªwCtCÕ© f®Ê° Fæ, bFÙ Ìubw°N°u* J¡° ≈<w o∏B Fæ,
bFÙ b°∫C, N<Àfi, ª∏B Îba Ÿ¥∫ÕR¡≈ Fæ N°æ≤ bFÙ ≈≤tuÿb≤R¡≈ Fæ $$14$$ bFÙ ŸbÕ` Δ∫°≈J¡ N°Ãt° Fæ,
ŸbÕªæw∏∫°J¡°≤ ªuwfi Fæ, Ìubu„ Ìub˚¨wg, @°w°, ÌubÌub N°æ≤ _byÕ_b°tÙ Fæ $$15$$ tF°ªæw∏∫ Ju¡
ıyÌ°ÃtJ¡ ŸtCvÔ°Ÿ J¡∑ N°u≤ ı°u tCÀ@ fiFÙ* F°uwu, ÎuŸu ı°u ˚Ù J¡°uoÕ Fæ*, bu f®Ê°, <b‹dC, tF°Ìub N°<Ì
Wt Ìubw°N°u* Ju¡ _bR¡≈°u* tu* ≈®<Ÿ] Fæ* $$16$$
ı°u ≈≤f®ÊR¡≈ Ìubw° Fæ, ŸJ¡∑ Â<‹¸> tu* wwg-wwg yCd tu* N<˚t°fi ≤©fiub°Ôu, ∫u f®Ê° N°<Ì
Ÿ¨<‹¸> N°<Ì J¡°∫Õ Ju¡ <ÔÎ N°<b˚¥Õw F…Î Fæ* N°æ≤ N<Àfi Ju¡ <b_kC¡<Ô*y J¡∑ fi°o˘ Ô<sw F°uwu Fæ*, oŸ N°„∫
Ÿu J¡Fwu Fæ* $
˚B, ≈≤t <ª<w Ÿu ª°≤°u* N°u≤ Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î ∫u f®Ê°, <b‹dC, tF°Ìub N°<Ì w≈u F…Î Ô°Ô-Ô°Ô
Ô°uFu Ju¡ y°uÔu Ÿu <fiJ¡Ôu N<Àfi-J¡d°u* J¡∑ fi°o˘ N°æ≤ ŸtCB Ÿu <fiJ¡Ôu ıÔ<f∏Ì…N°u* J¡∑ fi°o˘ ≈≤tªæw∏∫ Ju¡
FÙ ÎJ¡ Na„R¡≈ Fæ* $$17$$
∫F ı°u J¡F° y∫° Fæ, bF N„°˜Ù∫ Δ∫bF°≤Â<‹¸> Ÿu J¡F° y∫° Fæ, „°˜Ù∫ Â<‹¸> Ÿu fiFÙ* $ <bª°≤
Ÿu („°˜Ù∫ Â<‹¸> Ÿu) w°u f®Ê° N°<Ì Ju¡ N°<b˚°Õb Ÿu ÔuJ¡≤ ŸyÕ N°<Ì J¡∑ ªu‹¸>°, NfiCy®F≈¥bÕJ¡ ≈Ìu„
Ìufi°, f®Ê°^±>°u* J¡° N°<@≈Ã∫ _bÙJ¡°≤ J¡≤fi° N°<Ì <ıwfiu <w≤°u˚°b≈∫Õ∏w Δ∫bF°≤ Fæ*, bu Ÿf N<bΩ°J¨¡w
˚®°<∏w_bR¡≈ FÙ Fæ*, b°_w<bJ¡ fiFÙ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
∫S°SÕ tu* ≈≤t≈ÌR¡≈ f®Ê Ÿu Ã≈∏fi fiFÙ* Fæ*, wS°<≈ NI°fib„ ≈≤t≈Ì_bR¡≈ f®Ê Ÿu Ã≈∏fi
J¡∑ w≤F ≈®wÙ∫t°fi, ÎJ¡t°` ˚®t_bR¡≈ fi ≈Ì°S°u˘ J¡∑ wS° ˚®t°u* tu* FuwC˚¥w ∏FÙ* NfiuJ¡ J¡v≈fi°N°u*
Ju¡ J¡≤fiub°Ôu tfi J¡∑ ¿_S<wÌ„° tu* FÙ Fı°≤°u* „°©°-≈®„°©°N°u* tu* kæ¡ÔJ¡≤ buÌ, buÌ°SÕ Ÿ¨<‹¸> Ju¡
N°<Ìt J®¡t, Ÿ°ay°u≈°ay <J®¡∫°J¡Ô°, ≈°Ÿfi°Î≥ Îba f®Êw[b Ju¡ f°u@°u≈∫°uyÙ ≈°∫ N°æ≤ buÌ N°<Ì tu*
N<@J¡°≤Ù ıÙb wS° fiJ¡∑ J¡°t, J¡tÕ N°æ≤ b°Ÿfi°, ı∏t, t≤d N°<Ì NfiSÕR¡≈ ı¸>° ofi ŸfJ¡∑
_bR¡≈˚¥w ∫F N<bΩ° W≤°uW≤ _S¥Ôwt F°uJ¡≤ _kC¡¿≤w F°uwÙ Fæ $$18,19$$
Nfi∏w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d N<bΩ° Ju¡ <bÔ°Ÿ°u* J¡° bdÕfi fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w°, oŸ N°„∫ Ÿu
J¡Fwu Fæ* $
oŸÙŸu Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô J¡∑ Ÿ‡≈<W Ju¡ NfiCŸ°≤ f°≤-f°≤ J¡°u<¸>-J¡°u<¸> ≈Ì°S°u˘ Ju¡ _bR¡≈ tu* kæ¡ÔÙ
F…oÕ NŸÙt Ÿ _S¥Ôwt N<bΩ° J¡° bdÕfi J¡≤fiu tu* J¡°æfi ≈C”T ŸtSÕ F°u ŸJ¡w° Fæ NS°Õwg J¡°uoÕ fiFÙ* $

1372

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

NSb° Ÿ ≈®J¡°≤ NŸÙt N<bΩ° J¡° bdÕfi J¡≤fiu ≈≤ J¡°æfi ≈®∫°uıfi <Ÿ] F°uy° NS°Õwg J¡°uoÕ fiFÙ* <Ÿ]
F°uy° $$20$$ ª¥≥<J¡ f®Ê°, F¿≤, F≤ N°<Ì Ìubw°N°u* J¡° ˚Ù ÌuFR¡≈ ≈°<@ J¡° ≈¿≤y®F N°<bΩJ¡ FÙ Fæ,
oŸ<ÔÎ ∫F ªæw∏∫_bR¡≈ tF°Ìub fiJ¡° ˚Ù ≈≤t <≈w° Fæ $ <ıŸ w≤F ≈vÔb°u* J¡° t¥Ô fÙı b¨s Fæ,
ŸÙ w≤F ªæw∏∫°Ãt° tF°Ìub fiJ¡° t¥Ô fÙı Fæ $$21$$ Fu tCfiu, <ıŸfiu •w ªæw∏∫°ÃtJ¡ tF°Ìubw[b J¡° ≈¿≤ª∫ J¡≤ <Ô∫° Fæ, ŸJu¡ <ÔÎ w°u bFÙ w[b b∏ÌfiÙ∫ N°æ≤ ≈¥ıfiÙ∫ Fæ, •∫°u*<J¡ Ÿf ≈®°<d∫°u*
J¡° fÔ N°æ≤ N<˚@°fi bFÙ Fæ $ bFÙ Ÿb°ÕÃtJ¡, ≈®J¡°„R¡≈, Ÿt_w I°fi°u* J¡° ÎJ¡t°` Ã≈°ÌJ¡ N°æ≤
Ÿftu* ŸW°_k¥¡<wÕ J¡° ≈®Ì°fi J¡≤fiub°Ô° Fæ $$22$$ w[bI°fiÙ J¡°u ≈®Ã∫uJ¡ o¿∏B∫ N°æ≤ ≈®Ã∫uJ¡ b_wC tu*
≈®J¡°„R¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bFÙ <bT∫ F°uw° Fæ, ÌqŸ≤° fiFÙ* $ bF ŸbÕ` FÙ ŸÌ° <Ìw_b˚°b Fæ Îba
I°fi°ÃtJ¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ŸbÕ<bT∫J¡ Fæ $$23$$ ŸtÙ≈ tu* fæ™>°fiu Ju¡ <ÔÎ N°à°fi N°æ≤ ≈®J¡°„fi Ju¡ <ÔÎ
t∏` N°<Ì JC¡~> ˚Ù ŸJu¡ <ÔÎ ≈∫C•w fiFÙ* F°uwu, •∫°u*<J¡ bF ŸÌ° N°Fqw Îba ŸbÕ` FÙ ¿_Sw Fæ,
NwÎb N≈fiu ªæw∏∫R¡≈ Ÿu ª°≤°u* N°u≤ ≈ÔÆ@ F°u ı°w° Fæ $$24$$ Fu tCfiu, ∫F <„b°ÃtJ¡ <ª<w <ıŸ<ıŸ b_wC¿_S<w J¡∑ N°u≤ ı°wÙ Fæ, bFÙ* ≈≤ <bT∫, <bT∫≈®J¡°„, <bT∫tfifi°ÃtJ¡ tfi N°æ≤ fiJ¡∑
Ÿ°sÙ˚¥w Â<‹¸> ofiJ¡° _bR¡≈ _b∫a FÙ @°≤dJ¡≤ ÔuwÙ Fæ, ÌqŸ≤° J¡°uoÕ @°≤d fiFÙ* J¡≤w° $$25$$
tFTuÕ, o∏FÙ* Ÿf J¡°≤d°u* Ÿu Ÿt_w ≈¥ı° N°<Ì Δ∫bF°≤°u* tu* ≈®St°u≈¿_Sw ≈¥ı°∫°uÀ∫,
fit_J¡°≤∫°uÀ∫, _wC<w∫°uÀ∫, NP∫Õ∫°uÀ∫ N°æ≤ <fi<©Ô Ìubw°N°u* J¡° Ÿb°tÙ bFÙ <ª<ww[b Fæ, ∫F wCt
ı°fi Ô°u $ ∫FÙ fnu-fnu I°wΔ∫ ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ˚Ù ª≤t ŸÙt° Fæ $$26$$ b°]Õ•∫, „°uJ¡ Îba ˚∫ Ju¡
<bfi°„J¡ oŸ N°Ãtw[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤ tfiC‹∫ <k¡≤ ŸaŸ°≤ tu* ˚¥≥ıu y∫u fÙı J¡∑ fi°o˘ NaJC¡¿≤w
fiFÙ* F°uw° $$27$$ Fu <b≈®u∏B, ı°u <b<Ìw F…N° Ÿt_w ı∏wCN°u* tu* N˚∫ Ìuw° Fæ, ı°u ŸfJ¡∑ N≈us°
N°Ω Fæ N°æ≤ ı°u Nfi°∫°Ÿ ≈°Ÿfi°∫°uÀ∫ Fæ, bF Nı, ≈≤t Îba F_wyw ≈≤t≈Ì_bR¡≈ wC‡FÙ* F°u,
oŸ<ÔÎ f°fl-Â<‹¸>∫°u* tu* •∫°u* t°uF J¡≤wu F°u ? $$28$$

≈æ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

~>WÙŸb°≥ ŸyÕ
Ÿt_w <bÿb J¡∑ Ã≈<W Ju¡ <fi<tW, Ÿb°ÕJ¡°≤ Ÿu ¿_Sw wS°
<J¡ŸÙ Ÿu _≈„Õ fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <b„C] Ÿ <ª<ww[b Ju¡ ŸbæÕÿb∫Õ J¡° bdÕfi $

oÕÿb≤ fiu J¡F° # Fu tCfiu, ª¥≥<J¡ oŸ <ª<wR¡≈ N°Ãtw[b J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤ ≈C”T <k¡≤ ŸaŸ°≤ tu*
Ã≈∏fi fiFÙ* F°uw°, oŸ<ÔÎ Ÿt_w ˚°b≈Ì°S°u˘ Ju¡ ˚Ùw≤ ≤Ffiub°Ôu N≈fiu NfiC˚b_bR¡≈ ÎJ¡t°` <b„C]
≈®J¡°„t∫ <ª<ww[b J¡°u FÙ tC<fiÔ°uy ŸaŸ°≤-≤°uy J¡° N≈F≤d J¡≤fiub°Ô° ”BR¡≈ oÕÿb≤ ı°fiwu Fæ* $$1$$
Fu tCfiu, wCt oŸÙ <fitÕÔ <ª<ww[b J¡°u N<©Ô fÙı°u* J¡° ˚Ù fÙı, ŸaŸ°≤R¡≈ Ÿ¨<‹¸> J¡° ≈≤t Ÿ°≤ N°æ≤
buÌ°u<Ìw J¡t°u˘ tu* ≈≤t J¡tÕ ı°fi°u $$2$$ bF <ª<ww[b <fi<©Ô J¡°≤d°u* J¡∑ <J®¡∫°„<•w∫°u* J¡° J¡°≤d Fæ
N°æ≤ N≈fiÙ ŸW° Ÿu Ÿt_w ˚°b°u* tu* ŸW° ≈®Ì°fi J¡≤fiub°Ô° Fæ $ b°_wb tu* bF fi <J¡ŸÙ J¡° J¡°≤d Fæ
N°æ≤ fi <J¡ŸÙ J¡° J¡°∫Õ Fæ, •∫°u*<J¡ bF <b„C] N°æ≤ Nı∏t° Fæ $$3$$ bFÙ Ÿt_w fC<]b¨<W∫°u* J¡°
≈®J¡°„J¡, ıÙb Ju¡ ˚Ù N∏Ì≤ ≤Ffiub°Ô° Ÿ°≤˚¥w ªuwfi, f°fl buΩ°u* J¡° ˚Ù ªuwfi ∫°fiÙ fC<]b¨<W Ju¡

ŸyÕ - 36]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1373

Ÿ‡f∏@ Ÿu ı<fiw N<˚Δ∫<•w Ÿu <bT∫°u* J¡° ≈®J¡°„ J¡≤fiub°Ô° ≈®Ã∫Jg¡ R¡≈ ªuwfi Fæ, ªuÃ∫°u* J¡° ≈≤t
N<@‹™>°fi˚¥w w[b Fæ N°æ≤ N≈fiu J¡°u FÙ t°∫° Ÿu NfiuJ¡ R¡≈ tu* ˚°bfi° J¡≤ Ôufiub°Ô° Fæ $$4$$ Fu tCfiu ŸÙ
J¡°u tC<fiÔ°uy ªsC N°<Ì Îba Ÿ¥∫Õ N°<Ì ≈®J¡°„°u* J¡° ≈®J¡°„J¡, _b∫a ªsC, Ÿ¥∫Õ N°<Ì ≈®J¡°„°u* Ÿu ≈®J¡°<„w¡fi
F°ufiub°Ô°, NÔ°æ<J¡J¡, _b∫a NJu¡Ô° FÙ Ÿt_w fÙı°u* Ju¡ fÙıR¡≈ Ÿu ¿_Sw, ≈®J¡°„ N°æ≤ <fitÕÔ <ªÌg|fi
J¡Fwu Fæ* $$5$$ Ÿ <ª<ww[b tu* ≈¨<SbÙ, N≈g, wuıR¡≈ Ÿwg N°æ≤ b°∫C Îba N°J¡°„R¡≈ Ã∫wg fiFÙ* ≤Fwu $
bF ŸBq≈, „°∏w Îba Δ∫°bF°¿≤J¡ N°æ≤ ≈®°<w˚°<ŸJ¡ Nb_S°N°u* Ÿu b<ıÕw Fæ $ Fu ˚B, ıyßÃ∫w° N°æ≤
NΔ∫°J¨¡wŸW° Ju¡ f°@-J¡°Ô tu* ŸJu¡ (f°@ Ju¡) Ÿ°sÙR¡≈ Ÿu <bΩt°fi ı°u <ª∏t°`_bR¡≈ b_wC Fæ,
bF bFÙ <ª<ww[b Fæ, ÌqŸ≤° fiFÙ*, ∫F wCt ı°fi°u $$6$$ tFTuÕ, bFÙ <ª<ww[b _b∫a FÙ ≤aıfi fÙı°b_S°
tu* ≤°y°ÃtJ¡, <bT∫_t¨<wJ¡°Ô tu* <ªW-s°u˚J¡ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≤aıJ¡_bR¡≈, <bT∫Ÿ‡f∏@-Ì„° tu*
≤aıfiR¡≈, <bT∫<b∫°uy-Ì„° tu* <ªW J¡∑ t<Ôfiw° J¡° J¡°≤d F°ufiu Ÿu ≤ı°uR¡≈ @¥ÔR¡≈ F°u ı°w° Fæ
N°æ≤ bF _b∫a Nt¥wÕ_bR¡≈ F°uwu F…Î ˚Ù „Ù|® FÙ <ª` N°<Ì Ÿu ≤a<ıw t¥wÕR¡≈ F°u ı°w° Fæ $$7$$ ˚B, oŸ
<ª<wR¡≈Ù <b„°Ô <ªW tu* ≈FÔu J¡°u<¸>-J¡°u<¸> ıyBq≈Ù t”˚¥<t∫°u* J¡∑ t≤Ù<ªJ¡°Î≥ ≈®_kC¡¿≤w F°u yoÕ Fæ*,
N°yu ≈®_kC¡¿≤w F°uyÙ N°æ≤ bwÕt°fi J¡°Ô tu* ˚Ù ≈®_kC¡¿≤w F°u ≤FÙ Fæ* $$8$$ oŸ _b≈®J¡°„_bR¡≈ N°Ãtw[b
tu* N≈fiÙ ÎJ¡t°` ŸW° Ÿu ıywgfi°t@°≤Ù ¿bÔsdw° ∫Ω<≈ ≈®wÙw F°u ≤FÙ Fæ; wS°<≈ b°_wb tu* bF
JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ $ ıæŸu N<Àfi tu* ≠b°Ô°, <b_kC¡<Ô*y, ≈®J¡°„ N°<Ì ¿bÔsdw° ≈®wÙw F°u ≤FÙ ˚Ù
‹d_b˚°b N<Àfi Ÿu ÌqŸ≤° JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ≈®J¨¡w tu* ˚Ù ŸtHfi° ª°<FÎ $$9$$
oŸÙ J¡°≤d "Nd°u≤dÙ∫°∏tFw°u tFÙ∫°fig' (N°Ãtw[b Ÿ¥‚t°<wŸ¥‚t ≈≤t°dC Ÿu ˚Ù Ÿ¥‚twt
N°æ≤ fnu Ÿu fnu N°J¡°„ Ÿu ˚Ù fn° Fæ $) bF ZC<w Ÿ N°Ãtw[b tu* N<©Ô <b”] @t°u˘ J¡° Ÿt°bu„
fwÔ°wÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
f®Êfig, oŸ <ª<ww[b fiu tF°fig tuR¡≈bÕw J¡°u N≈fiu Ì≤ tu* Ÿt° <Ô∫° Fæ N°æ≤ ≈≤t°dC Ju¡ ŸÂ„ bF
≈≤tŸ¥‚t Fæ ÎuŸ° tC<fi Ô°uy J¡Fwu Fæ* $ oŸfiu tF°fig tuR¡≈bÕw J¡°u i>J¡ <Ì∫° Fæ N°æ≤ ≈≤t°dC Ju¡ ŸÂ„
NÃ∫∏w Ÿ¥‚t Fæ ÎuŸ° tC<fi Ô°uy J¡Fwu Fæ* $$10$$
oŸ <ª<ww[b tu* J¡°ÔJ¨¡w ÌÙ|Õw° N°æ≤ Ÿ¥‚tw° J¡° ˚uÌ fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Ÿ <ª¿ww[b fiu tF°fig J¡v≈ ıæŸu J¡°Ô J¡°u N≈fiu Ì≤ tu* Ÿt° <Ô∫° Fæ N°æ≤ bF <fituTt°`
J¡°Ô_bR¡≈ Fæ, ∫F ˚Ù tC¿fiÔ°uy J¡Fwu Fæ* $ ∫Ω<≈ oŸfiu tF°fig J¡v≈R¡≈Ù J¡°Ô Ju¡ «¡≈≤ N≈fi° ≈æ≤ ıt°
≤•©° Fæ; wS°<≈ N≈fiÙ <fituTt°`_bR¡≈ J¡°ÔR¡≈w° J¡° ˚Ù ≈¿≤Ã∫°y fiFÙ* <J¡∫° Fæ $$11$$
•w NSÕ J¡°u FÙ <b„ÌR¡≈ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu tCfiu, ∫Ω<≈ ∫F <ª<ww[b Ju¡„ Ju¡ Ny®˚°y Ÿu ˚Ù Ÿ¥‚twt Fæ; wS°<≈ oŸfiu Ÿt_w ≈¨<SbÙ
Δ∫°›w J¡≤ ≤•©Ù Fæ $ Ÿ°w ŸtCBR¡≈ b˜b°ÔÙ ≈¨<SbÙ ˚Ù oŸJ¡∑ N¿∏wt ŸÙt° ≈®°›w fiFÙ* J¡≤
ŸJ¡wÙ $$12$$ JC¡~> fi J¡≤wu F…Î FÙ Ÿfiu oŸ tF°fig ŸaŸ°≤-≤ªfi° Ju¡ ≈®<w J¡w¨Õw° ≈®°›w J¡∑ Fæ N°æ≤ ∫F
fn° J¡tÕ J¡≤ ≤F° ˚Ù JC¡~> J¡≤w° FÙ fiFÙ* $$13$$ ∫F BΔ∫_bR¡≈ F°uw° F…N° ˚Ù BΔ∫≤<Fw, BΔ∫≤<Fw
F°uw° F…N° ˚Ù BΔ∫∫C•w, „≤Ù≤b<ıÕw F°uw° F…N° ˚Ù f®Ê°^±>R¡≈ „≤Ù≤b°Ô° N°æ≤ f®Ê°^±>„≤Ù≤ b°Ô°
F°uw° F…N° ˚Ù „≤Ù≤≤<Fw Fæ $$14$$ ∫F Ÿ°™> |nÙ J¡° NΩ_bR¡≈ F°uw° F…N° ˚Ù <fi≤∏w≤ ≈®°w#J¡°ÔR¡≈

1374

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

(≈®°≤‡˚ Ju¡ <`tCFqw°ÕÃtJ¡ J¡°ÔR¡≈) Fæ $ ≈®°w#J¡°Ô _bR¡≈ F°uw° F…N° ˚Ù NΩ_bR¡≈w° ≈®°›w J¡≤w°
Fæ $ b°_wb tu* fi w°u bF tCFqwÕR¡≈ Fæ, fi NΩR¡≈ Fæ N°æ≤ fi ≈®°w#J¡°Ô_bR¡≈ FÙ Fæ, NSb° ŸÌ° NΩ_bR¡≈
N°æ≤ ≈®°w#J¡°Ô_bR¡≈ FÙ Fæ $$15$$
ŸÙ ≈®J¡°≤ ∏tW, NI°fiÙ N°<Ì π°≤° ˚°<Tw <fi≤SÕJ¡ N≈„ÆÌ_bR¡≈ ˚Ù bFÙ Fæ, ÎuŸ° fwÔ°fiu
Ju¡ <ÔÎ fitu* Ÿu JC¡~> J¡° NfiCJ¡≤d J¡≤ <Ì©Ô°wu Fæ* $
∏tW ≈C”T <fi≤∏w≤ <fi≤SÕJ¡ ıæŸu <˚*<±>-<˚*<±>, ¿©Ô-<©Ô, ≈C”<≈wg, <~><Ô, Ÿ°Ô|, <b<bwg,
ª<Ôwg, Ô°Ÿ, yCÔCyCÔC, <„ÔÙ oÃ∫°<Ì b°•∫°u* J¡° ı°u hª°≤d J¡≤wu Fæ*, bu <fi≤SÕJ¡ b°•∫ ˚Ù wÃ_bR¡≈
FÙ Fæ* wS° ŸÃ∫ ∫°fiÙ Ÿ°SJ¡Õ buÌ„°˜°<Ì „ÆÌŸt¥F_bR¡≈ ˚Ù bFÙ Fæ $ b_wCw# ÎuŸ° J¡°uoÕ ≈Ì°SÕ fiFÙ*
Fæ, ı°u oŸ <ª<ww[b tu* N°≤°u<≈w F°uJ¡≤ ŸW° ≈®°›w fi J¡≤w° F°u $ ŸaŸ°≤ tu* ÎuŸÙ J¡°uoÕ b_wC fiFÙ* Fæ, ı°u
<ª<ww[b_bR¡≈ fi F°u $$16,17$$
oŸ <ª<ww[b J¡° ≈FÔu Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤ ≈®á°Ì fiu Ÿu ≈®d°t <J¡∫° S°, oŸJ¡° _t≤d J¡≤°wu F…Î
≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
<ıŸ ≈≤t°Ãt° tu* ∫F Ÿt_w ≈®≈aª <bΩt°fi Fæ, <ıŸŸu ∫F Ÿf Ã≈∏fi F…N° Fæ, ı°u ŸbÕ_bR¡≈
Fæ, ı°u ª°≤°u* N°u≤ Ÿu Δ∫°›w Fæ Îba ı°u ŸbÕt∫ Fæ, Ÿ Ÿb°ÕÃtJ¡ ≈≤t°Ãt° J¡°u f°≤-f°≤ fit_J¡°≤
J¡≤w° Fq≥ $$18$$
"<ıŸtu* N°≤°u≈ J¡≤fiu Ÿu NŸπ_wC J¡∑ ˚Ù ŸW° F°u ı°wÙ Fæ' ÎuŸ° ı°u ≈FÔu J¡F° y∫° S°, Ÿu
Ÿ‡˚b ffi°fiu Ju¡ <ÔÎ ıæŸu ıF°≥ <fi≤SÕJ¡ ˚Ù ÿÔ°uJ¡ Ÿ°SÕJ¡ F°u ı°wu Fæ*' ∫°u* ‹¸>°∏w-≈®Ì„Õfi Ju¡ N<˚≈®°∫
Ÿu <fi≤SÕJ¡ ÿÔ°uJ¡ J¡° Ì°F≤d Ìuwu Fæ* $
(oŸ ÿÔ°uJ¡ J¡∑ Ô°uJ¡w# N°æ≤ ≈≤t°SÕw# ŸÃ∫°SÕw° fwÔ°oÕ yoÕ Fæ $ Ô°uJ¡w# oŸŸu <J¡ŸÙ b¨s J¡°
∫° ˚yb°fig <b‹dC J¡° bdÕfi <J¡∫° y∫° Fæ $ b¨s≈s tu*) fi tCH°Õ∫u F…Î ≈vÔb°u* N°æ≤ F≤u ≈W°u* Ÿu t°<Ôw
Ôw°N°u* Ju¡ <≈®∫wt NS°Õwg ª°≤°u* N°u≤ Ôw°N°u* Ÿu N°<Ô*<yw; NwÎb wfiu, J¡°u¸>≤ N°æ≤ „°©°N°u* Ju¡
˚ÙTd N∏w≤°Ô°u* tu* yFfi ∫°fiÙ <J¡ŸÙ Ju¡ ª»fiu Ju¡ N∫°uÀ∫ Îba _b∫a ‡Ô°<fi Ÿu b<ıÕw oŸ b¨s fiu k¥¡Ô,
k¡Ô, J¡°u*≈Ô, ˚≥b≤°, ≈sÙ N°<ÌR¡≈ Ÿ‡≈<W Ju¡ J¡°≤d <bÔ°Ÿ≈¥dÕ N≈fiÙ „°u˚° Ÿu <ıŸfiu <J¡ N≈fiÙ
„°u˚° Ÿu NbFuÔfi°≈¥bÕJ¡ tu|°u* Ju¡ <bΩCwgŸabÔfi Ÿu ¿_fiÀ@ <„<„≤-M¡wC J¡∑ ÿ∫°tw° Ÿu ı<fiw
Ÿ°æ∏Ì∫°Õ<w„∫R¡≈ <b˚®t ŸıÕfi°u* J¡°u <w≤_J¨¡w J¡≤ <Ì∫° Fæ - N∏∫ b¨s°u*, N∏∫ bfi°u* ∫° Ÿt_w ıywg
tu* ≈®<Ÿ] Ô‚tÙÔw° J¡°u N≈fiu N∏Ì≤ FÙ Ÿt° Ôufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿu t°fi°u* f≥@Ù tCl>Ù J¡∑ fi°o˘ ŸaJC¡<ªw J¡≤
≤•©° Fæ $ (<b‹dC≈s tu*) ≈vÔb°u* N°æ≤ ≈W°u* Ÿu ı<fiw <fitÕÔ t°Ô° Ÿu „°u<˚w ≈C”T°u* tu* Zu‹™>, ≈≤t°SÕR¡≈
Ÿu N°æ≤ b˜, ˚¥Td N°<Ì Ÿu <fitÕÔ, Ì≤ tu* ª°æÌF ˚Cbfi°u* J¡°u ≤©fiu Ju¡ J¡°≤d NÃ∫∏w yFfi ˚yb°fig
<b‹dC fiu ıy∏t°uFfi, Ÿ°æ∏Ì∫Õ N°<Ì <bÔ°Ÿ≈¥dÕ N≈fiÙ ÌuFÔ‚tÙ Ÿu <ıŸfiu <J¡ NbFuÔfi° ≈¥bÕJ¡
tu|Ÿ<ıÕw°u* J¡°u w≤<Ôw J¡≤ <Ì∫° Fæ $ N≈fiu J¡°u N°<Ô*yfi Ìu ≤FÙ Ô‚tÙR¡≈Ù ÔÔfi° ˚Ù f≥@Ù tCl>Ù J¡∑
fi°o˘ N<˚∏fi J¡≤ ≤•©Ù Fæ $ (Ÿ<ıÕw Ju¡ _S°fi tu* y<ıÕw≈°™> Ju¡ NfiCŸ°≤ oŸJ¡° ≈°≤t°<SÕJ¡ NSÕ ˚Ù
<fiJ¡Ôw° Fæ, ı°u oŸ ≈®J¡°≤ Fæ) ˚Ùw≤ <b<ª` J¡°t, J¡tÕ N°æ≤ b°Ÿfi° Ÿu yFfi F…Î NI°fi_bR¡≈ tÔ Ÿu
wS° ≈vÔbR¡≈ Ÿ¥‚t˚¥w°u*, fiJu¡ J¡°∫ÕR¡≈ ÌÔ_S°fiÙ∫ _S¥Ô˚¥w°u* N°æ≤ ˚Cbfi tÌ°u* Ÿu t°<Ôw ıywg

ŸyÕ - 37]

1375

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

J¡∑ ı°u Ô‚tÙÔw° Fæ, Ÿu ÔÙÔ°b„ N°J¡°„ tu* ªaªÔ tu|°u* J¡∑ yıÕfi° J¡∑ fi°o˘ yıÕfi J¡≤fiub°ÔÙ
"w[bt<Ÿ' oŸ tF°J¡°Δ∫ ZC<w Ÿu <bÔ°Ÿ J¡≤ ≤FÙ f®Ê<bΩ°R¡≈Ù F<SfiÙ fiu tvÔ Ju¡ π°≤° ≈®¿wtvÔ
J¡°u t°≤fiu Ju¡ <ÔÎ f≥@Ù F…oÕ tCl>Ù J¡∑ fi°o˘ <ªÌuJ¡≤Ÿ _bR¡≈ J¡≤ <Ì∫° Fæ (oŸÙ w≤F oŸ ÿÔ°uJ¡ Ju¡ N°æ≤ ˚Ù
NfiuJ¡ NSÕ <J¡∫u ı° ŸJ¡wu Fæ*, <ı∏Fu* <bπ°fi N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu J¡≤ Ôu* $) $$19$$

~>WÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ
Ÿπ_wC Ju¡ ∫°uy Ÿu Ÿwg J¡∑ ŸW°, ≈≤t <„b J¡∑ Nfi∏w <b˚¥<w∫°≥ N°æ≤
≈®Ì°fi„<•wR¡≈ <fi∫<w J¡° fi¨Ã∫ ofiJ¡° bdÕfi $

oÕÿb≤ fiu J¡F° # tFTuÕ, <ıŸ ≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° tu* <˚¿^±>,"<˚¿^±>,'

()

oÃ∫°<Ì ≈¥bÕ ŸyÕ Ju¡

"oÃ∫°<ÌJ¡°fi°tg' oŸ ÿÔ°uJ¡ tu* N°<Ì ≈Ì Ÿu NfiSÕR¡≈ Ÿu NÃ∫∏w ≈®<Ÿ] ı≤Ìgyb N°æ≤
Ì„Ì°<±>t N°<Ì b°•∫°u* J¡° ˚Ù y®Fd J¡≤fi° ª°<FÎ $ bF°≥ ≈≤ - ı≤Ìgyb# J¡‡fÔ≈°Ì…J¡°U∫°a π°¿≤
¿_Sw°u y°∫<w tBJ¡°<d $ wa f®°ÊdÙ ≈¨h~><w ≈C`J¡°t° ≤°ıfig ”t°∫°a Ô„Cfi_∫ J¡°u&|Õ# $$
oŸ ÿÔ°uJ¡ J¡° ˚Ù Ô°æ<J¡J¡ ∫° ≈°≤t°<SÕJ¡ NSÕ ÎJ¡t°` f®ÊŸW° Ÿu FÙ <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ $
fitu* Ô°æ<J¡J¡ NSÕ oŸ ≈®J¡°≤ Fæ - J¡°uoÕ ÎJ¡ tB°ŸÙ, ı°u J¡‡fÔ N°æ≤ ≈°fiF°u* Ÿu (ı¥w°u* Ÿu)
∫C•w f¥»u fæÔ Ju¡ Ÿt°fi yCd-@tÕb°Ô° F°ufiu Ÿu ı≤Ìgyb b°FÙJ¡ S°, N≈fiu |≤ Ju¡ π°≤ ≈≤ fæ™>J¡≤
tB Ìu„ tu* ≈®<Ÿ] yÙw°u* J¡°u y°w° S° $ Ÿu J¡°uoÕ f®°ÊdÙ ı°u <J¡ ÔFŸCfi Ÿu „°∏w F°ufiub°Ôu ≤°uyy®_w
≈C` Ju¡ Ÿ°S <J¡ŸÙ N°bÿ∫J¡ J¡°∫Õ Ÿu ŸtCB J¡∑ N°u≤ ı°fiub°ÔÙ SÙ N°æ≤ Ÿ°S-Ÿ°S bF°≥ ≈≤ ≈C`
J¡° ıÙbfi ˚Ù ª°F ≤FÙ SÙ-"∫F (tB°ŸÙ) ÔbdŸtCB J¡∑ N°u≤ Ÿu N°∫° Fæ' ∫°u* Ô°uy°u* Ÿu ŸCfiJ¡≤
NÃ∫∏w N°Ì≤≈¥bÕJ¡ Ÿ‡f°u<@w J¡≤wÙ F…oÕ ≈¥~>wÙ Fæ # Fu ≤°ıfig, ÔbdŸtCÌ® tu* ÔFŸCfi J¡° ˚°b •∫°
Fæ NS°Õwg •∫° bF°≥ ÔFŸCfi Ÿ_w° Fæ ∫° tF≥y° Fæ ? oŸÙ ÿÔ°uJ¡ J¡° ≈°≤t°<SÕJ¡ NSÕ oŸ ≈®J¡°≤ Fæ J¡‡fÔ Ju¡ Ÿt°fi N°b≤d J¡≤fiub°ÔÙ N<bΩ° Ÿu wS° ≈°ÌCJ¡°≈®°∫ <Ô*y „≤Ù≤ Ÿu ªsC N°<Ì π°≤°u* ≈≤
<bT∫-˚°uy Ju¡ <ÔÎ ¿_Sw F…N° f¥»u fæÔ Ju¡ Ÿt°fi ∫F ıÙb bæT<∫J¡ ˜Ù, ≈C` N°<Ì Ju¡ tayÔ-yÙw°u*
J¡°u FÙ f<FtCÕ© F°uJ¡≤ y°w° Fæ, N≈fiu _bR¡≈ J¡°u <fÔJC¡Ô FÙ fiFÙ* Ìu©w° $ Ÿu oŸ ≈®J¡°≤ ≈°J¡≤
≈Cafi°tJ¡ ŸaŸ°≤-fi≤J¡ Ÿu ]°≤ J¡≤fiub°Ôu f®Ê°ÃtR¡≈w°I°fi_bR¡≈ ≈C` J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤FÙ, f®°ÊdÙ
J¡∑ fi°o˘, f®ÊŸ‡f¿∏@fiÙ ZC<w ŸŸu ≈¥~>wÙ Fæ - Fu ≤°ıfig NS°Õwg _b∫a ≈®J¡°„R¡≈ Ÿu <b≤°ıt°fi N°æ≤
N≈fiu ªæw∏∫ Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ ıywg J¡°u ≤a<ıw J¡≤fiub°Ôu Fu N°ÃtÌub, Ÿ˚Ù <bΩ°, J¡°t N°æ≤ J¡tÕ Ju¡ fÙı°u*
J¡° <bfi°„J¡ F°ufiu Ÿu ŸtCB J¡∑ fi°o˘ «¡T≤≈®°∫, ≈≤t„C] wC‡F°≤u _bR¡≈ Ju¡ ≤Fwu F…Î NÃ∫∏w N≈<b`
F°ufiu Ÿu f®°Êd π°≤° N˚°uÀ∫ ÔFŸCfiwCv∫ ˚°u≠∫°u* Ju¡ <bT∫ tu* wCt t¥v∫ FÙ •∫° <bª°≤wu F°u ? Nw#
f°fl Â<‹¸> ~>°unJ¡≤ _b°Ãt°≤°t F°u ı°N°u $ oŸ N°„∫ Ÿu bF ≈¥~>wÙ Fæ - "∫F N°Ãt° J¡°æfi Fæ,
<ıŸJ¡∑ Ft Ô°uy ≈°Ÿfi° J¡≤wu Fæ*, bF J¡°æfi-Ÿ° N°Ãt° Fæ $ ıywg Ju¡ J¡°≤d f®Ê J¡° •∫° _bR¡≈
Fæ ? Ft J¡F°≥ Ÿu Ã≈∏fi F…Î' oÃ∫°<Ì $ oŸÙ ≈®J¡°≤ Ì„ Ì°<±>t°<Ì b°•∫°u* tu* ˚Ù NSÕŸW° ŸtHfiÙ
ª°<FÎ $ "<˚*<±> <˚*<±>tg'oÃ∫°<Ì ÿÔ°uJ¡ J¡∑ w°u, ı°u <J¡ f°Ô, tW N°<Ì Ju¡ N_≈‹¸> J¡Sfi J¡°
NfiCJ¡≤d J¡≤w° Fæ, NfiCJ¡°∫Õ NSÕ Ÿu FÙ NSÕbW° ı°fifiÙ ª°<FÎ $ NfiCJ¡°∫Õ w°u NΔ∫•w FÙ Fæ, Nw#
Ÿtu* (NfiCJ¡°∫Õ tu*) b°•∫w° FÙ fiFÙ* Fæ $
()

1376

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

N¿∏wt ˚°y tu* Ì<„Õw <fi≤SÕJ¡ „ÆÌ°u* J¡∑ ˚Ù NSÕ ZÙ ŸÃ∫≈®°∫ F°u ı°wÙ Fæ, Ÿt_w ıyßW°_bR¡≈
t<d Ju¡ <≈¸>°≤Ù R¡≈ t°∫°„fÔ ŸfJu¡ <fi∫∏w° Ÿ ≈≤t°Ãt° tu* ı°u fÙıR¡≈ „<•w∫°≥ NfiuJ¡<b@
<ª`-<b<ª` ıywg J¡° N°≤°u≈ J¡≤wÙ Fæ*, fitu* Ÿu ÎuŸÙ J¡°æfi Fæ* ı°u <b_≈‹¸> F°uJ¡≤ N°<b˚¥Õw
fiFÙ* F°uwÙ ? $$1,2$$
∏FÙ* „<•w∫°u* J¡° ∫C<•w≈¥bÕJ¡ Ì°F≤d Ìuwu Fæ* $
ª°bÔ N°<Ì fÙıJ¡d°u* Ju¡ N∏Ì≤ ≤Ffiub°ÔÙ ∫F ÌæbÙ <ª<wŸW° ©uw tu* ≈¿≤‹J¨¡w <t\>Ù, J¡°Ô,
ıÔ N°<Ì ŸFJ¡°≤Ù J¡°≤d°u* J¡°u ≈®°›wJ¡≤ ≈FÔu-≈FÔ NaJC¡≤ ≈æÌ° J¡≤wÙ Fæ N°æ≤ wÌfi∏w≤ J®¡t„#
w^±C>Ô (ª°bÔ) F°uJ¡≤ _b„≤Ù≤t∫ Ÿ°s°wg-≈C”T Ju¡ ©°fiu ∫°uÀ∫ N°uÌfi (ª°bÔ) ffi°wÙ Fæ $$3$$
ku¡fi Îba N°bwÕR¡≈ <bbwÕ (R¡≈°∏w≤) <ıŸJu¡ ˚Ùw≤ ≤Fwu Fæ* bF ≤ŸR¡≈° oÕÿb≤„<•w NSb° ku¡fi
N°<Ì tu* NfiCyw ≤ŸŸ°t°∏∫R¡≈° oÕÿb≤„<•w J¡<™>fi <„Ô°wÔ Ju¡ Ÿ°S ∫° <ıà° o¿∏B∫ Ju¡ Ÿ°S
Ÿ‡f∏@ F°ufiu ≈≤ ıÔ J¡° <fi‡fi ≈®Ìu„ tu* ≈Ÿ≈ÕdR¡≈ ∫° Ì≤ tu* ≈Ÿ≈ÕdR¡≈ _≈∏Ìfi Ã≈∏fi J¡≤wÙ
Fæ $$4$$ ≈C‹≈yCh~>°u* tu* tJ¡≤∏Ì∫C•w y∏@R¡≈ Ÿu ¿_Sw F…oÕ ∫FÙ oÕÿb≤„<•w fi°<ŸJ¡° Ju¡ ≈C¸>°u* tu* ≈®J¡°<„w
F°uwÙ Fæ N°æ≤ ∏Fu* ª°≤°u* N°u≤ Ÿu N°t°u<Ìw ∫° <bJ¡<Ÿw J¡≤ ÌuwÙ Fæ $$5$$ tCfiu, <ıŸ ≈®J¡°≤ <bJ¡°≤„¥∏∫
≈bÕw≤°ı w¨d, b¨s, Ôw° N°<Ì J¡°∫°u˘ J¡°u @°≤d J¡≤w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ∫F <ªÃŸW° <„Ô° Ju¡ y˚Õ tu*
¿_Sw F°uJ¡≤ <„Ô° ≈®<wt° J¡∑ fi°o˘ w[bw# ≈¨SJg¡ ŸW° fi F°ufiu ≈≤ ˚Ù Δ∫°bF°¿≤J¡ ŸW°b°ÔÙ "∫F
J¡°∫Õ Fæ N°æ≤ ∫F ŸJ¡° N°Z∫ Fæ' ∫°u* ˚uÌ<bJ¡v≈Ì„° J¡°u N¿bJ¨¡w F°uJ¡≤ @°≤d J¡≤wÙ Fæ $$6$$ ıæŸu
<≈w° N≈fiu ≈C` J¡°u N≈fiu J¡°∫Õ tu* ≈®b¨W J¡≤°w° Fæ, bæŸu FÙ Ÿt_w <J®¡∫°N°u* Ju¡ N°@°≤˚¥w ≈bfi≈®°∫
F…oÕ bF <ª<w„<•w Ãb<y<∏B∫ J¡°u _≈„Õy®Fd J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ NfiCJ¥¡Ô ffi° ÌuwÙ Fæ $ (oŸÙ ≤Ù<w Ÿu
N∏∫ o¿∏B∫°u* tu* ˚Ù ≈®b¨<W „<•w∫°≥ ŸÙ <ª<w„<•w Ju¡ π°≤° F°uwÙ Fæ*, ∫F ı°fifi° ª°<FÎ $)$$7$$
<ıŸ w≤F bF <ª<w„<•w ≈®b¨<W „<•wb„ ŸaŸ°¿≤dÙ F°uwÙ Fæ, ŸÙ w≤F <fib¨<W„<•wb„ Ÿt_w
ıywg J¡∑ ŸW°N°u* Juu¡ Ÿ|fiR¡≈ N°Ãt° J¡°u ÔuJ¡≤ Zbd, tfifi N°<Ì ≈°∫°u* Ÿu N≈fiu t°us Ju¡ <ÔÎ
"fiu<w fiu<w' oŸ ≈®<wTu@ Ÿu t°fi°u* Ÿf ıywg J¡°u ˚ÔÙ˚°≥<w „¥∏∫°ÃtJ¡ N°J¡°„R¡≈ J¡≤ ÌuwÙ Fæ $$8$$
∫FÙ „<•w tF°J¡°„ R¡≈ Ì≈Õd Ju¡ N∏Ì≤ N≈fiÙ ŸW° Ju¡ ≈®<w<f‡f Ju¡ ŸÂ„ J¡v≈-<fituTfi°tJ¡
<fitÕÔ J¡°Ô°ÃtJ¡ „≤Ù≤ @°≤d J¡≤wÙ Fæ $$9$$
Ÿt_w „<•w∫°u* J¡° ÎJ¡∑J¡≤d J¡≤ fiJu¡ J¡°∫°u˘ J¡∑ o∫W° J¡° <fiÿª∫ J¡≤°wu Fæ* $
f®Ê°, <b‹dC, ”B, oÕÿb≤ N°æ≤ oÕ„°fi ofi W≤°uW≤ ÃJ¡TÕb°Ôu Ìubw°N°u* tu* ≈aªt oÕ„°fi≈∫Õ∏w
(ŸÌ°<„b≈∫Õ∏w) Ÿf Ÿ <ª<w„<•w Ju¡ FÙ ≈¿≤d°tR¡≈ Fæ* $ ∫F oŸ ≈®J¡°≤ F°u N°æ≤ ∫F oŸ ≈®J¡°≤ fi
F°u ∫°u* Ÿf J¡°∫°u˘ J¡∑ Δ∫b_S° J¡≤fiub°ÔÙ t¥Ô„<•w ˚Ù _b∫a <ª<wŸW° Fæ $$10$$
bF <ª<wŸW° _b∫a FÙ fiJ¡∑ <fi∫°<tJ¡° •∫°u* F°uwÙ Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ <fi∫tw# fiJu¡ ≈®J¡°„fi tu*
FuwC F°ufiu Ju¡ J¡°≤d FÙ <fi∫°<tJ¡° F°uwÙ Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu |≤ tu* ÌÙ≈J¡ Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ Ÿt_w |≤˚≤ J¡∑ <J®¡∫°Î≥ F°uwÙ Fæ*, bæŸu FÙ Ÿ°sÙR¡≈Ù Ÿ ≈®J¡°„°ÃtJ¡
Nf°<@w ŸÃ∫_bR¡≈ N≈¿≤¿h~>∏fi <ª<ww[b Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ FÙ ıyÌg-R¡≈ <ª` J¡∑ ≈≤‡≈≤°Î≥ ≈®J¡°<„w
F°uwÙ Fæ* $$11$$ bFÙ <ª<wŸW° y∏@bÕfiy≤ Ju¡ fi°ˆ-t^±>≈ J¡∑ ˚¥<tR¡≈ ı°y®wg N°<Ì Nb_S°N°u* tu*

ŸyÕ - 37]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1377

N≈fiÙ „<•w Ÿu ı<fiw ∫F ŸaŸ°≤ Ìu©wÙ F…oÕ Ÿ°sÙ J¡∑ fi°o˘ Ì°ŸÙfi F°uJ¡≤ Nb¿_Sw ≤FwÙ Fæ $$12$$
tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ıywg Ju¡ _b°<tfig, oŸ ŸÌ°<„b J¡∑ Ÿ°t°∏∫w# J¡°æfi-ŸÙ „<•w∫°≥ Fæ*, bu
<b„uTw# <J¡Ÿ w≤F Ÿu ≤FwÙ Fæ*, fiJ¡∑ •∫° Ÿ°<sw° Fæ, fiJ¡° bwÕfi •∫° Fæ N°æ≤ bF <J¡wfi° Fæ ? $$13$$
oÕÿb≤ fiu J¡F° # Fu Wt b®w J¡≤fiub°Ôu Ÿ°æ‡∫, b°_wb tu* <ıŸJ¡° J¡°uoÕ ˚Ù N°J¡°≤ fiFÙ* Fæ, ı°u Ÿb°ÕÃtJ¡
Fæ wS° Ÿ°@°≤d ıfi <ıŸJ¡° ≈¿≤I°fi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, Ÿ „°∏w, <ª∏t°`R¡≈ ŸÌ°<„b ≈≤t°Ãt° J¡∑
oh~>°ŸW°, Δ∫°utŸW° ŸÙ ≈®J¡°≤ wÙŸ≤Ù J¡°ÔŸW° wS° <fi∫<wŸW° N°æ≤ tF°ŸW° ∫u ≈°≥ª „<•w∫°≥
Fæ* $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ "Ÿ°u&J¡°t∫w fF…_∫°tg' oŸ ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤ ŸfŸu ≈FÔu oh~>°ŸW° N<˚Δ∫•w
F…oÕ $ wÌfi∏w≤ N°J¡°„ J¡∑ N<˚Δ∫<•w F°ufiu ≈≤ N°J¡°„ŸW°, wÌfi∏w≤ J¡°Ô°ÃtJ¡ Ÿ¥` J¡∑ N<˚Δ∫<•w
F°ufiu ≈≤ J¡°ÔŸW°, ŸBq≈ Ju¡ <fi∫w Ÿa_S°fib°Ôu ˚¥w, ˚°æ<wJ¡ ≈Ì°S°u˘ J¡° N°<b˚°Õb F°ufiu ≈≤ <fi∫<wŸW°
N<˚Δ∫•w F…oÕ N°æ≤ wÌfi∏w≤ fitu* NfiCyw tF°ŸW° N<˚Δ∫•w F…oÕ $$14,15$$
oÕÿb≤ J¡° NŸ°@≤d „<•w-˚uÌ fwÔ°J¡≤ Nf ıÙbŸ°@°≤d „<•w-˚uÌ fwÔ°wu Fæ* $
I°fi„<•w, <J®¡∫°„<•w, ≈®b¨<W„<•w N°æ≤ <fib¨<W„<•w-oŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°t°∏∫w# <yfiwÙ F°ufiu
≈≤ ˚Ù ŸÌ°<„b_bR¡≈ ≈≤t°Ãt° J¡∑ ofi „<•w∫°u* J¡° N∏w fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ ≈®Ã∫uJ¡R¡≈ Ÿu fiJ¡∑ <yfiwÙ
fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ $ (oŸÙ Ÿu ªwCSÕ ≈®ÿfi J¡° ˚Ù W≤ F°u y∫°, ∫F ı°fi Ôufi° ª°<FÎ) $$16$$
N<πwÙ∫ b_wC tu* „<•w N°æ≤ „<•wt[b Ju¡ ˚uÌ tu* FÙ ıf <J¡ŸÙ J¡°≤d <b„uT J¡° <fibÕªfi fiFÙ*
J¡≤ ŸJ¡wu wf Nb°∏w≤ <ª`-<b<ª` „<•w∫°u* Ju¡ ˚uÌ J¡∑ J¡S° w°u Ìq≤ FÙ ≤FÙ, ∫°u* t°fifiub°Ôu b<Ÿ‹™>ıÙ
N°su≈ J¡≤wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu Ìub, ∫u ≈∫CÕ•w „<•w∫°u≥ FÙ <J¡Ÿ <fi<tW Ÿu F…oÕ ? fitu* fF…Ãb
Jæ¡Ÿu N°∫° ? fiJ¡° Ì∫ Jæ¡Ÿu F…N° ? Îba „<•w N°æ≤ „<•wt°fig Ì°ufi°u* tu* ≈≤_≈≤ <b”] N°æ≤ N˚uÌ
<J¡Ÿ ∫C<•w Ÿu ≤F ŸJ¡wu Fæ* ? $$17$$
t°<∫J¡ <bJ¡v≈°u* Ÿu ı<fiw J¡v≈fi°N°u* Ÿu F°ufiub°Ôu <ª<w˚uÌ FÙ „<•w∫°≥ Fæa, bu b°_wb tu*
≈≤tªæw∏∫R¡≈ ŸÌ°<„b Ÿu <J¡ŸÙ w≤F <˚∏fi fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ; Nw# <b≤°u@ J¡° NbŸ≤ FÙ fiFÙ* Fæ, oŸ
N°„∫ Ÿu oÕÿb≤ Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
oÕÿb≤ fiu J¡F° # Nfi∏w NŸÙt N°J¡°≤b°Ôu ŸÌ°<„bR¡≈Ù N°Ãt° J¡∑ ı°u ∫F <ª∏t°`R¡≈w° Fæ,
bFÙ t°∫° Fæ N°æ≤ ∫FÙ ŸJ¡∑ „<•w J¡FÙ ı°wÙ Fæ $ (∫F t°∫°„<•w _bR¡≈w# Nfi∏w, ŸÌ°<„bR¡≈Ù
N°Ãt° J¡°u yCd, „<•w N°æ≤ J¡°∫°u˘ Ÿu Δ∫°≈J¡ ffi° ≤FÙ ŸJ¡∑ Nfi∏ww° t°fi°u* f»°wÙ FÙ Fæ, fi <J¡
ŸJ¡° |°w J¡≤wÙ Fæ $) oŸ<ÔÎ ÎJ¡t°` J¡v≈fi° Ÿu FÙ bF <ª<w Ÿu w<fiJ¡t°` <˚∏fi-ŸÙ ≈®wÙw F°uwÙ
Fæ, b°_wb tu* JC¡~> ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ $$18$$ I°w¨Ãb, J¡wÕ¨Ãb, ˚°u•w¨Ãb, Ÿ°<sÃb N°<Ì J¡v≈fi°N°u* Ÿu
≈≤t°Ãt° J¡∑ ∫u „<•w∫°≥ Ÿ ≈®J¡°≤ <b<b@ _bR¡≈ @°≤d J¡≤wÙ Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ w≤ay N°<Ì
˚uÌJ¡v≈fi°N°u* Ÿu ıÔ <b<b@R¡≈ @°≤d J¡≤w° Fæ $$19$$ ytfi„ÙÔ f®Ê°^±>R¡≈Ù fi¨Ã∫-t^±>≈ tu*
M¡wC, t°Ÿ N°<Ì J¡°Ô-<fi∫<w-J®¡t π°≤° tF°J¡°ÔR¡≈Ù fi¸> Ÿu Wt ≤Ù<w Ÿu <„<sw F…oÕ Ÿ ≈®J¡°≤
J¡∑ „<•wR¡<≈dÙ fi<¸>∫°≥ fi°ªwÙ Fæ* $$20$$ Ì°u ≈≤°@Õ J¡°ÔR¡≈ N°æ≤ Nb°∏w≤ J¡v≈ wS° ŸJu¡
Nb∫bJ¡°ÔR¡≈ ı°u ∫F t°∫°„<•w Fæ, bFÙ <fi∫<w J¡FÙ ı°wÙ Fæ $ oÕÿb≤ J¡∑ <J®¡∫°, J¨¡<w, oh~>° ∫°

1378

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

J¡°Ô oÃ∫°<Ì ŸJu¡ fi°t b°<Ì∫°u* π°≤° ≤•©u y∫u Fæ* $ Ft Ô°uy w°u J¡Ôfi°t°`R¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d J¡°Ô
N°æ≤ J¡v≈fi°R¡≈ F°ufiu Ÿu J¡v≈ - ∫°u* <bJ¡v≈≈®∫C•w FÙ ŸJu¡ fi°t t°fiwu Fæ* $$21$$
Ÿ J¡°Ô„<•w tu* <fi∫<w≈Ì J¡° Δ∫CÃ≈°Ìfi J¡≤wu Fæ* $
f®Êfig , <fi∫t Ì°u w≤F Ju¡ F°uwu Fæ* ÎJ¡ N°J¡°≤ <fi∫t N°æ≤ ÌqŸ≤° <bJ¡°≤ <fi∫t $ fi Ì°ufi°u* <fi∫t°u*
Ju¡ N°@°≤ ≈≤ ∫F J¡°Ô„<•w w¨d Ÿu ÔuJ¡≤ tF°”B≈∫Õ∏w <ıwfiu ˚Ù ≈Ì°SÕ Fæ*, fi Ÿftu* "oŸ ≈Ì°SÕ
J¡°u oŸ N°J¡°≤ Ju¡ R¡≈ tu* FÙ ≤Ffi° ª°<FÎ' Îba w¨d Ÿu ÔuJ¡≤ f®Ê°≈∫Õ∏w <ıwfiu ≈Ì°SÕ Fæ*, fitu* "oŸ
≈Ì°SÕ tu* oŸ w≤F J¡° FÙ <bJ¡°≤ F°ufi° ª<FÎ' oŸ ≈®J¡°≤ N°J¡°≤-¿_S<w N°æ≤ <bJ¡°≤ ¿_S<w J¡°
<fi∫tfi J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d <fi∫<w J¡FÙ ı°wÙ Fæ $$22$$ f®Êfig,ıf wJ¡ <fi∫<w w[bf°u@ Ÿu ≈¿≤t°<ıÕw
fiFÙ* F°uwÙ, wf wJ¡ ŸbÕ<b@ πuy°u* J¡°u ~>°unJ¡≤ ≈®<w<Ìfi <fi≤∏w≤ ıy≠ı°ÔR¡≈Ù fi°¸>J¡_bR¡≈ fi°ª
fi°ªwÙ ≤FwÙ Fæ $$23$$
ŸJu¡ fi¨Ã∫ tu* fi°¸>J¡ Ju¡ Ôsd fwÔ°wu Fæ* $
bF fi¨Ã∫ fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ J¡”d° N°<Ì ≤Ÿ-<bÔ°Ÿ°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ N°æ≤ <bbwÕR¡≈ N<˚fi∫ Ÿu Ÿt¿∏bw
Fæ $ ≈®Ô∫-sd tu*, ı°u <J¡ Ÿ fi°ˆ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡°Ô Fæ, <bΩCwg Ju¡ N°|°w°u* Ÿu fı°∫u y∫u
≈C‹J¡≤°bwÕfi°tJ¡ tu| FÙ b°Ω-<b„uT°u* J¡° J¡°∫Õ J¡≤wu Fæ* $$24$$ Ÿt_w M¡wCR¡≈Ù JC¡ŸCt°u* Ÿu Δ∫°›w Ÿ
<fi∫<w J¡° bF fi°ˆ bT°Õ-@°≤°N°u* Ÿu f®Ê°^±>-y°uÔJ¡R¡≈Ù tF°fi°ˆ-„°Ô° tu* ≈®b¨W F°uw° Fæ $
f°≤-f°≤ <y≤ ≤Fu bTÕd Ÿu ı<fiw ≈®ªC≤ _buÌR¡≈Ù ıÔ≤°<„ Ÿu bF <fi≤∏w≤ N°JC¡Ô ≤Fw° Fæ $$25$$
tu|R¡≈Ù fnu-fnu <J¡fi°≤°u* Ÿu ªaªÔ fiÙÔ-N°J¡°„R¡≈Ù b˜°u* Ÿu <Ìfi, ≤°<` N°<Ì NfiuJ¡ w≤F Ju¡ buT˚®t Ÿtu* ffi°∫u y∫u Fæ* N°æ≤ ≈¥dÕ <b„C] Ÿ›w-ŸtCBR¡≈ ≤ÃfiŸt¥F°u* Ÿu ©<ªw Ja¡J¡d°u* Ÿu •w <fi∫<wfi¨Ã∫ ŸÌ° ºb<fiw F°uw° ≤Fw° Fæ $$26$$ Ÿ fi¨Ã∫ tu* N°J¡°„t^±>Ô ∫°t, ≈s, <Ìfi N°<Ì ≈®usdJ¡¸>°s°u* Ÿu ıyty° ≤F° Fæ $ <w≤°u@°fi N°æ≤ Ìg|°¸>fi Ÿu Δ∫y® JC¡Ô≈bÕwR¡≈ <Ÿ≤ Ju¡ Ny®˚°y Ju¡ ˚¥Td
Ÿtu* „°u<˚w F°uwu Fæ* $$27$$ |¥t ≤Fu ª∏B N°æ≤ Ÿ¥∫Õ Ÿu y®<Sw yay°R¡≈Ù tC•wk¡Ô°u* Ju¡ (t°u<w∫°u* Ju¡)
wÙfi F°≤°u* Ÿu ∫C•w wS° _≈‹¸> N°æ≤ N_≈‹¸> Ÿaº∫°J¡°ÔÙfi N˚®R¡≈Ù ªaªÔ J¡≤ ≈vÔb°u* Ÿu bF Ÿt¿∏bw
Fæ $$28$$ bF fi¨Ã∫ <fi≤∏w≤ „ÆÌ J¡≤ ≤Fu ªaªÔ tfiC‹∫ ∫° ªwCÌÕ„ ˚CbfiR¡≈Ù NÔaJ¡°≤°u* Ÿu NÃ∫∏w
taıCÔ Ôyw° Fæ $ Ÿtu* (fi¨Ã∫ tu*) <fi∫<w-fi¸>Ù Ju¡ ª≤d-<b∏∫°Ÿ J¡° _S°fi ∫F <b_wÙdÕ ˚¥wÔ,
≈°w°Ô N°æ≤ fi˚_wÔ Fæ $$29$$ <fi∫<w-fi¨Ã∫ tu* <Ìw N°æ≤ N_w<tw tF°fig ªtJ¡∑Ôu w°≤u FÙ _buÌ<f∏Ì…N°u* J¡° Ÿt¥F Fæ $ bF°≥ ª∏B N°æ≤ Ÿ¥∫ÕR¡≈Ù JC¡^±>Ô°u* Ju¡ _≈∏ÌR¡≈ FÔJ¡∑ tC_J¡°fi Ÿu Ÿ fi¸>Ù J¡°
N°J¡°„R¡≈ tC©t^±>Ô HÔJ¡ ≤F° Fæ $$30$$ Ÿ fi¨Ã∫ tu* f®Ê°^±>°u* J¡∑ ÌÙb°≤u* FÙ J¡≈°¸>J¡ J¡∑ fi°o˘
≈≤Ìu ffi°∫u y∫u Fæ* $ NŸC≤°u* π°≤° Δ∫°JC¡Ô <J¡∫u y∫u «¡≈≤-fiÙªu Ju¡ Ô°uJ¡°u* Ju¡ Ÿt¥F FÙ Ÿ fi¨Ã∫ J¡∑
fiwÕJ¡∑ Ju¡ „ÆÌ J¡≤ ≤Fu t°u<w∫°u* Ÿu y≥CSu F…Î ≈¿≤@°fiÙ∫ b˜ Ju¡ ˚Ùw≤Ù J¡≈n°u* Ju¡ ≈vÔu Fæ* $ Ÿtu* ŸC©Ì…#© J¡∑ N°<b˚°Õb N°<Ì Ì„° N°æ≤ ŸŸu F°ufiub°Ôu Ì°uT FÙ _S°<∫˚°b, NfiC˚b, <b˚°b, Ÿaª°¿≤˚°b
N°æ≤ D°¨ay°≤ N°<Ì ≤Ÿ Ju¡ ˚uÌ Fæ* $$31$$
oŸ ≈®J¡°≤ fi°¸>J¡ J¡° bdÕfiJ¡≤ Ÿu Ìu©fiub°Ôu ≈≤t°Ãt° J¡°u, ı°u <J¡ <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ ÎJ¡t°` _b∫a
FÙ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, <Ì©Ô°wu Fæ* $

ŸyÕ - 38]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1379

tFTuÕ, fi°ˆ„°˜ tu* ≈®<Ÿ] _buÌ, _wa˚, ≤°ut°aª N°<Ì <bJ¡°≤°u* Ÿu Δ∫°›w <ª≤J¡°Ô Ÿu ≈®b¨W F…Î
oŸ ŸaŸ°≤fi°tJ¡ fi°¸>J¡ Ju¡ fi°ˆ°u* tu* Ÿ°≤˚¥w <fi∫<w fi¸>Ù Ju¡ <bÔ°Ÿ tu* N<@≈<w F°uJ¡≤ Ìu©fiub°Ô°
ŸÌ° <Ìw_b˚°b ∫F ≈®Ã∫Jg¡ R¡≈ ≈≤tuÿb≤ N<πwÙ∫ FÙ F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ $ bF ≈≤t°SÕw# Ÿ fi¸>Ù N°æ≤
fi°ˆ Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ $$32$$

Ÿæ*wÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

NnwÙŸb°≥ ŸyÕ
Nfi∏w <ª∏t°`_bR¡≈ tF°ÌubıÙ J¡° f°fl º∫°fi Ÿu ≈¥ıfi N°æ≤
I°fi Ÿu tF°≈C^∫°ÃtJ¡ tC<•wR¡≈ k¡Ô oŸJ¡° bdÕfi $

ZÙ tFuÿb≤ fiu J¡F° # tFTuÕ, <fi∫<w Ju¡ fi°¸>J¡ J¡° Ÿ°sÙ˚¥w ∫F <ªÌ°Ãt° FÙ ŸfŸu fn° Ìub Fæ, ∫FÙ
Ìub ŸÌ° Ÿ°@Cıfi°u* Ju¡ ≈¥ıfi∫°uÀ∫ Fæ $ ∫FÙ Ÿt_w b_wCN°u* J¡° N°Z∫, ŸbÕΔ∫°≈Ù, <ª∏t°`R¡≈ wS°
NfiC˚b°ÃtJ¡ Fæ $$1$$
N°yu J¡FÙ ı°fiub°ÔÙ ≤Ù<w Ÿu <J¡∫u y∫u ŸJu¡ ≈¥ıfi tu* Ÿ‡≈¥dÕ Ìubw°N°u* J¡° ≈¥ıfi N∏w˚¥Õw F°u
ı°w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ŸJ¡∑ ŸbÕR¡≈w° fwÔ°wu Fæ* $
∫FÙ Ìub |nu tu*, J¡≈nu tu*, b¸> tu*, ÌÙb°≤ tu*, „J¡¸> tu* N°æ≤ b°fi≤ tu* ¿_Sw Fæ $ bFÙ ≈≤t Ìub <„b,
F≤, F¿≤, f®Ê°, o∏B, JC¡fu≤ N°æ≤ ∫t _bR¡≈ Fæ $$2$$ ŸfJu¡ _bR¡≈˚¥w, ~># ≈®J¡°≤ Ju¡ Îuÿb∫°u˘ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ
oŸÙ N≈fiu N°ÃtÌub J¡∑ N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu f°fl N°æ≤ N°U∫∏w≤ Ì°u ≈®J¡°≤°u* Ÿu w[bI°u* π°≤° <fi≤∏w≤
≈¥ı° J¡∑ ı°wÙ Fæ $$3$$ Fu tF°fC]u, <ıŸ f°fl J®¡t Ÿu oŸ N°ÃtÌub J¡° ≈¥ıfi <J¡∫° ı°w° Fæ, Ÿu ≈FÔu
ŸCfi°u $ N°æ≤ wÌfi∏w≤ Fu w[bI, wCt ≈¥ıfi J¡° N°U∫∏w≤ J®¡t ŸCfi°uyu $$4$$ tFTuÕ, ≈¥ıfi Ju¡ <ıwfiu J®¡t
Fæ*, fi Ÿftu* ≈FÔu „°˜°u•w Ÿa_J¡°≤ Îba _fi°fi, N°ªtfi N°<Ì Ÿu ≈<b` F…N° ˚Ù ∫F ÌuFR¡≈ |≤
≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ~>°un Ìufi° ª°<FÎ N°æ≤ ÌuF Ju¡ Ÿ°sÙ ≈≤t ≈<b` <ªÃ≈®J¡°„_bR¡≈ J¡°, ≈®∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ≈¿≤„°u@fi
J¡≤ y®Fd J¡≤fi° ª°<FÎ $$5$$ Fu tFTuÕ, ˚Ùw≤ J¡° º∫°fi FÙ oŸ N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° Fæ ∫°fiÙ º∫°fi FÙ ≈¥ı°
J¡∑ Ÿ°ty®Ù N°æ≤ _b∫a ≈¥ıfi-<J®¡∫° Fæ, oŸJu¡ <Ÿb° ÌqŸ≤Ù J¡°uoÕ ˚Ù b_wC oŸJ¡∑ ≈¥ıfiŸ°ty®Ù ∫° ≈¥ı°
fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ wÙfi°u* ˚Cbfi°u* Ju¡ N°@°≤˚¥w oŸ N°ÃtÌub J¡∑ º∫°fi Ÿu <fi≤∏w≤ ≈¥ı° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $$6$$
<ªBq≈, Ô°©°u* Ÿ¥∫°u˘ Ju¡ Ÿt°fi ÌuÌÙ›∫t°fi, Ÿ¥∫Õ N°<Ì Ÿt_w ≈®J¡°„J¡ wuı°u* Îba fC<]b¨<W∫°u* Ju¡
Nb˚°ŸJ¡, NF‡˚°b Ju¡ Ÿ°≤˚¥w _b-_bR¡≈ ∫°fiÙ NF‡˚°b Ju¡ ≈¿≤Ã∫°y Ÿu Nb<„‹¸> <b„C]
N°Ãt_bR¡≈ wS° ŸfŸu ≈≤u <bΩt°fi <ªÃ≈®J¡°„ J¡° N°Z∫ J¡≤fi° ª°<FÎ $$7$$ oŸ <fi∫<w-fi°¸>J¡ Ju¡
Ÿ°sÙ ≈≤t°Ãt° J¡° owfi° fn° _bR¡≈ Fæ <J¡ NŸÙt ŸfŸu fnu N°J¡°„ J¡° ı°u <b≈CÔ <b_w°≤ Fæ, bF
ŸJ¡° J¡^™>≈®Ìu„ Fæ; NŸÙt fiÙªu Ju¡ N°J¡°„ J¡° ı°u <b_w°≤ Fæ, bF w°uu ŸJ¡° ª≤d Ÿ≤°uı Fæ $$8$$
ŸÙt°„¥∏∫ <Ì„°N°u* Ju¡ <J¡fi°≤°u* J¡° ∫F ı°u <b_w°≤ Fæ, bFÙ ŸJ¡° ˚Cıt^±>Ô Fæ N°æ≤ ŸÙ Ÿu bF
≤°<ıw Fæ; fi F°S°u* tu* Ÿfiu <b<b@ f®Ê°^±>°u* tu* <bΩt°fi fnu-fnu ŸÃ∫ N°<Ì Ô°uJ¡R¡≈ Zu‹™> N°∫C@°u*
J¡° y®Fd <J¡∫° Fæ $$9$$ ŸJu¡ ⁄Ì∫-J¡°u„ Ju¡ ÎJ¡ J¡°ufiu tu* f®Ê°^±-Ÿt¥F°u* J¡∑ ≈a<•w∫°u* J¡∑ ≈a<•w∫°≥
<~>≈Ù F…oÕ Fæ*; bF ≈®J¡°„_bR¡≈ Îba wt Ÿu ≈≤u Fæ N°æ≤ ŸJu¡ _bR¡≈ J¡° J¡FÙ* ≈°≤ ˚Ù fiFÙ* ≈°∫° ı°

1380

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ŸJ¡w° $$10$$ bF fiÙªu-«¡≈≤, ª°≤°u* <Ì„°N°u* Îba ≈<Ì„°N°u* tu* f®Ê°, o∏B, F¿≤, F≤, N°<Ì ≈®tC©
Ìub_b°<t∫°u* Ÿu <fi≤∏w≤ ≈¿≤b¨w Fæ $ tFTuÕ, Ÿ NŸÙt N°Ãtªæw∏∫ J¡∑ ∫F ªwC<bÕ@ ˚¥w°u* J¡∑ „°u˚° ÎJ¡
w≤F J¡∑ ≤°ut-≤°<ı∫°≥ Fæ*, ∫°u* ı°fifi° ª°<FÎ $$11$$ oŸ ıywg-`∫ tu* <b<˚∏fi-<b<˚∏fi ≈®J¡°≤ Ju¡
≈Ì°S°u˘ J¡° <fit°Õd J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ <b<fi<tÕw ∫∏` ≤≠ıCN°u* J¡∑ ŸÙ ∫u oh~>° N°<Ì „<•w∫°≥ ŸJu¡ „≤Ù≤
tu* ≤Ffiub°ÔÙ fi°<±>∫°≥ Fæ*, ∫°u* ı°fifi° ª°<FÎ $$12$$ <fi∫<w Ju¡ fi°¸>J¡ J¡° Ÿ°sÙ˚¥w ∫F <ªÌ°Ãt° FÙ bF
≈≤t Ìub Fæ $ ∫FÙ Ÿt_w ≈Ì°S°u˘ J¡° N°Z∫, ŸbÕΔ∫°≈J¡ NfiC˚b°ÃtJ¡ N°æ≤ ªæw∏∫t°`_bR¡≈ Fæ $
<ªÌ°Ãt° FÙ Ÿ≠ıfi°u* π°≤° ŸbÕÌ° ≈¥ıfiÙ∫ Fæ $$13$$ bFÙ Ìub |¸> tu*, ≈¸> tu*, b¸> tu*, ÌÙb°≤ tu*, „J¡¸> tu*
N°æ≤ b°fi≤ tu* ¿_Sw Fæ $ ∫FÙ ≈≤tÌub <„b, F≤, F¿≤, f®ÊÌub, o∏B, JC¡fu≤ N°æ≤ ∫t _bR¡≈ Fæ $$14$$
NfiuJ¡ <b@ |¸>, ≈¸> N°<Ì N°J¨¡<w∫°u* J¡°u ÔuJ¡≤ NŸa¶∫ ≈Ì°u* Ÿu f°u<@w F°ufiub°ÔÙ wS° fi N°J¨¡<w∫°u*
J¡°u ~>°unJ¡≤ ÎJ¡ ≈Ì Ÿu ("N¿_w' ≈Ì Ÿu) f°u<@w F°ufiub°ÔÙ ŸW°R¡≈ ÎJ¡t°` ÌuF Ÿu ∫C•w oŸ ıy≠ı°Ô
J¡° Ã≈°ÌJ¡ tF°J¡°Ô oŸ N°ÃtÌub J¡° π°≤≈°Ô Fæ ∫°fiÙ N<b„C]-Ì„° tu* N°Ãt° Ju¡ N∏Ì≤ ≈®bu„
J¡≤wu Ÿt∫ tfi J¡°u ≤°uJ¡ Ìufiub°Ô° N°æ≤ <b„C]-Ì„° tu* ≈®bu„ J¡≤wu Ÿt∫ NfiCJ¥¡Ô ≤Ffiub°Ô° ÎJ¡ w≤F
Ÿu π°≤≤sJ¡ Fæ $$15$$ ≈bÕw°u* Îba ª°æÌF ˚Cbfi°u* Ju¡ NŸÙt <b_w°≤ Ÿu ∫C•w ∫F f®Ê°^±>-t^±>Ô oŸ
N°ÃtÌub Ju¡ <J¡ŸÙ ÎJ¡ ÌuFJ¡°ud tu* ¿_Sw F°uJ¡≤ ŸJu¡ Nay tu* Nb∫bR¡≈ F°u y∫° Fæ ∫°fiÙ ŸJ¡°
ÎJ¡Ìu„ F°u y∫° Fæ $$16$$
NSb° Ÿ˚Ù ≈®°<d∫°u* Ju¡ ı°u J¡°fi, N°≥©, t_wJ¡, F°S N°<Ì Nb∫b Fæ*, bu Ÿf oŸ N°ÃtÌub Ju¡ FÙ
Fæ* ∫°u* oŸJu¡ <bÿbR¡≈ J¡° <ª∏wfi J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
tFTuÕ, <ıŸu Fı°≤°u* J¡°fi Îba N°≥©u* Fæ*, Fı°≤°u* t_wJ¡ Fæ* N°æ≤ ı°u (_b∫a) Fı°≤°u* ˚Cı°N°u* Ÿu
<b˚¥<Tw Fæ, ÎuŸu „°∏w_b˚°b tF°ÌubıÙ J¡° <ª∏wfi J¡≤fi° ª°<FÎ $$17$$ ı°u Ÿ˚Ù ıyF Ì„Õfi„<•w Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ ∫°fiÙ ŸbÕ` Ìu©w° Fæ; ı°u ª°≤°u* N°u≤ |®°d-„¿•w Ÿu Ÿt¿∏bw Fæ; ı°u ŸbÕw#
_≈„Õfig-„<•w Ÿu ∫C•w Fæ, ı°u ª°≤°u* N°u≤ ≤Ÿfi°-„<•w Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Fæ, ı°u ŸbÕ` tfifi Ÿu NwÙw Fæ
N°æ≤ ı°u Ÿ˚Ù N°u≤ ŸbÕZu‹™> J¡v∫°d_bR¡≈ Fæ, Ÿ N°ÃtÌub J¡° <ª∏wfi J¡≤fi° ª°<FÎ $ oŸ ≈®J¡°≤
<bÿbR¡≈ Ÿu <ª∏wfi J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù b°_wb tu* bF (N°ÃtÌub) NŸay Îba N<πwÙ∫ FÙ Fæ, ∫F ˚¥Ô fiFÙ*
ı°fi° ª°<FÎ ∫F "ŸbÕw°u tfifi°wÙwtg' Ÿu ≈®J¨¡w tu* J¡F° y∫° Fæ $$18,19$$ <fi≤∏w≤ Ÿt_w ≈Ì°S°u˘ Ju¡
J¡w°Õ, ŸfJ¡°u N≈fiu-N≈fiu ŸaJ¡v≈°u* Ju¡ NfiCŸ°≤ Ÿt_w ≈Ì°S°u˘ J¡° ≈®Ì°fi J¡≤fiub°Ôu, Ÿf ˚¥w°u* Ju¡
˚Ùw≤ ≤Ffiub°Ôu N°æ≤ Ÿ˚Ù Ju¡ ÎJ¡t°` Ÿ°@fi NS°Õwg ŸW°_k¥¡<wÕ ≈®Ì°fi J¡≤fiub°Ôu ŸbÕ_bR¡≈ Ÿ
N°ÃtÌub J¡° <ª∏wfi J¡≤fi° ª°<FÎ $$20$$ •w ≈®J¡°≤ Ÿu º∫°fiJ¡≤ wÌfi∏w≤ Ÿ Ìub°<@Ìub J¡∑
<b<@≈¥bÕJ¡ ≈¥ı° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $ Fu f®ÊI°u* tu* Zu‹™> tFTuÕ, Nf tu≤u π°≤° b‚∫t°d Ÿ Ìub J¡∑ ≈¥ı° J¡°
∫F <b@°fi wCt (Ÿ°b@°fi F°uJ¡≤) ŸCfi°u $$21$$ tFTuÕ, _b°fiC˚b_bR¡≈ oŸ N°Ãtªæw∏∫ J¡° ≈¥ıfi fi
y∏@ N°<Ì Ju¡ ≈F°≤ Ÿu fi ÌÙ≈ Ÿu, fi @¥≈ Ÿu N°æ≤ fi w°u k¥¡Ô Îba @fi Ju¡ Ÿt≈Õd Ÿu FÙ F°u ŸJ¡w°
Fæ $$22$$ fi w°u N∏fiÌ°fi N°<Ì Ì°fi°u* Ÿu, fi ª∏Ìfi Ju¡ <bÔu≈fi°u* Ÿu, fi JCa¡JC¡t, J¡≈¥Õ≤ Îba fiæbuΩ°u* Ÿu N°æ≤
fi ow≤ ∫°fiÙ ~>`, ª≥b≤, Ì≈Õd N°<Ì Ju¡ Ÿt≈Õd Ÿu FÙ oŸ Ìub J¡∑ ≈¥ı° J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ Fæ $$23$$ tFTuÕ,
<J¡ŸÙ ˚Ù ≈®J¡°≤ Ju¡ J¡‹¸> Ju¡ <ffi° ≈®°›w F°ufiu ∫°uÀ∫ „ÙwÔ, N<bfi°„Ù Nt¨w_bR¡≈ ÎJ¡t°` _bR¡≈ Ju¡

ŸyÕ - 38]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1381

f°u@ Ÿu ∫°fiÙ Ÿ°s°ÃJ¡°≤°ÃtJ¡ N©^±>b¨<W Ju¡ ≈®b°F tu* ≈®<w<f¿‡fw _b°Ãt_bR¡≈f°u@ Ÿu FÙ ŸÌ° oŸ
Ìub J¡∑ ≈¥ı° J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ Fæ $$24$$
≈¥b°uÕ•w <ª∏wfi ˚Ù oŸÙ f°u@ J¡° ÎJ¡ Nay Fæ, Nw# ∫FÙ ≈¥ı° ŸbÕ≈¥ı°N°u* tu ≈®@°fi Fæ, oŸ N°„∫
Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ı°u ∫F ⁄Ì∫≈®Ìu„ tu* ¿_Sw „C] ªæw∏∫t°`_bR¡≈ N°Ãt° J¡° N<b¿h~>∏fi ŸabuÌfi Fæ, ∫FÙ Ÿf
º∫°fi°u* tu* Zu‹™> º∫°fi Fæ N°æ≤ ∫FÙ Ÿf ≈¥ı°N°u* tu* ≈®@°fi ≈¥ı° J¡FÙ yoÕ Fæ $$25$$
oŸ ≈¥ı° Ju¡ <ÔÎ J¡°Ô<b„uT J¡° <fi∫t fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ bF ŸbÕÌ° FÙ NfiC‹™>°fi ∫°uÀ∫ Fæ, ∫F
J¡Fwu Fæ* $
Ìu©wu, ŸCfiwu, _≈„Õ J¡≤wu, Ÿ¥≥|wu, ©°wu, ı°wu, Ÿ°uwu, ÿb°Ÿ-≈®ÿb°Ÿ Ôuwu, f°uÔwu, tÔ°<Ì ~>°unwu
N°æ≤ o‹¸> J¡° y®Fd J¡≤wu <J¡ŸÙ ˚Ù Ÿt∫ ≈C”T J¡°u „C] Ÿa<bÌ°ÃtJ¡ N°Ãt° Ju¡ º∫°fi tu* FÙ wÃ≈≤ ≤Ffi°
ª°<FÎ $$26$$ ÃJ¨¡‹¸> N°_b°Ì Ÿu ∫C•w () wS° JC¡ŸCt Ÿt≈Õd N°<Ì f°fl-ªu‹¸>°N°u* Ÿu <fitCÕ•w
º∫°fiR¡≈ Nt¨w Ÿu oÕÿb≤_bR¡≈ N≈fiu oŸ N°ÃtÌub J¡∑ _b∫a FÙ ≈¥ı° J¡≤Ju¡ „C] ªæw∏∫°ÃtJ¡ F°u
ı°fi° ª°<FÎ $$27$$ ª¥≥<J¡, oŸ N°ÃtÌub Ju¡ <ÔÎ „C]ŸabuÌfiR¡≈ º∫°fi FÙ <≈®∫wt b_wC Fæ, Nw# º∫°fi
FÙ ŸJu¡ <ÔÎ ≈F°≤ Fæ $ •w º∫°fi FÙ ŸJ¡° NP∫Õ N°æ≤ ≈°Ω Fæ $$28$$ º∫°fi Ÿu N<˚Δ∫•w F…N°
ªæw∏∫ FÙ ≈C‹≈-≈®∫°uıfi_bR¡≈ F°ufiu Ÿu ≈C‹≈ Fæ, ≈¥ı° Ju¡ N∏∫°∏∫ Ÿ‡≈¥dÕ ≈ª°≤ º∫°fi Ju¡ ≈Ù~>u Fæ* ∫°fiÙ
º∫°fi J¡∑ f≤°f≤Ù fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, ÎuŸ° tC<fi Ô°uy J¡Fwu Fæ* $ Nw# º∫°fi J¡°u ~>°unJ¡≤ N°æ≤ <J¡ŸÙ ˚Ù
Ì¥Ÿ≤u ≈°∫ Ÿu ∫F N°ÃtÌub ≈®°›w FÙ fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $$29$$
Fu tCfiu, ∫F N°ÃtÌub º∫°fi Ÿu FÙ N≈fiu _bR¡≈ J¡∑ N<˚Δ∫<•w ≈®°›w J¡≤w° Fæ N°æ≤ wÌfi∏w≤ bF
tfiC‹∫ Ÿu ÔuJ¡≤ <F≤^∫y˚Õ ≈∫Õ∏w Ÿ˚Ù ıÙb°u* Ju¡ <bT∫ŸC© J¡∑ Ÿ‡≈<W∫°u* J¡° Ÿ ≈®J¡°≤ ≈˚°uy
J¡≤w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ÌuF°<˚t°fiÙ N≈fiu |≤ tu* •w Ÿ‡≈<W∫°u* J¡° ≈˚°uy J¡≤w° Fæ (ÌuF°<˚t°fiÙ J¡°u
˚Ù <bT∫ Ÿ‡f∏@ Ÿu ı<fiw b¨<W tu* N<˚Δ∫•w N°ÃtŸC© J¡° FÙ NfiC˚b F°uw° Fæ, •∫°u*<J¡ f®Ê°ÃtŸC©
tu* Ÿ˚Ù ŸC© N∏w˚¥Õw F°u ı°wu Fæ* $)$$30$$
Nf w[b-Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ju¡ N˚°bJ¡°Ô tu* ÎJ¡t°` ≈¥b°uÕ•w º∫°fi Ÿu ˚Ù ŸJu¡ ÃJ¡T°ÕfiCŸ°≤ k¡Ô tu*
ÃJ¡TÕ F°uw° Fæ, ∫F fwÔ°wu Fæ* $
Fu ŸCtwu, ∫<Ì Nw[bI ≈C”T ˚Ù wu≤F <fituT ≈∫Õ∏w oŸ º∫°fi Ÿu N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u, w°u bF
∫F°≥ "≈≤t°_b°Ì∫C•wufi' ∫F ı°u J¡F° y∫° Fæ, ŸJ¡° ˚°b ∫F Fæ <J¡ tfiC‹∫ π°≤° ˚yb°fig
J¡°u ı°u k¡Ô N°<Ì Ô°æ<J¡J¡ <bT∫°u* J¡° Ÿt≈Õd Fæ, bF Ÿ°s°wg N<b¿h~>∏fi ŸC© J¡° Ÿt≈Õd fiFÙ* Fæ,
<J¡∏wC ≈≤‡≈≤° Ÿu JC¡~> S°un°-Ÿ° ŸJ¡° ŸC© N<˚Δ∫•w F°uw° Fæ $ ıæŸu tCl>Ù˚≤ @°fi Ìufiu Ÿu sC@°≈Ù<nw J¡∑ ≈¥≤Ù w≤F Ÿu sC@° <fib¨W fiFÙ* F°uwÙ, <J¡∏wC JC¡~> S°unÙ-ŸÙ Ÿu ≈®Ÿ∏fiw° F°uwÙ Fæ, bæŸu
FÙ •w ≈¥ı° ˚Ù ˚yb°fig J¡°u ≈∫°Õ›wR¡≈ Ÿu ≈®Ÿ∏fi fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ $ N°æ≤ ∫F ≈¥ıfi w°u ı°u <J¡
≈®Ã∫y°Ãt° Ju¡ _b∫a FÙ „°u@fi Ÿu Ÿtu* fi <fi≤<w„∫ N°fi∏Ì_bR¡≈w° J¡° N°<b˚°Õb J¡≤ <fiÃ∫,
<fi≤<w„∫ N°fi∏ÌÌæJ¡≤Ÿ R¡≈ Ju¡ Ÿ°S ≈≤t <„b J¡°u Ÿu Ÿt≈Õd J¡≤fi°R¡≈ Fæ - ≈≤t N°_b°Ì∫C•w
Fæ $ Nw# bFÙ ≈¥ıfi Ÿ Ìub Ju¡ <ÔÎ NfiCR¡≈ ≈¥ıfi J¡F° y∫° Fæ, fi <J¡ ≈C‹≈ N°<Ì $
()

1382

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ÎJ¡ y°u-Ì°fi J¡≤fiu J¡° k¡Ô ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$31$$ ÎJ¡ Ÿ°æ <fituT≈∫Õ∏w oŸ ≈®J¡°≤ (oŸ º∫°fi Ÿu) Ìub
J¡∑ ≈¥ı°J¡≤ tfiC‹∫ Nÿbtu@ ∫I J¡° k¡Ô ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$32$$ •w ≈®J¡°≤ Ÿu N°@Ù |nÙ ≈∫Õ∏w oŸ
N≈fiu N°ÃtR¡≈ oÕÿb≤ J¡∑ ≈¥ı°J¡≤ tfiC‹∫ Fı°≤ Nÿbtu@ ∫I°u* J¡° k¡Ô ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$33$$ º∫°fiR¡≈
f<Ô Ju¡ ≈F°≤ Ÿu _b-_bR¡≈ N≈fiÙ N°Ãt° J¡∑ N≈fiu-N°≈ ÎJ¡ |nÙ ˚≤ ı°u ≈¥ı° J¡≤w° Fæ, bF
≤°ıŸ¥∫∫I () k¡Ô ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$34$$ oŸÙ ≈®J¡°≤ tº∫°FgfiJ¡°Ô wJ¡ ≈¥ıfi J¡≤fiu Ÿu ÎJ¡Ôs
≤°ıŸ¥∫ ∫I°u* J¡° k¡Ô ≈®°›w F°uw° Fæ $ N°æ≤ oŸÙ ≈®J¡°≤ <Ìfi˚≤ ≈¥ıfi J¡≤fiu Ÿu w°u tfiC‹∫ ≈≤t@°t tu*
b°Ÿ J¡≤w° Fæ (•∫°u*<J¡ <ª≤J¡°Ô wJ¡ ÎJ¡°y®w° F°ufiu ≈≤ I°fi J¡° Ì∫ Nbÿ∫ FÙ F°uy° $)$$35$$
tFTuÕ, ı°u ∫F N°ÃtÌub J¡° Wt f°fl≈¥ıfi tæ*fiu wCtŸu J¡F° Fæ, ∫FÙ ≈≤t ∫°uy Fæ, ∫FÙ bF ≈≤t
(Wt) J¡tÕ Fæ $$36$$
•w f°fl-≈¥ı° J¡∑ ≈®„aŸ° J¡≤ ≤Fu ˚yb°fig „aJ¡≤ ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu N°ÃtR¡≈, Ÿt_w ≈°≈°u* Ju¡ <bfi°„ tu* FuwC˚¥w Îba ≈<b` ∫F •w ≈®J¡°≤ J¡° º∫°fiR¡≈ ≈¥ıfi ı°u
J¡°uoÕ tfiC‹∫ <bsu≈ N°æ≤ ©uÌ Ÿu ≤<Fw F°uJ¡≤ ÎJ¡ sd ˚Ù J¡≤uy°, J®¡t„# Ÿt_w f∏@fi°u* Ÿu <fitCÕ•w
F°uJ¡≤ f®Êw[b J¡°u ≈®°›w F…Î ŸJ¡∑ ıywg tu* ŸC≤ Îba NŸC≤ Ô°uy°u* J¡° Ÿt¥F ıæŸÙ tu≤Ù b∏Ìfi° J¡≤w° Fæ
bæŸÙ FÙ b∏Ìfi° ∫°fiÙ N<˚b°Ìfi, _wC<w N°<Ì Ÿu ≈¥ı° J¡≤uy° $$37$$

NnwÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w
„aJ¡° F°u <J¡ N°@Ù |nÙ º∫°fi J¡≤fiu Ÿu ∫<Ì Fı°≤ Nÿbtu@ J¡° k¡Ô F°uw° Fæ, w°u ÎJ¡
|nÙ º∫°fi J¡≤fiu ≈≤ ŸŸu N<@J¡ k¡Ô fwÔ°fi° ª°<FÎ $ ÎuŸÙ ¿_S<w tu* ÎJ¡ |nÙ º∫°fi J¡°
≤°ıŸ¥∫ k¡Ô J¡Ffi° Jæ¡Ÿu ∫C<•wŸayw F°uy° ? •∫°u*<J¡ Nÿbtu@ k¡Ô J¡∑ N≈us° ≤°ıŸ¥∫ J¡° k¡Ô
J¡˚Ù ˚Ù N<@J¡ fiFÙ* Fæ $ f¨FÌ°≤^∫J¡ Ju¡ ˚C≠∫C≈®ÿfi tu* (3$3$2) "¢¡ ∏bÿbtu@∫°<ıfi°u yh~>∏wÙ<w
π°<`„wa bæ Ìub≤S°Fgfi§°∏∫∫a Ô°uJ¡#' (Nÿbtu| ∫I J¡≤fiub°Ôu ∫ıt°fi J¡F°≥ ı°wu Fæ* ? (oŸ
≈®J¡°≤ ˚C≠∫C Ju¡ ≈®ÿfi J¡≤fiu ≈≤ fiJ¡∑ y<w fwÔ°fiu J¡∑ oh~>° Ÿu tF<TÕ ∫°Ibv•∫ ˚Cbfi-J¡°u„ J¡°
≈¿≤t°d fwÔ°wu Fæ* $) ∫F Ô°uJ¡ fWÙŸ Ìub≤S°Fgfi§-Ÿ¥∫Õ≤S Ju¡ NF°u≤°` <fi≤b¿h~>∏fi ytfi Ÿu
<ıwfi° Ìu„ fi°≈° ı° ŸJ¡w° Fæ, bF ÎJ¡ Ìub≤S°Fgfi§ Fæ, ŸJu¡ fWÙŸ yCfiu ≈¿≤t°d J¡° Fææ) oÃ∫°<Ì
ZC<w Ÿu ≈¨<SbÙ, ŸtCB N°<Ì J¡° ≈¿≤t°d fwÔ°J¡≤ ŸJu¡ f°Ì "wΩ°bwÙ sC≤_∫ @°≤° ∫°bπ°
t<sJ¡°∫°# ≈`a w°b°fi∏w≤ud°J¡°„#' (Δ∫bF°≤ tu* ~C>≤u J¡° Ny®˚°y <ıwfiu ≈¿≤t°d J¡° F°uw° Fæ
NSb° t•©Ù J¡° ≈a© <ıwfiu ≈¿≤t°d J¡° F°uw° Fæ, wfiu FÙ ≈¿≤t°d J¡° f®Ê°^±> Ju¡ J¡≈°Ô°u* J¡∑
Ÿ¿∏@ tu* NbJ¡°„ Fæ) oŸ ZC<w Ÿu f®Ê°^±> Ju¡ Ì°u J¡≈°Ô°u* J¡∑ Ÿa<@ fwÔ°J¡≤ "w°<fi∏B# ŸC≈d°uÕ
˚¥ Ã b° b°∫bu ≈® ° ∫h~>W°∏b°∫C ≤ °Ãt<fi ¿_SÃb° w`°yt∫Ω`°&ÿbtu @ ∫°<ıfi°u & ˚bfig ' (fi
Nÿbtu@∫°<ı∫°u* J¡°u o∏BR¡≈ ≈≤tuÿb≤ fiu ≈sÙ J¡° R¡≈ @°≤dJ¡≤ b°∫C J¡°u Ÿt<≈Õw <J¡∫° $ ≈ÿª°wg
b°∫C fiu ∏Fu* _b°Ãt_bR¡≈ ffi°J¡≤ bF°≥ ≈F…≥ª°∫°, ıF°≥ ≈FÔu Ju¡ Nÿbtu@∫°ıÙ Su) oÃ∫°<Ì ZC<w Ÿu
Nÿbtu@∫°<ı∫°u* J¡°u Ÿ¥‚t f®Ê°^±>J¡≈°Ô J¡∑ Ÿa<@ Ÿu b°∫C fiu f°F≤ <fiJ¡°ÔJ¡≤ Ÿt_w J¡tÕk¡Ô°u* Ju¡
ÃJ¡TÕ Ÿu ∫C•w Zu‹™> _S°fi tu* ≈®°¿›w J¡≤°oÕ Fæ, ∫F <b≤°u@ F°u y∫° $ oŸÙ ≈®J¡°≤ "f®ÊFÃ∫°ÿbtu@°U∫°a
fi ≈≤a ≈C^∫≈°≈∫°u#' (f®ÊFÃ∫° Ÿu f»J¡≤ J¡°uoÕ ≈°≈ fiFÙ* N°æ≤ Nÿbtu@ Ÿu f»J¡≤ J¡°uoÕ ≈C^∫ fiFÙ* Fæ)
∫F ˚Ù ≈®<Ÿ] Fæ $ ≈¥bÕ ≤°t°∫d Ju¡ oÔ°u≈°¶∫°fi tu* ZÙ≤°tıÙ fiu "fi°&ÿbtu@°wg ≈≤°u ∫I# <≈®∫ÿªæb
tF°Ãtfi#' (Nÿbtu@ Ÿu f»J¡≤ J¡°uoÕ ÌqŸ≤° ∫I fiFÙ* Fæ N°æ≤ tF°Ãt°N°u* J¡°u ˚Ù Ÿu ~>°un ÌqŸ≤°
()

ŸyÕ - 39]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1383

fiw°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
≈®°›w F…Î „ÆÌ N°<Ì <bT∫°u* Ÿu Nay-≈®Ã∫ay°u* Ju¡ ≈®J¡°„J¡
≈®Ã∫y°Ãt_bR¡≈ <„b J¡∑ N∏w#≈¥ı° J¡° bdÕfi $

oÕÿb≤ fiu J¡F° # tFTuÕ, ı°u ≈<b` J¡≤fiub°Ô°u* J¡°u ˚Ù ≈<b` J¡≤fiub°Ô° Fæ wS° ı°u Ÿ‡≈¥dÕ NI°fi°u* J¡°
fi°„ J¡≤fiub°Ô° Fæ, N°ÃtÌub J¡° bF N∏w#≈¥ıfi Nf tæ* N°≈Ÿu J¡Fw° Fq≥ $$1$$ ∫F ≈¥ı° ˚Ù º∫°fi°¿ÃtJ¡°
FÙ Fæ N°æ≤ ı° ≤Fu, fæ™> ≤Fu, ı°y ≤Fu wS° Ÿ°u ≤Fu ≈C”T Ju¡ Ÿ˚Ù Δ∫bF°≤°u* tu* ŸbÕÌ° NfiCyw Fæ $$2$$ „≤Ù≤
tu* ¿_Sw, Ÿ<∏fi<@t°` Ÿu Ÿt_w I°fi°u* Ju¡ Ã≈°ÌJ¡ Îba f°u@J¡ ≈≤tJ¡v∫°d_bR¡≈ oŸ N°ÃtÌub J¡°
N≈fiu N∏w#J¡≤d Ÿu <fiÃ∫ FÙ º∫°fi J¡≤fi° ª°<FÎ $$3$$ Ÿ°u ≤Fu NSb° ı°yu F…Î, ı° ≤Fu NSb° fæ™>u F…Î
N°æ≤ ª°≤°u* N°u≤ _≈„Õ N°<Ì <bT∫°u* J¡° ≈˚°uy J¡≤ ≤Fu NSb° πuy Ju¡ J¡°≤d ∏Fu* ~>°un ≤Fu; <b≈CÔw°
N°æ≤ ınw° Ÿu ≈¥dÕ ˚°uy°u* J¡° ≈˚°uy J¡≤ ≤Fu ∫° fiJ¡° Ã∫°y J¡≤ ≤Fu, N≈fiu Nº∫°≤°u≈ π°≤° ı°y®wg
N°<Ì <bT∫°u* J¡° <fit°Õd J¡≤fiub°Ôu,Ÿt_w J¡°∫°u˘ tu N≈fiÙ ŸW° Ìufiub°Ôu N°æ≤ ÌuF_bR¡≈ () <Ô*y°u* tu*
<t\>Ù, ÔJ¡nÙ, <„Ô° N°<ÌR¡≈ <b<˚∏fi <Ô*y°∏w≤ N°<Ì N∏∫ _bR¡≈°u* J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ <bsu≈≤<Fw
_bR¡≈ Ÿu Nb¿_Sw F…Î ªæw∏∫_bR¡≈ <Ô*y J¡∑ ≈®°≤Æ@ Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈®°›w F…oÕ NSÕI°fiR¡≈ Ÿ°ty®Ù Ÿu
≈¥ı° J¡≤u $$4-6$$ ≈®°≤Æ@ Ju¡ ≈®b°F Ÿu ≈®°›w F…Î NS°u˘ tu* (˚°uy°u* tu*) ¿_Sw, N„C<] Ju¡ ≈®°›w F°ufiu ≈≤ ˚Ù
f°≤-f°≤ NŸay Îba <b„C] N≈fiu I°fi_bR¡≈ _fi°fi Ÿu ≈®°›w „C<] Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤ ≈C”T <fi≤∏w≤
I°fiR¡≈ ≈¥ı° Ÿ°ty®Ù Ÿu f°u@°ÃtJ¡ <Ô*y J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u $$7$$
J¡°uoÕ ∫I <≈®∫ fiFÙ* Fæ) ∫F ı°u J¡F° Fæ, ŸŸu ˚Ù <b≤°u@ F°uy° $ oŸÙ ≈®J¡°≤ „°≤Ù≤J¡ ˚°‹∫ tu*
˚yb°fig ˚°‹∫J¡°≤ fiu "ow≤J¡<tÕd°tg @¥t°<Ìt°yuÕd ª∏Bt^±>Ô≈®°<›w≤ub, Nÿbtu@∫°<ıfi ÎJ¡_∫
Ãb<ªÕ≤°<Ìt°yuÕd f®ÊÔ°uJ¡°b°<›w#' oÃ∫°<Ì <Ÿ]°∏w <J¡∫° Fæ $ Nw# ∫F <Ÿ] F…N° <J¡ ≤°ıŸ¥∫ J¡∑
N≈us° Nÿbtu@ J¡° k¡Ô N<@J¡ Fæ $ w°u Ÿ ≈≤ ∫FÙ Ÿt°@°fi <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ <J¡ f°Ì tu* J¡Fu
y∫u k¡Ô Ÿu ≈¥bÕ tu* J¡Fu y∫u k¡Ô J¡° f°@ fiFÙ* F°uw° $ oŸ<ÔÎ ≈∫CÕ•w Ÿ˚Ù bªfi°u* J¡∑ Ÿay<w Ôy
ŸJ¡wÙ Fæ $ Ÿ°≤°a„ ∫F Fæ <J¡ ıF°≥ N°@Ù |nÙ ≈¥ıfi Ÿu Fı°≤ Nÿbtu@ ∫I°u* J¡° k¡Ô F°uw° Fæ, bF°≥
ÎJ¡ |nÙ ˚≤ ≈¥ıfi J¡≤fiu Ÿu ŸŸu Ì…yCfi° ∫°fiÙ Ì°u Fı°≤ Nÿbtu|°u* J¡° k¡Ô w°u ≈®°›w FÙ Fæ N°æ≤
bF°≥ ≤°ıŸ¥∫ J¡° _b°≤°≠∫-≈®°<›wR¡≈ k¡Ô ∫<Ì J¡F° y∫° F°u, w°u bF ow≤ Nÿbtu@∫°<ı∫°u* Ju¡
«¡≈≤ _b°≤°≠∫-≈®°<›w tu* ≈∫Õb<Ÿw F°uw° Fæ $ ŸŸu w°u ıæŸu ≈®ı°N°u* Ÿu ≤°ı° J¡°u ˚°uy N<@J¡
≈®°›w F°uw° Fæ, bæŸu FÙ |<¸>J¡°Ô≈¥ıJ¡ J¡° ˚°uy°uÃJ¡TÕ FÙ <Ÿ] F°uw° Fæ $ oŸ ≈≤ „aJ¡° F°u <J¡ ∫F°≥
"wJ®¡J¡°æ¿^±>∏∫' ∏∫°∫ J¡° N°Z∫d J¡≤u*yu w°u bF ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ*, •∫°u*<J¡ b°•∫ Δ∫SÕ F°u ı°∫uy° $
ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* tF°˚°‹∫ tu* J¡F° Fæ <J¡ <fiÿª∫ FÙ Ÿa˚b fi F°ufiu ≈≤ Ÿ°t°∏∫ J¡° <b„uT Ÿu f°@
F°uw° Fæ N°æ≤ ∫<Ì Ÿa˚b F°u w°u Ì°ufi°u* FÙ F°u*yu - "NŸ<w ©vb<≈ Ÿa˚bu f°@fia ˚b<w N¿_w ª Ÿa˚b°u
∫Ì…˚∫a _∫°wg' $ ∫F°≥ ≈≤ "N≈h~>uÌ°<@J¡≤d' ∏∫°∫ J¡° ˚Ù NbŸ≤ fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, NÌ<sdÃb
N°æ≤ ŸbÕbuÌŸÌ<sdÃb J¡∑ w≤F f®ÊÔ°uJ¡ N°æ≤ bF°≥ J¡° _b°≤°≠∫ ofi Ì°u k¡Ô°u* tu* ≈≤_≈≤ <b≤°u@
fiFÙ* Fæ, ∫FÙ <b„uT Ÿ¥<ªw J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ≈®_wCw ÿÔ°uJ¡ tu* "wC ' „ÆÌ <Ì∫° y∫° Fæ $
() ≈μ°Ÿfi N°<Ì N°Ÿfi Ôy°J¡≤ ¿_Sw F…oÕ wS° Ÿ°tfiu F°S kæ¡Ô°J¡≤ f]°aı<Ô F…oÕ ∫F ÌuF
<„b<Ô*y Ju¡ N°J¡°≤ J¡∑ F°u ı°wÙ Fæ, ∫F ≈®<Ÿ] Fæ $

1384

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈¥ıfi tu* ∫<Ì tfi N∏@J¡°≤ tu* ±¥>fw° F°u, w°u f°F≤ Îba ˚Ùw≤ Ÿ°≤u N°J¡°„ tu* Δ∫°›w
N©¿^±>w N°æ≤ N<πwÙ∫ N°<ÌÃ∫t^±>Ô J¡∑ N≈fiu tu* ˚°bfi° J¡≤ ÔufiÙ ª°<FÎ N°æ≤ ∫<Ì Ÿ∏w°≈ tu* bF
(tfi) ±¥>fw° F°u, w°u Ÿ‡≈¥dÕ N°J¡°„t^±>Ô tu* <Ìw N©¿^±>w w°Â„ ª∏Bt^±>Ô J¡∑ N≈fiu tu* ˚°bfi°
J¡≤ ÔufiÙ ª°<FÎ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
N≈fiu tu* N°<ÌÃ∫t^±>Ô J¡∑ ˚°bfi° J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d J¡¿v≈w <b_w°≤ Ÿu ∫°fiÙ <b_w¨w N≈fiu Nb∫b
Ÿa_S°fi Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ⁄Ì∫ N°æ≤ f°fl N°J¡°„ tu* ÌuÌÙ›∫t°fi, ª∏Bt^±>Ô J¡∑ N≈fiu tu* ˚°bfi° J¡≤fiu Ju¡
J¡°≤d J¡¿v≈w <b_w¨w N≈fiu Nb∫b Ÿa_S°fi Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ •w N°J¡°„ tu* ª∏BR¡≈ Ÿu <Ìw F…Î, f°fl
Îba N°U∫∏w≤ fC<]b¨<WR¡≈Ù ≈®<w˚°Ÿ°u* N°æ≤ fiŸu ≈®<w˚°<Ÿw F…Î ≈Ì°SÕŸt¥F°u* tu* NfiC_∫¥wR¡≈ Ÿu
<fi≤∏w≤ NfiC˚¥w F°u ≤Fu Ÿa<bÌ°ÃtJ¡ I°fiR¡≈, „≤Ù≤ Ju¡ tC© N°<Ì π°≤°u* Ÿu f°F≤ <bT∫-≈®Ìu„°u* tu*
N≈fiu N°˚°Ÿ°u* J¡°u ≈®°›w J¡≤°fiub°Ôu, tC© tu* ≈®°d_bR¡≈, „ÆÌ N°<Ì <bT∫°u* J¡°u N≈fiu N°fi∏ÌR¡≈Ù ≤Ÿ
Ÿu FÙ t@C≤ ffi°J¡≤ t°fi°u* _b°Ì Ôu ≤Fu, ≈®°d Îba tfi R¡≈Ù Ì°u ÃJ¨¡‹¸> |°un°u* Ÿu ∫C•w, ≈®°d Îba N≈°fiR¡≈Ù
≤S ≈≤ N°R¡», N∏Ì≤ Ÿu NÃ∫∏w y¥», ⁄Ì∫R¡≈Ù yCF° tu* Nb¿_Sw, I°wΔ∫ I°fi°u* Ju¡ I°w°, Ÿ‡≈¥dÕ
J¡t°u˘ Ju¡ J¡w°Õ, Ÿ‡≈¥dÕ ˚°u≠∫ ≈Ì°S°u˘ Ju¡ ˚°u•w° N°æ≤ Ÿt_w I°fi°u* Ju¡ _tw°Õ ≈≤t <„b J¡° <ıŸfiu <J¡
"∫S° ≈®J¡°„∫Ã∫uJ¡# J¨¡Ã_fia Ô°uJ¡<tta ≤<b# $ su`a su`Ù wS° J¨¡Ã_fia ≈®J¡°„∫<w ˚°≤w $$' () ˚yb°fig
π°≤° J¡FÙ yoÕ oŸ ≤Ù<w Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ Nay Ÿt¥F°u* J¡° ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ I°fi J¡≤ <Ô∫° Fæ, ı°u <bT∫°u* J¡∑ ˚°bfi°
N°æ≤ N˚°bfi° Ÿu Ô<sw Fæ, Ÿ‡≈¥dÕ ≈®J¡°„°u* Ÿu ˚Ù N<@J¡ ≈®J¡°„R¡≈ Fæ wS° ŸbÕΔ∫°≈Ù Fæ - º∫°fi
J¡≤u $$8-12$$ <fi‹J¡TÕ <fiJ¡°Ôfiu ≈≤ ∫°fiÙ ≈≤t°SÕw# J¡Ô°„¥∏∫ N°æ≤ Δ∫bF°≤w# J¡Ô° Ÿu ∫C•w, ÌuF¿_Sw, ⁄Ì∫°J¡°„ tu* <bª≤d„ÙÔ, ≈≤t°SÕw# ≤°y„¥∏∫ N°æ≤ Δ∫bF°≤w# ≤°y∫C•w wS° <fi≤∏w≤ Nay≈®Ã∫ayΔ∫°≈Ù f°u@_bR¡≈ (oŸ f°u@<Ô*y°ÃtJ¡ ≈≤t<„b J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u $)$$13$$
ŸÙJ¡° <bb≤d J¡≤wu Fæ* $
ı°u tfi J¡∑ tfifi°¿ÃtJ¡° „<•w tu* Nb¿_Sw Fæ; ≈®°d Îba N≈°fi Ju¡ tº∫ tu* <Ìw Fæ; ⁄Ì∫, J¡^™>
N°æ≤ w°ÔC Ju¡ tº∫ tu* Nb¿_Sw Fæ NS°Õwg ttÕ_S°fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bF°≥ <b„uTR¡≈ Ÿu N<˚Δ∫•w F°uw°
Fæ wS° ˚°æ* N°æ≤ fi°J¡ Ju¡ Ny®˚°yR¡≈ ≈Ù™> ≈≤ N°ŸÙfi Fæ ∫°fiÙ bF°≥ ≈≤ ≈°_∫ Fæ ( Ÿ f°u@R¡≈ <Ô*y
J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ) $$14$$ ı°u „æb„°˜ tu* ≈®<Ÿ] ~>WÙŸ w[b°u* Ju¡ ª≤t_S°fi tu* ∫°fiÙ N¿∏wt
J¡°u<¸> tu* ¿_Sw Fæ; J¡°ÔÙ, ≤°æBÙ, J¡Ô<bJ¡≤dÙ N°<Ì „<•w∫°u* Ju¡ <b˚°y tu* tfi°u∏tfiÙ-fi°tJ¡ „<•w
J¡∑ N∏wÌ„° J¡°u ˚Ù ı°u Ô°≥| y∫° Fæ, NSb° <„b∫°uy tu* ≈®<Ÿ] ŸfÙı Ÿt°<@R¡≈ ∏t∏∫∏w-Ì„°
J¡°u ı°u ≈°≤ J¡≤ y∫° Fæ ∫°fiÙ ı°u <fifÙÕı Ÿt°<@R¡≈ Fæ; ı°u ˚Ùw≤ „ÆÌ N°<Ì <bT∫°u* J¡°u Ã≈∏fi J¡≤w°
Fæ N°æ≤ tfiR¡≈Ù ≈sÙ J¡°u ≈®u¿≤w J¡≤ ≤F° Fæ (Ÿ f°u@R¡≈ <Ô*y J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ) $$15$$ ı°u
Δ∫bF°≤R¡≈ <bJ¡v≈Ì„° tu* b°h∫R¡≈ wS° <fifÙÕı Ÿt°<@ N°æ≤ t°usÌ„° tu* Ô‚∫R¡≈ ∫°u* Ì°u ≈®J¡°≤ Ju¡
„ÆÌt°y°u˘ tu* ¿_Sw Fæ Îba ı°u <wÔ tu* wuÔ J¡∑ fi°o˘ Ÿ˚Ù Nay°u* Ju¡ N∏Ì≤ Nb¿_Sw Fæ (Ÿ f°u@°ÃtJ¡
ıæŸu ÎJ¡ F°uw° F…N° ˚Ù ∫F Ÿ¥∫Õ Ÿ‡≈¥dÕ Ô°uJ¡ J¡°u ≈®J¡°<„w J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ tF°˚¥w°u*
Ÿu ÔuJ¡≤ @¨<w≈∫Õ∏w J¡Fu y∫u Ÿ˚Ù su`°u* J¡°u ÎJ¡ F°uw° F…N° ˚Ù ∫F su`Ù ≈≤t°Ãt° ≈®J¡°<„w J¡≤w°
(yÙw° 13.33)
Fæ $
()

ŸyÕ - 39]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1385

<Ô*y J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fi° ª°<FÎ) $$16$$ ı°u J¡Ô°N°u* J¡∑ J¡v≈fi°N°u* Ÿu „¥∏∫ N°æ≤ _S¥Ô ÌuF R¡≈ Ÿu
≈¿≤dw ˚¥wt°`°N°u* Ÿu J¡<™>fi ∫°fiÙ t¥wÕ Fæ*, ı°u ÌuF Ju¡ ÎJ¡Ìu„˚¥w ŸC∏Ì≤ ⁄Ì∫-J¡tÔ tu* N°æ≤ Ÿ‡≈¥dÕ
ÌuF tu* ¿_Sw Fæ (Ÿ f°u@<Ô*y J¡° <ª∏wfi J¡≤fi° ª°<FÎ) $$17$$ ı°u ªæw∏∫t°`_bR¡≈ N°æ≤ <fitÕÔ
N°˚°Ÿ_bR¡≈ Fæ,ı°u Nº∫°ŸR¡≈ <bJ¡v≈°u* J¡° N<@‹™>°fi Fæ, ı°u ŸbÕ` ≈®Ã∫s-Âÿ∫ Fæ wS° ı°u N≈fiu
NfiC˚b J¡° _bR¡≈ Fæ (Ÿ f°u@R¡≈ <Ô*y J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ) $$18$$ ı°u _bJ¡∑∫
≈®Ã∫y°Ãt_bR¡≈ Fæ N≈fi° _bR¡≈ ˚¥Ô ı°fiu Ju¡ J¡°≤d ı°u ˚°uy°<ÌR¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ N°æ≤ ı°u _b∫a FÙ
N≈fiu Ÿu N<w¿≤•w ≈Ì°S°u˘ J¡° buuT @°≤d J¡≤ „Ù|® N≈fiu ŸaJu¡w Ÿu t°fi°u* <πÃb ≈®°›w J¡≤ ¿_Sw Fæ (ÎuŸu
f°u@<Ô*y_bR¡≈ <„b J¡° º∫°fi J¡≤fi° ª°<FÎ)$$19$$ ∫F ≈≤t <„b_bR¡≈ N°ÃtÌub F°S, ≈æ≤ N°<Ì
Nb∫b°u* Ÿu ∫C•w Fæ, Ju¡„, fi© Îba Ì°≥w°u* Ÿu ŸtÔaJ¨¡w Fæ N°æ≤ <ıŸJ¡∑ _bÌuFŸa<b<W∫°≥ FÙ ≈¿≤ª°<∫J¡°
Fæ*, ÎuŸu oŸ Ìub J¡∑ ≈°Ÿfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $$20$$ f°flu¿∏B∫°u* J¡∑ ≈¨SJg¡-≈¨SJg¡ Δ∫°≈°≤˚¥w, NwÎb
<ª`-<b<ª` NfiuJ¡ R¡≈, ≤Ÿ N°<Ì J¡° y®Fd J¡≤fiu tu* Ÿ°tØ∫ÕR¡≈ „<•w∫°≥ tu≤Ù (Ÿt_w o¿∏B∫°u* tu*
„<•w Îba ≈®°d Ìufib°Ôu ıÙb°Ãt°R¡≈ Ìub J¡∑) Ÿ ≈®J¡°≤ Ÿub° J¡≤wÙ Fæ*, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈ÃfiÙ N≈fiu ≈<w
J¡∑ Ÿub° J¡≤wÙ Fæ $$21$$ <ıŸfiu wÙfi°u* Ô°uJ¡ J¡° b¨W°∏w <bI°<≈w <J¡∫° Fæ, bF tfi FÙ •w ≈®J¡°≤ Ju¡
Ìub_bR¡≈ tu≤° π°≤≈°Ô ∫°fiÙ ≈F≤uÌ°≤ Fæ N°æ≤ oŸ ≈®J¡°≤ f°fl°SÕ<bT<∫dÙ <ª∏w° FÙ π°≤ ≈≤ ¿_Sw
Ÿ∏t°`y°uª≤ F°ufiu Ÿu „C]_bR¡≈° NSb° ≈≤t<bÿbŸfiÙ∫° tu≤Ù N∏w#≈C≤ ≈°<ÔJ¡° Fæ $$22$$ N≈fiÙ
w≤F ÌqŸ≤°u* Ju¡ ˚Ù ≈®ut J¡∑ <bT∫ F…oÕ I°fi„<•w N°æ≤ ≈®°d„<•w Ì°u tu≤Ù (ıÙb°Ãt° J¡∑) ≈¿Ãfi∫°≥ Fæ* $
<ª`-<b<ª` „°˜Ù∫ Îba Ô°æ<J¡J¡ I°fi FÙ tu≤u „≤Ù≤yw N°˚¥Td Fæ* $ f°fl ≈®Ìu„ tu* ytfi FuwC F°ufiu Ÿu
I°fiu¿∏B∫-Ÿt¥F°u* Ju¡ Ÿ°S b°Jg¡ N°<Ì J¡tuÕ¿∏B∫°≥ FÙ tu≤u |≤ Ju¡ π°≤ Fæ* $$23$$ N≈≤°usR¡≈ Ÿu ≈®wÙ∫t°fi
tæ* (ıÙb°Ãt°) bFÙ <„b_bR¡≈ Fq≥, N°æ≤ ≈¿≤h~>uÌ„¥∏∫ N°J¡°≤b°Ô°, Nfi∏w_bR¡≈, Ÿ‡≈¥dÕ ≈Ì°S°u˘ Ÿu
≈¿≤≈¥dÕ, N∏w∫°ÕtÙ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿf b_wCN°u* J¡° ≈¥≤J¡ Îba N©^±> N<πwÙ∫R¡≈ F°uJ¡≤ tæ* ¿_Sw
Fq≥ $$24$$ oŸ ≈®J¡°≤ _bh~> N°æ≤ NÔ°æ<J¡J¡ ≈®Ã∫•w[b J¡° ≈<≤ª∫ ≈®°›wJ¡≤ ÌubÃb Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ∫F
ıÙb°Ãt° ˚Ùw≤ ©uÌ„¥∏∫ b_wC_bR¡≈ F°uJ¡≤ <_Sw ≤Fw° Fæ $$25$$
Ÿ ≈¥ı° ≈¿≤≈°J¡ Ju¡ k¡Ô fwÔ°wu Fæ* $
tFTuÕ, bF ≈¥ıJ¡ fi w°u N_w F°uw° Fæ N°æ≤ fi <Ìw FÙ F°uw° Fæ $ bF fi w°u Ÿ∏wC‹¸> F°uw° Fæ N°æ≤ fi
J®C¡] FÙ F°uw° Fæ $ bF fi w°u w¨<›w J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ N°æ≤ fi sC<@w FÙ F°uw° Fæ $ bF fi JC¡~> ª°Fw° Fæ N°æ≤
fi JC¡~> ~>°unw° FÙ Fæ $$26$$ ˚Ùw≤ Ÿt N°æ≤ f°F≤ ıÙb∏tC•w°u* Ju¡ Ÿt°fi N°J¡°≤b°Ô°, Ÿf ≈®°<d∫°u* Ju¡
<ªW tu* "tu≤° FÙ ∫F <≈®∫ Fæ' ∫°u* ÎJ¡R¡≈ Ÿu Nb˚°Ÿt°fi, <fi<bÕJ¡°≤ F°ufiu Ÿu ŸbÕÌ° Ÿt°fi N°J¨¡<w Ÿu
∫C•w NwÎb ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ ıÙb∏tC•w-Ì„° J¡°u ≈®°›w F…N°, ª°≤°u* N°u≤ ŸC∏Ì≤ N°„∫ Ÿu „°u<˚w N°æ≤
N<πwÙ∫ FÙ ∫F ıÙb°Ãt° ÌuF≈°w≈∫Õ∏w N©^±> w[bI°fi Ÿu ∫C•w F°uw° F…N° <ª≤J¡°Ô wJ¡ ≤°w<Ìfi ∫F Ìub≈¥ıfi J¡≤w° FÙ ≤Fw° Fæ $$27,28$$
oŸJ¡° J¡°æfi-Ÿ° Ìub Fæ ? N°æ≤ ÌuF<bfi°„ ≈∫Õ∏w <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ ≈¥ı° J¡≤w° ≤Fw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ªæw∏∫w[b Ÿu ≈¿≤ª°<Ôw „≤Ù≤ FÙ oŸJ¡° Ìub J¡F° y∫° Fæ $$29$$ N°æ≤ Nfi°∫°Ÿ ≈®°›w Ÿ‡≈¥dÕ
<`≈C¸>ÙR¡≈ (I°w°, Iu∫ N°æ≤ I°fiR¡≈) b_wC Ÿu Ÿt (≤°y°<Ì„¥∏∫) Îba Ÿ‡≈¥dÕ (Ÿ‡≈¥dÕ o¿∏B∫°u* Ÿu

1386

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ı∏∫) I°fi Ju¡ π°≤° o¿∏B∫°u* J¡∑ b¨<W∫°u* tu* ≈®<w<f¿‡fw ªæw∏∫ Ÿu ≈≤ ∫°fiÙ ŸJu¡ <f‡f˚¥w ªæw∏∫t°`R¡≈
Ÿ Ìub J¡∑ bF (ıÙb°Ãt°) ≈¥ı° J¡≤w° Fæ $$30$$ ıæŸu-wæŸu ≈®°›w Δ∫°≈°≤°u* Ÿu <Ÿ] f°fl Îba N°U∫∏w≤
b_wCN°u* Ÿu ŸJ¡∑ ˚ÔÙ˚°≥<w ≈¥ı° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $ oŸ Ìub≈¥ı° tu* y∏@, ≈C‹≈ N°<Ì b_wCN°u* J¡°u ıC¸>°fiu
Ju¡ <ÔÎ <J*¡<ªwg ˚Ù ≈®∫Ãfi fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ $$31$$ ≈®°›w F…Î f®°Êd, s<`∫, N°<Ì R¡≈ N≈fiu „≤Ù≤
Ju¡ <ÔÎ <ªw „°˜°fiCŸ°≤ ofi Δ∫bF°≤°u* Ÿu N°æ≤ ÌuF-@°≤d Ju¡ <fi<tW˚¥w N∏fi-≈°fi N°<Ì Ÿu Ÿ
ŸC∏Ì≤ N°ÃtÌub J¡∑ <fiÃ∫ ≈¥ı° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $$32$$ Nfi°∫°Ÿ ≈®°›w ˚‚∫, ˚°u≠∫ N°æ≤ N∏fi≈°fi Ÿu
wS° <b<b@ Îuÿb∫Õ Ÿu ∫C•w „∫fi, N°Ÿfi Îba Ÿb°≤Ù Ÿu Ÿ <„b J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u $$33$$ ˜Ù, N∏fi,
≈°fi N°<Ì Ÿa˚°uy-Ÿ°ty®Ù Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu ∫C•w Ÿf ≈®J¡°≤ Ju¡ ŸC©°u* Ÿu N°Ãt° J¡°u w[bw# ı°fiJ¡≤
ŸJ¡∑ ≈¥ı° J¡≤u $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ıf wJ¡ ŸJ¡° I°fi fiFÙ* F°uw°, wf wJ¡ <bT∫-ŸC©°u* tu* N°Ÿ•w
fiFÙ* F°ufi° ª°<FÎ $$34$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ Ìæb ≈®°›w Ì…#©°u* J¡° ≈˚°uy J¡≤wu Ÿt∫ ˚Ù N°Ãt-≈¥ı° J¡∑ FÙ fC<] J¡≤fi° ª°¿FÎ,
πuy fiFÙ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
N°<@∫°u* Îba Δ∫°<@∫°u* Ÿu Δ∫°›w, t°uF wS° J®¡°u@ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ∫S° ≈®°›w Ÿt_w ≈Bb°u* Îba Ì…#©°u*
Ÿu Ÿ N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u $$35$$ ∫S°≈®°›w ıy߇f∏@Ù Ÿt_w ªu‹¸>°N°u* Ju¡ k¡Ô°u* Ÿu wS° ıÙbfi,
t≤d N°æ≤ _b›fi N°<Ì Ÿu Ÿ N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u $$36$$ ≈®b°F≈<ww_bR¡≈ (≈®°≤Æ@-≈®b°F Ÿu
≈®°›w) Ì¿≤Bw° NSb° ≤°≠∫ Ÿu N°æ≤ <ª`<b<ª` ªu‹¸>°R¡≈ k¥¡Ô°u* Ÿu <b„C]_bR¡≈ Ÿ N°ÃtÌub J¡∑
≈¥ı° J¡≤u $$37$$ fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ J¡ÔF°u* Ju¡ w≤ay°u* Îba J¡°<t<fi∫°u* Ju¡ vÔ°Ÿ°u* Ÿu „°u<˚w ≤°y N°æ≤ πuT
Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu Ÿ Ÿ°æ‡∫ N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u $$38$$
wf •∫° J¡ÔF J¡≤fiu tu* ˚Ù wÃ≈≤ F°ufi° ª°<FÎ ? oŸ ≈≤ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Ÿ≠ıfi°u* Ju¡ ⁄Ì∫ tu* ≤Ffiub°ÔÙ, ª∏Bt° J¡∑ fi°o˘, „ÙwÔ, t@C≤_b˚°b R¡» tæ`Ù Ÿu ⁄Ì∫-≈®Ìu„ tu*
¿_Sw Ÿ N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u $$39$$
J¡ÔF N°<Ì Ju¡ fi F°ufiu tu* ≈°∫ fwÔ°wu Fæ* $
≈us° Ÿu, Ì∫° Ÿu, ⁄Ì∫ tu* <fiÃ∫ ≈®Ÿ∏fiw° Ÿu, „C] J®¡°u@°<Ì Ju¡ <fiy®F J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ-≈]<w Ÿu N°æ≤
I°fi Ÿu Ÿ N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u $$40$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ <bT∫-˚°uy°u* tu* Ô‡≈¸> ˚Ù fi F°ufi° ª°<FÎ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<fi<fiÕ<tW ≈®°›w N°æ≤ N<fi∫w ¿_Sw ˚°uy-Ÿt¥F°u* Ju¡ fÙª ≈®°›w F…Î <J¡ŸÙ ÎJ¡ Ju¡ <J¡ŸÙ Ÿt∫ Ju¡
˚°uy Ÿu N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u $$41$$
„°˜ Ÿu N<fi<T] N°æ≤ <fi<T] ˚°uy°u* Ju¡ ŸbÕÌ° Ã∫°y Ÿu NSb° J¡FÙ* N<fi<T] ˚°uy°u* tu* ≤°y Ÿu
„C]_bR¡≈ N≈fiu N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u (∫F°≥ ≈≤ ≈FÔ° ≈s tC¶∫ Fæ N°æ≤ ÌqŸ≤° ≈s y°æd Fæ, ∫F
ı°fifi° ª°<FÎ $)$$42$$ N∫C•w°Ãt° Ÿu ~>°unu y∫u N°æ≤ ∫C•w°Ãt° Ÿu y®Fd <J¡∫u y∫u o‹¸>-N<fi‹¸>
Ÿt¥FR¡≈ <bT∫°u* Ÿu <bT∫°u* Ju¡ ˚°u•w° Ÿ N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤u $$43$$
Nf tC¶∫ ≈¥ı° J¡° Ÿ°≤ fwÔ°wu Fæ* $
fi‹¸> ≈Ì°SÕ w°u fi‹¸> FÙ Fæ, Nw# ŸJ¡∑ ≈us° J¡≤u ∫°fiÙ ŸJ¡° Ÿ°uª fi J¡≤u $ N°æ≤ ≈®°›w ≈Ì°SÕ

ŸyÕ - 39]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1387

≈®°›w FÙ Fæ, Nw# ŸJ¡° y®Fd J¡≤u $ tFTuÕ, <fi<bÕJ¡°≤ F°uJ¡≤ ÎuŸ° J¡≤fi° FÙ N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° Fæ (∫F
wCt ı°fi°u) $$44$$ Ÿ‡≈¥dÕ o‹¸> Îba N<fi‹¸> ≈Ì°S°u˘ tu* ŸbÕÌ° FÙ ≈≤t Ÿt°fiw° J¡° N°Z∫ J¡≤ <fi≤∏w≤
N°Ãt-≈¥ı°R¡≈ b®w J¡≤fi° ª°<FÎ $$45$$ "∫F ıywg f®ÊR¡≈ FÙ Fæ' oŸ Â<‹¸> Ÿu Ÿf ≈Ì°SÕ „C˚ FÙ Fæ*,
∫°u* ı°fifi° ª°<FÎ $ f®Ê Ÿab<Ôw t°∫°R¡≈w° J¡∑ Â<‹¸> Ÿu w°u Ÿf „C˚°„C˚Ÿa<tZ Fæ, ∫°u* ı°fifi°
ª°<FÎ $ oŸ ≈®J¡°≤ Ì°ufi°u* FÙ w≤F Ÿu Ÿtw° F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bæT‡∫Ì„Õfi J¡° J¡°uoÕ J¡°≤d fi F°ufiu Ÿu "∫F
Ÿf N°Ãtt∫ Fæ NSb° N°Ãt≈®ªC≤ Fæ' ∫°u* ˚°bfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $ oŸ ≈®J¡°≤ ŸÌ° N°Ãt-≈¥ı°R¡≈ b®w
J¡° NfiC‹™>°fi J¡≤fi° ª°<FÎ $$46$$ ı°u N°≈°ww# («¡≈≤-«¡≈≤ Ÿu ∫°fiÙ Â<‹¸>t°` Ÿu) ≤tdÙ∫ (ŸC©
∫° ŸC©Ÿ°@fi) ≈®wÙw F°uw° F°u N°æ≤ ı°u N°≈°ww# Ì…#©R¡≈ ∫° Ì…#©Ÿ°@fi ≈®wÙw F°uw° F°u, Ÿ
ŸfJ¡°u •w ≤Ù<w Ÿu ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ Ÿt°fiR¡≈ ı°fiJ¡≤ <fi≤∏w≤ N°Ãt≈¥ı°_bR¡≈ b®w J¡° NfiC‹™>°fi
J¡≤fi° ª°<FÎ $$47$$ "∫F bFÙ tæ* Fq≥' N°æ≤ "∫F tæ* fiFÙ* Fq≥' oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ˚uÌ J¡°u ~>°un Ìufi° ª°<FÎ wS°
"∫F Ÿf f®Ê FÙ Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ <fiÿª∫ J¡≤ <fi≤∏w≤ N°Ãt≈¥ı°R¡≈ b®w J¡° N°ª≤d J¡≤fi° ª°¿FÎ $$48$$
∫S° ≈®°›w Ÿf w≤F Ju¡ N°J¡°≤R¡≈ <bJ¡°≤°u* Ÿu ∫C•w Ÿ˚Ù ≈®J¡°≤°u* Îba Ÿt_w R¡≈ N°æ≤ fi°t°u* Ÿu Ÿb°ÕÃtJ¡
Ÿ N°ÃtÌub J¡° ŸÌ° ≈¥ıfi J¡≤fi° ª°<FÎ $$49$$ <tØ∫°Ãb-Â<‹¸> Ÿu N˚Ù‹¸> b_wC J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤
N°æ≤ Nfi˚Ù‹¸> b_wC J¡° ˚Ù ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ Îba "Ÿ˚Ù N°Ãtt°`R¡≈ Fæ*' oŸ fC<] Ÿu fi Ì°ufi°u* J¡° (N˚Ù‹¸>
N°æ≤ Nfi˚Ù‹¸> J¡°) _bÙJ¡°≤ J¡≤Ju¡ ˚Ù <fiÃ∫ N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤fiÙ ª°<FÎ $$50$$ N≈®°›w b_wC J¡∑
oh~>° fi J¡≤w° FCN° N°æ≤ ≈®°›w b_wC J¡°u fi ~>°unw° FCN° _b˚°bw# Ìæb Ÿu ≈®°›w ŸC©-ÌC#© Ju¡ FuwC˚¥w
<bT∫°u* J¡° Ÿ ≈®J¡°≤ N<bJ¨¡w F°uJ¡≤ ≈˚°uy J¡≤u, <ıŸ ≈®J¡°≤ N<bJ¨¡w F°uJ¡≤ ŸtCB fi<Ì∫°u* J¡°
≈˚°uy J¡≤w° Fæ () $$51$$ wCh~> ∫°fiÙ N≈t°fi N°<Ì J¡∑ wS° NwCh~> NS°Õwg b@, f∏@, ŸbÕ_bfi°„
N°<Ì J¡∑ ≈¿≤¿_S<w∫°u* tu* ≈®Ÿ•w πuy J¡°u ≈C”T Ÿ ≈®J¡°≤ fi ≈®°›w F°ubu, <ıŸ ≈®J¡°≤ <ª≤J¡°Ô Ÿu
NfiCb¨W Ÿ≤Ô, ¸>u»u, „Ùw, Ì°F N°<Ì <ª`-<b<ª` ≈Ì°S°u˘ tu* N°J¡°„ πuy J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $$52$$
Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ J¡tÕ Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu „C˚ ∫° N„C˚ ı°u ˚Ù J¡°uoÕ b_wC ≈®°›w F°u ı°wÙ Fæ, <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑
<bJ¨¡<w Ju¡ <ffi° y¨FÙw ŸÙ b_wC Ÿu N°ÃtÌub J¡° ≈¥ıfi J¡≤u $$53$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ <b<ª` ÌC#©, ≤°y, πuT N°<Ì <bJ¡°≤°u* J¡∑ FuwC˚¥w; t@C≤, ©\>Ù, J¡¸C>, <w•w N°<Ì
<bTt-≤Ÿ°u*b°ÔÙ ˚°uÀ∫-BΔ∫R¡≈Ù Ô¿‚t∫°u* J¡° <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤ Ju¡ <bJ¡°≤ Ju¡ <ffi° N°Ãt° <J¡ŸÙ ≈®J¡°≤
y®Fd J¡≤ ŸJ¡w° Fæ ? w°u oŸJ¡° Ÿt°@°fi ∫F Fæ <J¡ ÎJ¡ Ÿt≤Ÿ Ÿu FÙ Ÿ˚Ù tu* <bTtw° J¡° <fi≤°ŸJ¡≤
t@C≤w° ffi°J¡≤ FÙ N°Ãt° fiJ¡° y®Fd J¡≤ ŸJ¡w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tFTuÕ, oŸ N°Ãt-≈¥ı° Ju¡ <b@°fi tu* ı°u BΔ∫Ÿ‡≈<W∫°≥ fwÔ°oÕ yoÕ Fæ*, bu Ÿf ÎJ¡t°` Ÿtw°R¡≈
≤Ÿ Ÿu ˚≤Ù ı°fiu≈≤ fi J¡°uoÕ ©\>Ù F°uwÙ Fæ* N°æ≤ fi J¡nbÙ F°uwÙ Fæ*, fi <w•w F°uwÙ Fæ* N°æ≤ fi J¡ŸæÔÙ FÙ
F°uwÙ Fæ* $ ÎuŸÙ ¿_S<w tu* ≈≤_≈≤ <b”] <ª`-<b<ª` ≤Ÿ°u* Ÿu ˚≤Ù FCoÕ ˚Ù bu t@C≤ ≤ŸbwÙ FÙ F°u ı°wÙ
Fæ*, ∫F N°≈ <fi¿ÿªw ı°<fiÎ $$54,55$$
oŸÙ ˚°b tu* yÙw° tu* ˚Ù J¡F° Fæ # N°≈¥∫Õt°dtªÔ≈®<w˛>a ŸtCBt°≈# ≈®<b„a<w ∫πwg $
(yÙw° # 2.70)
wπÃJ¡°t° ∫a ≈®<b„a<w ŸbuÕ Ÿ „°a<wt°›fi°u<w fi J¡°tJ¡°tÙ $$

()

1388

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ÎJ¡t°` N°fi∏Ì≤Ÿ_bR¡≈ ≈≤f®Ê J¡° <bbwÕ F°ufiu Ÿu NSb° Ÿtw° Ju¡ Ì„Õfi Ÿu fi BΔ∫-Ÿ‡≈<W∫°u*
J¡° N<bJ¨¡wR¡≈ Ÿu y®Fd F°u ŸJ¡w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
≤Ÿ„<•w ∫°fiÙ "≤Ÿ°u bæ Ÿ#' oŸ ZC<w Ÿu ≈®Ì<„Õw N°Ãt° Ÿtw° Ÿu t@C≤ Fæ, N°_b°Ìfi J¡≤fiu ∫°uÀ∫
Fæ N°æ≤ NwÙ¿∏B∫ Fæ $ ŸŸu ı°u ªuÃ∫ ˚°<bw F°uy°, bF wÃsd FÙ Nt¨wwCv∫ t@C≤ F°u ı°∫uy° $$56$$
Ÿtw°R¡≈ Nt¨w Ÿu ı°u-ı°u ˚°<bw F°uw° Fæ, bF Ÿf, ª∏Bt° Ÿu ¸>≈Ju¡ FCÎ Nt¨w J¡∑ fi°o˘, ≈≤t
t@C≤w° J¡°u ≈®°›w F°uw° Fæ $$57$$ f®Êæ•∫Ì„Õfi_bR¡≈ Ÿtw° Ÿu _b∫a N°J¡°„ J¡∑ w≤F <bJ¡°≤„¥∏∫
F°uJ¡≤ tfi Ju¡ Ô∫≈¥bÕJ¡ ı°u Nfi°∫°Ÿ Nb<_S<w Fæ, bFÙ tC¶∫ Ìub°ªÕfi J¡F° ı°w° Fæ $$58$$
ªæw∏∫t°`_bR¡≈, N<πwÙ∫ I°fiÙ J¡°u ˚Ù ≈¥dÕª∏B J¡∑ fi°o˘ ≈¿≤≈¥dÕ, Ÿtw° Ÿu Ÿt°fi≈®J¡°„∫C•w,
_bh~> N°æ≤ _k¡<¸>J¡<„Ô° J¡∑ fi°o˘ <fitÕÔ Îba » F°ufi° ª°<FÎ $$59$$ ˚Ùw≤ N°J¡°„ J¡∑ w≤F <b„°Ô
N°æ≤ f°F≤ ≈®°J¨¡w J¡°∫°u˘ J¡°u J¡≤fiub°Ô°, ≤aıfi°R¡≈ <Ft Ÿu tC•w Îba ≈¥dÕ ı°u w[bI Fæ, bFÙ tu≤° tC¶∫
≈¥ıJ¡ Fæ $$60$$ NI°fiR¡≈ tu|°u* Ju¡ fi‹¸> F°ufiu ≈≤ _b›fi tu* ˚Ù <ıŸtu* J¡°t N°<Ì fiFÙ* Ìu©u ı°wu wS°
<ıŸJ¡° NF∏w°R¡≈ JC¡F≤° „°aw F°u ªCJ¡° Fæ, bF w[bI „≤ÃJ¡°ÔÙfi N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ „°u<˚w F°uw°
Fæ $$61$$ N°fi∏Ì°t¨w Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d _b∫a ª∏Bt°R¡≈ F°uw° FCN° ˚Ù ı°u N≈fiu <fi‹J¡ÔaJ¡
≈®J¡°„ Ju¡ N°<@•∫ Ÿu Ÿ¥∫Õ F°u y∫° Fæ, <ıŸtu* Ÿu tfi°ub¨<W (≈®t°), ≈®t°w° N°æ≤ ≈®tu∫ ∫F ˚uÌ ªÔ° y∫°
Fæ, wÃsd Ã≈∏fi FCÎ f°ÔJ¡ Ju¡ I°fi J¡∑ fi°o˘ <bJ¡v≈ <b_w°≤ Ÿu „¥∏∫, <ªÌ°˚°Ÿ Îba ªuwfi Ju¡
t¥Ô˚¥w Ÿ _b°Ãt<„b J¡°u ≈®„°∏w<ªW≈¥bÕJ¡ Ìu©wu FCÎ wCt NÃ∫CWt ıÙb∏tC•w-≈Ì tu* ¿_Sw F°uJ¡≤
ŸÙ R¡≈ Ÿu Nb¿_Sw F°u ı°N°u (bFÙ ≈≤°≈¥ı° Fæ) $$62$$
<b_w°≤≈¥bÕJ¡ J¡FÙ yoÕ f°w°u* J¡° FÙ Ÿasu≈ J¡≤ ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
tFTuÕ, Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ J¡≤d Ju¡ (≈C”T Δ∫°≈°≤°u* Ju¡) J®¡t°u* Ÿu Ã≈∏fi Ÿ‡≈¥dÕ b_wCN°u* Ju¡ ŸC©ÌC#©°ÃtJ¡ <bÔ°Ÿ°u* Ÿu „≤Ù≤ Ju¡ N<@≈<w oŸ N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤°u N°æ≤ <ıŸŸu Ÿ‡≈¥dÕ tfi°u≤S ªÔu
y∫u Fæ*, ÎuŸÙ fC<] Ÿu ≈Ô<sw F°uJ¡≤ ¿_Sw F°u ı°N°u (bFÙ tC¶∫ <„b-≈¥ı° Fæ) $$63$$
fiw°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
≈¥≠∫, ≈¥ıJ¡ Îba ≈¥ı° N°<Ì <bJ¡v≈°u* Ÿu „¥∏∫, <„b_bR¡≈,
„C] ≈¥dÕ <ªÌ°Ãt° FÙ Ìubw°N°u* tu* Ÿ°≤ Fæ ∫F bdÕfi $

N°ÃtI°fiÙ π°≤° <b<Fw N°æ≤ N<b<Fw Ÿ˚Ù ≈®J¡°≤ Ju¡ J¡tÕ <„b°ªÕfiR¡≈ FÙ Fæ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
oÕÿb≤ fiu J¡F° # tFTuÕ, ∫S° Ÿt∫ N°æ≤ ∫S° „<•w wCt ı°u ˚Ù JC¡~> J¡tÕ J¡≤wu F°u NSb° fiFÙ* ˚Ù
J¡≤wu, bF ªæw∏∫t°`_bR¡≈ <„b°ÃtJ¡ N°Ãt° J¡° N∏w#≈¥ıfi Fæ $$1$$
<J¡Ÿ J¡°≤d ∫F N°Ãt° J¡° ≈¥ıfi F°uw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈¥ıfi Ÿu FÙ N°Ãt° N≈fiu ≈°≤t°<SÕJ¡ <fi≤<w„∫ N°fi∏Ì_bR¡≈ J¡∑ N<˚Δ∫<•w
≈®°›w J¡≤w° Fæ N°æ≤ _b-_bR¡≈ Ÿu FÙ _b∫a ∫F oÕÿb≤R¡≈ ıÙb°Ãt° N°<bΩJ¡ N°b≤d°u* J¡° N˚°b ˚Ù
≈®°›w J¡≤w° Fæ $$2$$

ŸyÕ - 40]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1389

Ÿ˚Ù _b°˚°<bJ¡ ªu‹¸>°Î≥ ≤°y-πuT J¡∑ t¥Ô F°ufiu Ju¡ J¡°≤d NfiSÕ J¡∑ FuwC Fæ*, <k¡≤ bu N°Ãt-≈¥ıfiR¡≈
Jæ¡Ÿu F°uyÙ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ N°Ãt° Ÿu ≈¨SJg¡ ≤°y-πuT N°<Ì <bJ¡°≤°u* J¡°u fi Ìu©fiu Ÿu FÙ •w ªu‹¸>°Î≥
N°Ãt≈¥ıfiR¡≈ Fæ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<fitÕÔ N°Ãt° tu* ≤°y, πuT N°<Ì „ÆÌ N°æ≤ fiJu¡ NSÕ N°Ãt° Ÿu N∏∫ F°uJ¡≤ ≈¨SJg¡-R¡≈ Ÿu Ÿ
≈®J¡°≤ fiFÙ* ≤F ŸJ¡wu, <ıŸ ≈®J¡°≤ N<Àfi tu* N<ÀfiJ¡d $$3$$ tFTuÕ, N≈fiu N°æ≤ ≈≤°∫u Ÿ‡≈<W, Ì¿≤Ì®w°
(ÌÙfiw°), ŸC©, ÌC#©, ˚¥©, ›∫°Ÿ N°<Ì J¡° ı°u-ı°u buÌfiR¡≈ ∫°fiÙ Nº∫°≤°u≈dR¡≈ Ÿt≈Õd Fæ, bF
Ÿf oŸ N°ÃtÌub J¡° ≈¥ıfi FÙ Fæ (w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ Ìubw° ≈≤ k¥¡Ô, ≈WÙ N°<Ì J¡° N°≤°u≈ (ª»°fi°) FÙ
Ìub-≈¥ı° oŸ fi°t Ÿu ≈®<Ÿ] Fæ, ≈®J¨¡w tu* ˚Ù ŸÙ ≈®J¡°≤ ı°fifi° ª°<FÎ $)$$4$$ ÎuŸÙ ¿_S<w tu* N°J¡°„
N°<Ì _bR¡≈ Îba ı°y®wg N°<Ì _bR¡≈ <bÿb J¡° ı°u Nº∫°≤°u≈ Fæ, bFÙ <„b_bR¡≈ N°Ãt° wS° ≈®Ã∫y°Ãt°
J¡° ≈¥ıfi Fæ, (∫F <Ÿ] FCN° $ •∫°u*<J¡) <ıŸ ≈®J¡°≤ N°J¡°„°<Ì-J®¡t Ÿu |¸>R¡≈ F°uJ¡≤ f®Ê ŸŸu
NÔaJ¨¡w F°uw° Fæ, ™>ÙJ¡ ŸÙ ≈®J¡°≤ _b∫a ≈®Ã∫y°Ãt° ˚Ù ı°y®wg N°<Ì J®¡t Ÿu |¸>°<Ì_bR¡≈ F°uJ¡≤ ŸŸu
NÔaJ¨¡w F°uw° Fæ $$5$$ <„b, „°∏w, N∏∫ Ÿu ≈®J¡°<„w fi F°ufiub°Ô° _b≈®J¡°„ f®ÊR¡≈ ∫° ≈®Ã∫y°ÃtR¡≈
N°Ãt° FÙ t°fi°u* ıywg-„ÆÌ°u* Ÿu Δ∫b⁄w FCN° Fæ, Nw# ıyBq≈ ∫F Ÿt_w ≈®≈aª ŸÙ N°Ãt° Ju¡ ≈®J¡°„
Ÿu ≈®J¡°<„w wS° ŸÙJ¡∑ ¿_S<w Ÿu ¿_Sw Fæ $$6$$ NÃ∫aw N°ÿª∫Õ Fæ <J¡ ≈®Ã∫y°Ãt° FÙ N≈fiu ˚Ùw≤ J¡°
t°fi°u* N≈fi° b°_wb _bR¡≈ ˚¥ÔJ¡≤ N°æ≤ ıÙb N°<Ì Ju¡ _b˚°b°u* J¡°u N≈fi° _b˚°b ŸtHJ¡≤ |¸>, ≈¸>
N°<Ì ıywg Ju¡ R¡≈ tu* Δ∫b¿_Sw Fæ $$7$$
∫°u* w°¿[bJ¡ <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ ≈¥≠∫, ≈¥ıJ¡ N°<Ì Ÿ˚Ù <`≈C<¸>∫°≥ f°<@w F°u ı°wÙ Fæ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ŸbÕ_bR¡≈, NŸÙt, J¡v∫°dt∫ N°Ãt° Ju¡ ˚Ùw≤ ≈¥≠∫, ≈¥ıJ¡ N°æ≤ ≈¥ı°R¡≈ ≈¿≤h~>uÌ°ÃtJ¡
<`≈C¸>Ù J¡° <b˚®t N°∫° J¡F°≥ Ÿu ? NS°Õwg •w <`≈C¸>Ù<b˚®t NŸwg FÙ Fæ $$8$$ f®Êfig, <ıŸ
≈¿≤¿h~∏fi N°J¡°≤b°ÔÙ t¥<wÕ tu* ≈¥≠∫, ≈¥ı° N°<Ì <`≈C¸>Ù-J®¡t J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ ı°wÙ Fæ, Ÿ t¥<wÕ
N°<Ì ≈¿≤¿h~>∏fi Ÿa_S°fi Ÿu (N°J¨¡<w Ÿu) ≤<Fw oÕÿb≤ tu* bF ≈¥≠∫, ≈¥ı° N°<Ì J¡° J®¡t fiFÙ* F°u
ŸJ¡w° $$9$$ tFTuÕ, ı°u Ìub ≈¥≠∫, ≈¥ı° N°<Ì <`≈C¸>Ù Ÿu ∫C•w Fæ, bF ŸÌ° <fitÕÔ_bR¡≈, Ÿt_w
„<•w∫°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Îba Nfi∏w_bR¡≈ oÕÿb≤Ãb J¡° N°@°≤ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $$10$$ Fu f®Êfig, wÙfi°u*
ıywg tu* kæ¡Ôu FCÎ _bh~>°<w_bh~> Ÿa<bÌgR¡≈Ù N°ÃtÔsd oÕÿb≤ J¡∑ N°J¨¡<w J¡° b°dÙ Ÿu Δ∫bF°≤
(Δ∫≈Ìu„) ˚Ù fiFÙ* <J¡∫° ı° ŸJ¡w° $$11$$ Fu <bπ°fi, <ıfi <bπ°fi°u* Ju¡ tw tu* Ìu„, J¡°Ô N°<Ì
Ÿu ≈¿≤¿h~>∏fi oÕÿb≤ t°fi° ı°w° Fæ, bu Ft Ô°uy°u* Ju¡ w[b°u≈Ìu„ Ju¡ ≈°` fiFÙ* Fæ* $$12$$ oŸ<ÔÎ fiJ¡∑
≈¿≤¿h~>∏fi Â<‹¸> J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ N°æ≤ N≈fiÙ oŸ N≈¿≤¿h~>∏fi Â<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ Ÿt, <fitÕÔ
tfi, „°∏w, ≤°y„¥∏∫, _b_S N°æ≤ ©uÌ„¥∏∫ fC<]∫C•w F°uJ¡≤ wCt <b<@b„ ≈®°›w FCÎ ŸC©, ÌC#©,
„C˚, N„C˚ N°<Ì J¡°t°u≈˚°uy°u* Ÿu N°ÃtÌub J¡∑ ≈¥ı° J¡≤wu FCÎ ¿_Sw ≤F°u $$13,14$$ Fu tCfiu, ıF°≥
Ÿf Nay°u* tu* _k¡<¸>J¡ <„Ô°Î≥ ınÙ yoÕ Fæ* wS° ≈°Ÿ tu* ª°≤°u* N°u≤ fiÙÔ, ≤•w N°<Ì Ì¥Ÿ≤Ù J¡°uoÕ ˚Ù
b_wCÎ≥ Fæ* FÙ fiFÙ*, ÎuŸu fibÙfi tJ¡°fi tu* ≈®<w<f‡f ∫° Ôu≈ Ì°ufi°u* w≤F Ÿu ıæŸu fiÙÔ N°<Ì ≤ay°u* Ÿu J¡ÔaJ¡
fiFÙ* Ôywu, bæŸu FÙ <ıŸfiu „°u@fi Ju¡ π°≤° ÌuF Ÿu ≈¨SJg¡ ıÙb ŸtH ≤•©° Fæ, ÎuŸu Nt°<fiÃb N°<Ì
yCd°u* Ÿu ∫C•w, NwÎb NfiCR¡≈ N<πwÙ∫ N≈fiu w[b J¡°u (_b-_bR¡≈ Ju¡) «¡≈≤ J¡Fu y∫u ≈¥≠∫,

1390

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

≈¥ıJ¡ N°<Ì w[b Ju¡ <bt„Õ Ju¡ Ÿ°S ≈Fª°fi Ôufiub°Ôu, t°∫°J¡ÔaJ¡ Ÿu b<ıÕw N°æ≤ ŸbÕw# t°∫° Ju¡
J¡°∫ÕR¡≈ ≈®≈aª Ÿu „¥∏∫ N°≈tu* ı∏t N°<Ì Ju¡ J¡°uoÕ J¡ÔaJ¡ Ôywu FÙ fiFÙ* $$15$$

ª°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

oJ¡w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
„°˜ Îba N°ª°∫Õ N°<Ì J¡∑ Ÿk¡Ôw°, fi°t˚uÌ°u* J¡∑ J¡v≈fi°,
Nº∫°≤°u≈ J¡° J®¡t N°æ≤ wÌfi∏w≤ N≈b°Ì ofi ŸfJ¡° bdÕfi $

"fiuÿb≤_∫°&&J¨¡wuf®ÕÊfig Δ∫≈Ìu„°u <F ∫C≠∫wu' (∫°u.<fi.40$11) oÃ∫°<Ì Ÿu ıf ≈¥≠∫w[b fiÙR¡≈
N°æ≤ NΔ∫≈Ìuÿ∫ J¡F° y∫° Fæ wf ŸJ¡° "<„b' N°<Ì „ÆÌ°u* Ÿu ˚Ô° Jæ¡Ÿu Δ∫≈Ìu„ (<fiR¡≈d) F°u
ŸJ¡w° Fæ ? oŸ N°„∫ Ÿu ≈¥~>wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu Ìub, ∫<Ì <„b N°<Ì „ÆÌ°u* Ju¡ ≈®b¨<W<fi<tWJ¡ <J¡ŸÙ @tÕ J¡°
bF (≈¥≠∫w[b) _≈„Õ FÙ fiFÙ* J¡≤w° w°u <k¡≤ "<„b' ∫F fi°t <J¡Ÿ <fi<tW Ÿu J¡F° ı°w° Fæ Îba
≈≤f®Ê oÃ∫°<Ì „ÆÌ ˚Ù <J¡Ÿ <fi<tW Ÿu J¡Fu ı°wu Fæ* ? Fu fi°S, N°Ãt°„ÆÌ Jæ¡Ÿu J¡F° ı°w° Fæ N°æ≤
≈≤t°Ãt° Jæ¡Ÿu J¡F° ı°w° Fæ ? $$1$$ Fu wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* Ju¡ _b°<tfig ˚ybfig, "— wß<Ì<w <fiÌuÕ„°u
f®Êd <˜<b@# _t¨w# $' oÃ∫°<Ì Δ∫≈Ìu„°u* tu* "wwg', "Ÿwg', "<J*¡<ªwg', "fi <J*¡<ªwg', "„¥∏∫' N°æ≤
"<bI°fi' N°<Ì ˚uÌ ∫°fiÙ ÎJ¡-Ì¥Ÿ≤u Ÿu ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u J¡° ˚uÌ J¡≤fiub°Ôu ≈®b¨<W <fi<tW NS°u˘ Ÿu ∫C•w
fi°t<b„uT Jæ¡Ÿu J¡Fu ı°wu Fæ* (oŸu J¨¡≈°J¡≤ fwÔ°oÎ) $$2$$
≈¥~>u y∫u fi°t°u* tu* "Ÿwg' oŸ fi°tJ¡° ≈®b¨<W<fi<tW („¿•w Nbh~>uÌJ¡ @tÕ) Ÿwg Ÿu <˚∏fi J¡°uoÕ
Ì¥Ÿ≤° t°fifiu J¡∑ N°bÿ∫J¡w° fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ "Ÿwg' fi°t Ju¡ NSÕ tu* N∏∫ <J¡ŸÙ Ì¥Ÿ≤u Δ∫°bÃ∫Õ
(Δ∫°b¨<W Ju¡ <bT∫) ≈Ì°SÕ Ju¡ ≈®<Ÿ] fi F°ufiu Ÿu Δ∫°b¨<W J¡∑ N≈us° FÙ fiFÙ* Fæ $ N°æ≤ bF Ÿwg _b∫a
FÙ NŸwg Ÿu Δ∫°b¨W F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈®b¨<W<fi<tWJ¡ Δ∫°bwÕJ¡ @tÕ Ÿu J¡∑ y∫Ù Δ∫°b¨<W J¡∑ ˚Ù N≈us°
fiFÙ* ≤©w° $ N∏∫S° Ÿ ≈®b¨<W <fi<tW J¡∑ ˚Ù, ı°u NŸBq≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿwg J¡∑ Δ∫°b¨<W fiFÙ*
J¡≤ ŸJ¡w°, ŸW° Nbÿ∫ t°fifiÙ ≈nuyÙ, ÎuŸÙ ¿_S<w tu* wCv∫∏∫°∫ Ÿu Ÿ ŸBq≈ ≈®b¨<W<fi<tW tu*
˚Ù Ÿwg„ÆÌ J¡∑ ≈®b¨<W J¡° <fi<tW J¡°uoÕ Ì¥Ÿ≤° Nbÿ∫ FÙ J¡Ffi° ≈nuy°, oŸ ≈®J¡°≤ W≤°uW≤ tu* ˚Ù
N∏∫-N∏∫ ≈®b¨<W-<fi<tW Ju¡ t°fifiu ≈≤ Nfib_S° F°uwÙ ı°∫uuyÙ $ Îba "<J*¡<ªwg' N°æ≤ "fi <J*¡<ªwg'
∫u Ì°u „ÆÌ ˚Ù o¿∏B∫°buΩ°SÕJ¡ Fæ*, oŸ<ÔÎ o¿∏B∫buΩ @t°u˘ Ÿu fiJ¡° <fiÌuÕ„ fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wu, Nw#
Δ∫°b¨<W Ÿu <fi≤≈us F°uJ¡≤ FÙ fiJ¡∑ o¿∏B∫°buΩR¡≈ NSÕ tu* ≈®b¨<W F°u ŸJ¡wÙ Fæ $ NΔ∫°b¨W N°æ≤
Δ∫°bwÕJ¡ @tÕ Ÿu „¥∏∫ „ÆÌ NSÕf°u@ FÙ fiFÙ* J¡≤°wu - ∫F w°u N°≈ J¡˚Ù J¡F fiFÙ* ŸJ¡wu, •∫°u*<J¡
NΔ∫°b¨W Îba <fi@ÕtÕJ¡ ofi Ì°u „ÆÌ°u* J¡∑ f°u@ıfiJ¡w° Ÿb°ÕfiC˚b<Ÿ] FÙ Fæ $ "bF°≥ <fi@ÕtÕJ¡Ãb FÙ
@tÕ Fæ N°æ≤ NΔ∫°b¨W FÙ Δ∫°b¨W°u* Ÿu Δ∫°b¨W Fæ' ∫F ˚Ù N°≈ J¡F fiFÙ* ŸJ¡wu, •∫°u*<J¡ "tu≤Ù t°≥
b∏º∫° Fæ' oŸJ¡∑ w≤F b柰 J¡Ffi° bÌw°uΔ∫°|°w F°uy° $ Îbaª wCv∫∏∫°∫ Ÿu <„b N°<Ì „ÆÌ°u* J¡∑
˚Ù <fiÌ°uÕT, <fi≤<w„∫ N°fi∏Ì_bR¡≈t°` tu* <fi<tW<fi≤≈us FÙ ≈®b¨<W ≈≈∏fi FCoÕ $ NSb° wS°u•w
N°fi∏Ì_bR¡≈ ≈®∫C•w FÙ <„b tu* ÌC#© N°<Ì J¡∑ Δ∫°b¨<W ˚Ù F°u ı° ŸJ¡wÙ Fæ, ∫°u* fi°t˚uÌ°u* tu* <J¡ŸÙ

ŸyÕ - 41]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1391

≈®J¡°≤ J¡∑ NfiC≈≈<W fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
oÕÿb≤ fiu J¡F° # Fu tCfiu, N°<Ì N°æ≤ N∏w Ju¡ ≈¿≤h~>uÌ°u* Ÿu (Nb<@ Ÿu) _bw# ≈¨SJg¡˚¥w ≈®J¡°„°∏w≤
J¡∑ N≈us° fi ≤©fiub°ÔÙ, _b∫a≠∫°u<w#_bR¡≈ ı°u Ÿπ_wC N≈fiÙ t<Ft° tu* N≈fiu N°≈ <bΩt°fi Fæ, bFÙ
<J*¡¿ªwg „ÆÌ°<˚@u∫ Fæ ∫°fiÙ Ìu„, J¡°Ô, @tÕ, ı°<w N°<Ì Ì¥Ÿ≤°u* J¡∑ N≈us° ≤©fiub°ÔÙ ŸW° N°æ≤
≈≤°@Ùfi Δ∫°b¨<W Ÿu ¿_Sw fiFÙ* Fæ $ N°æ≤ ª¥≥<J¡ bF o¿∏B∫°u* J¡∑ y‡∫ fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ "fi <J*¡¿ªwg'
„ÆÌ°<˚@u∫R¡≈ Ÿu ˚Ù <_Sw Fæ $ ∫F°≥ "ob' „ÆÌ <tØ∫°Ãb-≈®Ì„Õfi°SÕ Fæ $$3$$
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu oÕ„°fi, ı°u fC<] N°<Ì Ÿu ∫C•w ªsC, Z°u` N°<Ì f°fl o¿∏B∫°u* J¡∑
˚Ù Â<‹¸> Ju¡ f°F≤ ªÔ° y∫° Fæ, Ÿ ≈≤t f®Ê J¡° N„aJ¡ (≈°∫ Ju¡ NŸa˚b J¡∑ N°„aJ¡° Ÿu ≤<Fw)
N<@J¡°≤Ù π°≤° Jæ¡Ÿu Ÿ°s°ÃJ¡°≤ <J¡∫° ı°w° Fæ ? w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ fC<] Ÿu ˚Ù y‡∫ fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
<ıŸJu¡ ≈¿≤I°fi tu* J¡°uoÕ ≈°∫ FÙ fiFÙ* Fæ, Ÿ f®Ê J¡° ŸBq≈ F°ufiu ≈≤ ≈¿≤I°fi Jæ¡Ÿu F°uy° ? $$4$$
oÕÿb≤ fiu J¡F° # Fu tFTuÕ, (≈®t°dı∏∫ „C] Ÿ°¿[bJ¡˚°y J¡∑ ≈¿≤d°t_bR¡≈ ı°u f®Ê°J¡°≤b¨<W
Fæ, bF N<bΩ° J¡° N°b≤d Ì¥≤ J¡≤ ÌuwÙ Fæ $ N<bΩ° J¡° ≈≤Ì° F¸> ı°fiu ≈≤ w°u _b≈®J¡°„_bR¡≈
F°ufiu Ÿu FÙ f®Ê w[bw# ≈®J¡°<„w F°ufiu Ôy ı°w° Fæ $ bFÙ oŸJ¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fæ, fC<]b¨<W tu*
N<˚Δ∫•w <ªÌgΔ∫°<›wR¡≈ fiFÙ* $) ı°u t°us J¡∑ ª°F ≤©fiub°Ô° tfi#_bR¡≈, „t, Ìt N°<Ì Ÿ°@fi
Ÿu ≈¿≤„C] F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ju¡bÔ Ÿ°¿[bJ¡ N<bΩ°a„ Fæ, bF Ÿwg„°˜, ŸÌgyC” N°æ≤ ŸÃŸay N°<Ì
fi°t@°≤Ù Ÿ°¿[bJ¡ FÙ N<bΩ°-<b˚°y°u* Ÿu Ÿ‡≈°<Ìw Zbd, tfifi Îba <fi<̺∫°Ÿfi Ÿu ÔuJ¡≤
Ÿ°s°ÃJ¡°≤≈∫Õ∏w N≈fiÙ b¨<W-≈≤‡≈≤° Ÿu NfiuJ¡ ı∏t°u* Ju¡ Ÿa¿ªw ∫I Ì°fi N°<Ì ŸCJ¨¡w°u* J¡° Ÿa˚°≤
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Zu‹™> _bJ¡°∫Õ_bR¡≈ N<bΩ° J¡° s°Ôfi J¡≤w° FCN° oŸ ŸaŸ°≤ tu* <ª≤J¡°Ô wJ¡ Ÿ
w≤F ¿_Sw ≤Fw° Fæ, <ıŸ w≤F ∫C<•wI (J¡≈n° @°ufiu tu* NÃ∫aw JC¡„Ô) @°ufÙ tÔ Ÿu tÔ J¡°
N≈F≤d J¡≤w° FCN° ∫°fiÙ yÌF°u* J¡∑ ÔÙÌ, ≤uF (©°Ì ∫C•w <t\>Ù) N°<Ì Ÿu y∏Ìu J¡≈n°u* J¡°u Ÿ°k¡
J¡≤w° FCN° ŸaŸ°≤ tu* ¿_Sw ≤Fw° Fæ $$5,6$$
ŸŸu ≈®J¨¡w tu* •∫° N°∫° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
wÌfi∏w≤ <ª≤J¡°Ô wJ¡ NU∫°Ÿ J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d, J¡°J¡w°ÔÙ∫-∏∫°∫ J¡∑ w≤F ˚°À∫ Ju¡ ≈¿≤≈°J¡
Ÿu Ã≈∏fi FCoÕ ≈¥dÕf®Ê°J¡°≤b¨<W Ÿu N<bΩ° J¡° <fi#„uT h~>uÌ F°u ı°fiu ≈≤ N°b≤d„¥∏∫ N°Ãt° _b∫a
FÙ N≈fi° _bR¡≈ Ìu©fiu Ôyw° Fæ ∫°fiÙ b°_w<bJ¡ N≈fiu ≈®J¡°„_bR¡≈ tu* Nb¿_Sw F°u ı°w° Fæ $
N°Ãt° Ju¡ _b˚°b J¡° ∫FÙ, •w _b≈®J¡°„_bR¡≈ Ÿu ≈¿≤„uT ≤Ffi° FÙ, <fiÿª∫ ∫°fiÙ NŸa<ÌÀ@ N°æ≤
N<b≈∫Õ_w Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Fæ, <J¡ŸÙ Ì¥Ÿ≤u ≈®J¡°≤ J¡° fiFÙ*, ∫F NSÕ Fæ $ NSb° N¿bΩ°_b˚°b J¡° •w
≈®J¡°≤b°Ô° FÙ s∫ <fiÿª∫ Fæ, <J¡ŸÙ Ì¥Ÿ≤u ≈®J¡°≤ J¡° fiFÙ*, ∫F NSÕ Fæ $$7$$
N<bΩ°a„ Ÿu FÙ N<bΩ° Ju¡ s∫ wS° N°Ãt° Ÿu FÙ N°Ãt° J¡∑ <fitÕÔw° <Ÿ<] tu* ‹¸>°∏w J¡Fwu Fæ* $
J¡°u∫Ôu Ju¡ Ì°u ¸C>J¡n°u* J¡°u ÔuJ¡≤ f°ÔJ , ı°u ÎJ¡ Ì¥Ÿ≤u J¡°u ≈≤_≈≤ <|ŸJ¡≤ ©uÔ ©uÔfiu J¡° N°ÌÙ Fæ,
<©Ôb°n J¡≤w° FCN° fi Ì°ufi°u* J¡°u∫Ô°u* Ju¡ fi‹¸> fi F°ufiu wJ¡ F°S Ÿ°k¡ J¡≤ <Ì∫u ı°fiu ≈≤ ˚Ù f°≤-f°≤
Ÿu <|Ÿwu FÙ ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d F°S J¡∑ <fitÕÔw° ≈®°›w fiFÙ* J¡≤w°, ≈≤awC ∫S°J¡Sa¿ªwg <|Ÿfiu Ÿu
Ã≈∏fi FCoÕ @¥<Ô≈≤‡≈≤°R¡≈ J¡°<Ôt° Ju¡ Ÿ°S-Ÿ°S fi J¡°u∫Ô°u* Ju¡ fi‹¸> F°u ı°fiu ≈≤ w°u F°S Ÿ°k¡

1392

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

J¡≤w° FCN° bFÙ (ÔnJ¡°) <k¡≤ Ì¥Ÿ≤u J¡°u∫Ô°u* Ju¡ fi <tÔfiu Ÿu N≈fiu N°≈ FCoÕ F°S J¡∑ <fitÕÔw° (ŸC∏Ì≤w°)
ıæŸu _bw# FÙ ≈®°›w J¡≤ Ôuw° Fæ; bæŸu FÙ Ÿ°¿[bJ¡ N°æ≤ w°tŸ N<bΩ°˚°y N≈fiu ŸF°∫J¡ _bR¡≈ Ì¥Ÿ≤u
„°˜ N°<Ì ˚°y°u* Ÿu ∫S°J¡Sa<ªwg ∫<Ì N°Ãt_bR¡≈ J¡° <bª°≤ J¡≤u*, w°u Ì°ufi°u* ˚°y°u* J¡° fi°„ N°æ≤
<fitÕÔ N°Ãt_bR¡≈ J¡∑ ≈®°<›w <Ÿ] F°u ŸJ¡wÙ Fæ $$8,9$$
∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u <J¡ ıf fC<] Ÿu N°Ãt° J¡° <bª°≤J¡≤ <fiÿª∫ <J¡∫° ı°w° Fæ, ∫F N°≈ _bÙJ¡°≤
J¡≤wu Fæ* wf N°Ãt° tu* fC<] Âÿ∫w° •∫°u* fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ N°Ãt° fC<] Ÿu y®°fl •∫°u* fiFÙ* Fæ ? w°u ∫F J¡Ffi°
™>ÙJ¡ fiFÙ*, •∫°u*<J¡ <bª°≤ N°<Ì J¡≤fiu tu* ın_bR¡≈ fC<] _bwa` fiFÙ* Fæ, <J*¡wC N°Ãt° FÙ fC<]N°<ÌR¡≈
≈°∫°u* Ÿu <bª°≤ N°<Ì π°≤° N<bΩ° J¡° f°@ J¡≤Ju¡ _b∫a FÙ ≈®J¡°<„w F°u ı°w° Fæ, ∫FÙ J¡Fwu Fæ* $
N°Ãt° FÙ N°Ãt° J¡°u Ìu©w° Fæ N°æ≤ N°ÃtR¡≈ Ÿu ŸJ¡° <bª°≤ J¡≤w° Fæ $ oŸ ŸaŸ°≤ tu* ÎJ¡t°`
N°Ãt° FÙ <bΩt°fi Fæ, fi <J¡ N<bΩ°, oŸu FÙ N<bΩ° J¡° s∫ J¡Fwu Fæ* $$10$$
NwÎb yC”, „°˜ N°<Ì fi°fi° ≈®J¡°≤ Ju¡ ı°u ˚uÌ <Ì©°oÕ ≈nwu Fæ*, bu fi N°Ãt_bR¡≈ Fæ* N°æ≤ fi
N°ÃtI°fi Ju¡ J¡°≤d FÙ Fæ*, •∫°u*<J¡ N°Ãt_bR¡≈˚¥w N°ÃtI°fi J¡°u <J¡ŸÙ Ÿ°@fi J¡∑ N≈us° fiFÙ* ≤FwÙ,
oŸÙ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ı°u JC¡~> ∫F fi°fi°<b@ b_wC Fæ, ∏Fu* N°Ãt° fi Ÿt<HÎ N°æ≤ ofi yC”≈Ìu„ N°<Ì J®¡t°u* J¡°u N°ÃtI°fi
tu* J¡°≤d fi Ÿt<HÎ $$11$$
Ÿtu* Ì¥Ÿ≤Ù ∫C<•w fwÔ°wu Fæ* $
•∫°u*<J¡ o¿∏B∫°u* Ÿu |<¸>w (∫C•w) ı°u ≈C∫Õ‹¸>J¡ Fæ, wÃ_bR¡≈ w°u yC” Fæ N°æ≤ f®Ê w°u Ÿ‡≈¥dÕ
o¿∏B∫°u* Ju¡ s∫ Ÿu ≈®°›∫ Fæ $ ı°u b_wC <ıŸJ¡° fi°„ F°ufiu ≈≤ ≈®°›w F°uwÙ Fæ, bF b_wC ŸJu¡ ≈¿_Sw
≤Fwu J¡˚Ù ≈®°›w fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ $$12$$
wf •∫° yC” N°<Ì Ÿf Δ∫SÕ Fæ* ? oŸ ≈≤ "fiFÙ*' ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu <b≈®, yÔu tu* ≈Ffiu FCÎ <b_t¨w F°≤ J¡∑, Ÿu ≈Cfi# <J¡ŸÙ N∏∫ Ju¡ π°≤° ıw° <Ì∫u ı°fiu ≈≤ FCoÕ
≈®°<›w J¡∑ fi°o˘ N°ÃtI°fi Ju¡ Ô°˚ Ju¡ <ÔÎ yC” Ju¡ ≈Ìu„ N°<Ì J®¡t J¡°≤dR¡≈ fi F°uwu FCÎ ˚Ù NÃ∫∏w
J¡°≤dw° J¡°u ≈®°›w F°u y∫u Fæ* $$13$$ <„‹∫ Ju¡ f°u@ Ju¡ <ÔÎ yC”≈Ìu„°u* J¡° J®¡t ≈®b¨W F°u ı°fiu ≈≤
N<fiÌuÕÿ∫ N°æ≤ NÂÿ∫ ˚Ù N°Ãt° Ÿu _b∫a N<˚Δ∫•w F°u ı°w° Fæ $$14$$
oŸ w≤F yC” ≈Ìu„ N°<Ì J¡∑ N°bÿ∫J¡w° ≈¿_Sw ≤Fwu fitu* NJ¡°≤dw° J¡∑ <•w Jæ¡Ÿu ?
oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫F N°Ãt° fi w°u „°˜°S°u˘ Ÿu N°æ≤ fi yC” Ju¡ bªfi°u* Ÿu FÙ Nbyw F°uw° Fæ, <J*¡wC ∫F _b∫a FÙ •w
N≈fiu f°u@b„ Ÿu ı°fi° ı°w° Fæ $$15$$ N°æ≤ yC” Ju¡ ≈Ìu„°u* N°æ≤ „°˜°S°u˘ Ju¡ <ffi° ˚Ù ∫F N°Ãt°
NbfC] fiFÙ* F°uw°, •∫°u*<J¡ ofi ŸfJu¡ Ÿa∫°uy J¡∑ ŸW° FÙ _b°ÃtI°fi J¡∑ N<˚Δ∫aıJ¡ Fæ $$16$$ yC”,
„°˜°SÕ N°æ≤ <„‹∫°u* Ju¡ <ª≤ Ÿa∫°uy J¡∑ ŸW° Ÿu, <Ìfi tu* Ô°uy°u* Ju¡ N°ª°≤ J¡∑ fi°o˘, N°ÃtI°fi ≈®b¨W
F°uw° Fæ $$17$$
∫FÙ J¡°≤d Fæ <J¡ ≈≤t°fi∏Ì_bR¡≈ ∫F N°ÃtÌub, <ıŸfiu N≈fiu f°uu@ Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ NtayÔ°u* J¡°
fi°„ J¡≤ <Ì∫° Fæ, NwÎb <„b „ÆÌ Ju¡ ∫°uÀ∫ Fæ, ≈®b¨<W<fi<tW Ÿ°≈us fiFÙ* ÎuŸ° ≈FÔu J¡F° y∫°

ŸyÕ - 41]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1393

Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
J¡tuÕ¿∏B∫, fC]Ù¿∏B∫ N°<Ì J¡° fi°„ wS° ŸC©, ÌC#© N°<Ì J¡° s∫ F°ufiu ≈≤ "wwg', "Ÿwg' oÃ∫°<Ì
fi°t°u* Ÿu <„b_bR¡≈ N°Ãt° FÙ J¡F° y∫° Fæ $$18$$ ıF°≥ f°@J¡°Ô tu* ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıywg <bΩt°fi fiFÙ*
≤Fw° N°æ≤ N°≤°u≈-J¡°Ô tu* wBq≈ Ÿu FÙ <bΩt°fi ≤Fw° Fæ, bF N<@‹™>°fi w[b - ı°u Δ∫°bF°¿≤J¡ Ÿwg
Ÿu <bÔsd F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Ÿwg J¡∑ fi°o˘ <`J¡°Ô tu* ˚Ù <bΩt°fi Fæ - N°J¡°„ Ÿu ˚Ù NÃ∫∏w _bh~> N°æ≤
Nfi∏w Fæ $$19$$
ıÙb∏tC•w°u* J¡∑ "<„b', "f®Ê', "Ÿwg' oÃ∫°<Ì fi°t°u* J¡∑ J¡v≈fi° ˚Ù N<@J¡°¿≤∫°u* Ju¡ ≈®f°u@fi Ju¡
<ÔÎ FÙ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
≈≤t°SÕ_bR¡≈ tu* <bZ°∏w fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Nv≈I°fiÙ, N<@J¡°≤Ù ıÙb°u* J¡°u Ÿ°aŸ°¿≤J¡ f∏@fi°u* Ÿu
~C>n°fiu J¡∑ ª°F ≤©fiub°Ôu, <b<ª` ıywg N°æ≤ „C]w[b Ju¡ tfifi J¡ÔaJ¡ Ÿu ∫C•w tfib°Ôu N°æ≤ ≈≤t°SÕ
Ju¡ ŸtÙ≈bwÙÕ ıÙb∏tC•w Ju¡ Â<‹¸>≈S tu* ¿_Sw F°u ≤Fu <b„C] N∏w#J¡≤db°Ôu tF°≈¿^±>w tCtCsC
Ô°uJ¡≈°Ô°u* fiu <ıfitu* f®Ê°, o∏B N°æ≤ ”B ≈®tC© Fæ* - t°us Ju¡ <ÔÎ ≈°Ÿfi° J¡≤fiub°Ôu N≈fiu ˚•w°u* Ju¡
f°u@ Ju¡ <ÔÎ, „°˜°SÕ J¡∑ ≤ªfi° Ju¡ <ÔÎ (w[b N°æ≤ w[bI°fi Ju¡ ≈°∫°u* Ju¡ ˚ÔÙ˚°≥<w ≈≈°Ìfi J¡≤fiu
Ju¡ <ÔÎ) Îba ≈C≤°d, buÌ N°æ≤ ˚yb°fi buÌΔ∫°Ÿ Ju¡ Ÿ¥`°u* J¡∑ Ÿ°SÕJ¡w° Ju¡ <ÔÎ <ffi° ŸaI°b°Ôu oŸ oÕÿb≤
tu* <ªÌg, f®Ê, <„b, N°Ãt°, oÕ„, ≈≤t°Ãt° N°æ≤ oÕÿb≤ N°<Ì ≈¨SJg¡-≈¨SJg¡ ŸaI°N°u* J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤
≤•©Ù Fæ $$20-23$$ Fu b<Ÿ‹™>ıÙ, oŸ w≤F N°J¡°„ N°<Ì ıywg Ju¡ N°≤°u≈ J¡° N<@‹™>°fi F°ufiu Ÿu ∫F
ıyW[b Îba wÙfi°u* Nb_S°N°u* Ju¡ N°≤°u≈ J¡° N<@‹™>°fi F°ufiu Ÿu <„bfi°tJ¡ _b-w[b, ı°u ŸbÕÌ° Ÿf
w≤F Ÿu Ÿ‡≈¥dÕ b_wCN°u* Ju¡ Ÿf ˚°b°u* J¡° <fib°ÕFJ¡ Fæ, Ju¡bÔ f®ÊŸC©R¡≈ FÙ Fæ, NdCt°` ˚Ù ÌqŸ≤° fiFÙ*
Fæ, ∫F <fiÿª∫ J¡≤ N°≈ ¿_Sw F°u ı°oÎ $$24$$ ≈®°ªÙfi Ô°uy°u* fiu <„b, N°Ãt° N°æ≤ ≈≤f®Ê oÃ∫°<Ì
fi°t°u* Ÿu <˚∏fiw° J¡∑ ≤ªfi° J¡∑ Fæ, b_wCw# Ÿtu* JC¡~> ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ $$25$$ Fu tC<fifi°∫J¡, oŸ ≈®J¡°≤
Ìub°ªÕfi J¡≤ ≤F° I°fiÙ ≈C”T Ÿ ≈≤t≈Ì tu* ≈F…≥ª ı°w° Fæ, <ıŸ ≈≤t <„b≈Ì tu* ÎJ¡-ÎJ¡ yCd Ju¡
N<˚t°fiÙ Ft Ÿ˚Ù NfiCª≤°u* J¡∑ w≤F Ÿ¨<‹¸> N°<Ì J¡t°u˘ tu* Ôy°∫u y∫u Fæ* $$26$$
Nf „C] <ª<w tu* ıÙb˚°b N°æ≤ ŸJu¡ ŸaŸ≤d N°≤°u≈ J®¡t J¡∑ <ıI°Ÿ° J¡≤ ≤Fu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ
≈¥~>wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig, N<bΩt°fi FÙ ∫F ıywg <bΩt°fi J¡∑ fi°o˘ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿu
¿_Sw Fæ, bF Ÿf JC¡~> Ÿasu≈R¡≈ Ÿu tCHŸu J¡Ffiu J¡∑ J¨¡≈° J¡∑<ıÎ $$27$$
W≤°uW≤ N°≤°u≈ tu* _S¥Ôw° J¡° N°<@•∫ (b¨<]) J¡Ffiu Ju¡ <ÔÎ ≈≤t Ÿ¥‚tR¡≈ t¥Ô <Ì©Ô°wu Fæ* $
oÕÿb≤ fiu J¡F° # Fu tCfiu, ı°u ∫F N≈≤°usR¡≈ Ÿu ≈®wÙ∫t°fi f®Ê, ≈≤t°Ãt° ≈≤ ≠∫°u<w oÃ∫°<Ì „ÆÌ°u*
J¡° NSÕ ∫°fiÙ ≈®<w≈°Ωb_wC Fæ, Ÿu <b„C] Ÿa<bwg (<ª<w) FÙ Ÿt<HÎ $ oŸJ¡° ≈®St N°≤°u≈R¡≈
N°J¡°„ oŸ ≈®J¡°≤ tF°fig Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ NdC Ÿu tu” (˚°b ∫F Fæ <J¡ <ª<w J¡∑ Ÿ¥‚tw° N°æ≤ ın J¡∑
Ÿ¥‚tw° tu* tu” N°æ≤ NdC Ju¡ Ÿt°fi <b_≈‹¸> FÙ N∏w≤ Fæ $) $$28$$
b°_wb tu* NbuΩbwÙ <fi<bÕJ¡v≈ Ÿt°<@ tu* ≈®<Ÿ] <ªÌ°fi∏ÌæJ¡≤Ÿ-_b˚°b tu* ¿_Sw F°uwÙ F…oÕ
˚Ù bF Ÿa<bwg ıf <bT∫-y°uª≤ Ÿa_J¡°≤°u* Ju¡ Ìgf°u@ Ÿu <bT∫ J¡v≈fi°N°u* tu* ∏tC© F°uwÙ Fæ wf

1394

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ªuwfi°wg <ªwg ∫°fiÙ ≈®J¡°„fi J¡≤fiu Ÿu "<ªwg' oŸ <J®¡∫° <fi<tWfi°t Ju¡ ∫°uÀ∫ ffi ı°wÙ Fæ $$29$$
<k¡≤ wÃJ¡°Ô FÙ <bT∫°u* tu* w°Ì°Ã‡∫˚°bfi° Ÿu NF∏w° J¡°u (NFaJ¡°≤R¡≈ Ju¡) Ÿ ≈®J¡°≤ ≈®°›w J¡≤
ÔuwÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ _b›fi tu* ≈C”T N≈fi° ≈C”TÃb@tÕ ~>°unJ¡≤ F°SÙ J¡∑ ˚°bfi° Ÿu ıayÔÙ F°SÙ
J¡∑ R¡≈w° J¡°u ≈®°›w J¡≤ Ôuw° Fæ $$30$$ NFaJ¡°≤R¡≈w° J¡°u ≈®°›w F…oÕ oŸ <ª<w J¡∑ ≈FÔu o∫W° N°æ≤
≈°æb°Õ≈∫Õ J¡° Nby°Ffi J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d Ìu„-J¡°ÔR¡≈w° tu* ≈®°›w F…oÕ J¡v≈fi°Î≥ Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ* $
wÌfi∏w≤ bu „¥∏∫R¡≈ J¡v≈fi°Î≥ _b∫a FÙ ŸJ¡∑ Ÿ©Ù Ju¡ R¡≈ tu* Nb¿_Sw F°u ı°wÙ Fæ* $$31$$ Ìu„
N°æ≤ J¡°Ô J¡∑ J¡v≈fi°N°u* Ÿu Ÿab<Ôw bFÙ <ªÃŸW° "NFtg' oÃ∫°J¡°≤J¡ N<˚t°fi tu* FuwC˚¥w Ÿa_J¡°≤°u*
Ju¡ Ìgf°u@ Ÿu _≈∏Ìfi N°æ≤ <bI°fi Ÿu ∫C•w F°uwÙ F…oÕ b°∫CÔu©° Ju¡ ŸÂ„ N°U∫∏w≤ ≈®°d_≈∏Ì„<•w Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤ "ıÙb' ŸaI°b°ÔÙ F°u ı°wÙ Fæ $$32$$
oŸ w≤F <fiÿª∫ Ju¡ Ÿa_J¡°≤°u* J¡° Ìgf°u@ F°ufiu ≈≤ fC<] N°<Ì „ÆÌ°u* J¡∑ b°h∫ ˚Ù bFÙ „<•w F°uwÙ
Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ ıÙb„<•w FÙ ÎJ¡t°` <fiÿª∫R¡≈ <bÔ°Ÿb°ÔÙ F°uJ¡≤ fC<]R¡≈w° J¡° NfiCŸ≤d
J¡≤wÙ F…oÕ NI≈Ì tu* ¿_Sw F°u ı°wÙ Fæ $$33$$ wÌfi∏w≤ J¡°<∫J¡, b°<ªJ¡ N°æ≤ t°fi<ŸJ¡ Δ∫bF°≤°u* Ju¡
Ÿa_J¡°≤°u* Ju¡ Ìgf°u@ Ÿu w°¿[bJ¡ N°Ãt_bR¡≈ J¡°u <fÔJC¡Ô <~>≈° ≤©fiub°ÔÙ „ÆÌ„<•w, <J®¡∫°„<•w
N°æ≤ I°fi„<•w () ∫u wÙfi°u* FÙ „<•w∫°≥ NF∏w° J¡° NfiCytfi J¡≤wÙ Fæ* ∫°fiÙ NF∏w° Ju¡ ≈Ù~>u-≈Ù~>u
Ì°ænwÙ <k¡≤wÙ Fæ*, <ıfitu* ≈®Ã∫uJ¡ J¡° ⁄Ì∫ Ju¡ N∏Ì≤ _kC¡≤d F…N° J¡≤w° Fæ $$34$$ ∫F ≈¥b°uÕ•w NFaJ¡°≤°<Ì
Ÿt¥F „ÆÌ„<•w N°<Ì Ÿu NfiCyw F°uJ¡≤ „Ù|® _t≤d„<•w J¡∑ ˚ÔÙ˚°≥<w J¡v≈fi° J¡≤w° F…N°
ŸaJ¡v≈R¡≈Ù b¨s J¡° fÙı˚¥w, ≈aª˚¥w°ÃtJ¡ tfi ffi ı°w° Fæ $$35$$ I°fiÙ Ô°uy Ÿu FÙ (tfi J¡°u FÙ)
"N°<wb°<FJ¡ ÌuF Fæ' oŸ <•w J¡° <bT∫ fwÔ°wu Fæ* $ bFÙ ˚Ùw≤ tu* ¿_Sw N°b≤d≤<Fw Ÿ°sÙ_bR¡≈
f®Ê„<•w Ÿu Δ∫°›w F°uJ¡≤ ≈®t°w¨_bR¡≈ ffi ı°w° Fæ $ N°æ≤ _bŸ°sÙ N°Ãt° J¡∑ _b≈®J¡°„w° Ju¡ fÔ Ÿu
N°Ãt° J¡°u ı°fiw° Fæ $$36$$
oŸ ≈®J¡°≤ N∏Ì≤ J¡∑ J¡v≈fi° f°fl Âÿ∫ŸW° J¡∑ J¡v≈fi° tu* J¡°≤d Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
∫u ≈¥b°uÕ•w J¡v≈fi°Î≥ ≈FÔu oŸ <ªW tu* Ã≈∏fi F°uwÙ F…oÕ FÙ ≈Ù~>u <k¡≤ oŸtu*, J¡Fu ı°fiub°Ôu
f°fl Âÿ∫°J¡°≤ tu* ≈¿≤dw F°uJ¡≤, <Ìw fi F…oÕ ˚Ù <Ìw F°uwÙ Fæ* $$37$$ wÌfi∏w≤ b°∫C J¡∑ ŸW°
wS° ŸJ¡° ≈®J¡°„ J¡≤fiub°ÔÙ _≈∏ÌŸW°; _≈„Õ J¡∑ ŸW° N°æ≤ ŸJ¡° ≈®J¡°„ J¡≤fiub°ÔÙ Ãb<y¿∏B∫
J¡∑ ŸW° Îba Ÿ‡≈¥dÕ wuı°u* J¡∑ ŸW° N°æ≤ wuı#ŸW°N°u* J¡° ≈®J¡°„ J¡≤fiub°ÔÙ ∫°fiÙ ≈®Ã∫s I°fi
J¡≤°fiub°ÔÙ ªsC¿≤¿∏B∫ J¡∑ ŸW°R¡≈ F°u ı°wÙ Fæ $$38$$ Îba R¡≈ŸW°, ıÔŸW° N°æ≤ bæŸÙ FÙ _b°Ì
J¡∑ ŸW° Îba _b°Ì fwÔ°fiub°ÔÙ ≤Ÿfiu¿∏B∫ J¡∑ ŸW° N°æ≤ ŸÙ ≈®J¡°≤ y∏@ J¡∑ ŸW° ffi ı°wÙ
Fæ $$39$$ Îba ≈¨ØbÙ J¡∑ ŸW°, ª°≥ÌÙ N°æ≤ ŸCbdÕt∫ f®Ê°^±>©›≈≤°u* J¡∑ ŸW° Îba NÃ∫aw <b≈CÔ
f®Ê°^±>-<≈^±> J¡∑ ŸW°, Ìu„ŸW° N°æ≤ Ÿt_w N°Ú (Ÿ‡≈∏fi) N°J¡°≤°u* Ÿu b<ıÕw J¡°Ô J¡∑ ŸW°
ffi ı°wÙ Fæ $$40$$ oŸ ≈∫CÕ•w ofi Ÿf ŸW°N°u* Ju¡ Ÿt¥F J¡°u N≈fiu _bR¡≈ J¡∑ fi°o˘ y°uÌ tu* ÔuJ¡≤
„ÆÌ Δ∫bF°≤ tu* FuwC Fæ $ „ÆÌ „<•w, I°fi Δ∫bF°≤ tu* FuwC Fæ - I°fi„<•w N°æ≤ <J®¡∫°Δ∫bF°≤
tu* FuwC Fæ <J®¡∫°„<•w $
()

ŸyÕ - 41]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1395

∫°fiÙ w°Ì°Ã‡∫˚°b Ÿu ofi ŸfJ¡° Ÿay®F J¡≤ ıæŸu fÙı N≈fiu W≤°uW≤ ≈¿≤d°t Ÿu NaJC¡≤, J¡°^±>,
„°©° N°æ≤ ≈®„°©°N°u* tu* ≈F…≥ªJ¡≤ (kæ¡ÔJ¡≤) ≈Wu N°<Ì J¡° N°Z∫ J¡≤w° F…N° NS°Õwg ≈Wu N°<Ì
J¡°u N≈fiu Ÿu ≈¨SJg¡ fi ŸtHw° F…N° _kC¡¿≤w F°uw° Fæ; bæŸu FÙ ı°u ∫F _kC¡¿≤w F°u ≤F° Fæ, oŸu ∫°fiÙ
≈∫CÕ•w Ÿf ŸW°N°u* J¡°u N≈fiu Ÿu N<˚∏fi ŸtHJ¡≤ fæ™>u ≤Ffiub°Ôu J¡°u Fu tCfiu, N°≈ _S¥Ô°<Ì wÙfi
ÌuFb°Ô° ≈C∫Õ‹¸>J¡ ı°<fiÎ $ ∫FÙ b°Ÿfi°ÃtJ¡ F°ufiu Ÿu N°<wb°<FJ¡ ÌuF ˚Ù J¡FÔ°w° Fæ $ N≈¿≤¿h~>∏fi
<ªÃ_bR¡≈ f®Ê FÙ •w ≈®J¡°≤ Ju¡ <b˚°yb°Ô° F°uJ¡≤ _kC¡¿≤w F°u ≤F° Fæ, fi <J¡ N°æ≤ J¡°uoÕ
ÌqŸ≤° $$41,42$$
oŸ ≤Ù<w Ÿu N°≤°u≈ Ju¡ J®¡t J¡° <b_w°≤ J¡≤ Nf ŸJ¡° N≈b°Ì-J®¡t <Ì©Ô°wu Fæ* $
Fu tFTuÕ, NI°<fi∫°u* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ∫°u* J¡F° y∫° Ÿf JC¡~> Ÿ‡≈∏fi Fæ, ≈≤awC w[bI°<fi∫°u* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu
w°u bF JC¡~> ˚Ù Ÿa≈∏fi fiFÙ* Fæ $ b°_wb tu* w°u fi J¡°uoÕ I°fi Fæ, fi ≈C∫Õ‹¸>J¡R¡≈ N°J¨¡<w Fæ N°æ≤ fi
<ªÌ°˚°Ÿ Ÿu N<ªwg J¡° ªuwfi FÙ F°uw° Fæ $$43$$ ıæŸu ıÔ Ju¡ N°@°≤˚¥w ŸtCB Ju¡ Ì≤ tu* ıÔ FÙ
ıÔw≤ay Ju¡ <bÔ°Ÿ tu* ≈¿≤_kC¡¿≤w F°uw° ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ ≈≤f®Ê tu* N<πwÙ∫ ŸBq≈ f®Ê FÙ Ju¡bÔ
≈¿≤_kC¡¿≤w F°u ≤F° Fæ $$44$$
∫F Jæ¡Ÿu ŸtH tu* N°∫° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
•∫°u*<J¡ Ÿf Âÿ∫Ÿt¥F Ÿa<bwgR¡≈ FÙ Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ŸabuÌfi (I°fi) F°ufiu ≈≤ Ÿf ÎJ¡°ÃtJ¡ Fæ $
Ÿa<bÌg Ÿu ≈¨SJg¡ J¡≤ <Ì∫u ı°fiu ≈≤ w°u ∫F Âÿ∫Ÿt¥F, ŸaJ¡v≈fiy≤ J¡∑ fi°o˘, Nªuwfi ∫°fiÙ ˚°ŸJ¡„¥∏∫
≈¿≤I°w F°uw° Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ Ì°ufi°u* ≈®J¡°≤ Ÿu oŸtu* ıÙbfi fiFÙ* Fæ $$45$$
oŸJ¡° I°fi F°ufiu ≈≤ oŸtu* b_wCR¡≈w° F°uyÙ ∫° oŸJ¡° I°fi fi ≤Ffiu ≈≤ b_wCR¡≈w° F°uyÙ ? Ì°ufi°u*
w≤F Ÿu ˚Ù fiFÙ* F°u ŸJu¡yÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
ŸabuÌfi Ÿu ∫°fiÙ ∫S°SÕ ≈¿≤I°fi Ÿu Ÿf Âÿ∫ ıywg <„bR¡≈w° J¡°u FÙ ≈®°›w F°u ı°w° Fæ $ ı°u
I°w Fæ FÙ fiFÙ*, bF b_wCR¡≈w° J¡°u Jæ¡Ÿu ≈®°›w J¡≤uy° ? $$46$$ oŸ ≈≤ ∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu <J¡ _bw#
<ª∏t°`_b˚°b F°uwÙ FCoÕ ˚Ù ∫F b_wC "fF… _∫°a ≈®ı°∫u∫' oŸ ŸaJ¡v≈ Ju¡ J¡°≤d N≈fiu N∏Ì≤ FÙ
Âÿ∫°a„w° J¡°u ≈®°›w J¡≤ ÔuwÙ Fæ w°u bF ™>ÙJ¡ fiFÙ*, •∫°u*<J¡ ŸaJ¡v≈π°≤° J¡¿v≈w b_wCÎ≥ <tØ∫° FÙ
F…N° J¡≤wÙ Fæ*, oŸ<ÔÎ ≈≤tŸ¥‚t Ÿ N°Ãt° J¡∑ Ÿ¥‚tt°` _b˚°b Ÿu ı°u ŸW° Fæ, bF ≈®StJ¡¿v≈w
Ÿ¥‚tÌuF tu* FÙ <ª≤J¡°Ô Ju¡ NU∫°Ÿ Ju¡ J¡°≤d _S¥Ôw° J¡° NbÔ°uJ¡fi J¡≤wÙ Fæ ∫F NSÕw# <Ÿ] F°u
ı°w° Fæ $$47$$ N°æ≤ _S¥ÔÌuF Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu Ÿf N°∏w¿≤J¡ J¡°u„ªwC‹¸>∫ wS° f°fl <bT∫ Ÿt¥F°u*
J¡°, ı°u _S¥Ôw° J¡°u ≈®°›w F°u ªCJu¡ Fæ*, f®Ê FÙ wÃJ¡°Ô N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu NbÔ°uJ¡fi <J¡∫° J¡≤w°
Fæ $ f°flR¡≈ N°<Ì Ju¡ Ì„Õfi tu* bF Ÿ ÌuF Ju¡ ªsC¿≤¿∏B∫ N°<Ì _bR¡≈ <~>B°u* J¡° ∫°fiÙ π°≤°u* J¡°
˚Ù ı°u <bT∫°u* Ju¡ NfiCŸ°≤ N≈fiu-N≈fiu J¡°∫°u˘ tu* Δ∫b¿_Sw ˚Ù Fæ*, ˚ÔÙ˚°≥<w NbÔ°uJ¡fi <J¡∫°
J¡≤w° Fæ $$48$$ wÌfi∏w≤ F°S, ≈æ≤ N°<Ì Nb∫b Ÿt¥F°u* wS° N°∏w≤ J¡°u„°u* tu* ≈C”T Ju¡ N°J¡°≤
Ju¡ Ÿ°S w°Ì°Ã‡∫ J¡∑ ˚°bfi° J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d N≈fiu tu* ≈C”T J¡∑ N°J¨¡<w Ìu©w° Fæ N°æ≤ Ÿu
J¡°J¡w°ÔÙ∫-∏∫°∫ Ÿu NJ¡_t°wg Δ∫bF°≤ tu* ŸtSÕ Ìu©J¡≤ NÃ∫∏w ⁄‹¸>-≈C‹¸> F°u ı°w° Fæ $$49$$
oŸ Nb_S° tu* ¿_Sw F…Î ıÙbfi @°≤d J¡≤ ≤Fu oŸ NŸwg wCh~> „≤Ù≤ J¡°u, NŸwg FÙ _b›fi°b_S°

1396

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ju¡ tfiC‹∫ N°æ≤ y∏@bÕfiy≤ J¡∑ fi°o˘, Ìu©w° ≤Fw° Fæ $$50$$
"∫F Ÿ°≤° ŸaŸ°≤ <tØ∫° Fæ' ÎuŸ° I°fi F°ufiu ≈≤ ˚Ù ∫F ıywg ÌC#© ≈æÌ° J¡≤w° ≤Fw° FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ
ÌC#© J¡∑ N°æT<@ <tØ∫°I°fi Ju¡ <Ÿb° J¡°uoÕ Ì¥Ÿ≤Ù FÙ fwÔ°fiÙ ª°<FÎ, ∫F t°fi ≤Fu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ
≈¥~>wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, ∫F ıywg ˚Ôu FÙ y∏@bÕfiy≤ Ju¡ N°J¡°≤ J¡° F°u wS° oŸJ¡∑
≈t° ˚Ôu FÙ _b›fi Ju¡ fi≤ Ÿu ÌÙ ı°∫, <k¡≤ ˚Ù ÌC#© Ju¡ <ÔÎ ≈¿_Sw w°u Fæ FÙ $ oŸ<ÔÎ ÌC#© Ju¡
≈¿≤s∫ Ju¡ <ÔÎ ∫F°≥ J¡°æfi-ŸÙ ∫C<•w Fæ ? $$51$$
ıf wJ¡ b°Ÿfi° J¡° s∫ fiFÙ* F°u ı°w°, wf wJ¡ <tØ∫°Ãb J¡° »w≤ <fiÿª∫ FÙ ÌC#© J¡∑ <fib¨<W
tu* ÎJ¡t°` ≈°∫ Fæ, N°≈°ww# <tØ∫°ÃbI°fi Ÿu JC¡~> fiFÙ* F°u ı°w°, oŸ N°„∫ Ÿu W≤ Ìuwu Fæ* $
oÕÿb≤ fiu J¡F° # tFTuÕ, b°Ÿfi° Ju¡ J¡°≤d ÌC#© Ã≈∏fi F°uw° Fæ N°æ≤ bF b°Ÿfi° <bΩt°fi b_wC tu*
FCN° J¡≤wÙ Fæ $ ∫F ıywg w°u t¨yw¨‹d° Ju¡ ıÔ Ju¡ w≤ay Ÿt°fi N<bΩt°fi (<tØ∫°) FÙ Fæ $$52$$
ıywg tu* NÃ∫aw NŸ[b J¡° » <fiÿª∫ F°u ı°fiu ≈≤ N°Z∫ N°æ≤ ŸJu¡ <bT∫ N°<Ì J¡° <fÔJC¡Ô
N˚°b F°u ı°fiu Ÿu FÙ b°Ÿfi° J¡∑ ≈Cfi# Ã≈<W fiFÙ* F°uwÙ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
oŸ<ÔÎ <J¡ŸŸu J¡°æfi b°<Ÿw F°uy° N°æ≤ <J¡ŸJ¡°u J¡F°≥ Ÿu b°Ÿfi° F°uyÙ ? Fu tFTuÕ, _b›fi°b_S°
J¡° ≈C”T ˚Ô° Jæ¡Ÿu t¨yw¨‹d° Ju¡ ıÔ J¡° ≈°fi J¡≤ ŸJ¡w° Fæ ? $$53$$ B‹¸>° Ju¡ Ÿ<Fw, NF∏w° Ÿu
∫C•w N°æ≤ tfi wS° tfifi N°<Ì Ju¡ Ÿ°S oŸ ıywg J¡° ≈¿≤„uT tu* ıf N¿_wÃb FÙ fiFÙ* ≤Fw° wf
ı°u Ÿπ_wC Fæ, bFÙ Nb<„‹¸> ≤F ı°wÙ Fæ $$54$$ bF°≥ ≈≤ fi w°u J¡°uoÕ b°Ÿfi° ≤FwÙ Fæ, fi J¡°uoÕ
b°ŸJ¡ ≤Fw° Fæ N°æ≤ fi J¡°uoÕ b°Ÿfi° J¡° <bT∫ (b°_∫) FÙ ≤Fw° Fæ $ <J*¡wC ÎJ¡t°` Ju¡bÔÙ˚°b ∫°fiÙ
<ª∏t°`_b˚°b FÙ ≤Fw° Fæ, <ıŸtu* <J¡ J¡Ôfi° J¡° ˚®t ˚ÔÙ˚°≥<w „°aw F°u ªCJ¡° Fæ $$55$$ <ıŸ
≈®°æ» J¡∑ Â<‹¸> tu* Δ∫°bF¿≤J¡ ∫° ≈®°<w˚°<ŸJ¡ ÌC‹¸> ŸaŸ°R¡≈ ∫s „¥∏∫_bR¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <fiÃ∫
<bÔÙfi FÙ Fæ, ŸJ¡∑ Â<‹¸> tu* Jæ¡bv∫ Ju¡ <Ÿb° J¡°uoÕ N°æ≤ Ì¥Ÿ≤° •∫° Nb<„‹¸> ≤F ŸJ¡w° Fæ ? $$56$$
oŸ ≈®J¡°≤ „¥∏∫ tu* FÙ buw°Ô J¡∑ fi°o˘ ∫F <ªWb°Ÿfi° Ã≈∏fi FCoÕ Fæ, <ıŸJ¡° fi°t ıywg Fæ $
ŸJ¡∑ „°a<w F°u ı°fiu ≈≤ Nsw „°a<w FÙ Nb<„‹¸> ≤FwÙ Fæ $$57$$ NF∏w° tu*,¡ıywg tu* wS°
t¨yw¨‹d° Ju¡ ıÔ tu* <ıŸ tfiC‹∫ J¡∑ N°_S° f≥@Ù FCoÕ Fæ, Ÿ J¡Ôt≥CFu* J¡°u f°≤-f°≤ <@•J¡°≤ Fæ !
bF fi°Ô°∫J¡ oŸ ≈Ìu„ Ju¡ Ô°∫J¡ fiFÙ* Fæ $$58$$
bF •∫°u* ≈Ìu„ Ju¡ ∫°uÀ∫ fiFÙ* Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
oŸ ıywg tu* N°ÃtI°fiÙ Ô°uy <b<„‹¸> N<@J¡°≤≈®°›w ıÙb J¡°u FÙ ≈Ìu„ <Ì∫° J¡≤wu Fæ*, fi <J¡
Ÿ ÔnJu¡ J¡°u, ı°u N<@J¡°≤ ≈®°›w fi F°ufiu Ÿu NfiuJ¡ ≈®J¡°≤ J¡∑ ˚®°<∏w∫°u* Ÿu y®_w Fæ, N°∫°u˘ π°≤°
≈u<sw Fæ Îba NŸBq≈ ÌuF N°<Ì tu* N<˚t°fi ≤©fiu Ju¡ J¡°≤d NŸ∏t∫ Fæ $ ı°u ≈C”T ÎuŸu Nfi<@J¡°≤Ù
NI°fiÙ ıÙb J¡°u ≈Ìu„ Ìuw° Fæ, bF t°fi°u* Ÿ°ufiu-ŸÙ ŸC∏Ì≤Ù J¡∏∫° _b›fi tu* Ìu©u y∫u ≈C”T J¡°u Ìuw° Fæ $
bF ˚Ù ÎJ¡ fFCw fn° t¥©Õ FÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$59$$

oJ¡w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 42]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1397

f∫°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
oÕ„ N°<Ì Ÿu ÔuJ¡≤ Ÿt<‹¸>-Δ∫‹ˆ°ÃtJ¡ ı°u ŸaŸ°≤ Fæ, bF Ÿf t°∫° FÙ Fæ,
∫F ≈Ìu„ ÌuJ¡≤ ˚yb°fig ZÙ„aJ¡≤ J¡° N≈fiu b°Ÿ_S°fi Ju¡ ≈®<w ytfi - ∫F bdÕfi $

"ıÙbÌuwÌb_S°Ja¡ ¿_Swa ≈ÿ∫<w ÌuFJ¡tg' oŸ bªfi Ÿu ≈¥bÕ Nº∫°∫ Ju¡ N∏w tu* ı°u Nº∫°≤°u≈
J¡F° y∫° Fæ, ŸJu¡ „uT°a„ J¡∑ <ıI°Ÿ° J¡≤ ≤Fu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ ≈¥~>wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ˚ybfig , wÌfi∏w≤ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ N°<Ì tu* ∫°fiÙ J¡v≈ Ju¡ ≈®St Nº∫°ŸJ®¡t
tu* ÌuF<b˚®t J¡°u Ìu© ≤F° bF ıÙb N°J¡°„ tu* ¿_Sw F°uJ¡≤ <J¡Ÿ Nb_S° J¡°u ≈®°›w J¡≤w° Fæ ? $$1$$
˚yb°fi „aJ¡≤ fiu J¡F° # Fu tCfiu, <ıŸ ≈®J¡°≤ _b›fitfiC‹∫ N<wŸ¥‚t fi°<n∫°u* tu* NÃ∫aw <b_w¨w
f®Ê°^±> Ìu©w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ bF ıÙb ˚Ù ≈≤t Ÿ¥‚t <ªÌ°J¡°„ tu* ≈¥b°uÕ•w J®¡t Ju¡ NfiCŸ°≤ ffi° FCN°
„≤Ù≤ Ìu©w° Fæ $$2$$
J¡<Sw ‹¸>°∏w Ju¡ N°„∫ J¡° FÙ ≈Cfi# <bb≤d J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu N°ı ˚Ù _b›fitfiC‹∫ ªæw∏∫|fi N°Ãt° Ju¡ ŸbÕ` Δ∫°≈J¡ F°ufiu Ÿu f®Ê°^±>R¡≈ J¡°∫Õ J¡≤w° Fæ,
bæŸu FÙ „≤Ù≤@°≤Ù ıÙb ˚Ù f®Ê°^±>R¡≈ J¡°∫Õ J¡≤w° Fæ $$3$$
N°<Ì ŸyÕ tu* bFÙ ıÙb Ÿt‹ˆ°ÃtJ¡ ≈°<@ Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤ <F≤^∫y˚Õ fi°t @°≤d J¡≤ N≈fiu tu*
N°æ≤ f°F≤ J¡∑ b_wCN°u* tu* fi°t˚uÌ°u* J¡° ˚Ù Δ∫≈Ìu„ (<fiR¡≈d) J¡≤w° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
oŸJu¡ f°Ì bF tæ* Ÿfi°wfi NΔ∫•w "≈C”T' F¥≥, oŸ ≈®J¡°≤ ≈C”T-fi°t J¡° N≈fiu FÙ _bR¡≈ tu*
<fit°Õd J¡≤w° Fæ N°æ≤ ŸÙ Ÿu ≈®°S<tJ¡ ≈C”T Ju¡ R¡≈ tu* „Ù|® ≈®J¡°<„w F°uw° Fæ $$4$$
bFÙ Ÿ°¿[bJ¡, ≤°ıŸ N°æ≤ w°tŸ J¡v≈°u* tu* ŸÌ°¿„b N°<Ì t¥<wÕ∫°u* J¡∑ ≈FÔu J¡v≈fi° J¡≤ <k¡≤
Ì¥Ÿ≤°u* J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ bFÙ ıÙb <J¡ŸÙ ŸyÕ tu* ≈FÔ° ≈C”T ŸÌ°<„b F°uw° Fæ, f°Ì tu* <J¡ŸÙ ŸyÕ tu* <b‹dC w°u
<J¡ŸÙ wÙŸ≤u ŸyÕ tu* <b‹dC J¡∑ fi°<˚ Ÿu Ã≈∏fi f®Ê° J¡F° ı°w° Fæ $$5$$
"N°J¡°„≈®˚b°u f®Ê°' (f®Ê° N°J¡°„ Ÿu Ã≈∏fi F°uw° Fæ) oŸ ≈¥bÕ ≤°t°∫d J¡∑ <•w Ÿu <≈w°tF
fi°<˚ Ÿu FÙ Ã≈∏fi F°uw° Fæ, ∫F J¡°uoÕ <fi∫t fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<J¡ŸÙ ŸyÕ tu* bF <≈w°tF J¡F° ı°w° Fæ w°u <J¡ŸÙ ŸyÕ tu* ÌCy°Õ, ˚æ≤b, <bfi°∫J¡ N°<Ì J¡F° ı°w°
Fæ, ≈≤awC bF ŸÌ°<„b N°<Ì ≈C”T ŸaJ¡v≈t∫ Fæ ∫°fiÙ "Ÿ°u&J¡°t∫w fFC _∫°a ≈®ı°∫u∫' oŸ ZC<w tu*
•w t°<∫J¡ ŸaJ¡v≈R¡≈ Fæ N°æ≤ ŸaJ¡v≈ Ÿu FÙ N°J¡°≤ ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$6$$ Ÿ¥‚t ˚¥w°u* J¡∑ Ÿ¨<‹¸> π°≤°
≈C‹¸> FCN° ≈®St ŸaJ¡v≈ FÙ Ÿ Ÿt<‹¸>Δ∫<‹¸>_bR¡≈ tfi°ut∫ t¥<wÕ ≈®°›wJ¡≤ ∫°fiÙ <F≤^∫y˚Õ F°uJ¡≤
<ıŸ ˚Cbfi, ≈®ı°, Ÿ¨<‹¸> N°<Ì J¡∑ <ıŸ w≤F Ÿu J¡v≈fi° J¡≤w° Fæ, Ÿu ŸÙ w≤F Ÿu Δ∫bF°≤∫°uÀ∫
NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$7$$ <ıŸ w≤F „¥∏∫_bR¡≈ buw°Ô w°¿[bJ¡ Â<‹¸> Ÿu NŸBq≈ N°æ≤ ˚®tÂ<‹¸> Ÿu ŸBq≈
˚°Ÿw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ∫F Ÿt_w ≈®≈aª w[bÂ<‹¸> Ÿu NŸwg N°æ≤ ˚®tÂ<‹¸> Ÿu ŸBq≈ ˚°Ÿw° Fæ, oŸ<ÔÎ
ıywg J¡° <bI°fi Ju¡bÔ NF∏w° FÙ Fæ $$8$$ •w ≤Ù<w Ÿu ı°u N°<Ì ≈C”T _b≤<ªw b_wC Ju¡ ≈®<w
B‹¸>°R¡≈ F°u ı°w° Fæ, bF <fituTt°` J¡°Ô tu* FÙ ÎJ¡t°` N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ ≈∫°ÕÔ°uªfi Ÿu <ªÌ°J¡°„_bR¡≈

1398

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

F°u ı°w° Fæ N°æ≤ _bR¡≈ J¡° <b_t≤d F°ufiu ≈≤ w°u Ÿu <fituTt°` J¡°Ô FÙ Nfi∏w N°æ≤ NŸÙt ŸaŸ°≤ Ju¡
≈®<w Ôu ı°w° Fæ $$9$$ bF <fituT FÙ J¡v≈fi° tu* ŸtSÕ Fæ, ı°u Ju¡bÔ ≈®<w˚°Ÿ Ju¡ <b≈∫°ÕŸ Ÿu ∫°fiÙ
≈≤°Jg¡≈®bdw° Ÿu tF°J¡v≈°u* J¡∑ ≈≤‡≈≤° J¡° ˚ÔÙ˚°≥<w NfiC˚b J¡≤w° Fæ $$10$$ ≈≤t°dC-≈≤t°dC tu*,
Δ∫°ut-Δ∫°ut tu* (tF°J¡°„ N°æ≤ ŸCoÕ Ju¡ ~>uÌ N°<Ì N°J¡°„ tu*) wS° sd-sd tu* ˚Ù bu Ÿ¨<‹¸>, J¡v≈
N°æ≤ tF°J¡v≈ Ju¡ N°<b˚°Õb N°æ≤ <w≤°u˚°b F…N° J¡≤wu Fæ* $$11$$
bu Ÿ¨<‹¸>-˚uÌ <ıwfiu ıÙb°u* tu* Ÿt°fiŸt∫ tu* Ÿt°fi<bT∫J¡ b°Ÿfi° J¡° ≈®°Ì…˚°Õb F°uy°, wfiu
ıÙb°u* Ju¡ ≈≤_≈≤ Ì„Õfi N°<Ì Δ∫bF°≤°u* Ÿu ∫C•w F°u*yu, ÌqŸ≤°u* Ju¡ <ÔÎ Ì„Õfi N°<Ì Δ∫bF°≤°u* Ÿu ∫C•w fiFÙ*
F°u*yu, ∫°u* Îu∏Ìb Ju¡ ≈°¶∫°fi ≈®J¡°≤ J¡° N°Z∫ ÔuJ¡≤ J¡Fwu Fæ* $
J¡°uoÕ Ô°uy b°Ÿfi°y<w J¡∑ Ÿt°fiw° Ÿu N∏∫°u∏∫ Ì„Õfi N°<Ì Δ∫bF°≤ Ju¡ ∫°uÀ∫ Ìu©u ı°wu Fæ* N°æ≤
J¡°uoÕ N<@‹™>°fi ŸÌ®¥≈ N°Ãt° Ju¡ I°w F°u ı°fiu Ÿu ≈≤_≈≤ Δ∫bF°≤ ∫°uÀ∫ fiFÙ* Ìu©u ı°wu $$12$$
Ÿtu* ∫C<•w fwÔ°wu Fæ* $
ª¥≥<J¡ ŸyÕR¡≈ Ÿu ¿_Sw ıÙb Ju¡ π°≤° Ÿ‡˚°Δ∫t°fi F°uJ¡≤ FÙ bu ŸyÕ Ã≈∏fi F°uwu Fæ*, oŸ<ÔÎ
bu ≈≤t<ªÌ°J¡°„_bR¡≈ ≈≤t°Ãt° tu* Ã≈∏fi fiFÙ* F°uwu, •∫°u*<J¡ bF°≥ ≈≤ bu <ªÌ°J¡°„_bR¡≈ tu* FÙ
≈∫Õb<Ÿw Fæ* $$13$$
ŸyÕ f®ÊŸW° Ÿu <fi≤≈us F°uJ¡≤ N≈fiÙ ŸW° Ÿu FÙ ∫° Ìu„-J¡°ÔŸ‡f∏@ Ju¡ fÔ Ÿu ≈®°›wŸW° Ÿu
FÙ ≤Fu* ? oŸ „aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫u ŸyÕ _b›fiJ¡°ÔÙfi ≈bÕw J¡∑ fi°o˘ ŸBq≈ N°æ≤ NŸBq≈ F°uJ¡≤ <bÔÙfi F°u ı°wu Fæ* $ oŸÙ ≈®J¡°≤ Ìu„
N°æ≤ J¡°Ô ˚Ù Ÿy°u˘ Ÿu ≈FÔu N°J®¡°∏w fiFÙ* Su N°æ≤ fi Ÿy°u˘ J¡∑ J¡w¨Õw° FÙ SÙ $$14$$
wf Ÿ˚Ù ŸyÕ ≈®Ô∫≈∫Õ∏w _b∫a FÙ ŸÃ_bR¡≈ F°u*yu ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫u ŸyÕ ŸÃ_bR¡≈ fiFÙ* F°u ŸJ¡wu, •∫°u*<J¡ ÎuŸ° t°fifiu ≈≤ "ŸyÕ' N°æ≤ "Ÿwg' Ì°ufi°u* ≈Ì ÎJ¡ ÌqŸ≤u Ju¡
≈∫°Õ∫ F°u ı°fiu Ÿu ŸyÕ J¡∑ N<bfi°„°≈<W F°u ı°∫uyÙ "fi°˚°b°u <bΩwu Ÿw#' oŸŸu ˚yb°fig fiu Ÿwg
≈Ì°S°u˘ J¡° N<bfi°„ FÙ <Ÿ] <J¡∫° Fæ $ (wf ŸyÕ tu* Nº∫_w FÙ Ÿ[b t°fi <Ô∫° ı°∫ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu
Fæ* $) ŸyÕ tu* Nº∫_w ˚Ù Ÿ[b fiFÙ* t°fi° ı° ŸJ¡w°, •∫°u*<J¡ _b∫a NŸÌg-R¡≈ ŸyÕ tu* Ÿ[b°º∫°Ÿ J¡∑
N<@‹™>°fiR¡≈w° FÙ <Ÿ] fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ $ (wf bæfi°<„J¡-tw Ju¡ ŸÂ„ @°≤°R¡≈ Ÿu NfiCyw wwg-wwg
sdR¡≈ FÙ Ÿ[b ŸyÕ tu* t°<fi∫u, oŸtu* •∫° N°≈<W Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $) ŸyÕ tu* sdR¡≈ Ÿ[b ˚Ù
fiFÙ* t°fi° ı° ŸJ¡w°, •∫°u*<J¡ sdR¡≈ Ÿ[b ≈®wÙ<wJ¡°Ô≈∫Õ∏w ™>F≤ fiFÙ* ŸJ¡w° $ ∫<Ì NÃ∫∏w N≈®wÙw
tu* ŸW° t°fi ÔÙ ı°∫ w°u yyfiJC¡ŸCt N°<Ì NÔÙJ¡ (NŸwg) ≈Ì°S°u˘ tu* ˚Ù Ÿ[b J¡∑ N°≈<W F°u ı°∫uyÙ $
(oŸŸu N°Ωsd N°æ≤ N∏wsd Ju¡ Ÿ‡f∏@R¡≈ ı∏t N°æ≤ <bfi°„ ˚Ù ŸyÕ tu* <fi≤_w F°u y∫u, oŸ
N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $) fi w°u ∫F ŸyÕ JC¡~> Ã≈∏fi FÙ F°uw° Fæ N°æ≤ fi JC¡~> <bfi‹¸> FÙ F°uw° Fæ $$15$$
ÎuŸÙ ≈¿≤¿_S<w tu* Ft°≤u <Ÿ]°∏w J¡∑ FÙ „≤d ÔufiÙ ª°<FÎ, oŸ N°„∫ Ÿu ≈¥b°uÕ•w <Ÿ]°∏w J¡°
_t≤d J¡≤°wu Fæ* $
<ª<w FÙ Ÿ‡≈¥dÕ ≈®≈aª J¡°u ŸaJ¡v≈R¡≈ Ÿu N≈fiu tu* Ÿ ≈®J¡°≤ ªtÃJ¨¡w J¡≤wÙ Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤
_b›fi tu* fiy≤ J¡° <fit°Õd, ≈wfi N°æ≤ Ã≈wfi ªtÃJ¨¡w F°uw° Fæ N°æ≤ w<fiJ¡ ˚Ù Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu

ŸyÕ - 42]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1399

Ÿ‡f∏@ fiFÙ* J¡≤w° $$16$$
wf ŸyÕ tu* Ìu„ Îba J¡°Ô Ì°ufi°u* Ÿu N°J®¡°∏wÃb J¡° NfiC˚b Jæ¡Ÿu F°uw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu ŸaJ¡v≈t∫ ≈bÕw Ÿu NŸÙt Ìu„, J¡°Ô°<Ì N°J®¡°∏w F°ufiu ≈≤ ˚Ù b°_wb tu* bu N°J®¡°∏w fiFÙ*
J¡Fu ı° ŸJ¡wu, bæŸu FÙ Δ∫°bF°¿≤J¡ ŸW° Ÿu ∫C•w oŸ ıywg Ÿu Ìu„, J¡°Ô N°<Ì Ju¡ N°J®¡°∏w F°ufiu
≈≤ ˚Ù bu b°_wb tu* N°J®¡°∏w fiFÙ* J¡Fu ı° ŸJ¡wu $$17$$ <ıŸ w≤F ∏fiwR¡≈ Ÿu Nb¿_Sw
ŸaJ¡v≈t∫ tu”≈bÕw Ÿu b°_wb tu* N°J®¡°∏w fi F…Î FÙ Ìu„, J¡°Ô N°<Ì ŸaJ¡v≈J¡°Ô tu* N°J®¡°∏wŸu ≈®wÙw F°uwu Fæ*, bæŸu FÙ Δ∫°bF°¿≤J¡ ıywg Ÿu Nfi°J®¡°∏w ˚Ù Ìu„, J¡°Ô N°<Ì ŸaJ¡v≈-J¡°Ô tu*
N°J®¡°∏w-Ÿu ≈®wÙw F°uwu Fæ* $$18$$
oŸÙŸu ŸaJ¡v≈ Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ ≈C”T, J¡∑¸>, _S°b≤ N°<Ì ı∏tbæ<ªc∫ F°uw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Îu<FJ¡ N°æ≤ N°tC<‹tJ¡ Ÿ˚Ù <J®¡∫°N°u* tu* ŸtSÕ ı°u ∫F ≈C”T Fæ, bF <ıŸ J®¡t Ÿu Ã≈∏fi F°uw° Fæ,
ŸÙ J®¡t Ÿu ∫F°≥ sd tu* J¡∑¸> ˚Ù F°u ı°w° Fæ $$19$$ ŸÙ ≈®J¡°≤ oŸ f®Ê°^±> tu* _S°b≤°u* J¡∑ ∫°u<fi∫°≥
˚Ù Ã≈∏fi F°uwÙ Fæ*, ŸÙ ≈®J¡°≤ N^±>ı N°<Ì ª°≤ ≈®J¡°≤ J¡∑ ı°<w∫°≥ N°æ≤ ”B Ÿu ÔuJ¡≤ w¨d≈∫Õ∏w
Ÿ˚Ù ≈Ì°SÕ t°∫°<@‹™>°w° Ju¡ ŸaJ¡v≈J¡°Ô tu* Ã≈∏fi F°u ı°wu Fæ* $$20$$ J¡°uoÕ ŸyÕ b°Ÿfi° J¡∑ Ÿ¥‚tw°
Ju¡ J¡°≤d ≈≤t°dC Ju¡ ŸÂ„ Ÿ¥‚t Fæ* N°æ≤ J¡°uoÕ ŸyÕ b°Ÿfi° Ju¡ _bv≈ <bJ¡°Ÿ Ÿu `Ÿ≤udC Ju¡ ŸÂ„ fnu Fæ*,
∫FÙ J®¡t ˚¥w Îba ˚°bÙ ŸyÕ Ju¡ <bT∫ tu* ˚Ù ı°fifi° ª°<FÎ $$21$$
wf Jæ¡Ÿu oŸ Ÿ¨<‹¸> J¡° ≈≤t F°uw° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
≈≤t°SÕw[b J¡° <ª∏wfi J¡≤fiu Ÿu N<fibÕªfiÙ∫ oŸ ŸaŸ°≤t°∫° J¡° <b˚uÌ <bfi‹¸> F°u ı°w° Fæ,
wÌfi∏w≤ NU∫°Ÿ Ÿu <„bR¡≈ ≈¥≠∫w[b ≈®°›w F°u ı°w° Fæ $$22$$
ÎJ¡ sd Ju¡ ŸFŸ®°a„ J¡°Ôt°` tu* ˚Ù ∫<Ì J¡FÙ* <ªÌ°Ãt° f<FtCÕ© F°u ı°∫, w°u J¡≤°un°u* J¡v≈°u* tu*
kæ¡Ôu F…Î NŸa¶∫ NfiSÕ ≈®°›w F°u ı°wu Fæ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<fituTt°` Ju¡ <J¡∫u y∫u Ÿ°æ ˚°y°u* tu* Ÿu <J¡ŸÙ ÎJ¡ Ju¡ N°@u ˚°yt°` J¡°Ô≈∫Õ∏w FÙ ∫<Ì ≈≤° <ª<w
N≈fiu b°_wb _bR¡≈ Ÿu <y≤ ı°∫, w°u bFÙ tF°fig NfiSÕR¡≈ Ÿu <Ìw F°u ı°wÙ Fæ $$23$$
<ª<w J¡∑ _bR¡≈ ≈®<w‹™>° FÙ f®ÊR¡≈w° Fæ, oŸu J¡Fwu Fæ* $
w[bbuW° ≈C”T°u* Ju¡ π°≤° NfiC˚¥w F°ufiub°ÔÙ, <„Ô°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ N≈fiu _bR¡≈ tu* Nb¿_Sw <ª<w
FÙ Ÿ¥∫Õ N°<Ì ≈®J¡°„°u* Ÿu ≈®J¡°<„w fi F°ufiub°Ôu ı∏t„¥∏∫ f®Êªæw∏∫_bR¡≈ Fæ, Nw# bF f®Ê„ÆÌ Ÿu
J¡FÙ ı°wÙ Fæ $$24$$
N<˚t°fi J¡∑ N<˚b¨<] Ÿu W≤°uW≤ ≠∫°u*-≠∫°u* Ÿ¨<‹¸> ≈®°æ» ffiwÙ ı°wÙ Fæ, Ã∫°u*-Ã∫°u* <ªÌ°Ãt° Ju¡
≈®J¡°„ J¡°  °Ÿ N°æ≤ ˚uÌ°<@•∫ Ÿu Ã≈∏fi sCBw° N°Ãt° tu* ≈®°›w F°uwÙ ı°wÙ Fæ, ∫°u* J¡Fwu Fæ* $
oŸ ŸyÕ Ju¡ ≈®°æ» F°u ı°fiu ≈≤ tF°ªæw∏∫ J¡° ≈®J¡°„ fiFÙ* F°uw° N°æ≤ <tØ∫°˚¥w Ìu„ N°æ≤ J¡°Ô Ÿu
ı<fiw ≈¿≤h~>uÌ°u* Ÿu N°Ãt° tu* t„J¡≈∫Õ∏w tF°fig Ÿ¥‚tw° N°æ≤ sCBw° ≈®°›w F°u ı°wÙ Fæ $$25$$ Fu <≈®∫
tCfiu, f®Ê<ª<w ≈°<@b„ ıÙb˚°b J¡°u ≈®°›w F°uJ¡≤ ÌuF, o¿∏B∫ N°<Ì Ju¡ ŸabÔfi-J®¡t Ÿu t¨yÙ, Ôw°,
J¡∑¸>, Ìub, NŸC≤ N°<ÌR¡≈ F°u ı°wÙ Fææ $$26$$
oŸÙ<ÔΠ» Ÿ¥` tu* yC≥SÙ y∫Ù t°Ô° J¡∑ fi°o˘ ∫F <bÿb Ÿwg N°æ≤ NŸwg-R¡≈ Ÿ¥` tu* yC≥S° y∫°

1400

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

¿_Sw Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<fiÃ∫, Δ∫°≈J¡, Nfi∏w, » N°æ≤ <bÿb Ju¡ N∏Ì≤ ≤Ffiub°Ôu <bÿb Ju¡ J¡w°Õ <ıŸ ≈≤f®Ê tu* t°Ô°
J¡∑ fi°o˘ Ÿwg Îba NŸwg Ÿu y®<Sw ıywg ≤Fw° Fæ; <bbuJ¡ F°ufiu ≈≤ bF fi Ìq≤ Fæ, fi ŸtÙ≈ Fæ, fi «¡≈≤ Fæ,
fi fiÙªu Fæ, fi wC‡F°≤° Fæ, fi tu≤° Fæ, fi ≈FÔu S°, fi N°ı Fæ, fi ≈®°w#J¡°Ô tu* Fæ, fi Ÿwg Fæ, fi NŸwg Fæ N°æ≤
fi Ÿwg N°æ≤ NŸwg Ju¡ tº∫ tu* ≤Ffiub°Ô° ∫°fiÙ N<fibÕªfiÙ∫ Fææ $$27,28$$
oŸÙ<ÔÎ N≈fi° NfiC˚b FÙ ÎJ¡t°` Ÿtu* ≈®t°d Fæ, Ô°æ<J¡J¡ ≈®t°w°, ≈®t°d N°<Ì J¡∑ bF°≥ y<w Fæ
FÙ fiFÙ*, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
•w ≤Ù<w Ÿu ıf Ÿ˚Ù <bJ¡v≈ NŸBq≈ Fæ* wf oŸ N°Ãtw[b J¡° NfiC˚b J¡≤fiub°Ô° _b≈®J¡°„
ªæw∏∫ J¡°u ~>°unJ¡≤ ÌqŸ≤° J¡°uoÕ ≈Ì°SÕ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $ oŸ ≈≤t w[b tu* fnu-fnu Δ∫bF°≤-<b˚b°u*
J¡° ≈®Ÿb J¡≤fiub°ÔÙ Ô°æ<J¡J¡ ≈®t°dt°Ô° Ÿ ≈®J¡°≤ N≈fiÙ ¿_S<w fiFÙ* ffi° ŸJ¡wÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤
ıÔ tu* N<Àfi N≈fiÙ ¿_S<w fiFÙ* ffi° ŸJ¡w° $$29$$ Fu tCfiu, ı柰 wCtfiu ≈¥~>°, b柰 FÙ tæ*fiu W≤
˚Ù <Ì∫° $ wC‡F°≤° J¡v∫°d F°u $ Nf Ft Ô°uy N≈fiÙ N<˚tw <Ì„° J¡∑ N°u≤ ı° ≤Fu Fæ* $ Fu
≈°bÕwÙıÙ, N°o∫u, <™>∫u $$30$$ tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, ∫u fiÙÔJ¡^™> ˚yb°fig
„aJ¡≤ ÎuŸ° J¡FJ¡≤, <ıfiJu¡ «¡≈≤ tæ*fiu Ÿ Ÿt∫ ≈C‹≈°aı<Ô Ÿt<≈Õw J¡≤ ÌÙ SÙ, N≈fiu ≈¿≤b°≤ Ju¡
Ÿ°S N°J¡°„ J¡°u¸>≤ J¡∑ N°u≤ n y∫u $$31$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, ≈FÔu Ÿu FÙ Ÿt°<@ Ÿ°@fi°u* Ÿu
Ÿ‡≈∏fi tæ*fiu <`˚Cbfi Ju¡ N<@≈<w t°≈<w Ju¡ ı°fiu Ju¡ f°Ì sd˚≤ ªC≈ ≤FJ¡≤ fiJu¡ _t≤d≈¥bÕJ¡
fiJu¡ π°≤° ≈<Ì‹¸> <fiÃ∫ N≈≤°us N°ÃtR¡≈ Ìubw° J¡° ≈¥ıfi fibÙfi (≈¿≤‹J¨¡w) N°æ≤ Z]° N°<Ì
Ÿu ≈<b` FCoÕ fC<] Ÿu NayÙJ¨¡w <J¡∫° N°æ≤ ≈FÔu J¡° bF ın Ìub°ªÕfi ~>°un <Ì∫° $$32$$
f∫°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

wæ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
bæ≤°À∫ Ÿu ≈¥dÕ _b°Ãt_bR¡≈ <„bıÙ J¡° ≈¥ıfi ŸCfiJ¡≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈®fC] F°u y∫u N°æ≤
_b∫a J¨¡wJ¨¡Ã∫ F°uJ¡≤ ¿„b°ªÕfi tu* wÃ≈≤ F°u y∫u ∫F bdÕfi $

w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ tu* ≈∫Õb<Ÿw, oÕÿb≤ π°≤° ≈<Ì‹¸>, _b°ÃtR¡≈ <„bıÙ Ju¡ ≈¥ıfi J¡∑ ZÙ≤°tıÙ J¡°u
Z]°<@•∫ F°ufiu Ju¡ <ÔÎ ≈®„aŸ° J¡≤ ≤Fu b<Ÿ‹™>ıÙ _b∫a ŸJ¡° ≈Cfi# ≈Ìu„ Ìuwu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, tF°Ìub „aJ¡≤ıÙ fiu Ÿb°uÕÃJ¨¡‹¸> ∫F _b°Ãt<„b°ªÕfiR¡≈
≈¥ıfi tCHŸu J¡F° N°æ≤ _b∫a tæ* ˚Ù Ÿu ı°fiw° Fq≥ $ <ıŸ w≤F J¡° ∫F ıywg J¡° _bR¡≈ Nb¿_Sw Fæ
Ÿu N°≈ ˚Ù ı°fiwu FÙ Fæ* $$1$$ ˚B, <ıŸ NŸBq≈ t°∫°R¡≈ ˚®t tu* NŸBq≈ ≈°<@ Ÿu |<¸>w F°ufiu Ju¡
J¡°≤d NŸBq≈ ıÙb NŸwg FÙ ıywg Ìu©w° Fæ, Ÿ NŸÌ°ÃtJ¡ ŸaŸ°≤t°∫° tu* •∫° ŸÃ∫ F°u ŸJ¡w° Fæ
N°æ≤ •∫° NŸÃ∫ F°u ŸJ¡w° Fæ ? $$2$$
Ÿtu* J¡<b π°≤° J¡¿v≈w tu”-R¡≈ Ÿu ≤°ı° N°<Ì Ju¡ bdÕfi tu* Ÿ ≈®J¡°≤ J¡° NfiC˚b ‹¸>°∏w Fæ,
ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
NfiuJ¡ w≤F J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiub°Ôu J¡<b∫°u* Ju¡ π°≤° J¡∑ yoÕ <ıfi ≤°ı° N°<Ì tu* tu” N°<Ì <b<b@

ŸyÕ - 43]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1401

˚°b°u* J¡∑ J¡v≈fi°R¡≈ J¡°Δ∫-≤ªfi° Ÿu <ıŸ-<ıŸ w≤F J¡Sfi <J¡∫° ı°w° Fæ Ÿ-Ÿ w≤F Zbd
J¡≤ bu ≤°ı° N°<Ì N≈fiu N∏Ì≤ tu”-R¡≈w° J¡° ∫° J¡v≈b¨sw° J¡° ˚Ù NfiC˚b J¡≤wu Fæ* $ ∫<Ì ∏Fu* ∫F
NfiC˚b fiFÙ* F°uw° w°u J¡°Δ∫°S°ÕfiC˚b ªtÃJ¡°≤ J¡° N°_b°Ì fiFÙ* F°uw° N°æ≤ J¡<b∫°u* J¡°u N<@J¡ BΔ∫
Ô°˚, t°fi N°<Ì ˚Ù fiFÙ* F°uwu, ∫F ˚°b Fæ $$3$$
<b<b@J¡v≈fi° NI°w N°Ãt° J¡° _b˚°b FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu N°æ≤ ˚Ù ÌqŸ≤u ‹¸>°∏w fwÔ°wu Fæ* $
ıæŸu ıÔ tu* BbÃb _b˚°b Fæ, ıæŸu b°∫C tu* _≈∏ÌfiÃb _b˚°b Fæ N°æ≤ ıæŸu N°J¡°„ tu* „¥∏∫Ãb
_b˚°b Fæ, bæŸu FÙ N°Ãt° tu* ŸyÕÃb_b˚°b Fæ $$4$$
oŸ ≈®J¡°≤ _b°˚°<bJ¡ FÙ <bJ¡v≈R¡≈ Nº∫°≤°u≈ tu* ≈¥ıfiR¡≈w° J¡° <ª∏wfi tæ* w˚Ù Ÿu ÔuJ¡≤ N°ı
wJ¡ J¡≤w° F…N° FÙ ¿_Sw Fq≥, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, wfŸu ÔuJ¡≤ N°ı wJ¡ ŸÙ J®¡t Ÿu tæ* Δ∫y®w° ~>°unJ¡≤ N°Ãt° J¡° NªÕfi J¡≤w° F…N°
Nb¿_Sw ≤Fw° Fq≥ $$5$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, oŸ ≈¥ıfi-<b@°fi Ÿu ofi Δ∫bF°≤≈¥dÕ <Ìfi°u* J¡°u ˚Ù tæ* N<©∏fi
F°uJ¡≤ <fw° ≤F° Fq≥ $$6$$ ı°y®wg-J¡°Ô tu* <Ìfi-≤°w Ÿt∫°fiCŸ°≤ ≈®°›w F…Î <J®¡∫°ª°≤R¡≈ JC¡ŸCt°u* Ÿu N°Ãt°
J¡° ≈¥ıfi J¡≤w° Fq≥ $ ŸCTC<›w-J¡°Ô tu* bF ¿h~>∏fi F…N° ≈®wÙw F°ufiu ≈≤ ˚Ù b°_wb tu* <J¡ŸÙ ˚Ù Ÿt∫
bF ¿h~>∏fi F…N° FÙ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ ŸCTC<›w-J¡°Ô tu* ˚Ù "ŸC©tFt_b°›Ÿa fi <J*¡<ªÌbu<ÌTtg' ™>fiu
Ju¡ f°Ì F…Î oŸ _t≤d J¡∑ FuwC N<bΩ°b¨<WR¡≈ ≈C‹≈ Ÿu NªÕfi F°u ŸJ¡w° FÙ Fæ $$7$$
wf w°u NI°<fi∫°u* J¡°u ˚Ù •w ≈®J¡°≤ J¡° <„b°ªÕfi ŸÌ° FÙ F°u ı°∫° J¡≤w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
N°∫C‹tfig, Ÿ˚Ù ÌuF@°¿≤∫°u* tu* ∫Ω<≈ y®°fl-y®°FJ¡Ÿ‡f∏@ Ÿ°@°≤d FÙ Fæ; wS°<≈ ∫°u<y∫°u* J¡∑ ı°u
Ÿ°b@°fiw° Fæ, bFÙ N°Ãt° J¡° NªÕfi Fæ $ <fi‹J¡TÕ ∫F <fiJ¡Ô° <J¡ Ft°≤Ù Ÿ°b@°fiw° FÙ NI°<fi∫°u* J¡∑
N≈us° Fttu* <b„uT Fæ $$8$$
bF Ÿ°b@°fiw° <bT∫°Ÿay J¡° Ã∫°y J¡≤fiu ≈≤ FÙ ≈®°›w F°uwÙ Fæ, ∫F fwÔ° ≤Fu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ
•w N°Ãt°ªÕfi tu* ‹¸>-k¡Ô°u* J¡∑ fF…Ôw° fwÔ°J¡≤ ZÙ≤°tıÙ J¡°u Ÿtu* ≈®b¨W J¡≤°wu Fæ* $
Fu ≤|C≈wu, oŸ Â<‹¸> J¡° NbÔ‡ffi J¡≤ N°Ÿ<•w <fitCÕ•w F…Î <ªW Ÿu oŸ ŸaŸ°≤R¡≈Ù <b≤Ô ıayÔ
tu* <bF°≤ J¡∑<ıÎ, ÎuŸ° J¡≤fiu ≈≤ N°≈ <©∏fi fiFÙ* ≤F ŸJ¡wu $$9$$
~>°unÙ yoÕ N°Ÿ<•w ≈Cfi# Ã≈∏fi fi F°ufiu tu* <bª°≤ J¡∑ »w° FÙ FuwC Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
Fu ŸCb®w, @fi N°æ≤ f∏@CN°ua Ju¡ <b∫°uy Ÿu ı<fiw NŸÙt Ì…#© Ju¡ ≈®°›w F°ufiu ≈≤ oŸ Â<‹¸> J¡°
NbÔ‡ffi J¡≤ N°≈ <bª°≤ J¡∑<ıÎ $$10$$ ˚B, @fi N°æ≤ f∏@CN°u* J¡° N°yt N°æ≤ N≈°∫ F°ufiu ≈≤
FTÕ N°æ≤ <bT°Ì fiFÙ* J¡≤fi° ª°<FÎ, •∫°u*<J¡ ∫u Ÿ˚Ù ŸaŸ°≤ Ju¡ NfiC˚b ŸÌ° <bfiÿb≤ FÙ Fæ* $$11$$
ZÙ≤°t˚B, bu Δ∫y®w° Ã≈∏fi J¡≤fiub°ÔÙ <bT∫°u* J¡∑ <ª`-<b<ª` ≈¿≤¿_S<w∫°≥ ≈FÔu <ıŸ w≤F
N°wÙ Fæ*, <ıŸ w≤F ı°wÙ Fæ* N°æ≤ <ıŸ w≤F _b°Ÿ•w ≈C”T J¡°u ≈≤°<ıw J¡≤wÙ Fæ*, ∫F N°≈ ı°fiwu
FÙ Fæ* $$12$$ oŸÙ ≈®J¡°≤ N¿bª°¿≤w FuwCN°u* Ÿu ≈®ut N°æ≤ @fi N°wu ≤Fwu Fæ* N°æ≤ ∫°u* FÙ ªÔu ˚Ù ı°wu
Fæ* $$13$$ Fu <fitÕÔ, bu ıywg Ju¡ Δ∫bF°≤ fi w°u N°≈Ju¡ N∏Ì≤ Fæ* N°æ≤ fi N°≈ FÙ fiJu¡ N∏Ì≤ Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ ∫F ıywg wCh~> FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ N°≈ •∫°u* Δ∫SÕ Ÿaw›w F°uwu Fæ* ? $$14$$
∫<Ì N°≈ ıywg J¡∑ wCh~>w° fiFÙ* ª°Fwu, w°u "N°Ãt° FÙ ıywg Fæ' ∫F ˚°bfi° J¡∑<ıÎ $ b柰 J¡≤fiu

1402

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ÿu ˚Ù f∏@C N°<Ì J¡° <b∫°uy F°ufiu ≈≤ N≈fiu Nb∫b ≈¿≤bwÕfi J¡∑ fi°o˘ N°≈tu* FTÕ N°æ≤ „°uJ¡ J¡∑ ≈®b¨<W
fiFÙ* F°uyÙ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ª∏t°`_bR¡≈ <b„°Ô N°J¨¡<wb°Ôu ZÙ≤°t˚B, ∫F°≥ N°≈ ıyBq≈ FÙ Fæ*, ÎuŸ° NfiC˚b J¡∑<ıÎ $
ÎuŸ° NfiC˚b J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù N°≈J¡°u N≈fiu Nb∫b°u* Ju¡ ≈¿≤bwÕfi J¡∑ fi°o˘ FTÕ N°æ≤ „°uJ¡ J¡° ≈®Ÿay FÙ
•∫° Fæ ? $$15$$ Fu w°w, N°≈ <ª∏t°`_bR¡≈ Fæ*, ∫F ıywg N°≈Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ $ oŸ<ÔÎ N°≈J¡°u
<J¡Ÿ ≈®J¡°≤ N°æ≤ J¡F°≥ Fu∫ N°æ≤ ≈°Ìu∫ J¡∑ J¡v≈fi° F°uyÙ ? $$16$$ •w ≤Ù<w Ÿu <ª∏t∫ ıywgŸ°y≤ tu* <ªBq≈ ıyÌ°ÃtJ¡ ªJ®¡ J¡∑ ªaªÔw° F°ufiu ≈≤ N°æ≤ ŸtCB tu* w≤ayŸt¥F F°ufiu ≈≤ FTÕ N°æ≤ „°uJ¡
J¡° ≈®Ÿay FÙ •∫° ? $$17$$
•w ≈¥ıfi J¡∑ N¿∏wt ŸÙt° tu* ZÙ≤°tª∏BıÙ J¡°u ¿_S≤ J¡≤wu Fæ* $
Fu ZÙ≤°tıÙ, ≈FÔu ÎJ¡t°` ªæw∏∫_bR¡≈w° ≈®°›wJ¡≤ N°æ≤ wÌfi∏w≤ ŸCTC<›wJ¡°ÔÙfi ¿_S<w
≈®°›wJ¡≤ N°≈ N°ı FÙ Ÿu wC≤Ù∫°b_S° _bR¡≈ F°u ı°o∫u $$18$$ _b∫a ŸbÕ<b@ bæT‡∫°u* Ÿu <fitCÕ•w, f®Ê
Ju¡ Ÿ°S ÎJ¡≤Ÿ _bR¡≈w°≈∏fi ıyÌgR¡≈ N°˚°Ÿ°u* Ÿu ∫C•w, wuı_bÙ-„≤Ù≤ N°æ≤ Ì°≤ fC<] F°uJ¡≤
ŸÌ° N°Ãt-≈¥ıfi tu* wÃ≈≤ F°uwu F…Î N°≈ ŸtCB J¡∑ fi°o˘ ≈¿≤≈¥dÕR¡≈ Ÿu ¿_Sw ≤<F∫u $$19$$ Fu ≤|Cfi∏Ìfi,
∫F Ÿf N°≈fiu ŸCfi° N°æ≤ ≈¿≤≈¥dÕ fC<] F°uJ¡≤ N°≈ <_Sw ˚Ù Fæ* $ ı°u J¡°uoÕ ÌqŸ≤° ≈®ÿfi oŸ <bT∫ tu*
≈¥~>fi° ª°Fwu F°u*, w°u Ÿu ≈¥<~>Î N°æ≤ ≈FÔu <bª°≤°≤‡˚ tu* (bæ≤°À∫-≈®J¡≤d tu*) ı°u N°≈fiu ≈®ÿfi <J¡∫u
Su, fitu* Ÿu ∫<Ì J¡°uoÕ W≤ Ju¡ <ffi° ≤F y∫° F°u w°u Ÿu ˚Ù N°ı N°≈ ≈¥<~>∫u $$20$$ ZÙ≤°tıÙ fiu
J¡F° # f®Êfig, N°ı tu≤° Ÿa„∫ <b„uTR¡≈ Ÿu <fib¨W F°u y∫° $ tæ*fiu Ÿt_w I°wΔ∫ w[b ı°fi <Ô∫° N°æ≤
tCHu _b°˚°<bJ¡ w¨<›w ˚Ù F°u yoÕ $$21$$ Fu tCfiu, Nf tCHtu* fi NI°fi Fæ, fi ıÙb N°æ≤ f®Ê J¡° ˚uÌ Fæ, fi
ªuÃ∫ Fæ N°æ≤ fi tfi FÙ Fæ $ ≈FÔu tCHtu* ı°u NI°fi S°, bF oŸ Ÿt∫ fi‹¸> F°u y∫° $$22$$ Fu tCfiu, •w
NI°fib„ "N°Ãt° tu* J¡ÔaJ¡ Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ı°u ˚®°<∏w SÙ, bF N°≈Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu oŸ Ÿt∫ <fib¨W F°u
yoÕ $$23$$ fi w°u N°Ãt° Ã≈∏fi F°uw° Fæ, fi t≤w° Fæ N°æ≤ fi J¡ÔaJ¡∫C•w FÙ ≤Fw° Fæ $ "∫F Ÿf ıywg
f®Êt∫ Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ F°u ı°fiu Ÿu tæ* ˚ÔÙ˚°≥<w Ì∫ J¡°u ≈®°›w F°u y∫° Fq≥ $$24$$
˚ybfig, Ÿf ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈®ÿfi°u* Ÿu, Ÿa„∫°u* Ÿu N°æ≤ o¿h~>w ≈Ì°S°u˘ Ÿu ∫°fiÙ Ÿ˚Ù N°u≤ Ÿu <fib¨W F…N° tu≤°
tfi <fitÕÔ F°u y∫° N°æ≤ Ÿ ≈®J¡°≤ ≠≠bÔ F°u y∫°, <ıŸ ≈®J¡°≤ f»oÕ π°≤° ∫∏` ≈≤ <J¡∫u wsd
(ÔJ¡nÙ y»J¡≤ t¥<wÕ ffi°fiu J¡∑ <J®¡∫°) Ÿu ÔJ¡nÙ N°<Ì Ÿ¥∫Õ-<f‡f Ÿu ≠≠bÔ F°u ı°wu Fæ* $$25$$
tF°≤°ı, <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸCtu”≈bÕw ŸCbd°u˘ J¡∑ N<˚Ô°T° fi J¡≤w° F…N° ¿_Sw ≤Fw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤
Ÿ°@CN°u* π°≤° ŸtÙ≈ tu* N°∫u F…Î <„‹∫°u* J¡°u J¡Fu y∫u Ÿ˚Ù w≤F Ÿu Ÿ°@fi°u≈Ìu„°u* J¡∑ ˚Ùw≤ N°J¡°as° fi
J¡≤w° F…N° tæ* ˚Ù ¿_Sw Fq≥ $$26$$ ª≤°ª≤°ÃtJ¡ oŸ ŸaŸ°≤ tu* ÎuŸÙ J¡°uoÕ <ª≤ÔU∫ b_wC fiFÙ* Fæ, <ıŸJ¡∑
tCHu oh~>° F°u, ÎuŸÙ J¡°uoÕ NfiC≈ÔU∫ b_wC fiFÙ* Fæ, <ıŸJ¡∑ tCHu N<˚Ô°T° F°u, ÎuŸÙ J¡°uoÕ b_wC fiFÙ* Fæ,
ı°u tu≤u <ÔÎ Fu∫ N°æ≤ ≈°Ìu∫ F°u N°æ≤ ÎuŸÙ ˚Ù J¡°uoÕ b_wC fiFÙ* Fæ, ı°u ≈u‚∫ FÙ F°u $$27$$ Fu tCfiu, ∫F
Fu∫ Fæ, ∫F ≈°Ìu∫ Fæ, ∫F Ÿwg Fæ N°æ≤ ∫F NŸwg ˚Ù Fæ, oŸ ≈®J¡°≤ J¡° tF°fig <ª∏w°R¡≈Ù tu≤° ˚®t
<fi≈Cdw°≈¥bÕJ¡ <bÔÙfi F°u y∫° $$28$$ tæ* fi _byÕ J¡∑ N<˚Ô°T° J¡≤w° Fq≥ N°æ≤ fi ≤°æ≤b fi≤J¡ Ju¡ Ÿ°S πuT
FÙ J¡≤w° Fq≥, <J*¡wC t∏Ì≤°ªÔ J¡∑ fi°o˘ ˚®t„¥∏∫ F°uJ¡≤ N≈fiÙ N°Ãt° tu* FÙ ¿_Sw Fq≥ $$29$$ tF°≤°ı,

ŸyÕ - 44]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1403

≈≤t°dC J¡∑ fi°o˘ J¡d-J¡d ffi°J¡≤ wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* J¡°u fi‹¸> J¡≤ Ìufiub°Ôu sÙ≤-Ÿ°y≤ J¡∑ ª°≤°u* N°u≤ ı°u
Δ∫°<›w Fæ, Ÿ Δ∫°<›w Ju¡ ŸÂ„ Δ∫°<›wb°Ô° ∫F ≤°tR¡≈ t∏Ì≤°ªÔ ı°u <ª≤J¡°Ô Ÿu ˚®t tu* ≈n° S°
Nf ˚®t„¥∏∫ F°uJ¡≤ <bZ°∏w F°u y∫° Fæ $$30$$ ∫F ıywg <ıŸ _bR¡≈ J¡° <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, ŸÙ _bR¡≈
J¡° Fæ, ŸŸu <˚∏fi ŸJ¡° J¡°uoÕ ÌqŸ≤° _bR¡≈ fiFÙ* Fæ ∫°u* ı°u t¥©Õ ı°fiw° Fæ, ŸJu¡ ⁄Ì∫ tu* ≠b°Ô° Ju¡
ŸÂ„ N<@J¡ Ÿ∏w°≈Ì°∫Ù, JC¡¿ÃŸw Ÿa„∫-Ÿt¥F°u* Ÿu F°ufiub°ÔÙ "∫F b_wC Fæ N°æ≤ ∫F Nb_wC Fæ' oŸ
≈®J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi°Î≥ ≈∫°Õ›wR¡≈ Ÿu <Ìw F°uwÙ ≤FwÙ Fæ* $ Fu tCfiÙÿb≤, tu≤u π°≤° J¡Fu y∫u oŸ NSÕ J¡°u
N°≈ N≈fiu NfiC˚b Ÿu ˚Ù ≈®t°<dw J¡∑<ıÎ N°æ≤ Ìu<©Î $ Ÿ ≈®J¡°≤ J¡° t¥» ≈C”T <ıfi @fi N°<Ì
<bT∫°u* Ju¡ <ÔÎ J¡°≈Õ^∫ J¡≤w° Fæ, ıywg-Ÿ‡f∏@Ù bu b_wCÎ≥ w°<[bJ¡ <bª°≤ Ÿu Ft Ô°uy°u* J¡°u ≈®°›w FÙ
fiFÙ* F°uwÙ* $$31,32$$ Fu ˚ybfig, N°≈Ju¡ ≈®Ÿ°Ì Ÿu Ft oŸ ˚°b-Ÿ°y≤ Ÿu, ı°u <J¡ <ª`-<b<ª` ˚¥©,
›∫°Ÿ N°<Ì Ÿu ı<fiw Δ∫°JC¡Ôw°N°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ (J¡°t N°<Ì R¡≈ ~>#) w≤ay°u* Ÿu ∫C•w wS° <b„C]
<ªÌ°J¡°≤b¨<W Ÿu „¥∏∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ınR¡≈ Fæ, ≈°≤ ≈° y∫u $$33$$ Fu ≈≤tuÿb≤, Ftfiu Ÿ‡≈<W∫°u* J¡∑
Nb<@ ı°fi ÔÙ, N°≈<W∫°u* J¡∑ ŸÙt° J¡° ˚Ù N∏w Ìu© <Ô∫° $ Ftu* ŸbÕŸ°≤˚¥w ˚¥t°fi∏Ì tu* ˚Ù ÌÙfiw°
fi ≤FÙ N°æ≤ Nf Ft ≈¿≤≈¥dÕ_bR¡≈ F°u y∫u $$34$$ tFTuÕ, Nf Ft°≤° tfi oŸ ŸaŸ°≤R¡≈ Ÿt≤su` tu*
N°„°R¡≈Ù F°<S∫°u* J¡° <bÌÔfi J¡≤ „`CN°u* Ÿu N˚uΩ ÃJ¨¡‹¸> bÙ≤w° J¡°u ≈®°›w F°u y∫° Fæ $$35$$
≈¿≤≈¥dÕ tfi#¿_S<w J¡° FÙ bdÕfi J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tıÙ ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
˚ybfig, tu≤u tfi Ÿu Ÿt_w <bJ¡v≈ <~>∏fi-<˚∏fi F°u y∫u Fæ* $ oh~>°Î≥ ˚Ù <fiJ¡Ô y∫Ù $ NJ¡°≈Õ^∫ Ÿu
ŸJ¡∑ ¿_S≤w° ˚٠» F°u yoÕ Fæ $ wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* tu* ≈®<Ÿ] ≈¥dÕª∏B, sÙ≤-Ÿ°y≤, „≤Ì°J¡°„ N°<Ì
<ıwfiu ≈®Ÿ∏fi-_bR¡≈ ≈Ì°SÕ Fæ*, fi ŸfJ¡° Ÿfiu N<wJ®¡td J¡≤ <Ì∫° Fæ, ˚Ùw≤ Ÿu bF <©Ô ™>° Fæ $
∫FÙ J¡°≤d Fæ <J¡ bF Ÿb°uÕWt F°uJ¡≤ <_Sw Fæ $$36$$

wæ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ª°æb°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
I°fi J¡∑ »w° Ju¡ <ÔÎ oh~>°-Ã∫°y Ÿu ÔuJ¡≤ tfi°u<bfi°„≈∫˘w N°Ÿ<•w<bfi°„ Ju¡ ≈°∫°u* J¡° J¡Sfi $

∫Ω<≈ ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu _bJ¡∑∫ w[bI°fi-<fi‹™>° J¡° bdÕfi J¡≤ <Ì∫° wS°<≈ ŸJ¡∑ ≈¿≤≈¢¡Ì„° Ju¡ ≈FÔu ≈®h∫C<w fi F°u ı°∫, oŸ<ÔÎ "_S°dC<fi©fifi' ∏∫°∫ Ÿu ıÙb∏tC•wÔsdR¡≈ ≈¥b°uÕ•w
Ÿ°@fi ≈≤‡≈≤° J¡° FÙ ≈®<w‹™>°≈fi J¡≤fiub°Ôu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ ≈¥b°uÕ•w N∫ÃfiÔU∫ Δ∫bF°≤°u≈˚°uy
N°<ÌR¡≈ <„b°ªÕfi tu* ˚Ù "Ÿb°Õ≤‡˚° <F Ì°uTud' oÃ∫°<Ì ˚ybÌ…<•w Ju¡ NfiCŸ°≤ ≈®t°Ì Ÿu <F*Ÿ°<Ì
N<fi‹¸>≈®Ÿ<•w NbıÕfiÙ∫R¡≈ Ÿu N° ŸJ¡wÙ Fæ N°æ≤ ≈˚°uy NfiSÕ J¡° fÙı ˚Ù Fæ, oŸ<ÔÎ ≈Cfi# ı∏t
N°<Ì NfiS°u˘ J¡∑ ≈®°<›w F°uyÙ oŸ N°„aJ¡° J¡° ≈¿≤F°≤ J¡≤wu F…Î J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚B, o¿∏B∫°u* Ju¡ Ÿ°S ≤°y°<Ì Ÿu „¥∏∫ wS° J¡w¨ÕÃb°<˚t°fiR¡≈
<J®¡∫°Ÿ‡f∏@ Ÿu b<ıÕw bwÕt°fiJ¡°ÔÙfi ≈®°›w ≈Ì°S°u˘ J¡° Δ∫bF°≤ J¡≤fiub°Ôu N∏w#J¡≤d Ÿu ∫<Ì N°≈
JC¡~> J¡≤wu F°u*, w°u bF <J¡∫° y∫° fiFÙ* t°fi° ı°w° $$1$$
<bT∫ w°u <fi∫tw# wC<‹¸> Ju¡ Ÿ°@fi Fæ*, Nw# fitu* ≤°y J¡° ≈¿≤Ã∫°y Jæ¡Ÿu <J¡∫° ı° ŸJ¡w° Fæ ?

1404

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

oŸ N°„aJ¡° ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
˚B, ≈FÔu ≈®°<›w-Ÿt∫ tu* b_wC <ıŸ w≤F wC<‹¸>Ÿ°@fi F°uwÙ Fæ, Ÿ w≤F ≈®°<›w Ju¡ ÎJ¡ sd
f°Ì wC<‹¸>Ÿ°@fi fiFÙ* F°uwÙ, oŸ <bT∫ J¡° <J¡Ÿfiu NfiC˚b fiFÙ* <J¡∫° Fæ $ <fi‹J¡TÕ ∫F <fiJ¡Ô° <J¡
≈®°<›w-sd ~>°unJ¡≤ ≈¥bÕ N°æ≤ W≤ J¡°Ô tu* <bT∫°u* tu* wC<‹¸>Ÿ°@fiÃb J¡° Δ∫<˚ª°≤ F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d
<bT∫ wC<‹¸>Ÿ°@fi Fæ*, ∫F <fi∫t fiFÙ* ≤F° $$2$$
oŸÙ Ÿu <ª≤-J¡°<ÔJ¡ NfiSÕ Ìufiub°Ôu s<dJ¡ ŸC© tu* N°Ÿ<•w¡J¡≤fi° ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, ∫F
J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ w≤F Ô°˚-J¡°Ô tu* <bT∫ wC<‹¸> Ju¡ <ÔÎ F°uw° Fæ, ŸÙ w≤F ÌqŸ≤u J¡°Ô tu* fiFÙ* F°uw° $
oŸ<ÔÎ f°ÔJ¡ FÙ s<dJ¡ ŸC© Ìufiub°Ôu <bT∫°u* tu* N°Ÿ<•w f°≥@w° Fæ, ÌqŸ≤° fiFÙ* $$3$$
ıf <bT∫ J¡∑ ≈®°<›w Ÿu ı<fiw s<dJ¡ ˚Ù oh~>°<fi≤°u@ ŸC© J¡° FuwC Fæ wf oh~>° J¡° N°Ã∫¿∏w
h~>uÌ <fi≤<w„∫ N°fi∏Ì J¡° FuwC Fæ, ∫F w°u NSÕw# <Ÿ] F°u FÙ ı°w° Fæ; ÎuŸÙ ¿_S<w tu* oh~>° FÙ
NfiSÕR¡≈ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu ≤°t˚B, oh~>°J¡°Ô tu* ı°u b_wC N°fi∏ÌŸ°@fi ≈®wÙw F°uwÙ Fæ, Ÿtu* ÎJ¡t°` J¡°≤d oh~>° FÙ
Fæ $ ≈≤awC bF N°fi∏Ì w˚Ù wJ¡ ffi° ≤Fw° Fæ ıf wJ¡ oh~>° ≤FwÙ Fæ ∫°fiÙ N°fi∏Ì<b≤°u@Ù N<˚Ô°T° Ÿu
FÙ N°fi∏Ì J¡° <bh~>uÌ F°uw° Fæ, oŸ<ÔÎ N°≈ oh~>° J¡° ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ÌÙ<ı∫u $$4$$
tF°≤°ı, tæ*fiu w°u ≈¥d°Õfi∏Ì ≈Ì ≈®°›w J¡≤ <Ô∫° Fæ, <k¡≤ tCHu <bT∫°<˚Ô°T°Ã∫°y J¡° ı°u N°≈
≈Ìu„ Ìu ≤Fu Fæ*, bF •∫° NSÕ ≤©w° Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
˚B, ∫<Ì N°≈ wÃ≈Ì ≈®°›w J¡≤ ªCJu¡ Fæ*, w°u <k¡≤ <J¡ŸÙ Ÿt∫ J¡°Ô Ju¡ <b≈∫Õ∫ Ÿu N°≈
NFa˚°bfi°R¡≈ J¡∑ªn tu* fi k≥¡Ÿ ı°∫u* $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ N°≈ J¡°Ô°∏w≤ tu* ˚Ù NFa˚°bR¡≈Ù J¡∑ªn
tu* k≥¡Ÿ fi ı°∫u*, oŸ<ÔÎ ≈¥d°Õfi∏Ì_bR¡≈ ≈Ì tu* ¿_S<w J¡∑ »w° Ju¡ <ÔÎ tæ* ≈Cfi# ≈Ìu„ Ìu ≤F°
Fq≥ $$5$$ Fu ZÙ≤°tıÙ, N°≈fiu N°ÃtI°fiR¡≈Ù ≈bÕw J¡∑ ª°u¸>Ù ≈≤ <bZ°t J¡≤ <Ô∫° Fæ, Nw# NFa˚°bR¡≈Ù
tF°ywÕ tu* <k¡≤ <y≤fiu ∫°uÀ∫ fiFÙ* Fæ* $$6$$
»w° F°ufiu ≈≤ ˚Ù ≈Cfi# k≥¡Ÿ ı°fiu J¡∑ N°„aJ¡° •∫°u* fiFÙ* J¡≤wu Fæ*, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ N°„aJ¡° fi J¡≤fiu tu* J¡°≤d ∫FÙ Fæ <J¡ <ıŸfiu <fi≤aw≤ NŸÙt ŸÌgf®ÊÂ<‹¸> J¡°
_t≤d J¡≤ <Ô∫° Fæ N°æ≤ w[bI°fiR¡≈ ŸCtu”≈bÕw Ju¡ <„©≤ ≈≤ _S°fi ≈° <Ô∫° Fæ, Ÿ ≈C”T J¡°
y˚°ÕfiCŸ°≤R¡≈ (y˚Õ J¡° NfiCŸ≤d J¡≤ ı∏t N°<Ì NfiSÕ ≈æÌ° J¡≤fiub°Ôu NFa˚°bR¡≈) N∏w#≈°w°Ô tu*
≈wfi Jæ¡Ÿu F°u ŸJ¡w° Fæ ? »Ù˚¥w I°fi N<bΩ°R¡≈Ù NfiSÕ fÙı J¡° Nbÿ∫ h~>uÌ J¡≤ ±>°Ôw° Fæ, ∫F
˚°b Fæ $$7$$
NSb° ÌqŸ≤°u* Ju¡ ≈J¡°≤ Ju¡ <ÔÎ tæ*fiu <k¡≤ ∫F ≈Ìu„ <Ì∫° Fæ, N°≈J¡° w°u NI°fi fi‹¸> F°u ªCJ¡° Fæ,
∫F tæ*fiu Ÿtw° N°<Ì FuwCN°u* Ÿu ı°fi FÙ <Ô∫° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
≤°t˚B, ∫F N°≈J¡° ı°u Ÿtw° Îba ŸÃ∫w°t∫ _b˚°b tCHu <Ì©°oÕ Ìuw° Fæ, oŸŸu tæ* NfiCt°fi
J¡≤w° Fq≥ <J¡ N°≈ <bJ¡v≈≤<Fw N°æ≤ N<bΩ°≤<Fw F°u ªCJu¡ Fæ* $$8$$ Fu Ÿ°æ‡∫ ZÙ≤°tıÙ, N≈fiu
ªæw∏∫_b˚°b tu* ˚ÔÙ˚°≥<w Nb¿_Sw F…Î N°≈ t°fi°u* tCHu ∫F ≈®Ã∫s J¡≤° ≤Fu Fæ* <J¡ ≈¥dÕ Ÿ°y≤ J¡°

ŸyÕ - 44]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1405

≈®¶∫°≈fi J¡≤fiub°ÔÙ ∫°fiÙ ≈¥dÕ Ÿ°y≤ Ju¡ ŸÂ„ <fitÕÔ Ÿtw° N°≈tu* <bΩt°fi Fæ $$9$$ ˚B, Nfi°Ÿ<•w
Ÿu ıÙ ≤Fu N°≈J¡∑ N°„° <fi≤°„° tu* ≈¿≤dw F°u ı°∫, ˚°bfi° N˚°bfi° tu* ≈¿≤dw F°u ı°∫ N°æ≤ tfi
Ntfi°uR¡≈ tu* ≈¿≤dw F°u ı°∫ $$10$$
Ft tfi°u≤S Ju¡ <bfi°„ Ÿu <fi≤°„Ãb N°<Ì J¡∑ N<˚Ô°T° fiFÙ* J¡≤wu, <J*¡wC ª°≤°u* N°u≤ Ÿu <fi≤<w„∫
N°fi∏ÌR¡≈ f®Ê Ju¡ Ô°˚ Ÿu fiJ¡∑ N°„° J¡≤wu Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ-<ıŸ b_wCÂ<‹¸> J¡∑ N°u≤ N°≈ ı°wu Fæ*, Ÿ-Ÿ b_wCÂ<‹¸> tu* Ÿ°t°∏∫ŸW°_bR¡≈ Ÿu
b¨<]yw <ªÌg|fiR¡≈ f®Ê Nb¿_Sw Fæ $$11$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈J¡°u ∫<Ì N°Ãt° NI°w Fæ w°u N°≈
≈¥≤Ù w≤F Ÿu f] Fæ N°æ≤ ∫<Ì N°Ãt° <bI°w Fæ w°u N°≈ f] fiFÙ* Fæ*, oŸ<ÔÎ tfifi N°<Ì J¡∑ »w° Ÿu
N≈fiÙ FÙ N°Ãt° π°≤° N°Ãt° J¡°u ı°y¨w J¡∑<ıÎ $$12$$
Nf b°Ÿfi°„¥∏∫w° J¡° _b°fiC˚by‡∫ Ôsd fwÔ°wu Fæ* $
<ıŸ Ì„° tu* N°Ãt° ˚°uyŸC© J¡° N°_b°Ì fiFÙ* Ôuw° N°æ≤ ≈®°≤Æ@b„ ≈®°›w F…Î Ì…#© N°<Ì J¡°
_b°Ì Ôuw° Fæ, Ÿu N°J¡°„ Ju¡ ŸÂ„ J¡°utÔ, Ÿtw°R¡≈ <fib°ÕŸfiÃbÌ„° ı°<fi∫u $$13$$ Fu ≤°t˚B,
N°≈ ˚Ùw≤ Ÿu b°Ÿfi°≤<Fw o¿∏B∫°u* π°≤° Δ∫°bF°¿≤J¡ <J®¡∫°Î≥ J¡∑<ıÎ $ ÎuŸ° J¡≤fiu Ÿu N°≈ ŸæJ¡n°u*
<bs°u˚°u* Ju¡ ≈®°›w F°ufiu ≈≤ ˚Ù N°J¡°„ J¡∑ fi°o˘ <bJ¡°≤ J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°u*yu $$14$$ „°∏w°Ãt° F°uJ¡≤ N°≈
I°w°, I°fi wS° Iu∫R¡≈ ofi wÙfi°u* J¡°u N°æ≤ Ì…#© N°<Ì J¡°u ˚Ù •w <`≈C¸>Ù tu* ÎJ¡∑J¡≤d J¡≤ ÎJ¡°ÃtR¡≈
Ÿu N≈fiÙ N°Ãt° tu* NfiC˚b J¡∑<ıÎ $ oŸŸu N°≈ (fiJ¡∑ ≈®<wJ¥¡Ôw° fi‹¸> F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d) <k¡≤
ŸaŸ°≤ Ju¡ ˚°yÙ fiFÙ* F°u*yu $$15$$
NSb° Ì…#© N°<Ì tu* ≈®<wJ¥¡ÔÃb J¡∑ J¡v≈fi° tfi°uı<fiw FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ ˚C„C^±>°u•w ∫C<•w Ÿu tfi
J¡° FÙ <fi≤°u@ J¡≤fi° ª°<FÎ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
tfi Ju¡ ∏tuT N°æ≤ <fituT Ÿu ŸaŸ°≤ J¡∑ Ã≈<W N°æ≤ <bfi°„ F°uwu Fæ*, oŸ<ÔÎ ≈FÔu b°Ÿfi° N°æ≤
≈®°d J¡° <fi≤°u@J¡≤ wÌfi∏w≤ N°≈ tfi J¡° <fi≤°u@ J¡≤ ÌÙ<ıÎ $$16$$ ≈®°d Ju¡ ∏tuT N°æ≤ <fituT Ÿu
ŸaŸ°≤ J¡° Ì∫ N°æ≤ N_w F°uw° Fæ, oŸ<ÔÎ Ÿu NU∫°Ÿ N°æ≤ ≈®J¨¡‹¸> ∫°uy Ÿu N°≈ <fi”] J¡≤
ÌÙ<ı∫u $$17$$
NSb° ≈®b¨<W π°≤° NI°fi FÙ Ÿf NfiS°u˘ J¡° <fiÌ°fi Fæ, oŸ<ÔΠ» N°ÃtI°fi Ÿu ŸÙJ¡° <fi≤°Ÿ
J¡≤fi° ª°<FÎ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
NI°fi Ju¡ N°yt N°æ≤ N≈°∫ Ÿu J¡t°u˘ J¡° N°yt N°æ≤ N≈°∫ F°uw° Fæ, oŸ<ÔÎ fÔ Ÿu yC”≈<Ì‹¸>
„°˜°SÕ N°æ≤ Ÿa∫t°u* Ÿu N°≈ ŸJ¡° <bÔ∫ J¡≤ ÌÙ<ıÎ $$18$$
"<ªW°u∏tuT<fituT°U∫°tg' oŸŸu ı°u NSÕ J¡F° y∫° S°, ŸJ¡° ‹¸>°∏w Ÿu _≈‹¸>ÙJ¡≤d J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu N°J¡°„ b°∫C N°æ≤ ≤ı Ju¡ Ÿ‡f∏@ Îba _≈∏Ìfi Ÿu t<Ôfi, ªÔfi N°<Ì _b˚°bb°Ô° I°w F°u
ı°w° Fæ, bæŸu FÙ <ª<w Ju¡ <ªWR¡≈ _≈∏Ìfi Ÿu ªuÃ∫ R¡≈Ù ∫F NfiSÕı°Ô ≈¿_Sw F°u ı°w° Fæ $$19$$
•w NSÕ tu* N∏b∫-Δ∫<w≤uJ¡ <Ì©Ô°wu Fæ* $
≤°t˚B, Âÿ∫ N°æ≤ Ì„Õfi Ju¡ Ÿ‡f∏@R¡≈ _≈∏Ìfi Ÿu ∫F ŸaŸ°≤ J¡∑ y<w Ÿ ≈®J¡°≤ _kC¡¿≤w F°uwÙ
Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ NfiuJ¡ <~>B°u* Ÿu ≈®<b‹¸> Ÿ¥∫Õ≈®J¡°„ N°æ≤ ÌÙb°≤ Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu <ª`<b<ª` bdÕfC<] _kC¡¿≤w

1406

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

F°uwÙ Fæ $$20$$ Âÿ∫ N°æ≤ Ì„Õfi Ju¡ Ÿ‡f∏@R¡≈ _≈∏Ìfi J¡° N˚°b F°ufiu ≈≤ ⁄Ì∫ tu* ıywgR¡≈ N°˚°Ÿ
J¡∑ ˚°bfi° Ÿ ≈®J¡°≤ Ã≈∏fi fiFÙ* F°uwÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ <ª`<Ô<©w ≈C”T Ju¡ ⁄Ì∫ tu* fiFÙ* F°uwÙ $$21$$
<ªW Ju¡ _≈∏Ìfi Ÿu ı<fiw t°∫° <ªW_≈∏Ìfi J¡° N˚°b F°ufiu ≈≤ Ÿ ≈®J¡°≤ <bÔÙfi F°u ı°wÙ Fæ,
<ıŸ ≈®J¡°≤ ıÔ_≈∏Ìfi Ÿu ı<fiw w≤ay ıÔ_≈∏Ìfi J¡° N˚°b F°ufiu ≈≤ <bÔÙfi F°u ı°w° Fæ $$22$$
b°Ÿfi°a„ Ju¡ Ã∫°y Ÿu, f°u@ Ÿu NSb° ≈®°d Ju¡ <fi≤°u@ Ÿu <ªW Ju¡ _≈∏Ìfi≤<Fw F°u ı°fiu ≈≤
J¥¡¸>_SÃb≈®h∫C<wR¡≈ _≈∏Ìfi J¡F°≥ Ÿu Ã≈∏fi F°uy° ? $$23$$ b¨<WR¡≈ <ªW-_≈∏Ìfi Ju¡ N˚°bt°` Ÿu
NSb° ≈®°d Ju¡ <fi≤°u@ Ÿu <ªW N<ªWR¡≈w° ≈®°›w J¡≤w° Fæ N°æ≤ bFÙ ≈≤t ≈Ì Fæ $$24$$
"f°u@°π°' oŸŸu ı°u tº∫t ≈°∫ J¡F° y∫° S°, ŸJ¡° <bb≤d J¡≤wu Fæ* $
<bT∫ N°æ≤ o¿∏B∫°u* J¡° Ÿ‡f∏@ F°ufiu ≈≤ ı°u ŸC© NfiC˚¥w F°uw° Fæ, bF ≈≤t°SÕR¡≈ Ÿu f®Ê-ŸC©
FÙ Fæ $ Ÿ ŸC© J¡∑ ≈≤t°b<@˚¥w <fi≤<w„∫°fi∏Ì≈¥dÕ N°Ãt° J¡∑ ÎJ¡°∏w Ÿa<b<W Ÿu ∫°fiÙ f®ÊÂ<‹¸> Ÿu
tfi J¡° s∫ <Ÿ] F°u ı°w° Fæ $$25$$ ıF°≥ <ªW <Ìw fiFÙ* F°uw° bF Ÿf ŸC© _b°˚°<bJ¡ f®ÊŸC©R¡≈
FÙ Fæ $ tR¡˚¥<t tu* ™>^±>u ıÔ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ Ÿ≤°ub≤ J¡∑ fi°o˘ bF ŸC© _b°y°Õ<Ì ˚°uy˚¥<t∫°u* tu* fiFÙ* F°u
ŸJ¡w°, •∫°u*<J¡ bF°≥ <ªW J¡°t, NŸ¥∫° N°<Ì Ÿu J¡ÔC<Tw ≤Fw° Fæ $$26$$ <ªW<bÔ∫ Ÿu ı<fiw
<b_k¡°≤ŸC© b°dÙ Ÿu ˚Ù fiFÙ* J¡F° ı° ŸJ¡w°, Ju¡bÔ N≈fiu NfiC˚b Ÿu FÙ ı°fi° ı° ŸJ¡w° Fæ $ <bfi°„
N°æ≤ N<w„∫ Ÿu <b<fitCÕ•w bF N<fibÕªfiÙ∫ ŸC© fi w°u <Ìw F°uw° Fæ N°æ≤ fi ≈®„°∏w FÙ F°uw° Fæ $$27$$
w[bI°fi Ÿu <ªW J¡° N∏w F°uw° Fæ $ ˚®°<∏wb„ Ÿu FÙ <ªW J¡° ŸL°b I°w F°uw° Fæ, f°ÔJ¡¿v≈w
buw°Ô J¡∑ fi°o˘ ˚®°<∏w Ÿu t°uF ˚Ù |fiR¡≈w° ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$28$$
I°<fi∫°u* J¡° ˚Ù Δ∫bF°≤ <Ì©°oÕ ≈nfiu Ju¡ J¡°≤d fiJ¡° <ªW Fæ FÙ, ∫F t°fifi° ≈nuy°, <k¡≤ N°≈
Jæ¡Ÿu J¡Fwu Fæ* <J¡ I°fi Ÿu <ªW fi‹¸> F°u ı°w° Fæ ? N¿_wÃb N°æ≤ fi‹¸>Ãb ∫u Ì°ufi°u* <b”] F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
ÎJ¡ Ÿt∫ tu* ÎJ¡ _S°fi ≈≤ ≤F fiFÙ* ŸJ¡wu, oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<bΩt°fi ˚Ù I°fiÙ J¡° <ªW f°u@ Ÿu <bÔÙfi F°u ı°w° Fæ N°æ≤ ŸCbdÙÕJ¨¡w w°t® J¡∑ fi°o˘ Ÿwg F°uw°
F…N° ˚Ù NŸwg-Ÿ° ˚°Ÿw° Fæ $$29$$ I°fiÙ J¡° <ªW <ªWfi°t J¡° fiFÙ* J¡F° ı°w°, <J*¡wC I°fiÙ J¡°
<ªW Ÿ[b J¡F° ı°w° Fæ $ ıæŸu w°t® Ÿ°ufi° F°uJ¡≤ fi°tw# N°æ≤ NSÕw# N∏∫ F°u ı°w° Fæ, bæŸu FÙ f°u@ Ÿu
I°fiÙ J¡° <ªW fi°tw# N°æ≤ NSÕw#N∏∫ F°u ı°w° Fæ $$30$$ <ªW J¡° _bR¡≈ b°_wb tu* <J¡ŸÙ ˚Ù J¡°Ô
tu* fiFÙ* Fæ, ŸJ¡° _bR¡≈ ˚®°<∏wı<fiw Fæ, oŸ<ÔÎ ŸJ¡° <bÔ∫ F°u ı°w° Fæ $ ˚®°<∏w w[bI°fi Ÿu
„°∏w F°u ı°wÙ Fæ $ ı°u ŸBq≈ b_wC F°uwÙ Fæ ŸJ¡° <bfi°„ J¡˚Ù fiFÙ* F°uw° $ oŸ<ÔÎ |¸> N°<Ì J¡°
<bfi°„ F°ufiu ≈≤ ˚Ù J¡≈°Ô N°<ÌR¡≈ Ÿu fiJ¡° Nb„uT <Ì©°oÕ ≈nfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿπ_wC J¡° _bR¡≈w#
<bfi°„ J¡FÙ* ≈≤ ˚Ù ≈®<Ÿ] Fæ FÙ fiFÙ*, ∫F J¡Ffi° ™>ÙJ¡ FÙ Fæ $$31$$
b_wC J¡° w[bI°fi Nb_wCR¡≈ J¡¿v≈w°a„t°` J¡° f°@J¡ F°uw° Fæ, oŸ ≈®<Ÿ¿] Ÿu ˚Ù Ÿ[b°a„ Ju¡
f°@ J¡∑ ≈®Ÿ<•w fiFÙ* Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
©≤y°u„ Ju¡ ŸÙ*y J¡∑ fi°o˘ <bJ¡v≈R¡≈ <ªW N°<Ì Nb_wC˚¥w FÙ Fæ*, bu Ÿf ≈°≤t°<SÕJ¡R¡≈ N°Ãt°
Ju¡ <bbwÕ Fæ*, oŸ<ÔÎ fiJ¡° N°ÃtI°fi Ÿu <bÔ∫ F°u ı°w° Fæ $$32$$
wf •∫° ıÙb∏tC•w Ju¡ <ªW tu* Δ∫bF°≤ st°b_S° ≈≤t°SÕŸÃ∫R¡≈ Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ fiFÙ*, ∫F

ŸyÕ - 45]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1407

W≤ Ìuwu Fæ* $
Ÿ°aŸ°¿≤J¡ Nb_S° tu* JC¡~> J¡°Ô wJ¡ Ÿ[bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F…N° ∫F <ªW wC≤Ù∫°b_S° tu* <bF°≤J¡≤
wÌfi∏w≤ wC∫°ÕwÙw F°u ı°w° Fæ $ <bF°≤, Ÿt°<@ N°æ≤ w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ ≈∫Õ∏w ŸJ¡∑ Nb_S° ≈°≤t°<SÕJ¡
fiFÙ* ≤FwÙ, <J*¡wC ≈®°≤Æ@ Ÿu ≈®<wf] N<bΩ°b„ Ÿu ı<fiw f°<@w°fiCb¨<W FÙ Fæ $ <bÌuF Jæ¡bv∫ tu*
N°<b˚¥Õw wC∫°ÕwÙwNb_S° FÙ ŸJ¡∑ ≈≤t°SÕ ŸW° Fæ, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $$33$$
wC∫°ÕwÙw_bR¡≈ f®Ê ıf wJ¡ I°w fiFÙ* F°uw°, wf wJ¡ <ªW, ıywg N°<Ì <tØ∫°buT Ÿu ¿_Sw
F°uJ¡≤ Ÿb°ÕÃtJ¡ F°uw° Fæ $ b°_wb tu* <ªW N°<Ì JC¡~> ˚Ù ÌqŸ≤Ù b_wC fiFÙ* Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ I°fit°` Ÿu
<ªW N°<Ì J¡° f®Êt°`_b˚°b Ÿu Nb„uT ∫C•w FÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
Fu <≈®∫ ≤°tıÙ, ıæŸu tfi°u≤S Ÿu J¡¿v≈w tFÔ, ≈bfi, b°≈Ù N°<Ì J¡° Ÿ<∏fibu„ ⁄Ì∫ tu* Ÿt°bu„
fi F°u ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d FÙ b°_wb tu* JC¡~> fiFÙ* Fæ*, bæŸu FÙ ≈≤t Ÿ¥‚t <~>B„¥∏∫ <ªÌuJ¡≤Ÿ|fi f®Ê tu* ˚Ù
Ÿt°bu„ fi F°u ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d ıywg ˚Ù fiFÙ* Fæ $ f®Ê FÙ NfiuJ¡ ˚CbfiR¡≈ ˚®t-<b˚®t°u* Ju¡ Ÿt¥F Ÿu
_b∫a Ÿt, Ÿb°ÕÃtJ¡ N°æ≤ ÎJ¡R¡≈ F°uw° F…N° ˚Ù oŸ w≤F NfiuJ¡R¡≈ Ÿu <_Sw F…N° Fæ $ b°_wb tu*
ÌqŸ≤° JC¡~> fiFÙ* Fæ $$34$$
ª°æb°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈æ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
_b-_bR¡≈ N°fi∏Ì°ÃtJ¡ ≤Ÿ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ,
wÙfi°u* Ô°uJ¡°u* J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ N°Z∫ ≈≤f®Ê J¡° <fvbk¡ÔR¡≈ Ÿu bdÕfi $

tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ZÙ≤°tıÙ, w[bI°fi Ju¡ <ÔÎ oŸ <bT∫ tu* N°≈ N°ÿª∫Õ N°æ≤
vÔ°Ÿ J¡∑ ıfiJ¡, N≈¥bÕ, ≤‡∫ ∫F <fvb°u≈°¶∫°<∫J¡° Ÿasu≈ Ÿu ŸC<fiÎ $$1$$ ZÙ≤°tıÙ, Fı°≤°u*
∫°uıfi <b_w¨w <btÔ _≈‹¸> ÎJ¡ fFCw fn° <fvbk¡Ô Fæ, <ıŸJ¡° _bR¡≈ ∫Cy°u* Ÿu ˚Ù ıÙdÕ-„ÙdÕ
fiFÙ* FCN° Fæ $$2$$ bF <fvbk¡Ô N<bfi°„Ù ≤ŸJ¡° N°Z∫ Fæ, ŸJ¡° Ÿ°≤ Nt¨w J¡∑ w≤F NSb°
Nt¨w Ÿu ˚Ù f»J¡≤ t@C≤ Fæ, bF ≈C≤°fi° F°ufiu ≈≤ ˚Ù f°Ôª∏B J¡∑ ≈®<w<Ìfi f»fiub°ÔÙ J¡Ô°N°u* J¡∑
fi°o˘ t¨ÌCÔw° Ÿu Ãbª° N°æ≤ fiu`°u* J¡°u ŸC©J¡≤ _≈„Õ Ìufiu Ju¡ J¡°≤d ŸC∏Ì≤ Fæ $$3$$ bF ˚Cbfi-Ÿt¥F°u*
Ju¡ tº∫ tu* ¿_Sw tu”≈bÕw J¡∑ fi°o˘ ≈®@°fi _w‡˚ Fæ, t∏Ì≤°ªÔ J¡∑ fi°o˘ » Fæ N°æ≤ tF°≈®Ô∫ Ju¡
≈®ª^±> b°∫C Ju¡ buy Ÿu ˚Ù ª<Ôw fiFÙ* F°ufiub°Ô° Fæ $$4$$
≈¥b°uÕ•w "∫°uıfi°fi°a ŸFŸ®°<d' oŸ tu* J¡Fu y∫u ŸFŸ®≈Ì J¡° "NŸa¶∫' NSÕ tu* Δ∫°¶∫°fi J¡≤wu Fæ* $
ŸæJ¡n°u* J¡°u<¸> Ôs yCfiu ÌŸ Fı°≤ J¡≤°un ∫°uıfi°u* Ju¡ <b_w°≤ Ÿu ˚Ù NS°Õwg NŸa¶∫°w ∫°uıfi°u* Ju¡
<b_w°≤ Ÿu ˚Ù fi°≈° fiFÙ* ı° ŸJ¡fiub°Ô° bFÙ <fvbk¡Ô oŸ ıywg Ju¡ @°≤d Îba <fi∫tfi J¡° N°Ω t¥Ô
Fæ $$5$$ ˚B, bF ÎuŸ° <fvbk¡Ô Fæ <J¡ <ıŸJu¡ ŸtÙ≈ tu* ∏fiw Ÿ˚Ù f®Ê°^±> ÎuŸÙ „°u˚° @°≤d J¡≤wu
Fæ*, ıæŸÙ ≈bÕw°u* Ju¡ fiÙªu Ÿ¥‚t˚¥w Ÿ≤Ÿ°u* Ju¡ J¡d°u* J¡∑ ≈a<•w∫°≥ „°u˚° @°≤d J¡≤wÙ Fæ* $$6$$ Fu ≤°|b, oŸ
<fvbk¡Ô Ÿu ª¥ ≤Fu ≤Ÿ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ NÃ∫aw _b°Ì∫C•w ≤Ÿ ªtÃJ¡°≤ J¡° J¡°uoÕ ˚Ù T±>g-≤Ÿ ∫°fiÙ ~>#
o¿∏B∫°u* Ÿu ˚°uÀ∫ f®ÊÔ°uJ¡wJ¡ J¡° ŸC©°a„ NSb° ≈®<Ÿ] T±>g≤Ÿ N<wJ®¡td fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° $$7$$ bæŸu

1408

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

≤Ÿ Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ F°ufiu ≈≤ ˚Ù ≈°J¡ Ÿu bF J¡˚Ù <y≤w° fiFÙ* $ (wf •∫° bF N≈fiu _S°fi tu* FÙ ıÙdÕ F°u
ı°w° Fæ ? oŸ ≈≤ "fiFÙ*' ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $) ˚B, ŸbÕÌ° FÙ ≈Ju¡ FCÎ ˚Ù Ÿ <fvbk¡Ô J¡°u ıÙdÕw° f°@°
fiFÙ* ≈FC≥ª°wÙ $$8$$ f®Ê°, <b‹dC, o∏B, ”B N°<Ì J¡°uoÕ ˚Ù <ª≤aıÙbÙ Ô°uy oŸ <fvbk¡Ô J¡∑ Ã≈<W
J¡°u fiFÙ* ı°fiwu N°æ≤ fi oŸJu¡ t¥Ô (ın) N°æ≤ ¸>FfiÙ J¡°u FÙ ı°fiwu Fæ* $$9$$ <ıŸJ¡° NaJC¡≤ N°æ≤ b¨s
fiFÙ* Ìu©° y∫° Fæ, <ıŸJu¡ k¥¡Ô°u* J¡° N°J¡°≤ ˚Ù fiFÙ* Ìu©° y∫° Fæ, _w‡˚, t¥Ô N°æ≤ „°©° Ÿu ≤<Fw,
tF°fig N°J¡°≤b°Ôu wS° ÎJ¡t°` <≈^±>Ù˚¥w <ªÌg|fi°J¡°≤ NÃ∫aw <b_w¨w _b˚°b oŸ k¡Ô J¡∑ Ã≈<W,
<bJ¡°≤, ≈¿≤d°t N°<Ì J¡˚Ù ˚Ù fiFÙ* <Ì©°oÕ ≈nwu $$10,11$$ Ÿt_w k¡Ô°u* Îba ≈C”T°S°u˘ tu* Zu‹™>,
tF°fig N°J¡°≤b°Ôu oŸ k¡Ô tu* fi yCœ° Fæ N°æ≤ fi yC™>ÔÙ FÙ Fæ, Nw# NÃ∫aw <b_w¨w ∫F <fi<bÕJ¡°≤ Îba
<fi≤aıfi FÙ Fæ $$12$$ bF <„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤Ù ≈®Ìu„ J¡∑ fi°o˘ <~>B≤<Fw ∫°fiÙ |fiÙ˚¥w () Fæ N°æ≤ Nt¨w J¡°
Ÿ®°b J¡≤ ≤Fu ª∏B<f‡f J¡∑ fi°o˘ _b°fiC˚b Ÿu Nt¨w J¡∑ w≤F _b°Ì Ôufiu ∫°uÀ∫ ∫F <fvb <fi≤<w„∫
N°fi∏Ì_bR¡≈ ≤Ÿ fF° ≤F° Fæ $$13$$ ∫F <fvbk¡Ô Ÿ‡≈¥dÕ ŸC©°u* J¡° t°fi°u* ÎJ¡ <fi<@ Fæ, „ÙwÔ
≈®J¡°„ Ìufiub°Ô° Fæ, ≈bÕw Ju¡ Ÿt°fi „°u˚° Ÿu ∫C•w Fæ, Nt¨w Ju¡ y°uÔu J¡∑ J¡°a<w @°≤d J¡≤w° Fæ N°æ≤
N°Ãt° Ju¡ J¡tÕk¡Ô°u* J¡∑ ¿_S<w J¡° ∫°fiÙ tfiC‹∫ Ju¡ N°fi∏Ì Ÿu ÔuJ¡≤ <F≤^∫y˚Õ Ju¡ N°fi∏Ì≈∫Õ∏w ()
J¡tÕk¡Ô°u* J¡∑ ¿_S<w J¡° Ÿ°≤˚¥w ≈Ì°SÕ Fæ $$14$$ <F≤^∫y˚Õ Ju¡ N°fi∏Ì Ÿu ˚Ù f»J¡≤ ı°u N°Ãt° J¡∑
ªtÃJ¨¡<w Fæ, bFÙ oŸ ≈≤t NΔ∫•w J¡∑ t≠ı° Fæ ∫°fiÙ Ÿ°≤˚¥w b_wC Fæ; Ìu„, J¡°Ô N°æ≤ b_wC Ÿu
ı<fiw <`<b@ ≈¿≤h~>uÌ°u* Ÿu „¥∏∫ _b˚°b Ÿu ŸJ¡∑ ≤s° FCoÕ Fæ $ b°_wb tu* _b-_bR¡≈ N°Ãt° FÙ oŸ
<fvbk¡ÔR¡≈w° J¡°u ≈®°›w FCN° Fæ, Nw# bF N<πwÙ∫ FÙ Fæ $$15$$
Nfi∏∫Ãb J¡° (Nπ∫w° J¡°) FÙ ≈≈°Ìfi J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ªtÃJ¨¡<w≈Ì J¡° _b°≤_∫ ≈®J¡¸> J¡≤wu Fæ* $
(ª¥≥<J¡) Ÿ¥‚t Ÿu ˚Ù Ÿ¥‚t, tF°fig Ÿu ˚Ù tF°fig, ≈C≤°fi° F°ufiu ≈≤ ˚Ù b¨<] N°<Ì-<bJ¡°≤°u* Ju¡ fi
F°ufiu Ÿu NÃ∫aw f°Ô_bR¡≈ wS° N≈fiu tu* Nº∫_w ˚uÌt°` J¡∑ k¡ÔR¡≈w° tu* ≈∫Õb<Ÿw ÎJ¡t°`
ªæw∏∫°ÃtJ¡ ≤Ÿ Ju¡ Ÿ°≤˚¥w ≈°≤t°<SÕJ¡ _bJ¡∑∫ Ÿ<∏fibu„ (≤ªfi°) bæ<ªc∫ J¡° Ã∫°y fi J¡≤wÙ FCoÕ
Ÿ _b°ÃtªtÃJ¨¡<w fiu "∫F ÌuF°<Ì tæ* F¥≥' oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ π°≤° (c) NŸwg N°æ≤ N∏∫w°
J¡∑ N°≈°ÌJ¡ N<bΩ°R¡≈ tÔ J¡° () oŸ w≤F Ju¡ NŸa˚°<bw ˚¥w, ˚Cbfi N°<Ì ˚uÌ°u* Ju¡ R¡≈ Ÿu
_b∫a FÙ Ã≈°Ìfi J¡≤ Ju¡bÔ ˚°bfi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, b°_wb tu* ˚°bfi°fi°t J¡∑ J¡°uoÕ b_wC FÙ fiFÙ* Fæ $
(Nw# ∫F N<πwÙ∫ (Nfi∏∫) FÙ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $) $$16,17$$
oŸ <bT∫ tu* "<bI°fi|fi Îb' ∫F ZC<w ≈®t°dw∫° Ìg@¨w J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ Fæ $
() oŸ <bT∫ tu* "Îw_∫æb°fi∏Ì_∫ N∏∫°<fi ˚¥w°<fi t°`°tC≈ıÙb<∏w' ∫F ZC<w ≈®t°d Fæ $
(c) ∫<Ì ÌuF FÙ NŸwg Fæ, w°u ŸJ¡∑ Ã≈<W Jæ¡Ÿu F°uwÙ Fæ ? oŸ „aJ¡° ≈≤ "o∫t¿_t' ∫F J¡F° y∫°
Fæ $ Îbaª oÌ∏w°„¥∏∫ tu* oÌ∏w° J¡° Nº∫°Ÿ FÙ ˚uÌ°uÃ≈<W J¡° ≈®∫°uıJ¡ Fæ, ∫F ˚°b Fæ $
() "NŸa˚bwg' oŸŸu ∫F Ω°u<ww <J¡∫° y∫° Fæ <J¡ _b∫a ≈®J¡°„ Îba ÎJ¡t°` ªæw∏∫≤Ÿ°ÃtJ¡
N°ÃtªtÃJ¨¡<w tu* ∫<Ì tÔ ∫°fiÙ N<bΩ° J¡° FÙ Ÿa˚b fiFÙ* Fæ, w°u ŸCw≤°a Ÿ N<bΩ° Ju¡ J¡°∫Õ˚uÌ J¡°
(≈¨S•Ãb J¡°) ˚Ù Ÿa˚b fiFÙ* Fæ $
()

ŸyÕ - 45]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1409

bFÙ N°ÃtªtÃJ¨¡<w _b°uÃ≈°<Ìw ˚¥w, ˚Cbfi N°<Ì ˚uÌ°u* Ÿu NF∏w° Ju¡ Ã≈°Ìfi π°≤° N°<˚t°<fiJ¡
ŸabÔfi ≈®°›w J¡≤wÙ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
Δ∫<‹¸>-Ÿt<‹¸>R¡≈ Ÿu NFaJ¡°≤ J¡∑ Ã≈<W F°ufiu Ju¡ Nfi∏w≤ FÙ bF N°ÃtªtÃJ¨¡<w N°J¡°„ N°æ≤
N°J¡°„ Ju¡ yCd „ÆÌR¡≈Ù Nay°u* Ÿu ∫C•w Ÿt<‹¸>R¡≈ „≤Ù≤°u* Ju¡ ≈≤t°dCN°u* Ÿu Ÿa∫C•w F°u ı°wÙ Fæ $$18$$
N≈fiu _bR¡≈ Ju¡ Ã∫°y Ju¡ <ffi° Ÿ ≈®J¡°≤ Ju¡ _bR¡≈°u* J¡∑ ≈®°<›w J¡≤ Ôufi° FÙ oŸ <ª<w J¡∑ fFCw
fnÙ N°ÃtªtÃJ¨¡<w Fæ $ oŸÙJ¡° tæ*fiu ≈¥b°uÕ•w ≤Ù<w Ÿu bdÕfi <J¡∫° Fæ, ∫°u* ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, N≈fiu ≈FÔu Ju¡ ªæw∏∫°ÃtJ¡ Ÿ°≤_bR¡≈ Ÿa<fibu„ J¡°u (≤ªfi° J¡°u) fi Ã∫°ywÙ FCoÕ ∫F
<ª<w oŸ ≈®J¡°≤ J®¡t„# Δ∫bF°≤ tu* ŸtSÕ _bR¡≈w° J¡°u ≈®°›w J¡≤ ÔuwÙ Fæ $$19$$ ZÙ≤°tıÙ, Δ∫bF°≤
ŸtSÕ _bR¡≈w° ≈®°›w J¡≤fiu Ju¡ Nfi∏w≤ ªaªÔ _bR¡≈b°ÔÙ Ÿ <ª<w„<•w fiu N≈fiu <fi<bÕJ¡°≤ R¡≈ tu*
FÙ oŸ w≤F J¡∑ ıyÌ°J¡°≤ Â<‹¸> kæ¡Ô°oÕ Fæ $$20$$
ÎuŸÙ ¿_S<w tu* N°J¡°„ N°<Ì Ÿ˚Ù JC¡~> <ª<w„<•w_bR¡≈ FÙ Fæ, oŸu ~>°un Ì¥Ÿ≤° JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ
∫°u* ı°fifi° ª°<FÎ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
∫FÙ <ª<w„<•w tF°fig Îba Nfi∏w N°J¡°„R¡≈ Fæ, ∫FÙ J¡°Ô J¡∑ sd, |nÙ, <Ìfi, t°Ÿ, bTÕ,
J¡v≈ N°<ÌR¡≈ J¡Ô° Fæ $ ∫FÙ "<fi∫<w' oŸ fi°t Ÿu J¡FÙ yoÕ Fæ N°æ≤ ∫FÙ _≈∏ÌfiR¡<≈dÙ <J®¡∫° Fæ $$21$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ N°º∫°¿ÃtJ¡ <bT∫ ˚Ù ∫F Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
∫FÙ (N) (<ª<w„<•w_bR¡≈ f®Ê) ŸaJ¡v≈ J¡° <b_w°≤ Fæ, ∫F٠̥Ÿ≤Ù <Ì„° tu* Ì¥Ÿ≤Ù <Ì„° J¡°
˚®t Fæ, ∫FÙ <ª<w„<•w ≤°y-πuT J¡∑ Nb_S° Fæ N°æ≤ ∫FÙ Fu∫ N°æ≤ ≈°Ìu∫ fC<] Fæ $$22$$ ∫FÙ
<ª<w„<•w ÃbW° ∫°fiÙ ÃbBq≈ Fæ, ∫FÙ "tW°' ∫°fiÙ NFaR¡≈ Fæ N°æ≤ ∫FÙ _b∫a "wW°' R¡≈ NS°Õwg
f®ÊR¡≈ F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ $ Fu ZÙ≤°tıÙ, ∫FÙ <ª<w„<•w_bR¡≈ N°Ãt° «¡≈≤ Ju¡ f®Ê°^±>°u* J¡° Ÿt¥F Fæ
N°æ≤ _b∫a ∫F «¡≈≤ wS° fiÙªu ˚Ù ¿_Sw Fæ $$23$$ ∫FÙ <ª<w„¿•w_bR¡≈ N°Ãt° N°yu Fæ, ∫FÙ Ì°ufi°u*
N°u≤ ∫°fiÙ Ì°∫u*-f°∫u*, ≈Ù~>u, ŸtÙ≈ N°æ≤ Ì¥≤w≤ Fæ $ ∫FÙ f®Ê˚¥w Îba bwÕt°fi b_wCR¡≈ Fæ N°æ≤ ∫FÙ
˚<b‹∫wg ˚Ù Fæ $$24$$ oŸÙ f®Ê tu* J¡v≈fi°R¡≈Ù J¡tÔ°u* Ju¡ N°Z∫ Nfi∏w ıÙb ˚Ùw≤ Nb¿_Sw Fæ*,
∫FÙ f®Ê°^±>-t^±>≈ J¡° «¡≈≤ J¡° <„©°˚¥Td Fæ N°æ≤ ŸJ¡∑ J®¡∑n° Ju¡ t^±>≈ J¡° t^±>Ô Fæ $$25$$
∫FÙ <ª<w„<•w Nfi∏w ≤ªfi°N°u* Ju¡ ≤F_∫°u* Ÿu ª°≤°u* N°u≤ ≈vÔ<bw fi°≤°∫d J¡° ⁄Ì∫-J¡tÔ N°æ≤
Ô°uJ¡R¡≈Ù J¡tÔy\>°u* J¡∑ t°Ô° J¡° ~>W° Fæ $$26$$ oŸ <ª<w„<•w Ju¡ J¡°u¸>≤ ª°≤°u* N°u≤ Δ∫°›w tF°”B
Ju¡ yd°u* Ÿu ˚≤u Fæ*, ∫FÙ Ô‡fÙ N°J¡°„R¡≈° Ÿ≤dÙ (t°yÕ) Fæ N°æ≤ <bT∫°u* tu* Ô‡≈¸> _byÕ_S ıfi°u* Ju¡
N@#≈°w tu* <fi<tW F°ufiu Ju¡ J¡°≤d fiJu¡ «¡≈≤ ≈®˚°b ıt°fiub°ÔÙ ˚Ù ∫FÙ Fæ $$27$$ ∫FÙ oŸ W≤
<Ì„° tu* ¿_Sw tu”≈bÕw Fæ N°æ≤ ıywg-R¡≈Ù J¡tÔ J¡° bF ~>W° Fæ, ıF°≥ _kC¡¿≤w F°u ≤Fu ª∏BR¡≈ t@C
Ju¡ Nt¨w-tJ¡≤∏Ì tu* Ìubw°R¡≈ ˚®t≤ Ô‡≈¸> Fæ* $$28$$ ≤ı°uyCd Ju¡ J¡°∫Õ ≤°y N°<Ì Ÿu Îba fi≤J¡°u* Ÿu
∫°fiÙ ÌC#©°u* Ÿu <ıŸJ¡° t¥Ô (ın) ffi° Fæ, ÎuŸu ıyBq≈ ≈C≤°fiu b¨s Ju¡ ÃJ¡¸> ŸCy∏@ Ÿu ∫C•w _byÕ„°uJ¡R¡≈ k¥¡Ô°u* J¡∑ taı≤Ù ∫FÙ <ª<w„<•w Fæ $$29$$ N°æ≤ ∫FÙ <ª<w„<•w w°≤°-ydR¡≈ Ju¡Ÿ≤°u* Ÿu
<ª<w„<•w Ju¡ bdÕfi-≈®Ÿay tu* ŸJu¡ <b„uTd°u* tu* ı°u <Ô*y˚uÌ (≈C<Ô*y Îba fi≈CaŸJ¡¿Ôay) ıF°≥-wF°≥
<J¡∫° y∫° Fæ; ŸJ¡∑ N°Ãt°, f®Ê N°<Ì <b„u‹∫ ≈Ì°u* J¡° Nº∫°F°≤ J¡≤ ≈≈<W J¡≤ ÔufiÙ ª°<FÎ $
(N)

1410

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

Ÿt¿∏bw, f®Ê°^±>R¡≈Ù ŸtCB Ju¡ wÙ≤ ≈≤ ¿_Sw, «¡≈≤ N°æ≤ ª°≤°u* N°u≤ N≈°≤ ŸÙt°b°ÔÙ t°fi°u* Δ∫°ut°J¡°≤
J¡t<ÔfiÙ NSb° Ÿ≤°ub≤ FÙ Fæ $$30$$ <ıŸtu* ª°≤°u* N°u≤ J¡tÕ_bR¡≈ FÙ ty≤ <bΩt°fi Fæ*; w≤ay°u* J¡∑ fi°o˘
ªaªÔ, t°Ÿ, M¡wC N°<Ì J¡∑ ≈≥<•w∫°≥ <ıŸtu* Fæ*; ≈®ı°uÃ≈°ÌfiR¡≈ ˚≥b≤°u* Ju¡ J¡°∫°u˘ tu* ¿_Sw ˚¥w-≈≤‡≈≤°N°u*
Ÿu ı°u ∫C•w Fæ; ≈®°<d∫°u* Ju¡ N°∫C#≈¿≤t°d Ÿu <b_w¨w; sd, J¡v≈ N°<Ì ≈vÔb°u* Ÿu ∫C•w; wuı°u* Ÿu ∫°fiÙ
N<Àfi, Ÿ¥∫Õ, ª∏B N°<Ì Ÿu Ju¡Ÿ≤°u*b°ÔÙ N°æ≤ N°J¡°„R¡≈ J¡tÔ°u* Ÿu Ÿt¿∏bw J¡°ÔR¡≈Ù fi<ÔfiÙ (Ÿ≤°ub≤)
∫FÙ <ª<w„<•w Fæ $$31,32$$ ∫u ı°u ˚°b-<bJ¡°≤°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ı≤°-t≤dR¡≈Ù <bT¥<ªJ¡°Î≥
(tF°t°¿≤∫°≥) Fæ*, bu Ÿf ∫F <ª<w„<•w FÙ Fæ $ N°æ≤ <bΩ° Îba N<bΩ° Ju¡ <bÔ°Ÿ Ÿu ≈¥dÕ ı°u ∫u
„°˜Ù∫<bT∫°u* J¡∑ Â<‹¸>∫°≥ Fæ*, bu Ÿf ˚Ù ∫FÙ <ª<w„<•w Fæ $$33$$ ZÙ≤°tıÙ, N˚Ù wJ¡ b<dÕw Ÿ˚Ù
≈®J¡°≤ Ÿ <fvbk¡Ô Ju¡ _bJ¡∑∫ Ÿ°≤ J¡∑ ªtÃJ¨¡<w FÙ Fæ NS°Õwg bu Ÿf ≈®J¡°≤ N°ÃtªtÃJ¨¡<w _bR¡≈ FÙ
Fæ* $ N°æ≤ ŸÙfiu «¡≈≤ J¡Fu y∫u ≈®J¡°≤°u* Ÿu Δ∫<‹¸> Îba Ÿt<‹¸> Ju¡ ŸaJ¡v≈-Ÿ<∏fibu„ Ju¡ ˚Ùw≤ FÙ N≈fiÙ
¿_S<w J¡∑ Fæ $$34$$ Ÿb°uÕ≈Bb°u* Ÿu b<ıÕw, N≈fiu _bR¡≈ tu* ¿_Sw, ŸbÕ<b@ ≈Ùn°N°u* Ÿu „¥∏∫, Ÿ°æ‡∫
wS° J¡v≈fi°N°u* Ÿu ≤<Fw ∫F <ª<w„<•w b°_wb tu* ≈Ì°S°u˘ J¡∑ ≤ªfi° fi J¡≤fiu Ju¡ J¡°≤d J¨¡<w„¥∏∫
F°uwÙ FCoÕ ˚Ù t°fi°u* ≈Ì°SÕ ≤ªfi° J¡≤ J¨¡<w∫C•w-ŸÙ F°uJ¡≤ Nb¿_Sw Fæ $$35$$
<fvb°¶∫°<∫J¡° J¡∑ Ÿt°<›w J¡≤ Nf <ª<w J¡° _bR¡≈w# bdÕfi J¡≤ ≤Fu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ ≈ŸaF°≤
J¡≤wu Fæ* $
b°_wb tu* ÎJ¡_bR¡≈ (N<πwÙ∫_bR¡≈) ˚Ù ∫F <ª<w„<•w NI°<fi∫°u* π°≤° fi°fi° ≈®J¡°≤J¡∑-ŸÙ
(Ÿ<πwÙ∫-ŸÙ) J¡¿v≈w J¡∑ ı° ≤FÙ Fæ $ (ÎJ¡Ãb Ÿa¶∫° ˚Ù <πÃb-Ÿa¶∫° J¡∑ ıfifiÙ F°ufiu Ÿu) bF fi
ÎJ¡°¿ÃtJ¡° Fæ N°æ≤ fi <b<b@ FÙ Fæ, <J*¡wC bF (<ª<w„<•w) ÎJ¡ÃbR¡≈ Fæ N°æ≤ ÎJ¡Ãb ˚Ù wÃ_bR¡≈ FÙ
Fæ $ NSb° Ÿı°wÙ∫ Îba <bı°wÙ∫ Ÿu ≤<Fw Fæ $ bF ŸÃ∫_bR¡≈ F°uJ¡≤ Nb¿_Sw Fæ, πæw-<bJ¡v≈°u* J¡∑
„°a<w F°u ı°fiu Ÿu Ÿt, ÎJ¡R¡≈ N°æ≤ Ÿb°Õ¿ÃtJ¡° Fæ $ Fu ZÙ≤°tıÙ, tæ*fiu N°≈Ÿu NÃ∫∏w tF°fig f®Ê„ÆÌ
Ÿu Ô<sw F°ufiub°ÔÙ <ª<w„<•w J¡° oŸ ≈®J¡°≤ bdÕfi <J¡∫° $$36$$

≈æ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

<~>∫°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
<ª`J¡°≤ Ju¡ tfi J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu <ª<`w,
J¡t<ÔfiÙbfi Ÿu „°u<˚w <„Ô°y˚Õ J¡∑ fi°o˘ ≈®≈aªR¡≈ N°˚°Ÿ Ÿu ∫C•w f®Ê J¡° bdÕfi $

ZÙ≤°tª∏BıÙ N≈fi° •w <fvb°u≈°¶∫°fi J¡° w°Ã≈∫Õ I°fi <Ì©Ô°wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # <fi<©Ô w[b J¡°u ı°fifiub°Ôu Fu ˚ybfig, N˚Ù N°≈fiu (ı°u <fvb°u≈°¶∫°fi
J¡F° Fæ, Ÿtu*) <fvbk¡Ô Ju¡ R¡≈ Ÿu tF°ªæw∏∫|fi J¡∑ ŸW° J¡° FÙ bdÕfi <J¡∫° Fæ, ÎuŸ° tæ* ŸtHw°
F¥≥ $$1$$ tFTuÕ, ı°u JC¡~> <b_w°≤ J¡°u ≈®°›w ∫u NF∏w° N°<Ì ≈Ì°SÕ Fæ*, bu Ÿf ªæw∏∫Ÿ°≤_bR¡≈ Fæ*,
(Nw#) <πÃb-ÎJ¡Ãb J¡∑ J¡v≈fi°R¡≈ ˚uÌ w<fiJ¡ ˚Ù fiFÙ* Fæ $$2$$
Ju¡bÔ NF∏w° N°<Ì FÙ ªæw∏∫°ÃtJ¡ <fvbk¡Ô J¡∑ t≠ı°R¡≈ fiFÙ* Fæ*, <J*¡wC f®Ê°^±> N°<Ì Ÿ˚Ù
≈Ì°SÕ Ÿ ªæw∏∫°ÃtJ¡ <fvbk¡Ô J¡∑ t≠ı°R¡≈ (Ÿ°≤) Fæ*, ∫°u* <fi#ŸaJ¡°uª Ÿt<HÎ, oŸ N°„∫ Ÿu

ŸyÕ - 46]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1411

tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ f®Ê°^±>R¡≈ ≈u™>u J¡∑ t≠ı° ∫°fiÙ Ÿ°≤ tu”≈bÕw
N°<Ì J¡∑ ¿_S<w Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ªæw∏∫°ÃtJ¡ oŸ <fvbk¡Ô J¡∑ t≠ı° f®Ê°^±> N°<Ì ıywg J¡∑ ¿_S<w
FÙ Fæ $$3$$
ªæw∏∫°ÃtJ¡ Ÿ <fvbk¡Ô J¡∑ f®Ê°^±> N°<Ì ıywg-¿_S<w t≠ı° Fæ, ÎuŸ° J¡Ffiu ≈≤ <J¡ŸÙJ¡°u
∫F ˚®t F°u ŸJ¡w° Fæ <J¡ bF t≠ı° ˚Ùw≤Ù ≈®Ìu„ tu* ¿_Sw Nb∫b°u* J¡° ≤Ÿt∫ ≈¿≤d°t <b„uT FÙ F°uy°,
w°u ŸJ¡° <fib°≤d J¡≤wu Fæ* $
ıæŸu <fvbk¡Ô J¡° ©›≈n Ÿ k¡Ô J¡∑ tı° J¡° ∫°fiÙ yCœÙ J¡° N°@°≤ F°uw° Fæ, bæŸu FÙ
Ÿ¨<‹¸>_bR¡≈ ªæw∏∫°ÃtJ¡ oŸ <fvbk¡Ô J¡∑ t≠ı°R¡≈ N°@u∫ Ÿu ©›≈≤_S°fiÙ∫ _b°@°≤ ∫<Ì J¡°uoÕ
ÌqŸ≤° F°u w°u t≠ı° ŸJu¡ N∏Ì≤ J¡∑ ≈¿≤d°t_bR¡≈ F°u ŸJu¡yÙ $ (≈≤awC ¿_S<w bæŸÙ fiFÙ* Fæ; <J*¡wC
t≠ı° N°æ≤ ŸJ¡° N°@°≤ Ì°ufi°u* ÎJ¡ f®ÊR¡≈ FÙ Fæ*) $ ∫<Ì ŸbÕΔ∫°≈Ù oŸ <ªÌ°Ãt° J¡°u Ÿb°Õb∫b
Nbh~>uÌufi NSb° ÎJ¡Ìu„°bh~>ufi ≈¿≤d°tÙ t°fiu*yu w°u ŸJ¡∑ fi°„°≈<W J¡˚Ù F¸>°oÕ fiFÙ* ı° ŸJ¡wÙ $
N°æ≤ oŸ <fi≤b∫b <ªÌ°Ãt° tu* fi J¡°uoÕ tC¶∫ N∏w#≈®Ìu„ Fæ N°æ≤ fi ≈¿≤d°t FÙ F°u ŸJ¡w° Fæ $ Nw#
∫F°≥ t≠ı° „ÆÌ ≈¿≤d°t J¡° b°ªJ¡ fiFÙ* Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$4$$
wf t≠ı°„ÆÌ <J*¡≈≤J¡ Fæ ∫°fiÙ <J¡ŸJ¡° b°ªJ¡ Fæ ? oŸ ≈®ÿfi J¡° W≤ ∫F Fæ <J¡ <bbwÕ-_bR¡≈
ªtÃJ¡°≤ J¡° FÙ bF b°ªJ¡ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
<tªÕ-fÙı J¡∑ w≤F <ª<w J¡∑ ıywg-fi°tJ¡ ∫F ªtÃJ¨¡<w ŸCTC<›w Ju¡ ŸÂ„ <bJ¡°≤-≤<Fw „°aw
<ª<w tu* ÎJ¡ <„v≈J¡°≤ Ju¡ tfi Ÿu J¡¿v≈w <„Ô° Ju¡ N∏Ì≤ ≈μ-bfi J¡∑ ≤ªfi° J¡∑ fi°o˘, <bbwÕR¡≈ Ÿu FÙ
¿_Sw Fæ $$5$$
•w ‹¸>°∏w J¡° FÙ <bb≤d J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ f®Ê<„Ô°¶∫°fi J¡∑ ˚¥<tJ¡° f°≥@wu Fæ* $
ª∏B Ÿu f»J¡≤ N°á°ÌJ¡°≤Ù tC©b°Ôu Fu ZÙ≤°tıÙ, oŸ ≈®Ÿay tu* J¡˚Ù fi ŸCfiÙ y∫Ù, NwÎb
N°ÿª∫ÕıfiJ¡, ≤tdÙ∫ N°æ≤ N∏∫ Ì¥Ÿ≤Ù oŸ N°¶∫°<∫J¡° J¡° (f®Ê<„Ô°¶∫°<∫J¡° J¡°), <ıŸJ¡°
N˚Ù N°yu tæ* bdÕfi J¡R¡≥y°, N°≈ (Ÿ°b@°fi F°uJ¡≤) Zbd J¡∑<ıÎ $$6$$ <ªW-≈®ut J¡° N°_≈Ì F°ufiu Ÿu
¿_fiÀ@ (<ªJ¡fiÙ), _b∫a≈®J¡°„ F°ufiu Ÿu _≈‹¸> ≈®wÙ∫t°fi ŸC© FÙ FuwC F°ufiu Ÿu t¨ÌCÔ _≈„Õb°ÔÙ, NŸÙt
F°ufiu Ju¡ J¡°≤d tF°<b_w°≤ Ÿu ∫C•w, Ÿ∏ww F°ufiu Ÿu <fi<fn, <fiÃ∫ Îba NsCÆ@ _b˚°bb°ÔÙ J¡FÙ* ()
ÎJ¡ tFwÙ <„Ô° Fæ $$7$$ Ÿ tF°-<„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ tfi#J¡v≈fi°N°u* Ÿu Nfi∏w bu Ÿ˚Ù ˚Cbfi°<ÌR¡≈
J¡tÔ () bæŸu <b≤°ı ≤Fu Fæ*, ıæŸu Ÿ≤ŸÙ tu* <©Ôu FCÎ N<@J¡ ≤tdÙ∫ J¡tÔ <b≤°ıwu Fæ* $$8$$ fitu* Ÿu
JC¡~> w°u ≈≤_≈≤ yC≥Su y∫u ≈W°u* Ÿu ∫C•w Fæ* NS°Õwg ≈≤_≈≤ Ÿ‡f] Fæ*, JC¡~> ≈≤_≈≤ Ÿ‡f∏@≤<Fw Fæ* N°æ≤
oŸ f®Ê-<„Ô° J¡° N°@°≤ f®Ê Ÿu N<w¿≤w J¡°uoÕ Ì¥Ÿ≤° J¡F FÙ fiFÙ* ŸJ¡wu, Nw# oŸ
ÿÔ°uJ¡ tu* "¢¡<ªwg' J¡F° y∫° Fæ $ oŸ <bT∫ tu* ∫F ZC<w ≈®<Ÿ] Fæ- "Ÿ ˚yb°fig J¡¿_tfig ≈®<w<‹™>w#
_bu t<F¿‡fi' (bF ˚yb°fig J¡F°≥ ≈®<w<‹™>w Fæ* ?) (oŸ ≈≤ W≤ Fæ) N≈fiÙ t<Ft° tu* $
() ≈®_wCw ÿÔ°uJ¡ tu* "≈μ°<fi' oŸŸu ≈μŸÂ„ ˚Cbfi°<Ì FÙ <bb<sw Fæ, •∫°u*<J¡ bu ˚Ù
ŸaJ¡°uª<bJ¡°Ÿ„°ÔÙ Fæ* N°æ≤ ıÙbR¡≈ ˚®t≤°u* Ju¡ N°Z∫ ˚Ù Fæ*, ∫F ı°fifi° ª°<FÎ $
()

1412

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

JC¡~> ≈≤_≈≤ ÎJ¡-Ì¥Ÿ≤u Ÿu Ÿ°s°wg Ÿa¿ÿÔ‹¸> (N°<Ô*<yw) Fæ* $ bu JC¡~> yC›w Fæ* w°u JC¡~> ≈®J¡¸> ˚Ù Fæ* $$9$$
fitu* JC¡~> fiÙªu tC≥Fb°Ôu Fæ*, JC¡~> «¡ºbÕtC©b°Ôu ˚Ù Fæ* N°æ≤ JC¡~> ¿w≤~>u tC≥Fb°Ôu ˚Ù Fæ* $ JC¡~> ≈≤_≈≤ <tÔu
FCÎ t¥Ô°u* Ÿu ∫C•w Fæ* w°u JC¡~> ≈≤_≈≤ yC≥Su tC≥Fb°Ôu ˚Ù Fæ* $$10$$
<Ì©°oÕ ≈nfiub°Ôu ≈Ì°S°u˘ Ÿu <b≈≤Ùw ˚Ù tfi J¡∑ J¡v≈fi° F°u ŸJ¡wÙ Fæ, Nw# ∫F J¡Fwu Fæ* $
JC¡~> Ju¡ t¥Ô w°u J¡tÔ°u* Ju¡ ~>W°u* tu* (fÙı J¡°u„°u* tu*) Fæ* w°u JC¡~> ÎuŸu Fæ*, <ıfiJu¡ t¥Ô Ju¡ N∏Ì≤
FÙ fÙı J¡°u„ Fæ* $ fi ˚CbfiR¡≈ J¡tÔ°u* Ju¡ fÙª <J¡∏FÙ* Ju¡ t¥Ô «¡≈≤ Fæ*, (•∫°u*<J¡ _byÕ N°<Ì ˚Cbfi°u*
J¡° N°Z∫ «¡≈≤ ¿_Sw @®Cb-t^±>Ô FÙ Fæ,) w°u <J¡∏FÙ* Ju¡ t¥Ô fiÙªu J¡∑ N°u≤ Fæ* (•∫°u*<J¡ ≈°w°Ô
Ô°uJ¡, ˚¥Ô°uJ¡ N°<Ì ˚Cbfi°u* J¡° N°Z∫ f°fl-¿_Sw J¥¡tÕ FÙ Fæ* $) (<„bÔ°uJ¡, <b‹dCÔ°uJ¡ N°<Ì Ju¡
<fiÃ∫ F°ufiu Ÿu) JC¡~> t¥Ô≤<Fw Fæ* w°u N°æ≤ JC¡~> Ì¥Ÿ≤u <w≤~>u t¥Ôb°Ôu Fæ* (•∫°u*<J¡ J¡oÕ ÎuŸu ˚Ù ˚Cbfi
Fæ*, <ıfiJ¡° @°≤d <w∫ÕÀy<w ≈bfi FÙ J¡≤w° Fæ) $$11$$ N°æ≤ ∏FÙ* J¡tÔ°u* Ju¡ ŸtÙ≈ ŸæJ¡n°u*-Fı°≤°u*
J¡tÔ-tCJC¡Ô Ju¡ Ÿt°fi N°J¨¡<wb°Ôu tF°J¡°≤ „a© Fæ* wS° <bJ¡<Ÿw J¡tÔ J¡∑ fi°o˘ N°J¨¡<wb°Ôu
fnu fnu ªJ®¡Ÿt¥F ˚Ù Fæ* $$12$$ (c)
wÙSÕ∫°`° Ju¡ Ÿt∫ „°Ôy®°t-su` tu* Ìu©Ù y∫Ù <„Ô° J¡° yC”b<Ÿ‹™>ıÙ Ju¡ ≈∫CÕ•w bªfi Ÿu
_t≤d J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ŸÙ <„Ô° J¡° ∫F°≥ yC”Ìub ˚yb°fig fiu ıywg J¡∑ J¡v≈fi° N°<Ì Ÿu- bdÕfi
<J¡∫° Fæ', ∫°u* t°fiwu FCÎ J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # yC”Ìub, N°≈fiu •w <„Ô° J¡° ı°u bdÕfi <J¡∫° Fæ, bF Ÿª Fæ $ (wÙSÕ∫°`° Ju¡ ≈®Ÿay tu*) „°Ôy®°tfi°tJ¡ F¿≤ Ju¡ su` tu* ≈∫CÕ•w ≈®J¡°≤ J¡∑ ÎJ¡ tF°<„Ô° ¿_Sw Fæ, ı°u <J¡
≈μ-bfi Ju¡ <ªÖ Ÿu ∫C•w Fæ, bF tæ*fiu N≈fiÙ N°≥©°u* Ÿu Ìu©Ù Fæ $$13$$
‹¸>°∏w N°æ≤ Ì°‹¸>°Õ¿∏wJ¡ J¡° Ÿ‡f∏@ N°≈fiu ˚ÔÙ˚°≥<w ı°fi <Ô∫° Fæ, ∫°u* NfiCt°uÌfi J¡≤ ≤Fu
tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ˚Ì®, tæ*fiu <ıŸ <„Ô° J¡° ‹¸>°∏w <Ì∫° Fæ, bF tæ*fiu Ìu©Ù Fæ, oŸ
≈®J¡°≤ N°≈ ı°u _t≤d J¡≤ ≤Fu Fæ*, bF ™>ÙJ¡ FÙ Fæ, N°æ≤ Ì°‹¸>°Õ¿∏wJ¡ <ªÌ°Ãt° <ıŸ _b˚°b J¡° Fæ ∫°fiÙ
ı柰 <~>B„¥∏∫ <ªÌg|fi, Ÿt, ≈®°d J¡° ˚Ù ≈®°d-<fi≤<w„∫°fi∏Ì_bR¡≈ -Fæ, ŸJu¡ <bT∫ tu* ˚Ù ı°u
N°≈fiu Ìu©° Fæ, ŸJ¡° ˚Ù N°≈ _t≤d J¡≤wu Fæ* $$14$$
tæ*fiu <ıŸ <„Ô° J¡° ‹¸>°∏w <Ì∫° Fæ, bF N°≈Ju¡ π°≤° Ìu©Ù y∫Ù ≈®°J¨¡w <„Ô° fiFÙ* Fæ, <J*¡wC f®Ê
J¡∑ FÙ <„Ô°R¡≈ Ÿu J¡v≈fi° J¡≤ ≈®St°u≈<Ì‹¸> <fvbk¡Ô J¡∑ fi°o˘, <J¡ŸÙ N≈¥bÕ <„Ô° J¡° ‹¸>°∏w <Ì∫°
Fæ, oŸ<ÔÎ ≈°∫ tu* w°Ã≈∫Õ J¡° <bŸab°Ì F°ufiu ≈≤ ˚Ù ≈u∫ tu* <bŸab°Ì fiFÙ* Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
˚B, ∫F°≥ ≈≤ tæ*fiu ∫F J¡°uoÕ N≈¥bÕ <„Ô° F٠‹¸>°∏wR¡≈ Ÿu N°≈Ju¡ Ÿts ≈¿_Sw J¡∑ Fæ, <ıŸJ¡∑
tF°JC¡<s Ju¡ ˚Ùw≤ ∫F Ÿf ≈®≈aª Δ∫bF°≤J¡°Ô tu* <bΩt°fi ≤Fw° Fæ N°æ≤ f°@J¡°Ô tu* N<bΩt°fi ˚Ù
≈®_wCw ÿÔ°uJ¡ tu* „a©¡„ÆÌ Ÿu fis`, y®F, w°≤J¡°yd N°<Ì ≠∫°u<wtÕ^±>Ô FÙ <bb<sw Fæ*,
•∫°u*<J¡ ŸtCB J¡∑ fi°o˘ fiÙÔu N°J¡°„ tu* bu „a©-Ÿt¥F J¡∑ fi°o˘ ˚°Ÿwu Fæ* $ oŸÙ ≈®J¡°≤ ªJ®¡„ÆÌ Ÿu
t^±>Ô°J¡°≤ πÙ≈ FÙ <bb<sw Fæ*, •∫°u*<J¡ bu ªJ®¡@°≤° J¡∑ w≤F N°˚°Ÿt°fi ŸtCB°u* Ÿu ≈Ô<sw Fæ*,
∫F ı°fi Ôufi° ª°<FÎ $
(c)

ŸyÕ - 46]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1413

≤Fw° Fæ $$15$$ ZÙ≤°tıÙ, N°≈Ÿu Ÿ <ª<wR¡≈ <„Ô° J¡° FÙ tæ*fiu J¡Sfi <J¡∫° Fæ, <ıŸJu¡ ˚Ùw≤ ∫u
Ÿf ıywg <bΩt°fi Fæ* $ Ô°æ<J¡J¡ <„Ô° Ju¡ ŸÂ„ oŸtu* <fi<fnw°, ÎJ¡R¡≈w°, N˚uΩw° N°<Ì yCd F°ufiu
Ju¡ J¡°≤d ∫F <ª<w ˚Ù ÎJ¡ w≤F J¡∑ <„Ô° FÙ Fæ $$16$$ ˚B, ıæŸu N°J¡°„ tu* <b≈CÔ ≈bfi ≤Fw° Fæ, bæŸu
FÙ NÃ∫aw |fiÙ˚¥w Nay°u*b°ÔÙ N°æ≤ ¿~>Ì®„¥∏∫_bR¡≈b°ÔÙ F°uwÙ FCoÕ ˚Ù oŸ <ª<wR¡≈ <„Ô° Ju¡ N∏Ì≤
t°∫°b„ ∫F ıywg-Ÿt¥F ≤Fw° Fæ $$17$$ ∫Ω<≈ t°∫°b„ Ÿ <ª<wR¡≈ <„Ô° tu* _byÕ, ≈¨<SbÙ,
b°∫C, N°J¡°„, ≈bÕw, fi<Ì∫°≥ N°æ≤ <Ì„°Î≥ <bΩt°fi Fæ*; wS°<≈ Ÿtu* w<fiJ¡ ˚Ù <~>B fiFÙ* Fæ $$18$$
Ÿ <„Ô° tu* ıywg J¡∑ FÙ ≈μ-bfiR¡≈ Ÿu tæ*fiu Ã≈®us° J¡∑ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
oŸÙ <ª<wR¡≈ <„Ô° tu* |fiÙ˚¥w Nb∫b°u*b°Ô° ıyBq≈Ù J¡tÔ <bJ¡<Ÿw F°u ≤F° Fæ $ bF ∫Ω<≈
ŸŸu ≈¨SJg¡-Ÿ° ˚°<Ÿw F°uw° Fæ; wS°<≈ b°_wb tu* ŸŸu ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ N°æ≤ fi „C]<ªÃ_bR¡≈ FÙ Fæ,
<J*¡wC Ju¡bÔ t°∫°R¡≈ FÙ Fæ $$19$$
"wuT°a ª <fiJ¡¸>u Ÿ¿∏w' ∫F ı°u «¡≈≤ J¡F° y∫° Fæ, ŸJ¡° Nf w°Ã≈∫Õ fwÔ°wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, ıæŸu ≈ÃS≤ tu* <ª`J¡°≤ J¡∑ tfi#J¡v≈fi° Ÿu „a©, J¡tÔ N°<Ì <ª` <fi<tÕw <J¡∫u ı°wu
Fæ*, bæŸu FÙ ÎJ¡t°` tfi J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu oŸ <ª<wR¡≈ <„Ô° tu*, ˚¥w, bwÕt°fi N°æ≤ ˚<b‹∫wg-Ÿf ≈®≈aª
<ª<`w <J¡∫° y∫° Fæ $ ≈®°J¨¡w <„Ô° tu* ıæŸu „°Ô˚a<ıJ¡° (≈CwÔÙ) N°<Ì b°_wb-Ÿu ≈®wÙw F°uwu Fæ*, ≈≤
b°_wb fiFÙ* Fæ*, <J*¡wC <„Ô°R¡≈ FÙ Fæ*; bæŸu FÙ <ª<w-<„Ô° tu* •w Ÿ˚Ù Ÿa_S°fi b°_wb-Ÿu ≈®wÙw
F°ufiu ≈≤ ˚Ù b°_wb fiFÙ* Fæ*, <J*¡wC <ª<wR¡≈ FÙ Fæ* $$20$$ ˚Ùw≤ ¿_Sw „a©, J¡tÔ N°<Ì N°J¡°≤°u* Ÿu
∫C•w ≈ÃS≤ NfiuJ¡R¡≈ Ÿu ≈®wÙ∫t°fi F°u ≤F° ˚Ù ıæŸu |fiÙ˚¥w ÎJ¡<≈^±>R¡≈w° J¡°u _bÙJ¡°≤ J¡≤w° Fæ,
ÎuŸu FÙ J¡¿v≈w N°J¡°≤°u* Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤ NfiuJ¡ N°J¨¡<w∫°u* Ju¡ R¡≈ tu* ≈®wÙw F°u ≤FÙ ˚Ù ∫F <ª<w b°_wb
tu* |fiÙ˚¥w ÎJ¡<≈^±>R¡≈w° J¡°u FÙ _bÙJ¡°≤ J¡≤wÙ Fæ $$21$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈°T°d-<„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤
<„v≈Ù π°≤° <Ô<©w J¡tÔ, Ÿ <„Ô°J¡°u„ Ÿu N<˚∏fi F°ufiu ≈≤ ˚Ù N≈fiu ≈¿≤¿h~>∏fi N°J¡°≤ Ÿu ∫C•w
F°uJ¡≤ ŸŸu <˚∏fi-Ÿ° ˚°Ÿw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ <ª<w Ju¡ _bR¡≈ Ÿu N<˚∏fi F°ufiu ≈≤ ˚Ù ∫F ŸyÕ (Ÿ¨<‹¸>)
ŸŸu N∏∫ ≈¿≤¿h~>∏fi N°J¡°≤b°Ô° F°uJ¡≤ ŸŸu <˚∏fi-Ÿ° ˚°Ÿw° Fæ, b°_wb tu* <˚∏fi fiFÙ* Fæ $$22$$
ıæŸu ¸>°≥J¡∑ Ÿu (≈ÃS≤ J¡°¸>fiu J¡∑ ~>ufiÙ Ÿu) ~>uÌfi J¡≤fiu Ju¡ ≈¥bÕ <„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ ªJ®¡, ≈μ N°<Ì J¡∑
≈a<•w∫°≥ Nfi<˚Δ∫•w Nb_S° Ÿu Nb¿_Sw ≤FwÙ Fæ*, bæŸu FÙ tfi J¡∑ J¡v≈fi° Ÿu ≈¥bÕ oŸ <ª<w<„Ô° Ju¡
˚Ùw≤ ∫u ıywgR¡≈Ù ≈a<•w∫°≥ Nfi<˚Δ∫•w (NΔ∫°J¨¡w) Nb_S° Ÿu Nb¿_Sw Fæ* $$23$$ ıæŸu <„Ô°
N°æ≤ <tªÕ Ju¡ ≤Fwu <„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ J¡¿v≈w ≈μ-Ôu©° J¡∑ ≈a<•w Îba <tªÕ Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw wÙ‚dw°R¡≈
ªtÃJ¨¡<w (J¡¸C>≤Ÿ J¡∑ _k¥¡<wÕ) _b°˚°<bJ¡ F°ufiu Ÿu fi <Ìw (Ã≈∏fi) F°uwÙ Fæ N°æ≤ fi bF N_w (fi‹¸>)
FÙ F°uwÙ Fæ (•∫°u*<J¡ N≈fiu N°Z∫ <„Ô° N°<Ì J¡∑ ıf wJ¡ ¿_S<w ≤FuyÙ wf wJ¡ Ì°ufi°u* J¡° fi Ì∫ FÙ
F°u ŸJ¡w° Fæ N°æ≤ fi fi°„ FÙ F°u ŸJ¡w° Fæ); bæŸu FÙ oŸ <ª<w tu* ˚Ù ∫F ŸyÕ fi <Ìw F°uw° Fæ N°æ≤ fi
N_w FÙ F°uw° Fæ $$24$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿhª¿≤` ≈<wb®w° ˜Ù Ju¡ tfi tu* ŸJ¡° <≈®∫ ≈<w ŸÌæb ≤Fw° Fæ,
NSb° <fvbk¡Ô Ju¡ N∏Ì≤ t≠ı° ŸÌæb ≤FwÙ Fæ bæŸu FÙ oŸ <ª<w tu* Nfiaw <bJ¡°≤°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ f®Ê°^±>Ÿt¥F ŸÌæb ≤Fw° Fæ $$25$$ ˚B, f®Ê°^±> Ju¡ <bJ¡°≤ N°<Ì ªæw∏∫t°`_bR¡≈ Fæ* - ∫F J¡Ffi° NSÕ„¥∏∫
Fæ, Nw# wS°u<•w Δ∫SÕ FÙ Fæ •∫°u*<J¡ ıf <bJ¡°≤Ù f®Ê°^±> ªæw∏∫t°`_bR¡≈ Fæ wf f®Ê°^±> Ju¡ <bJ¡°≤˚¥w

1414

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

˚Cbfi, „≤Ù≤ N°<Ì J¡∑ <ª∏t°`_bR¡≈w° w°u NSÕw# FÙ <Ÿ] F°u ı°wÙ Fæ, <k¡≤ NSÕ„¥∏∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
b柰 J¡Ffi° <fi‹k¡Ô FÙ Fæ $ (Jæ¡Ÿu NSÕ„¥∏∫ Fæ ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $) ª¥≥<J¡ ∫u <bJ¡°≤ N°<Ì wÃsd FÙ
(f®Ê°^±>°u* tu* ªæw∏∫t°`R¡≈w° J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤fiu Ju¡ sd tu* FÙ) ıÔ tu* ıÔ<f∏ÌC J¡∑ fi°o˘
ªæw∏∫t°`_bR¡≈ F°u ı°wu Fæ*, NdCt°` ˚Ù ŸŸu ≈¨SJg¡ fiFÙ* ≤F ı°wu, oŸ<ÔÎ bF <•w NSÕ„¥∏∫ FÙ
Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$26$$ N°æ≤ "<ª<w Ju¡ Nfiaw„<•w F°ufiu Ju¡ J¡°≤d <bJ¡°≤ N°<Ì J¡∑ ∫F Ÿ¨<‹¸> Ÿ <ª<w
Ÿu <bJ¡°≤ N°<Ì fi°t≈¥bÕJ¡ FÙ FCoÕ Fæ*' oŸ<ÔÎ († N) <•wt°` Ÿu ı°u <Ÿ] F°uy°, bF <•w Ju¡ ≈®Ô∫ Ÿu
ÔÙfi F°u ı°∫uy° (J¡<b-b<dÕw <b<ª` y∏@bÕfiy≤ N°<Ì J¡∑ w≤F Ju¡bÔ <•w Ÿu <Ÿ] F°u ı°fiu Ÿu ˚Ù
<bJ¡°≤ ≈®t°w¨ªæw∏∫t°`R¡≈ FÙ F°u ı°∫u*yu, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ $)$$27$$ ∫u ˚Cbfi N°<Ì <bJ¡°≤ <bJ¡°≤°<Ì
NS°u˘ Ÿu „¥∏∫ f®ÊR¡≈ FÙ Fæ* $ <bT∫°u* J¡° y®Fd N°æ≤ Ny®Fd ˚Ù f®ÊR¡≈ FÙ Fæ, •∫°u*<J¡ f®Ê Nfi∏w
Fæ $$28$$ <bJ¡°≤ N°<ÌR¡≈ Ÿu f®Ê FÙ Nb¿_Sw N°æ≤ f®Ê FÙ J®¡t„# <bJ¡°≤ N°<Ì Ju¡ R¡≈ tu* Ã≈∏fi
<J¡∫° y∫° Fæ $ oŸ <ª<w-<„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ Ì¥Ÿ≤° ı°u ∫F <bJ¡°≤°<Ì NSÕ ≈®wÙw F°u ≤F° Fæ, Ÿu N°≈
t¨yw¨‹d° ıÔ Ju¡ ŸÂ„ FÙ ı°<fiÎ ∫°fiÙ Ÿu NŸBq≈ FÙ ı°<fiÎ $$29$$
k¥¡Ô Ÿu ÔuJ¡≤ k¡Ô≈∫Õ∏w N≈fiu J¡°∫°u˘ tu* fÙı J¡∑ NfiCb¨<W <Ì©Ô°oÕ ≈nfiu Ju¡ J¡°≤d ıæŸu k¥¡Ô
N°<Ì fÙıR¡≈ FÙ F°uwu Fæ*, bæŸu FÙ Ÿ˚Ù ıyF <ª<wŸW° J¡∑ NfiCb¨<W <Ì©Ô°oÕ ≈nfiu Ju¡ J¡°≤d Ÿf
<ª<w_bR¡≈ FÙ Fæ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
k¥¡Ô Ÿu ÔuJ¡≤ k¡Ô wJ¡ N≈fiu J¡°∫°u˘ tu* fÙı NfiC_∫¥wR¡≈ Ÿu ≤Fw° Fæ, Nw# fÙı Ju¡ ˚Ùw≤ k¥¡Ô,
k¡Ô N°<Ì fÙı J¡°u ~>°unJ¡≤ Ì¥Ÿ≤° JC¡~> ˚Ù fiFÙ* Fæ; •∫°u*<J¡ NaJC¡≤ N°<Ì ≈¥bÕ-≈¥bÕ <bJ¡°≤°u* tu* ı°u
fÙı„<•w <bΩt°fi ≤FwÙ Fæ, bFÙ ŸJu¡ f°Ì W≤-J¡°Ô tu* J¡°^±>, „°©°, ≈vÔb N°<Ì R¡≈°u* tu*
≈¿≤dw F°u ı°wÙ Fæ $$30$$ <ªÌg|fi oŸ N°Ãt° tu* ı°u <ªÌg|fiÃb Fæ, bFÙ wÙfi°u* ıywg J¡° fÙı Fæ;
(ÎJ¡Ãb-J¡v≈fi° Ju¡ N@Ùfi FÙ <πÃb-J¡v≈fi° F°ufiu Ÿu ˚Ù NJ¡¿v≈w <ª∏t°` FÙ w[b Fæ - ∫F J¡Fwu
Fæ* $) Nw# <ªÌg|fiR¡≈ fÙı N°æ≤ ŸJu¡ J¡°∫Õ ıyw tu* ÎJ¡Ãb FÙ <πÃb Fæ, •∫°u*<J¡ ÎJ¡ Ju¡ N˚°b tu* Ì°ufi°u*
fi‹¸> F°u ı°wu Fæ* $$31$$ fÙı N°æ≤ ŸJu¡ J¡°∫Õ ıyw J¡∑ Ã≈<W <ª<w Ÿu N<w¿≤•w ı°Œ J¡∑ J¡v≈fi°
Ÿu FÙ F°uwÙ Fæ $ <ª<w J¡° bF R¡≈ w°u J¡˚Ù ˚Ù ın_b˚°b F°u fiFÙ* ŸJ¡w° N°æ≤ fi <ª<w FÙ J¡˚Ù N<ªwg
F°u ŸJ¡wÙ Fæ $ Nw# <fvb Ju¡ ˚Ùw≤ t≠ı° N°<Ì J¡∑ fi°o˘ ∫u fÙı N°æ≤ J¡°∫Õ ÎJ¡-Ì¥Ÿ≤u Ÿu N<˚∏fi
(N<πwÙ∫) FÙ Fæ* $$32$$ ıæŸu tF°<„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ <bΩt°fi NfiuJ¡ w≤F J¡° ˚uÌ Ôu©fi°ÃtJ¡ FÙ Fæ,
b°_wb tu* fiFÙ*, bæŸu FÙ <ªÌg|fi <fvbk¡Ô tu* t≠ı°<ÌR¡≈ <`ıywg J¡v≈fi°b„ ŸŸu <˚∏fi Fæ, b°_wb
tu* ŸŸu Nfi∏∫ FÙ Fæ $$33$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ ≤u©° Îba ≈≤u©°N°u* Ÿu Ÿab<Ôw ÎJ¡ FÙ _S¥Ô<„Ô° ÌÙ©wÙ
Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ N<πwÙ∫ f®Ê FÙ `æÔ°u•∫ Ÿu Ÿab<Ôw ≈®<Ÿ] ıywg-R¡≈ Ÿu ÌÙ©w° Fæ $$34$$ ıæŸu oŸ
Ô°æ<J¡J¡ <„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ ŸbÕÌ° ¿_Sw <„v≈Ù Ju¡ b°Ÿfi°_bR¡≈ J¡tÔ N°<Ì fi <Ìw F°uwu Fæ* N°æ≤ fi
N_w FÙ F°uwu Fæ*, bæŸu FÙ oŸ <ª<w<„Ô° tu* NFaJ¡°≤ N°æ≤ ıywg J¡∑ y<w ˚Ù fi <Ìw F°uwÙ Fæ N°æ≤ fi
N_w FÙ F°uwÙ Fæ $$35$$ <ıŸ w≤F <„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤J¡∑ ≤u©° N°<Ì <„Ô° Ju¡ N°U∫∏w≤ Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ*,
˚Cbfi N°<Ì J¡∑ Ÿ¨<‹¸> fi°t≈¥bÕJ¡ FÙ Fæ, oŸ <bT∫ tu* ∫F ZC<w ≈®t°dR¡≈ Fæ-"Ÿ ˚¥¿≤<w
Δ∫°F≤wg, ˚CbtŸ¨ıw $ Îw o<w bæ ≈®ı°≈<wÌuÕb°fiŸ¨ıw NŸ¨y®<t<w tfiC‹∫°<fi∏Ìb o<w <≈wfig'$
(N)

ŸyÕ - 47]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1415

(<J*¡wC <„Ô°t∫ FÙ Fæ*); ŸÙ w≤F ıÙb Îba oÕÿb≤ J¡° R¡≈ N°æ≤ J¡wÕ¨Ãb N°<Ì ıywg ÎJ¡t°` ªæw∏∫R¡≈
F°ufiu Ÿu <ª<w Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ*, <J*¡wC <ª<wR¡≈ FÙ Fæ* $$36$$ <„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw J¡tÔ°u* J¡∑ y<w Îba
Ny<w, N°<b˚°Õb N°æ≤ <w≤°u˚°b <„Ô° Ju¡ w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu ıæŸu <„Ô° Ÿu ≈¨SJg¡ <bT∫w° J¡°u ≈®°›w
fiFÙ* F°uwu ∫°fiÙ bu <„Ô° Ÿu <˚∏fi <Ÿ] fiFÙ* F°uwu, bæŸu FÙ N°Ãtw[b Ju¡ Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu ıywg Ju¡ J¡w°Õ
ıÙb, oÕÿb≤ N°<Ì J¡°uoÕ ˚Ù ŸŸu ≈¨SJg¡ <Ÿ] fiFÙ* F°uwu $$37$$ b_wCw# ≈bÕwJ¥¡¸> J¡∑ fi°o˘ Ã≈<W,
vÔ°Ÿ Îba <bÔ°Ÿ R¡≈ <bJ¡°≤°u* J¡°u ≈®°›w fi J¡≤fiub°Ô° f®Ê J¡° _bR¡≈˚¥w ∫F ıywg fi J¡˚Ù <J¡ŸÙ
Ÿu <J¡∫° y∫° Fæ ∫°fiÙ Ã≈°<Ìw Fæ N°æ≤ fi J¡˚Ù fi‹¸> FÙ F°uw° Fæ $$38$$
oŸ<ÔÎ ıæŸu <„Ô° NfiuJ¡ <„¿v≈∫°u* J¡∑ <b<b@ t°fi<ŸJ¡ J¡v≈fi°N°u* Ju¡ ≤Ffiu≈≤ Ÿ-Ÿ R¡≈ Ÿu
¿_Sw ≤FwÙ Fæ, bæŸu FÙ f®Ê ˚Ù fi°fi° ıÙb°u* J¡∑ NfiuJ¡ <b”] J¡v≈fi°N°u* Ju¡ ≤Ffiu ≈≤ wwg-wwg R¡≈ Ÿu
Nb¿_Sw ≤Fw° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ w≤F Ju¡ <ıŸ N°J¡°≤ tu* ıF°≥ J¡v≈fi° J¡∑ ı°wÙ Fæ, bF°≥ ≈≤ Ÿ w≤F Ju¡ Ÿ N°J¡°≤ tu* f®Ê
F°u ı°w° Fæ $ ∫F Ÿf ıywg f®ÊŸW°ÃtJ¡ FÙ Fæ N°æ≤ ŸCTC›w_S J¡∑ fi°o˘ ¿_Sw Fæ ∫°fiÙ ıæŸu ≈®Ã∫uJ¡ ıÙb
<b<ª` _b°<›fiJ¡ <bT∫°u* J¡∑ J¡v≈fi°N°u* Ju¡ ˚uÌ°u* J¡°u N<b≤°u@ Ÿu ŸFw° Fæ, bæŸu FÙ bF f®Ê ˚Ù
J¡v≈fi°≈®∫C•w Ÿf ˚uÌ ŸFfi J¡≤w° Fæ $$39$$ ≈®˚¥w ˚°b<bJ¡°≤°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ ı°u ∫F ıyBq≈ tF°fig ˚®t
Fæ, Ÿu Ÿ ≈®J¡°≤ NfiC¿∏t<Tw b°Ÿfi°t°` FÙ ı°<fi∫u, <ıŸ ≈®J¡°≤ <„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ J¡tÔ N°<Ì $$40$$
N°¶∫°<∫J¡° Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡° Ÿasu≈ tu* ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, ∫F ıywg J¡° <bÔ°Ÿ ŸbÕÌ° NfiC¿∏t<Tw (ŸCTC›w) b°Ÿfi°t°` FÙ Fæ, •∫°u*<J¡ bF
˚ÔÙ˚°≥<w „°aw Îba Ÿt <ªÌg|fi f®Ê°J¡°„_bR¡≈ FÙ Fæ $ <„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw J¡tÔ°u* J¡∑ fi°o˘ wCh~>
Ÿy°Õ<Ì-Ì„°Î≥ N°Ãt° Ju¡ ˚Ùw≤ Ìu©Ù y∫Ù ˚Ù J¡˚Ù _bR¡≈-¿_S<w ≈®°›w fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡wÙ $$41$$

<~>∫°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

Ÿæ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
t°u≤ Ju¡ N^±>u Ju¡ ≤Ÿ tu* ŸJu¡ ≈≥©, bdÕ wS°
N∏∫ Nb∫b°u* J¡∑ ≤ªfi° Ju¡ ˚uÌ J¡∑ fi°o˘ <fvb<„Ô°¶∫°fi Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡° bdÕfi $

<fvbk¡Ô J¡° ‹¸>°∏w Ìufiu Ju¡ J¡°≤d bF N<ªBq≈ FÙ Fæ, N°æ≤ Ÿ <fvbk¡Ô Ju¡ ˚Ùw≤ Ju¡ fÙı,
t≠ı° N°<Ì J¡∑ w≤F _byw-˚uÌ Ÿu bF°≥ <ªwg-ŸtŸW° FÙ Ÿy°uÕÃ≈<W Fæ ∫°fiÙ ıf wJ¡ <ª<w ≤FuyÙ
wf wJ¡ Ÿ¨<‹¸> J¡∑ Ã≈<W F°uwÙ ≤FuyÙ, ∫F b<dÕw Fæ, ∫°u* w°Ã≈∫Õ J¡° ˚®t fi F°u, oŸ<ÔÎ ŸJ¡°
w°Ã≈∫Õ fwÔ°wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, k¡ÔŸÂ„ <ª<ww[b Ju¡ y˚Õ tu* ¿_Sw ∫F ıywg ≈®<Ÿ]
_b°≈ (NI°fi <fiB°) Ÿu N∏∫ ÎJ¡ w≤F Ÿu <ª<w J¡° _b°≈ FÙ Fæ, bF J®¡t Ÿu ∫°fiÙ ∫Cy, bTÕ¡N°<Ì J®¡t
Ÿu <ª<wŸW°π°≤° J¡¿v≈w Ÿ<∏fibu„ Ÿu (Nb∫b-<b∏∫°Ÿ Ÿu) ≈®b¨W Fæ N°æ≤ bF <ª<w J¡∑ ŸtŸW°b°Ô°
<ªÌgyw ˚uÌ _bR¡≈ fiFÙ* Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ıf wJ¡ <ªBq≈w[b _b-_bR¡≈ Ju¡ I°fi Ÿu ≤<Fw Fæ wf
wJ¡ FÙ ŸJu¡ y˚Õ tu* ŸyÕ Fæ, ∫F fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ Nªuwfi k¡Ô J¡° ‹¸>°∏w <Ì∫° y∫° Fæ $$1$$

1416

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

wf •∫° <ª<w-w[b Ÿu N∏∫ FÙ ŸyÕ Fæ ? oŸ ≈≤ "∫F ˚Ù fiFÙ* J¡F° ı° ŸJ¡w°, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ª¥≥<J¡ Ìu„, J¡°Ô <J®¡∫° N°<Ì ˚Ù N≈fiu N<@‹™>°fi˚¥w ªæw∏∫t°`_bR¡≈ FÙ Fæ*, Nw# "∫F N∏∫ Fæ',
"∫F N∏∫ Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi° ∫F°≥ fiFÙ* J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ $$2$$
wf •∫° ∫u ŸyÕ N°<Ì NŸwg FÙ Fæ* ? oŸ ≈≤ "∫F ˚Ù fiFÙ* J¡F° ı° ŸJ¡w°', ∫F J¡Fwu Fæ* $
<fi<©Ô „ÆÌ°u*, fiJu¡ NS°u˘, fiJ¡∑ b°Ÿfi°N°u* N°æ≤ wÃ≈®∫C•w ŸaJ¡v≈-<bJ¡v≈ N°<Ì J¡v≈fi°N°u*
J¡°u ı°fifiub°Ô° ıf wÙfi°u* Nb_S°N°u* tu* (ı°y®wg, _b›fi Îba ŸCTC<›w tu*) ˚Ù ÎJ¡R¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d
ŸÃ∫_bR¡≈ Fæ, wf "∫F ŸyÕ NŸwg FÙ Fæ' ∫F ˚Ù Jæ¡Ÿu J¡F° ı° ŸJ¡w° Fæ ? $$3$$
oŸŸu ≈®°<w˚°<ŸJ¡ NfiCJ®¡t°u* Ju¡ bæ<ªc∫ <ª<w Ju¡ N@Ùfi Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu FÙ ŸJ¡∑ k¡ÔR¡≈ Ÿu
Ã≈®us° J¡∑ yoÕ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu k¡Ô Ju¡ ˚Ùw≤ b¨s, NaJC¡≤ N°<Ì J¡∑ ≤ªfi° J¡° NfiCJ®¡t ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ <ª<w J¡∑ N≈fiÙ
<ªÌg|fiR¡≈ ŸW° Nfi°fi° N°æ≤ fi°fi°R¡≈ F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ $$4$$
fitu* Nfi°fi°Ãb N°<Ì Na„ FÙ ≈®St F°ufiu Ÿu ŸÃ∫ Fæ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
bF <ª<w N<πwÙ∫ F°ufiu ≈≤ ˚Ù fi°fi°-ŸÙ Fæ N°æ≤ s°u˚≤<Fw F°uwÙ F…oÕ ˚Ù sCÆ@-ŸÙ Fæ $ ıæŸu k¡Ô
Ju¡ ˚Ùw≤ <bΩt°fi NaJC¡≤, t≠ı° N°<Ì J¡∑ k¡Ô Ÿu N<w¿≤•w ŸW° fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ oŸ <ª<w Ju¡ ˚Ùw≤
<bΩt°fi ıyÌg-R¡≈ <Ÿ<]∫°u* J¡∑ N<w¿≤•w ŸW° fiFÙ* Fæ $$5$$
<„Ô°¶∫°fi J¡° w°Ã≈∫Õ <Ì©Ô°wu Fæ* $
"<„Ô°∏w#Ÿ<∏fibu„bwg ıywg' (<„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ <ª<`w J¡tÔ N°<Ì J¡∑ fi°o˘ ∫F ıywg ÌÙ©w°
Fæ) ∫F ı°u J¡F° y∫° Fæ, ŸJ¡° ˚Ù ÎJ¡t°` w°Ã≈∫Õ ∫FÙ Fæ <J¡ Ì≈Õd tu* ≈®<w<f¿‡fw fiy≤ J¡∑ fi°o˘ <ª<w
J¡° N≈fi° R¡≈ FÙ ≈®<w<f¿‡fw F°uw° Fæ, ı°u <J¡ b°_wb tu* ≈®<w<f¿‡fw ˚Ù fiFÙ* F°uw° $$6$$
NSb° ıæŸu <ª∏w°t<d tu* <ª∏wJ¡°u* Ju¡ Ÿ˚Ù tfi°u≤SR¡≈ k¡Ô <bΩt°fi ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ <ª<w tu*
t°<∫J¡ Nfi∏w „<•w∫°u* Ju¡ ≤Ffiu Ju¡ J¡°≤d ∫F Ÿ‡≈¥dÕ ıywg <bΩt°fi Fæ, ∫°u* ŸJ¡° w°Ã≈∫Õ Ôy°fi°
ª°<FÎ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ <ª∏w°t<d tu* <ª*wJ¡°u* Ju¡ Nfi∏w k¡Ô ≈∫°Õ›wR¡≈ Ÿu Ÿt<≈Õw ≤Fwu Fæ*, ŸÙ ≈®J¡°≤
≈≤t<ª<w_bR¡≈ t<d tu* Ÿ°æ J¡≤°un ıywg ˚Ù ≤Fwu Fæ* $$7$$
<J*¡b°, t°uwÙ Ju¡ ŸÙ≈ Ju¡ Ÿa≈C¸> tu* J¡¿v≈w <bJ¡°≤R¡≈ Na„°a<„˚°b Ÿu ıæŸu t°uwÙ ≤Fwu Fæ*, bæŸu FÙ
<ª<w tu* ˚Ù J¡¿v≈w Na„°a<„˚°b Ÿu ıywg ≤Fw° Fæ, ∫F w°Ã≈∫Õ Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
<ª<wR¡≈ tC•w°-J¡°uT tu* FÙ ∫F <b_w¨w ıywg-R¡≈Ù t°uwÙ ŸÙ Ju¡ y˚Õ tu* t°fi°u* Ã≈∏fi F°uJ¡≤
ŸJu¡ Na„R¡≈ F°uw° F…N° ˚Ù N∏∫-Ÿ° ˚°Ÿw° Fæ $$8$$
ıæŸu Ÿ¥∫Õ N≈fiu tu* FÙ _b-_bR¡≈°<b˚°ÕbR¡≈ <Ìfi Îba _b-_bR¡≈<w≤°u˚°bR¡≈ ≤°<` J¡° <b˚°y
J¡≤w° Fæ, bæŸu FÙ <ª<wR¡≈ t<d-<„Ô° ˚Ù ıyÌ°ÃtJ¡ BΔ∫°u* J¡° _bŸabuÌfiR¡≈ (_b°fiC˚bR¡≈)
≈®J¡°„ Îba _b-NŸabuÌfiR¡≈ N≈®J¡°„fi N≈fiÙ N°Ãt° tu* FÙ J¡≤wÙ Fæ, oŸ NSÕ tu* ŸJ¡° w°Ã≈∫Õ
Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ÌæÌÙ›∫t°fi ∫F <ª<wR¡≈ Ÿ¥∫Õ NfiC˚b N°æ≤ NfifiC˚b R¡≈ <Ìfi-≤°w J¡° <b˚°yJ¡≤ ıyBq≈ BΔ∫°u*

ŸyÕ - 47]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1417

J¡°u ˚ÔÙ˚°≥<w ≈®J¡°<„w J¡≤ ≤F° N≈fiÙ N°Ãt° tu* FÙ ¿_Sw Fæ $$9$$
NSb°, ŸtCB Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw N°bwÕ (˚≥b≤), w≤ay N°<Ì _≈∏Ì-˚uÌ ıæŸu ŸtCBR¡≈ FÙ Fæ*, bæŸu
FÙ <ª<w Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw ıywg N°<Ì ˚uÌ ÎJ¡t°` <ª<wR¡≈ FÙ Fæ*, ∫°u* w°Ã≈∫Õ ı°fifi° ª°<FÎ, ∫F
J¡Fwu Fæ* $
ŸtCB Ju¡ y˚Õ tu* ¿_Sw N°bwÕ, w≤ay N°<ÌR¡≈ ıÔ_≈∏Ìfi Ju¡ <bÔ°Ÿ J¡∑ fi°o˘ N°æ≤ <„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤
©°uÌu y∫u J¡tÔ J¡∑ fi°o˘ N<πwÙ∫ FÙ ∫F <ª<w ıyBq≈ Ÿu fi°fi° ˚°ŸwÙ Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ bF
ıyÌ°<Ì ˚uÌ <ª<wR¡≈ FÙ Fæ $$10$$
NSb°, bwÕt°fiJ¡°ÔÙfi Ÿ¨<‹¸> N°æ≤ NwÙw Îba Nfi°ywJ¡°ÔÙfi (˚¥w Îba ˚<b‹∫wgJ¡°ÔÙfi)
Ÿ¨<‹¸> J¡∑ ≈≤_≈≤ Ÿt°fiw° F°ufiu Ÿu fiJ¡∑ ÎJ¡t°` ªæw∏∫R¡≈w° Ju¡ ≈®Ì„Õfi tu* FÙ ŸJ¡° w°Ã≈∫Õ Fæ,
∫F J¡Fwu Fæ* $
ı°u bwÕt°fiJ¡°<ÔJ¡ ıywg Fæ, bF <ª<w tu* ÎJ¡ w≤F Ÿu t°fi°u* ≈°T°d-<„Ô° tu* ©CÌÙ yoÕ ≈®<wt° Ju¡
ŸÂ„ Fæ $ N°æ≤ ı°u ıywg bwÕt°fiJ¡°Ô tu* fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ ˚¥w Îba ˚<b‹∫wgJ¡°<ÔJ¡ ı°u ıywg Fæ, bF ÎJ¡
w≤F Ÿu t°fi°u* <ª<w tu* ≈°T°d<„Ô° tu* fi ©CÌÙ y∫Ù ≈®<wt° Ju¡ ŸÂ„ Fæ $$11$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ <fvb°¶∫°fi J¡° ˚Ù ıywg J¡∑ <ª∏t°`Ÿ°≤w° tu* FÙ w°Ã≈∫Õ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
˚°b≈Ì°SÕ Îba N˚°b≈Ì°SÕ tu* ı°u ŸÃ∫˚¥w <ª<w-w[b Fæ, bF t≠ı°ŸÂ„ FÙ Fæ $ <fvb N°<Ì
≈Ì°S°u˘ J¡∑ ı°u „°u˚° Fæ, ŸJ¡° w[b t≠ı° FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ bF ıywg N°<Ì t≠ı°t∫ FÙ Fæ $$12$$
NSb° ≈μ N°<Ì „ÆÌ°u* N°æ≤ fiJu¡ fi°fi° NS°u˘ J¡°u <„Ô°uÌ≤ Ÿu ≈¨SJg¡ J¡≤fiu ≈≤ ıæŸu fiJ¡∑ JC¡~>
˚Ù ŸW° fiFÙ* ≤FwÙ, bæŸu FÙ ıywg N°<Ì fi°fi° <bJ¡v≈°u* J¡°u <ª<w Ÿu ≈¨SJg¡ J¡≤fiu ≈≤ fiJ¡° N¿_wÃb
JC¡~> ˚Ù fiFÙ* ≤Fw°, ∫°u* w°Ã≈∫Õ ı°<fiÎ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
J¡tÔ N°<Ì „ÆÌ N°æ≤ fiJu¡ NfiuJ¡ NSÕ <„Ô°uÌ≤ J¡°u ~>°unJ¡≤ ıæŸu fi°fi°-Ÿu ≈®wÙw F°uwu Fæ*,
b°_wb tu* <„Ô°uÌ≤ Ÿu fiJ¡° ≈¨SJg¡ N¿_wÃb fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ Nπ∫ <ª<w<„Ô° J¡°u ~>°unJ¡≤ ∫F
ıyÌ°<Ì„ÆÌ N°æ≤ fiJu¡ NSÕ fi°fi°-Ÿu ˚°Ÿwu Fæ*; b°_wb tu* <ª<w<„Ô°uÌ≤ Ÿu ≈¨SJg¡ fiJ¡° N¿_wÃb
fiFÙ* Fæ, <J*¡wC <ª<w<„Ô°t∫ FÙ Fæ $$13$$ ∫<Ì <ª<w Ÿu N<b˚•w_bR¡≈ FÙ ∫F ıywg N°<Ì Fæ ∫°fiÙ
oŸu <ª<w Ÿu ≈¨SJg¡ fiFÙ* J¡≤wu w°u fi°fi° F°ufiu ≈≤ ˚Ù ÎJ¡t°` <ª<w-<„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ ¿_Sw F…N° bF
(ıywg) ªæw∏∫°Ãt° J¡∑ ÎJ¡w° Ÿu Ÿ ≈®J¡°≤ N<πwÙ∫ F°u ı°w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈®°J¨¡w <„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤
J¡° ≈μ-<f‡f $$14$$ ZÙ≤°tıÙ, t”-t≤Ù<ªJ¡° t¨y J¡∑ Â<‹¸> tu* <fitÕÔ ıÔ-≤°<„ FÙ Fæ N°æ≤ "∫F
_SÔ FÙ Fæ' ∫°u* <bbuJ¡-fC<]b°Ôu <bπ°fi°u* J¡∑ Â<‹¸> tu* w°u bF Ÿ¥∫Õ J¡° ≈®J¡°„ FÙ Fæ $ bF°≥ ıæŸu ŸÃ_bR¡≈
FÙ ≈®J¡°„ N°<Ì NŸwg ıÔ-≤°<„ N°<ÌR¡≈ Ÿu ˚°Ÿwu Fæ*, bæŸu FÙ ŸBq≈ <ª<w_b˚°b N°≈ ˚Ù NŸwg
ıywg N°<ÌR¡≈ Ÿu ˚°Ÿwu Fæ* $ ≈≤t°SÕw# ŸB¥≈ N°≈ NŸwg ıyBq≈ fiFÙ* Fæ* $$15$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸtCB
tº∫ tu* BbÃb F°ufiu Ÿu ˚ÔÙ˚°≥<w ≈®_≈¿∏Ìw (Ÿaª<Ôw) F°uw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ _≈∏Ì≤<Fw ˚Ù <ª<w<„Ô°
J¡° tº∫ J¡v≈fi° Ÿu ∏tC© F°uJ¡≤ Ÿaª<Ôw-Ÿ° (_≈¿∏Ìw-Ÿ°) F°uw° Fæ $$16$$
wf ıæŸu bF°≥ ≈μ N°<Ì <„Ô°t∫ ≈®wÙw F°uwu Fæ*, bæŸu FÙ ıywg Ju¡ „a©, ≈μ N°<Ì ˚Ù <ª∏t∫
≈®wÙw •∫°u* fiFÙ* F°uwu ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $

1418

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ZÙ≤°tıÙ, J¡tÔ N°<Ì ≈Ì°S°u˘ Ÿu ∫C•w oŸ ıywg J¡°u <ª<w-<„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ FÙ ¿_Sw ı°<fiÎ $
<ª<w-<„Ô° Ju¡ ˚Ùw≤ ≤Ffiub°Ôu ∫u „a©, ≈μ N°<Ì Ju¡ Ÿa|°w ≈≤t°SÕw# <ª∏t∫ F°ufiu ≈≤ ˚Ù N<bΩ°b„
N<ª∏t∫-Ÿu ˚°Ÿwu Fæ* $$17$$
‹¸>°∏wR¡≈ Ÿu J¡FÙ y∫Ù ≈®°J¨¡w <„Ô° ˚Ù ≈≤t°SÕ-Â<‹¸> Ÿu <ª<w-<„Ô° J¡° Ì≤ FÙ Fæ ∫°fiÙ
<ª<wR¡≈ FÙ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, ∫F ‹¸>°∏wR¡≈ Ÿu J¡FÙ y∫Ù tF°<„Ô° ˚Ù <ªÌg|fi tu* ¿_Sw <„Ô°uÌ≤ Fæ ∫°fiÙ <ª<wR¡≈
FÙ Fæ $ (ª¥≥<J¡ ŸJu¡ <ª<wR¡≈ F°ufiu Ÿu <„v≈J¡°≤ Ju¡ Fı°≤ ≈®∫Ãfi J¡≤fiu ≈≤ ˚Ù Ÿtu* <~>B N°<Ì J¡∑
Ÿa˚°bfi° fiFÙ* Fæ, oŸ<ÔÎ) <~>B≤<Fw, N<πwÙ∫ <fitÕÔ, <fiÃ∫ N°æ≤ „°aw_bR¡≈ bF <tØ∫° Ÿ<∏fibu„
J¡∑ fi°o˘ ˚°ŸwÙ Fæ $$18$$
<ıŸ ≈®J¡°≤ "„≤wg-J¡°Ô w≈w° Fæ', "Nt¨w ¸>≈J¡°fiub°Ô° Ÿ°ut _kC¡¿≤w F°u ≤F° Fæ' ∫°u* ÎJ¡t°`
J¡°Ô_bR¡≈ Ÿ¥∫Õ N°æ≤ Ÿ°ut tu* Nb°∏w≤ ˚uÌ°u* J¡∑ J¡v≈fi° π°≤° <J®¡∫°-J¡°≤d˚°b Ÿu Δ∫bF°≤ F°uw° Fæ,
ŸÙ ≈®J¡°≤ "f®Ê ıywg J¡°u ≈®J¡°<„w J¡≤w° Fæ', "bF (f®Ê) ıyBq≈ Ÿu _kC¡¿≤w F°u ≤F° Fæ' ∫F Δ∫≈Ìu„
˚Ù F°uw° Fæ, ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
" <fitÕÔ ∫F f®Ê oŸ ıywg J¡°u ≈®J¡°<„w J¡≤w° Fæ' ÎuŸ° ı°u Δ∫bF°≤ F°uw° Fæ, bF „≤ÃJ¡°Ô J¡∑
w≤F Fæ ∫°fiÙ "„≤wg-J¡°Ô ≈®J¡°<„w J¡≤w° Fæ' oŸ Δ∫bF°≤ Ju¡ NfiCŸ°≤ FÙ F°uw° Fæ $ N°æ≤ "∫F f®Ê
ıyBq≈ Ÿu _kC¡¿≤w F°uw° Fæ' ∫F ˚Ù ı°u Δ∫bF°≤ F°uw° Fæ, bF fi∫fi°fi∏ÌJ¡°≤Ù Nt¨wB…w Ÿ°ut Ju¡ Ÿt°fi
Fæ ∫°fiÙ "Nt¨w ¸>≈J¡°fiub°Ô° Ÿ°ut _kC¡¿≤w F°uw° Fæ' oŸ Δ∫bF°≤ Ju¡ NfiCR¡≈ FÙ Fæ $$19$$
ÎuŸÙ ¿_S<w tu* "ıyBq≈ Ÿu ∫F ıywg t°fi°u* ŸÌ° fi‹¸> Fæ' NSb° "f®ÊR¡≈ Ÿu t°fi°u* ŸÌ° ¿_Sw Fæ'
ÎuŸÙ Ã≈®us° J¡≤ ŸJ¡wu Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ, ıæŸu <„Ô°-J¡tÔ J¡tÔR¡≈ Ÿu <fiÃ∫ FÙ NŸwg Fæ, bæŸu FÙ b°Ÿfi°t°`_bR¡≈
F°ufiu Ÿu ŸCTC›wwCv∫ ∫F ıywg ˚Ù N≈fiu ıyBq≈ Ÿu f®Ê tu* fiFÙ* Fæ ∫°fiÙ NŸwg Fæ Îba f®ÊR¡≈ Ÿu Ÿwg ˚Ù
Fæ, (•∫°u*<J¡) <ıŸ ≈®J¡°≤ f®ÊÃb f®Ê tu* ¿_Sw ≤Fw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ ∫F ıywg ˚Ù f®ÊR¡≈ F°ufiu Ÿu f®Ê
tu* ¿_Sw Fæ $$20$$
<ªÌ°ÃtR¡≈ Ÿu ıywg J¡° N¿_wÃb t°fifiu ≈≤ "ıywg' N°æ≤ "f®Ê' „ÆÌ Ju¡ NSÕ tu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ∫F
J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ w≤F "w”' N°æ≤ "≈°Ì≈' (b¨s) „ÆÌ Ju¡ NSÕ tu* ˚uÌ fiFÙ* Fæ, ŸÙ w≤F "ıywg' N°æ≤
"f®Ê' „ÆÌ Ju¡ NSÕ tu* ˚Ù ˚uÌ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ ∫F°≥ ı°u ıywg ÌÙ© ≤Fu Fæ*, bu Ÿf <ªÌ°Ãt° Ÿu <˚∏fi
N∏∫ J¡°uoÕ b_wC fiFÙ* Fæ* $$21$$ <ª<w Ju¡ _bR¡≈ J¡∑ fi°o˘ ıywg Ju¡ ˚Ù ˚°b, N˚°b N°<Ì <bJ¡°≤
J¡˚Ù fiFÙ* F°uwu, •∫°u*<J¡ <ıŸ ≈®J¡°≤ t”-t≤Ù<ªJ¡° ıÔR¡≈ Ÿu ˚°ŸwÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ f®Ê FÙ
ıyBq≈ Ÿu ˚°Ÿw° Fæ $$22$$ ZÙ≤°t˚B, ª¥≥<J¡-ıæŸu @¥≈ Ÿu fkÕ¡ N°<Ì Ju¡bÔ ıÔR¡≈ FÙ F°u ı°wu
Fæ*, bæŸu FÙ tu” N°<Ì NÃ∫aw _S¥Ô-≈Ì°SÕ ˚Ù w[b-Â<‹¸> Ÿu Ìu©fiu Ÿu „C]Ãb Îba N_S¥ÔÃb N°<Ì
@tÕ∫C•w f®ÊR¡≈ FÙ F°u ı°wu Fæ*-oŸ<ÔÎ w¨d, yCvt N°<Ì Ÿu ÔuJ¡≤ f®Ê°^±>°∏w f°fl-ıywg J¡°
N°æ≤ <ªW Ÿu ÔuJ¡≤ <F≤^∫y˚°Õ∏w N°∏w≤ ıywg J¡° ı°u, ıÔ Ju¡ ŸÂ„ W≤°uW≤ ≈≤tŸ¥‚twt

ŸyÕ - 47]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1419

˚¥wŸ¥‚t Ÿu NΔ∫°J¨¡w Ns≤ wJ¡ Ju¡ <b˚°y π°≤°, Naw tu* R¡≈ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ; bFÙ ≈≤f®Ê Fæ,
∫°u* f®ÊI°fiÙ Ô°uy ı°fiwu Fæ* $$23$$
<bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ _S¥Ô ≈Ì°SÕ ˚Ù ÎJ¡t°` Ÿ¥‚tR¡≈ FÙ F°u ı°wu Fæ*, oŸtu* ∫C<•w fwÔ°wu Fæ* $
≈aªÙJ¨¡w tu”, w¨d N°<Ì _S¥Ô-˚¥w N≈aªÙJ¨¡w Ÿ¥‚t-˚¥w°u* J¡° Ÿt¥F FÙ Fæ N°æ≤ N≈aªÙJ¨¡w ˚¥w
w°u <ªW FÙ Fæ, ∫°u* ı°u≤°u* Ÿu ∫°fi٠»w° Ÿu J®¡t„# <bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ f®Ê FÙ Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ $ ı°u Ÿ¥‚t
b_wC tu* Ÿ°≤R¡≈ Ÿu NfiC˚¥w F°uw° Fæ, bF <fiÿª∫ _S¥Ô b_wC tu* Ÿ°≤w≤R¡≈ Ÿu NfiC˚¥w F°uw° Fæ $$24$$
oŸÙ<ÔÎ ıÔ-≈≤t°dCyw ≤Ÿ„<•w <ıŸ ≈®J¡°≤ _S¥Ô-ıÔ tu* ≈®Ã∫sy°uª≤ F°uwÙ Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤
|¸> N°<Ì tu* f®Ê-ŸW° ˚Ù ≈®Ã∫sy°uª≤ F°uwÙ Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
Fu ≈°≈„¥∏∫ ZÙ≤°tıÙ, ≈≤t°dCR¡≈ Ÿu <bΩt°fi ≤Ÿ_bR¡≈° ıÔ„<•w _S¥Ô ıÔ tu* ¿_Sw
F°uJ¡≤ ıæŸu ≈®Ã∫s <bT∫ F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ ıywg Ju¡ _S¥Ô≈Ì°S°u˘ tu* ¿_Sw F°uJ¡≤ f®Ê„<•w ˚Ù
≈®Ã∫s <bT∫ F°uwÙ Fæ $$25$$
_S¥Ô ≈Ì°SÕ Ju¡ bæ<ªc∫ Ÿu ŸW° Ju¡ Nb°∏w≤ @tÕR¡≈°u* Ÿu FÙ ŸW° J¡° ı°u bæ<ªc∫ F°uw° Fæ, Ÿtu*
˚Ù ÎuŸu ‹¸>°∏w°u* J¡∑ J¡v≈fi° J¡∑ ı° ŸJ¡wÙ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu w¨d, yCvt N°<Ì ≈Ì°S°u˘ tu* ¿_Sw fi°fi° ıÔ°u* tu* ≈Ì°S°u˘ Ju¡ bæ<ªc∫ Ÿu ≤Ÿ„<•w fi°fi°R¡≈°u* Ÿu
<Ìw F°uwÙ Fæ, bæŸu FÙ bFÙ f®ÊR¡≈w° fi°fi°R¡≈°u* Ÿu <Ìw F°uwÙ Fæ $$26$$ fiÙÔ, ≈Ùw N°<Ì <ª`<b<ª` R¡≈°u* tu* ı°u ∫F N°Ô°uJ¡ ≈≤t°dCw° ∫°fiÙ Ÿ¥‚t˚¥w ŸW° Fæ, bF f®ÊŸW°R¡≈ FÙ Fæ $ f®ÊŸW°
˚Ù ofi |¸>°<ÌΔ∫<•w∫°u* Ju¡ yCd, yCdÙ N°<Ì_bR¡≈ Nb°∏w≤ <bı°wÙ∫w° J¡∑ <Ÿ<] Ju¡ <ÔÎ ≈∫C•w
ŸW°R¡≈ F°u ı°wÙ Fæ $$27$$
ıæŸu N°<b˚°Õb-Ì„° tu* J¡°∫ÕR¡≈ Ÿu J¡°≤d FÙ ¿_Sw ≤Fw° Fæ, bæŸu FÙ <w≤°u˚°bÌ„° tu* J¡°≤d_bR¡≈
Ÿu J¡°∫Õ ˚Ù ¿_Sw FÙ ≤Fw° Fæ, ∫F ˚٠‹¸>°∏w π°≤° fwÔ°wu Fæ* $
ŸbÕS° <w≤°u˚°b-Ì„° tu* t°∫°„f<Ôw <ª<w tu* N°æ≤ N@Õ-<w≤°u˚°b-Ì„° tu* <ªW tu*, ı°u <J¡
_S¥Ô-J¡°∫°u˘ Ju¡ N<˚Δ∫aıJ¡_bR¡≈ Fæ, tu” N°<Ì _S¥Ô-J¡°∫°u˘ J¡° Ÿt¥F Ÿ ≈®J¡°≤ ¿_Sw Fæ, <ıŸ
≈®J¡°≤ t°u≤ Ju¡ ≈°Ì°fi-J¡°≤dR¡≈ N^±>u Ju¡ ≤Ÿ tu* <ª`-<b<ª` t°u≤≈a©°u* J¡° Ÿt¥F Îba J¡<™>fiw° ¿_Sw
≤FwÙ Fæ $$28$$ <ıŸ ≈®J¡°≤ t°u≤ Ju¡ N^±>u Ju¡ ≤Ÿ tu* <ª`-<b<ª` ≈a©°u* J¡° Ÿt¥F ˚°Ÿw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤
ıywg Ju¡ N<˚Δ∫aıfi_bR¡≈ <ª<w-w[b tu* ˚Ù fi°fi°R¡≈w° ˚°ŸwÙ Fæ $$29$$ ıæŸu t°u≤ Ju¡ N^±>u J¡° ≤Ÿ
N°æ≤ t°u≤-≈a© J¡°v≈<fiJ¡ ˚uÌ-Â<‹¸> Ÿu <˚∏fiR¡≈ ˚°Ÿwu Fæ*, bæŸu FÙ ıywg N°æ≤ f®Ê ˚Ù J¡°v≈<fiJ¡
˚uÌ-Â<‹¸> Ÿu <˚∏fiR¡≈ ˚°Ÿwu Fæ*, b°_wb tu* ıywg f®ÊR¡≈ FÙ ¿_Sw Fæ $$30$$
ÎuŸÙ ¿_S<w tu* ıæŸu bF°≥ (t∫¥≤°^±>≤ŸR¡≈ ‹¸>°∏w-_SÔ tu*) J¡¿v≈w ˚uÌ b°_wb tu* N˚uÌ J¡°
<b≤°u@Ù fiFÙ* Fæ, bæŸu FÙ ∫F°≥ (Ì°‹¸>°Õ∏w-_SÔ tu* ) ˚Ù ŸtHfi° ª°<FÎ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ w≤F bF t°u≤ Ju¡ Na±>u tu* ≤Ÿ°ÃtJ¡ t∫¥≤ J¡¿v≈w fi°fi°R¡≈ F°ufiu ≈≤ ˚Ù ≈≤t°SÕw# ÎJ¡R¡≈ F°ufiu
Ÿu πæw°πæw°ÃtJ¡ F°uw° Fæ, ŸÙ w≤F f®Ê°ÃtJ¡ ıyÌg˚®t ˚Ù J¡¿v≈w fi°fi° R¡≈ F°ufiu ≈≤ ˚Ù ≈≤t°SÕw#
ÎJ¡R¡≈ F°ufiu Ÿu πæw°πæw°ÃtJ¡ Fæ $$31$$ wf •∫° f®Ê πæw Îba Nπæw Ì°ufi°u* R¡≈ Fæ ? ÎuŸÙ „aJ¡° ≈≤ J¡Fu*yu
<J¡ ŸJu¡ Ì°ufi°u* R¡≈ t°fifiu tu* J¡°uoÕ N°≈<W fiFÙ* ÌÙ ı° ŸJ¡wÙ; •∫°u*<J¡ ıæŸu f®Ê ŸÃ∫R¡≈ Fæ N°æ≤

1420

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ıywg ˚®tR¡≈ Fæ, bæŸu FÙ ŸJ¡° πæw Îba Nπæw R¡≈ ˚Ù F°u ŸJ¡w° Fæ $ ÎuŸ° t°fifiu Ÿu J¡°uoÕ <bTtw° ˚Ù
fiFÙ* N° ŸJ¡wÙ, •∫°u*<J¡ ıæŸu ŸW° J¡∑ Ÿtw° tu* (ŸW°Ÿ°t°∏∫R¡≈ tu*) Ÿwg Îba NŸwg J¡∑ Nb¿_S<w
F°uwÙ Fæ, bF J¡F° FÙ ı° ªCJ¡° Fæ $ (oŸ ≈≤ J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u* <J¡ <bTtw° J¡° ≈¿≤F°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ N°≈
ŸW° J¡∑ Ÿtw° tu* FÙ Nb_S°fi •∫°u* t°fiwu Fæ*, •∫°u*<J¡ N˚°bt°`w° N°≈<WR¡≈ „¥∏∫w° t°fifiu ≈≤ ˚Ù
<b≤°u@ J¡° ≈¿≤F°≤ F°u ŸJ¡w° Fæ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $) ª¥≥<J¡ N˚°b J¡° (NŸwg J¡°) <fiR¡≈d ˚Ù
Ÿwg≈Ì°SÕ Ju¡ <ffi° fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, oŸ<ÔÎ Ÿwg-NŸwg Ì°ufi°u* J¡° w[b Ÿπ_wCR¡≈ ˚°b tu* FÙ ≈∫Õb<Ÿw
Fæ, fi <J¡ „¥∏∫R¡≈ tu* $ N°æ≤ Ÿ ˚°b J¡°u ∫°fiÙ ŸBq≈ tu* ≈∫Õb<Ÿw J¡°u N°≈ ≈≤f®Ê FÙ ı°<fiÎ $$32$$
N°æ≤ Ÿ w[b J¡° _bR¡≈, N<πwÙ∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d, <˚∏fi Îba N<˚∏fi _b˚°b Ÿu NfiC˚¥w ıywg F°u
fiFÙ* ŸJ¡w° ∫°fiÙ b_wCw# bF NfiC≈≈∏fi FÙ Fæ $ (oŸ ≈®J¡°≤ •w ıyBq≈w° J¡∑ NfiC≈≈<W F°ufiu ≈≤ ˚Ù
t∫¥≤°^±>≤Ÿ Ju¡ ‹¸>°∏w Ÿu FÙ ÎJ¡R¡≈w° Ô°fiÙ ª°<FÎ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $) ıæŸu N°≈ t∫¥≤°^±> tu*
≤Ÿ N°æ≤ t∫¥≤ ÎJ¡R¡≈ N°æ≤ fi°fi°R¡≈ Ìu©wu Fæ*, bæŸu FÙ ªæw∏∫ N°æ≤ ıyÌ°ÃtJ¡ t°∫° J¡°u ÎJ¡R¡≈ N°æ≤
fi°fi°R¡≈ Ìu<©Î $$33$$ ZÙ≤°tıÙ, ıæŸu ıywg tu* ªæw∏∫°ÃtJ¡ w[b NfiC_∫¥w Fæ, bæŸu FÙ t∫¥≤ tu*
t∫¥≤°^±>≤Ÿ ˚Ù NfiC_∫¥w Fæ N°æ≤ ıæŸu <ª<w-w[b tu* ıywg ÔÙfi Fæ, bæŸu FÙ t∫¥≤°^±>≤Ÿ tu* t∫¥≤ ˚Ù
ÔÙfi Fæ, ∫F N°≈ Ìu<©Î $ bF fi°fi°R¡≈ ˚Ù Fæ N°æ≤ Nfi°fi°R¡≈ ∫°fiÙ ÎJ¡R¡≈ ˚Ù Fæ $$34$$
≈t° π°≤° J¡Fu y∫u NSÕ J¡°u R¡≈J¡ Ÿu ÎJ¡∑J¡≤d J¡≤ <Ì©Ô°wu F…Î ˚uÌ J¡° <fi≤°Ÿ J¡≤wu Fæ* $
NfiuJ¡<b@ ≈Ì°SÕ-˚®tR¡≈ ≈a©°u* Ÿu ≈¿≤≈¥dÕ N°Ω f®Ê-<ª<w FÙ ıyBq≈ t°u≤ Ju¡ N^±>u J¡° ≤Ÿ Fæ $
Ÿtu* ˚°Ÿfiub°ÔÙ t∫¥≤_bR¡≈ ıyÌ°ÃtJ¡ ı°u b_wC Fæ, Ÿu w°u t∫¥≤ <˚∏fi ŸW°_bR¡≈ ≈≤t°SÕb_wC
f®Ê ı°<fiÎ $ bF°≥ ˚uÌ J¡° NbŸ≤ FÙ J¡F°≥ Fæ ? $$35$$

Ÿæ*w°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ

Nnw°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ
J¡¿v≈w ıywg tu* <ıŸJ¡∑ ŸW°_k¥¡<wÕ N°æ≤ N°fi∏Ì ≈®<w<f¿‡fw F°uwu Fæ*,
Ÿ¿hªÌ°fi∏Ì|fi Ÿ f®Ê J¡° NŸ°@°≤dR¡≈ Ÿu bdÕfi $

t∫¥≤°^±>-≤Ÿ Ju¡ ‹¸>°∏w Ÿu <J¡ŸÙ J¡°u ∫F ˚®t fi F°u ı°∫ <J¡ <ıŸJu¡ y˚Õ tu* ıyBq≈ bæ<ªc∫
<w≤°u˚¥w Fæ, ÎuŸ° <ªwg N°æ≤ N<ªwg Ÿu Ÿab<Ôw, fÙı„¿•w Ÿu ∫C•w NΔ∫°J¨¡w FÙ ≈≤tw[b ∫°fiÙ f®Ê
Fæ, ŸŸu «¡≈≤ J¡°uoÕ ÌqŸ≤° „C]-w[b fiFÙ* Fæ-oŸ<ÔÎ <fi<bÕ„uT ˚¥t°fi∏ÌR¡≈ ıywg Ju Ÿ N<@‹™>°fi
J¡° NŸ°@°≤dR¡≈ Ÿu ≈¿≤ª∫ J¡≤°fiu Ju¡ <ÔÎ tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, t∫¥≤°^±> Ju¡ ˚Ùw≤ t∫¥≤ J¡∑ fi°o˘ ≈¥bÕ tu* b<dÕw ˚Ùw≤Ù
NFaw° N°<Ì N°æ≤ f°fl <Ì„° N°<ÌR¡≈ ∫F Ÿf Δ∫°≈J¡ ıywg <ıŸ „C] ≈Ì°SÕ tu* wÙfi°u* J¡°Ô tu* ˚Ù
NfiCÃ≈∏fi_bR¡≈ F°uJ¡≤ ¿_Sw Fæ $ (bFÙ w[b tu≤u π°≤° <Ì∫u y∫u t∫¥≤°^±>≤Ÿ-‹¸>°∏w Ju¡ w°Ã≈∫Õ J¡°
<bT∫ Fæ, fi <J¡ t°∫°„fÔ NΔ∫°J¨¡w, ∫F N°≈ ı°¿fiÎ $) $$1$$ ıF°≥ ≈≤ ≈≤t°SÕw# JC¡~> ˚Ù Ã≈∏fi
fiFÙ* F…N° Fæ, ŸÙ tu* t°∫°b„ f°fl, N°∏w≤ N°<Ì Ÿf ıywg ≤Fw° Fæ $ N°æ≤ oŸ ÌuF tu* ˚Ù bFÙ w[b
Nay°u* J¡° ≤ŸR¡≈ ≈®°d F°uJ¡≤ _byÕ N°<Ì bæT<∫J¡ ŸC©°u* Ju¡ Ÿ°≤ Ÿu (<ªW-b¨<W∫°u* Ju¡ ˚uÌ Ÿu F°ufiu b°Ôu

ŸyÕ - 48]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1421

<b<ª` ˚°uy°u* Ju¡ N°J¡°≤ Ÿu), _k¡<¸>J¡, Ì≈Õd N°<Ì tu* ª∏B<f‡f J¡∑ fi°o˘, <fi≤<w„∫ N°fi∏Ì Ju¡ N¿_wÃb
J¡° NfiCt°fi J¡≤ Ôufi° ª°<FÎ $$2$$
Ÿ w[b Ju¡ ŸL°b tu* ŸbÕŸ°@°≤dR¡≈ Ÿu NfiCt°fi≈®t°d fwÔ°J¡≤ Nf <bπ°fi°u* J¡° NfiC˚bR¡≈
≈®t°d ˚Ù J¡Fwu Fæ* $
N≈fiu N°Ãt_bR¡≈ ˚¥t°fi∏Ì J¡° N°_b°Ì Ôu ≤Fu tC<fi, Ìubw°, yd, <Ÿ] N°æ≤ tF<TÕ Ô°uy ŸbÕÌ°
wC≤Ù∫ ≈Ì tu* ¿_Sw Fæ* $$3$$
wf Ÿ˚Ù Ô°uy •∫°u* ŸJ¡° NfiC˚b fiFÙ* J¡≤wu ? ∫<Ì ÎuŸÙ „aJ¡° F°u w°u ŸJ¡° Ÿt°@°fi ∫F Fæ <J¡
Âÿ∫ N°æ≤ Ì„Õfi Ju¡ (o¿∏B∫°u* Ju¡) Ÿ‡f∏@ Ÿu wS° ≈®°d_≈∏Ìfi Ÿu ı<fiw <bsu≈ F°ufiu Ÿu ŸJ¡° NfiC˚b
fiFÙ* J¡≤wu $ NwÎb fi Ì°ufi°u* ≈®<wf∏@J¡°u* J¡° ≈¿≤F°≤ J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ ∫°uyÙ Ô°uy fi°<ŸJ¡° Ju¡ Ny®˚°y tu*
<fi”] Â<‹¸> wS° ≈®°d<fi≤°u@ tu* wÃ≈≤ <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<fituT≤<Fw bu ∫°uyÙıfi, <ıfiJu¡ fiu`y°uÔJ¡ wS° wÌgyw o¿∏B∫°≥ ¿_S≤ Fæ*, Âÿ∫ Îba Â<‹¸> Ju¡
Ÿ‡f∏@Ã∫°y≈®∫C•w _≈∏Ì-Ã∫°y Ju¡ <ÔÎ Ÿ∏fi] Fæ* $$4$$
∫F w°u fiJu¡ <ÔÎ J¡F° y∫° Fæ, ı°u ~>™>Ù N°<Ì ˚¥<tJ¡°N°u* tu* fiFÙ* ≈FC≥ªu FCÎ Fæ* $ ~>™>Ù N°æ≤ Ÿ°wbÙ*
˚¥<tJ¡° tu* ≈FC≥ªu FCÎ ∫°uyÙ Ô°uy w°u Δ∫bF°≤ J¡≤wu FCÎ ˚Ù ≈¥bÕ ˚¥<tJ¡°N°u* tu* ≈®°›w FCÎ ∫°u<y∫°u* Ju¡ Ÿt°fi
N°Ãt-ŸC© J¡° ŸbÕÌ° FÙ _b°Ì Ôuwu Fæ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
Δ∫bF°≤ tu* <fi≤w ˚Ù ~>™>Ù N°<Ì ˚¥<tJ¡°N°u* tu* ¿_Sw ı°u Ô°uy f°fl <bT∫°u* tu* ŸÃ∫w° J¡∑ ˚°bfi°
w<fiJ¡ ˚Ù fiFÙ* J¡≤wu, ≈¥bÕ ˚¥<tJ¡°N°u* tu* ¿_Sw ı°u ≈C”T <bT∫u¿∏B∫-Ÿ‡f∏@°u* Ju¡ ≈¿≤Ã∫°yR¡≈ Ÿt°<@
tu* <fi≤w Fæ*, <ª`<Ô<©w ÌuF@°¿≤∫°u* J¡∑ fi°o˘ <ıfiJ¡° ≈®°d_≈∏Ì fiFÙ* F°uw° N°æ≤ <ª`<Ô<©w ÌuF@°¿≤∫°u*
J¡∑ fi°o˘ <ıfiJ¡° tfi ˚Ù y<w„ÙÔ fiFÙ* ≤Fw°; bu Ÿf Ÿ N≈fiu ˚¥t°fi∏Ì≈Ì tu* <ıŸtu* <J¡ <ªW Îba
ªuÃ∫ J¡∑ N°Ÿ<•w J¡° Ã∫°y Fæ-Ÿt°fi R¡≈ Ÿu ¿_Sw Fæ* $$5,6$$ ıæŸu ıyÌÙÿb≤ ˚Ùw≤ ŸbÕÌ° FÙ N≈fiu
_bR¡≈°fi∏Ì tu* ¿_Sw F°uw° FCN° ˚Ù f°F≤ t°∫° π°≤° ıywg J¡∑ Δ∫b_S° J¡° ≈°Ôfi J¡≤w° Fæ; bæŸu FÙ
T‹™>°<Ì ˚¥<tJ¡°N°u* tu* ≈FC≥ªu FCÎ ∫°uyÙıfi ˚Ùw≤ f®Ê°J¡°≤ N©^±>b¨<W-@°≤°R¡≈ _≈∏Ì Ÿu ŸÙ Na„
π°≤° ¿fi≤<w„∫ N°fi∏Ì J¡° N°_b°Ìfi_bR¡≈ ≈≤t≈C”T°SÕ <ıŸ ≈®J¡°≤ Ÿ°@wu Fæ*, ŸÙ ≈®J¡°≤ f°F≤ ˚Ù
<ªW, ªuÃ∫ N°<Ì Ju¡ _≈∏Ìfi Ÿu Δ∫bF°≤-t∫°ÕÌ° J¡°u ªÔ°wu FÙ Fæ* $$7$$ fi Ô°uy°u* Ju¡ Δ∫bF°≤ tu* f°fl
<bT∫°u* tu* fC<]b¨<W∫°u* J¡° Ÿayt F°ufiu ≈≤ ˚Ù <`≈C¸>Ù tu* N<˚Δ∫•w FCN° <fi≤<w„∫ N°fi∏ÌR¡≈ N°Ãt°
Ÿ ≈®J¡°≤ N°á°Ì ≈FC≥ª°w° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ª∏B<J¡≤du* b¨s°u* Ju¡ ≈vÔb°u* Ju¡ ˚Ùw≤ |CŸJ¡≤ N°á°Ì
≈FC≥ª°wÙ Fæ* $ oŸŸu I°fiÙ J¡° Ÿt_w Δ∫bF°≤ ŸC©R¡≈ FÙ Fæ, ∫F ˚°b ı°fifi° ª°<FÎ $$8$$
fi tF°Ãt°N°u* J¡° ˚Ùw≤Ù _bR¡≈ŸC© w°u ŸCw≤°a <bsu≈≤<Fw Fæ, oŸ <bT∫ tu* ˚٠‹¸>°∏w
fwÔ°wu Fæ* $
ª∏BR¡≈ <f‡f Ÿu Ì¥≤ wJ¡ kæ¡ÔÙ FCoÕ wS° ÌÙb°≤ tu* N≈<ww, „C] N°J¡°„ ≈®Ìu„ tu* ≤Ffiub°ÔÙ ª∏Bt°
J¡∑ ≠∫°uÃ_fi° J¡° ı°u R¡≈ Fæ, bFÙ ≈≤t°Ãt° Ju¡ <bsu≈≤<Fw N°á°Ì J¡° R¡≈ Fæ, ≈∫CÕ•w ∫°uyÙ tF°Ãt° ŸÙ
R¡≈ J¡° NfiC˚b J¡≤wu Fæ* $$9$$ N°Ãt° J¡° bF „C] <ªBq≈ fi w°u Â<‹¸> J¡° <bT∫ Fæ N°æ≤ fi ≈Ìu„ Ju¡ FÙ
∫°uÀ∫ Fæ, fi w°u NÃ∫∏w ŸtÙ≈ Fæ N°æ≤ fi Ì¥≤bwÙÕ FÙ Fæ; <J*¡wC Ju¡bÔ ∫°u<y∫°u* Ju¡ NfiC˚b Ÿu FÙ y‡∫ Fæ $$10$$

1422

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

bFÙ R¡≈ ÌuF N°<Ì Ÿt_w ≈°<@∫°u* Ÿu <b<fitCÕ•w N°Ãtw[b Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
„C] <ªÌ°Ãt° J¡° NfiC˚by‡∫ bF R¡≈ fi ÌuF_bR¡≈ Fæ, fi o¿∏B∫ Îba ≈®°dR¡≈ Fæ, fi <ªW_bR¡≈
Fæ fi b°Ÿfi°R¡≈ Fæ, fi ıÙbR¡≈ Fæ, fi _≈∏Ì_bR¡≈ Fæ, fi I°fiR¡≈ Fæ N°æ≤ fi ıyB¥≈ FÙ Fæ $$11$$
bF R¡≈ fi ŸBq≈ Fæ, fi NŸBq≈ Fæ N°æ≤ fi Ÿwg Îba NŸwg Ju¡ tº∫bwÙÕ ∫°fiÙ N<fibÕªfiÙ∫ FÙ Fæ $ bF
fi w°u „¥∏∫_bR¡≈ Fæ N°æ≤ fi N„¥∏∫_bR¡≈ FÙ Fæ $ bF Ìu„, J¡°Ô Îba b_wC Ÿu ı¿fiw ≈¿≤h~>uÌ
N°<ÌR¡≈ ˚Ù fiFÙ* Fæ, <J*¡wC f®Ê_bR¡≈ FÙ Fæ, ŸŸu <˚∏fi JC¡~> fiFÙ* Fæ $$12$$ ≈∫CÕ•w ÌuF N°<Ì
Ÿt_w ≈Ì°S°u˘ Ÿu f®Ê <b<fitCÕ•w Fæ N°æ≤ Nfi∏w ˚¥w Îba ˚°bÙ ÌuF-J¡°u„°u* Ÿu ∫C•w ¿ªW tu* <ıŸJu¡
≤Ffiu ≈≤ ∫F Ìÿ∫ ıywg N°<b˚°Õb, <w≤°u˚°b N°<ÌR¡≈ Ÿu _≈¿∏Ìw F°uw° Fæ, bF Ÿ∏t°`_bR¡≈
N°Ãt≈Ì (f®Ê) FÙ Fæ, Ì¥Ÿ≤° fiFÙ*, ∫F Ÿa˚°<bw Fæ $$13$$
oŸÙ ≈®J¡°≤ J¡°∫Õ-J¡°≤d Ÿu <bÔsd ŸJ¡∑ Ÿa˚°bfi° J¡≤fiÙ ª°<FÎ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
bF f®Ê fi tF°J¡v≈ Ju¡ N°<ÌJ¡°Ô tu* <bΩt°fi NΔ∫°J¨¡w fi°tJ¡ J¡°≤dR¡≈ Fæ N°æ≤ fi ≈®°J¨¡w°<Ì
≈®Ô∫_bR¡≈ FÙ Fæ $ Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô tu* ˚Ù oFÔ°uJ¡ NSb° ≈≤Ô°uJ¡ tu* b°∫C, N¿Àfi N°<Ì Ÿu ı<fiw „°uTd,
ÌFfi, •ÔuÌfi, ˚uÌfi N°<Ì <bJ¡°≤°u* Ÿu J¡FÙ* ˚Ù ŸBq≈ Ÿu h∫Cw fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d bF Ÿ<bJ¡°≤b_wCR¡≈
N°æ≤ <bJ¡°≤R¡≈ ˚Ù fiFÙ* Fæ $$14$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ ÌuF°<Ì <bJ¡°≤°u* Ÿu Ÿtu* NfiCyw ŸBq≈ f®Ê J¡° ˚Ù <bJ¡°≤ •∫°u* fiFÙ* F°uw° ? w°u
oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
∫u Fı°≤°u* ÌuFR¡≈ |nu Ã≈∏fi F°uwu Fæ* N°æ≤ fi‹¸> ˚Ù F°uwu Fæ*, <J*¡wC f°F≤ Îba ˚Ùw≤ Δ∫°›w oŸ
N°Ãt_bR¡≈ N°J¡°„ J¡° ©^±>fi ∫°fiÙ fi°„ fiFÙ* F°uw° $$15$$
wf •∫° ÌuF N°<Ì f®Ê Ÿu ≈¨SJg¡ Fæ* ? oŸ ≈≤ "fiFÙ*' ÎuŸ° J¡Fwu Fæ* $
N°ÃtI°<fi∫°u* tu* Zu‹™> ZÙ≤°tıÙ, bF ÌuF°<Ì Ÿ‡≈¥dÕ ıywg N°ÃtR¡≈ FÙ Fæ, bF ÎJ¡t°` f°u@ J¡∑
<bR¡≈w° Ÿu ∫°fiÙ ˚®t°ÃtJ¡ I°fi Ÿu FÙ <J*¡<ªwg ≈¨SJg¡-Ÿ° ¿_Sw ˚°Ÿw° Fæ, ∫F N°≈ ı°<fiÎ $$16$$
ZÙ≤°tª∏BıÙ, ª°≤°u* N°u≤ Ÿu Zbd, tfifi N°<Ì ≈°∫°u* Ÿu ≈¿≤‹J¨¡w fC<] Ÿu N°≈fiu ∫F <bÿb
N°Ãt_bR¡≈ Fæ, ∫F ı°fi <Ô∫° Fæ $$17$$
oŸÙ<ÔÎ Δ∫bF°≤ J¡≤wu FCÎ ˚Ù N°≈ <fi<bÕJ¡°≤ N°Ãt° Ju¡ Ì„Õfi Ÿu (Ÿ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu) <fiÃ∫tC•w_bR¡≈
F°uwu FCÎ ¿_Sw F°u ı°oÎ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
NwÎb N≈fiu ≤°≠∫ „°Ÿfi Ju¡ ∫°uÀ∫ Δ∫bF°≤°u* tu* ÌÙ<›w Ÿ‡≈∏fi F°uwu FCÎ ˚Ù N°≈ „°aw Îb
ttw°„¥∏∫ F°u ı°oÎ $ _S°b≤ Îba ıayt _bR¡≈ ı°u JC¡~> ∫F ıywg ÌÙ©w° Fæ, bF Ÿf @tÕ„¥∏∫,
yCd≤<Fw, <fitÕÔ_bR¡≈, <fi<bÕJ¡°≤, N°<Ì Îba Naw Ÿu ≤<Fw, ŸbÕÌ° „°aw wS° Ÿt_b˚°b f®ÊR¡≈
FÙ Fæ, ∫F ı°<fiÎ $$18,19$$ ZÙ≤°tıÙ, "J¡°Ô, <J®¡∫°, J¡≤d, J¡w°Õ, J¡°≤d, J¡°∫Õ, ı∏t, ¿_S<w,
≈®Ô∫, _t≤d N°<Ì Ÿf ıywg f®Ê FÙ Fæ' oŸ ≈®J¡°≤ N°ÃtÂ<‹¸> Ÿu Ìu© ≤Fu N°≈J¡° •∫° <k¡≤ ˚Ù
ŸaŸ°≤ tu* ˚®td F°u ŸJ¡w° Fæ ? NS°Õwg fiFÙ* F°u ŸJ¡w°; •∫°u*<J¡ N°≈ b_wCw# Ÿtay (Ÿt f®Ê) FÙ
Fæ* ∫°fiÙ ŸÌ° FÙ N<bTt f®Ê-_bR¡≈ ≈®°›w J¡≤ ªCJu¡ Fæ* $$20$$
Nnw°ÔÙŸb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

ŸyÕ - 49]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1423

fiª°Ÿb°≥ ŸyÕ
<bJ¡°≤°u* Ÿu <bbwÕ tu* <bÔsdw°, ≈®f°u@ Ju¡ N˚°b Ÿu N<bΩ° J¡∑ ¿_S<w N°æ≤
≈®f°u@ F°u ı°fiu ≈≤ N<bΩ° J¡° N˚°b-ofiJ¡° bdÕfi $

<bJ¡°≤ N°æ≤ J¡°∫Õ Ÿu _bR¡≈w# <bbwÕ tu* ˚uÌ J¡∑ <ıI°Ÿ° J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, <fiÃ∫ <fi≤<w„∫ b¨<] Ÿu ∫C•w ∫°fiÙ <`<b@ ≈¿≤h~>uÌ°u* Ÿu „¥∏∫
f®Ê tu* ∫<Ì <bJ¡°≤ N°æ≤ N°≤‡˚ fiFÙ* Fæ* w°u ˚°b N°æ≤ N˚°b _bR¡≈ oŸ ŸaŸ°≤ J¡° ˚°fi Jæ¡Ÿu
F°uw° Fæ ? $$1$$
J¡°≤d tu* J¡°∫Õ J¡∑ Ã≈<W ≈°≥ª ≈®J¡°≤ J¡∑ F°uwÙ Fæ, 1-≈FÔÙ tu* ≈¥b°Õb_S° <w≤°u<Fw fiFÙ* F°uwÙ,
2-Ì¥Ÿ≤Ù tu* ≈¥b°Õb_S° ≈®<wf] F°u ı°wÙ Fæ, 3-wÙŸ≤Ù tu* ≈¥b°Õb_S° <~>≈ ı°wÙ Fæ, 4- ª°æSÙ tu*
≈¥b°Õb_S° <~>≈ fiFÙ* ı°wÙ N°æ≤ 5-≈°≥ªbÙ tu* ≈¥b°Õb_S° <bfi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $ ofitu* ≈®St-<t\>Ù N°<Ì
tu* |nu N°<Ì J¡∑ Ã≈<W, <πwÙ∫-ıÔ tu* <Ft°uÃ≈<W, w¨wÙ∫-≤≠ıC tu* Ÿ≈°uÕÃ≈<W, ªwCSÕ-ıÔ tu*
w≤ay°uÃ≈<W N°æ≤ ≈aªt - Ì¥@ tu* ÌFÙ J¡∑ Ã≈<W ŸtHfiÙ ª°<FÎ $ ofitu* Ju¡bÔ N¿∏wt FÙ
ı∏t°<Ì˚°b<bJ¡°≤ N°æ≤ ≈¿≤d°t _bR¡≈ Fæ, Nb<„‹¸> ª°≤ w°u <bbwÕ Ju¡ FÙ ˚uÌ Fæ*; oŸ N°„∫ Ÿu
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ ≈FÔu-≈FÔ <bJ¡°≤ J¡° Ôsd fwÔ°wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # w°w, Ì¥@ N°<Ì tu* ÌFÙ N°<ÌR¡≈ ı°u J¡°∫Õ ≈Cfi# Ì¥@ N°<ÌR¡≈ N≈fiÙ
≈¥b°Õb_S° Ÿu ≤<Fw wS° Ì¥@ N°<Ì Ju¡ _bR¡≈ Ÿu <b≈≤Ùw ≤Fwu Fæ*, bu FÙ <bJ¡°≤, Ÿa_J¡°≤ N°æ≤ ≈¿≤d°t
N°<Ì „ÆÌ°u* Ÿu J¡Fu ı°wu Fæ* $$2$$ ÌFÙ ffi ı°fiu Ÿu Ì¥@ ≈Cfi# N≈fiÙ ≈∫°uR¡≈w° tu* (Ì¥@R¡≈ ≈¥b°Õb_S° tu*)
fiFÙ* N°w° $ ≈≤f®Ê tu* w°u ıyBq≈ J¡°∫Õ <b@tÙÕ F°ufiu Ÿu <bJ¡°≤°<Ì „ÆÌb°h∫ fiFÙ* Fæ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
N°<Ì, tº∫ N°æ≤ Naw <J¡ŸÙ ˚Ù Ì„° tu* f®Ê w°u <fi<bÕJ¡°≤ f®ÊR¡≈ FÙ Nbyw F°uw° Fæ $$3$$ oŸŸu Ì¥@
N°<Ì Ju¡ Ÿt°fi f®Ê tu* <bJ¡°¿≤w° fiFÙ* Fæ $ (ıæŸu ≈≤t°dCN°u* Ÿu π§dCJ¡ N°<Ì Nb∫<b∫°u* J¡° N°≤‡˚
F°uw° Fæ, bæŸu FÙ ∫F°≥ ≈≤ ˚Ù t°fi <Ô∫° ı°∫ w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $) N°<Ì N°æ≤ Naw Ju¡ <b˚°y Ÿu ≤<Fw
f®Ê tu* ∫F Nb∫bÙ J¡° N°≤‡˚-J®¡t ˚Ù fiFÙ* F°u ŸJ¡w° $ N°<Ì Îba Naw R¡≈ Ìu„J¨¡w ≈¿≤h~>uÌ wS°
<J®¡∫°, Ÿa∫°uy, <b˚°y N°<Ì Ÿu ∫C•w Nb∫b°u* tu* FÙ Nb∫<b∫°u* J¡° N°≤‡˚-J®¡t () F°uw° Fæ, fi <J¡
fiŸu <bÔsd f®Ê tu* ∫F ˚°b Fæ $$4$$
w°u ≈¿≤„uT°wg ∫F <Ÿ] F…N° <J¡ ıywg f®Ê J¡° <bbwÕ FÙ Fæ, ∫FÙ ŸJu¡ Ôsd Ÿu <Ì©Ô°wu Fæ* $
() oŸŸu bæ„u<TJ¡-tw tu* _bÙJ¨¡w N°≤‡˚J¡Ãb J¡° Ôsd ˚Ù Ÿ¥<ªw <J¡∫° y∫° Fæ $ bu ŸJ¡° oŸ

≈®J¡°≤ Ôsd J¡Fwu Fæ*- NfiuJ¡ Ÿa∫C•w°u* ∫° Ÿtbuw°u* J¡° N≈fiu tu* ∫° N≈fiu N°Z∫ tu* Ÿtbuw (Ÿtb°∫Ÿ‡f∏@
Ÿu <bΩt°fi) ≈Ì°S°u˘ tu* Ÿtb°∫Ÿ‡f∏@ Ÿu <J¡ŸÙ ÎJ¡ J¡°∫Õ Ju¡ ≈®<w ıfiJ¡ F°ufi° FÙ N°≤‡˚J¡Ãb Fæ $ ıæŸu
≈¸>°ÃtJ¡ J¡°∫Õ J¡° wawC N°≤‡˚J¡ Fæ $ bF°≥ Ÿa∫C•wBΔ∫˚¥w w∏wC N≈fiu tu* Ÿtb°∫ Ÿ‡f∏@ Ÿu ≈¸>°ÃtJ¡
J¡°∫Õ J¡° ıfiJ¡ Fæ $ wawC J¡° R¡≈ ≈¸>yw R¡≈ J¡° N°≤‡˚J¡ Fæ $ wawCR¡≈°Z∫ wawC tu* Ÿtbuw ≈¸> tu*
Ÿtb°∫Ÿ‡f∏@ Ÿu ≈¸>ywR¡≈ Ju¡ ≈®<w wawC J¡° R¡≈ ıfiJ¡ Fæ $ oŸÙ N°„∫ J¡°u ÔuJ¡≤ tF<TÕ J¡d°Ì fiu ∫F
Ÿ¥` ≤ª° Fæ-"BΔ∫°<d BΔ∫°∏w≤t°≤˚∏wu yCd°ÿª yCd°∏w≤tg' (Nb∫b˚¥w BΔ∫ Nb∫<b˚¥w BΔ∫°u* Ju¡
N°≤‡˚J¡ Fæ* N°æ≤ Nb∫byw yCd Nb∫<byw yCd°∏w≤°u* Ju¡ N°≤‡˚J¡ Fæ*)$

1424

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ZÙ≤°tª∏BıÙ, Ÿt_bR¡≈ f®Ê J¡° N°<Ì N°æ≤ Naw tu* ı°u sd˚≤ Ju¡ <ÔÎ <bJ¡°≤ (N∏∫S°˚°b)
<Ì©Ô°oÕ ≈nw° Fæ, Ÿu N°≈ Ÿa<bwg J¡° Ÿa˚®t (<bbwÕ) FÙ ı°<fiÎ, •∫°u*<J¡ N<bJ¡°≤Ù f®Ê tu* J¡°uoÕ
<bJ¡°≤ fiFÙ* F°u ŸJ¡w° (<fi‹J¡TÕ ∫F <fiJ¡Ô° <J¡ N°<Ì N°æ≤ Naw Ÿ˚Ù Ì„°N°u* tu* ÎJ¡R¡≈ Ÿu ≤Ffiub°Ôu
f®Ê tu* ŸJ¡° _≈„Õ fi J¡≤fiub°ÔÙ <bTtw° J¡° ≈®<w˚°Ÿ FÙ <bbwÕ Fæ) $$5$$
f®Ê tu* bæT‡∫-Ÿa_≈„Õ J¡° N˚°b <Ì©Ô°wu Fæ* $
Ÿ f®Ê tu* fi w°u ŸabuΩ (<bT∫) <bΩt°fi ≤Fw° Fæ N°æ≤ fi Ÿa<b<W FÙ <bΩt°fi ≤FwÙ Fæ ∫°fiÙ f®Ê
tu* Âÿ∫-Ì„Õfi J¡° w<fiJ¡ ˚Ù Ÿ‡f∏@ fiFÙ* Fæ $ Ÿ‡f∏@≤<Fw F°ufiu ≈≤ ˚Ù "<fi#Ÿ‡f∏@', "<ªÌ°Ãt°'
N°<Ì „ÆÌ°u* J¡∑ fi°o˘ bF "f®Ê' „ÆÌ Ÿu ˚Ù J¡F° y∫° Fæ $$6$$
tº∫ tu* f®Ê J¡° <bJ¡°≤ Ÿu _≈„Õ fiFÙ* F°uw°, ∫F Jæ¡Ÿu t°Ô¥t ≈nw° Fæ ? ÎuŸÙ ∫<Ì J¡°uoÕ „aJ¡° J¡≤u
w°u bF ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ N°<Ì N°æ≤ Naw tu* <bJ¡°≤ _≈„Õ fi J¡≤fiu J¡° ı°u _b˚°b <fi¿ÿªw Fæ, bFÙ
tº∫ tu* ˚Ù <bJ¡°≤ Ju¡ NŸa_≈„Õ tu* FuwC Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
N°<Ì N°æ≤ Naw tu* <ıŸ _bR¡≈ J¡∑ b_wC <bΩt°fi ≤FwÙ Fæ, ŸÙ _bR¡≈ J¡∑ bF J¡FÙ ı°wÙ
Fæ $ ∫<Ì tº∫ tu* ŸJ¡∑ N∏∫R¡≈w° <Ì©Ô°oÕ ≈nwÙ Fæ, w°u bF Ju¡bÔ NI°fi Ju¡ J¡°≤d FÙ <Ì©°oÕ
ÌuwÙ Fæ $$7$$
_b≈®J¡°„_b˚°b F°ufiu Ÿu N°Ãt° tu* w°u Ÿtw° Ÿb°ÕfiC˚b <Ÿ] Fæ, Nw# Ÿtu* Nfi°ÃtR¡≈w° J¡∑
w<fiJ¡ ˚Ù Ÿa˚°bfi° fiFÙ* Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
N°Ãt° w°u N°<Ì, N∏w N°æ≤ tº∫ tu* ŸbÕ` ŸÌ° ÎJ¡R¡≈ Fæ $ _b_bR¡≈ N°Ãtw[b J¡˚Ù ˚Ù <bTt˚°b
J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $$8$$ fiÙR¡≈, ÎJ¡ wS° <fiÃ∫_bR¡≈ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ∫F ≈≤f®Ê ≈≤t°Ãt° ˚°b<bJ¡°≤°u*
Ju¡ b„ tu* J¡˚Ù ˚Ù fiFÙ* ı°w° $$9$$
<ªÃ≈®J¡°„æJ¡≤Ÿ f®Ê tu* ŸŸu <b”] _b˚°bb°ÔÙ N<bΩ° J¡∑ ˚Ô° Jæ¡Ÿu ≈®Ÿ<•w F°u ŸJ¡wÙ Fæ,
<ıŸŸu <J¡ Ÿtu* ıyBq≈ <bbwÕ J¡∑ <Ÿ<] F°u, ∫°u* I°<fi∫°u* J¡∑ Â<‹¸> Ÿu ZÙ≤°tª∏BıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu f®Êfig, <fi≤aw≤ ÎJ¡R¡≈ wS° NÃ∫aw <fitÕÔ_bR¡≈ ŸÌ°ÃtJ¡ f®Ê tu*
<ª<w-˚®tR¡≈ N<bΩ° J¡° N°ytfi FÙ Jæ¡Ÿu F°uy° ? $$10$$
Ft f®Ê tu* N<bΩ° J¡° ŸÌg˚°b I°<fi∫°u* J¡∑ ¿‹¸> Ÿu fiFÙ* J¡Fwu, <J*¡wC NI°<fi∫°u* J¡°u I°fiÙ ffi°fiu
Ju¡ <ÔÎ Ju¡bÔ J¡v≈fi° Ÿu b柰 J¡Fwu Fæ*, oŸ N<˚≈®°∫ Ÿu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ W≤ Ìuwu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tª∏BıÙ, <bJ¡°≤≤<Fw, N°<Ì N°æ≤ Naw Ÿu „¥∏∫ ∫F ≈¥dÕ f®Êw[b
≈FÔu S°, oŸ Ÿt∫ Fæ N°æ≤ N°yu ªÔJ¡≤ ˚Ù ≤Fuy° $ N<bΩ° J¡° w<fiJ¡ ˚Ù N¿_wÃb fiFÙ* Fæ, ∫F tu≤°
» <fiÿª∫ Fæ $$11$$
"f®Ê' oŸ „ÆÌ Ÿu b°h∫ Îba b°ªJ¡ J¡° ı°u ÎJ¡ ≈®J¡°≤ Ÿu ≈J®¡t J¡≤wu Fæ*, bF°≥ ≈≤ ˚Ù Ft
N∏∫R¡≈w° J¡° N¿_wÃb fiFÙ* J¡Fwu; <J*¡wC ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ Ju¡bÔ oŸ J®¡t J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤wu
Fæ* $$12$$ Fu ZÙ≤°tª∏BıÙ, N°≈ N°æ≤ tæ*, ∫F ŸaŸ°≤ N°æ≤ <Ì„°Î≥, N°J¡°„ N°æ≤ ≈¨ØbÙ NSb° N<Àfi
N°<Ì (ı°u JC¡~> ˚Ù N°≈ Ìu© ≤Fu Fæ*, bu) ŸfJu¡ Ÿf N°<Ì N°æ≤ Naw Ÿu „¥∏∫ Ju¡bÔ f®Êt°` Fæ*, N<bΩ°
w°u w<fiJ¡ ˚Ù fiFÙ* Fæ $$13$$ tC<fi Ô°uy "N<bΩ°' oŸ fi°t J¡°u FÙ ˚®tt°` N°æ≤ NŸBq≈ J¡Fwu Fæ* $

ŸyÕ - 49]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1425

ZÙ≤°tª∏BıÙ, ı°u <bΩt°fi FÙ fiFÙ* Fæ, ˚Ô° bF <J¡Ÿ w≤F ŸÃ∫ F°u ŸJ¡wÙ Fæ ? $$14$$
ıf N<bΩ° J¡° N¿_wÃb FÙ fiFÙ* Fæ w˚Ù w°u N°≈fiu ≈„t-≈®J¡≤d tu* "∫S° ˚®°<∏w≤<bΩu∫a
wSuÃSa ª <bª°∫Õwu' - ∫°u* N<bΩ° J¡° N¿_wÃb _bÙJ¡°≤ J¡≤ J¡F° Fæ $ oŸ ≈®J¡°≤ ZÙ≤°tª∏BıÙ
N°„aJ¡° J¡≤wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # Fu ≈®˚°u, J¡Ô Ju¡ ≈„t-≈®J¡≤d tu* w°u N°≈fiu J¡F° S° <J¡ tfiC‹∫ J¡°u ıæŸÙ
˚®°<∏w F°uwÙ Fæ,bæŸÙ FÙ ∫F N<bΩ° Fæ, oŸJ¡° oŸ w≤F tæ* bdÕfi J¡≤w° Fq≥ $$15$$
bF w°u N°≈J¡∑ NI°fiw°-Ì„° tu* N°≈J¡∑ fC<] Ju¡ NfiCŸ°≤ J¡v≈fi° Ÿu tæ*fiu J¡F° S° $ Nf w°u N°≈
˚ÔÙ˚°≥<w ≈®fC] F°u ªCJu¡ Fæ*, oŸ<ÔÎ Ÿ ≈®J¡°≤ J¡∑ J¡v≈fi° J¡≤fiu J¡° Nf NbŸ≤ FÙ fiFÙ* ≤F°; Nw#
≈¥b°Õ≈≤ tu* J¡°uoÕ <b≤°u@ fiFÙ* Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # Fu ≤|¥πF, owfiu J¡°Ô wJ¡ N°≈ NI°fiÙ F°uJ¡≤ ¿_Sw Su $ Nf w°u
J¡¿v≈w ofi N≈fiÙ ∫C<•w∫°u* Ÿu FÙ N°≈ ≈®fC] F°u ªCJu¡ Fæ* $$16$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ, buÌR¡≈ b°dÙ J¡°
≤F_∫ ı°fifiub°Ô°u* tu* ŸbÕZu‹™> <bπ°fi°u* fiu "∫F N<bΩ° Fæ N°æ≤ ∫F ıÙb Fæ' oÃ∫°<Ì J¡Ôfi°-J®¡t J¡∑ ı°u
J¡v≈fi° J¡≤ ≤•©Ù Fæ, bF NI°fiÙ ıfi°u* J¡°u f°u@ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ FÙ Fæ $$17$$ ıf wJ¡ tfi ≈®fC] fiFÙ* F°u
ı°w° wf wJ¡ N<bΩ° N°<Ì „°˜Ù∫ Δ∫bF°≤°u* J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ <ffi° ŸæJ¡n°u* N°J®¡°u„°u* Ÿu ˚Ù bF ≈®f°u@
J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $$18$$ Ju¡bÔ ÎJ¡t°` ∫C<•w Ÿu FÙ f°u@ J¡≤°J¡≤ oŸ ıÙb J¡°u N°Ãt° tu* <fi∫C•w
J¡≤ ŸJ¡wu Fæ*, •∫°u*<J¡ ı°u J¡°∫Õ ∫C<•w Ÿu ŸCŸ‡≈°<Ìw F°uw° Fæ, bF ŸæJ¡n°u* N∏∫ ≈°∫°u* Ÿu ˚Ù fiFÙ*
F°uw° $ ˚°b ∫F Fæ <J¡ ≈C”T°u* tu* NŸa˚°bfi° N°<Ì ı°u NfiuJ¡ Ì°uT <bΩt°fi ≤Fwu Fæ*, fiJ¡° ÎJ¡t°`
∫C<•w∫°≥ FÙ ˚ÔÙ˚°≥<w <fi≤Ÿfi J¡≤ ÌuwÙ Fæ* $$19$$
Ì°uT°u* Ju¡ <bΩt°fi ≤Fwu w[b°u≈Ìu„ Ìufi° Δ∫SÕ Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
NI°fiÙ Ì…tÕ<w Ju¡ Ÿ‡tC© "∫F Ÿf JC¡~> f®Ê Fæ' ∫°u* ı°u <bπ°fig ≈Ìu„ Ìuw° Fæ t°fi°u* bF N≈fi° <t`
ŸtHJ¡≤ ÎJ¡ ™¥>a™>u b¨s Ju¡ Ÿts Ì…#©<fibuÌfi J¡≤w° Fæ $$20$$ t¥©Õ ∫C<•w Ÿu ≈®f°u<@w F°uw° Fæ N°æ≤
≈®°I w[b Ÿu $ ∫C<•w Ÿu f°u@ J¡≤°∫u <ffi° t¥©Õ ≈®°IÌ„° J¡°u ≈®°›w fiFÙ* F°uw° $$21$$ ZÙ≤°tª∏BıÙ,
owfiu J¡°Ô wJ¡ N≈®fC] ≤Fu N°≈J¡°u tæ*fiu ∫C<•w∫°u* Ÿu ≈®f°u@Ì„° tu* ≈F…≥ª° <Ì∫° Fæ $ ≈®fC] F…Î N°≈ Nf
<ıŸ ≈®J¡°≤ Ju¡ ≈Ìu„ Ÿu f°u<@w <J¡∫u ı°∫u*yu, Ÿu N°≈ ŸC<fiÎ $$22$$
bFÙ J¡Fwu Fæ* $
tæ* f®Ê Fq≥, wÙfi°u* ıywg f®Ê Fæ, N°≈ f®Ê Fæ* N°æ≤ ∫F Âÿ∫ ≈¨<SbÙ f®Ê FÙ Fæ; f®Ê Ÿu ≈¨SJg¡ J¡°uoÕ
ÌqŸ≤Ù J¡v≈fi° FÙ fiFÙ* Fæ $ oŸ<ÔÎ ı柰 N°≈ ª°Fu* b柰 FÙ J¡∑<ıÎ $ ("∫Suh~><Ÿ' oŸŸu ∫F Ÿ¥<ªw
F°uw° Fæ <J¡ Îu¿h~>J¡ Δ∫bF°≤ Ÿu b°_w<bJ¡ f®ÊR¡≈w° tu* J¡°uoÕ F°<fi fiFÙ* ≈F…≥ªwÙ) $$23$$ Ÿt_w
˚®°<∏w∫°u* Ju¡ f°@ J¡∑ ª≤tŸÙt°˚¥w, Ô°æ<J¡J¡ I°fi J¡∑ N<bT∫ tF°<ª<w Ju¡ _bR¡≈˚¥w FÙ ∫u wÙfi°u*
ıywg Fæ* $ ZÙ≤°tª∏BıÙ, N≈fiu ⁄Ì∫ Ju¡ ˚Ùw≤ oŸ ıywg N°æ≤ Ÿ tF°Ÿa<bwg tu* ÎJ¡ ≈®wÙ¿w Ÿu ∫C•w
F°uJ¡≤ Ÿ°aŸ°¿≤J¡ J¡°∫°u˘ J¡° Ÿ‡≈°Ìfi J¡≤ ≤Fu ˚Ù N°≈ fiŸu <Ô›w fiFÙ* F°u ŸJ¡wu $ oŸ <bT∫ tu* ∫F
ZC<w ˚Ù ≈®t°d Fæ-"w` J¡°u t°uF# J¡# „°uJ¡ ÎJ¡ÃbtfiC≈ÿ∫w#'$$24$$ Fu ZÙ≤°|b, ¿_Sw F°u ≤Fu, ı°
≤Fu, ÿb°Ÿ Ôu ≤Fu wS° „∫fi J¡≤ ≤Fu N°≈ N≈fiu ⁄Ì∫ tu* "ŸbÕΔ∫°≈Ù ªæw∏∫ ≈®J¡°„ _bR¡≈ ∫F ≈≤t°Ãt°

1426

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

tæ* FÙ Fq≥' ÎuŸ° NfiC˚b J¡∑<ıÎ $$25$$ Fu ZÙ≤°|b, ∫<Ì Wt ≤Ù<w Ÿu N°≈ N<˚t°fi Ÿu „¥∏∫, ttw°
Ÿu ≤<Fw N°æ≤ fC<]t°fi Fæ* w°u Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫°u* tu* ¿_Sw, Ÿb°uÕ≈Bb„¥∏∫, „°aw, <ªÌuJ¡≤Ÿ f®ÊR¡≈ F°u
ı°oÎ $$26$$ ŸbÕΔ∫°≈Ù, ÎJ¡R¡≈, „C] Ÿa<bÃ_bR¡≈ F…Î N°≈ bF ZC<w≈®<Ÿ], N°<Ì N°æ≤ N∏w Ÿu
≤<Fw, ≈®J¡°„°ÃtJ¡ ≈≤t≈Ì_bR¡≈ F°uJ¡≤ ¿_Sw F°u y∫u Fæ* $$27$$ f®Ê, wC≤Ù∫, N°Ãt°, N<bΩ°, ≈®J¨¡<w
wS° ıywg N°<ÌR¡≈ Ÿu ı°u ≈®<Ÿ] ≈Ì°SÕ Fæ*; bu ŸfJu¡ Ÿf Ÿ ≈®J¡°≤ N<˚∏fi Ÿ∏t°`R¡≈ Fæ*, <ıŸ
≈®J¡°≤ ŸæJ¡n°u* |n°u* tu* <t\>Ù $$28$$ ıæŸu |¸> Ÿu t¨^t∫w° ≈¨SJg¡ fiFÙ* Fæ bæŸu FÙ N°Ãt° Ÿu ≈®J¨¡<w ≈¨SJg¡
fiFÙ* Fæ $ N°æ≤ ıæŸu |¸> Ju¡ N∏Ì≤ ≤Ffiub°ÔÙ t¨^t∫w° ŸBq≈ t¨<WJ¡°t°` Fæ, bæŸu FÙ ≈®J¨¡<w tu* ≤Ffiub°ÔÙ
ŸBq≈w° N°Ãtt°` FÙ ¿_Sw Fæ $$29$$ ıÔ Ju¡ N°bwÕ J¡∑ fi°o˘ ı°u ∫F N°Ãt° J¡° <bbwÕfi Fæ, bFÙ ≈®J¨¡<w
„ÆÌ Ÿu J¡F° y∫° Fæ N°æ≤ Ÿ∏t°`_b˚°b Ÿu N≈fiu <bbwÕ tu* bF N°Ãt° FÙ Fæ, ÌqŸ≤° fiFÙ* $$30$$ ıæŸu
b°∫C N°æ≤ ŸJ¡° _≈∏Ìfi ÎJ¡ FÙ ≈Ì°SÕ Fæ* N°æ≤ fi°t Ÿu Ì°ufi°u* <˚∏fi F°uwu F…Î ˚Ù ŸW° Ÿu bu <˚∏fi fiFÙ* Fæ*,
bæŸu FÙ N°Ãt° N°æ≤ ≈®J¨¡<w ∫u Ì°ufi°u* ÎJ¡ Fæ* N°æ≤ fi°t Ÿu <˚∏fi F°uwu F…Î ˚Ù bu ŸW° Ÿu <˚∏fi fiFÙ* Fæ* $$31$$
ıæŸu Nf°u@ Ÿu Ÿ∏t°` Ÿ≈Õ˚®t ≤≠ıC tu* R¡≈°∏w≤ J¡°u ≈®°›w F°u ı°w° Fæ, bæŸu FÙ f°u@ fi F°ufiu Ÿu ofitu* ˚uÌ
t°Ô¥t ≈nw° Fæ N°æ≤ bF ˚uÌ f°u@ Ÿu FÙ ≈Cfi# <bÔÙfi F°u ı°w° Fæ $$32$$ <ªBq≈Ù ©uw tu* ı°u ∫F J¡v≈fi°R¡≈Ù
fÙı <y≤w° Fæ, bFÙ <ªWR¡≈Ù NaJC¡≤ F°uJ¡≤ ŸŸu _kC¡¿≤w F°uw° F…N° ˚°bÙ ŸaŸ°≤R¡≈Ù ıayÔ J¡° ÎJ¡
©^±> wæ∫°≤ F°u ı°w° Fæ $$33$$ N°ÃtI°fi Ÿu ÌÀ@ F…N° ∫FÙ J¡v≈fi°R¡≈Ù fÙı (<ªBq≈Ù ©uw tu*)
b°Ÿfi° R¡≈Ù ıÔ Ÿu ∫Ãfi≈¥bÕJ¡ ˚ÔÙ˚°≥<w ŸÙ*ª° y∫° ˚Ù NaJC¡≤ Ju¡ Ã≈°Ìfi tu* ŸtSÕ fiFÙ* F°uw° $$34$$
∫<Ì <ªBq≈ ©uw tu* J¡v≈fi°R¡≈Ù fÙı fi f°u∫° ı°∫ w°u ŸŸu fi <ªWR¡≈Ù NaJC¡≤°u* J¡∑ Ã≈<W ˚Ù fi
F°u, <ıfiŸu N°yu ªÔJ¡≤ ŸC©-Ì…#©R¡≈Ù NfiuJ¡ k¡Ô Ìufiub°Ôu „≤Ù≤R¡≈Ù b¨s ffi ı°wu Fæ* $$35$$
≈®_wCw ≈Ìu„-≤F_∫ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ, ª¥≥<J¡ N°≈ I°fi ≈®°›w J¡≤ ªCJu¡ Fæ, oŸ<ÔÎ ıywg tu* ˚®°a<w Ÿu y¨FÙw NŸwg <πÃb
J¡° (˚uÌ J¡°), ı°u NI°fi Ÿu ı<fiw N°æ≤ I°fi Ÿu <bfi°„Ù Fæ, N°≈ ≈¿≤Ã∫°y J¡≤ ÌÙ<ıÎ $ ˚B, Nf N°≈
N°ÃtæJ¡ÃbR¡≈ <fi≤<w„∫°fi∏ÌR¡≈Ù <b˚b Ÿu N˚∫°Ãt° F°u ı°o∫u $ N°≈tu* w°u wÙfi°u* J¡°Ô tu* ˚Ù Ì…#© Fæ
FÙ fiFÙ*, ∫FÙ Ft°≤° ≈Ìu„ Fæ $$36$$

fiª°Ÿb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

≈ª°Ÿb°≥ ŸyÕ
J¡v≈fi° π°≤° ıÙb tu* <Ô*yÌuF°ÃtJ¡ ≈C∫Õ‹¸>J¡ J¡∑ (Ÿ¥‚t„≤Ù≤ J¡∑) Ã≈<W wS°
o¿∏B∫°u* Ÿu ŸJu¡ f°fl <bT∫°u* J¡° y®Fd-J®¡t- ofiJ¡° bdÕfi $

∫Ω<≈ "<˚Ωwu ⁄Ì∫y®¿∏S¿ÿ~>Ω∏wu ŸbÕŸa„∫°#' oŸ ZC<w Ju¡ NfiCŸ°≤ ZÙ≤°tıÙ Ju¡ Ÿ˚Ù Ÿa„∫
w[bŸ°s°ÃJ¡°≤ Ÿu fi‹¸> F°u ªCJu¡ Su; wS°<≈ ÌqŸ≤°u* Ju¡ ≈J¡°≤ Ju¡ <ÔÎ- ÌqŸ≤°u* J¡°u <ıŸ <bT∫ tu* Ÿa„∫
Fæ - Ÿu ≈¥~>fiu J¡∑ oh~>° J¡≤ ≤Fu ZÙ≤°t˚B ≈FÔu N≈fi° NfiC˚b <b„uTJ¡Sfi≈¥bÕJ¡ <Ì©Ô°wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, tæ*fiu <fi<©Ô I°wΔ∫ (ı°fifiu ∫°uÀ∫) ≈Ì°SÕ ı°fi <Ô∫u N°æ≤ N<bfi°„Ù
B‹¸>Δ∫ b_wC J¡° NbÔ°uJ¡fi ˚Ù J¡≤ <Ô∫° $ Nf Ft Ô°uy N°≈Ju¡ Ÿb°uÕÃJ¨¡‹¸> f®ÊI°fiR¡≈ Nt¨w Ÿu

ŸyÕ - 50]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1427

(Nt¨w-≈°fi Ÿu) ˚ÔÙ˚°≥<w ≈¿≤≈¥dÕ (w¨›w) F°u ªCJu¡ Fæ* $$1$$
N≈fiu NfiC ˚ b Ju ¡ Ÿ°S - ≈¥ d Õ t Ì# ≈¥ d Õ < tÌa ≈¥ d °Õ w g ≈¥ d Õ t C Ì h∫wu $ ≈¥ d Õ _ ∫ ≈¥ d Õ t °Ì°∫
≈¥dÕtub°b<„‹∫wu $$ oŸ ZC<w J¡° tuÔ ˚Ù Fæ, ∫°u* fwÔ°wu Fæ* $
≈¥dÕf®Ê Ÿu <fiJ¡ÔJ¡≤ Îba „≤Ù≤R¡≈ ≈°<@ tu* ≈®bu„J¡≤ fi© Ju¡ Ny®˚°y≈∫Õ∏w Δ∫°›w F…N° ∫F
ıÙb ≈≤t°SÕw# ≈¥dÕf®ÊR¡≈ FÙ Fæ; •∫°u*<J¡ ≈¥dÕ Ÿu (f®Ê Ÿu) N°J¡°„°<Ì J®¡t≈¥bÕJ¡ Δ∫<‹¸>-Ÿt<‹¸>≈°<@R¡≈ ı°u Ã≈∏fi F°uw° Fæ, bF ≈¥dÕR¡≈ FÙ Ã≈∏fi F°uw° Fæ $ N°æ≤ tF°b°•∫ Ÿu Ã≈∏fi "tæ* f®Ê FÙ
Fq≥' oŸ I°fi Ÿu ≈°<@ı<fiw ≈¿≤¿h~>∏fiw° J¡° Ÿt¥Ô <bfi°„ F°u ı°fiu Ju¡ J¡°≤d, ıf ≈¥dÕf®Ê Ÿu ≈¥dÕ
FÙ ıÙbw[b N©^±> Îu•∫ Ÿu ≈¥¿≤w F°u ı°w° Fæ, wf J¡¿v≈w N≈¥dÕw° ˚®t Ju¡ fi‹¸> F°u ı°fiu Ÿu ≈¥dÕ J¡∑
(f®Ê J¡∑) ≈¥bÕ¿_Sw ≈¥dÕw° FÙ Nb¿_Sw ≤F ı°wÙ Fæ $$2$$ f®Êfig, fF…w Ô°uy°u* Ju¡ I°fi J¡∑ N<˚b¨<]
Ju¡ <ÔÎ ÔÙÔ°b„ tæ* N°≈Ÿu ∫F ≈®ÿfi ≈¥~>w° Fq≥ $ tF°≤°ı, f°ÔJ¡ Ju¡ ÔÙÔ°≈®ÿfi tu* <≈w° Ju¡ ŸÂ„
N°≈J¡°u J®¡°u@ J¡≤fi° ∫C•w fiFÙ* Fæ $$3$$
ª¥≥<J¡ NS°u˘ Ju¡ NfiC˚b°u* J¡° vÔu© Ÿ‡≈¥dÕ ≈®°<d∫°u* Ju¡ ⁄Ì∫ tu* FÙ Ìu©° ı°w° Fæ ("tu≤u ⁄Ì∫ tu*
NtCJ¡ NSÕ J¡° NfiC˚b F…N°' ∫°u* Ÿ˚Ù ≈®°dÙ N≈fiu-N≈fiu NfiC˚b°u* J¡° vÔu© J¡≤wu Fæ*, ÎuŸ° <Ì©°oÕ
≈nw° Fæ), <≈®∫N<≈®∫Ì„Õfiı<fiw ŸC©-Ì…#©°u* J¡° NfiC˚b ⁄Ì∫ tu* FÙ F°uw° Fæ N°æ≤ ÌÙ|ÕJ¡°Ô Ju¡ NfiC˚¥w
f°fl <bT∫°u* J¡° _t≤d ˚Ù ⁄Ì∫ tu* FÙ Ìu©° ı°w° Fæ; oŸ<ÔÎ ∫F J¡Ffi° N°bÿ∫J¡ Fæ <J¡ f°fl <bT∫°u*
J¡° NfiC˚b ⁄Ì∫ tu* FÙ F°uw° Fæ $ oŸ ¿_S<w tu* ªsC N°<Ì <ıwfiÙ o¿∏B∫°≥ Fæ*, fitu* f°fl ¿_Sw NS°u˘
J¡°u ⁄Ì∫ tu* Ô°fiu J¡∑ „<•w fiFÙ* Fæ, N°æ≤ bu _b∫a ın F°ufiu Ju¡ J¡°≤d f°F≤ ı°J¡≤, NfiC˚b J¡≤ N°æ≤
<k¡≤ Ô°æ¸>J¡≤ f°fl NS°u˘ J¡° bdÕfi J¡≤fiu tu* ŸtSÕ ˚Ù fiFÙ* Fæ*; Nw# ªsC N°<Ì Ju¡ y°uÔJ¡°u* J¡°u ~>°unJ¡≤
o¿∏B∫°u* J¡° ÌqŸ≤° _bR¡≈ t°fifi° <fi≤SÕJ¡ FÙ Fæ $ ∫F°≥ ≈≤ ∫F t°fifi° ˚Ù N∫C•w Fæ <J¡ N∏w#J¡≤d Ÿu
Nb¿h~>∏fi ıÙbªæw∏∫ FÙ o¿∏B∫ π°≤° f°F≤ <fiJ¡ÔJ¡≤, |¸> N°<Ì f°fl <bT∫°u* Ÿu Ÿ‡f] F°uJ¡≤ fi
f°fl <bT∫°u* J¡° NfiC˚b J¡≤uy° ? •∫°u*<J¡ ÎuŸ° t°fifiu ≈≤ "tu≤u ⁄Ì∫ tu* <bT∫°fiC˚b F…N°' ∫F fi J¡FJ¡≤
Ô°uy ÎuŸ° J¡Ffiu Ôyu*yu <J¡ "tu≤u f°F≤ <bT∫°fiC˚b F…N°', oŸÙ w≤F <≈®∫N<≈®∫Ì„Õfi ≈®∫C•w
ŸC©Ì…#©°fiC˚b ˚Ù ⁄Ì∫ Ÿu f°F≤ FÙ F°uy° N°æ≤ J¡°Ô°aw≤ tu* NfiC˚¥w f°fl <bT∫°u* J¡° ⁄Ì∫ tu* _t≤d fi
F°uJ¡≤ f°F≤ FÙ F°ufiu Ôyuy°-ı°u ŸbÕS° <b≈≤Ùw Fæ, ıf wJ¡ <bT∫°u* J¡° ⁄Ì∫ tu* ≈®bu„ fiFÙ* F°uy° wf
wJ¡ fiJ¡° ⁄Ì∫ Ju¡ NaÌ≤ NfiC˚b F°u FÙ fiFÙ* ŸJ¡w° $ ∫<Ì oŸ <bT∫ ≈≤ ∫F J¡Fu* <J¡ f°F≤ <fiJ¡ÔÙ F…oÕ
N∏w#J¡≤d b¨<W <bT∫°u* Ju¡ Ÿ‡f∏@ Ÿu <bT∫°J¡°≤w°-Ô°a~>fi, <ıŸJ¡° fi°t Ÿa_J¡°≤ Fæ, ÔuJ¡≤ ˚Ùw≤
≈®bu„J¡≤, fi¸> Ju¡ ŸÂ„ <bT∫°J¡°≤ J¡° NfiCJ¡≤d J¡≤ ≤FÙ <bT∫°u* J¡° NfiC˚b NSb° _t≤d J¡≤°wÙ Fæ,
w°u ∫F J¡Ffi° ˚Ù ∫C•w fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ |¸>°<Ì <bT∫°u* J¡° NfiC˚b ∫<Ì N°≈Ju¡ J¡Sfi°fiCŸ°≤ |¸>°J¡°≤J¡
Ÿa_J¡°≤R¡≈ Ô°a~>fi Ÿu ∫C•w F°uy° w°u ˚®t N°æ≤ ≈®t° Ì°ufi°u* tu* J¡°uoÕ ˚uÌ fi F°u ŸJ¡fiu Ÿu ŸbÕ` I°fi°u* tu*
<bÿb°Ÿ ™> ı°∫uy°; N°æ≤ |¸> N°<Ì <bT∫°u* tu* f°flÃb J¡° ı°u NfiC˚b F°uw° Fæ, bF ˚Ù fiFÙ* F°uy° $ ofi
Ÿf wJ¡°u˘ Ÿu ∫F <fi‹J¡TÕ <fiJ¡Ô° <J¡ NfiC˚b w°u ÎJ¡ ˚Ùw≤Ù ≈Ì°SÕ Fæ N°æ≤ |¸>°<Ì f°F≤ Ju¡ ≈Ì°SÕ Fæ*, ofi
Ì°u b_wCN°u* J¡° ≈≤_≈≤ Ÿ‡f∏@ fi F°u ŸJ¡fiu Ju¡ J¡°≤d f°fl°S°u˘ J¡°u <J¡ŸÙ ˚Ù w≤F NfiC˚b ≈≤ ª»°∫°
fiFÙ* ı° ŸJ¡w° $ oŸÙ<ÔÎ fiæ∫°<∫J¡ N°<Ì NfiC˚b J¡° <bT∫°u* Ju¡ Ÿ°S <bT∫<bT<∫˚°bR¡≈ ÎJ¡

1428

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

_bR¡≈Ÿ‡f∏@ t°fiwu Fæ*, fi <J¡ Ÿa∫°uy N°<ÌR¡≈; ≈≤awC fiJ¡° ∫F ≈s ˚Ù ™>ÙJ¡ fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡
<bT∫<bT<∫˚°bR¡≈ _bR¡≈Ÿ‡f∏@ <J¡ŸÙ ©°Ÿ <bT∫ Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f] w°u Fæ fiFÙ*, ŸfJu¡ Ÿ°S Ÿt°fiR¡≈
Fæ, oŸ<ÔÎ NtCJ¡ NfiC˚b tu* NtCJ¡ FÙ <bT∫ Fæ-oŸ ≈®J¡°≤ I°fi tu* <bT∫°u* J¡∑ Δ∫b_S° fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ $
oŸ ≈≤ ∫<Ì ∫F J¡F° ı°∫ <J¡ "≈FÔu N°Ãt° tfi Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f] F°uw° Fæ, Nfi∏w≤ tfi o¿∏B∫ Ju¡ Ÿ°S
Ÿ‡f] F°uw° Fæ N°æ≤ <k¡≤ o¿∏Ì®∫°≥ <bT∫°u* Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f] F°uwÙ Fæ*' - oŸ J®¡t Ÿu I°fi°Z∫-N°ÃtŸa∫C•wtfi#Ÿa∫C•w-o¿∏B∫Ÿa∫°uy N°<Ì R¡≈ ≈≤‡≈≤°Ÿ‡f∏@ Ÿu I°fi tu* <bT∫Δ∫b_S° F°u ŸJ¡wÙ Fæ,
w°u ∫F J¡Ffi° ˚Ù ∫C•w fiFÙ* Fæ, •∫°u*<J¡ oŸ ≈®J¡°≤ J¡° ≈≤‡≈≤°Ÿ‡f∏@ NfiCyw fi F°ufiu Ju¡ J¡°≤d _t¨<w,
NfiC<t<w N°<Ì tu* NfiCyw wwg-wwg <bT∫°u* J¡∑ Δ∫b_S° fiFÙ* J¡≤ ŸJ¡w° $ N<≈ª, ∫F ≈≤‡≈≤°Ÿ‡f∏@
f°fl NS°u˘ tu* N≈≤°usÃb Ÿ‡≈°ÌJ¡ Fæ, <k¡≤ ˚Ù N°≈ ıf Ÿu <bT∫Δ∫b_S°≈J¡ t°fiwu Fæ* wf wS°J¡<Sw
_bR¡≈Ÿ‡f∏@ t°fifi° Δ∫SÕ FÙ Fæ $ oŸÙ ∫C<•w Ÿu Ÿ‡f∏@ π°≤° <bT∫ <ıŸ I°fi J¡∑ N<˚Δ∫<•w J¡≤w°
Fæ, bFÙ NSÕ Ÿ I°fi J¡° <bT∫ F°uw° Fæ-∫F f°w ˚Ù ©¿^±>w F°u ı°wÙ Fæ, •∫°u*<J¡ o¿∏B∫ N°<Ì ı°u ˚Ù
I°fi°<˚Δ∫<•w tu* FuwC Fæ*, bu Ÿf Ÿ I°fi Ju¡ <bT∫ F°u ı°∫u*yu $ oŸ<ÔÎ N|<¸>w |¸>fi° tu* ŸtSÕ
t°∫°„<•w J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ Ÿu FÙ ⁄Ì∫ tu* f°F≤ Ju¡ <bT∫°u* J¡° NfiC˚b F°uw° Fæ - ∫FÙ J¡Ffi° F°uy°; ÎuŸÙ
¿_S<w tu* ªsC N°<Ì y°uÔJ¡°u* J¡°u ~>°unJ¡≤ N<w¿≤•w o¿∏B∫°u* J¡°u t°fifiu tu* k¡Ô FÙ •∫° Fæ ? Nw#
NfiC˚b°fiCŸ°≤ y°uÔJ¡ π°≤° FÙ <ªÌ°Ãt° f°fl NS°u˘ J¡° NfiC˚b J¡≤w° Fæ, ∫FÙ <Ÿ]°∏w _bÙJ¨¡w F°uy° $
oŸ ≈¿≤¿_S<w tu* t¨w ÌuF tu* ˚Ù ªsC N°<Ì y°uÔJ¡ Îba ŸbÕywŸÌ°Ãt° Ì°ufi°u* J¡° Nb_S°fi ≤Ffiu Ÿu bF°≥
˚Ù <ªÌ°Ãt° f°fl NS°u˘ J¡° NfiC˚b •∫°u* fiFÙ* J¡≤w° ? - ∫°u* ZÙ≤°tıÙ „aJ¡° J¡≤wu Fæ* $
f®Êfig, t¨w≈®°dÙ Ju¡ „≤Ù≤ tu* ∫Ω<≈ Z°u`-y°uÔJ¡, ªsCy°uÕÔJ¡, ÃbÀy°uÔJ¡, ≤Ÿfi°-y°uÔJ¡ N°æ≤
|®°d-y°uÔJ¡-Ÿf <bΩt°fi N°æ≤ _≈‹¸> <Ì©°oÕ Ìuwu Fæ*, <k¡≤ ˚Ù bu N≈fiu-N≈fiu <bT∫°u* J¡° y®Fd Jæ¡Ÿu
fiFÙ* J¡≤wu N°æ≤ ıÙ ≤Fu ≈®°dÙ Ju¡ „≤Ù≤ tu* bu Ÿf N≈fiu-N≈fiu <bT∫°u* J¡° y®Fd Jæ¡Ÿu J¡≤wu Fæ* ? $$4,5$$
tFTuÕ, ı±>_bR¡≈ ˚Ù ∫u o¿∏B∫°≥ „≤Ù≤ Ju¡ ˚Ùw≤ |¸>°<Ì f°fl ≈Ì°S°u˘ J¡° NfiC˚b Jæ¡Ÿu J¡≤wÙ Fæ* N°æ≤
≈Cfi# NfiC˚b •∫°u* fiFÙ* J¡≤wÙ* ? w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ ∫<Ì J¡°uoÕ J¡Fu <J¡ ªsC N°<Ì o¿∏B∫°≥ _b∫a f°F≤
<fiJ¡ÔJ¡≤ |¸> N°<Ì J¡∑ f°flw° J¡° NfiC˚b J¡≤ wÌfi∏w≤ ˚Ùw≤ ≈®bu„ J¡≤ <k¡≤ ∏Fu* J¡FwÙ Fæ* w°u oŸ
≈≤ ∫FÙ Ÿt°@°fi Fæ <J¡ fitu* (o¿∏B∫°u* tu*) fi ≈¨SJg¡ ªæw∏∫ Fæ N°æ≤ fi J¡Ffiu J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ FÙ Fæ, Nw#
N°≈J¡° J¡Sfi NŸayw FÙ Fæ $ oŸÙ ≈®J¡°≤ ∫<Ì J¡°uoÕ ∫F ˚Ù J¡Fu <J¡ bu o¿∏B∫°≥ FÙ ⁄Ì∫ tu* f°fl°S°u˘ J¡°u
Ô°J¡≤ _S°<≈w J¡≤wÙ Fæ* w°u oŸ ≈≤ ˚Ù ∫FÙ Ÿt°@°fi Fæ <J¡ ⁄Ì∫ tu* f°fl°S°u˘ J¡° _S°≈fi F°u ı°fiu ≈≤
w°u ≈Cfi# ≈Cfi# fiJ¡° (|¸>°<Ì f°fl°S°u˘ J¡°) NfiC˚b F°ufiu Ôyuy°, •∫°u*<J¡ <k¡≤ fiJ¡° (|¸>°<Ì f°fl°S°u˘
J¡°) f°F≤ <fiJ¡Ôfi° fiFÙ* Ìu©° ı°w° $$6$$
oŸ ≈≤ „aJ¡° F°u <J¡ ≈FÔu |¸> N°<Ì f°fl <bT∫ ªsC N°<Ì o¿∏B∫°u* J¡°u N≈fiu ≈®Ìu„ tu* <©*ªwu Fæ* $
f°Ì tu* <©*ªÙ y∫Ù bu o¿∏B∫°≥ N≈fiu <bT∫°u* J¡°u f°≥@J¡≤ ⁄Ì∫ ¿_Sw ˚°u•w° Ju¡ <ÔÎ <J¡ŸÙ Na„<b„uT Ÿu
˚Ùw≤ ÎuŸu Ô°wÙ Fæ*, ıæŸu |®°du¿∏B∫ y∏@ J¡°u, ∫°u* J¡v≈fi° J¡≤u*yu w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
<˚∏fi-<˚∏fi ≈®Ìu„ tu* ynÙ F…oÕ Ì°u Ô°uF-„Ô°J¡°N°u* J¡∑ fi°o˘ ≈≤_≈≤ NÃ∫aw NŸ‡f] (fi <tÔu
F…Î) |¸>°<Ì <bT∫ Îba o¿∏B∫°u* J¡∑ N°≈Ÿu J¡FÙ ı° ≤FÙ ≈≤_≈≤ N°J¡TÕd„ÙÔw° N°æ≤ Ÿtu* ˚Ù fiu`

ŸyÕ - 50]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1429

N°<Ì Nv≈ <bb≤°u* Ju¡ ˚Ùw≤ |¸> N°<Ì _S¥Ô ≈Ì°S°u˘ J¡° ≈®bu„ F°ufi°, ∫F Jæ¡Ÿu ? ∫°fiÙ Ÿb°ÕfiC˚b<b”]
Fæ $ w°Ã≈∫Õ ∫F Fæ <J¡ o¿∏B∫°u* Ju¡ Ÿ°S Ÿa¿ÿÔ‹¸> F°uJ¡≤ FÙ <bT∫ fiJ¡° (o¿∏B∫°u* J¡°) N°J¡TÕd J¡≤
ŸJ¡wu Fæ*, NŸa¿ÿÔ‹¸> F°uJ¡≤ fiFÙ*; •∫°u*<J¡ |¸> N°<ÌŸu NŸa¿ÿÔ‹¸> ≤≠ıC J¡˚Ù fiJ¡° (|¸>°<Ì J¡°)
N°J¡TÕd J¡≤wÙ F…oÕ <Ì©°oÕ fiFÙ* ≈nwÙ $ N°æ≤ y°uÔJ¡ ≈®Ìu„°u* Ju¡ ŸtÙ≈ fi ı°fiub°Ôu |¸>°<Ì J¡° fiŸu
Ÿ‡f∏@ ˚Ù fiFÙ* F°u ŸJ¡w° wS° fi w°u ≤≠ıC J¡∑ fi°o˘ o¿∏B∫°≥ |¸> N°<Ì J¡° ŸaÿÔuT ∫° N°J¡TÕd
J¡≤wÙ Fæ* - ∫F ≈®<Ÿ] FÙ Fæ; •∫°u*<J¡ <˚∏fi-<˚∏fi ≈®Ìu„°u* tu* ynÙ F…oÕ Ì°u Ô°uF-„Ô°J¡°N°u* J¡∑ fi°o˘
bu Ì°ufi°u* <˚∏fi Ìu„_S Fæ* $$7$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ w[bI°fi Ÿu Ÿt_w Ÿa„∫°u* Ÿu ≤<Fw F…Î N°≈J¡°u t°∫°t∫, Ÿf ≈®J¡°≤ J¡∑
NfiC≈≈<W∫°u* Ÿu y®_w ofi Δ∫bF°≤°u* tu* ÎuŸ° Ÿa„∫ •∫°u* F°uw° Fæ ? w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
tFTuÕ, ∫Ω<≈ tæ* ofi <b„uT°u* J¡°u ı°fi ≤F° Fq≥; wS°<≈ NI°<fi∫°u* ≈≤ NfiCy®F J¡≤fiu Ju¡ <ÔÎ FÙ <k¡≤<≈≤ ŸæJ¡n°u* f°≤ N°≈Ÿu ı°u ≈¥~>w° Fq≥, Ÿu N°≈ J¨¡≈°≈¥bÕJ¡ ≈¥dÕR¡≈ Ÿu J¡<FÎ $$8$$
∫F N°≈ fF…w FÙ S°un° J¡Fwu Fæ* <J¡ y°uÔJ¡°u* Ÿu <˚∏fi ÌqŸ≤Ù o¿∏B∫°≥ fiFÙ* Fæ; •∫°u*<J¡ b°_w<bJ¡
<bª°≤ J¡≤fiu ≈≤ w°u <ª<w Ÿu <˚∏fi ≈®t°w°, ≈®t°d Îba ≈®tu∫°u* J¡° J¡°uoÕ ˚Ù <b˚°y <J¡ŸÙ b°<Ì∫°u* π°≤°
<fiR¡<≈w fiFÙ* F°u ŸJ¡w°, oŸ N°„∫ Ÿu tF<TÕ b<Ÿ‹™>ıÙ ≈FÔu Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, oŸ Δ∫bF°≤-˚¥<t tu* <fitÕÔ <ª<w Ju¡ <Ÿb° o¿∏B∫ N°<Ì
˚Ù, <ªW N°<Ì N°æ≤ |¸> N°<Ì <J¡ŸÙ ˚Ù N∏∫ ≈Ì°SÕ J¡° ≈¨SJg¡ Ÿa˚b fiFÙ* Fæ $$9$$
∫<Ì J¡v≈fi° π°≤° B‹¸>° N°æ≤ Âÿ∫ J¡∑ ≈≈<W t°fiwu F°u w°u o¿∏B∫ N°<Ì Ÿu |<¸>w ≈C∫Õ‹¸>J¡R¡≈ Ÿu
˚Ù ≈¥bÕ-≈¥bÕ b°Ÿfi°N°u* Ju¡ NfiCŸ°≤ <ªÃ_bR¡≈ J¡∑ J¡v≈fi° ∫C•w F°u ı°∫uyÙ, ÎuŸÙ ¿_S<w tu* <J¡ŸÙ
≈®J¡°≤ J¡∑ NfiC≈≈<W fiFÙ* ≤F ı°wÙ, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
yyfi Ÿu ˚Ù NÃ∫∏w <fitÕÔ ı°u <ª<w Fæ, Ÿfiu <ªwg F°ufiu Ju¡ J¡°≤d t°∫°„fÔ-_b˚°b
o¿∏B∫°<Ì|<¸>w ≈C∫Õ‹¸>J¡R¡≈ Ÿu N≈fiu _bR¡≈ J¡∑ ≈¥bÕ-≈¥bÕ b°Ÿfi°N°u* Ju¡ NfiCŸ°≤ J¡v≈fi° J¡∑ Fæ $$10$$
J¡Fu y∫u NSÕ tu* t°∫°a wC ≈®J¨¡<w* <bΩ°∏t°<∫fia wC tFuÿb≤tg $ N_∫°b∫b˚¥wæ_wC Δ∫°›wa ŸbÕ<tÌa
ıywg $$ oŸ ZC<w J¡°u ≈®t°dR¡≈ Ÿu ≈¿_Sw J¡≤wu Fæ* $
bFÙ t°∫°„fÔ J¡¿v≈wR¡≈ ıywg Ju¡ Nb_S°fi tu* ≈®J¨¡<w ffi y∫° Fæ $ ŸÙ ≈®J¨¡<w Ju¡ Nb∫b°u* Ÿu
o<∏B∫ N°<Ì ≈®t°d Îba |¸> N°<Ì ≈®tu∫ Ã≈∏fi FCÎ Fæ* $$11$$
o¿∏B∫°u* π°≤° f°F≤ <fiJ¡Ô° F…N° ≈C∫Õ‹¸>J¡|¸>J¡ <ªW ≈FÔu |¸>°<Ì Ÿu Ÿ‡f] F°uw° Fæ $ f°Ì tu*
Ÿ Ÿ‡f∏@ Ÿu F…oÕ |¸>°<Ì <bT∫°J¡°≤ N≈fiÙ b¨<W tu* ≈®<w<f¿‡fw F…Î |¸>°<Ì J¡°u f°flÃb°J¡°≤ Ÿu
FÙ ⁄Ì∫ tu* Ôu ı°J¡≤ bF fiJ¡° ≈®Ì„Õfi J¡≤°w° Fæ $ ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡°Ô°∏w≤ tu* _t≤d F°uw° Fæ N°æ≤
_b›fi tu* ˚Ùw≤ ¿_Sw b_wCN°u* J¡° FÙ f°flR¡≈ Ÿu NfiC˚b F°uw° Fæ, ∫°u* ŸfJ¡∑ ≈≈<W F°u ı° ŸJ¡wÙ
Fæ; oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
oŸ ≈®J¡°≤ ≈C∫Õ‹¸>J¡R¡≈w° J¡°u ≈®°›w F…N° ı°u <ªBq≈ w[b Fæ, bFÙ N≈fiu <ªW N°<Ì Ÿu |<¸>w
_b˚°b Ju¡ J¡°≤d _b∫a FÙ <ªW b¨<W fi°t J¡° Nb∫b F°u ı°w° Fæ $ Ÿ <ªWb¨<Wfi°tJ¡ Nb∫b tu*
|¸>°<Ì f°fl <bT∫ f°fl°J¡°≤ Ÿu FÙ ≈®<w<f¿‡fw F°uwu Fæ* $ t¨w-ÌuF tu* w°u ≈C∫Õ‹¸>J¡|<¸>w <Ô*y ÌuF°ÃtJ¡

1430

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

ıÙb Ju¡ N≈fiÙ J¡v≈fi° Ÿu FÙ ÔÙÔ°u≈°¶∫°fi tu* ≈®Ì<„Õw ≤Ù<w Ju¡ NfiCŸ°≤ f°F≤ <fiJ¡Ô ı°fiu Ju¡ J¡°≤d
Ì„Õfi N°<Ì J¡∑ Ÿ°tØ∫Õ FÙ fiFÙ* ≤FwÙ; ∫°u* ŸbÕ<b@ <b≤°u@ J¡° ≈¿≤F°≤ F°u ı°w° Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$12$$
∫<Ì ÎuŸ° FÙ Fæ w°u Ÿ ≈C∫Õ‹¸>J¡ J¡° FÙ _bR¡≈ •∫° Fæ ? ı°u ≈aªÙJ¨¡w ˚¥w°a„R¡≈ ıywg Ju¡ N°J¡°≤
tu* ≈¿≤dw F°u ≤F° Fæ N°æ≤ N≈aªÙJ¨¡w ˚¥w°u* Ju¡ J¡°∫ÕR¡≈ <Ô*y°a„ Ÿu fiJ¡° ≈®<w<f‡f y®Fd J¡≤ ≤F° ÎJ¡
w≤F Ÿu Ì≈ÕdwCv∫ Fæ-bFÙ J¡<FÎ, ∫°u* ZÙ≤°tª∏BıÙ ≈¥~>wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # ˚ybfig, Fı°≤°u* ıywg Ju¡ <fit°Õd J¡∑ t<Ft°b°Ôu N°æ≤ fi ıywg Ju¡ <ÔÎ
Ì≈Õd˚¥w Ÿ ≈C∫Õ‹¸>J¡ J¡° _bR¡≈ <J¡Ÿ ≈®J¡°≤ J¡° Fæ ? ∫F N°≈ J¡<FÎ $$13$$
Ÿ ≈C∫Õ‹¸>J¡ J¡° _bR¡≈ fwÔ°fiu Ju¡ <ÔÎ tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ ≈FÔu ŸJu¡ t¥Ô˚¥w NI°w f®Êw[b
J¡° <fiÌuÕ„ J¡≤wu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°t˚B, N°<Ì N°æ≤ N∏w Ÿu „¥∏∫, <bJ¡°≤b<ıÕw, ≈®J¡°„_bR¡≈,
„C]ªæw∏∫t°`_bR¡≈, t°∫° Ju¡ N°J®¡td Ÿu ≤<Fw wS° ıywg J¡° J¡°≤d ı°u f®Êw[b Fæ bF ≈FÔu
N°J¡°„ N°<Ì Ÿ¥‚t˚¥w°u* J¡∑ ≤ªfi°J¡≤ Nfi∏w≤ N≈aªÙJ¨¡w fi ˚¥w°u* Ÿu <Ô*yÌuF N°æ≤ ≈aªÙJ¨¡w fi ˚¥w°u*
Ÿu f®Ê°^±> J¡∑ ≤ªfi° J¡≤w° Fæ $ Nfi∏w≤ bF f®Êw[b FÙ Ÿ f®Ê°^±> Ju¡ ˚Ùw≤ ≈®<w<f‡f°ÃtJ¡ J¡v≈fi°
J¡∑ ∏tC©w° ≈®°›w J¡≤ N<˚t°fib„ ıf Ÿ¥`°Ãt-≈®°d°u* J¡°u @°≤d J¡≤w° Fæ wf bF "ıÙb' ∫°u* J¡F°
ı°w° Fæ $ Nfi∏w≤ bF oŸ ÌuF tu* b°Ÿfi°N°u* wS° Nay°u* Ju¡ ≈ª∫ Ÿu ≈C‹¸> F°uw° Fæ N°æ≤ ≈C‹¸> F…N° bFÙ
ıÙb f°fl Îba N°U∫∏w≤ Δ∫°≈°≤R¡≈ ªu‹¸>°Î≥ ˚ÔÙ˚°≥<w <J¡∫° J¡≤w° Fæ $$14,15$$
N<˚t°fi, tfifi N°<Ì Δ∫°≈°≤°u* Ju¡ ˚uÌ Ÿu ŸJu¡ NFaJ¡°≤, tfi N°<Ì <˚∏fi-<˚∏fi fi°t Fæ*, ∫F
J¡Fwu Fæ* $
N≈fiu „C] ªæw∏∫t°`_bR¡≈ J¡° <b_t≤d F°ufiu ≈≤ ÌuF N°<Ì tu* "NFtg' N<˚t°fi Ÿu bF "NFaJ¡°≤'
J¡F° ı°w° Fæ, ŸaJ¡v≈ N°<ÌR¡≈ Δ∫°≈°≤ Ÿu "tfi' J¡FÔ°w° Fæ, f°u@ Ju¡ <fiÿª∫°ÃtJ¡ Δ∫°≈°≤ Ÿu "fC<]'
J¡FÔ°w° Fæ N°æ≤ o∏BR¡≈ N°Ãt° π°≤° ‹¸> ∫°fiÙ wWwg J¡t°u˘ Ÿu ≈°<ıÕw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d "o¿∏B∫ (N)
J¡FÔ°w° Fæ $ bFÙ ÌuFR¡≈ ˚°bfi° Ÿu "ÌuF' ffiw° Fæ N°æ≤ |¸>°J¡°≤ ˚°bfi° Ÿu |¸> $ •w Ÿt_w Δ∫°≈°≤°u*
tu* Ÿ°@°≤d_b˚°bR¡≈ ∫F N°Ãt° <bπ°fi°u* π°≤° "≈C∫Õ‹¸>J¡' J¡F° y∫° Fæ $$16,17$$ () Nº∫°Ÿb„
I°w¨Ãb, J¡wÕ¨Ãb, ˚°u•w¨Ãb, Ÿ°<sÃb N°<Ì @t°u˘ Ÿu ∫C•w (I°fiu¿∏B∫°u* Ju¡ Δ∫°≈°≤°u* Ÿu "tæ* I°w° Fq≥',
J¡tuÕ¿∏B∫°u* Ju¡ Δ∫°≈°≤°u* Ÿu "tæ* J¡w°Õ Fq≥', fi I°fi J¡tuÕ¿∏B∫°u* Ju¡ Δ∫°≈°≤°u* Ÿu ı¿fiw ŸC©-Ì…#©°u* J¡°
N°Z∫ F°ufiu Ÿu "tæ* ˚°u•w° Fq≥', Ì°ŸÙfi F°uJ¡≤ ŸfJ¡° ≈®J¡°„fi J¡≤fiu Ÿu "tæ* Ÿ°sÙ Fq≥' oÃ∫°<Ì
N<˚t°fi∫C•w) ı°u ªæw∏∫ Fæ, bFÙ ªæw∏∫°a„ J¡∑ ≈®@°fiw° Ÿu "ıÙb' J¡F° y∫° Fæ $ N°æ≤ ı±>°a„ J¡∑
≈®@°fiw° Ÿu Ÿu FÙ <bπ°fig Ô°uy "≈C∫Õ‹¸>J¡' ˚Ù J¡Fwu Fæ* $$18$$
oŸÙ<ÔÎ _b-_bR¡≈˚¥w ŸtHÙ yoÕ fC<]b¨<W∫°u* J¡° J¡°Ô˚uÌ Ÿu ˚uÌ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ıÙb ˚Ù
"o¿∏B∫<t∏B<Ô*y<t∏B‹¸> oÃ∫°<Ì (5-2-93) Ÿ¥` Ÿu o¿∏B∫„ÆÌ "o∏B‹¸>' oŸ NSÕ
tu* FÙ <fi≈°<ww Fæ $
() "NFaJ¡°≤J¡Ô°∫C•wa fC<]ıÙbŸt¿∏bwtg $ wÃ≈C∫Õ‹¸>J¡<tÃ∫C•wa ˚¥w⁄Ã≈μT¸>g≈Ì# $$' oŸ
Ôsd Ÿu Ô<sw ≈C∫Õ‹¸>J¡ J¡° FÙ ∫F ≈®J¡°≤°∏w≤ Ÿu bdÕfi Fæ $
(N)

ŸyÕ - 50]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1431

J¡°t, J®¡°u@, FTÕ, <bT°Ì N°<Ì Ÿu ∫C•w F°uJ¡≤ NfiuJ¡-Ÿ° F°u ı°w° Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
wÌfi∏w≤ Nº∫°Ÿb„ _b°ÃtR¡≈ ı°fiÙ yoÕ fC<]b¨<W∫°u* Ÿu bFÙ ıÙb Ÿt∫-Ÿt∫ ≈≤ J¡°t, J®¡°u@,
FTÕ, <bT°Ì N°<Ì π°≤° _b∫a FÙ NfiuJ¡R¡≈-Ÿ° F°u ı°w° Fæ $ N°æ≤ J¡°Ô ≈°J¡≤ N≈fiu ≈C∫Õ‹¸>J¡ _b˚°b
Ÿ N°J¡°≤ J¡°u ≈®°›w J¡≤w° Fæ, <ıŸtu* Nfi∏w b°Ÿfi°R¡≈Ù J¡<dJ¡°N°u* J¡° Ì∫ F°uw° Fæ $$19$$
ıæŸu fÙı°u* Ju¡ N°J¡°≤ NaJC¡≤, J¡°^±>, ≈vÔb N°<Ì F°uwu Fæ*, bæŸu FÙ ŸÙ Ÿt<‹¸>Δ∫‹¸>§°ÃtJ¡ ıÙb
Ju¡ ∫u Ÿf ıywg N°J¡°≤ F°uwu Fæ*, oŸ N°„∫ Ÿu J¡Fwu Fæ* $
ıæŸu <Ÿ*ªfi Ÿu fÙı Ju¡ ≈vÔb N°<Ì N°J¡°≤ F°uwu Fæ*, bæŸu FÙ b°Ÿfi° Ju¡ NfiCŸ°≤ Ÿt<‹¸>Δ∫‹¸>§°ÃtJ¡ Ÿ ıÙb Ju¡ ˚Ù tæ*, „≤Ù≤ N°<Ì, _S°b≤ N°<Ì Îba ıayt N°<Ì Ÿf ıywg N°J¡°≤ F°uwu
Fæ* $$20$$ oŸÙ<ÔÎ "N°Ω <ªÌ°Ãt° tæ* fiFÙ* Fq≥, <J*¡wC „≤Ù≤ N°<Ì N°J¡°≤b°Ô° FÙ tæ* Fq≥', ∫°u* <tØ∫°I°fi
Ÿu ∫F Ìu©fiu Ôyw° Fæ $$21$$ b°Ÿfi°N°u* Ÿu bu<‹¸>w F…N° ∫F ıÙb <ª≤J¡°Ô wJ¡ _byÕ-fi≤J¡ tu* N°b°ytfi°u*
π°≤° ıywg tu* Ÿ ≈®J¡°≤ |¥tw° FÙ ≤Fw° Fæ, <ıŸ ≈®J¡°≤ ŸtCB tu* w≤ay°u* Ÿu w°<nw J¡°‹™> $$22$$ ŸfiJ¡
N°<Ì Ju¡ ŸÂ„ J¡°uoÕ w°u <b„C] ı°<w Ju¡ ≈®˚°b Ÿu J¡v≈ Ju¡ ≈®°≤‡˚ tu* FÙ ∫°fiÙ ≈¥bÕJ¡v≈ Ju¡ Ÿ°aŸ°¿≤J¡
f∏@fi Ju¡ f°Ì ≈®St ı∏t tu* FÙ N°Ãt° J¡° w[bw# I°fiJ¡≤ N°<Ì Îba Naw Ÿu „¥∏∫ ≈≤t ≈Ì J¡°u ≈®°›w F°u
ı°wu Fæ* () $$23$$ fF…w J¡°Ô wJ¡ NfiuJ¡ ∫°u<fi∫°u* tu* ≈®°›w ŸC©-Ì…#©°<Ì ˚°uy°u* Ju¡ Nfiaw≤ Δ∫°JC¡Ô
F…N° J¡°uoÕ ≈C”T N°ÃtI°fi π°≤° N≈fi° ≈≤t≈Ì ≈®°›w J¡≤w° Fæ $$24$$
"J¡Sa |¸>°<Ìf°flÃb<t¿∏B∫°<d ı±>°∏∫<≈' ∫F ı°u ≈®ÿfi ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu ≈¥~>° S°, ŸJ¡°
Ÿ°t°∏∫w# Ÿt°@°fi F°u ı°fiu ≈≤ ˚Ù <b„uTR¡≈ Ÿu Ÿt°@°fi J¡≤wu Fæ* $
ŸCtwu ZÙ≤°tıÙ, „≤Ù≤R¡≈w° J¡°u ≈®°›w F…N° •w-_bR¡≈ ∫F ıÙb fiu` N°<Ì π°≤° |¸>°<Ì f°fl
<bT∫°u* J¡° <ıŸ ≤Ù<w Ÿu ˚Ùw≤ NfiC˚b J¡≤w° Fæ, bF ≤Ù<w (N°≈) ŸC<fiÎ $$25$$ ZÙ≤°t˚B, ≈C∫Õ‹¸>J¡
tu* ≈®<w<f¿‡fw F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ≈¿≤¿h~>∏fi N°J¡°≤ Ÿu ∫C•w wS° ıÙbR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F…Î ªæw∏∫ J¡° tfi
Ju¡ Ÿ°S ~># o¿∏B∫°u* Ÿu Ÿt¿∏bw ∫F „≤Ù≤ fi© Ju¡ Ny®˚°y≈∫Õ∏w Δ∫°<›w tu* ≈¿≤t°w° F°uJ¡≤ ¿_Sw
≤Fw° Fæ $ ŸÙ Ÿu ıÙbªæw∏∫ ŸbÕÌ° ÌuF≈¿≤<tw F°uJ¡≤ ÌuF Ju¡ N∏Ì≤ ≤Ffiub°Ôu ŸC©, Ì…#© N°<Ì J¡°
Ÿ‡f∏@b„ NfiC˚b J¡≤w° Fæ, ÌuF Ÿu f°F≤ ≤Ffiub°Ôu J¡° fiFÙ* $$26$$ ıf N°∏w≤ b_wCN°u* Ÿu N∏∫
f°fl |¸> N°<Ì ≈Ì°S°u˘ J¡° ≈®Ã∫s J¡≤fi° F°uw° Fæ wf w°Ô°f Ÿu H¸>Ju¡ Ÿu ~>Ô° F…N° ıÔ fi°ÔÙ π°≤°
•∫°¿≤∫°u* tu* <ıŸ ≈®J¡°≤ ≈F…≥ªw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿf ÌuF°u* Ÿu <B•w F…N° ıÙbªæw∏∫ ªsC N°<Ì
o¿∏B∫R¡≈ π°≤°u* Ÿu |¸>°<Ì≈∫Õ∏w f°fl<bT∫ wJ¡ Ju¡ N°J¡°„ tu* ı°w° Fæ $ Ÿ ¿_S<w tu* fi |¸>°<Ì
<bT∫°u* J¡° fiu` N°<Ì π°≤°u* Ÿu <fiJ¡Ôu F…Î ıÙbªæw∏∫ Ju¡ Ÿ°S _b°J¡°≤b¨<WΔ∫°<›w π°≤° Ÿ‡f∏@ F°u ı°fiu
Ÿu bu <bT∫w° (ıÙbªæw∏∫ Ju¡ Ÿ°S Nº∫°Ÿı<fiw <ªW°Ì°Ã‡∫) ≈®°›w J¡≤wu Fæ* $$27$$ ZÙ≤°tıÙ,
f°fl <bT∫°u* Ju¡ I°fi tu* o¿∏B∫Ÿ<∏fiJ¡TÕ FÙ ŸÌ° J¡°≤d Fæ N°æ≤ bF o¿∏B∫°u* J¡° Ÿ‡f∏@ <ªW Ÿu ∫C•w
ıÙ ≤Fu ≈C”T tu* FÙ Ÿa˚b Fæ, t¨w NSb° tC•w ≈C”T tu* J¡˚Ù fiFÙ* $$28$$
f°F≤ ÎuŸ° FÙ F°uw° Fæ, ∫F Ft t°fi Ôuwu Fæ*, ≈≤awC <k¡≤ ˚Ù ŸJ¡° ˚Ùw≤ NfiC˚b Jæ¡Ÿu F°uw° Fæ ?
∫u Ÿf ≈®J¡°≤ Ju¡ <b˚°y (˚uÌ) Ã≈<W ≈®J¡≤d Ju¡ Ÿ°¿[bJ¡, ≤°ıŸ N°<Ì ıÙb°u* Ju¡ ˚uÌbdÕfi-≈®Ÿay tu* <b_w¨wR¡≈ Ÿu J¡Fu ı° ªCJu¡ Fæ* $
()

1432

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

∫<Ì ÎuŸÙ „aJ¡° F°u, w°u Ÿ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
N∏w#J¡≤db¨<WR¡≈ ∫° fi∫fi≤<ÿtR¡≈ ı°u-ı°u NÃ∫aw _bh~> b_wC Fæ, ŸÙ tu* f°fl°J¡°„ tu* ¿_Sw
|¸>°<Ì <bT∫ ≈®<w<f¿‡fw F°uwu Fæ*, N°æ≤ bF ≈®<w<f‡f N∏w#J¡≤db¨<W Ju¡ N∏wyÕw ıÙb ªæw∏∫ Ju¡ Ÿ°S
Ÿa¿ÿÔ‹¸> F°u ı°w° Fæ $ (wf "f°F≤ ¿_Sw F…N° FÙ tæ* |¸> J¡° Ÿ°s°ÃJ¡°≤ J¡≤w° Fq≥' ∫°u* Ÿf Ô°uy •∫°u*
NfiC˚b fiFÙ* J¡≤wu ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $) ∫Ω<≈ ıÙb f°F≤ <bΩt°fi Fæ; wS°<≈ bF f°F≤ ≈®°d°u* J¡°u
@°≤d fiFÙ* J¡≤w° $ w°Ã≈∫Õ ∫F F…N° <J¡ ıF°≥ ≈®°d J¡∑ Δ∫°<›w ≤FwÙ Fæ, bFÙ* NF∏w°<˚t°fi F°uw° Fæ,
f°F≤ fiFÙ* $$29$$
•w ≤Ù<w Ÿu ˚Ôu FÙ |¸> tu* I°fiR¡≈ k¡Ô J¡∑ ≈≈<W F°u ı°∫, <k¡≤ ˚Ù ⁄Ì∫ Ju¡ N∏Ì≤ |¸>°J¡°≤
J¡° ≈®bu„ Jæ¡Ÿu F°uy° ? oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
N°b≤d N°<Ì Ì°uT°u* Ÿu „¥∏∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d ıf N°≥©°u* Ju¡ w°≤u, Ÿ°fi ≈≤ <|Ÿu y∫u fibÙfi fiÙÔtt<d J¡∑ fi°o˘, ªtJ¡wu ≤Fwu Fæ* wf fitu* |¸>°<Ì≈®<w<f‡f∫C•w <ªWb¨<W ≈®bu„ J¡≤wÙ Fæ, oŸÙŸu f°F≤¿_Sw |¸>°<Ì ≈Ì°SÕ ≈®<w<f¿‡fw F°uw° Fæ, ∫F J¡F° ı°w° Fæ $$30$$ ZÙ≤°|b, wÌfi∏w≤ Ÿ ≈®J¡°≤
N°≥©°u* Ju¡ w°≤°u* tu* ≈®<b‹¸> F…N° |¸>°<Ì ≈Ì°SÕ, ⁄Ì∫ tu* ≈®<w<f‡f ≈nfiu Ju¡ J¡°≤d NFt<˚t°fiÙ ıÙb Ju¡
Ÿ°S Ÿa∫C•w F°u ı°w° Fæ $ oŸ ≤Ù<w Ÿu f°F≤ FÙ ˚°Ÿt°fi |¸>°<Ì f°fl-b_wC NFaJ¡°≤Ù ıÙb π°≤° ⁄Ì∫
tu* Iu∫ F°u ı°wÙ Fæ $$31$$
ªuwfi J¡° NSÕ Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f∏@ F°ufiu ≈≤ I°fi F°uw° Fæ, ∫F <fi∫t f°ÔJ¡, ≈„C N°<Ì tu* ˚Ù ≈®<Ÿ]
Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ı°u b_wC Ÿ‡f∏@ J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ, Ÿu f°ÔJ¡ ˚Ù NSb° ≈„C ˚Ù ı°fi Ôuw° Fæ $ <J*¡ fF…fi° ? ıf
_S°b≤ ≈Ì°SÕ (N) ˚Ù N≈fiu Ÿ°S Ÿ‡f] b_wC J¡°u ı°fi Ôuw° Fæ wf ıÙb N≈fiu Ÿu Ÿ‡f] b_wC J¡°u
•∫°u* fiFÙ* ı°fi Ôuy° ? $$32$$
Ìq≤_S <bT∫°u* J¡° o¿∏B∫y°uÔJ¡°u* Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f∏@ Jæ¡Ÿu F°uw° Fæ ? oŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≈°t≤ „aJ¡° J¡°
<fi≤°Ÿ J¡≤ ≤Fu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ J¡Fwu Fæ* $
≈¥b°uÕ•w ≤Ù<w Ÿu ıÙbªæw∏∫ Ju¡ Ÿ°S Ÿ‡f] F°u ≤FÙ y°uÔJ¡ Ÿu <˚∏fi, _bh~>wt ªsC¿≤¿∏B∫ J¡∑
≤¿ÿt∫°≥ ≈C≤°ubwÙÕ Âÿ∫ |¸>°<Ì <bT∫°u* J¡° ≈¥dÕR¡≈ Ÿu N°<Ôyafi J¡≤ ÔuwÙ Fæ*, N°æ≤ wÌfi∏w≤ ıÙb ∏Fu*
w[bw# ı°fi Ôuw° Fæ $$33$$
ªsC¿≤¿∏B∫ Ju¡ <bT∫ tu* J¡Fu y∫u ≈¥b°uÕ•w J®¡t J¡° Ãb<y¿∏B∫ N°<Ì tu* ˚Ù N<wÌu„ J¡≤wu Fæ* $
Ãb<y¿∏B∫ N°<Ì _SÔ tu* ıÙb Ÿa_≈„Õ Ÿu F°ufiub°Ô° ∫F ≈¥b°uÕ•w ≈®J¡°≤ FÙ _≈„Õ, ≤Ÿ N°æ≤ y∏@ J¡°
≈¿≤I°fi J¡≤°fiu tu* Ÿ‡f∏@ ∫°fiÙ FuwC J¡F° y∫° Fæ $$34$$
„ÆÌ tu* <b„uT fwÔ°wu Fæ* $
N°æ≤ „ÆÌ w°u N°J¡°„ tu* ≤Fw° Fæ, Nw# wÃJ¡°Ô FÙ ŸJ¡° b¨<W≈®<w<f‡f Ju¡ <ffi° ˚Ù Ÿ°s°wg
"Ôı°ÔC' fi°t J¡° ÎJ¡ ≈°æ@° _≈„Õt°` Ÿu N≈fiu ≈W°u* J¡°u <ŸJ¡°un Ôuw° Fæ-∫F Ìu©° ı°w°
Fæ $ oŸÙŸu NfiCt°fi J¡≤ ∫F ı°fi° ı° ŸJ¡w° Fæ <J¡ Ÿf _S°b≤ N≈fiu Ÿu Ÿ‡f] b_wCN°u* J¡°
≈¿≤I°fi J¡≤wu Fæ* $
(N)

ŸyÕ - 51]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1433

Z°u` π°≤° ˚Ùw≤ ıÙb°J¡°„ tu* ≈®bu„ F°u ı°w° Fæ $ (oŸÙ ≤Ù<w Ÿu y∏@ J¡° ˚Ù ≈bfi Ju¡ π°≤° N∏w#≈®bu„
J¡Sa<ªw t°fi° ı° ŸJ¡w° Fæ, oŸ N°„∫ Ÿu ∫S°Ÿa˚b •w ∏∫°∫ J¡° ≈ŸaF°≤ J¡≤wu Fæ* $) oŸÙ ≤Ù<w
Ju¡ NfiCŸ°≤ o¿∏B∫°u* Ÿu <bT∫°u* J¡° ≈¿≤I°fi F°uw° Fæ $$35$$
≈®Ÿayb„ Ÿ˚Ù ≈®<w<f‡f°u* J¡° _bR¡≈ ı°fifiu J¡∑ oh~>°b°Ôu ZÙ≤°t˚B ≈¥~>wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ fiu J¡F° # f®Êfig, t°fiŸb¨<W Ì≈Õd, t<d, ıÔ, N°æ≤ ∫∏` |¨‹¸> J¡°‹™> tu* |¸>, tC©,
≈®˚° N°<Ì Ju¡ ı°u ≈®<w<f¿‡f <Ì©°oÕ ≈nwu Fæ*, fiJ¡° _bR¡≈ •∫° Fæ ? ∫F N°≈ tCHŸu J¡<FÎ $$36$$
ªæw∏∫-≈®<w<f‡f˚¥w Δ∫<‹¸>-Ÿt<‹¸> R¡≈ ıÙb°u* J¡° ˚®°<∏wt°` Ÿu <Ÿ] F…N° <f‡f°<w¿≤•w _bR¡≈
<f‡f Ju¡ ŸÃ∫ F°ufiu ≈≤ ˚Ù ıf Ft fiFÙ* J¡F ŸJ¡wu, wf NÃ∫∏w ın_bR¡≈ tC© Îba Ì≈Õd J¡° ∫° |¸>
Îba <ªWb¨<W∫°u* J¡° ≈≤_≈≤Ÿ°≈us ≈®<w<f‡f_bR¡≈ Ft J¡F fiFÙ* ŸJ¡wu-oŸtu* w°u J¡Ffi° FÙ •∫° ?
oŸ N°„∫ Ÿu tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ W≤ Ìuwu Fæ* $
tF°≤°ı b<Ÿ‹™>ıÙ fiu J¡F° # w[bI°<fi∫°u* tu* Zu‹™> ZÙ≤°tıÙ, <ıŸ ≈®J¡°≤ <ª<w Ju¡ ≈®<w<f‡f_bR¡≈
Ÿt<‹¸>-Δ∫‹¸>§°ÃtJ¡ ıÙb°u* J¡° _bR¡≈ <f‡f˚¥w <ªwg Ju¡ ŸÃ∫ F°ufiu ≈≤ ˚Ù ªæw∏∫°Ãt° J¡∑ ˚®°<∏w Fæ,
ŸÙ ≈®J¡°≤ NÃ∫∏w ın_bR¡≈ tC© Îba Ì≈Õd J¡° ∫° |¸> Îba <ªWb¨<W J¡° ≈≤_≈≤Ÿ°≈us ≈®<w<f‡f ˚Ù
ªæw∏∫°Ãt° J¡∑ ˚®°<∏w FÙ Fæ, ∫F N°≈ ı°<fiÎ $$37$$
Ju¡bÔ ≈®<w<f‡f FÙ ˚®°<∏w fiFÙ* Fæ, <J*¡wC ıywg ˚Ù ˚®°<∏w Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, ∫F ıywg ˚Ù ˚®°<∏wt°` FÙ Fæ, oŸ<ÔÎ N°≈J¡°u oŸ ıywg tu* <bÿb°Ÿ fiFÙ* J¡≤fi°
ª°<FÎ $ ∫F NFaJ¡°≤ N°<Ì ≈®≈aª ÎJ¡ w≤F Ÿu w≤ay _S°fiÙ∫ Fæ, Nw# <ª<w-ıÔ Ÿu ≈¨SJg¡ ŸJ¡∑ ŸW°
J¡˚Ù fiFÙ* F°u ŸJ¡wÙ; ŸW°b°fig w°u ŸbÕÌ° <ª<w ıÔ FÙ Fæ $$38$$$ ≈≤t<ª<wR¡≈ ŸtCB tu* w°u Ìu„,
J¡°Ô, <J®¡∫° N°<Ì ŸÌ° ÎJ¡t°` wBq≈ F°ufiu Ÿu ≈¨SJg¡ Fæ* FÙ fiFÙ* $ N°Ãt° ŸÌ° Ÿf ıyF Ÿftu* ≤Ffiub°Ô°
Fæ $$39$$ ZÙ≤°t˚B, ŸÌ° <bT∫°Ÿ•w fC<] Ÿu „¥∏∫, ≈®Ÿ∏fi°Ãt°, ⁄Ì∫ tu* <tØ∫°˚¥w ŸC©-Ì…#© J¡°
NfiC˚b J¡≤fiub°ÔÙ fC<] Ÿu ≤<Fw, Ÿt_w ŸaŸ°≤R¡≈ ≤°uy°ÃtJ¡ t°∫° Ÿu b<ıÕw wS° f®Ê_b˚°b Ÿtw°
tu* ≈®<b‹¸>t<w F°uJ¡≤ N≈fiu _bR¡≈ tu* ¿_Sw ≤<FÎ $$40$$

≈ª°Ÿb°≥ ŸyÕ Ÿt°›w

o•∫°bfib°≥ ŸyÕ
NI°fib„ FÙ ıÙb, o¿∏B∫, tfi, ÌuF ≈C∫Õ‹¸>J¡ N°<Ì ˚®t Ã≈∏fi F°uwu Fæ*,
w[bI°fi F°ufiu ≈≤ w°u ÎJ¡t°` f®Ê FÙ ≤F ı°w° Fæ-∫F bdÕfi $

"≈¥bÕ tu* NŸwg NFaJ¡°≤, ÌuF, o¿∏B∫ N°<Ì J¡∑ J¡v≈fi°, ıæŸu ıÙbŸt<‹¸>R¡≈ <F≤^∫y˚Õ J¡∑ Fæ,
bæŸu FÙ Δ∫<‹¸>R¡≈ N°≈J¡∑ ˚Ù Fæ' ÎuŸ° "J¡Ôfi°u∏tC©w°a ∫°wtg' oÃ∫°<Ì Ÿu b<dÕw w°Ã≈∫Õ N°≈fiu ı°fi FÙ
<Ô∫°, ∫°u* N°yu J¡Fu ı°fiub°Ôu <bT∫ Ju¡ ≈°uÌg|°w Ju¡ <ÔÎ NfiCb°Ì J¡≤wu Fæ* $
tF≤°ı b<„‹™>ıÙ fiu J¡F° # ZÙ≤°tıÙ, J¡tÔı∏t° <F≤^∫y˚Õ J¡∑ fi°o˘ Ÿ¨<‹¸> Ju¡ ≈FÔu "Nfi°Ω∏wtg'
oŸ ÿÔ°uJ¡ Ÿu J¡Fu y∫u f®Ê_b˚°b tu* ¿_Sw N°≈Ju¡ ˚Ù ªsC N°<Ì Ã≈∏fi fiFÙ* F…Î Su, ∫F Ÿf tu≤u
J¡Sfi J¡° w°Ã≈∫Õ N°≈fiu ı°fi FÙ <Ô∫° Fæ $$1$$

1434

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

[<fib°Õd-≈®J¡≤d ≈¥b°Õ@Õ

oŸ ≈®J¡°≤ ≈C∫Õ‹¸>J¡ J¡∑ J¡v≈fi° Ju¡ Nfi∏w≤ Δ∫bF°≤ ∫°uÀ∫ NS°u˘ J¡∑ J¡v≈fi° ˚Ù ıæŸu Ÿt<‹¸> J¡∑
Fæ, bæŸu FÙ Δ∫<‹¸>∫°u* J¡∑ ˚Ù Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<ıŸ ≈®J¡°≤ <F≤^∫y˚°ÕÃtJ¡ Ÿt<‹¸>≈C∫Õ‹¸>J¡ J¡° ŸyÕ Ju¡ N°<Ì tu* Δ∫bF°≤ ∫°uÀ∫ NSÕ-I°fi <Ìw
F°uw° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿ˚Ù Δ∫<‹¸>≈C∫Õ‹¸>J¡°u* J¡° ˚Ù NSÕI°fi ŸbÕÌ° <Ìw F°uw° Fæ $$2$$
y˚°Õb_S° Ÿu ÔuJ¡≤ ŸÙJ¡° <ÌÀÌ„Õfi J¡≤°wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ, ı°u Δ∫<‹¸>-ıÙb ~>™>u tFÙfiu tu* y˚Õ tu* FÙ ªsC N°<Ì o¿∏B∫°u* Ju¡ ≈®°Ì…˚°Õb Ÿu Ÿ‡≈∏fi
≈C∫Õ‹¸>J¡_bR¡≈ F°u ı°w° Fæ, bF w˚Ù Ÿu ÔuJ¡≤ <ıŸ Δ∫bFwÕΔ∫ b_wC J¡∑ <ıŸ ≈®J¡°≤ ˚°bfi° J¡≤w° Fæ;
ŸÙ ≈®J¡°≤ Ÿu N≈fiÙ ˚°bfi° Ÿu wÃJ¡°Ô FÙ Ìu©fiu Ôyw° Fæ, ∫F N°≈ ı°<fiÎ $$3$$ Îbaª, <F≤^∫y˚Õ
Ju¡ tfi°uΔ∫°≈°≤ tu* ŸJ¡° <fiıÙ ŸabuÌfi (ªæw∏∫) <ıŸ ≈®J¡°≤ o¿∏B∫ N°æ≤ o¿∏B∫°u* J¡° <bT∫_bR¡≈ F°u
ı°w° Fæ, ŸÙ ≈®J¡°≤ Δ∫<‹¸>ıÙbR¡≈ N°≈J¡° ˚Ù ŸabuÌfi F°u ı°w° Fæ, ∫FÙ tæ*fiu J¡F° - ∫F k¡Ôw#
<fiJ¡Ôw° Fæ, ∫F N°≈ ı°<fiÎ $$4$$ ZÙ≤°tª∏B, Δ∫<‹¸> Îba Ÿt<‹¸> Ju¡ R¡≈ tu* N° ≤FÙ Ÿa<bwg Ÿ¨<‹¸> Ju¡
≈FÔu ÎJ¡R¡≈ N°æ≤ „C] FÙ SÙ $ wÌfi∏w≤ Ÿ¨<‹¸>J¡°Ô tu* bF Ÿa<bwg ˚Ôu FÙ NFt<˚t°fiÙ NŸa¶∫
ıÙb≈C∫Õ‹¸>J¡°u* Ÿu Ÿt¿∏bw F°u ı°∫; wS°<≈ ŸJ¡° ŸabuÌfi_bR¡≈ w°u <fi‹J¡ÔaJ¡ FÙ ≤Fw° Fæ $$5$$
<bT∫°u* Ju¡ Ì°uT°u* Ÿu ŸabuÌfi J¡° bF _bR¡≈ J¡Ôa<J¡w •∫°u* fiFÙ* F°uw° ? oŸ „aJ¡° ≈≤ ≈≤t°SÕw#
buΩ≈Ì°SÕ J¡° N¿_wÃb FÙ fi F°ufiu Ÿu bF J¡Ôa<J¡w fiFÙ* F°uw°, ∫F J¡Fwu Fæ* $
N<πwÙ∫, NŸÙt N°æ≤ NbuΩ F°ufiu Ÿu <fi<bÕJ¡°≤ oŸ <ª<w tu* ÌqŸ≤u <J¡ŸÙ ≈Ì°SÕ J¡° (N¿_wÃb)
Fæ FÙ fiFÙ*; •∫°u*<J¡ bu ÌqŸ≤u ≈Ì°SÕ Ìu„J¨¡w, J¡°ÔJ¨¡w N°æ≤ b_wCJ¨¡w ≈¿≤h~>uÌ°u* Îba _S¥Ôw° Ÿu
∫C•w Fæ* $$6$$
∫<Ì „aJ¡° F°u <J¡ "<ª<w FÙ tfi N°<ÌR¡≈ F°u ı°wÙ Fæ' ÎuŸ° ıf N°≈ J¡F ªCJu¡ Fæ* wf tfi N°<Ì J¡∑
NŸÃ∫w° tu* <ª<w FÙ NŸÃ∫ •∫°u* fiFÙ* F°u ı°wÙ ? w°u oŸ ≈≤ J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°tıÙ, "<ª<w tfi N°<ÌR¡≈ F°u ı°wÙ Fæ' oÃ∫°<Ì ı°u JC¡~> J¡F° y∫° Fæ bF Ju¡bÔ <ª∏wfiÙ∫,
tfifiÙ∫ N°<Ì b_wC<bT∫J¡ fC<]b¨<W Ju¡ Nº∫°≤°u≈ Ÿu FÙ J¡F° y∫° Fæ; oŸ<ÔÎ <ª<w ≈≤t°SÕw#
tfi°uR¡≈w° J¡°u ≈®°›w J¡˚Ù fiFÙ* F°uwÙ $ oŸÙ w≤F bF fi w°u ıÙbR¡≈w° J¡°u ≈®°›w F°uwÙ Fæ N°æ≤ fi
≈C∫Õ‹¸>J¡R¡≈w° Ÿu FÙ ∫C•w F°uwÙ Fæ $$7$$
wf w[bI°fi Ÿu N°<b˚¥Õw_bR¡≈ F°ufiu Ÿu ≈FÔu ŸabuÌfi_bR¡≈ ˚Ù NŸwg •∫°u* fiFÙ* F°uw° ? oŸ ≈≤
J¡Fwu Fæ* $
ZÙ≤°t˚B, w[bI°fi°¿ÃtJ¡° <bΩ° N°æ≤ ª≤t≈®t°d˚¥w tfifi N°<Ì J¡° <bÔ°Ÿ N≈fi° JC¡~> ˚Ù
N¿_wÃb fiFÙ* ≤©w°; "Fæ FÙ fiFÙ*' ÎuŸ° NI°<fi∫°u* π°≤° ı°u w<JÕ¡w F°uw° Fæ, bF ŸÌ° FÙ <bΩt°fi Fæ;
bFÙ "≈≤t°Ãt°' oŸ fi°t Ÿu J¡F° y∫° Fæ N°æ≤ bFÙ tfi Ju¡ Ÿ°S o¿∏B∫°u* J¡° N<bT∫ Fæ $$8$$
∫<Ì bF ≈≤t°Ãt° N<πwÙ∫ FÙ Fæ w°u "w_t°wg ŸbÕ Îb N°Ãt°fi°u Δ∫Cbhª≤¿∏w' (ŸÙ ≈≤t°Ãt° Ÿu
Ÿ˚Ù ıÙb°Ãt° <fiJ¡Ôwu Fæ*) oŸ ZC<w Ÿu "N<Àfi-<b_kC¡<Ô*y' ∏∫°∫°fiCŸ°≤ ıÙbŸ‡≈<W Jæ¡Ÿu J¡FÙ yoÕ ?
oŸ „aJ¡° ≈≤ <„‹∫°u* J¡°u ŸtH°fiu Ju¡ <ÔÎ J¡v≈fi° Ÿu bæŸÙ J¡FÙ y∫Ù Fæ, ∫F J¡Fwu Fæ* $
"Ÿ ≈≤t°Ãt° Ÿu ªæw∏∫_bR¡≈ ıÙb Ã≈∏fi F°uw° Fæ' oÃ∫°<Ì tfifi°ÃtJ¡ J¡v≈fi° ÎJ¡t°` <„‹∫°u*

ŸyÕ - 51]

ZÙ ∫°uyb°<Ÿ‹™> tF°≤°t°∫d

1435

J¡°u ŸtH°fiu Ju¡ <ÔÎ FÙ J¡FÙ yoÕ Fæ $$9$$
NwÎb N°≈ N<bΩ°R¡≈ ≤°uy Ju¡ t¥Ô Ju¡ <bT∫ tu* <ª∏wfi fi J¡≤u* ∫°fiÙ ŸJ¡∑ ın ©°uıfiu tu* fi
Ôyu*, <J*¡wC ŸJ¡∑ ŸtC<ªw <ª<J¡ÃŸ° J¡° FÙ <ª∏wfi J¡≤u*; •∫°u*<J¡ t¥Ô J¡∑ <ª∏w° N°<Ì <ª<J¡ÃŸ° Ju¡
b°_wb ≈°∫ Fæ* FÙ fiFÙ*, ∫F J¡Fwu Fæ* $
<bª°≤ π°≤° ≈Ìuÿ∫ J¡°u ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ Nfi∏w≤ F…Î ª≤t≈®t°d tfifi°ÃtJ¡ <bª°≤ Ÿu <ıŸ <J¡ŸÙ
NI°w t¥Ô Ÿu Ã≈∏fi N<bΩ° R¡≈ ≤°uy Ju¡ „°aw F°u ı°fiu ≈≤ Ÿ Ì„° tu* Ÿ‡≈¥dÕ N°J¡°≤°u* Ÿu b<ıÕw ÎuŸ°
_bR¡≈I°fi Nb<„‹¸> ≤Fw° Fæ, ıF°≥ ≈≤ ≈≤t°dC tu* ŸCtu” ≈bÕw J¡∑ fi°o˘ N°J¡°„ ˚Ù _S¥ÔR¡≈ F°u ı°w°
Fæ $$10,11$$ ZÙ≤°tıÙ, <fi‹≈∏fi F°ufiub°Ôu Δ∫bF°≤°u* Ju¡ <ÔÎ <J®¡∫°Z∫ F°ufiu Ju¡ J¡°≤d Δ∫°bF°¿≤J¡
ŸÃ∫˚¥w ˚Ù ≈Ì°SÕ ıF°≥ „¥∏∫ J¡∑ fi°o˘ ¿_Sw Fæ*, Ÿ <fitÕÔ ŸÃ∫_bR¡≈ f®Ê≈Ì tu* ıywg tu* Ã≈∏fi
<bT∫°u* J¡°u ~>°unJ¡≤ N°≈ ıÙb∏tC•w F°uJ¡≤ ¿_Sw ≤<FÎ $$12$$
Nf N<bΩ° J¡° _bR¡≈ fwÔ°wu Fæ* $
ZÙ≤°tª∏BıÙ, Nw# ˚ÔÙ ≈®J¡°≤ Ìu©Ù ı° ≤FÙ ˚Ù N<bΩ° fiFÙ* ÌÙ© ≈nwÙ, <J*¡wC fi‹¸> FÙ F°u
ı°wÙ Fæ; oŸ<ÔÎ Ÿ N<bΩ° J¡° bFÙ ≈®<Ÿ] NŸBq≈ FÙ _bR¡≈ Fæ $$13$$
˚B, (Ft ∫F t°fiwu Fæ* <J¡) t¨yw¨‹d° ıÔ <Ì©°oÕ <Ì∫°, ≈≤ Ÿu ≈®∫Ãfi Ÿu ˚Ù <J¡∏FÙ* Ô°uy°u* fiu
J¡FÙ* ≈°∫° •∫° ? NS°Õwg <J¡ŸÙ fiu J¡FÙ* fiFÙ* ≈°∫°; ™>ÙJ¡ oŸÙ ≈®J¡°≤ (t¨yw¨‹d°ıÔ Ju¡ ŸÂ„) ı°u
Nb_wC˚¥w ≈Ì°SÕ Fæ*, ˚®°<∏wb„ Ìu©u y∫u ˚Ù bu <J¡Ÿ w≤F ≈°∫u ı° ŸJ¡wu Fæ* ? b°_wb tu* w°u ‹¸>°∏w˚¥w
t¨yw¨‹d°ıÔ ˚Ù N≈®<Ÿ] Fæ, ∫F ˚°b Fæ $$14$$ NŸwg ≈Ì°SÕ FÙ Ÿwg ˚°<Ÿw F°uw° Fæ $ ŸJ¡∑ ŸÃ∫w°
NŸBq≈ N<bΩ° Ÿu FÙ Fæ $ I°fi Ÿu w°u ı°u b_wC <ıŸ ≈®J¡°≤ J¡∑ ≤FwÙ Fæ, bF ŸÙ ≈®J¡°≤ J¡∑ <Ì©°oÕ ÌuwÙ
Fæ N°æ≤ ˚®°<∏w fi‹¸> F°u ı°wÙ Fæ $$15$$ ZÙ≤°tıÙ, ŸÃ∫ N°Ãt° Ju¡ Ÿ<∏fi@°fi Ÿu NÃ∫∏w NŸBq≈ ˚Ù
N<bΩ° J¡∑ ıÙb, ≈C∫Õ‹¸>J¡ N°<ÌR¡≈ J¡v≈fi° J¡∑ yoÕ Fæ, ∫F <bª°≤ ˚Ù N<bΩ° Ÿu F°uw° Fæ $$16$$
ZÙ≤°t˚B, N°≈ ıæŸu N<@J¡°≤Ù ıÙb°u* J¡°u ≈Ìu„ Ìufiu Ju¡ <ÔÎ Ÿ N<bΩ° J¡∑ FÙ ıÙb N°<ÌR¡≈
J¡v≈fi° „°˜°u* fiu J¡∑ Fæ $ oŸ<ÔÎ ≈®f°u@ Ju¡ <ÔÎ ÎJ¡<ªW F°uJ¡≤ N°≈ Ÿu ŸC<fiÎ $$17$$ ıÙbR¡≈w°
J¡°u