You are on page 1of 7

HANF

fe'ye vardnda (5 evval 60/9 Temmuz !undaki haberler Mslim'e ulanca men- menin kkn oluturan "hnf" btn
680) Mslim b. Avsece el-Esedi'nin evine suplarndan yaklak 4000 kii toplana- Sami dillerde ortaktr. Kelimenin Ken'a-
yerleerek faaliyetlerine balad. Ksa za- rak valinin konana yneldi. O srada ko- nice ekli olan hanpa ve hanapu Teli el-
manda 12-30.000 arasnda bir sayya ula- nakta otuz kadar muhafz bulunuyordu. Amarna tabletlerinde (m.. XIV. yzyl
an topluluk Hz. Hseyin adna kendisi- Vali durumdan endie ederek ehrin ileri ortalar) ortaya kmaktadr. Bu metin-
ne biat etti. Durumu haber alan Yezid, gelenlerini istiare maksadyla konana lerde kelime "ktle meyilli ve sapkn
Kfe Valisi Nu'man b. Beir'i azlederek ard. Toplantya katlanlardan, halka olmak, iftira etmek" anlamlarndadr. Ye-
yerine Basra Valisi Ubeydullah b. Ziyad' Mslim'i terketmeleri ve kendisine kar ni branice ve Mina'da kullanlan yahudi-
tayin etti. Kfe'ye geldikten sonra ehir gelmelerinin doru olmayaca telkinin- Araml (Judeo-Aramaic) dilinde "iki yzl
deki durumun Hz. Hseyin'in lehine ol- de bulunmalarn istedi. Konaktan ayrlan olmak". Sryanice ekli olan hanfo (han-
duunu gren Ubeydullah'n tehditkar bir kabile reisleri halk ikna ederek dalma pa) ise "putperest" anlamna gelmekte-
hutbe ile greve balamas zerine Ms- larn saladlar. Ayn gnn akam ya- dir (Moubarac. S. 152; Denny, xxv. 27).
lim b. Akil bulunduu evden ayrlarak da- nnda sadece otuz kiinin kaldn gren branice Kitab- Mukaddes'te hanefk-
ha nfuzlu bir kimse olan Hani' b. Urve'- Mslim. Kinde kabilesine mensup Tav'a k deiik ekim ekilleriyle "mlhid, din-
nin evine snd. Zor durumda kalan Ha-
adl bir kadnn evine snd. Ancak erte- siz" (Yeremya, 23/11 ); "murdar. kirlen-
ni' Mslim'i evinde misafir etmeye mec-
si gn Muhammed b. E'as'n azatls olan mi" (Yeremya, 3/1; aya, 24/5; Mezmur,
bur oldu. Bu olaydan sonra Hani'in evi
Tav'a'nn olu Bilal tarafndan ihbar edil- I 06/38; Mika, 4/11; Saylar. 35/33); "do
Hz. Hseyin taraftarlarnn karargah ha-
di ve yakalanp ldrld. Ardndan Hani' ru yoldan uzaklamak. dine kar kaytsz
line geldi. Durumu yakndan takip eden
de hapsedildii yerden alnarak hayvan kalmak" manalarnda kullanlmaktadr
Ubeydullah, Ma'kl adl bir casus vasta
pazarna gtrld ve orada ldrld. (Gesenius. s. 337; Moubarac, s. 152).
syla Mslim'in Hani' b. Urve'nin evinde
Ubeydullah. Mslim ile Hani'in balarn Midrash Rabbah'taki bir rivayete gre
kaldn rendi. Bir sre sonra Hani'in
arkadalarndan Muhammed b. E'as el-
Yezld'e gnderdi. Hz. Hseyin bu olaylar Ahd-i Atlk'te hanef "mlhid" (branice'
Kindi ve Esma bint Harice'ye Hani'in ancak lrak'a ulatktan sonra renebildi. de "minth") anlamndadr (Margoliouth.
kendisini niin ziyarete gelmediini sor- Hani', gzel Kur'an okuyan ve "el-era JRAS 903 . s. 479). Batl aratrmac
du. Onlar da hasta olduunu ileri srd- f'l-kurra" arasnda yer alan bir ahsi lar, genellikle Arapa'daki hanlf kelime-
ler. Ancak Ubeydullah hastalnn nem- yetti. Mslim ve Hani' iin yazlan mersi- sinin Dou Aramlcesi'nden (Sryanice)
li olmamas gerektiini, zira btn gn yeler kaynaklarda Abdullah b. Zeblr el- alndna kanidirler. Bu dilde "hnp" k- .
kapsnn nnde oturduunu haber ald Esedi, Ferezdak ve Sleyman (Sleym) b. k. dier Sami dillerde olduu gibi "put-
n syledi ve kendisine bir suikast d- Selam el-Hanefi'ye nisbet edilir. perestlik, dini konularda kararszlk, fark-
zenlenmesinden endie ettii iin Hani'in BBLYOGRAFYA : l inanlarn bir araya getirilmesi" mana-
konana gelmesini istediini bildirdi. Bu- bn Sa'd. et-Taba~at, iV, 41; Buhfri. et-Ttiri- larna gelir (Grunbaum. XLII 18881. s.
n un zerine arkadalar Hani'e gidip du- iJu 'l-kebi; Vlll, 231; Dineveri, el-AiJbtir'M 54-55; Faris-Glidden. XIX/3, s. 5; Gil, Xll
rumu anlattlar ve Ubeydullah' ziyaret val, s. 233-238; Mberred, el-Kamil (nr. M.
Ahmed ed-Dali). Beyrut 1406/1986, I, 160;Ya'-
119921. s. 15).
etmesinin uygun olacan sylediler.
kbi, TariiJ, 11, 243; Taberi. TtiriiJ (Eb'l-Fazl). V, Julius Wellhausen hanlf kelimesini,
Hani' b. Urve arkadalaryla birlikte 347-367; bn Abdrabbih. el-'~d'l-ferid, I, hem "kendini Tanr'ya, ibadete verme,
Ubeydullah'n konana girdii zaman 136; IV, 378; Mes'di. Mrc'~-~eheb (Abdl-
putlar devirip ykma", hem de "yemini
hamid). 111, 67-70; Eb'l-Ferec el-sfahani. el-
orada Kadl reyh de bulunuyordu. Ubey- bozma, yeminini tutmama. hakszlk"
Egani, XIII, 370; XIV, 228-229; a.mlf.. Me~a
dullah ona Mslim'in nerede olduunu til 't-talibiyyin (nr. Seyyid Ahmed es-Sakr). anlamlarna gelen hanithadan tret-
sordu. Hani' nce bilmediini syledi, fa- Beyrut, ts. ( Dar;l-Ma'rife). s. 97-108; bn'l mektedir. F. Schulthess, Arapa hanif ke-
kat daha sonra Ubeydullah'n durumu ha- Esir. el-Kamil, v, 22-36; bn Kesir. el-Bidaye,
limesinin Sryanice hanpadan gelemeye-
v. 153-157; Zirikli, el-A'lam, x, 51; A'ya-
ber aldn anlaynca Mslim'i evine da- ceini, arada en azndan baka bir ekli
n '-i'a, I, 590-593; J. Wellhausen. slamiye
vet etmediini. kendisinin gelip snd
tin lk Devrinde Dini-Siyasi Muhalefet Partile- nin olmas gerektiini ileri srerken ( Ori-
n belirtti. Ubeydullah Mslim'i hemen ri (trc. Fikret lltan): Ankara 1989, s. 99-101, entalische Studien, s. 86; A, V/l, s. 217)
teslim etmesini istediyse de Hani' kendi- 103, 114; L. Veccia Vaglieri. "Hani, b. 'Urva al-
Jouon, bu kelimenin asl anlamnn "eil
sine snan bir kimseyi teslim edemeye- Muradi", EJ2 (ng.), 111, 164-165; E. Kohlberg,
"Muslim b. 'Al9.l b. Abi Talib", a.e., Vll, 689- mek. dnmek" olduunu ve hanlfin de
ceini ifade etti. Bunun zerine Ubeydul-
690. "dnen kii" manasna geldiini, bu ki-
lah elindeki sopa ile Hani'in yzne vur- !il MUSTAFA z inin hak veya batl dinden dnmesine
maya balad. Hani'. yanndaki muhafz
gre kelimenin "putperest" veya "m-
lardan birinin klcn alp kar koymaya r
alt, ancak baarl olamad. Ubeydul- HANiF min" anlam ifade edebileceini belirtir
lah, Hani'in ldrlmeyi hak ettiini sy- {~) (Moubarac. s. 153).
leyerek hapsedilmesini emretti. Hani'in slam ncesi dnemde Modern bilim adamlar arasnda ilk
bana gelenleri duyan Mezhic kabilesi Hz. brfilim'in tebli ettii dine _defa Theodor Nldeke, Arapa hanif keli-
valinin konann nnde topland. Ubey- tabi olanlara verilen ad. mesinin en azndan Kur'an'da kullanld
L _J
dullah kalabal yattrmak iin Kadl ekliyle Sryanice meneli olduuna
reyh'i gnderdi. reyh Hani'in bir soru Hanif kelimesinin menei ve anlamna iaret etmi. bu gr Tor Andrae ve
turma iin tutulduunu. hayatnn emni- dair eitli grler bulunmakta; Arap- Kari Ahrens gibi baz msterikler tara-
yette olduunu syleyince kalabalk da- a, branice. Sryanice veya Habee bir fndan da benimsenmitir. Nldeke. ha-
ld. te yandan Hani'in tutukland yo- kkten geldii ileri srlmektedir. Keli- nifn Sryanice aslndaki "putperest" ma-

33
HANiF

nasnn kelimeyi alan Araplar tarafndan lV. yzyla ait olan ve Xl. yzyln ikinci kyle ifade edilmitir (Ragb el-isfahant.
tam olarak anlalamad kanaatindedir veya nc eyreinde Kopta'dan Arap- el-Mfredat, "l:nf' md.). Cahiliye devrin-
(Neue Beitrage zur Semitischen Sprach- a'ya tercme edilen Athanasius'un ka- de snnet olduktan sonra Kabe'yi tavaf
wissenscha{t, s. 30). Hanif kelimesinin nunlarnda "hristiyan olmayanlar" anla- edene hanif denilmekteydi. Zira bu d-
branice hanefle ilgili bulunduu (Lyall. mndaki "ethnikoi" hunefa diye evrilmi nemde Araplar. Hz. brahim'in dininden
I l 9031. s. 78 l; Gndz, s. 2 l; Margoli- tir. Burada, "emmaslar kiliseyi ylesine sadece snnet olmay ve Kabe'yi tavaf
outh, JRAS 119031. s. 479) veya Habe ihmal ettiler ki kpekler ve hanlfler hi- etmeyi muhafaza etmilerdi. Bundan
meneli olduu da ileri srlmtr (Jef- bir engelle karlamadan ieri giriyorlar- dolay putlara tapanlar kendilerinin ha-
fery, The Foreign Vocabulary of the Qur- d" denilmektedir (Faris-Glidden. XIX/3, nif olduklarn sylyorlard. slamiyet
'an, s. l 15). s. 5-6; Gil, Xll 119921. s. 16). ortaya knca hanif kelimesi mslman-
Richard Beli, nceleri hanif kelimesi- N. E. Faris ve H. V. Glidden'e gre Kur- lar ifade etmeye balad (Cevad Ali. v.

nin "eilmek. meyletmek" anlamndaki 'an'daki hanif kelimesi Arapa'ya Nabati 451).
Arapa hanef kknden trediini kabul dilinden gemitir ve bu dilde, ksmen Hanif kelimesinin ilk kullanln tesbit
ederken daha sonra A. Jeffery'nin etki- Helenlemi Sryani-Arap dininin bir ko- edebilmek iin kelimenin Kur'an dnda
sinde kalarak gr deitirmi ve keli- lunu benimseyenleri ifade etmektedir ki kullanm ve anlamlarn incelemek ge-
menin Sryanice meneli olduunu ne (Journal of the Palestine Oriental Society, rekir. Fakat hanifin getii metinlerin o-
srmtr. Ona gre hanifin ikinci hece- XIX/3, s. 12).A. F. L. Beeston'unyorumu- u, shhatlerinin pheli olmas veya ifa-
sindeki uzun sesli, kelimenin tekil bii- na gre ise hanif Arapa'ya dorudan Su- delerin kapall yznden glkler ar-
miyle Sryanice hanpadan treme ihti- riye yoluyla deil Necran yoluyla girmi zetmektedir. Arap toplumunda "hnf" k-
malini ortadan kaldrabilir; fakat oul tir. Beeston, hanlfteki kart anlamlln knn trevleri ve bu arada hanif keli-
ekline (hunera') bakldnda bu glk ancak kelimenin Necran yoluyla Arapa'- mesi birok air tarafndan kullanlm
halledilmektedir. Zira Arapa hunefiiSr- ya girdii kabul edilirse zlebileceini tr. Eymen b. Hureym'e ait msralarda
yanicehanephenin bir kopyasdr. Budu- belirterek yle demektedir: "Necranl hibir hanifn tavaf etmedii, hibir kas-
rumda hanif kelimesinin oul biimiyle lar. Sryani misyonerlerin hristiyan olma- sn gece boyunca dua ederek atei nn-
Sryanice'den alnd ve tekil halinin de yan herkesi -ister politeist olsun ister mo- de durmad, piirilmesinde hibir ha-
Arapa'da oluturulduu dnlebilir. noteist- 'hanpe' diye adlandrdklarn hamn hazr bulunmad Crcan ara
Bell'e gre huneff (Sryanice konuan grmler ve bu kelimeyi kendi dillerine bndan bahsedilmektedir. Bu ms:alarda
hristiyanlarn dilinde "hanephe" lput- dahil etmilerdir. V. yzylda Mekkeliler, hanif. "kas" (papaz) ve "habr" (haham) ke-
perestl) dinlerinden dnmeyen, yani ya- Yemen'le olan ticaret ilikileri esnasnda limeleriyle birlikte kullanlmakta, ancak
hudi ve hristiyan olmayp eski yerli dine oradaki zengin snfn monoteist olduu farkl bir kiiyi gstermektedir. Well-
ball srdren Araplar'dr (MW, XX nu grm ve hanifi, kelimenin Sryani- hausen'e gre kas Mecusi din adamn.
119301. s. 121). ce'deki dier kullanmlarn bir yana bra habr yahudi din adamn. hanTf de hristi
Eski hristiyan Arap yazarlarnn eser- karak bunlar iin kullanmlardr (Bees- yan zahidini ifade etmektedir. Nldeke
lerinde hanif mrikler iin kullanlmak ton. s. 15 l;Rippin. s. 167). ve Frantz Buhl ise bu iirdeki han1fin
ta, bununla da eski Yunan - Roma dininin te yandan mslman melliflerden mslman anlamna geldiini belirtmi
mensuplar ve zellikle kilisenin mca- Mes'dl. hanif lafznn Arapalam Sr- lerdir. Hzeyl kabilesinden air Sahr'n bir
dele ettii "sr cemiyetleri"nin (mystery yanice bir kelime (hanTf) olduunu. hu- beytinde, arap imekte olan hristiyan
cults) mntesipleri kastedilmekteydi. Ni- nefa ile de Sabiller'in kastedildiini sy- larn bir hanifin etrafnda dolatklar an-

tekim Mezopotamya'da VI. yzylda ya- ler ( et-Tenbfh, s. 90-91, 122- 123, 136; A, latlmaktadr. Buradaki han1fn hristiyan
zlm olan Sryanice Maarret Gazze'- V/1. s. 216). Ya'kbi ise kelimeyi Hz. Da- keii veya ikiden uzak duran bir zahidi
nin eski Arapa tercmesinde hanif keli- vd'un savat Filisler iin kullanmak- ifade ettii ileri srlmtr. Nldeke,
mesi (Sryanice metinde l}anpto. Ya- ta ve onlarn yldzlara taptn belirt- bu beyitteki hanifin kime delflet ettii
huda kral Asa tarafndan Kuds'te orta- mektedir (Tarf/J, l, 51-52). Buna karlk nin ak olmadn belirtir; W. Montgo-
dan kaldrlan putperest ibadetini ifade Arapa szlkler hanif kelimesinin Arap- mery Watt'a gre ise bu bir mslman-
etmektedir. te yandan Hz. Sleyman'n a olmadna dair hibir bilgi verme- dr (E/ 2 IFr.. ili. 169). Eb Zeyb'in, "Ora-
putperest olarak len olu Rehoboam mektedir. Bu szlklere gre "hnf" kk da bir hanif gibi iki ay cumada ve iki ay
iin, "Hanif (hanpa) olarak ld" ifadesi "meyletmek, ynelmek" anlamndadr. safer olmak zere drt ay kald" anlamn
yer almaktadr. St. Pavlus'un mektupla- Hz. brahim'in kavmi putperestlie ilti- daki beyti, Luvis eyho'ya gre hristiyan
rnn IX. yzylda yaplm Arapa terc- fat etmeyip Allah'n dinine . slam'a dn- keilerin orularna telmih olduu iin
melerinde Yunanca metindeki Ellen. Sr- d iin brahim'e hanif denilmitir. beyitteki hanif bir hristiyan keii gs-
yanice metindeki Armaya (Romal, putpe- Eb Amr hanifi "hayrdan erre veya er termektedir. Ancak burada dini tam ola-
rest) kelimesi hanif diye evrilmitir. Ha- den hayra meyleden" eklinde aklamak rak bilinmeyen bir zahidin sz konusu ol-
nif ayn zamanda, hristiyan olsa bile He- tadr (Cevheri, e-/:fi./:., "l:.nf" md,; Li- duu da ileri srlmtr. Ciran'l-Avd
len kltrne sahip bir kiiyi ifade etmek san'l-'Arab, "I:nf" md.). Ancak szlk- adl putperest airin msralarnda ibade-
zere de kullanlmtr. Nitekim Pavlus'un lerde ve slami literatrde "hnf" kk tini (salat) ifa eden bir abid "mtehannif"-
arkada Titus hanif (Greke Ellen) diye mutlak manada meyletmek anlamnda ten bahsedilmektedir. Buhl, bunun slam
nitelendirilmitir (Galatyallar'a Mektup, deil "dalaletten istikamete, dier dinler- ncesi bir Arap zahidi olduunu ileri s-
2/3; Faris-Glidden, XlX/3, s. 6; Gil, XII den hak dine dnmek" anlamnda kulla- rerken Horovitz, beyitteki "ekame's-sa-
119921.s.15). nlm. haktan batla dnme ise "cnf" k- late" ifadesinin sz konusu kiinin put-

34
HANiF

perest bir zahid olmas ihtimalini zayf Hanif dininin kyamete kadar devam ede- tam kssasndaki hanifi putperest olarak
lattn syler. Watt ise bunun bir ms- cek yegane din olduunu sylemektedir anlamak da mmkndr. O takdirde ay-
lman olduunu belirtir. Zrrumme'nin, (E/2 IFr.1. III, 169). n kelime. hristiyan olan ve olmayan Arap
"Glge batya dndnde onu hanif sa- Bu rnekler, Kur'an d literatrde ve toplumlarnda iki farkl manada kullanl
nrsn .. gne doduunda ise hristiyan slam'n ilk yllarna ait iirlerde hanif ke- m olmaktadr. Nitekim Kur'an Arapa-
olur" beytindeki hanif hem mslman limesine farkl anlamlar verildiini gs- s'nda hanif "mslim" anlamnda iken Ma-
hem de zahid anlamndadr. Josef Horo- termektedir. David Samuel Margoliouth, runi dua kitabnda hala "putperest" ma-
vitz bu ifadenin Kur'an sonras dneme Kur'an'n tertip edilmesi dneminde ha- nasn tamaktadr. Bylece birok ben-
ait olduunu syler. Cerir b. Atyye'nin, nifin manasn pek az kimsenin bildiini, zeri gibi hanif kelimesi de ayn dil grubu-
"Ey AI-i Dirhem! Siz, hristiyanlarn Hanif onu ilk kullanan airin anlamn da Kur- nun eitli kollarnda farkl anlamlara ge-
dinini benimseyenlerle anlama yapmas 'an'dan aldn ve slam'n 1. asrnda ha- lebilir. Nitekim epicurus, "mlhid" ma-
gibi alaklkla anlama yaptnz" beytin- niftabirinin genellikle "mslim" manasn nasna gelen branice hanef kelimesinin
deki (erf:u Divan, s. 413) "yetehannef"in da kullanldn ifade etmektedir (JRAS tefsiri olarak kullanld halde Kuzey Af-
failinin Arap veya hristiyan zahidi olabi- 119031. s. 483; Jeffery, The Foreign Voca- rika'da hristiyan misyoneri ifade etmek-
lecei dnlmse de iirde hanif ile bulary ofthe Qur'an, s. 114). Eb Zeyb, tedir (Margoliouth, 119031. s. 479). Bu-
hristiyann birbirinin kart olarak kul- Sahr el-Hzelive Eymen b. Hureym'in be- nun gibi Arapa'da "samimi mslman"
lanlm olmas ikinci ihtimalin isabetsiz yitlerinde geen hanif kelimesi Wellhau- anlamndaki hanif kelimesi Babilonya di-
olduunu gsterir. Beyitte geen "yete- sen'e gre "mttaki, zahid", Hubert Grim- linde "sapkn" demektir. Bir kelimenin
hannef'in masdar olan "tehannF ms- me'e gre "mnkir ve kafir" anlamlar farkl dillerde anlam deiikliine ura
lman olmak anlamndadr (E/2 !Fr.1. . na gelmektedir (Margoliouth. 1I903 . s. masn dini dmanlklarla aklamak
169). Eb'l-Ahzer el-Himmanl'nin iirin 48 ). Wellhausen, dier beyitlerdeki ha- mmkndr. Nitekim Hz. brahim ile Ba-
de yer alan. "Her iki deve de diz kp ha- nifi hristiyan kei diye anlamaktaysa da bilonyallar arasnda tartma vard. Zira
nif olmayan hristiyan kadnn ibadet eder- bu beyitlerde kelime hristiyan rahip ve- Hz. brahim onlarn dinlerine kar km
ken yapt gibi ban edi" cmlesinde ya keiten farkl bir kii olarak takdim t (Hamidullah, Le Saint Coran, s. 21 ).
hanif Horovitz'e gre muhtemelen ms- edilmektedir. Moubarac'a gre sadece Kur'an'da ve Hadiste Hanif. Kur'an-
lmandr. Fakat buradaki hanifin msl- Bistam kssasndaki hanif kavram put- Kerim'de hanlf kelimesi on yerde (bk. M.
man anlamna gelemeyeceini syleyen- perest veya mslman belirli bir cemaa- F. Abdlbaki. el-Mu<cem, "J:an!f' md.).
ler de vardr (Faris-Glidden. XIX/3, s. 3; ti ifade etmektedir. Dier btn rnek- oulu olan hunef ise iki yerde (el-Hac .
ayrca bk. Horovitz, s. 57-58; Moubarac. lerde yer alan hanifi yalnzca "zahid" an- 22/31; el-Beyyine 98/5) gemektedir. Bu
s. 153-154, 156; A, VII. s. 216; EI2 !Fr.J. lamnda almak mmkndr. nk bu on iki yerin dokuzunda Hanifliin mrik
. 169). yerlerde hanif kavram. farkl bir dini ce- likten farkl ve onun kart olduu belir-
Konusu Kuzey Arabistan'da geen bir maate ait olmaktan ok tvbe ve duaya tilmekte (el-Bakara 2/135; Al-i mran 3/
kssada, Bekr kabilesine mensup bir h dayanan bir hayat tarzn gstermekte- 67. 95; el-En'am 6179. 161; YGnus 10/105;
ristiyan olan Bistam b. Kays'n lmek ze- dir. Dolaysyla bu anlam, kelimenin Arap- en-Nah! 16/120, 123; el-Hac 22/31). bu
re iken kardeine, "Eer kavminin yan a etimolojisine ve Grunbaum ile Micha- arada sekiz yerde Hz. brahim'in imann
na geri dnersen hanif olurum" diye ba- elis tarafndan yorumlanan ekliyle dier ifade etmekte (el-Bakara 2/135; Al-i m
rd kaydedilir (Mberred, I. 298). M- Sami kklerle de uyum iindedir (Mou- ran 3/67. 95; en-Nisa 4/125; el-En'am 6/
berred. bu hadise cereyan ettiinde Hz. barac. s. 157-158). 79. 161; en-Nah! 16/120. 123). bu sekiz ye-
Mu_hammed'in tebli faaliyetine balad ster zahid ve mttaki ister mslim rin beinde ayn zamanda din manasna
n, dolaysyla kssadaki hanif kelimesi- gelen "millet" kelimesi yer almakta, bir
manasnda kabul edilsin, hanif kelimesi-
nin mslman anlamna geldiini belir- nin Arapa'daki anlam ve kullanm ile yerde de bizzat Hz. brahim kendini ha-
tir. Buhl ise buradaki hanifin. Nldeke'- Sryani ve Aram dillerindeki anlam ve nif diye nitelemektedir (el-En'am 6/79).
nin anlad gibi mrik veya mrteci ola- kullanm farkldr. Arapa'daki hanifin Hanif kelimesi Kur'an'da bir taraftan
rak anlalmasnn manay daha etkili k Sryanice'deki "hanpo"dan tremi ola- Hz. brahim 'in imann ifade etmek iin
lacan ifade eder (A, V/l, s. 216). Bu mayaca kabul edilirse mesele halledil- ve mrikliin kart olarak kullanlrken
gr. kelimenin meneinin Sryanice mi olur. Kkler birbirine benzese de ke- dier taraftan Hz. brahim'in yahudi ve
olduunu ve putperest anlamna geldi- limeler iki ayr dile ait bulunduklar iin hristiyan olmad (Al-i mran 3/67; e-
ini savunan gr desteklemektedir farkl anlamda olmalar tabiidir. Ancak Bakara 2/135). Ehl-i kitabn hanifler ola-
(Moubarac, s. 155). hanifin Arapa bir kkten deil "putpe- rak Allah'a kulluk etmekle emrolunduk-
Hz. Peygamber'in adalarna ait ol- rest" anlamndaki Sryanice kkten gel- lar (el-Beyyine 98/5) vurgulanmaktadr.
duu kabul edilen hanlfle ilgili baka me- dii kabul edilse bile manadaki bu ztl Ayrca Hz. Muhammed'e ve ona uyanlara
tinler de vardr. Bunlardan, Resl-i Ek- u ekilde aklamak mmkndr: a) Ke- hanif olarak Allah'a kulluk etmeleri em-
rem 'in muarz olan Evsli Eb Kays b. limenin kknde mevcut ok anlamllk redilmitir (YGnus 10/105; er-RGm 30/
Eslet'e ait msralarda air, Kurey'i Ya- sebebiyle kullanld yere gre her iki . 30). Buna gre Haniflik mriklik olma-
hudilik ve Hristiyanla kar saf (hanif) anlam da kendini gsterebilir. yle ki. d gibi Yahudilik ve Hristiyanlk da de-
bir din kurmaya davet eder (bn Hiam, "eilmek. dnmek" manasna gelen ha- ildir; Allah'n balangtan itibaren in-
. 285) ve, "Eer rabbimiz isteseydi ya- nef kknden hanif "ayrlan, sapan" de- sanlara bildirdii, insann tabiatna en
hudi ve hristiyan olurduk; fakat biz ha- mektir. Ancak kelime, hak veya batl din- uygun olan tevhid dinidir ( DA, x. 316 ).
nif olarak yaratlmz" der (bn Sa'd, iV, den dnlmesine gre inanl veya put- Kur'an- Kerim'de bu husus yle ifade
385; DA, X, 75). Omeyye b. Eb's-Salt, perest kiiyi ifade edebilmektedir. b) Bis- edilir: "Sen yzn hanif olarak dine, Al-

35
HANiF

lah insanlar hangi ftrat zere yaratm ekilde anlatlmamt. Fakat yahudilerin luk ettiini belirtmilerdir (Buhar!, "Me-
sa ona evir. Allah'n yaratnda dei dmanca tavrlarn grnce fikir dei nal9.b'l-enar", 24).
me yoktur. te dosdoru din budur. fa- tirdi ve brahim'in Yahudilik ve Hristiyan Hz. Peygamber'in, "Allah, 'kullarmn
kat insanlarn ou bilmezler" (er-RGm lk'tan farkl bir inanc olduunu ileri sr- hepsini hanif olarak yarattm' buyurdu"
30/30). Moubarac. Kur'an'da hanlfin ta- meye balad. Bu sebeple Hz. brahim (Msned, iV, 162; Mslim. "Cennet", 63)
nmyla ilgili en zengin anlaml ifadenin Medine'de nazil olan srelerde hanif. mealindeki hadisiyle. "Ben Yahudilik ve
bu ayette yer aldn ve burada belirli mslim. brahim dininin kurucusu. Ka- Hristiyanlk'la deil kolaylatrlm Ha-
bir dinltavrn nerildiini belirtmektedir be'yi ina eden kii olarak takdim edildi niflik'le gnderildim" (Msned, V, 266;
(Abraham dans le Coran, s. 159). Kur- (feffery, The Foreign Vocabulary of the v. 16, 233) hadisi birlikte dnld
'an'n nerdii ve hanif diye nitelendirdi- Qur'an, s. 112-113; Moubarac, s. 53-54 ); nde Hanifliin. btn peygamberlerin
i bu tavr mriklie ters olduu gibi onu yahudi ve hristiyan kabul edenlere teblilerinde ortak olan ilkeleri ifade et-
(en-Nah! 16/120) Ehl-i kitabn dininden kar da. "brahim ne yahudi ne hristi tii ve slam'n da bu ilkeleri yaatan bir
de farkldr. Kur'an'a gre Haniflik Yahu- yand; fakat Allah' bir tanyan dosdoru din olduu, Hz. brahim gibi Hz. Muham-
dilik ve Hristiyanlk'tan ncedir: "Ey Ehl-i bir mslmand, mriklerden de deil med'in de ayn dini tebli ettii sonucu-
kitap! brahim hakknda niin tartyor di" (Al-i mran 3/67) denilerek farkllk na varlr. Bundan dolay hanif kelimesi
sunuz? Halbuki Tevrat ve ncil kesinlikle vurguland (Moubarac. s. 152). arkiyat slami literatrde Kur'an'daki anlamyla
ondan sonra indirildi. Siz hi dnmez larn bu grleri yine arkiyatlar ta- ve mslim kelimesinin e anlamls ola-
misiniz? brahim ne yahudi ne de hristi rafndan tenkit edilmekte ve Hz. bra rak, Hanifyye de Hz. brahim 'in dinini ifa-
yan idi; fakat o bir hanif ve milslmand; him 'le ilgili olmayan hanif kelimesinin de iin kullanlmtr. Tehannf ise slam'a
mriklerden de deildi" (Al-i mran 3/ (YGnus 10/105; er-RGm 30/30) nc dnmek demektir; tehannus fiili de bu-
65, 67). Mekke dnemine ait olduu ve putpe- nun gibidir. Hirschfeld ile Charles James
Ehl-i kitap bir mmet veya mmetler restliin zdd olarak kullanld belirtil- Lyall, bu kelimeyi branice tehinnoth ke-
topluluu olarak dnlebilirken Kur- mektedir (a.g.e., s. 151 ). Ayrca hanif sa- limesinden tretmek istemilerse de bu
'an'da ve sonraki slami kaynaklarda Ha- dece iki yerde (el-Bakara 2/135; Al-i m doru deildir (E/21Fr.1. 111. 169; A, V/l,
nifliin iine dahil edilmemitir. Dini bir ran 3/67) yahudi ve hristiyan kart ola- s. 215).
toplulua hamledilmi bir terim olarak rak gemekte. dier yerlerde mrik kar-
Kur'an'da ve hadislerde geen hunefa
hanif kavram sk bir ekilde Kur'an'n Hz. t olarak zikredilmektedir.
hakknda u grler ileri srlmtr:
brahim'le ilgili doktrinine balanmtr. Kur'an- Kerim Araplar'dan putlara tap- 1. Hanifler yahudi ve hristiyan olmayan
Baka bir ifadeyle bu kelime insanolu mayan, yahudi ve hristiyan olmayan. bir bir dini gruptur. Hanifler hakknda Bat'
nun itaat. inan ve saflk ierisinde bulun- tek ilahn varlna inanan ve O'na kulluk da ilk ciddi aratrmay yapan Avustur-
mas iin Allah tarafndan vazedildiine eden bir cemaate iaret eder ki bunlar yal Aloys Sprenger bunlar, kendilerini
inanlan asli din manasndadr (Denny, "hunefa" veya "ahnaf" diye bilinirler. Bu hanif diye tantan ve tebliinin ilk yln
xxv. 31, 33). kimseler yahudi ve hristiyah olmadkla da doktrinlerini teyit eden Hz. Muham-
te yandan Kur'an- Kerim'de hanifke- rn, brahim'in dinini takip ettiklerini, med'in mbeirleri olarak grmekte ve
limesi slam ile e anlaml olarak kullanl Allah'a irk komadklarn sylerler (el- kendilerine has kutsal kitaplar olan bir
maktadr (Al-i mran 3/67). Nitekim bn Bakara 2/135; Cevad Ali, Vl, 449). frka olarak kabul etmektedir (Gilliot. s.
Mes'd, "Allan katnda yegane din slam' Hanif kavram Kur'an'daki anlamyla 7; iA, V/l, s. 215; Cevad Ali. v. 463).
d.r" (Al-i mran 3119) ayetindeki slam hadislerde de yer alr. bn Abbas'tan ri- Hanifler'in yahudi ve hristiyan bir cema-
yerine Hanifiyye kelimesini koymutur vayet edilen bir hadise gre Hz. Peygam- at olmadklarn ileri srenler arasnda
( Jeffery, Materials far the History of the ber'e, "Allah katnda hangi din daha mak- eyh o, Horovitz ve Kremer de vardr (Fa-
Text of the Qur'an, s. 32; EbG Hayyan el- buldr?" diye sorulduunda, "Kolaylat ris-Glidden, XIX/3, s. 1). z. Hanifler dini
Endelsi. il, 410). Ayrca hanif "din-i kay- rlm Haniflik" demitir (Msned, . 236; bir grup deildir ve belirli bir dini sistem-
yim" ile de e anlamldr (DA, lX, 312, Buhar!. "iman". 29 lbab balndal). leri yoktur. Sprenger'in grne kar
31 3. 35 1) . Btn bunlar, hanif kelime- Resl-i Ekrem'in, "Allah katnda hak din kan Wellhausen'e gre hanifler ne bir
sinin Kur'an'da hem putperestliin hem slam'dr" (Al-i mran 3/19) ve, "Sizin iin tarikat ne de organize bir cemaattir~ On-
de yahudilerle hristiyanlarn bozulmu din olarak slam' setim ve ondan raz lar paganizmden uzak ve politeizme kar-
tevhid inancnn kart olarak kullanl oldum" (el-Mfde 5/3) mealindeki ayet- drlar. ok sk bir riyazeti benimsemi
dn gstermektedir. Ancak Richard lere ters decek bir beyanda bulunma- ler, fakat zahiren bir cemaat olarak orta-
Beli ve C. Snouck- Hurgronje gibi baz s mmkn deildir. Bu sebeple "kolay- ya kmamlardr. Nldeke ve M. Theo-
arkiyatlar, Hz. brahim'i hanif olarak latrlm Haniflik" ifadesiyle slam' kas- dor Houtsma da ayn kanaattedir, fakat
tavsif eden ayetlerin Medine dnemine tetmitir (akan. . 148-153). Buhari'de Houtsma. Wellhausen gibi hanifleri sa-
ait olduunu, Hz. Muhammed'in Medi- yer alan baka bir rivayete gre Zeyd b. dece hristiyanlarla snrlandrmaz. 3. Ha-
ne'deki yahudi ve hristiyanlardan ald Amr b. Nfeyl hakiki dini aramak ama- nifler Yahudilik ve Hristiyanlk'tan etki-
bilgilerle Hz. brahim'i bu ekilde nitelen- cyla am'a gitmi. rastlad bir yahudi lenmi bir Arap hareketini temsil eder.
dirdiini ne srmektedirler (Hurgron- ve bir hristiyan alimine dinlerini sorup Buhl genel hatlaryla bu grtedir (Gil-
je, s. 30; Nldeke-Schwally, 1, 145-146). bekledii cevab alamaynca kendilerine liot, s. 8-9; A, V/l, s. 2 6). 4. Haniflik ms-
Bunlara gre Resl-i Ekrem Mekke'de hangi dini nerdiklerini sormu. onlar da takil bir Arap hareketidir. Grimme, Mar-
iken yahudilere kar mitli ve iyimserdi. Haniflii tavsiye etmiler; Hanifliin b goliouth, Richard Beli, Johann Fck ve
Dolaysyla bu dneme ait srelerde Hz. rahim 'in dini olduunu, onun yahudi ve Clair Tisdall bu gr benimsemilerdir.
brahim dier peygamberlerden farkl bir hristiyan olmadn, sadece Allah'a kul- Margoliouth'un, Hz. Muhammed'in geli-

36
HANTF

inden birka yl nce Arap yarmadasn niflik'tir. Tahmuras'a Buda (Budasb) tara- Seyfi Medine'ye gelip Reslullah' grd-
da bir tr monoteizmin bulunduu ve ta- fndan getirilen bu mezhep Zerdt n- nde ona. "Getirdiin din nedir?" diye
raftarlarna hareketi balatan Mseyli- cesinde ran'da mevcuttu (et-Tenbih, s. sormu. Reslullah da, "brahim'in dini
me'ye nisbetle "mslim". Mseylime'nin 6, 90-91. 122-123, 136; A, VII. s. 216). olan Haniflii getirdim" cevabn vermi;
mensup olduu kabileye nisbetle de Hani- Hanifliin ne olduu ve haniflerin kim- Eb Amir. "Ben de o din zereyim" deyin-
fyye denildii eklindeki gr (JRAS lii hususunda baka grler de vardr. ce Resl-i Ekrem. "Sen o din zere deil
19031. s. 484-493) Charles J. Lyall tara- M. Rodinson. haniflerin mim gururlar se- sin, sen o dine onda olmayan eyi soktun"
fndan reddedilmitir (a.g.e., s. 771-784 ). bebiyle Yahudilie ve Hristiyanla gir- demitir (Cevad Ali, v. 458). Eb Amir'in
Esasen Margoliouth, daha sonra bu iddi- meyen tevhid ehli olduklarn syler (Ma- rahip diye hret bulmas. baz rivayet-
asndan vazgeerek hanlflerin Gney Ara- homet, s. 89-90). Watt'a gre bu terimin lerde onun hanif olarak takdim edilmesi,
bistan' da grlen tabii dinle ilgili olduk- mslmanlarca benimsenen anlam Kur- Wellhausen'i haniflerin hristiyanlardan
larn sylemitir ( M\\I, XIX 1 929 . s. 9. 'an'dan kaynaklanmaktadr. Kur'an dn bir grup olduklar grne sevketmitir
). Clair Tsdall'e gre Hz. Muhammed'in da, mesela Cahiliye Araplar'nda kullanl (a.g.e., v. 460). Eb Amir'in inancn in-
ortaya kndan birka yl nce Medine, dnda hanif putperest demektir. "u celeyen M. Gil'e gre Arap yarmadasn
Taif ve Mekke'de putlara tapmay red- halde slam ncesi dnemde bu adn ve- da iki tr Haniflik vard. Bunlardan biri
deden. tek tanr inancn yeniden tesis rildii kiileri veya dini akmlar aramak hanif diye de anlan Eb Amir'in ynetti-
etmek isteyen insanlar zuhur etmi. Hz. bounadr. Bu dnemde dini hareketler i hareketti ve Maniheizm'den etkilen-
Muhammed de onlarn doktrinini benim- ve ahsiyetler mevcuttu, fakat onlardan miti. Dieri ise Hz. Muhammed ve be-
semitir ( The Original Sources of the Qur- herhangi biri slami manada hanifti de- raberindekilerce ihya edilen Haniflik'tir
'an, s. 272-273). Richard Bell'e gre ha- mek, muahhar bir mslman savunucu- (IOS, Xll 1I9921. s. 45).
nif sayg duyulan. putperestlikten dnp nun veya Sabit b. Kurre gibi slami tesire Bu grlerin yannda, yahu diler ve h
tabii dine uyan bir grup insan ifade eden maruz kalm bir kiinin ii olup bunun ristiyanlarn cephe almas neticesinde Hz.
, bir terimdi. Hz. Muhammed bu terimi hibir deeri yoktur" ( Muhammad's Mec- Muhammed'in kendi hareketini brahim
benimsemi ve Hz. brahim'in bir vasf ca, s. 38; E/2 IFr.L 111, 70). Patricia Crone diniyle yani Haniflik' le ayniletirdiini. bu
olarak kullanmtr ( The Origin of Is lam ve Michael Cook'a gre Hz. brahim ve hareketin slam adn almadan nce Ha-
in its Christian Environment, s. 58-59, onun iman ile birletirilen hanif kavram.
nifyye diye adlandrldn syleyenler de
32). Ayn mellif, daha sonra nerettii atalar kltne dayal slam'a monoteist vardr. Bunlara gre Hanifyye, temelde
bir makalesinde Arthur Jeffery'nin filolo- bir stat salamaya yaramaktadr. CI. Gil-
politeizme kar Mekke'deki dini arnma
jik tahlillerini benimseyerek hunefann liot'ya gre ise haniflerle ilgili kssalarda
cereyan ve Ehl-i kitaba kar bir tr re-
yahudi ve hristiyan olmayan ve eski ftri slam geleneinin hedefi. Hz. Muham-
form hareketidir (Waardenburg, s. 31 .
dini takip eden Araplar olduunu kabul med'in ecdadnn monoteist olduunu
313).
etmitir (MW, XX 119301. s. 121, 124). ve putlara tapmadn gstermektir. Ha-
Johann Fck de Haniflii bir Arap hare- dis kaynaklarnda grlmemekle bera- slam ncesi dnemde kendilerine ha-
keti olarakyorumlamaktadr. Ona gre s ber baz tarih ve menakb kitaplarnda Hz. nif denilen kiilerin mevcudiyeti tarihi bir
lam'a hazrlk mahiyetinde bir Arap mim Peygamber'in brahim! Haniflie men- vakadr. Onlarn hangi inanca mensup

monoteizmi mevcuttu. Bu monoteizm ta- sup bulunduunu syledii, Mudar, Re- ve nasl bir cemaat olduklar hususunda
raftarlar daha nceki dinlerden tek tan- bia ve lyas'n da mslman olduunu eitli grler ileri srlmekle birlikte o

r inanc. putperestlii red gibi kendileri belirttii rivayet edilmektedir (bn Sa'd, dnemde -bilinen iki nemli din olan Ya-
iin faydal olan eyleri almlard (Stu- I. 58; Belilzri. 1, 31; Ya'kbi, 1, 226; Hilll. .hudilik ve Hristiyanl benimsemedikle-
dies on lslam, s. 91-94; Gillit. s. 1O-12). S. s. 334, 347; Halebi. 1, 27). Ancak savun- ri. putperestlii reddettikleri ve tevhid
Haniflik SabiTiik'le sk bir iliki iindedir. ma amacyla ortaya atlm olsa da ha- inancna bal bulundukiar anlalmak
Faris ve Glidden bu hususta Tor Andrae niflerle ilgili kssalarda tarihi bir gerek- tadr (Denny, XXIV, 28). Esasen Kur'an-
ve Johannes Pedersen'i referans olarak lik vardr. Bunun en salam kant, _slam Kerim'de verilen bilgiler de ayn mahiyet-
gstermektedirler. Pedersen, Kur'an'da- geleneinin Hz. Muhammed'e kar tedir.
ki hanif ve Sabiin terimlerinin e anlaml kan haniflerin kssalarn nakletmesidir. Haniflerin inan esaslar, din anlay
olduunu belirterek bu iki kelime arasn Bu haniflerden Eb Amir b. Seyfi, lar, tanr tasavvurlar ve tevhid telakki-
da Helenistik ve gnostik terimleri arasn Eb Kays b. Eslet ve Omeyye b. Eb's- leri hakknda Cahiliye kaynaklarnda ve
dakine benzer bir iliki bulunduunu ifa- Salt'tr (Gilliot, s. 15). Yunanca, Latince eserlerde bilgi yoktur.
de eder. Bu gr J. B. Segal ve J. Hjarpe Eb Amir gerek dini ve peygamberi Bu husustaki bilgiler sadece slami kay-
tarafndan da desteklenmektedir (Gn- aram. Necran hristiyanlar ile Teyma' naklarda bulunmaktadr. Bu bilgilere g-
dz. The Knowledge of Life, s. 20-22, 44). yahudileri arasnda bilgi toplam. fakat re Cahiliye Araplar'nn nazarnda snnet
bn Hazm'n ifadesine gre Hz. brahim her iki dini de kabul etmeyerek bra olan ve Kabe'yi tavaf eden herkes hanif-
SabiTier'e slam ve Hanif diniyle gnderil- him'in dinine yani Haniflie mensup ol- tir (Zemahert. 1, 178, 236, 407; Fahred-
mi ve o zamandan beri Hz. brahim'in duunu ilan etmitir. Eb Amir kendini din er-Razi, x. 57). Taberi bu iki zelli-
mmetine hunefa denmitir ( el-Fal, I. gerek bir hanif olarak gryor, rahip in yeterli olmadn syler; zira Cahiliye
35). Mes'Cdi de hunefa ile SabiTier'in kas- adn benimsiyor, bir bid'at gibi grd- dneminde baz mrikler de snnet olup
tedildiini dnmekte, fakat Sabiiler'in Hz. Muhammed'e kar kyordu Kabe'yi tavaf ediyorlard. Halbuki Kur-
henz Zerdtilii ve Hristiyanl kabul (a.g.e., s. 16). Resl-i Ekrem ise ruhban- 'an 'da Haniflik mrikliin zdd olarak
etmemi ran ve Roma halk olduunu l Hanifliin zdd olarak kabul etmitir. gsterilmitir. u halde hanif olmann
ileri srmektedir. Ona gre SabiTiik ilk Ha- Nitekim rahip diye bilinen Eb Amir b. artlarndan biri tevhid ehlinden olmak-

37
HANF

tr ( Cami'u '/-beyan, . 564; !il. 105). Baz Himyeri. Kus b. Sfde el-yadi, Zeyd b. b. Riab'n, Resul-i Ekrem'in geliinden
kaynaklar. bu niteliklere putlardan uzak Amr b. Nfeyl. Omeyye b. Eb's-Salt es- nce sa dini zere olduu nakledilir (bn
durmay ve cnplkten dolay ykanma Sekafi, Varaka b. Nevfel, Addas, Ebu Kays Kuteybe. s. 58; Mahmud kri el-Alusl.
y da eklemilerdir (Usan'L-'Arab, "J::nf" Srme b. Ebu Enes. Ebu Amir el-Evsi. il. 258). Sveyd b. Amir el-Mustalaki Ha-
md.). Dier taraftan haniflerin putlara Ubeydullah b. Cah el-Esedi, Bahira er- nif dinindendi. iirlerinden onun muvah-
kurban edilen. Allah'tan bakas iin ke- Rahib vardr (Mrc'?-?eheb, . 65-75). hid olduu. brahim'in dinine meyletti-
silen hayvanlarn etlerinden yemedikleri, Bunlardan Kus b. Sfde el-yadl. Adi b. i anlalmaktadr (a.g.e., . 259). Ebu
iki imedikleri de nakledilmektedir (Kur- Zeyd el-badi, Bahira er-Rahib, Ebu Amir. Kerb Es'ad el-Himyer!, Hz. Muhammed'-
tubT. v. 109). Fahreddiner-RaziveTaber- Varaka b. Nevfel, Zeyd b. Amr b. Nfeyl, den ok nce onun geleceini bildirmi
si, ulemann Haniflik'le ilgili grlerini Ubeydullah b. Cah. Erbab b. Riab hris ve ona inanmtr. Vek~ b. Seleme b. Z-
u drt maddede zetlemilerdir: Hac- tiyandr ve hanifler listesinden karlma heyr el-yadi'nin Crhm'den sonra bir
cetmek. hakka tabi olmak, Hz. brahim 'in lar gerekir (bn Habib. s. 171-1 72; Cevad dnem Kabe'nin ynetimini stlendii,
getirdii eriata uymak ve sadece Allah'a Ali. Vl. 453, 463). Ebu Kerb Es'ad el-Him- Mekke'nin aa tarafnda bir kule yap-
kulluk etmek (MefaW:u '1-gayb, v. 89; yer!, Abid b. Ebras, Zheyr b. Ebu Selma'- trd, Arap alimlerinin onu "sddik" ola-
Mecma<u'L-beyan, . 403). Bu tesbitlere nn dinlerinin ne olduu kesinlikle belli rak bildikleri nakledilmekte beraber inan-
ramen yine de haniflerin inan ve iba- deildir (Cevad Ali, v. 463). Eksem b. cyla ilgili malumat yoktur (a.g.e, . 460-
detleri. tabi olduklar kitap veya kitaplar Sayfi'nin de hanif olabilecei ifade edil- 46 . Umeyr b. Cndeb el-Cheni de Cahi-
hakknda yeterli bilgi yoktur. u kadar mektedir (DA, X. 55 ). Kus b. Sfde. Hz. liye dneminde Allah'n birliine inanan-
bilinmektedir ki hanifler, yaadklar d- Muhammed'in peygamber oluundan k lardand; slam'dan nce vefat etmitir
nemde mevcut olan Yahudilik ve Hristi sa bir sre nce vefat ettii nakledilen (a.g.e., il. 261-262). Adi b. Zeyd el-badi
yanlk gibi dinlerden hibirine iltifat et- efsanevi bir ahsiyettir. 300 yldan az ol- Cahiliye dnemi airlerindendi ve hris
memi, evrelerindeki putperestlerden mamak zere 600 hatta 700 yl yaad tiyand. Ebu Kays Srme b. Ebu Enes Be-
ve onlarn putlarndan yz evirip bra rivayet edilir. Resul-i Ekrem'in Kus b. Sa- ni Neccar'a mensuptu. Putlardan uzak-
him 'in ilah olan bir Allah'a ynelmiler ide'ye yetitii ve Ukaz'daki hutbesini din- lap Hristiyanla yneldi ve rahip oldu.
dir. Zeyd b. Amr b. Nfeyl gibi bazlar b ledii. onun Cahiliye Araplar iinde l- Daha sonra bu dini brakt; bir evi mescid
rahim'in dini olan gerek dini aramaya dkten sonra dirilmeye ilk inanan kii ol- edinerek brahim'in rabbine ibadet et-
km. bir ksm halk putlardan uzakla duu. belagatnn darbmesel haline gel- tiini syledi. Hz. Peygamber Medine'ye
trmaya alm. bazlar da teemml ve dii nakledilir. Kus b. Sfde'nin hristiyan gidince de mslman oldu. Seyf b. Zu-
tefekkr iin inzivaya ekilmitir. Turih- olduu sanlyorsa da iddia edildii gibi yezen Resl-i Ekrem'in geleceini mj-
ilerin tesbitlerine gre hanifler okur ya- Necranl bir papaz deildir (Mahmud delemi. onun peygamberliine yetiirse
zar kiilerdi. Bir ksm Sryanice ve bra kri el-AlusT. il, 244-246; Cevad Ali. VI. Medine'ye gideceini bildirmiti. Varaka
nice gibi dilleri de bilirdi. Ayrca seyahate 464-468; A, v. 1031). b. Nevfel. putlara tapmay kt gren ve
ktklar. hristiyan ve yahudi din adam- ok kitap okuyan bilgili bir kiiydi. Yahu-
Zeyd b. Amr b. Nfeyl putlara kurban
lar ile grtkleri iin olduka kltrl dilik ve Hristiyanl incelemi. ikincisini
kesmez, le ve kan yemezdi. Bi'setten
bir tabaka tekil ediyorlard (Cevad Ali. be yl nce d. Esma bint Ebu Bekir, benimsemiti. Hz. Hatice'ye, Hz. Muham-
v. 457-458). Zeyd b. Amr'n srtn Kabe'ye dayam med'in Musa ve sa'nn mjdeledii pey-
slami kaynaklarda hanif olarak nitele- olarak yle dediini nakletmektedir: "Ey gamber olduunu bildirmiti (a.g.e., .
nen pek ok kiinin adndan bahsedilmek- Kurey topluluu! Hayatm kudret elin- 269-275; A, x. 206~208). Amir b. Zarb
te olup bazlar unlardr: Kus b. Sfde el- de olan Allah'a yemin ederim ki benim el-Udvani Arap hakim ve hatiplerinden-
. iyadi. Zeyd b. Amr b. Nfeyl, Omeyyeb. dmda sizden hi kimse brahim dini di. nancyla ilgili fazla bilgi yoktur. Ab-
Eb's-Salt. Erbab b. Riab, Sveyd b. Amir zere deildir". Amir b. Rebia, Zeyd b. dttabiha b. Sa'leb ve laf b. ihab et-
el-Mustalaki, Ebu Kerb Es'ad el-Himyer!, Amr ile karlam. Zeyd kendisine, "Ey Temimi'ye ait beyitlerden onlarn Al-
Vekl' b. Seleme b. Zheyr el-yacti, Umeyr Amir! Ben kavmimi terkettim ve bra lah 'a, ahirete ve Adem'in yaratldna
b. Cndeb el-Cheni. Adi b. Zeyd el-ba him 'in dinine ve ondan sonra smail'in inandklar anlalmaktadr. Mtelemmis
di, Ebu Kays Srme b. Ebu Enes. Seyf b. ibadet ettiine tabi oldum. smail'den b. Omeyye ile Zheyr b. Ebu Slma da her
Zuyezen, Varaka b. Nevfel el-Kurei. sonra Abdlmuttalib soyundan bir nebi eyi bilen, btn ilahlardan daha stn
Amir b. Zarb el-Udvani, Abdttabiha b. bekliyorum. Ona yetitiimde inanp tas- bir Allah'n mevcudiyetine inanmlar
Sa'leb b. Vebra b. Kudaa, laf b. ihab dik edecek ve son peygamber olduuna dr. Halid b. Sinan el-Absi, Allah'n birlii
et-Temimi, Mtelemmis b. Omeyye el- tanklk edeceim" demitir (bn Kutey- ni kabul edip Hanif dinine tabi olan salih
Ken'ani, Zheyr b. Ebu Slma. Halid b. be, s. 59; Mahmud krl el-AIOsT. il, 247- bir kiiydi (Mahmud krT el-AIOsT. il,
Sinan el-Absi. Abdullah el-Kudai, Abid b. 252; Cevad Ali. v. 469-476). 277).
Ebras el-Esedi, Ka'b b. Ley (Mahmud Omeyye b. Eb's-Salt iirlerinde dini Bu kiilerin ortak zelliklerini u ekil
krl AIOsT. ll. 244-282). konulara yer veren nemli bir airdi. s de sralamak mmkndr: Putlar ve her
Mes'udi, haniflerden bazlarn Hz. sa lam ncesi ilahi dinler hakknda bilgisi bu- trl irki reddetmek, mensubu bulun-
ile Hz. Muhammed arasndaki fetret eh- lunan. putlara tapmay reddeden Omey- duklar kavmin yanl adet ve inanlarna
line dahil etmekte, onlarn tevhid ehli ye, brahim'in getirdii dinin devam ka- kar kmak, cehaletin ortadan kaldrl
olup dirilie inandklarn belirtmektedir. bul edilen Hanifiyye'nin mensuplarndan mas iin faaliyette bulunmak. kavimleri-
Mes'udi'nin zikrettikleri arasnda Hanza- d. Hz. Peygamber'in ada olmasna nin basklarndan kurtulmak iin onlar-
le b. Safvan er-Ressi, Halid b. Sinan el- ramen slam'a girmemi, nebilik heve- dan uzaklaarak inzivaya ekilmek ve ya-
Absi, Riab e-eni, Ebu Kerb Es'ad el- sine kaplmtr (A, Xlll,100-101). Erbab ratcy dnmek. Tarihiler haniflerin

38

=
HANiF iBRAHiM EFEND

kutsal kitaplar. sayfalar ve Zebr'u oku- of the Qur'an, Leiden 1937, s. 32; a.mlf., The r
Foreign Vocabulay of the Qur'an, Cairo 1938, HANiF BRAHM EFEND
duklarn. bazlarnn Hz. brahim'in eri (. 1189/1775)
s. 112-114, 115; C. Brockelmann. History of the
atzere yaadklarn. dier bir ksmnn /slamic People, London 1950, s. 17; W. Gesenius,
da onun "kelimeler"ini aradklarn. bu Osmanl filimi.
A Hebrew and English Lex:icon of the Old Tes- L _J
uurda eitli skntlara katlandklarn. tament, Oxford 1951, s. 337; Hamidullah. s
yolculuk yaptklarn. rahip ve hahamlar- lamPeygamberi (Mutlu).s. 71; a.mlf., Lesaint
Hanif mahlasyla anlan Osmanl ali-
Coran, Paris 1989, s. 21;CevadAli. el-Mufaal,
la grp onlara sorular sorduklarn. minin en mehurudur. Babas bir sre
VI, 449-51 O; V. Moubarac, Abraham dans le
ancak aradklarn bulamadklar iin Ya- Coran, Paris 1958, s. 53-54, 151-159; J. B. Se- Badat defterdarl yapm olan skp-
hudilie ve Hristiyanla girmediklerini. gal. The Sabian Mysteries in Vanished Civiliza- l Mustafa Efendi'dir. Hanif Efendi tah-
brahim'in dinine inanm olarak ldk- tions, Forgotten Peoples of the Ancient World, silini stanbul' da yapb. Devrinin mehur
lerini bildirmektedirler (Cevad Ali, VI. London 1963, s. 201-220; J. Hjarpe, Analyse
hattatlarndan Katibzade Mehmed Refi'
507-510). critique des traditions arabes sur les sabeens
harraniens, Uppsala 1972, s. 23-24; P. Crone - Efendi'den sls, nesih ve ta'likyazlar
BBLYOGRAFYA : M. Cook. Hagarism: the Making ofthe lslamic n meketti. el-La'l'l-musaff adl ese-
Cevheri, e-f:af:, "J:nf" md.; Ragb el-sfa World, Cambridge 1977, s. 13-14; J. waarden- rinin bir nshasnda bulunan bir kayttan
hani. el-Mfredat, "J:nf" md.; Usan'l-'Arab, burg, "Towards a Periodization of Earliest Is- (Sleymaniye Ktp., Hac Mahmud Efen-
"J:nf" md.; M. F. Abdlba~. el-Mu'cem, "J:anif" lam According to its Relations with Other Re- di, nr. 3841/2, vr. 53") stanbul'un Balat
md.; Msned, l, 236; iV, 162; V, 266; VI, 116, ligions", Proceedings of the Ninth Congress of
233; Buhari, "man", 29; "Mena~b'l-eniir", semtinde ikamet ettii anlalmaktadr.
the Union Europeenne des Arabisants et lsla-
24; Mslim, "Cennet", 63; Cerir b. Atyye, er misants (ed. R. Peters). Leiden 1981, s. 304- Abac Hseyin Efendi'nin damad olmas
J:u Divan (nr. Taceddin ela~). Beyrut 1993, s. 326; J. Fck. "The Originality of the Arabian sebebiyle nce Bostanc Oca katibi oldu;
413; bn shak. es-Sire, s. 69; a.e., Kahire 1936, Prophet", Studies on lslam (ed. Meri in L. Svartz). daha sonra Koca Mustafa Paa evkaf ka-
, 138; bn Hiam, es-Sire 2 , I, 285; bn Sa'd, et- New Vork 1981, s. 86-98; a.mlf., "Die Origina- tipliine tayin edildi (Mstakimzade, Tuh-
Taba~at, 1, 58; iV, 385; bn Habib, el-Muf:ab litiit des arabischen Propheten", ZDMG, XC
ber. s. 171-172; Belazri. Ensab, , 31; Va'kbi,
fe. s. 638).
( 1936). s. 515-517; A. F. L. Beeston. "Himyarite
Ta.riiJ, , 51-52, 226; Mberred, el-Kamil (nr. Monotheism", Studies in the History of Ara- Tasawufta zikr-i hafi tarikini Tatar Ah-
M. Ahmed ed-Dali). Beyrut 1406/1986, l, 298; bia il: Pre-lslamic Arabia, Riyad 1984, s. 149- med Efendi'den ald kaydedilen Hanif
bn Kuteybe. el-Ma'arif(Ukkae]. s. 58, 59; Ta-
154; aban Kuzgun. slam Kaynaklarna Gre Efendi ( a.g.e., s. 638). genliinden itiba-
beri, Cami'u'l-beyan (akir). 1, 564; 111, 105, Hz. brahim ve Haniflik, Ankara 1985, s. 11 O ren daha ok hadis ve siyer konularnda
107; Mes'di. et-Tenbih, s. 6, 90-91, 122-123, vd.; W. M. Watt. Mohammad's Mecca History
136; a.mlf., Mrc';:;-;:;eheb (Abdlhamid). 1, almalar yapt. 1 Cemaziyelewel 1147'-
in the Qur'an, Edinburg 1988, s. 38; a.mlf.,
65-75; bn Hazm, el-Fal, 1, 35; Zemaheri. Ke de (29 Eyll 1734) hari medresesi m-'
"l;lanif", E/2 (Fr.). ili, 168-170; i. Ltfi akan,
af. I, 178, 236, 407; Tabersi, Mecma'u '!-be- derrisi oldu. Sonraki yl iinde ilmi kud-
Hadislerle Gerekler. stanbul 1990, I, 148-153;
yan (nr. Haim el-Mahallati - Fazlullah et-Ta- retini ortaya koyan be eser yazd. Tef-
A. Hippin. "RJ:mnn and the Hanifs", lslamic
batabiii). Beyrut 1406/1986, 1, 403; Fahreddin
Studies Presented to Charles J. Adams, Leiden ti greviyle gittii Haremeyn'de tann
er-Razi, Mefalif:u'l-gayb, iV, 89; x, 57; Kurtu-
1991, s. 153-168; inasi Gndz. The Know- m pek ok alimle grt ve ilmi al
bi, el-cami', iV. 109; Hilli, Mena~b (nr. Salih
ledgeofUfe, Oxford 1994, s. 20-22, 44; Cl. Gil- malarda bulundu. Mekke'de iken telif et-
Musa Derake). Amman 1404/1984, s. 334, 347;
liot, "MuJ:ammad, le Coran et !es contraintes
Eb Hayyan el-Endelsi, el-Baf:r'l-muf:it. Ka- tii ed-Drr'-emin adl krk hadis
de l'histoire", The Quran as Tex:t(ed. S. Wild).
hire 1328-29/1910, I, 406; II, 410; Halebi, el-n erhini orada ikamet eden Msrl muhad-
san'l-'uyn, I, 27; Mahmud kri el-Alsi, Bu-
Leiden 1996, s. 3-26; M. Grunbaum, "Miscel-
len", ZDMG, XUI (1888), s. 54-55; Charles J. dis Abdlvehhab b. Ahmed Berekiit el-
lgu'l-ereb, il, 244-282, 460-461; A. Sprenger,
Lyall, "The Words 'Hanif' and Muslim", JRAS Ahmedl et-Tantavl'ye sundu. Eseri ok
Das Leben und die Lehre des Mohammad,
(1903). s. 771-784; D. S. Margoliouth, "On the beenen Tantavl kitaba bir takriz yazd
Berlin 1861, 1, 45-92; M. Rodi!)son, Mahomet,
Paris 1868, s. 89-90; S. Hurgronje, Het Mek- Origin and Import of the Names Muslim and ve Hanif Efendi'ye aJJi]J.-i Bu{driokut
kaansche Feest, Leiden 1880, s. 30; H. Grimme, Hanif'', a.e. ( 1903). s. 467-493; a.mlf., "South ma icazeti verdi (bu icazetnamenin bir
Arabia and Islam", Mw. XIX ( 1929). s. 5-13; F.
Mohammed, Mnster 1892-95, 1, 12-15; II, 59- nshas iin bk. Ktp .. AY, nr. 3454/10.
60; J. Wellhausen, Reste arabischen Heiden- M. Denny. "Some Religio-Communal Terms and
vr. 133b)_
tums, Berlin 1897, s. 238; H. P. Smith. The Bible Concepts in the Qur'an", Numen, XXIV, Leiden
and /slam, New Vork 1897, s. 315; F. Schulthess, 1977, s. 26-34; A. Mingana, "Syriac Influence Hanif Efendi 21 Rebilahir 1166'da (25
"Omayya b. Abi'-alt", Orientalische Studien, on the Style of the Kuran", BulleUn of the John ubat 1753) sahn mderrisi oldu. Ertesi
T. Nldeke gewidmet /, Giessen 1906, s. 86; T. Rylands Library, XI, Manchester 1927, s. 97; yl Mimar Kasm Medresesi'ne nakledildi.
Nldeke - E. Schwally, Geschichte des Qorans, K. Ahrens, "Christliches im Qoran". ZDMG,
Bir mddet sonra da Sleymaniye Med-
Leipzig 1909, 1, 145-146; C. Tsdall. The Origi- LXXXIV(1930), s. 28; N. E. Faris-H. V. Glidden.
"The Development of the Meaning of Kora- resesi'ne mderris tayin edildi. Onun bu
nal Sources of the Qur'an, London 1911, s. 272-
273; T. Nldeke, Neue Beitrage Zur Semitischen nic Hanif", Journal of the Palestine Oriental greve ne zaman balad bilinmemek-
Sprachwissenschaft, Strassbourg 1919, s. 30; Society, XIX/3, Jerusalem 1939-40, s. 1-13; s teyse de Muhtasar'J-A'dad adl eseri-
a.mlf., "Wellhausen, Reste arabischen Heiden- mail Cerraholu, "Kur'an- Kerim ve Hanifler, nin bir nshasna arkada Mustafa Air
tums", ZDMG, XLI ( 1887). s. 721; J. Pedersen, AFD, XI (1963). s. 81-92; M. Gil, "The Creed Efendi tarafndan dlen bir nottan (S-
"The Sabians", A Volume ofOriental Studies of Ab <Amir", /OS, XlI (1992). s. 9-57; Fr. leymaniye Ki:p .. Air Efendi. nr. 418/3, vr.
Presented to Edward G. Biowne, Cambridge Buhl. "Hanif", A, V/1, s. 215-217; H. Lam-
1922, s. 387-391; R. Beli, The Origin o{lslam 186). bu eseri tamamlad 1177 ylnn
mens, "Kuss bn Sa'ide", a.e., VI, 1031; Nihad
in its Christian Environment, London 1926, s. M. etin, "meyye", a.e., Xlll, 100-101; Neet Cemaziyelahirinde (Aralk 1763) Sleyma-
57 vd., 132; a.mlf. "Who were the Hanifs", aatay, "Varaka", a.e., Xlll, 206-208; Gnay niye Medresesi'ndeki grevine devam et-
Mw. XX (1930). s. 120-124; J. Horovitz, Kora- Tmer. "Din", DA, IX, 312-313, 316; M. Said tii anlalmaktadr. 1177 yl Ramazan
nische Untersuchungen, Berlin 1926, s. 57- zervarl, "Din-i Kayyim", a.e., IX, 351; Asri ay banda (4 Mart 1764) Galata, 1185
58; T. Andrae. Mohammed, New Vork 1936, s. ubuku. "Ebf Kays", a.e., X. 175; a.mlf., ylZilkade aynda (ubat 1772) Bursa ka-
150-155; a.mlf., Les origines de l'lslam et le "Eksem b. Sayfi", a.e., X, 550-551.
Christianisme(trc. J. Roche). Paris 1955, s. 47; ds olan Hanif brahim Efendi Bursa ka-
A. Jeffey, Materials for the Histoy of the Tex:t !il ABAN KUZGUN dlndan emekli olarak stanbul'a dn-

39