You are on page 1of 2

HANI, eyh Ahmed

Msa Saffeti Paa gibi devlet adamlary BBLYOGRAFYA : rabbih" ibaresinin ebced hesabyla kar
la iyi ilikiler kuran, onlarn sayg ve g- Abdlmecid el-Hani, el-f:lada'i~u'l-verdiyye, l olan 1119 ( 1707) ylnda vefat ettii
venini kazanan Muhammed el-Hani, Ha- stanbul 1308, s. 261-276; Hediyyet'l-'ari{fn, ileri srlmektedir (zzeddin Mustafa Re-
il, 377; izal).u'I-meknn, , 201; Nebhani. Kerf
lid el-Badactfnin Halidiyye tarikatnn ya- sul. s. 33-34). Halk arasnda vel1 olarak
mi':it'l-evliya', 1, 222-223; Brockelmann, GAL
ylmasnda en etkili olan halifelerinden- Suppl, 11, 774; Serkis. 1, 817-818; Kehhale, Mu'- kabul edilen Hanfnin Doubayazt'ta s
dir. Halidiyye tarikat kendisi, olu Mu- cem'l-m'elli{fn, X, 249; Zirikli, el-A'lam, V, hak Paa Saray'nn yaknnda bulunan
hammed ve torunu Abdlmecid vasta 120; D. Dean Commins, /slamic Reform: Politics trbesi halen ziyaretgahtr. Said Nursr-
and Social Change in Late Ottoman Syria, nin de genliinde kabrini ziyaret ederek
syla stanbul' dan Hicaz'a kadar geni bir New York-Oxford 1990, s. 35-36; M. Muti' el-
corafyada yaylma imkan bulmutur.
ondan feyiz ald nakledilir ( Tarihe-i Ha-
Hafz - Nizar Ebaze, 'Ulema'u Dma~ ve a'ya-
Yetitirdii halifelerden Ayasofya bavf nhi':i, Dmak 1412/1991, il, 606; Abdrrez- yat, s. 35).
zi YGsuf Efendi, Mehmed Arif Efendi, Ha- zak el-Baytar, f;lilyet '1-beer fi tafl)i'l-~arni' Hani'nin Krte olarak kaleme ald
ali 'aer, Beyrut 1413/1993, 111, 1210-1245; eserlerinin incelenmesinden nemli bir
san Feyzullah Efendi, Ahmed Hafz Efen- Ahmed el-Hani, el-sret'l-Jjaniyye, Dmak, air ve mutasawf olduu anlalmakta
di, Dastanl Muhammed Mehdi Efendi ts., s. 29-36; M. Cemil e-atti. A'yan D
dr. UIGhiyet ve varlk konular bata ol-
stanbul'da; Bursal eyh smail Efendi, ma~. Dmak 1414/1994, s. 241, 386.
mak zere ahlaki. sosyal ve kltrel me-
Erzincanl brahim Efendi, Mardinli eyh !il OSMAN TRER selelerdeki gr ve dncelerini man-
Hamid, Kulal eyh smail, Diyarbekirli
r zum eserlerinde dile getirmitir. Kelam
eyh Ahmed Anadolu'da; Badatl eyh HANI, eyh Ahmed konularnda Snni ve genellikle de E'arl
Mahmud, amil eyh Ahmed, eyh Mu- ( u;il>...1.o..:>i ~) grlerine bal olan mellif, kainatn
hammed ve eyh mer, Hamal eyh yaratl ile insanlara sorumluluk yklen-
(. 1119/1707 (?])
Said ve eyh Ahmed uvan ile olu Mu- mesindeki srlar zerinde durur (Mem a
hammed, amcas Ahmed el-Hani Suriye air ve mutasavvf.
Zin, s. 5-12. 137-138}; gerektabiatta ge-
L _J
ve Kuzey lrak'ta faaliyet gstermilerdir. rekse insann duygu ve davranlarnda
Hanl'nin soyundan gelenler, XX. yzylda 1061 (1651) ylnda dodu (Mem Zin, grlen ztlklarn hem eyay tanmay
Suriye ve lrak'ta nemli ilmi ve idari g- s. 39). Babasnn ad lyas'tr. Nisbesini, saladn, hem de varlkta ve insandaki
revlerde de bulunmulardr. HanTier, Tr- Hakkari yaknlarnda bulunduu syle- ahenk ve birlii temin ettiini dnr.
kiye' de faaliyet gsteren Halidi silsileleri- nen Han kynden veya burada yaayan Ayrca iyimser bir yaklamla, her zaman
Hani airetinden ya da mensubu olduu olaylarn grnen tarafnn gerek mahi-
nin ounda yer almaktadr.
Haniyan ailesinden ald tahmin edil- yetleriyle uyumayabileceini. grn
Hani, el-Behcet's-seniyye fi ada- te kt olan birok eyin aslnda iyi oldu-
mektedir. Hani. Dou Anadolu'nun bir-
bi't-tar~ati'l-'aliyyeti'l-ljalidiyyeti'n unu belirtir (a.g.e., s. 60-61. 168).
ok yerini dolaarak Arapa. belagat ve
Na]f.ibendiyye (Kahire 1303, 1319) ad- dini ilimleri okudu; ayrca astronomiyle Tasavvufi dncesinin yannda dne-
l eserinde Halidiyye tarikatnn usul ve ilgilendi. Bir sre blgenin kltr merke- min sosyal skntlar zerinde duran ve
adabyla hatm-i hacegan. rabta gibi ba- zi olan Cizre'de yaayan ve Mem il Zin halkn sahipsizliinden yaknan Hani, bu
z terimler hakknda bilgi vermitir. Ese- adl mesnevisini burada kaleme alan Ha- meselelerin sosyal dayanma ve bilgilen-
rin son blm Bahaeddin Nakibend, ni daha sonra Eski Bayezit'e (Doubayazt) me ile alabileceini, kendisinin de eser-
mam- Rabbani ve Halid el-Badacti'nin gitti ve orada vefat etti. Yazma bir eser- leriyle bu hususta zerine deni yap-
hayat ve menkbelerine ayrlmtr. de yer ald kaydedilen, "Tare Hani ila maya altn ifade eder; kendi dne-
minde insanlarn ilim ve hikmet yerine
maddi menfaatlere deer vermelerinden
yaknr (a.g.e., s. 16). Yalnzca ilahi akn
ve gnahlardan saknmann insanlar tam
Seyh Ahmedi Hani'nin trbesi ile mescidi - Doubayazt Ar anlamyla deitirip onlara gzel vasflar
kazandrabileceini belirten Hani ( a.g.e.,
s. 126. 131-135), bu hususta Mevlana ve
Cami gibi mutasawf airlerin etkisi altn
da kalmtr. Hanl'nin Mem il Zin'inde
slam ncesi inanlarn izlerini arayarak
esasen Kur'an'da yer v~rilen ay-gne.
gece-gndz. kadn-erkek gibi varlk ve
olaylardaki ift ya da zt unsurlara ve bun-
larn srlarna, hikmetlerine ilikin gr
lerini Zerdtlik'teki dalizme balayan,
kitabn banda yce Allah ve Hz. Peygam-
ber hakknda samimi ifadelerle dile geti-
rilen vglerin inanlarak deil mecburi-
yetten dolay yazldn iddia eden. mu-
tasawf airler arasnda yaygn olan. sev-
giliyi Kabe veya Hacerlesved gibi kutsal
varlklara benzetme geleneini anaerkil
amanizm'le izah eden iddia ve yorum-

31
HAN, eyh Ahmed

lar (bk. Bulut. s. 30. 33, 44, 136-137) b- Zin adyla Arapa bir zetini yaymla le'-a'iri'l-Krdi ljani adl almasn
tnyle temelsiz. yanl ve n yargl bir d (Dmak 141311993) hikaye zerin- da Han'i'nin slami yn zerinde dur-
yaklamn rndr. Hani'nin. varlk ve de Michael L. Chyet And a Thornbush mutur (bk.bibl.J.
olaylardaki ztlklarn meydana getirdii up between Them: Studies on Mem 1 BBLYOGRAFYA :
nizam ve ahengi Allah'n kudret ve azame- Zin, A Kurdish Romance adyla bir dok- eyh Ahmed-i Hani, Mem Zin, Halep 1947;
tiyle aklamas. hikayeyi bitirirken ken- tora almas yapmtr ( 991, Califomia ayrca bk. nairin nsz, s. ili; a.mlf, Nbaha-

disini ilahi aktan ve Peygamber sevgisin- niversitesi). Mem 1 Zin Trkiye'de ay- rtt Bkan (nr. Abdsselam Naci el-Cezeri).
Dmak, ts. (Darot-Tbaa); a.mlf. 'Al:ida iman
den mahrum etmemesi iin Allah'a dua n adla filme ekilmitir ( 1991).2. Nba-
!bask yeri yak. 1337; a.mlf., "arke", Diva-
etmesi (Mem Zin, s. 125, 135; kr. Re- hdra Bkdn. Arapa - Krte manzum na Kurmanci (haz. Abdrrakb Yusuf). Necef
id Fendi. s. 102). ayrca bir de akaid ri- bir szlk olup 1094 (1683) ylnda yazl 1971, s. 43-44; Molla Ahmed Cezeri. Divan,
salesi yazmas bu tr yorumlar kesin ola- mtr. Giri ksmnda. Kur'an renimini Kahire, ts. (Dar'l-Kitabi"l-Arabi). s. 152; Ahmed
b. Muhammed ez-Zivingi, el-'l$:d'l-cevheri er
rak yalanlamaktadr. Onun samimi bir tamamlayan ocuklara sarf-nahiv ders-
f].u Divani'-eytzi'l-Cezen~ Kaml 1377/1958,
Snni mslman olduu eserini incele- lerine geerken kolaylk salanmas ama- s. 686; Ahmed Hilmi ed-Diyarbekri. Glzara lja-
yen msterikler tarafndan da teyit edil- cyla telif edildii belirtilen eser, her biri mkan erf].a Nbahttra Bkan, Diyarbakr,
mektedir (Nikitine. s. 359). farkl vezinde on blmden meydana ts. (Matbaatu Cerideti Sur); a.mlf., Rehbera a
gelmektedir. Szlk, ilk olarak Yusuf Zi- ni erf].a 'Al):ida eyb Af].med b. lyas el-ljani
Hani'nin smail Bayezidi (. 12111709). !bask yeri ve tarihi yokl; zzeddin Mustafa Re-
erif Han Culamergi (. 161/1748) ve yaeddin Paa'nn el-Hediyyet'l-Jjami- sul, Af].medi ljani a'iren ve mfekkiren feyle-
Murad Han Bayezidi (. 192/1778) gibi diyye fi'l-lugati'l-Krdiyye adl kitab sfen ve mutaavvifen, Badad 1979; Reid
renci ve takipileri olmutur( Ef21 ng. j, nn ekinde neredilmi (stanbul 13 o. s. Fendi, Mnal):aat f].avle'-a'iri'l-Krdi ljani,
279-297; tpkbasm A. von Le Cok, Kur- Badad, ts. (Ma"mel ve Matba'at Cahiz); Said
V. 482; iA, VI. 1114). Nursi, Tarihe-i Hayat, stanbul 1990, s. 35;
dische Texte, Berlin 1903, 1, 1-47). daha
Eserleri. 1. Mem 1 Zin. Leyla ve Mec- Halil Reid brahim, Mal):amet Mem Zin, D
sonra Abdsselam Naci el-Cezeri'nin tas- mak 1413/1993; Abdullah Yan. Btn Yn-
nun. Ferhad ile irin trnde bir mes-
hihiyle tekrar baslmtr (Dmak, ts.J. leriyle Cizre !bask yeri yok!. 1983 (Ycel Matba-
nevidir. Mellifin hatime ksmnda do- as). s. 166-173; 8. Nikitine, Krtler: Sosyolo-
Zeynelabidin Zinar eseri Latin harflerine
um tarihini verdikten sonra kitab bi- jik ve Tarihi nceleme (trc. Hseyin Demirhan -
evirerek yaymlamtr (stanbul 1992).
tirdiinde krk drt yanda olduunu Cemal Sreyya). stanbul 1994, s. 359, 474-
Bu szlk zerine Ahmed Hilmf el-Kgi 4 75; Faik Bulut. Ehmede Xane'nin Kaleminden
kaydetmesinden eserin 11 04 ( 1693) y
ed-Diyarbekrl Glzara Jjamkan er- Krtlerin Bilinmeyen Dnyas, stanbul 1995;
lnda tamamland anlalmaktadr. 60
1).a Nbahdra Bkan adyla bir erh ismet Alpaslan, Her Ynyle An, Ankara 1995,
blmden meydana gelen eser yaklak s. 102; Th. Bois, ~Coup d'oeil sur la litterature
yazmtr(Diyarbakr. ts.). 3. 'Alda iman.
3000 beyit ihtiva eder. Hani. konusu olan kurde", el-Meril):, XLIX/2, Beyrut 1955, s.
iman esaslar ve dier akaid konularnn 204-206; a.mlf., "Kurds", E/2 (ng.), V, 482; V.
ak hikayesini akc bir slupla anlatmas
Snni gre gre akland seksen Minorsky, "Krtler", A, Vl, 1113-1114.
yannda kendi dncelerini. dneminin
beyitten oluan bir risfedir. Tevhid,
idari ve itimai meselelerini. olayn yaan
nbwet. Allah'n sfatlar, efaat, dua,
!il M. SAiT ZERVARLI
d Cizre blgesinin kltrel zelliklerini
kyamet ve ahiret gibi konularn aklan
de eserine yanstmtr. Mesnevinin ko- HAN'b.URVE
d eserde baz ef'al-i ibact meseleleri
nusu ksaca yledir: Emir'in yakn ev- ( 3_r .)! SilA)
tartlm, bu tr meselelerde genellikle
resinde bulunan Mem onun kz kardei
E'ariyye'nin yaklam benimsenirken ka- Hani' b. Urve el-Muradi
Zin'e ak olur. Ancak Emir. hizmetkar
dnlarn peygamberlii konusunda Mat- (. 60/680)
Bekir'in telkinlerine uyarak kz kardeini
rldTier'in olumsuz grleri tercih edilmi, Hz. Hseyin adna alt iin
Mem 'e vermez; birlikte kama giriimle
ayrca Lokman ve skender'in peygam- Emeviler tarafndan ldrlen
rine engel olmak iin de Mem'i hapseder.
ber olduu ynndeki gr de benim- Yemenli tabii.
zntsnden hastalanan Mem zindan- L _J
senmemitir. Risale, Ahmed Hilmi el-K-
da lr, Zin de onun acsna dayanama-
gi ed-Diyarbekrl tarafndan Rehbera a Hayatnn ilk dnemleri hakknda bilgi
yarak can verir. Bunun zerine Mem'in
ni erl).{ 'A]fida ey]]. A:med b. lyas yoktur. Kufe'ye yerleen Mezhic. Kinde
arkadalar sevgililerin kavumasna en-
el-ljani adyla erhedilmitir (bask yeri ve Hemdan gibi Yemenli kabileler arasn
gel olan Bekir'i ldrp onlarn intikam
ve tarihi yok). 4. drke. Her bir msra da byk bir nfuz ve itibara sahip olan
n alrlar. Cizre'de Mir Abdal Mescidi'nin
drt ayr dilde (Arapa, Farsa. Trke, Hani' b. Urve. Hz. Hseyin'in Kufe'de ida-
bitiiinde bulunan trbenin Mem ile
Krte) yazlan rubailerden oluan eserin reyi ele alma abalarna katldktan son-
Zin'e ait olduuna inanlr ve halk tarafn
ak, ayrlk ve kavuma temalarnn ilen ra mehur olmutur.
dan ziyaret edilir. lk olarak stanbul' da
dii be rubaisi gnmze ulamtr (Di-
( 335) baslan eserin ikinci basks 1947'- Yezid b. Muaviye halife olunca Medine
vana Kurmanci iinde, bk. bibi.). Valisi Utbe'ye haber gndererek Hz. H-
de Halep'te yaplmtr. Eser. Margareta
B. Rudenko tarafndan Rusa tercme- Hani'ye Yusuf u Zeliha (Zleytft) ve seyin'den biat alnmasn, aksi takdirde l-
siyle birlikte neredilmi (Moskova 962), 'Al$ida slam gibi baz eserler nisbet drlmesini emretmiti. Validen mhlet
ayrca M. Said Ramazan el-Buti tarafn ediliyorsa da bunlarn ona aidiyeti tesbit isteyip Mekke'ye giden Hz. Hseyin. ora-
dan mensur olarak Arapa'ya (Dmak edilememitir. da bulunan Kufeliler'in idareyi ele almas
1957). M. Emin Bozarslan tarafndan da zzeddin Mustafa Resul. Al).medi lja- konusunda srar ettiklerini grnce am-
Trke'ye (stanbul 1968. 975) evril- ni a'iren ve mfekkiren feylesten ve cazadesi Mslim b. Akil'i durumu incele-
mitir. Halil Reid brahim'in secili bir mutaavvifen balyla bir monografi mek zere Kufe'ye gndermiti ( 15 Ra-
slup kullanarak M_a]famet Mem 1 yazm. Reid Fendi de Mn{]faat ]].av- mazan 60/19 Haziran 680). Mslim K1-

32

-----
------ ----- - ------
------~-----------