You are on page 1of 498

1

Smail eki, Vahid Karaveli, Nedad Ajnadi, Selmo Cikoti,


efko Hodi, Muhamed Smaji, Mesud adinlija

PRVI KORPUS
ARMIJE REPUBLIKE
BOSNE I HERCEGOVINE

Sarajevo, 2017.

1
IZDAVA
Institut za istraivanje zloina protiv ovjenosti
i meunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu

ZA IZDAVAA
Dr. Rasim Muratovi, nauni savjetnik
UREDNIK
Mr. Mesud adinlija
RECENZENTI
Akademik prof. dr. Mirko Pejanovi
Prof. dr. Enver Imamovi
LIKOVNO-GRAFIKO RJEENJE
DTP
Kemal Beirevi

IZRADA KARATA
Kemal Beirevi

LEKTURA
Sadida Duvi
TAMPARIJA
Fojnica
TIRA
1000

CIP - Katalogizacija u publikaciji


Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, Sarajevo
355.311.4:355.01(497.6)1992/1995
PRVI korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine / Smail eki ... [et al.] ; [izrada karata Kemal Beirevi]. - Sarajevo :
Institut za istraivanje zloina protiv ovjenosti i meunarodnog prava, 2017. - 494 str. : ilustr. ; 28 cm
Bibliografija: str. 465-469 i uz tekst. - Registar.
ISBN 978-9958-028-25-0
1. eki, Smail
COBISS.BH-ID 24268806 <http://www.cobiss.ba/scripts/cobiss?command=DISPLAY&base=COBIB&RID=24268806>

2
SADRAJ

Uvodne napomene . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
I
PLANIRANJE I PRIPREMANJE AGRESIJE NA REPUBLIKU
BOSNU I HERCEGOVINU I GENOCIDA NAD BONJACIMA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

II
POETNI PERIOD AGRESIJE, BORBENA DEJSTVA I
ORGANIZACIJSKO-FORMACIJSKI RAZVOJ DO FORMIRANJA 1. KORPUSA ARBiH . . . . . . 53
Ope karakteristike prostora i elementi oruanih snaga
na podruju sarajevske i goradanske regije uoi agresije . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
Poetni period agresije i objedinjavanje odbrambenih snaga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
Operacija LJETO-92 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
Organizacijske promjene i borbena dejstva tokom jula i augusta 1992. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
Operacija JUG-92 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103

III
FORMIRANJE 1. KORPUSA ARBiH, BORBENA DEJSTVA I
ORGANIZACIJSKO-FORMACIJSKI RAZVOJ DO KRAJA MAJA 1993. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
Formiranje 1. korpusa ARBiH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
Operacija KOVERTA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
Stanje i razvoj dogaaja u zoni odgovornosti 1. korpusa
od januara do kraja maja 1993. godine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155

IV
BORBENA DEJSTVA I ORGANIZACIJSKO-FORMACIJSKI
RAZVOJ 1. KORPUSA U DRUGOJ POLOVINI 1993. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
Organizacijske i kadrovske promjene u junu 1993. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175
Operacija LUKAVAC-93 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179
Tunel D-B . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205
Operacija NERETVA-93 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213

3
Akcije 1. korpusa protiv antidravnih i kriminalnih elemenata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
TREBEVI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
HUM . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223
MILJACKA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223
Operacija PANCIR i formiranje IKM Visoko.
Borbe na sarajevskom bojitu od novembra 1993. do februara 1994. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229

V
BORBENA DEJSTVA I ORGANIZACIJSKO-FORMACIJSKI
RAZVOJ 1. KORPUSA TOKOM 1994. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239
Borbena dejstva, organizacijske promjene i opi razvoj
prilika na bojitu do junskog primirja 1994. godine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241
Organizacijske promjene i prilagoavanje jedinica uslovima
na bojitu tokom ljetnjeg primirja 1994. godine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253
Borbena dejstva 1. korpusa od poetka augusta do kraja 1994. godine . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267

VI
BORBENA DEJSTVA I ORGANIZACIJSKO-FORMACIJSKI
RAZVOJ 1. KORPUSA TOKOM 1995. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293
Prelazak 1. korpusa na divizijsku strukturu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295
Borbena dejstva 1. korpusa tokom proljea 1995. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
Operacija TEKBIR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 313
1. korpus od okonanja operacije T do kraja rata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329
Uee 1. korpusa u zavrnim operacijama ARBiH u Bosanskoj krajini . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337

VII
JEDINICE 1. KORPUSA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
Ratna obiljeja Komande i jedinica 1. korpusa ARBiH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379
VIII
STRUKTURA LJUDSTVA I GUBITAKA U LJUDSTVU
I KARAKTERISTIKE RUKOVOENJA I KOMANDOVANJA U 1. KORPUSU ARBiH . . . . . . . . 387
Brojnost, struktura i gubici ljudstva 1. korpusa po godinama rata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389
Bitni aspekti rukovoenja i komandovanja u funkciji voenja borbenih dejstava
1. korpusa tokom odbrambeno-oslobodilakog rata 1992-1995. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393

4
IX
DOBITNICI ODLIKOVANJA I NAJVIEG RATNOG
PRIZNANJA U 1. KORPUSU ARBiH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 409

X
STARJEINE KOMANDI I JEDINICA 1. KORPUSA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 437
Zakljuna razmatranja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 463
Izvori i literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465
Skraenice . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 471
Registar geografskih pojmova . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 475
Registar linih imena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 483

5
6
Uvodne napomene

N
akon dueg naunoistraivakog rada autor- izradi izvjetaja o rezultatima istraivanja, uz njihovu
skog tima angaovanog na realizaciji nauno- prezentaciju, meusobnu razmjenu i njihov meusob-
istraivakog projekta PRVI KORPUS AR- ni kritiki odnos. Bazino istraivanje, po tipu pre-
MIJE REPUBLIKE BOSNE I HERCEGOVINE, iji teno teorijsko, obuhvatalo je arhivsku grau, zbirke
je nosilac Institut za istraivanje zloina protiv ovje- dokumenata i referentnu literaturu, navedenu na kraju
nosti i meunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu, a knjige. Istraivanje je realizovano dosljednom, sa-
finansijsku podrku obezbijedilo Ministarstvo za bo- vjesnom i odgovornom primjenom principa i pravila
raka pitanja Kantona Sarajevo, pred naunu, strunu i savremene metodologije drutvenih nauka, te, shodno
najiru javnost izlazi monografija Prvi korpus Armije tome, i metodologije historijske nauke u okviru koje je
Republike Bosne i Hercegovine. Prvobitna ideja da i realizovano predmetno istraivanje.
se angaovanjem istraivakog, kompetentnog tima,
Tekst monografije strukturiran je u deset poglav-
u okviru jedne naunoistraivake ustanove i uz ne-
lja, uz odgovarajue spiskove i registre.
posrednu finansijsku podrku vlasti, u to povoljnijim
uslovima osmisli i realizuje jedan ozbiljan nauno- Prvim poglavljem, pod naslovom Planiranje i pri-
istraivaki projekt iz savremene historije Bosne i premanje agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu
Hercegovine i tako naini iskorak iz preovlaujueg i genocida nad Bonjacima, prezentiran je pregled bit-
sivila stihije, povrnosti, nekompetentnosti i subjekti- nih injenica drutveno-politikih procesa, kao opeg
vizma, koji, naalost, kod nas prevladavaju, naroito u konteksta znaajnih dogaaja kojima se predmetna
pristupima temama iz perioda odbrambeno-oslobodi- monografija bavi. Predstavljena je sutina i oznaeni
lakog rata 1992-1995, ovom knjigom dobila je svoju akteri historijskih procesa, te data ocjena karaktera
materijalizaciju i formu, podlonu sudu javnosti. oruanog sukoba i priroda zloina u Republici Bosni
i Hercegovini, s akcentom na planiranje, pripremanje,
Rad na knjizi iniciran je Sporazumom o pruanju
organizovanje i izvoenje agresije na Republiku Bo-
podrke projektu izrade monografije 1. korpusa Armi-
snu i Hercegovinu i izvrenje genocida nad Bonja-
je RBiH, koji su 2012. potpisali Ministarstvo za bora-
cima.
ka pitanja Kantona Sarajevo i Institut za istraivanje
zloina protiv ovjenosti i meunarodnog prava Uni- Poglavlje pod naslovom Poetni period agresije,
verziteta u Sarajevu i definisali ga kao dio potprojekta borbena dejstva i organizacijsko-formacijski razvoj do
Pisana rije u funkciji da se ne zaboravi u okviru formiranja 1. korpusa ARBiH sadri vojno-geografske
projekta Kantona Sarajevo Opsada i odbrana Saraje- karakteristike prostora, demografsku strukturu sta-
va 1992-1995. godine. Nestabilnost skuptinske ve- novnitva i politiku strukturu vlasti sarajevske i go-
ine u Kantonu Sarajevo u vrijeme potpisivanja ovog radanske regije, te broj, sastav i strukturu elemenata
sporazuma i este promjene u izvrnoj vlasti Kantona oruanih snaga na ovom prostoru uoi agresije na Re-
uzrokovale su odreene potekoe i probleme u od- publiku Bosnu i Hercegovinu. Prezentirani su najva-
nosu na planiranu i oekivanu realizaciju sporazuma, niji dogaaji s poetka agresije i objedinjavanje snaga
naroito u fazi formiranja autorskog tima. odbrane, te opisana borbena dejstva do kraja augusta
1992. godine, ukljuujui pokuaje deblokade Saraje-
Kada je nakon poetnih tekoa autorski tim ko-
va u okviru operacije JUG-92.
nano formiran, zapoeo je aktivnosti na izradi nau-
noistraivakog projekta i utvrivanju forme i naina Tree poglavlje, Formiranje 1. korpusa ARBiH,
njegove realizacije. Definisan je pristup istraivanju u borbena dejstva i organizacijsko-formacijski razvoj
kojem su lanovi istraivakog tima, zadueni za poje- do kraja maja 1993, razmatra formiranje 1. korpusa
dine dijelove projekta, istraivali pojedine (pojedina- i njime pokrenute organizacijsko-formacijske promje-
ne) teme, te na osnovu rezultata istraivanja pristupili ne; obrauje borbena dejstva i operaciju Armije RBiH

7
na njenoj direktnoj vezi, divizije u sastavu 1. korpu-
pod nazivom KOVERTA, iji je nosilac 1. korpus, te sa, te na kraju sastav i struktura operativnih i taktikih
izlae opi razvoj prilika na bojitu i dogaaje u zoni grupa, kao privremenih sastava, koji su u odreenim
odgovornosti 1. korpusa do kraja maja 1993. periodima rata igrali znaajnu ulogu u organizaciji i
izvoenju borbenih dejstava 1. korpusa. Uz tekstualni
Poglavlje Borbena dejstva i organizacijsko-for-
dio opisa nastanka i razvoja pojedinih jedinica dati su i
macijski razvoj 1. korpusa u drugoj polovini 1993.
odgovarajui grafikoni koji vizuelno ilustruju opisane
razmatra kadrovske promjene na elu Armije RBiH i
faze razvoja. Za svaku od jedinica navedeni su i poda-
organizacijsko-formacijske promjene inicirane poet-
ci o broju odlikovanih pripadnika iz njenog sastava, te
kom juna i detaljno opisuje tok borbenih dejstava u
fotografije ratnih zastava i sauvanih simbola i oznaka
julu i augustu 1993. godine, koja su predstavljala od-
jedinica.*
sudnu odbranu Sarajeva pred agresorskim napadom
u okviru ofanzive LUKAVAC 93. U okviru ovog U osmom poglavlju, pod naslovom Struktura
poglavlja prezentirane su i bitne injenice o izgradnji ljudstva i gubitaka u ljudstvu i karakteristike rukovo-
Tunela D-B i ueu jedinica 1. korpusa u borbama u enja i komandovanja u 1. korpusu ARBiH, iskazan
Hercegovini, kao i mjere preduzete u rjeavanju pro- je detaljan pregled brojnosti pripadnika 1. korpusa
blema s antidravnim i kriminalnim elementima u vla- ARBiH po mjesecima i godinama (1992-1995), s ana-
stitim redovima. Poglavlje zavrava opisom borbenih lizom strukture pripadnika po razliitim obiljejima.
dejstava na olovsko-varekom i sarajevskom bojitu Identian pristup primijenjen je i u analizi broja, sasta-
od novembra 1993. do februara 1994. va i strukture poginulih i ranjenih pripadnika 1. korpu-
sa. U dijelu o aspektima rukovoenja i komandovanja
Peto poglavlje, pod naslovom Borbena dejstva i
u 1. korpusu tokom odbrambeno-oslobodilakog rata
organizacijsko-formacijski razvoj 1. korpusa tokom
1992-1995. izvrena je analiza bitnih faktora nastanka,
1994, izlae pregled opeg razvoja prilika u zoni od-
formiranja i djelovanja 1. korpusa ARBiH, kao i ge-
govornosti 1. korpusa i obimnih organizacijskih pro-
neralna ocjena sistema rukovoenja i komandovanja.
mjena izvrenih u ljeto 1994. godine, kao i prilagoa-
vanje jedinica 1. korpusa bitno izmijenjenim uslovima U poglavlju Dobitnici odlikovanja i najvieg rat-
na bojitu. U pregledu borbenih dejstava 1. korpusa od nog priznanja u 1. korpusu ARBiH prezentirana je, na
augusta do kraja 1994. godine opisani su najznaajniji osnovu dostupne arhivske grae i u saradnji s bora-
ratni uspjesi 1. korpusa na bjelaniko-treskavikom i kim udruenjima ili u neposrednom kontaktu s odli-
olovsko-varekom bojitu. kovanim pripadnicima, lista odlikovanih pripadnika i
dobitnika ratnog priznanja Zlatni ljiljan iz sastava 1.
U poglavlju Borbena dejstva i organizacijsko-for-
korpusa.
macijski razvoj 1. korpusa tokom 1995. daje se obja-
njenje organizacijsko-formacijskih promjena nastalih Dostupna arhivska graa Arhiva ARBiH posluila
formiranjem divizija u sastavu 1. korpusa i opis bor- je kao osnova pripreme pregleda starjeina po abeced-
benih dejstava u proljee 1995. godine. Sredinje mje- nom redu, koji su od 1992. do 1995. godine obavljali
sto unutar poglavlja ima dio koji razmatra posljednju dunosti u Komandi 1. korpusa, komandama divizija i
i najveu ofanzivu Armije RBiH izvedenu u namjeri operativnih grupa, kao i komandanata, zamjenika ko-
deblokade Sarajeva, poznatu pod nazivom Operacija mandanata i naelnika tabova brigada i drugih jedini-
T. Nakon toga, prezentiran je opis borbenih dejstava ca na direktnoj vezi Komande 1. korpusa, koji sadri
u zoni odgovornosti 1. korpusa od okonanja Operaci- poglavlje pod naslovom Starjeine komandi i jedinica
je T do kraja rata, te pregled angaovanja snaga 1. 1. korpusa.
korpusa u zavrnim operacijama Armije RBiH u Bo- Monografija sadri i spisak koritenih izvora i li-
sanskoj krajini. terature, popis skraenica i registre geografskih poj-
U poglavlju Jedinice 1. korpusa izloen je pregled mova i linih imena.
nastanka i organizacijsko-formacijskog razvoja jedi-
nica u sastavu 1. korpusa Armije Republike Bosne i
Hercegovine. Pregled poinje od formacije s kojom je
1. korpus doekao kraj rata u decembru 1995. godine
i daje detaljan pregled nastanka, analizirajui stepene
organizacijsko-formacijskog razvoja unazad, prema * Najvei broj digitalnih kopija oznaka i simbola ratnih jedinica
1. korpusa ARBiH za ovu monografiju ustupio je jedan od naju-
poetku rata. Poetno grupisanje, u pregledu je, shod- pornijih kolekcionara memorabilija Armije RBiH, gospodin Elvir
no usvojenom pristupu: Komanda 1. korpusa i jedinice Dudevi, na emu mu autorski tim izraava zahvalnost.

8
I
PLANIRANJE I
PRIPREMANJE AGRESIJE
NA REPUBLIKU
BOSNU I HERCEGOVINU I
GENOCIDA NAD BONJACIMA

9
10
Planiranje i pripremanje agresije na
Republiku Bosnu i Hercegovinu
i genocida nad Bonjacima*

S
rpsko intelektualno, politiko, vojno i konfesional- kao gubitak svoje jedinstvene drave. Te velikosrpske
no rukovodstvo je, zloupotrebom jugoslavenskog snage ocijenile su da e im nastupajua konfuzija na me-
imena, od 1918. do raspada Kraljevine Jugoslavije unarodnom planu omoguiti da u prethodnom vijeku
u vihoru Drugog svjetskog rata, imalo potpunu suprema- postavljene ratne ciljeve - formiranje etniki iste srp-
ciju na ovim geopolitikim prostorima i nad narodima ske drave (Velike Srbije - svi Srbi u jednoj dra-
koji unutar njih ive. U datoj konstelaciji snaga, u toku vi) konano i ostvare.2
Drugog svjetskog rata i u okviru antifaistike koali-
Naruavanje izrazito privilegovanog poloaja Srba
cije, jugoslavenska drava obnovljena je naputanjem
za sve vrijeme socijalistike Jugoslavije izazivalo je ot-
velikosrpske hegemonije i prihvatanjem platforme na-
pore. Sedamdesetih godina 20. vijeka to se manifesto-
rodnooslobodilakog pokreta i na osnovu nje izborenog
valo kao otpor Ustavu iz 1974. (koji je, pored ostalog,
federativnog ureenja zemlje. Kada je, djelovanjem
afirmisao autonomiju pokrajina - Vojvodine i Kosova),
velikosrpskih tendencija, u drugoj polovini osamdese-
kako u toku priprema tako i neposredno po njegovom
tih godina 20. vijeka, ta politika formula istroena,
usvajanju. Samo dvije godine po njegovom usvajanju,
jugoslavenska drava ponovo je dola u krizu.1
srpski komunistiki lider Dragoslav Markovi naloio
Kriza jugoslavenske socijalistike drave defini- je izradu Plave knjige, ime je na politikom planu po-
tivno je dovela u pitanje decenijama etabliranu veliko- krenuto pitanje nepovoljnog poloaja Srba.3 Smru
srpsku hegemoniju. Njeni neposredni izvrioci i korisni-
ci, od oficirskog, diplomatskog, policijskog i partijskog
2 Smail eki, Agresija na Bosnu i Hercegovinu i genocid nad
kadra i aparata, pa sve do SANU, univerzitet, medija i Bonjacima 1991-1993, Sarajevo, 1994, str. 26; Vidoje arkovi,
drugih segmenata, osjetili su se ugroenim u svojim mo- Nacionalizam i slom Jugoslavije, u: Stvaranje i razaranje
Jugoslavije, Zbornik radova sa Okruglog stola STVARANJE
nopolnim pozicijama. Oni su postignute mehanizme I RAZBIJANJE JUGOSLAVIJE, Beograd, 5-7. decembar, Be-
ostvarivanja ravnopravnosti u podjeli vlasti i drutvenih ograd, 1996, str. 227-237; eki, Agresija, str. 176; Dubravka
funkcija, uglavnom, ostvarene Ustavom SFRJ iz 1974, Stojanovi, Ulje na vodi: ogledi iz istorije sadanjosti Srbije,
Peanik, Beograd, 2010, str. 47, 95-98, 101, 105 i 107; Mesud
proglasili ugroavajuim za srpski narod i doivljavali adinlija, Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine 1986-
1992, Institut za istraivanje zloina protiv ovjenosti i meu-
narodnog prava Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2013, str.
59-73; Sonja Biserko, Srpska elita i realizacija srpskog nacio-
*
U tekstu su, uglavnom, prezentirane bitne injenice o planiranju nalnog programa, u: osiev rat (Zbornik radova sa naune
i pripremanju agresije Srbije i Crne Gore (Savezne republike i strune rasprave o knjizi BOSANSKI RAT Dobrice osia,
Jugoslavije) na Republiku Bosnu i Hercegovinu i genocida nad odrane 3. maja 2012. godine u Rektoratu Univerziteta u Sara-
Bonjacima. Detaljnije o tom pitanju kada je rije o agresiji Re- jevu), Institut za istraivanje zloina protiv ovjenosti i meu-
publike Hrvatske na Republiku Bosnu i Hercegovinu i genocidu narodnog prava Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2013, str. 84
nad Bonjacima vidi u: Smail eki, Agresija na Republiku i 101-103; Dragoljub Todorovi, U Srbiji prilike su take: srpske
Bosnu i Hercegovinu - planiranje, priprema, izvoenje (u teme i dileme 2007-2014 : lini pogled, Centar za spoljnu poli-
daljem tekstu: Agresija), Institut za istraivanje zloina protiv tiku, Beograd, 2014, str. 35, 95, 101 i 104.
ovjenosti i meunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu
Kult B, Sarajevo, 2004, str. 935-1115. 3 Najdan Pai, Radoslav Ratkovi i Bala padijer, Plava knji-
ga, Beograd, 1977; Ivan Stamboli, Put u bespue, Beograd,
1 eki, Agresija, str. 175. 1995, str. 65-70; eki, Agresija, str. 176; Biserko, Srpska eli-

11
Josipa Broza Tita 1980. nestao je bitan integrativni fak- nata SANU,6 gdje je smiljen i raen srpski naciona-
tor SFRJ. Srpski nacionalisti su albanske demonstracije listiki program, posebno u njenom Memorandumu iz
na Kosovu 1981. iskoristili za otvaranje srpskog naci- 1986 (srpski nacionalni program, program za formiranje
onalnog pitanja i za pokretanje srpske nacionalistike Velike Srbije, nacionalistiki testament, prirunik na-
euforije. JNA otvoreno izlazi na politiku scenu i, u cionalizma), koji je izrazio onu politiku misao - koja
sutini, okupira Kosovo. Centralni komitet Saveza ko- ima duboke korene i dugu tradiciju od Garaaninovog
munista Srbije je krajem 1981. iznio niz tvrdnji kojima NAERTANIJA do Moljevievog programa HO-
se na negativan nain otvara pitanje odnosa u Jugoslaviji MOGENA SRBIJA.7 Ta politika misao Jugoslavi-
i trai njihovo redefinisanje i rekonstruisanje Srbije sa ju shvata i prihvata kao proirenu Srbiju za koju av-
posebnim poloajem u Jugoslaviji.4 Petar Stamboli je nojski koncept ureenja meunacionalnih odnosa na
(krajem 1981) zaprijetio da e se Srbi osloniti na svoju osnovama pune ravnopravnosti jugoslovenskih naroda
mo i broj, a idue godine (1982) aktuelizovao je Plavu i njihovih republika u zajednikoj federaciji znai ne-
knjigu. Eskalacija obnove velikosrpskog pokreta nije se ravnopravnost Srba kao veinskog naroda. Iz tih su
vie mogla zaustaviti, naroito poslije stupanja na scenu razloga autori Memoranduma osudili odluke AVNOJ-
Udruenja knjievnika Srbije i SANU.5 a kao antisrpsku tvorevinu i odbacili avnojske granice
zato to su razbile srpski narod i to zbog njih srpska
Politika dogaanja u SFRJ nakon 1986. karak-
nacija nije dobila pravo na vlastitu dravu. Oni su
teriu otvorene manifestacije i jaanje nacionalizma.
veoma tekim reima opisali poloaj Srba u Jugosla-
Taj nacionalizam, generisan u Beogradu, u srpskom inte-
viji i, s tim u vezi, zakljuili da se gori istorijski poraz
lektualnom, politikom i konfesionalnom rukovodstvu,
ne da zamisliti nego to su ga doiveli Srbi u Jugo-
devedesetih godina 20. vijeka doveo je do unutranje
slaviji, pa se reenje srpskog nacionalnog pitanja
krize koja je uzdrmala temelje socijalistike Jugosla-
namee kao prvorazredno politiko pitanje. Rjeenje
vije i omoguila da se, na platformi politikog projekta
su vidjeli u novom ureenju jugoslavenske drave ko-
svi Srbi u jednoj dravi, iji se osnovni cilj sastoji u
jom bi se srpskom narodu, kao veinskom, osigurao
formiranju jedinstvene (velike) srpske drave na Bal-
kanu, razbije zajednika jugoslavenska drava i izvre
najtei zloini protiv ovjenosti i meunarodnog pra- 6 eki, Agresija, str. 177; Smail eki, Velikosrpska ideolo-
gija i politika agresije na Bosnu i Hercegovinu i genocida nad
va, ukljuujui i genocid nad Bonjacima u Republi- Bonjacima, Univerzitetski informativni glasnik, Specijalno
ci Bosni i Hercegovini. U sutini je rije o projektu izdanje br. 3, Univerzitet u Sarajevu, Sarajevo, juli 2010, str. 8;
faistikog i genocidnog karaktera, jer, izmeu osta- Isti, Agresija na Republiku Bosnu i Hercegovinu i genocid nad
Bonjacima, Univerzitetski informativni glasnik, Specijalno
log, sadri dva krupna meusobno povezana elemen- izdanje br. 5, Univerzitet u Sarajevu, Sarajevo, juli 2011, str. 14-
ta: teritorijalnu ekspanziju osvajaki rat za teritorije 15; Olivera Milosavljevi, injenice i tumaenja: Dva razgo-
(lebensraum), ukljuujui i rat protiv Bosne i Hercego- vora sa Latinkom Perovi, Helsinki odbor za ljudska prava u
Srbiji, Beograd, 2010, str. 51; Stojanovi, str. 47, 71-72, 80-82,
vine, i istrebljenje narod, zloin genocida, ukljuujui 194, 209-210, 286, 290-291 i 293; Biserko, Srpska elita..., str.
i genocid nad Bonjacima u Bosni i Hercegovini (radi 83; Raif Dizdarevi, Od smrti Tita do smrti Jugoslavije: svje-
doenja, OKO, Sarajevo, 1999, str. 419; adinlija, Teritorijalna
konanog rjeenja muslimanskog pitanja). Projekt je odbrana, str. 70-71; ICTY, Predmet br. IT-03-67-PT, TUILAC
razvijen i operacionalizovan brojnim programsko-plan- PROTIV VOJISLAVA EELJA, PODNOENJE IZVJETAJA
skim i akcionim dokumentima genocidnog karaktera, od VJETAKA YVESA TOMIA OD STRANE TUILATVA (dalje:
ICTY, Predmet br. IT-03-67-PT, ..., PODNOENJE IZVJETA-
ideologije, politike i prakse srbijanskih pobunjenika (s JA VJETAKA YVESA TOMIA ...), 1. februar 2006, 10-16, 19,
poetka 19. vijeka) do politiko-propagandnih dokume- 27-29, 58-59 i 93.
7 Stamboli, str. 117-131; Zbornik dokumenata i podataka o
narodnooslobodilakom ratu naroda Jugoslavije, tom XIV,
ta..., str. 89-98 i 101-102; Todorovi: U Srbiji, str. 35-36, 89,
knjiga 1, Beograd, 1981, dok. 1; Vladimir Dedijer i Anton Mileti,
98, 109 i 115-118.
Genocid nad muslimanima 1941-1945, Zbornik dokumena-
4 Raif Dizdarevi, Put u raspad: stenogrami izlaganja Raifa Diz- ta i svjedoenja, Sarajevo, 1990; Smail eki, Genocid nad
darevia u raspravama iza zatvorenih vrata dravnog i po- Bonjacima u Drugom svjetskom ratu: dokumenti, Sara-
litikog vrha Jugoslavije, Institut za istoriju, Sarajevo, 2011, jevo, 1996; Zdravko Dizdar i Mihael Sobolevski, Preuivani
str. 28-29. etniki zloini u Hrvatskoj i u Bosni i Hercegovini : 1941.
5 Muharem Kreso, Agresija na Republiku Bosnu i Hercegovinu - am- - 1945., Hrvatski institut za povijest: Dom i svijet, Zagreb, 1999;
bijent poinjenog genocida, u: Genocid u Bosni i Hercegovini: emso Tucakovi, Srpski zloini nad Bonjacima-Muslima-
Zbornik radova Meunarodnog kongresa za dokumentaci- nima 1941.-1945, El-kalem Oko, Sarajevo, 1995; ivko An-
ju genocida u Bosni i Hercegovini, Bon 31. augusta do 4. drijaevi i erbo Rastoder, Istorija Crne Gore: od najstarijih
septembra 1995, Sarajevo, 1997, str. 45-50; eki, Agresija, vremena do 2003, Centar za iseljenike Crne Gore, Podgorica,
str. 176; Dejan Jovi, Jugoslavija: drava koja je odumrla: 2006, str. 482; ICTY, Predmet br. IT-03-67-PT, ..., PODNOE-
uspon, kriza i pad Kardeljeve Jugoslavije, Prometej, Zagreb, NJE IZVJETAJA VJETAKA YVESA TOMIA ..., str. 10-16,
2003, str. 306-307; Biserko, Srpska elita..., str. 101-102 i 106- 19, 27-29 i 93; Biserko, Srpska elita..., str. 111-120; adinlija,
107. Teritorijalna odbrana, str. 70-71, 81 i 83.

12
dominirajui poloaj u centralizovanoj jugoslavenskoj odnosu na reavanje jugoslovenske krize. Tada dolazi
federaciji. Ako se to ne bi moglo postii, Srbi moraju do raskola meu partijskom politikom elitom Srbi-
traiti drugu alternativu - objedinjavanje srpskog et- je. Instaliranje Slobodana Miloevia i odstrel Ivana
nikog prostora stvaranjem Velike Srbije.8 Stambolia, tada predsednika Srbije, oznaava pobedu
nacionalistike politike orijentacije koja je i dovela
Srpski nacionalizam je, u skladu sa svojim opre-
do razbijanja Jugoslavije.10
djeljenjem i generalnom koncepcijom, ostao dosljedan
u realizaciji nacistikog projekta formiranja jedinstvene U Srbiji, Vojvodini, na Kosovu i u Crnoj Gori
srpske drave na Balkanu (svesrpsko ujedinjenje i stva- sruena su (krajem 1988. i poetkom 1989), Miloevi-
ranje Velike Srbije), teritorijalnoj ekspanziji osvaja- evom nacionalistikom politikom i praksom masov-
nju ivotnog prostora, odnosno zaokruivanju srpskih nih mitinga i demonstracija i puistikim metodama
zemalja i realizaciji velikosrpske (nacionalne, bolje legalno izabrana rukovodstva i uklonjeni nepoelj-
reeno - nacionalistike) genocidne ideologije. Srpska ni kadrovi. Ubrzan je i proces homogenizacije Srba,
(nacionalistiki orijentisana) intelektualna i politika, posebno u Bosni i Hercegovini. Na taj nain je srp-
kriminalno-zloinaka elita je obnovila i intenzivno ski nacionalizam uvrstio svoje pozicije na Kosovu,
razvijala aktivnosti na obnovi politikog projekta te- u Vojvodini i Crnoj Gori i promjenom odnosa snaga
ritorijalnog irenja drave - uspostavljanje jedinstvene u saveznim organima, prije svega, u Predsjednitvu
drave srpskog naroda - drave svih Srba (da svi Srbi SFRJ, JNA i CKSKJ, razbio federalne osnove SFRJ i
ive u jednoj dravi; uspostavljanje jedinstvenog dr- ojaao za predstojee pokuaje preureenja Jugoslavi-
avnog prostora od teritorija gdje u veini ive Srbi; je po svom modelu.11
srpska drava; ujedinjenje svih srpskih drava;
Megalomanska proslava 600. godinjice bitke
stvoriti savez srpskih drava, odnosno jedinstvenu srp-
na Kosovu znaila je vrhunac mitingakog pokreta
sku dravu; zajednika drava; svi Srbi u jednoj dr-
i posluila je kao pozornica sa koje je, prvi put, na-
avi; srpsko dravno ujedinjenje; jedinstvena srpska
javljen rat.12 Najava rata znaila je otvorenu najavu
drava u kojoj e Drina biti kima, a ne i granica; srp-
zloina, to potvruje Miloeviev (ratniki) govor na
ska drava; formiranje bilo kojim sredstvima, etniki
Gazimestanu, 28. juna 1989, gdje su se, u agresiv-
iste srpske drave), po svaku cijenu, pa i orujem. Za-
nom i prkosnom raspoloenju Srbi iz celog sveta sjatili
miljena etnika drava proglaena je pitanjem svih pi-
da uestvuju u ceremonijalnom ujedinjenju svih Srba
tanja prioritetom dravne politike. Takvu dravu (ve-
pod jednim voom. est stoljea poslije Kosovske
liku etniku, srpsku dravu) bez masovnih zloina protiv
bitke Slobodan Miloevi je, pred milion ljudi, meu
ovjenosti i meunarodnog prava, ukljuujui agresiju
kojima su bili najvii predstavnici Jugoslavije i gosti
i genocid, nije mogue napraviti na etniki izmeanom
iz drugih republika, na mjestu pogibije kneza Lazara,
Balkanu. To je znailo usmjeravanje na faizaciju i ko-
pored ostalog, poruio: est vekova posle Kosovske
madanje Jugoslavije, kao i nasilno mijenjanje republi-
bitke, ponovo smo u bitkama. One nisu oruane, mada
kih granica.9
ni takve nisu iskljuene. Tako je Miloevi u svom
Osma sjednica CKSK Srbije bila je prekretnica u ratnikom prijeteem govoru nagovijestio osvajaki
pohod, ponavljajui svoju odlunost, izreenu nekoli-
8 arkovi, str. 227-229. O tome vidi i: Stamboli, str. 117-131;
Milo Mini, Dogovori u Karaorevu o podeli Bosne i Her-
cegovine, Rabic, Sarajevo, 1998, str. 89-90; eki, Agresija, 10 Biserko, Srpska elita..., str. 145-146.
str. 177-179. 11 arkovi, str. 227-237; Stamboli, str. 20-21, 24 i dr.; Slavoljub
9 arkovi, str. 231; eki, Agresija, str. 180-181; Milosavljevi, uki, On, ona i mi, Beograd, 1997, str. 88; Svetozar Oro, O
str. 51 i 55-56; Stojanovi, str. 72-74, 81-82, 210, 286 i 290; ulozi spoljnog i unutranjeg faktora u razbijanju Socijalistike
Iz Skuptine Republike Srpske: 1991.-1996 (Izvodi iz izlaga- Federativne Republike Jugoslavije, u : Stvaranje i razaranje
nja poslanika Skuptine Republike Srpske kao dokazni mate- Jugoslavije: Zbornik radova sa istoimenog Okruglog sto-
rijal na Meunarodnom krivinom tribunalu u Haagu), priredio la, Beograd, 5.-7. decembar, Beograd, 1996, str. 255; Norman
Robert Donia, University press Izdanje Magistrat Sarajevo i Cigar, Genocid u Bosni - politika etnikog ienja, BKC i
Fondacija Istina Pravda Pomirenje, Tuzla, 2012, str. 26, 32, 34, Institut za istraivanje zloina protiv ovjenosti i meunarodnog
36, 70, 72, 74, 76, 78, 88, 90, 94, 96, 98, 100, 108, 116, 118, prava, Sarajevo, 1998, str. 44; Borisav Jovi, Knjiga o Miloev-
160, 178 i 236-237; Biserko, Srpska elita..., str. 97 i 114-115; iu, Beograd, 2001, str. 10, 12, 41, 50 i 60; Isti, Posljednji dani
Arhiv Instituta za istraivanje zloina protiv ovjenosti i SFRJ, drugo izdanje, Kragujevac, 1996, str. 132 i 153; Stipe Mesi,
meunarodnog prava Sarajevo (u daljem tekstu: AIIZ), inv. Kako je sruena Jugoslavija: politiki memoari, Mislavpress,
br. 2-3231, Komanda SRK, Instrukcija za dalja dejstva, Str. pov. Zagreb, 1994, str. 22 i 313; Branko Mamula, Sluaj Jugoslavi-
br. 10-74-44, 7. juni 1992. str. 2, 9 i 12; ICTY - online baza po- ja, Podgorica, 2000, str. 57 i 286; eki, Agresija, str. 184-185;
dataka sudskih dokumenata (u daljem tekstu: ICTY), Radna Andrijaevi i Rastoder, str. 487-488; Biserko, Srpska elita, str.
biljenica generala Ratka Mladia, 14. februar-25. maj 1992, str. 147; Dizdarevi, Put u raspad, str. 290-293.
213-215, 218 i 260-261. 12 Stojanovi, str. 182.

13
ko mjeseci ranije: Ako ne umemo da radimo, umemo Srpski populistiki pokret je Miloevia promovi-
da se bijemo. Milionska masa njegovih pristalica tada sao u nacionalnog heroja, u vou svih Srba. Slobodan
se zaklinjala onako kako je car Lazar u pesmi, u le- Miloevi je iskoristio komuniste i antikomuniste, nacio-
gendi, zaklinjao svoje podvinike. Obeavajui da e naliste i etniku emigraciju, inteligenciju, prekodrinske
povratiti nacionalnu slavu Srbije, Miloevi je u tre- Srbe i Crkvu. Talas populizma je preao Drinu, gde
nucima kada su ga poeli preplavljivati slapovi apla- je naao jako uporite.18
uza, na milionskim mitinzima u Beogradu (na Uu),
Ceremonijalno otkopavanje jama i prenoenje srp-
na Gazimestanu i drugim mjestima pobrao masovne i
skih kostiju, u organizaciji Srpske pravoslavne crkve
frenetine aplauze, dijelei zabludu svojih oboava-
(koja je, pruajui podrku Slobodanu Miloeviu,
laca u nacionalistikoj ekstazi.13
odigrala znaajnu ulogu u planiranju, pripremanju i
Srpska intelektualna i politika elita, na elu s izvoenju agresije na Republiku Bosnu i Hercegovinu
Dobricom osiem, smatrala je da devedesetih go- i genocidu nad Bonjacima) od jednog do drugog mana-
dina 20. vijeka postoje uslovi (unutranji i meuna- stira u Jugoslaviji, po mjestima koja e nazivati srpskim
rodni, posebno meunarodna politika situacija) za zemljama, proslavljano je kao nacionalni praznik i bu-
realizaciju navedenog faistikog projekta genocidnog dilo svest o nepokorenom narodu. Moti kneza Lazara
karaktera. Dobrica osi je smatrao da Srbi trebaju Hrebljanovia su prodefilovale demonstrativno itavim
iskoristiti trei veliki dogaaj u 20. vijeku (propast srpskim prostorom, u cilju podizanja nacionalistike
komunizma u Evropi) kako bi konano rijeili srpsko temperature.19
nacionalno i dravno pitanje ...stvaranje drave srp-
Znatan dio srpske inteligencije odbacio je soci-
skog naroda na ruevinama antisrpske titoistike bri-
jalistiki predznak i preuzeo vodeu ulogu u obnovi i
onske Jugoslavije...).14 Bila je to, po osiu, trea
eskalaciji velikosrpskog nacionalizma osamdesetih
prilika, nakon prve dvije u dva svjetska rata, da se
i devedesetih godina dvadesetog stoljea. Srpski su
stvori jedna nova drava i da srpski narod ponovo
intelektualci (naunici, akademici, pisci i drugi javni
doe do zajednikog krova i pretpostavki za zajedni-
uglednici) svojom podrkom dali legitimitet novom
ki ivot.15
reimu. Planeri i predvodnici agresije bili su nacio-
Ukazujui na srpske ratne ciljeve - konano for- nalno orijentisani intelektualci, takozvana nacionalisti-
miranje jedinstvene srpske drave na Balkanu, Dobri- ka elita, koji su proklamovali da je Srbija, tekovinama
ca osi otvoreno i jasno utvruje i odreuje granice NOR-a, baena u zasjenak, te joj je osporena uloga Pi-
te (srpske) drave: Tu gde ivi narod, gde postoji srp- jemonta kao jedinog osnivaa Jugoslavije, ije federalno
ska kua i srpska njiva, gde se govori srpskim jezikom, ureenje nije bilo po njihovoj volji. Zbog toga je dugo-
tu e biti srpska drava.16 Rije je o projektu nacio- trajno vrena priprema da se NOR prikae u to negativ-
nalnog i dravnog ujedinjenja srpskog naroda, stva- nijem kontekstu, tetnom za nacionalne interese srpskog
ranja drave srpskog naroda, jake srpske drave na i crnogorskog naroda. Ukazivano je na ustake pokolje
Balkanu.17 nad Srbima, koje novim ratom treba osvetiti, zatim su
iznoene tvrdnje da su partizani ubijali Srbe, posebno na
13 Stamboli, str. 29, 91 i 96; uki, str. 85; Cigar, str. 45; Silber, Sremskom frontu, a titili ustae, itd. Na taj nain su preut-
Laura Silber i Allan Little, Allan, Smrt Jugoslavije, Otokar Ker-
ovani, Rijeka, 1996, str. 83; eki, Agresija, str. 201; Biserko,
Srpska elita..., str. 137-138.
14 Dragoljub Todorovi, Bilans srpskog termidora: mali lini bre-
vijar, Trei milenijum, Beograd, 2010, str. 117-118 i 155.
15 Dobrica osi, Bosanski rat, Slubeni glasnik, Beograd, 2010, predveerje rasturanja Jugoslavije i straha za nacionalnu
str. 139. sudbinu. Dragoljub Todorovi, Demijurg zla, u: osiev rat:
16 Ibid., str. 141. Zbornik radova sa Naune i strune rasprave o knjizi Bo-
17 Ibid., str. 271-272. Ustanak Srba u Bosni i Hercegovini, njihov sanski rat Dobrice osia, odrane 3. maja 2012. godine
oslobodilaki rat je, po osiu, samosvojna i autonomna u Rektoratu Univerziteta u Sarajevu, Institut za istraivanje
pojava sa tradicionalnim, jasnim i neizmenjivim ciljem da zloina protiv ovjenosti i meunarodnog prava Univerziteta u
se ujedine sa Srbijom , Ibid., str. 197-198. Dobrica osi Sarajevu, Sarajevo, 2013, str. 263.
je podravao Radovana Karadia u borbi za srpsku repub- 18 uki, str. 26, 29 i 85; eki, Agresija, str. 186. Milosavljevi, str.
liku u Bosni. Ibid., str. 34 i 191. Srbi su, po ocjeni Slavoljuba 124-125. Dolazak Miloevia na vlast podrala je veina srpskog na-
ukia, biografa Dobrice osia i Slobodana Miloevia, pri- roda. Mamula, Sluaj Jugoslavija, str. 115; Biserko, Srpska elita...,
mili Dobricu kao idejnog tvorca nacionalnog programa, a str. 136.
Slobodana kao izvrioca toga programa, mada meu nji- 19 Stamboli, str. 21; uki, str. 85; Silber i Litl, str. 82; Milorad
ma postoje krupne razlike, moralne i politike. osi sledi Tomani, Srpska crkva u ratu i ratovi u njoj, Medijska knjiara
svoja uverenja, a Miloevi je pragmatini voa koji ide krug, Beograd, 2001, str. 21; Mini, str. 121-123; eki, Agre-
za svojim interesima. Tako poinje njihovo pribliavanje u sija, str. 186 i 219-229; Biserko, Srpska elita..., str. 124 i 139.

14
kivali i iskrivljavali istinu o antifaistikoj narodnooslobodi- konfederaciju, ime su svojom tvrdoglavou zako-
lakoj borbi naroda Jugoslavije.20 ili i onemoguili sve razgovore o preureenju Jugo-
slavije. Opozicioni lideri bili su prvi koji su u Srbiji
Politiki projekt svi Srbi u jednoj dravi ujedi-
pokrenuli pitanje postavljanja novih etnikih granica
nio je srpsku levicu, desnicu i centar. Veina opozi-
u sluaju raspada, daleko pre nego to e se to pitanje
cionih stranaka imala je isti nacionalni program, iji
nai u politikom programu vladajue stranke.25
je osnovni cilj bio stvaranje drave u kojoj e iveti,
kako se govorilo, ceo srpski narod. Na taj nain je u Vojno rukovodstvo SFRJ prihvatilo je (veliko)srpsku
Srbiji postignut konsenzus oko tog projekta,21 nacisti- nacionalistiku ideologiju i politiku. Rukovodstvo JNA
kog i genocidnog karaktera. postalo je instrument srpskog reima, iji je zadatak,
prema izjavi generala Veljka Kadijevia, ministra vojske,
Mnogi borci NOR-a transformisali su se u ubije-
bio da titi teritorije sa srpskim ivljem, naoruava ih i
ene nacionaliste, a njihove borake organizacije su,
obezbedi granice budue, zamiljene Jugoslavije. JNA
uglavnom, podravale osvajaku politiku srpskog re-
(znaajan drutveni faktor, znaajan i uticajan eko-
ima. Posljednji predstavnici partizanske generacije,
nomski faktor i znaajan faktor u spoljno-trgovin-
koja je vie od etiri decenije vladala Srbijom, sklonjeni
skim odnosima zemlje) najsurovijim je postupcima
su iz politike okonanjem Osme sednice.22
uestvovala u razbijanju Jugoslavije. Ona se priklonila
U cilju realizacije sna velike etniki iste drave ratoborakoj volji politikog rukovodstva najvee nacije
do Kupe i Drave u kojoj bi svi Srbi bili u jednoj dr- u Jugoslaviji i okrenula cevi u ostale, malobrojnije narode.
avi, posebna panja posveena je afirmisanju nacio- JNA je, a kasnije i Vojska Jugoslavije, stajui na stranu
nalistike politike meu Srbima u Hrvatskoj i Bosni i velikosrpskog nacionalizma i njegove zloinake (genocid-
Hercegovini. Uporno je voena kampanja da se njihova ne) faistike politike u zaokruavanju srpskih zemalja,
prava, pa i njihov opstanak, mogu osigurati samo u je- upotrijebila mono oruje koje su godinama, sa velikom
dinstvenoj dravi srpskog naroda. Borba za jedinstvenu ljubavlju prema svojoj armiji, nabavljali svi nai narodi
srpsku dravu proglaena je za njihov najvaniji zadatak. ne alei za to odvajanje od svojih oskudnih sredstava - za
Ako se taj cilj ne bi mogao postii na miran nain, trebalo ruenje sela i gradova po Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini,
ga je ostvariti silom. Tvrdilo se da nikakve rtve nisu ve- a to znai za ruenje Jugoslavije.26
like za ostvarenje tog cilja, te da je prilika da se sad ili
U JNA je vie godina tekao proces brojanog
nikad on realizuje.23
prevlaivanja starjeinskih kadrova iz srpskog naro-
Velikosrpski nacionalisti, zaslijepljeni megaloman- da, a smanjivanja iz nekih drugih nacija....27 To je
skim ciljevima i uz procjenu da se oni mogu ostvariti sad vremenom proizvodilo nacionalnu neravnomjernost
ili nikad, nastupali su bahato, oslanjajui se, uglavnom, u svim ealonima starjeinskog kadra u Armiji od
na silu. Sve druge prijedloge o preureenju Jugoslavije niih do najviih. Postojala je, dakle, i po broju i po
(asimetrina federacija, konfederacija, savez suverenih inovima dominacija oficira srpske nacionalnosti. To
drava) koji su davani kao kompromisna rjeenja u cilju je u kasnijem razvoju stanja u Armiji svakako olaka-
ouvanja zajednitva jugoslavenskih naroda i izbjega- lo prodor nacionalistike indoktrinacije i preobraanja
vanje moguih traginih posljedica njihovog razlaza, velikog broja vojnih starjeina srpske nacionalnosti u
bahato su odbijali. Procjenjivali su da e Bonjaci i Ma- oficirski kadar velikosrpske politike agresije i osvaja-
kedonci morati da se priklone i ostanu u SFRJ, jer re- nja. Taj proces brzo se odvijao u razdoblju 1990-1992.
alno nemaju drugog izbora, a ako se Bonjaci u Bosni i
Hercegovini usprotive, njihov otpor e JNA veoma brzo
savladati.24
25 Stojanovi, str. 187-189, 194 i 202.
Slobodan Miloevi i srpska opozicija odbijali su, 26 uki, str. 114; Veljko Kadijevi, Moje vienje raspada - vojska bez
drave, Politika, Beograd, 1993, str. 90, 93, 110, 114 i 133-134;
beskompromisno i nepopustljivo, svaku pomisao na Stamboli, str. 243; arkovi, str. 235; eki, Agresija, str. 148-
170 i 189-190; IZLAGANJE/RAZGOVOR Milana Kuana na
Meunarodnom naunom simpoziju u Sarajevu, 4. decembra
2010, Zbornik radova: Disolucija Jugoslavije: pocesi, uzro-
20 uki, str. 84; eki, Agresija, str. 187; ICTY, Predmet br. IT-
ci i pozicija Bosne i Hercegovine kroz prizmu djelovanja
03-67-T, ..., PODNOENJE IZVJETAJA VJETAKA YVESA
politikog vostva na elu sa Alijom Izetbegoviem, Muzej
TOMIA ..., str. 93; Biserko, Srpska elita..., str. 139-140.
Alija Izetbegovi, Sarajevo, 2012, str. 17; . Biserko, Srpska
21 Stojanovi, str. 209-210 i 237. elita..., str. 156-157. Rukovodstvo JNA je, tvrdi Raif Dizdarevi,
22 uki, str. 75-76; eki, Agresija, str. 187. stavilo Armiju u slubu razbijanja Jugoslavije. Dizdarevi,
23 arkovi, str. 232; eki, Agresija, str. 188. Od smrti Tita, str. 411 i 419.
24 arkovi, str. 234-236; eki, Agresija, str. 188. 27 Dizdarevi, Od smrti Tita, str. 415-416.

15
godine.28 Iz aktivne slube odstranjivani su svi oni da, jedan od zadataka upotrebe JNA bio je transfor-
koji su se protivili nacionalizmu i njegovim sve du- macija JNA (na cijelom jugoslovenskom prostoru)
bljim korijenima u toj sredini. Na najodgovornije du- u vojsku budue Jugoslavije, kako po unutranjoj
nosti dovoeni su provjereni nacionalistiki opredije- nacionalnoj i organizacionoj strukturi, tako i po teri-
ljeni i posluni elementi koji su izvravali nareenja torijalnoj lokaciji. Stoga su glavne ideje iz osnovne
politike. Na taj nain JNA je izroena u nenarodnu i zamisli na kojima su razraeni planovi upotrebe JNA
agresorsku vojsku.29 Najvei dio JNA je, evoluirajui na cijelom jugoslovenskom prostoru bile:
od komunizma i unitarizma, zavrio u pravoslavlju i
1) poraziti hrvatsku vojsku potpuno ako situacija
velikosrpskom nacionalizmu, kao udarna pesnica tog
dozvoli, obavezno u mjeri koja e omoguiti
nacionalizma. To je Armiju odvelo u krvavo bespue,
izvrenje postavljenih ciljeva;
sve do njezine konane porote u obraunu sa svim ju-
goslovenskim narodima, ukljuujui i srpski.30 2) ostvariti puno sadejstvo sa srpskim ustanicima
u Srpskoj krajini;
Rukovodstvo JNA vrsto je stalo na velikosrpsku
3) omoguiti dovrenje izvlaenja preostalih di-
nacionalistiku politiku (politikog) rukovodstva Srbi-
jelova JNA iz Slovenije;
je i lino Slobodana Miloevia.31
4) posebno voditi rauna da e uloga srpskog
Rukovodstvo JNA se, u skladu sa srpskim veli- naroda u Bosni i Hercegovini biti kljuna za
kodravnim projektom, zalagalo za brzo stvaranje budunost srpskog naroda u cjelini.34
nove Jugoslavije. Glavni motiv za takav, po Kadi-
Ostvarivanju glavne ideje iz osnovne zamisli na
jeviu, na stav, nije bio samo u potrebi da JNA ima
kojima su razraeni planovi upotrebe JNA na cijelom
svoju dravu, ve prije svega, u uvjerenju da ima na-
jugoslovenskom prostoru i navedenih ciljeva prilago-
roda u Jugoslaviji koji zaista ele da ive u zajednikoj
eno je lociranje snaga JNA. Na taj nain JNA je
dravi, pa zato takvu dravu treba i stvoriti.32
najdirektnije izvrila oruanu agresiju na Republiku
tab Vrhovne komande Oruanih snaga SFRJ je Hrvatsku i Republiku Bosnu i Hercegovinu i naruila
u nekoliko navrata predlagao da se to prije ide na teritorijalni integritet, nezavisnost i suverenitet meu-
stvaranje nove jugoslovenske drave, sastavljene od narodno priznatih drava.
naroda koji hoe da nastave zajedniki ivot u njoj. S
U (planiranom osvajakom) ratu za zaokruiva-
tim u vezi, tab Vrhovne komande se, pored ostalog,
nje srpske drave planirano je, po procjeni SANU-a,
rukovodio procjenom da ni jedna vojska, pa ni JNA,
samo 80.000 rtava.35 Ratni zloinac Biljana Plav-
ne mogu uspjeno voditi i dobiti rat bez jasno defini-
i je, za realizaciju srpskog velikodravnog projek-
sane drave za koju se vojska bori i koja na pravi na-
ta - formiranje jedinstvene srpske drave na Balkanu,
in, kako savremeni rat trai, podrava svoju vojsku.
bila spremna da, polazei od brojane nadmonosti
Sa projektom stvaranja nove jugoslovenske drave
Srba i raunajui da bosanski rat mogu da dobiju
istovremeno se odvijao i proces nacionalne transfor-
samo Srbi, rtvuje est miliona Srba.36
macije JNA primjeren novoj buduoj Jugoslaviji.33
Vojno rukovodstvo je u proljee 1990. javno i
Polazei od generalnog politikog cilja - stvaranje
nove Jugoslavije - drave srpskog i crnogorskog naro-
34 Isto, str. 134.
35 To je dr. Latinki Perovi lino izjavio akademik Antonije Isakovi
28 Dizdarevi, Od smrti Tita, str. 416; Zimmermann, Warren, Izvori (potpredsjednik SANU). S tim u vezi, Perovi navodi: I negde,
jedne katastrofe, Globus/Znanje, Zagreb, 1997, str. 108; e- to je moda 1990. godina, on me je pozivao i poeo je da
ki, Agresija, str. 160-161. mi opisuje politiku situaciju u Jugoslaviji. Govorio je da
Hrvati nee Jugoslaviju, da Slovenci nee Jugoslaviju, da
29 Ahmet Dubo, Vojna sila u sunovratu zloina, u: Fadil Ade-
je to trenutak da Srbija jednom rei svoje pitanje. Ja sam
movi JNA beznae zla, Meunarodni centar za mir, Sarajevo,
ga sluala i rekla sam: ekaj, vi hoete rat? On je klim-
1997., str. 18; Anton Lukei, Krvava bespua JNA, u: Ademo-
nuo glavom, i tako, napravio je lice, onako malo eretski,
vi, str. 73; arac, str. 121; eki, Agresija, str. 156.
i rekao: Ali zna, to nee biti rat u Srbiji, i poginue samo
30 Anton Lukei: Udarna pesnica velikosrpskog nacionalizma, u: 80.000 ljudi! Ja sam pitala: Ali, ijih glava? Kojih 80.000
Ademovi, str. 241. ljudi? U toku tog razgovora neko je uao, pozdravila sam
31 Dizdarevi: Izdaja vojnog vrha, str. 157 i 162; Isti, Od smrti se i otila. Milosavljevi, str. 202-203; Smail eki, Genocid i
Tita, str. 414; Vidoje arkovi, Zaokruenje srpskih zemalja, istina o genocidu u Bosni i Hercegovini, Univerzitet u Saraje-
u: Ademovi, str. 56; Stane Potoar, Urota Generaltaba protiv vu i Institut za istraivanje zloina protiv ovjenosti i meuna-
naroda, u: Ademovi, str. 105- 106; Lukei, str. 70; Mamula, rodnog prava, Sarajevo, 2012, str. 515.
Sluaj Jugoslavija, str. 159-160; eki, Agresija, str. 77. 36 ..nas je 12 miliona, pa neka est miliona strada, ostalih est
32 Kadijevi, str. 90, 93, 110, 114 i 134. miliona e poteno da ivi. SVET (Beograd), 6. septembar
33 Isto, str. 130-134. 1993; Biserko, Srpska elita..., str. 122.

16
otvoreno iznosilo svoje ciljeve i, nakon to je po vla- i plan obmane vlastite i svjetske javnosti, pri emu su
stitom uvjerenju izgubilo svoju dravu, utvrenu Usta- la smatrali operativnim maskiranjem.41
vom iz 1974, tvrdilo kako samo jaka unitarna drava
Prethodno izloena dvokolosjena (i dvolina)
moe prebroditi aktuelnu krizu, kako samo tako JNA
aktivnost zvaninih organa Srbije, koja je potpuno re-
moe dobiti svoju izgubljenu dravu.37 Polazei od
alizovana u narednim godinama, ukazuje na bitne ele-
ocjene da JNA nije imala svoju dravu, vojno ruko-
mente i metode velikosrpskog pokreta i injenicu da je
vodstvo je krajem osamdesetih i poetkom devedese-
on do tada potpuno ovladao polugama vlasti u Srbiji i
tih godina, udrueno s Miloeviem i drugim nosioci-
jasno pokazao aspiracije da to uradi i u saveznim orga-
ma velikosrpskog pokreta, poelo sebi stvarati dravu
nima, u cilju formiranja Velike Srbije. Te namjere isto-
i odreivati joj granice, jer je bilo potpuno izvjesno
vremeno su prikrivane tobonjom borbom za ouvanje
da se bez jasno definisane nove jugoslovenske drave
i uvrivanje jugoslavenske federacije.42
JNA nije mogla odrati onakva kakva je bila i htjela
biti. Tu dravu (Velika Srbija, sa zapadnom granicom Vojno rukovodstvo je, sprovodei radikalnu re-
na liniji Karlobag Karlovac Virovitica, u kojoj bi organizaciju Oruanih snaga SFRJ (1987-1988),43
svi Srbi bili okupljeni) vojnom rukovodstvu ponudio preduzelo aktivnosti i na devastaciji, dezorganizaciji,
je Miloevi i JNA se stavila u njegovu slubu.38 Tako slabljenju, smanjenju, razoruanju i ukidanju Teritori-
je vojno rukovodstvo svoju izgubljenu dravu pro- jalne odbrane. Taj projekt je, pored oduzimanja repu-
nalo u dravnom projektu Slobodana Miloevia.39 blikama i pokrajinama prava na rukovoenje Teritori-
jalnom odbranom i degradacije njene pozicije unutar
Ocjenjujui da se ostvaruje proces raspadanja Ju-
jugoslovenskog sistema odbrane i ope ustavne pozici-
goslavije na slian nain kao to se to desilo sa SKJ,
je kao komponente Oruanih snaga,44 kontinuiranog
politiko rukovodstvo Srbije (srpska koordinacija,
neformalna politika grupa, vojnopolitiko rukovod-
stvo velikosrpskog pokreta) 26. marta 1990. odredilo 41 S. eki, Agresija, str. 245-246.

je svoje ratne ciljeve - bitka za teritorije - uspostavlja- 42 Isto, str. 246.


43 Kadijevi, str. 66, 77, 100, 103-104 i 148; pegelj, Prva faza
nje granice unutar koje se nee ratovati. Van te gra- rata..., str. 41-47; Isti, Sjeanja vojnika, Zagreb, 2001, str. 150;
nice rat se nee moi izbei, jer Bosna i Hercegovina Ilija Radakovi, Besmislena YU ratovanja, Beograd, 1997, str.
36-37; Dizdarevi, Od smrti Tita, str. 237 i 400-401; eki,
nee moi da opstane kao drava, a bitka oko teritorije Agresija, str. 50-53; adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 69.
bez krvi teko je zamisliva. Srpska koordinacija je, 44 Kadijevi, str. 63, 67, 73, 75-78 i 100; Dizdarevi, Od smrti Tita,
takoer, zakljuila da Srbija nee pristati na konfe- str. 400-401; Potoar, str. 105 i 213; Ivan Dolniar, Zaetnici
deraciju, procijenila da e se Jugoslavija verovatno ratne tragedije, u: Ademovi, str. 269; eki, Agresija, str. 40-
57, 61-62, 64-70 i 666-667; Zbornik dokumenata iz oblasti
raspasti... i odluila da Srbija odmah pristupi izradi odbrane i bezbednosti Jugoslavije 1990.-1991. godine (u
novog ustava koji e biti sposoban da pokrije novu daljem tekstu: Zbornik dokumenata), VIZ, Beograd, 2002, str.
162; adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 39, 42-44, 52-53, 69,
samostalnu srpsku dravu.40 151, 154-159, 161, 167-168, 173-176, 180, 186, 196-197; 203,
255, 274 i 280; Davor Marijan, Najvei Mamulin promaaj jest
Usvojenom strategijom budueg djelovanja (raz- odabir Kadijevia i Adia, mislio je da e on upravljati iz poza-
bijanje Jugoslavije, odreivanje ratnih ciljeva i formi- dine, Domovinski rat - la i istina, Veernji list, Zagreb, 2014,
ranje nove samostalne srpske drave) koordinacija str. 32-33; Davor Loo Domazet, Operetni rat u Sloveniji je si-
muliran, da se uvue Hrvatska i da JNA ima legitimitet za na-
je, pored ostalog, odredila i odnos prema svim kon- pad, Domovinski rat - la i istina, Veernji list, Zagreb, 2014,
stitutivnim elementima Federacije. Tako je, naprimjer, str. 46; Isti, Kako je pripremana agresija na Hrvatsku ili pre-
Srbija drugim republikama branila donoenje ustava, a oblikovanje JNA u srpsku imperijalnu silu, Hrvatski vojnik,
Zagreb, kolovoz 1997, str. 10; pegelj, Prva faza rata..., str.
prva je donijela ustav koji je bio u suprotnosti s usta- 41-47; Isti, Sjeanja vojnika, str. 91 i 178; Dizdarevi, Izdaja
vom SFRJ. Tu strategiju stvarnih postupaka pratio je vojnog vrha, str. 148; Radakovi, str. 33, 36-37 i 67-68; Sonja
Biserko, Od Jugoslovenske narodne armije do srpske vojske,
u: Ratovi u Jugoslaviji 1991. - 1999, Zbornik saoptenja i
diskusije sa Okruglog stola, Beograd, 7.-9. novembar 2001,
37 Martin pegelj, Prva faza rata 1990.-1992.: pripreme JNA za
Beograd, 2002, str. 219; Mamula, Sluaj Jugoslavija, str. 36, 41-
agresiju i hrvatski odbrambeni planovi, u: Rat u Hrvatskoj i
42, 48, 64-65 i 68-69; Vahid Karaveli, Agresija na Bosnu i
Bosni i Hercegovini 1991.-1995., Zagreb-Sarajevo, 1999, str.
Hercegovinu (Sjeveroistona Bosna 1991. do 1992.), Institut
47; eki, Agresija, str. 243; adinlija, Teritorijalna odbrana,
za istraivanje zloina protiv ovjenosti i meunarodnog prava
str. 192.
Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2004, str. 57-59; Ante Nazor,
38 pegelj, Prva faza..., str. 47-48; Kadijevi, str. 78; eki, Agre- Mamula je optuio Kadijevia za neodlunost u slovenskom
sija, str. 243-244. ratu, zbog ega se raspala Jugoslavija, Domovinski rat - la i
39 pegelj, Prva faza..., str. 47; adinlija, Teritorijalna odbrana, istina, Veernji list, Zagreb, 2014, str. 54; Zakon o izmjenama
str. 192. i dopunama Zakona o vojnoj obavezi, Slubeni list SFRJ, br.
40 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 131-132; eki, Agresija, str. 30, 26. april 1991, str. 357-358; Zakon o izmjenama i dopuna-
243-245. ma Zakona o optenarodnoj odbrani, Slubeni list SFRJ, br.

17
smanjenja Teritorijalne odbrane Republike Bosne i mobilnih sastava, ija je glavnina snaga rasporeena
Hercegovine (smanjenjem uea stanovnitva na ras- u mjestima gdje je dominiralo srpsko stanovnitvo.47
poredu u tabovima i jedinicama Teritorijalne odbrane,
Od dolaska Borisava Jovia, Miloevievog ek-
ukidanjem tabova i jedinica, reorganizacijom tabova
sponenta, na elo Predsjednitva SFRJ, 15. maja 1990,
i jedinica u nie varijante, manipulacijom sa kadrovi-
navedena neformalna grupa jo je potpunije izvravala
ma i dr.),45 realizovan i oduzimanjem naoruanja od
svoju parafunkciju i sprovodila politiku utvrenu 26.
Teritorijalne odbrane i njegovo stavljanje pod kontrolu
marta na srpskoj koordinaciji. Borisav Jovi je u na-
JNA,46 te preklasifikacijom i organizacijom dijela je-
rednom periodu odravao stalne kontakte i vodio tajne
dinica JNA iz B u A tip i formiranjem posebnih
razgovore sa Slobodanom Miloeviem, generalom
Veljkom Kadijeviem, Petrom Graaninom, kao i oni
35, 17. maj 1991, str. 592-596; AIIZ, inv. br. 2-2807, Komanda s njim. Zalaui se deklarativno za ouvanje Jugosla-
2. vojne oblasti, Pregled vojno-teritorijalne podele, Pov. broj: vije, Miloevi i Jovi su, u saradnji s rukovodstvom
12/125-30, 25. januar 1992. JNA, razraivali planove o novoj Jugoslaviji.48
45 Milan Ini, Teritorijalna odbrana Socijalistike Republike Bo-
sne i Hercegovine, RTO SRBiH, Sarajevo, 1989, str. 53-88, Zalaui se za brzo stvaranje nove Jugoslavije,
158-193 i 208-209; Dizdarevi, Od smrti Tita, str. 411 i 413,
nap. 14; eki, Agresija, str. 87-99, 101-103, 105-107, 109-116
general Kadijevi je, uz dogovor i koordinaciju s ru-
i 795-835; adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 14, 27-28, 40- kovodstvom velikosrpskog pokreta, posebno Miloe-
54, 149-151, 162-166, 171-172, 180, 187-192, 194-195, 207- viem, poetkom juna 1990. donio odluku o formira-
209, 212-213, 218, 222-223 i 228; AIIZ, inv. br. 2-4593, RTO
SRBiH, Stanje TO SRBiH u periodu 1985.-1991. god.; Hasan nju novih operativnih formacija u rejonima Zagreba,
Efendi, Ko je branio Bosnu, Udruenje graana plemikog Knina, Banje Luke i Hercegovine. JNA je sredinom
porijekla BiH, Sarajevo, 1999, str. 90-100 i 108-116; AIIZ, inv. br. 1990. imala razraen plan za Kosovo, Sloveniju i Hr-
2-2492, SSNO/G OS SFRJ/Zamjenik naelnika Generaltaba
za Teritorijalnu odbranu, DT Broj: 629-1, 7. august 1989; AIIZ, vatsku, a poetkom jula je pravljen plan za upotrebu
inv. br. 2-2503, RTO SRBiH, Str.pov.broj: 05/5-5, 28. septem- vojske za cijelu zemlju.49
bar 1990; Karaveli, str. 98-99; AIIZ, inv. br. 2-2504, RTO SR-
BiH, Str.pov.broj: 05/5-6, 1. oktobar 1990; AIIZ, inv. br. 2-2529, Uoi prvih viestranakih izbora u Srbiji, decem-
RTO SRBiH, Str.pov.broj: 05/506-3, 15. april 1991; AIIZ, inv.
br. 2-2528, SSNO/G OS SFRJ/III uprava, Str. pov.broj: 840-2,
bra 1990, Miloevi je obeao realizaciju faistikog
9. april 1991; AIIZ, inv. br. 2-2536, RTO SRBiH, Informacija o projekta - svi Srbi u jednoj dravi.50 Slobodan Mi-
stanju i nekim problemima u TO SR BiH; AIIZ, inv. br. 2-2536-1, loevi (na elu Srbije) i Borisav Jovi (na elu Pred-
RTO SRBiH, 6. decembar 1991; AIIZ, inv. br. 2-2538, RTO
SRBiH, Str.pov.broj: 05/1518-1, 13. decembar 1991; AIIZ, inv. sjednitva SFRJ) konano su se 1990. odrekli Jugo-
br. 2-920, RTO SRBiH, Platforma za razgovor Predsjednitva slavije i velikosrpski nacionalistiki program usmjerili
SR Bosne i Hercegovine sa saveznim sekretarom za narodnu na formiranje drave od 17 miliona stanovnika.51
odbranu Sarajevo 23. decembar 1991.
46 Kadijevi, str. 77-78 i 94-97; Potoar, str. 105 i 110; adinlija,
Rukovodstvo velikosrpskog pokreta uporno je nasto-
Teritorijalna odbrana, str. 105-106, 182-185, 190, 208, 229, jalo vojsku izvesti na politiku scenu kako bi sprijeilo
236, 255 i 276-277; Zbornik dokumenata, str. 77-81 i 162-165; hrvatsko-slovenaki prijedlog konfederalnog ugovora
AIIZ, inv. br. 2-917, RTO SRBiH, Predsjednitvu SR BiH, DT
Broj: 06/1-79, 13. septembar 1990; Dizdarevi, Izdaja vojnog i onemoguilo kontrolu hrvatskih vlasti nad irenjem
vrha, str. 151; Isti, Od smrti Tita, str. 412; eki, Agresija, pobune u dijelovima Hrvatske.52
str. 117-147, 624 i 852; Karaveli, Agresija, str. 60, 95-96 i
107-108; Nazor, str. 55; AIIZ, inv. br. 2-916, Komanda 1. vojne Poetak nove 1991. oznaen je upadom Srbije u
oblasti, Str.pov.broj: 1-90, 15. maj 1990; Jovi, Posljednji dani platni sistem SFRJ (18,2 milijarde dinara, odnosno 2,6
SFRJ, str. 146-147; Davor Marijan, Jugoslovenska narodna
armija u agresiji na Republiku Hrvatsku 1990.-1992. godine, milijardi njemakih maraka). Upad je izvren uz for-
asopis za suvremenu povijest, br. 2, Hrvatski institut za po- malnu odluku (u strogoj tajnosti) Skuptine Srbije, a
vijest, Zagreb, 2001, str. 292-293; Lukei, str. 77; Radakovi,
str. 33 i 127; Dolniar, str. 269; Veselinovi, str. 233; Marijan,
faktiki uz znanje, saglasnost i podrku Slobodana Mi-
Najvei Mamulin promaaj..., str. 32-33; Domazet: Operetni
rat u Sloveniji..., str. 47; ICTY, Biljenica generala Ratka Mla-
dia, 14. februar-25. maj 1992, str. 276; AIIZ, inv. br. 2-2869,
Predsjednitvo Socijalistike Republike Bosne i Hercegovi- 47 Marijan, Jugoslovenska narodna armija..., str. 293, napomena
ne, Broj: 02-011-194/92, Sarajevo, 12. marta 1992; Agresija 19 i 294, napomena 22; Davor Marijan, Oruane snage SFRJ u
na Republiku i Hercegovinu iz dana u dan, dokumenti o izvanrednim prilikama, asopis za suvremenu povijest, br. 2,
agresiji na Republiku Bosnu i Hercgovinu (u daljem tekstu: Hrvatski institut za povijest, Zagreb, 2002, str. 361, nap. 52; e-
Agresija na Republiku Bosnu i Hercegovinu), Ured za infor- ki, Agresija, str. 128 i 249; Jovi, Posljenji dan SFRJ, str. 152.
misanje Vlade Republike Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1993, 48 eki, Agresija, str. 249.
str. 19; AIIZ, inv. br. 2-88, Komanda 2. vojne oblasti, Str.pov.
49 Kadijevi, str. 90; Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 162.
broj: 10/36-1940, 2. april 1992; AIIZ, inv. br. 2-118, Komanda 2.
vojne oblasti, Str.pov.broj: 10/36-1986, 4. april 1992; AIIZ, inv. 50 Tomani, str. 92; eki, Agresija, str. 203.
br. 2-85, Komanda 2. vojne oblasti, Str.pov.broj: 10/36-2000, 5. 51 Mamula, Sluaj Jugoslavija, str. 292; Jovi, Posljednji dani
april 1992; AIIZ, inv. br. 2-124, Komanda 2. vojne oblasti, Ko- SFRJ, str. 161.
manda 2. vojne oblasti, Str.pov.broj: 10/36-2126, 10. april 1992. 52 Mesi, str. XI; eki, Agresija, str. 270-271.

18
loevia.53 Procjene vojnog rukovodstva, prije svega Za nosioce velikosrpskog pokreta drava je mogla
generala Kadijevia, da e Jugoslavija biti napadnuta biti unitarna ili federalna, s tim to srpski narod nije
svim sredstvima u sprezi spoljnjeg i unutranjeg nepri- elio razmiljati o konfederaciji, jer to, po njima, nije
jatelja, ustvari su prikrivale 26. marta i 28. juna 1990. drava. Najpogodniji oblik za funkcionisanje Jugosla-
dogovorene planove razbijanja Jugoslavije, odreiva- vije je za njih bila federacija sa minimalnim funkci-
nja ratnih ciljeva i definisanja nove jugoslavenske jama koje e se efikasno izvravati. To je, po njima,
drave (...srpskog i crnogorskog naroda...), te istje- praktino znailo osporavanje otcjepljenja republika-
rivanja Slovenije i Hrvatske iz SFRJ. Prijedlozi da se ma, jer to pravo njima ne pripada, nego narodima.58
hitno rasformiraju i razoruaju paravojne formacije i
U januaru 1991, kada je Predsjednitvo SFRJ, raz-
reaguje na spoljno mijeanje te da se ubrza formira-
matrajui stanje u oblasti zatite ustavnog poretka u
nje Saveza komunista - Pokreta za Jugoslaviju (par-
SFRJ i pojava koje taj poredak neposredno ugroava-
tije JNA) na cijeloj teritoriji Jugoslavije bili su u toj
ju, donijelo naredbu o rasformiranju svih oruanih
funkciji.54 General Kadijevi predloio je i uvoenje
sastava koji nisu u sastavu oruanih snaga SFRJ ili
vanrednog stanja u SFRJ, to je jasno ukazivalo da se u
organa unutranjih poslova, odnosno rasformiranja i
praksi ne sprovode odluke Predsjednitva SFRJ, nego
razoruanja paravojnih formacija u Hrvatskoj, Milo-
njegovog dijela (lanovi koji su radili za Jugoslavi-
evi i Jovi su u svakodnevnim razgovorima i dogo-
ju) i paralelne politike neformalne grupe, na elu s
vorima utvrivali doktrinu naputanja zajednike dr-
Miloeviem, koja se zalagala za vojno, a ne politiko
ave i strategiju konstituisanja i odbrane Velike Srbije.
rjeenje jugoslavenske krize.55
Oni su nastojali dovesti JNA na velikosrpski koncept
Neformalna grupa je pomou sile, kojom je raspo- da brani etnike srpske teritorije (... da vojska pokri-
lagala (JNA) i demokratskim putem (izjanjavanje je srpske krajeve u Hrvatskoj ...). To su Miloevi i
naroda), nastojala rasturiti Jugoslaviju i osigurati for- Jovi postavili kao ratni cilj JNA. Stoga su pritiskali
miranje jedinstvene drave svih Srba. Na taj nain, a generale Kadijevia i Adia da se odreknu Jugoslavi-
u cilju iznalaska povoljnog rjeenja za srpski narod, je i brane samo srpske teritorije.59 Miloevi i Jovi
odnosno formiranja Velike Srbije, grupa je insistirala su smatrali da nema razloga silom zadravati Hrvat-
na izjanjavanju jugoslavenskih naroda, a ne na dogo- sku u Jugoslaviji i da JNA mora pokriti srpske kra-
voru republika.56 jeve u Hrvatskoj.60
Rukovodstvo velikosrpskog pokreta je, zloupotre- Polazei od ocjene da Srbija nee pokuavati da
bljavajui princip samoopredjeljenja naroda, priznajui zadri Sloveniju u Jugoslaviji, u Beogradu je 24. ja-
pravo na samoopredjeljenje iskljuivo narodima, a ne re- nuara 1991. postignut tajni srpsko-slovenaki spora-
publikama, zaprijetilo Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini zum (Sporazum Miloevi-Kuan). Naime, u noi 24.
da Srbi, gdje god su u veini, imaju pravo na svoju januara, nakon sastanka Predsjednitva SFRJ s pred-
dravu, to je ukljuivalo i njihovo pravo da se pripo- sjednicima republika, na kome je voena rasprava o
je Srbiji, u cilju okupljanja svih Srba u jednoj dravi, rasformiranju i razoruavanju nelegalnih oruanih sa-
to je otvaralo pitanje granica koje je nuno vodilo u stava, sastali su se predsjednici Slobodan Miloevi i
osvajaki rat i znailo osvajanje tih republika. Navede- Milan Kuan. Postignut je dogovor o pravu Slovenaca
nu jasno izreenu politiku prijetnju to rukovodstvo je na vlastitu dravu i pravu Srba na vlastitu dravu (svi
podupiralo i prijetnjom oruane intervencije, pokreu- Srbi u Jugoslaviji u jednoj dravi).61
i time veliku bitku.57
Vojno rukovodstvo je u februaru 1991, polazei
od procjene da se situacija u Jugoslaviji ne moe re-
iti bez jasne i vrste najave upotrebe sile, napravilo
53 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 239-241 i 246; eki, Agresi-
ja, str. 272; adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 112-113.
54 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 161, 236-238 i dr.; Radakovi,
str. 9; Lukei, str. 70; eki, Agresija, str. 899-900; adinlija, 58 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 240.
Teritorijalna odbrana, str. 113-114; Biserko, Srpska elita..., 59 AIIZ, inv. br. 2-2812; Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 257-258;
str. 144. Mamula, Sluaj Jugoslavija, str. 229; eki, Agresija, str. 277-
55 eki, Agresija, str. 273-274 i 245-447; ICTY, Predmet br. IT- 294; Zbornik dokumenata, str. 237-238.
02-54-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM, TUILAC PROTIV 60 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 257-258; Silber i Litl, str. 105.
SLOBODANA MILOEVIA, DRUGI PRETPRETRESNI POD- 61 Silber i Litl, str. 104; adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 115-
NESAK TUILATVA, paragraf 956. 116, 130 i 191-192; D. Ivankovi, KOS je trebao film o pegelju
56 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 238-239 i 263. i krvolonom HDZ-u kao alibi za uvoenje izvanrednog stanja,
57 Isto, str. 240, 246-247 i 311; eki, Agresija, str. 278; adinlija, Domovinski rat - la i istina, Veernji list d.o.o., Zagreb, 2014,
Teritorijalna odbrana, str. 105-106 i 112-113. str. 15; Domazet, Operetni rat u Sloveniji..., str. 49.

19
novi plan odbrane od unutranje i spoljne agresije te Saoptenja za javnost taba Vrhovne komande Oru-
i izradilo planove za obaranje vlasti u Sloveniji i anih snaga SFRJ u noi 15. marta 1991. o tome koje
Hrvatskoj.62 e mjere JNA preduzeti70 - 15. marta naredio mobili-
zaciju rezervnog sastava specijalnih jedinica milicije
Poetkom marta 1991. Miloevi je inicirao pa-
u Srbiji, angaovanje i formiranje novih snaga mi-
kraki incident kako bi osujetio miting opozicije u
licije, a Vlada (Republike Srbije, prim.red.) je dobila
Beogradu, najavljen za 9. mart.63 U tom cilju Jovi
zadatak da pripremi odgovarajue formacije koje e
je, u svojstvu predsjednika Predsjednitva SFRJ, bez
nas uiniti u svakom sluaju bezbednim da branimo
zasjedanja Predsjednitva, naredio upotrebu vojske u
interes nae republike, a bogami i interese srpskog na-
Hrvatskoj.64 U Pakrac su upuene jedinice JNA iz Bje-
roda izvan Srbije.71 Miloevi je 16. marta u obra-
lovara, Virovitice i Zagreba, a Komanda 32. korpusa u
anju naciji objavio da je sa Jugoslavijom gotovo
gradu je postavila i svoje istureno komandno mjesto.65
i da Republika Srbija vie vie nee priznati nijednu
Nekoliko dana zatim (9. marta 1991) u otrom sukobu
odluku Predsjednitva u postojeim okolnostima.72
izmeu vlasti i opozicije66 Jovi je, na (telefonske) za-
Na taj nain Miloevi je objavio otcjepljenje Srbije
htjeve Slobodana Miloevia, generalu Kadijeviu dao
od Jugoslavije.
nalog da izvede vojsku na ulice (u Beogradu) i zapo-
sedne prostor ispred ugroenih dravnih institucija.67 Slobodan Miloevi je, u skladu s velikodravnim
projektom o formiranju Velike Srbije (svi Srbi u jed-
Vojni udar, koji je stalno visio u zraku i bio u op-
noj dravi), 16. marta 1991. na zatvorenom sastan-
ciji planova JNA u rjeavanju jugoslavenske krize,
ku (tajna sjednica), s opinskim funkcionerima (200
odnosno za preuzimanje vlasti u Jugoslaviji, posebno
predsjednika srbijanskih opina), najavio osvajake
marta 1991, nije mogao biti izveden iz vie razloga.
ratne ciljeve Srbije, odnosno rjeavanje srpskog nacio-
Prije svega, na JNA se tada skoro u svim sredinama
nalnog pitanja kao ratnog. Tada je on, izmeu ostalog,
gledalo kao na srpsko-crnogorsku, bolje reeno srpsku
posebno potencirao pitanja granica, koja su, po njemu,
vojsku (JNA se u sutini ve svela na srpsku vojsku),
sutinska, dravna pitanja. S tim u vezi, on je izja-
jer je ve vie od itave decenije izgubila legitimnost
vio: Granice, kao to znate, uvek diktiraju jaki, nikada
da igra ulogu garanta Jugoslavije. Kadijevi se nije
ne diktiraju slabi. Prema tome, osnovno je da moramo
odluio na taj korak i pored pritisaka Miloevia i Jo-
biti jaki. ... Mi jednostavno smatramo da je legitimno
via.68
pravo i interes srpskog naroda da ivi u jednoj dravi.
Slobodan Miloevi je - poslije izvoenja tenkova To je poetak i kraj. Uostalom, ta e im ti Srbi koji
na beogradske ulice i svoj narod, radi ouvanja vlasti im toliko smetaju po Kninu, po Petrinji, Glini, Lici,
9. marta 1991, i nakon to na trodnevnoj sjednici Pred- Baniji, Kordunu, Baranji, ako je taj problem toliki?...
sjednitva SFRJ 12, 14. i 15. marta 1991. nisu prihva- A ako treba da se tuemo, bogami emo da se tuemo.
eni Prijedlozi odluka srpskog rukovodstva o uvoe- A nadam se da nee biti toliko ludi da se sa nama tuku.
nju vanrednog stanja u zemlji na cijeloj teritoriji SFRJ Jer, ako ne umemo dobro da radimo i privreujemo,
i, pored ostalog, podizanju borbene gotovosti JNA do bar emo znati dobro da se tuemo...73
nivoa koji e garantovati potivanje mjera vanrednog
Miloevi je za ostvarenje svojih zloinakih ci-
stanja ..., ukljuujui i mobilizaciju dijela jedinica,69
ljeva i radi odbrane interesa srpskog naroda izvan
62 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 265-278.
63 Zbornik dokumenata, str. 239-240; adinlija, Teritorijalna od- saoptenja i diskusija sa Okruglog stola, Beograd, 7.- 9. no-
brana, str. 119 i 130. vembar 2001, Beograd, 2002, str. 81-82; eki, Agresija, str.
64 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 281-282; Zbornik dokume- 203-204; adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 119.
nata, str. 239-240. 70 Silber i Litl, str. 143; Zbornik dokumenata, str. 241-242.
65 Marijan, Jugoslovenska narodna armija..., str. 297; Isti, Orua- 71 Bogami emo da se tuemo, NIN (Beograd), 12. april 1991, str.
ne snage..., str. 371-372. 41; Silber i Litl, str. 144; eki, Agresija, str. 204; Miloeviu
66 Mamula, Sluaj Jugoslavija, str. 219. dokazan genocid u Bosni: meupresuda Hakog tribunala
67 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 283. od 16. juna 2004., Institut za istraivanje zloina protiv ovje-
68 Isto, str. 265-268; Biserko, Srpska elita..., str. 225-226; eki, nosti i meunarodnog prava, Sarajevo, 2007, str. 146-147; a-
Agresija, str. 301-313; adinlija, Teritorijalna odbrana, 114- dinlija, Teritorijalna odbrana, str. 120.
118 i 131. 72 Silber i Litl, str. 143-144; Bogievi, str. 37; eki, Agresija, str.
69 Detaljnije o tome vidi: Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 286- 204; adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 119-120.
311; Kadijevi, str. 113-114; Bogi Bogievi, Rat je planiran, 73 uki, str. 113; Stamboli, str. 28; Silber i Litl, str. 144 - 146; Bo-
u: Ademovi, str. 29-37; Silber i Litl, str. 134-135 i 140-143; gami emo da se tuemo, NIN (Beograd), 12. april 1991, str.
Svetozar Oro, O ulozi vladarskih tenji u YU ratovima 1991.- 41- 42; Cigar, str. 55; eki, Agresija, str. 205; Biserko, Srpska
2001. godine, u: Ratovi u Jugoslaviji 1991.-1999., Zbornik elita..., str. 138-139.

20
Srbije bio u stalnom kontaktu sa srpskim rukovod- Bonjacima u ogromnoj veini naseljeno podruje,
stvom u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. On je ru- Miloeviu navodno nije bilo potrebno.79
kovodio politikim i vojnim akcijama rukovodstava
Od marta 1991. JNA je, od zajednike oruane
SDS-a u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. Miloevi
sile svih naroda i narodnosti i svih radnih ljudi i graa-
je imao redovne, pa i svakodnevne kontakte s Radova-
na, kako je to bilo definisano Ustavom SFRJ,80 posta-
nom Karadiem. S tim u vezi, on je predsjednicima
la oruana sila Srbije i Crne Gore (srpsko-crnogorska
srbijanskih opina, na tajnom sastanku u Beogradu 16.
vojska) i njihovih kolaboracionista u Hrvatskoj i Bosni
marta 1991, pored ostalog, izjavio da je bio na vezi
i Hercegovini. Na taj nain JNA je dobila svoju dra-
sa naima iz Knina, iz Bosne, ogromni su pritisci....74
vu, koju je general Veljko Kadijevi u panici traio.
Neuspjeh srpskog politikog rukovodstva i ne- Tada je stavljena pod komandu tih dviju republika.
spremnost kolebljivog rukovodstva JNA da, bez ruske Stoga su njena osvajaka dejstva u Sloveniji, Hrvat-
podrke, na sebe preuzme odgovornost za planirani skoj i Bosni i Hercegovini predstavljala glavni oblik
vojni udar i nasilno obaranje vlada republik Hrvatske oruanog uea Srbije i Crne Gore u tim osvajakim,
i Slovenije,75 naveo je Miloevia da prihvati Mesie- srpskim agresorskim ratovima.81
vu inicijativu da u meusobnom dogovoru sa Tuma-
Rukovodstvo velikosrpskog pokreta je - deklara-
nom pokua rijeiti sporna pitanja i postigne spora-
tivno se u javnosti zalaui za opstanak SFRJ i stvar-
zum, kako ne bi dolo do rata. U najveoj tajnosti
ni demokratski preobraaj drutva - na sastanku ue-
organizovan je sastanak.76
tvero (Miloevi, Jovi, Kadijevi i Adi) 5. aprila
Dogovor MiloeviTuman ostvaren je u velikoj 1991. prihvatilo ratnu opciju. S tim u vezi, vrh veli-
tajnosti 26. marta 1991. u Karaorevu, bez Mesia i kosrpskog pokreta ocijenio je da je preen Rubikon
Jovia, gdje je, kao i 15. aprila u Tikveu, dogovorena - postignut je dogovor da e vojska, bez odluke i sa-
teritorijalna podjela Bosne i Hercegovine (po etni- glasnosti Predsjednitva SFRJ (nikakvu odluku ni sa-
kom kljuu i pripajanju tih njenih dijelova Hrvatskoj, glasnost neemo traiti; ni od koga vie ne traimo
odnosno Srbiji, dok bi se bosanskim muslimanima nikakve odluke), stupiti u oruano dejstvo na zatiti i
dala mogunost da ive u enklavi),77 to je rezultiralo odbrani srpskog naroda u Krajini, odnosno na odbrani
formiranjem srpskih i hrvatskih petokolonakih orga- ve osvojenog u Hrvatskoj (srpskih gradova koji su
nizacija, paradravnih i kolaboracionistikih tvorevi- tada bili pod srpskom vlau).82
na u Republici Bosni i Hercegovini, te koordiniranom
Poetkom aprila 1991. vojno rukovodstvo je
agresijom Srbije i Crne Gore (Savezne republike Ju-
usvojilo Odluku o razmjetanju dijela jedinica JNA
goslavije) i Republike Hrvatske na Republiku Bosnu i
prema zapadu.83
Hercegovinu i genocidom nad Bonjacima.78
estog maja generalu Kadijeviu se izgleda po-
U Karaorevu je, po Mesiu, dogovoreno da Hr-
vratilo samopouzdanje i elja da samostalno djeluje.
vatska dobije trinaest bosanskohercegovakih srezova,
Polazei od ocjene da je, zbog zaotravanja stanja u
odnosno granice Banovine Hrvatske iz augusta 1939,
zemlji, poeo naveliko graanski rat u zemlji, na-
te bosansko Prekounje (Biha, Cazin, Veliku Kladu-
redio je podizanje borbene gotovosti JNA i (naredit
u i Buim), poto to, kao turska Hrvatska, odnosno
e) mobilizaciju odgovarajuih jedinica i zaprijetio da
e, ako to ne uine odgovarajui organi Federacije,
74 Bogami emo da se tuemo, str. 41; Cigar, str. 55; Miloeviu JNA obezbijediti mir. Sazvana je sjednica Predsjed-
dokazan genocid u Bosni, str. 147; eki, Agresija, str. 207. nitva, u ijem su radu uestvovali predsjednik Skup-
75 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 295 i 306-310; Marjan, Jugo-
slovenska narodna armija..., str. 265-281; Rat i mir generala
tine SFRJ, predsjednik SIV-a, predsjednici republika
Vuka Obradovia, PROFIL (Beograd), br. 16, 1998, str. 105- Srbije i Makedonije, predsjednici predsjednitava Bo-
114, Mamula, Sluaj Jugoslavija, str. 9.
76 Detaljnije o tome vidi: Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 258-259;
Mini, str. 21 - 104; Hrvoje arini, Svi moji tajni razgovori 79 Mini, str. 77-90.
sa Slobodanom Miloeviem, Globus, Zagreb, 1999; eki, 80 Ustav SFRJ, Ustavi socijalistikih republika i pokrajina, Be-
Agresija, str. 942-944; Miloeviu dokazan genocid u Bosni, ograd, 1974, str. 53; Radakovi, str. 163; eki, Agresija, str.
str. 147; adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 122. 158.
77 Isto; Silber i Litl, str. 123; Ivo Goldstein, Hrvatska povijest, Novi 81 Radakovi, str. 163; eki, Agresija, str. 159.
Liber, Zagreb, 2003, str. 409-410; eki, Agresija, str. 320-321, 82 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 317; eki, Agresija, str. 328.
327-328 i 942-949; Duan Bilandi, Povijest izbliza: memo- 83 Marijan, Jugoslovenska narodna armija..., str. 299; Anton Tus,
arski zapisi 1945.-2005., Prometej, Zagreb, 2006, str. 372-377; Rat u Sloveniji i Hrvatskoj do sarajevskog primirja, u: Rat u Hr-
adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 120-125, 192 i 198. vatskoj i Bosni i Hercegovini 1991.-1995., Zagreb-Sarajevo,
78 eki, Agresija, str. 9-1328. 1999, str. 68-69; eki, Agresija, str. 329.

21
sne i Hercegovine, Crne Gore i Slovenije i predsjednik skog pokreta da omogue Sloveniji i Hrvatskoj otcje-
Vlade Republike Hrvatske, a na kojoj je razmatrana pljenje (ali na legalan nain, a ne politikom svrenog
aktuelna politiko-bezbjednosna situacija u zemlji. ina), ukazao da Srbija i Crna Gora treba odmah da
Sjednica je zavrena 9. maja u jutarnjim satima, kada razmotre mjere samoodbrane u ekonomskom i finan-
su, pod pritiskom neminovne vojne opcije (strah od sijskom smislu. Meutim, problem je bio u tome to
mogueg vojnog udara) jednoglasno usvojene odluke, rukovodstvo velikosrpskog pokreta legalno nije moglo
mjere i aktivnosti, ijim bi sprovoenjem bio osiguran ostaviti Srbe u Jugoslaviji te je vren posljednji priti-
mir u zemlji, a time i uslovi za vraanje borbene go- sak na JNA da to ona preuzme na sebe. Stoga je bez-
tovosti jedinica JNA na normalni nivo.84 bednosna strana, po Joviu, zavisila od odgovora
koji emo dobiti danas od Armije: da li e JNA braniti
U danima natezanja oko izbora Mesia za pred-
Srbe u Hrvatskoj posle odluke o otcepljenju i kako.89
sjednika Predsjednitva SFRJ (od 10. maja 1991, te
kasnije) odrano je vie sastanaka, na kojima su voe- Dvadeset sedmog juna 1991. Miloevi je uao
ni razgovori i dogovori izmeu srpskog i crnogorskog u otvorena neprijateljstva u Sloveniji - JNA je po-
politikog te vojnog rukovodstva. Na tim je sastanci- krenuta da zauzme tu republiku, zaposjedne granicu
ma, pored pitanja izbora Mesia za predsjednika, raz- sa Slovenijom i uspostavi prisustvo federalne policije
govarano i o Srbima u Hrvatskoj. Tako je u razgovoru i carine na granici.90 Za vrijeme napada na Sloveniju
izmeu Jovia, Miloevia i Kadijevia 10. maja do- rukovodstvo velikosrpskog pokreta je na granicama
govoreno da se nastavi s odbranom srpskog naroda u izmeu Srbije i Hrvatske stacioniralo oklopno-meha-
Hrvatskoj.85 nizovane jedinice 1. vojne oblasti.91
Miloevi, Jovi, Bulatovi, Branko Kosti i Ju- Savezno izvrno vijee je 27. juna predloilo tro-
goslav Kosti su 20. juna, poto nije odrana sjednica mjesenu odgodu realizacije slovenakih i hrvatskih
Predsjednitva SFRJ,86 procijenili situaciju i dogova- odluka o razdruivanju. S obzirom na to da ni blokira-
rali se o daljim potezima. Procjenjujui da e se Hrvat- no Predsjednitvo ni predsjednik Markovi nisu imali
ska i Slovenija u toku tog mjeseca osamostaliti, oni su kontrolu nad JNA, SIV je insistirao na neodgodivom
zakljuili da je neophodno preduzeti odreene mjere konstituiranju jugoslovenske zajednice i deblokadi
zatite od separatizma. U tom je cilju, pored prijed- Predsjednitva, da bi preuzelo funkcije vrhovne ko-
loga finansijske i ekonomske samoodbrane, dogovo- mande i sprijeilo autonomno ponaanje Armije.92
reno da se 24. juna sastanu s generalima Kadijeviem i Sljedeeg je dana s trojkom Evropske zajednice do-
Adiem i trae pruanje preciznog odgovora da li e govoren prekid vatre i povlaenje armije u kasarne,
izvriti raspored vojske na novim (srpskim) granicama tromjeseni moratorij odluka Slovenije i Hrvatske o
Jugoslavije, kako bi se navodno spreilo vee izgi- osamostaljivanju i izbor Stipe Mesia za predsjednika
nue srpskog naroda i odbranile teritorije. Zakljuili Predsjednitva SFRJ.93
su da e, ako ne dobiju sigurne garancije, odbranu or-
Jovi, dvojica Kostia i Bajramovi su, poslije
ganizovati sami i dii ruke od armije.87
Miloevievih razgovora s trojicom ministara Evrop-
Kod Miloevia je, u skladu s navedenim zaklju- ske zajednice, 29. juna napisali zajedniku izjavu u
cima i po dogovoru i utvrenim ciljevima od prije eti- kojoj su naveli kako prestaju razlozi usljed kojih su
ri dana, 24. juna odran sastanak, na kome su uestvo- 15. maja odbili da glasaju za izbor Stjepana Mesia.94
vali: Veljko Kadijevi, Blagoje Adi, Borisav Jovi,
Jovi je 30. juna na zatvorenoj sjednici Savje-
Momir Bulatovi, Branko Kosti, Jugoslav Kosti i
Slobodan Miloevi. Najprije je govorio Miloevi,88
89 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 340; eki, Agresija, str. 339-
koji, po Joviu, nije ni spomenuo razloge zato su se 340.
sastali, zatim general Kadijevi, te Jovi, koji je, izme- 90 Radakovi, str. 67; Ofelija Backovi, Milo Vasi i Aleksandar
u ostaloga, naglaavajui ciljeve nosilaca velikosrp- Vasovi, Ko to rado ide u vojnike (Mobilizacijska kriza - ana-
litiki pregled medijskog izvjetavanja), u: Rat u Hrvatskoj i
Bosni i Hercegovini 1991.-1995., Sarajevo, 1999; Mesi, str.
48; Marijan: Jugoslovenska narodna armija..., str. 300; eki,
84 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 299-300 i 320-321; eki, Agresija, str. 345.
Agresija, str. 330-332. 91 Marijan, Jugoslovenska narodna armija..., str. 300, eki,
85 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 324; eki, Agresija, str. 334- Agresija, str. 347.
338. 92 Mesi, str. 50; eki, Agresija, str. 348.
86 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 339; eki, Agresija, str. 339. 93 Karlo Rotim, Odbrana Herceg-Bosne, iroki Brijeg, 1997, str.
87 Isto. 103; eki, Agresija, str. 348.
88 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 340; eki, Agresija, str. 339. 94 Mesi, str. 52-53; eki, Agresija, str. 348.

22
ta za zatitu ustavnog poretka, govorei o situaciji u ske od Austrije i Nemake, a tada bi bila mogua i nji-
Jugoslaviji i, s tim u vezi, vrlo velikoj opasnosti da hova vojna intervencija. To je Kadijevi prihvatio. 99
Jugoslavija navodno bude Liban, i jo gore, u Mi-
Ministarsko vijee Evropske zajednice, na sjedni-
loevievo ime, podvukao crtu i temeljno se preis-
ci u Haagu 5. jula 1991, usvojilo je stav da ni u kom
pitao, odustao od ouvanja integriteta SFRJ. Iznio
sluaju nee priznati politiku sile, to je bila i ocje-
je tvrdnju o postojanju pogrene procjene da se inte-
na Kriznog komiteta KESS-a.100 Ministarska trojka je
gritet zemlje moe ouvati. Po njegovom miljenju
odmah poslije hakog zasjedanja ponovo, formalno na
tada nisu postojali vie nikakvi politiki uslovi da
poziv Savezne vlade, doputovala u Jugoslaviju, gdje
moemo ouvati integritet zemlje.95
je (pod pritiskom Evropske zajednice) na sastanku na
Zalaui se za donoenje odluke o hitnom isklju- Brionima 7. Jula - poslije razgovora s republikim i
enju Slovenije iz Jugoslavije (... Sloveniju potpuno predstavnicima SIV-a te plenarnog sastanka, kojim
otcepiti od Jugoslavije u svakom pogledu....), Jovi je je predsjedavao predsjednik Mesi, a na kome su bili
predloio i mjere kako da se to postigne. Jedna od njih prisutni dr. Kosti, Bogievi, Tupurkovski, Drnovek
je - povlaenje JNA na nove granice.96 (iz Predsjednitva SFRJ), Markovi, Lonar, Brovet i
Graanin (iz SIV-a), te Kuan, Rupel, Buar i Peter-
Pet dana poslije izbora Mesia za predsjednika
le, zatim Tuman i drugi - postignut dogovor o mir-
Predsjednitva SFRJ (5. jula 1991) Miloevi i Jovi
nom razrjeavanju jugoslavenske krize.101 Evropski
su s generalom Kadijeviem zakazali razgovor, koji
parlament je 10. jula, duboko zabrinut zbog nasilja
su, zbog navodno skoro traginog stanja u zemlji,
u Sloveniji i drugim dijelovima Jugoslavije, izmeu
posebno zbog toga to je JNA u Sloveniji poraena i
ostalog, osudio upotrebu sile u Sloveniji od strane
potuena,97 smatrali odluujuim. Oni su vojsci posta-
savezne armije, i daljnje mijeanje jugoslovenske
vili kategorine zahtjeve, traei od Kadijevia slje-
savezne armije u politikoj krizi i insistirao da ju-
dee:
goslovenska savezna armija odmah mora vratiti svoje
1. Slovencima odgovoriti estoko svim sredstvi- jedinice u kasarne.102
ma, ukljuujui i avijaciju, ... a potom se povu-
General Kadijevi je odmah poslije prijema nare-
i iz Slovenije;
enja od rukovodstva velikosrpskog pokreta (5. jula),
2. Glavne snage JNA koncentrisati na liniji: Kar- kada su Miloevi i Jovi, pored ostalog, odredili Ne-
lovac Plitvice na zapadu; Baranja Osijek retvu kao srpsku granicu na jugu i Kadijeviu posta-
Vinkovci Sava na istoku i Neretva na jugu. vili zadatak za odgovarajue grupisanje glavnih snaga
Na taj je nain trebalo pokriti sve teritorije gde JNA, radi pokrivanja svih teritorija gde ive Srbi, to
ive Srbi do potpunog raspleta, odnosno do je general bez ikakve diskusije prihvatio,103 pokuao
konanog slobodnog opredeljenja naroda na osigurati ili raistiti hoe li imati podrku SSSR-a,
referendumu, i zapravo zavjerenike grupe. Stupio je u kontakt s mar-
3. Potpuno eliminisati Hrvate i Slovence iz alom Jazovom. O tom kontaktu Kadijevi je 9. jula
vojske.98 obavijestio Jovia kako je od pre par dana, u telefon-
Miloevi i Jovi zahtijevali su da se odmah kre- skom razgovoru, traio odgovor na dva pitanja: Da li
ne s akcijom u Sloveniji, jer u protivnom oni gube u nas SSSR moe zatititi ako doe do vojne intervenci-
Srbiji, a onda se i vojska raspada. Kadijevi je bez je Zapada i da li hoe da nam prodaju odreeno nao-
ikakve diskusije prihvatio sve to mu je Miloevi ruanje kojeg nemamo dovoljno (bombe i kerozin)?
govorio, ukljuujui i kategorine zahtjeve vojsci, Odgovor je bio negativan na oba pitanja.104
s tim to je mislio da mu je za to potrebno 6-10 dana. Kadijevi je pred sjednicu Predsjednitva SFRJ,
Meutim, Miloevi i Jovi se s tim nisu sloili oni 11. jula 1991, u dogovoru s Miloeviem, Joviem i
su preduzimanje akcije traili za 2-3 dana, jer e, po
njima, posle toga doi do priznanja Slovenije i Hrvat-
99 Ibid.
100 S. Mesi, nav. dj., str. 85-86; S. eki, AGRESIJA, str. 359.
101 Mesi, str. 86-92; Radakovi, str. 71; eki, Agresija, str. 359.
102 Mesi, str. 95-96; eki, Agresija, str. 359-360.
95 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 344; eki, Agresija, str. 349. 103 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 349; Mamula, Sluaj Jugosla-
96 Isto. vija, str. 232; eki, Agresija, str. 360.
97 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 349; eki, Agresija, str. 357. 104 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 360; eki, Agresija, str. 360-
98 Isto. 361.

23
Brankom Kostiem, saopavajui procenu situacije u granice, dogovoreno je da se sljedea sjednica Pred-
vezi sukoba u Sloveniji i predloge stavova,105 iznio sjednitva SFRJ odri 18. jula u Beogradu, jer se na
nove prijedloge vojske - odbranu budue Jugoslavije. Brionima, bez srbijansko-crnogorske etvorke, nije
Predloio je dvije varijante: moglo nita odluiti. Na dnevnom redu te sjednice
(18. jula), poto nije prihvaen Mesiev prijedlog da
I varijanta odbrane budue Jugoslavije: Srbija,
se vodi rasprava o Hrvatskoj, kao i o novom ureenju
Crna Gora, BiH, Srbi van Srbije i eventualno Make-
Jugoslavije, bila je Slovenija. Tada je Predsjednitvo
donija.
SFRJ u punom sastavu donijelo odluku o dislociranju
II varijanta: Srbija, Crna Gora, srpski narod u Ju- komandi, jedinica i ustanova JNA sa teritorije Slove-
goslaviji i eventualno jo poneto.106 nije u Bosnu i Hercegovinu, Srbiju i Crnu Goru.111 Na
Za realizaciju navedenih varijanti, odnosno for- osnovu te odluke tab Vrhovne komande uradio je
miranje i odbranu budue Velike Srbije, Kadijevi je plan dislokacije.112
predloio i mjere: Vojska se mora prestrojiti brzo, Rukovodstvo velikosrpskog pokreta nije zanima-
na emu je ve tada vojno rukovodstvo radilo, ali uz la Slovenija, osim kao faktor koga je to prije trebalo
velike tekoe.107 iskljuiti iz dogovaranja - istjerivanjem te republike
Miloevi, Jovi i Kosti su se, s obzirom na to iz Jugoslavije. Slovenija ni u jednoj historijskoj opciji
da je srbijansko-crnogorski blok u Predsjednitvu nije ulazila u projektovanu Veliku Srbiju, niti je to bio
SFRJ bio svjestan da prijedlog koga je formulisalo ru- strateki cilj velikosrpskog pokreta. Rukovodstvo tog
kovodstvo velikosrpskog pokreta ne moe dobiti peti pokreta je ocijenilo (po Kadijeviu - politika ocije-
glas u Predsjednitvu, odluili za novo rjeenje - da nila) da se JNA u Sloveniji nije imala zato boriti,
treba odmah povui vojsku iz Slovenije, rasporediti je za razliku od Hrvatske i Bosne i Hercegovine, gdje se
na granice budue Jugoslavije i izvriti hitno smenu navodno borila za pravo srpskog naroda da sam odre-
svih Slovenaca i Hrvata sa visokih vojnih poloaja.108 uje svoju budunost.113
Ako bi povlaenje vojske iz Slovenije bilo sprijeeno, JNA se, poslije poraza u Sloveniji, konano
trebalo je postaviti estoke ultimatume Sloveniji ili orijentisala u pravcu transformacije u srpsku vojsku,
udariti po njoj, te takoe, odmah ojaati istonosla- iji je cilj formiranje Velike Srbije.114 General Kadi-
vonsku liniju fronta, tui po redarstvenicima i ne dati jevi je 30. jula, uoi sjednice Predsjednitva SFRJ sa
im da napadaju srpska naselja.109 predsjednicima republika o budunosti Jugoslavije,
Jovi i dr. Kosti su sve inili da Predsjednitvo u Jovievoj kancelariji, Miloevia i Jovia jasno i
SFRJ ne funkcionie, posebno kada su voene raspra- definitivno obavijestio o svom stavu i konanoj ori-
ve o procesu razrjeavanja jugoslavenske krize. Zbog jentaciji: JNA se transformie u vojsku onih koji ele
toga Miloevieva grupa u Predsjednitvu nije htjela da ostanu u Jugoslaviji, a najmanje je: Srbija, srpski
da ode na Brione, gdje je, prema dogovoru od 12. jula, narod, plus Crna Gora. Na ovim principima se povlai
Mesi zakazao sjednicu Predsjednitva za 17. juli i na teritorije i menja rukovodstva.115
gdje je sve bilo pripremljeno za njeno odravanje. Dr. Miloevi i Jovi bili su protiv angaovanja JNA
Kosti je, u funkciji potpredsjednika, za isti dan zaka- za odbranu dravne granice SFRJ na sjeverozapadnom
zao sastanak sa lanovima Predsjednitva u Beogradu. dijelu zemlje - u Sloveniji i Hrvatskoj. Oni su budue
Mesi, Drnovek, Bogievi i Tupurkovski, te Ante granice Jugoslavije oznaili na zapadnoj etnikoj gra-
Markovi i Irfan Ajanovi (potpredsjednik Skuptine nici Srba u Hrvatskoj (ratni plan RAM). Stoga su
SFRJ) prisustvovali su sjednici Predsjednitva na Bri- od JNA traili da se povue na te granice, uz ucjenu:
onima.110 ako se to ne uini, da e Srbija formirati svoje oruane
Na Brionima, gdje je Evropska zajednica prihva-
tila pravo SFRJ da uspostavi kontrolu svoje dravne

111 Mesi, str. 121-123 i 269; Kadijevi, str. 121; Jovi, Posljednji
105 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 364; eki, Agresija, str. 362. dani SFRJ, str. 366; Mamula, Sluaj Jugoslavija, str. 223; e-
106 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 361; eki, Agresija, str. 363. ki, Agresija, str. 368-369.
107 Ibid. 112 Kadijevi, str. 121; eki, Agresija, str. 369-370.
108 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 365; Mesi, str. 105; eki, 113 Mesi, str. 127, 135 i 148-149; Kadijevi, str. 162-163; Radako-
Agresija, str. 363-364. vi, str. 70; eki, Agresija, str. 371.
109 Ibid. 114 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 367; eki, Agresija, str. 376.
110 Mesi, str. 120-121; eki, Agresija, str. 368. 115 Ibid.

24
snage i organizovati svoju odbranu, a JNA prepustiti JNA. S tim u vezi, naveo je da se vojska iz Slovenije
svojoj sudbini.116 dislocira u Bosnu i Srbiju.122
Pitanje povlaenja JNA iz Hrvatske bilo je na Agresija na Republiku Hrvatsku je poetkom sep-
dnevnom redu.117 U takvoj su se situaciji (redukovani) tembra 1991, i pored sporazuma o prekidu vatre, na-
zadaci JNA sastojali, izmeu ostalog, od: 1) odbrane stavljena i pojaana.123 Predsjednitvo je 3. septembra
srpskog naroda u Hrvatskoj i njegovog nacionalnog uzaludno zasjedalo u Beogradu. Evropska zajednica u
interesa; 2) izvlaenja garnizona JNA iz Hrvatske; 3) Haagu usvojila je jo jednu deklaraciju o Jugoslaviji i
pune kontrole Bosne i Hercegovine, sa krajnjim ciljem donijela odluku da 7. septembra sazovu Konferenciju
da se odbrani srpski narod i njegova nacionalna pra- o Jugoslaviji, kojoj e predsjedavati lord Karington.
va; 4) stvaranja i odbrane nove jugoslovenske dra- General Kadijevi izjavljuje da je reim u Hrvatskoj
ve onih jugoslovenskih naroda koji to ele, u ovoj fazi, faistiki, u toj republici djeluje neonacizam, naj-
srpskog i crnogorskog naroda.118 vea prijetnja srpskom narodu. Vjerovao je da
nema armije u svijetu koja se bilo kada u istoriji nala
JNA se sa Srbima, u skladu s tim zadacima, pre-
u nezavidnijem poloaju od nae, ostali smo bez dra-
strojila na etnikim srpskim granicama u Hrvatskoj i
ve.... Mirovna konferencija o Jugoslaviji otpoela je
ratovala protiv Hrvatske i Hrvata.119 JNA je u tom ratu
s radom 7. septembra u Haagu i odrana u nastavcima,
za etniki iste teritorije stigla do pred Gospi, Oto-
pod predsjednitvom lorda Karingtona.124
ac, Karlovac, Sisak, Novu Gradiku, Zadar, ibenik,
Sinj i tu stala. Nije postigla politike (odgoditi me- Krajem prve i poetkom druge sedmice septem-
unarodno priznanje svrenog ina) ni vojne ciljeve bra agresija na Republiku Hrvatsku je pojaana.125 I
(oslobaanje blokiranih garnizona na cijelom podru- Evropa je, ne samo Hrvatska, bila u oku, a Amerika je
ju Hrvatske), odnosno strategiju angaovanja JNA u duboko razoarana degeneracijom politike svijesti u
Hrvatskoj ljeta i jeseni 1991. godine, koju je, nakon Jugoslaviji i oivljavanjem najniih strasti u naciona-
odluke o naputanju Slovenije, osmislio i predloio listikim politikim krugovima Srbije, ali i Hrvatske i
admiral Mamula.120 Slovenije, te im ni haka konferencija ne daje nade
u uspjeh.126
Voa velikosrpskog pokreta i stvarni komandant
Oruanih snaga SFRJ, Slobodan Miloevi, odluio je Krajem septembra 1991. estorica su se u pu-
da, u skladu s formiranjem samostalne srpske dra- nom sastavu, na zahtjev Kadijevia, ponovo sastali.
ve Krajine, to je bila sutina velikosrpske strategije u Kadijevi je na tom sastanku opet pokrenuo pitanje
Hrvatskoj, JNA stane na etnikim srpskim granicama i drave. Ponovo je insistirao na ponudi da se JNA pre-
da ih brani zajedno s krajikom paravojskom. Takvo da Srbiji i Crnoj Gori. Poto, po njemu, Srbija i Crna
nareenje generalu Paniu, operativnom komandantu Gora nemaju svoju vojsku, on je predloio iznalae-
grupacije na istonim hrvatskim granicama, formalno nje formule da se JNA preda u ruke onim narodima
je izdao general Kadijevi.121 koji ele da ostanu u Jugoslaviji. Procijenjeno je da
je s meunarodnog stanovita to loe. Meutim, sa
General Kadijevi je 8. augusta na sastanku, na
stanovita volje srpskog naroda da se angauju u svo-
kome su, pored njega, uestvovali Slobodan Miloe-
joj armiji, to je, po Kadijevievom miljenju, moda
vi, Borisav Jovi, Branko Kosti i general Blagoje
bilo bolje.127
Adi, gdje su se dogovarali o daljoj politikoj ori-
jentaciji u vezi sa odlukom o primirju u Hrvatskoj, Rukovodstvu velikosrpskog pokreta politiki ra-
obavijestio prisutne o teritorijalnom prestrojavanju zlozi, bolje reeno razlozi operativnog maskiranja
voenja operacija u ovom neobinom ratu, nisu dozvo-
ljavali da izlaze iz Jugoslavije, jer bi to za budui
rasplet jugoslavenske krize Srbiju i Crnu Goru vodilo

116 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 343-367; Mamula, Sluaj Ju-
goslavija, str. 178; eki, Agresija, str. 378.
117 Mamula, Sluaj Jugoslavija, str. 231; eki, Agresija, str. 379. 122 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 370; eki, Agresija, str. 382.
118 Kadijevi, str. 93; eki, Agresija, str. 379. 123 Mesi, str. 213-215; eki, Agresija, str. 385-391.
119 Mamula, Sluaj Jugoslavija, str. 231; eki, Agresija, str. 379. 124 Mesi, str. 215-232; eki, Agresija, str. 392.
120 Mamula, Sluaj Jugoslavija, str. 230-231; eki, Agresija, str. 125 Mesi, str. 233; eki, Agresija, str. 393.
380. 126 Isto.
121 Mamula, Sluaj Jugoslavija, str. 232 i 239; eki, Agresija, str. 127 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 387-389; eki, Agresija, str.
381. 402-403.

25
u nepovoljnosti, a tu srpsko-crnogorsku vojsku u po- njihovoj ocjeni bilo ne samo politiki, ve i vojno-
ziciju agresora na srpskim prostorima van Srbije.128 strategijski vrlo bitno.135
Velikosrpsko rukovodstvo je krajem septembra i Zadatak upotrebe JNA u narednoj fazi rata u Hr-
poetkom oktobra 1991. otpoelo s planom udara na vatskoj je, polazei od izmijenjenog generalnog po-
Hrvatsku, sa ciljem da, u skladu s glavnim idejama iz litikog cilja - stvaranja nove Jugoslavije od naroda
osnovne zamisli na kojima su razraeni planovi upo- koji to ele, te navodno pravedan i miran razlaz sa
trebe JNA na cijelom jugoslavenskom prostoru, porazi onim narodima koji ne ele da ostanu u Jugoslaviji
hrvatsku vojsku potpuno ako situacija dozvoli, ..., bio: zatititi srpski narod u Hrvatskoj na nain to
ostvari puno sadejstvo sa srpskim ustanicima u Srp- e se svi krajevi sa veinskim srpskim stanovnitvom
skoj krajini; omogui dovrenje izvlaenja preosta- osloboditi u svakom pogledu od prisustva hrvatske
lih dijelova JNA iz Slovenije, posebno vodei rauna vojske i hrvatske vlasti; JNA povui iz Hrvatske, ali
da e uloga srpskog naroda u Bosni i Hercegovini biti tako da se prethodno obezbijedi izvrenje prvoga za-
kljuna za budunost srpskog naroda u cjelini.129 Sto- datka; na cijelom jugoslovenskom prostoru vriti dalju
ga se velikosrpski pokret posebno orijentisao na akti- transformaciju JNA u vojsku budue Jugoslavije, kako
viranje (srpske) pete kolone (na konkretnu saradnju po unutranjoj nacionalnoj i organizacionoj strukturi,
sa predstavnicima srpskog naroda) u Bosni i Herce- tako i po teritorijalnoj lokaciji.136
govini i na saradnju sa srpskim narodom u cjelini.130
Nezakonito sazvavi sjednicu, dr. Kosti je 1. ok-
Na taj su nain obezbijedili da, za vrijeme izvoenja
tobra u Palati federacije okupio vei dio Predsjedni-
agresije na Republiku Hrvatsku, vre manevar i po-
tva (prisustvovali su i Tupurkovski i Bogievi), kako
krete snagama JNA preko Bosne i Hercegovine, to je
bi legalizovao protivustavno djelovanje vojnog ruko-
za JNA bilo od vitalnog znaaja.131
vodstva.137 Toj nelegalno sazvanoj sjednici prethodilo
Poslije poraza u Sloveniji i u vrijeme prve faze je javno izjanjavanje SSNO-a da je JNA u ratu protiv
oruane agresije na Republiku Hrvatsku, velikosrpski Hrvatske. Naime, u noi 30. septembra - 1. oktobra
pokret je suavao svoje ciljeve na zatitu srpskog na- 1991. ilegalni tab Vrhovne komande OS SFRJ je, bo-
roda i formiranje granica budue Jugoslavije. Tako je jei se da e Hrvatska blokadom kasarni doi do te-
cilj JNA u prvoj fazi oruanih sukoba u Hrvatskoj kog oruja i moderne opreme, hrvatskom politikom
navodno bio zatititi srpski narod u Hrvatskoj od na- i vojnom rukovodstvu uputio ultimatum (poslednje
pada hrvatskih oruanih formacija i omoguiti mu da upozorenje) da za svaki napadnuti i osvojeni objekat
konsoliduje vojniko samoorganizovanje za odbranu, Jugoslovenske narodne armije - bie odmah uniten
te istovremeno pripremiti JNA za rat sa Hrvatskom po jedan objekat od vitalnog znaaja za Republiku
kada ga Hrvatska otpone protiv JNA.132 Taj zadatak Hrvatsku i da za svaki napadnuti objekat i zauzeti
odbrane srpskog naroda u Hrvatskoj JNA je u poet- garnizon - bie uniteni vitalni objekti grada u kome
ku izvravala pod formom spreavanja meunacio- se nalazi garnizon.138
nalnih sukoba.133
Predsjednitvo SFRJ (bez Mesia i Drnoveka) na
Odbranu srpskog naroda u Hrvatskoj JNA, ima- toj je sjednici ocijenilo da je apsolutno neprihvatljivo
jui u vidu njen cilj, generalnu zamisao i plan upotre- povlaenje JNA sa teritorija na kojima ive Srbi u Hr-
be, nije mogla vie izvravati na taj nain. Meutim, vatskoj, jer bi ih to izloilo fizikoj likvidaciji. Stoga
prije nego je pokrenula otvorena borbena dejstva pro- je smatralo da sve vojne snage, dok se ne postigne
tiv Republike Hrvatske, JNA je morala prvo saekati politiko reenje jugoslovenske krize, treba da ostanu
otvoreni napad, tako da on bude vidljiv za sve, da se na teritorijama na kojima se sada nalaze, uz potovanje
nedvosmisleno vidi ko je napada, a ko branilac, ko primirja, a potom e se postupiti prema politikim od-
namee rat, a tek onda uzvratiti udarac.134 To je, po lukama i sporazumu koji bude postignut.139
Nepotpuno Predsjednitvo SFRJ (etiri lana,
128 Ibid. samo iz dviju republika - iz Srbije i Crne Gore), u sa-
129 Kadijevi, str. 134; Marijan, Jugoslovenska narodna armija...,
str. 307-313 i 318-319; eki, Agresija, str. 406. 135 Kadijevi, str. 134; eki, Agresija, str. 408.
130 Kadijevi, str. 147; eki, Agresija, str. 406-407. 136 Ibid.
131 Ibid. 137 Mesi, str. 262; eki, Agresija, str. 410.
132 Kadijevi, str. 127; eki, Agresija, str. 407. 138 Mesi, str. 263; Rotim, str. 162-163; Marijan, Jugoslovenska
133 Kadijevi, str. 127 i 133; eki, Agresija, str. 408. narodna armija, str. 306; eki, Agresija, str. 410.
134 Kadijevi, str. 133; eki, Agresija, str. 408. 139 Mesi, str. 283; eki, Agresija, str. 411.

26
dejstvu s vojnim rukovodstvom (Kadijevi, Adi i predstavnici Crne Gore - dr. Branko Kosti, Vojvodi-
Brovet), na nelegalno sazvanoj sjednici 3. oktobra, od- ne - Jugoslav Kosti i Kosova - Sejdo Bajramovi),
luilo je da od tada, tj. 3. oktobra, Predsednitvo od- kao posve beznaajne politike linosti i od poetka
luuje veinom glasova prisutnih i, pozivajui se na Miloevieve marionete, u saradnji s vojnim rukovod-
Ustav, otvoreno ga krei, proglasili neposrednu ratnu stvom, pokuavalo je zadrati legitimitet efa drave
opasnost,140 odnosno izvrili pu, preuzevi, formal- koja tada vie nije postojala. Miloevi je, imajui
no i faktiki, rukovoenje i komandovanje Oruanim kontrolu i odluujui utjecaj nad krnjim Predsjed-
snagama SFRJ. To je uinio potpredsjednik Predsjed- nitvom i tabom Vrhovne komande, manipulisao
nitva dr. Branko Kosti. Iz prava rukovoenja i ko- tim uzurpiranim tijelom, kako bi, prije svega, prema
mandovanja OS SFRJ jednoglasno su iskljuili dr. inostranstvu, davao legalitet potezima JNA i odravao
Drnoveka, predstavnika Slovenije,141 i pruili podrku privid meunarodnopravnog subjektiviteta SFRJ.145
osvajakim mjerama i aktivnostima JNA, odobravaju-
Predsjednik Republike Srbije Slobodan Miloevi
i, izmeu ostalog, rad taba Vrhovne komande oru-
preuzeo je stvarnu komandu nad JNA i ostvarivao ju je
anih snaga u realizaciji odluka Predsednitva SFRJ u
preko grupe lanova u Predsjednitvu (srpski blok),
vezi sa mobilizacijom.142 Na taj je nain rukovodstvo
koje vie nije imalo legitimitet zajednike drave, te od
velikosrpskog pokreta (vojska zajedno sa srbijanskim
oktobra 1991. i u tzv. Krnjem Predsjednitvu SFRJ.146
rukovodstvom i srpsko-crnogorska etvorka - krnje
Transformacija vienacionalne JNA u prosrpski
Predsjednitvo s vojnim vrhom), na elu s Miloevi-
orijentisanu JNA pod srpskom dominacijom, u voj-
em, preuzelo vlast u zemlji i time legalizovalo agresi-
sku budue Jugoslavije, kako po unutranjoj nacional-
ju protiv Hrvatske. Uz licemjerno zadravanje njenog
noj i organizacionoj strukturi, tako i po teritorijalnoj
naziva i naziva ve srbizirane JNA, to je predstavljalo
lokaciji, izvrena je na cijelom jugoslovenskom pro-
dravni udar i definitivni nestanak SFRJ. Predsjed-
storu. Taj je proces posebno vren nakon to je JNA
nitvo je prelo na uslove rada za vreme neposredne
dobila zadatak da ostvari generalni politiki cilj stva-
ratne opasnosti i time preuzelo na sebe odreene nad-
ranje nove Jugoslavije....147 Pri tome je Miloevi bio
lenosti Skuptine SFRJ koja se, u takvoj situaciji, nije
kljuna linost u transformaciji vienacionalne JNA u
mogla sastati. Istovremeno to je znailo da moe raditi
(velikosrpsku) srpsko-crnogorsku vojsku.148
u svakom sastavu koji je mogu.143
Tokom itave 1991. JNA je, uz oslonac na orga-
Predsjednitvo SFRJ je odlukom o prelasku na
ne Republike Srbije i Republike Crne Gore, te Srpske
rad u uslovima neposredne ratne opasnosti odlui-
demokratske stranke Bosne i Hercegovine, radila na
valo veinom glasova prisutnih lanova. Dr. Branko
destrukciji Republike Bosne i Hercegovine. Preba-
Kosti, potpredsjednik Predsjednitva, koji je uzurpi-
civanjem vazduhoplovnih, oklopno-mehanizovanih,
rao mjesto predsjednika, nakon te odluke deklarativno
pjeadijskih i artiljerijskih jedinica i sredstava iz Slo-
je izjavio da Predsjednitvo SFRJ nee koristiti voj-
nu silu da bi nametalo svoju volju bilo kom narodu u 145 Backovi, Vasi, Vasovi, str. 360-361, nap. 3; Mamula, Sluaj
Jugoslaviji.144 Jugoslavija, str. 241; Mesi, str. 47-48 i 313; ICTY, Predmet: Br.
IT-02-54-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM III, TUILAC PRO-
Krnje Predsjednitvo SFRJ od etiri lana (pred- TIV SLOBODANA MILOEVIA, DRUGI PRETPRETRESNI
stavnik Srbije - Jovi, kao Miloeviev eksponent, te PODNESAK TUILATVA (OPTUNICE U VEZI SA HRVAT-
SKOM I BOSNOM I HERCEGOVINOM), 31. maj 2002, para-
grafi 99 i 956; eki, Agresija, str. 416-417.
146 Branko Mamula, Uzroci i posljedice ratova u Jugoslaviji 1991.-
140 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 392-393; Backovi, Vasi, Va- 2001., u: Ratovi u Jugoslaviji 1991-1999: Zbornik saopte-
sovi, str. 360; Mesi, str. 268; Mamula, Sluaj Jugoslavija, str. nja i diskusija sa Okrugolog stola, Beograd, 7.-9. novembar
240-242; Marijan, Jugoslovenska narodna armija..., str. 306; 2001, Drutvo za istinu o antifaistikoj narodnooslobodilakoj
eki, Agresija, str. 413. borbi u Jugoslaviji 1941-1945, Beograd, 2002, str. 213; ICTY,
141 Mesi, str. 269; eki, Agresija, str. 413-414. Predmet br. IT-02-54-T, TUILAC PROTIV SLOBODANA MI-
142 Mesi, str. 272, 274, 275 i 277; eki, Agresija, str. 414-415. LOEVIA, DRUGI PRETPRETRESNI PODNESAK TUILA-
143 Mesi, str. 272-274 i 277; Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. TVA ... paragraf 956; eki, Agresija, str. 159.
392-393; Backovi, Vasi, Vasovi, str. 360; Mamula, Sluaj Ju- 147 Kadijevi, str. 134; ICTY, Predmet br. IT-02-54-T, TUILAC
goslavija, str. 187-188 i 240-241; Marijan, Jugoslovenska na- PROTIV SLOBODANA MILOEVIA, DRUGI PRETPRETRE-
rodna armija... , str. 306; eki, Agresija, str. 414-415. SNI PODNESAK TUILATVA ..., paragraf 973; eki, Agre-
144 Marijan, Jugoslovenska narodna armija..., str. 306; eki, sija, str. 159.
Agresija, str. 415-416. Meutim, situacija je bila sasvim suprot- 148 ICTY, Predmet br. IT-02-54-T, TUILAC PROTIV SLOBODANA
na, jer je upravo tada veina vojnog potencijala JNA bila MILOEVIA, DRUGI PRETPRETRESNI PODNESAK TUI-
u funkciji nametanja volje politikog i vojnog vrhovnitva LATVA ..., paragraf 973; Intervju Branka Mamule, Slobodna
najbrojnijeg naroda u SFRJ (Srba), drugom po brojnosti na- Bosna (Sarajevo), br. 186, 8. juni 2000, str. 25; eki, Agresija,
rodu (Hrvatima), s pravom pie D. Marijan. str. 159; Biserko, Srpska elita... str. 166.

27
venije i Hrvatske u Bosnu i Hercegovinu (vie korpusa zervnog i aktivnog sastava milicije, te drugih srpskih
kopnene vojske, te ratnog vazduhoplovstva i protiv- dobrovoljakih formacija govore brojni podaci, po-
vazdune odbrane), na tom je malom prostoru ostvare- sebno dokumenti vojne provenijencije visokog stepe-
na velika koncentracija vojnih snaga.149 na povjerljivosti.152
JNA je, u skladu sa srpskim velikodravnim pro- Raspoloivi podaci pokazuju da je JNA od 1991.
jektom genocidnog karaktera, izvela agresiju na Re- intenzivirala aktivnosti na naoruavanju Srba u Bo-
publiku Hrvatsku, gdje je, zajedno sa srpskim kolabo- sni i Hercegovini. Znaajno je, s tim u vezi, ukazati
racionistima, okupirala jednu treinu te republike, a na injenicu da je najvie vojno rukovodstvo SFRJ, u
zatim agresiju na Republiku Bosnu i Hercegovinu, uz najuoj vezi s vojnim, politikim i intelektualnim ru-
uee srpskih kolaboracionistikih oruanih sastava kovodstvom Srbije i lino Slobodanom Miloeviem,
iz Bosne Hercegovine i Srbije i Crne Gore, pri emu rukovodilo i davalo smjernice za naoruavanje Srba.
je izvrila sve oblike zlona, ukljuujui i genocid nad Ekipe visokih oficira JNA, na elu s naelnikom Gene-
Bonjacima.150 raltaba Oruanih snaga SFRJ, aurirale su ratne pla-
nove, napravile ratne rasporede i zaduenja, razradile
Nakon potpisivanja sporazuma o bezuslovnom
strategiju, planove mobilizacije srpskog stanovnitva,
prekidu vatre u Sarajevu 2. januara 1992. izmeu
plansku podjelu i stacioniranje oruja, municije, vojne
predstavnika Republike Hrvatske i JNA, osjetno su
opreme, hrane i dr., te uinile sve da pojaaju borbenu
smanjena borbena dejstva. Na liniju razdvajanja po-
gotovost jedinica.153
eli su stizati i razmjetati se dijelovi mirovnih snaga
Ujedinjenih nacija, ime je rukovodstvo velikosrpskog Radovan Karadi je u vie navrata slao delegaci-
pokreta ostvarilo svoj cilj.151 je (imena lanova delegacije bila su konspirativna)
ministru odbrane u Vladi Republike Srbije generalpu-
Prihvatajui velikosrpsku nacionalistiku politiku
kovniku Tomislavu Simoviu. Prilikom prijema jed-
zaokruenja srpskih zemalja - odnosno izlaska na
ne takve delegacije, koju je predvodio major Dragan
srpske etnike prostore - i velikodravni koncept rje-
Gvozdenovi (Gvozden), koordinator za naoruava-
avanja srpskog nacionalnog pitanja, komande, jedini-
nje i organizovanje TO i komandant zdruenih jedi-
ce i ustanove JNA su, po nareenju Saveznog sekre-
nica Romanije, ovaj je, kako pie Dobrila Gaji-Gli-
tarijata za narodnu odbranu i Generaltaba Oruanih
i, efica kabineta tog ministra , izjavio da je do 20.
snaga SFRJ, kao i najviih politikih i dravnih organa
novembra 1991. izvreno 80 procenata svih priprema
Srbije i Crne Gore i lino voda velikosrpskog pokre-
za uspjeno voenje oruane borbe protiv Republike
ta Slobodana Miloevia, u cilju izvoenja agresije na
Bosne i Hercegovine.154
Bosnu i Hercegovinu i izvrenja genocida nad Bonja-
cima, planski i organizovano naoruavale, opremale i JNA je sve rezerve naoruanja, municije i opreme
obuavale srpski narod, odnosno Srbe u Bosni i Her- jedinica i tabova Teritorijalne odbrane Bosne i Her-
cegovini. O ulozi JNA u organizovanju, naoruavanju,
opremanju i obuavanju, prije svega, lanova i simpa- 152 Detaljnije i potpunije o tome vidi: eki, Agresija, str. 577-658;
tizera Srpske demokratske stranke Bosne i Hercego- ICTY, Predmet br. IT-02-54-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM
vine, a zatim srpskih paradravnih opinskih tabova III, TUILAC PROTIV SLOBODANA MILOEVIA, DRUGI
PRETPRETRESNI PODNESAK TUILATVA ..., paragrafi
i jedinica teritorijalne odbrane, oruanih jedinica re- 375-381.
153 AIIZ, inv. br. 2-113, Komanda 2. vojne oblasti, Generaltabu
Oruanih snaga SFRJ - Operativni centar i drugima, Str.pov.
149 Mehmedalija Boji, JNA je radila na ruenju RBiH, u : Ade- broj: 10/36-2525, 30. april 1992; Nijaz Durakovi, Prokletstvo
movi, str. 85; U slubi razbijanja federativne Jugoslavije i rea- Muslimana, Sarajevo, 1993, str. 279; ICTY, Predmet br. IT-02-
lizacije srpskog velikodravnog, politikog projekta o formiranju 54-T, TUILAC PROTIV SLOBODANA MILOEVIA, DRUGI
jedinstvene srpske drave najdirektnije je upotrijebljena i peto- PRETPRETRESNI PODNESAK TUILATVA ..., paragrafi
kolonaka Srpska demokratska stranka Bosne i Hercegovi- 375-381; eki, Agresija, str. 577-578; Karaveli, str. 93-109;
ne, koja je, posebno od druge polovine 1991, po neposrednim Faid Heo, Uloga Jugoslovenske narodne armije u agresiji
direktivama politikog rukovodstva Srbije i Crne Gore i njihove na Bosnu i Hercegovinu, Institut za istraivanje zloina protiv
nacionalistike politike, intelektualne i vjerske elite i lino vo- ovjenosti i meunarodnog prava, Sarajevo, 2005, str. 66-67
da Slobodana Miloevia, a uz aktivnu i neposrednu podrku i 133-142.
JNA, preduzela itav niz aktivnosti i postupaka u cilju ruenja
154 Dobrila Gaji-Glii, Srpska vojska: iz kabineta ministra voj-
legalnog poretka u Bosni i Hercegovini, osvajanja Republike
nog, Beograd, 1992, str. 260-264; Mehmedalija Boji, Osvrt
Bosne i Hercegovine, formiranja srpske drave i planiranja i pri-
na poloaj Muslimana - Bonjaka u Jugoslaviji, u: Stvaranje
premanja genocida nad Bonjacima. Detaljnije o tome: eki,
i razaranje Jugoslavije, Zbornik radova sa Okruglog stola
Agresija, str. 477-751.
Stvaranje i razbijanje avnojevske Jugoslavije, odranog u
150 eki, Agresija, str. 167-168. Beogradu 5.-7. decembra 1995, Beograd, 1996, str. 274; e-
151 Ibid., str. 441-447. ki, Agresija, str. 619.

28
cegovine, te naoruanja, municije i pogonskog goriva ga sredstva koja su imali korpusi JNA na teritoriji BiH
JNA koje su uvane u skladitima JNA ustupila i po- i da je JNA vie od 90% naoruanja, ubojnih sredstava
dijelila Srbima.155 svih vrsta i druge opreme izmjestila na sigurne prosto-
re i da je sve to predato Republici Srpskoj, koja je time
JNA je do 20. marta 1992. srpskim dobrovolja-
naoruala svoju vojsku.159
kim jedinicama na prostoru BiH u zoni odgovornosti
2. VO156 podijelila 51.900 komada naoruanja (75%), Ministarstvo za unutranje poslove Republike
a SDS 17.298 komada (ili 25%).157 Srbije i Ministarstvo za odbranu Republike Srbije su,
pored JNA, bili ukljueni u naoruavanje Srba u Bosni
Na teritoriji Bosne i Hercegovine je do 20. marta
i Hercegovini.160
1992. u komandama, jedinicama i ustanovama 2. i 4.
vojne oblasti i kolaboracionistikim formacijama tzv. Sprovodei prikrivenu i pripremajui se za otvo-
srpskih autonomnih oblasti, uglavnom, zavrena mo- renu agresiju na Republiku Bosnu i Hercegovinu,
bilizacija, naoruavanje i opremanje vojnih obvezni- Generaltab Oruanih snaga SFRJ posebnu panju
ka srpske nacionalnosti.158 usmjerio je i na dislokaciju komandi i jedinica JNA,
materijalno-tehnikih sredstava i ratnih materijalnih
Srbi u Bosni i Hercegovini su, tvrdi general
rezervi na bezbedne prostore i lokacije (... na pro-
Milutin Kukanjac, komandant 2. vojne oblasti JNA,
stor srpskog naroda ..., na podruja gdje su Srbi bili
dobili gotovo celokupno naoruanje, municiju i dru-
veinsko stanovnitvo).161

155 AIIZ, inv. br. 2-75, Komanda 2. vojne oblasti, Str.pov.broj: 908-1, Nakon neuspjele avanture u Sloveniji, dva kor-
20. mart 1992; eki, Agresija, str. 622; General Milutin Ku- pusa JNA su s teritorije Slovenije dislocirana, uglav-
kanjac (komandant 2. vojne oblasti) na sastanku Komande 2. nom, u Bosnu i Hercegovinu, posebno na podruje uz
vojne oblasti, 9. maja 1992, pored ostalog, izjavio je: Oruje
TO /je/ veinom uzeto. ICTY, Radna biljenica Ratka Mladia, granicu prema Hrvatskoj. Jedna brigada prebaena je u
14. februar-25. maj 1992, str. 276. Zenicu, na ijoj je regiji velikosrpski agresor koncen-
156 AIIZ, inv. br. 2-75, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov. br. 908-1, trisao velike potencijale u ljudstvu i tehnici. U iri re-
20. mart 1992. eki, Agresija, str. 622. O dobrovoljcima i
dobrovoljakim jedinicama u zoni odgovornosti 2. vojne oblasti jon Bilee stigle su snage JNA iz Slovenije i Hrvatske,
vidi: eki, Agresija, str. 795-801. Brojno stanje dobrovolja- s ogromnom koliinom tehnike, posebno artiljerijskih
kih jedinica u zoni odgovornosti 2. vojne oblasti, prema poda-
cima generala Kukanjca iz Procjene stanja na prostoru Bosne i
Hercegovine u zoni odgovornosti 2. vojne oblasti, od 20. marta
1992, upuenim Generaltabu Oruanih snaga SFRJ (lino na-
elniku Generaltaba, generalu Adiu), do tog dana iznosilo je
69.198 ljudi. Tako su, primjera radi, dobrovoljci JNA u Foi, 159 Izjava generala Milutina Kukanjca, Borba (Beograd), 23. no-
prema navedenom dokumentu generala Kukanjca, imali 3.000 vembar 1993; TV SRNA, Emisija MOJ GOST MOJA ISTINA,
pripadnika, Novom Sarajevu i Ilidi 2.800, Novom Gradu 2.400, autora Riste oge, 12. juli 1994; Moja istina, NIN (Beograd),
Goradu 2.000, Travniku 1.970, Doboju 1.844, Zenici 1.761, br. 2558, 6. januar 2000; eki, Agresija, str. 851; Heo, str.
Hadiima 1.500, Kaknju 1.270 i dr. eki, Agresija, str. 797; 240; Bosna i Hercegovina - jezgro velikosrspkog projekta,
Karaveli, str. 139; Heo, str. 319; adinlija, Teritorijalna od- Helsinki odbor za ljudska prava u Srbiji, Beograd, 2006, str. 36.
brana, str. 204. Broj dobrovoljaca u zonama korpusa bio je 160 ICTY, Predmet br. IT-02-54-T, TUILAC PROTIV SLOBODANA
sljedei: 9. korpus (Knin) 2.200; 10. korpus (Biha) 2.300; 5. MILOEVIA, DRUGI PRETPRETRESNI PODNESAK TUI-
korpus (Banja Luka) 16.750; 17. korpus (Tuzla) 8.240 i 4. kor- LATVA ..., paragrafi 9 i 971.
pus (Sarajevo) 33.200. U dobrovoljakim jedinicama koje je 161 Detaljnije i potpunije o tome vidi: eki, Agresija, str. 695-751.
formirao 4. korpus JNA na prostoru 4. vojne oblasti u opinama: O tome vidi i: Kadijevi, str. 133, 136, 142-143, 147, 151, 157
Kalinovik, Foa, ajnie i Gorade do 20. marta 1992. bilo je i 165; adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 207-208, 211-215,
ukljueno 6.500 ljudi. Spomenute dobrovoljake jedinice, 218 i 235-236; Marijan, Najvei Mamulin promaaj..., str. 35;
po generalu Milutinu Kukanjcu, nisu ulazile u formacijski sastav Efendi, str. 54; Radakovi, str. 126; Heo, str. 105-106 i 240;
ratnih jedinica JNA, ni u sastav srpske Teritorijalne odbrane, od- AARBiH, NIP Vojna iskustva iz rata u BiH 1992-1995, separat
nosno bile su van formacijskog sastava JNA i TO. br. 2, Vojna situacija uoi agresije na Republiku Bosnu i Her-
157 eki, Agresija, str. 622; ICTY, Predmet br. IT-02-54-T, TUI- cegovinu, radni materijal, autor: Ziro Suljevi, Sarajevo, 2001,
LAC PROTIV SLOBODANA MILOEVIA, DRUGI PRETPRE- str. 89-91; Karaveli, str. 133 i 140-141; AIIZ, inv. br. 2-2693,
TRESNI PODNESAK TUILATVA ..., paragraf 378. Komanda Komanda 17. korpusa, Pov. br. 27/43-9, 13. april 1992; AIIZ,
2. vojne oblasti je do 11. maja 1992. naoruala oko 70.000 Srba inv. br. 2-1373, Komanda 2. vojne oblasti, Pov.broj: 32/205-22,
(ICTY Sudski spisi, Radna biljenica generala Ratka Mladia, 23. mart 1992; AIIZ, inv. br. 2-2611, Komanda 30. partizanske
14. februar-25. maj 1992., str. 301). Mozak naoruavanja Srba divizije; Pov.broj: 533-1, 25. marta 1992; ICTY, Komanda 2. VO,
bio je, po vlastitom kazivanju, pukovnik Kovaevi, pomonik Referat o stanju borbene gotovosti za 1991. godinu, Str.pov.
komandanta za pozadinu u Komandi 2. vojne oblasti. S tim u broj: 09/63-26, Sarajevo, 23. januar 1992; AIIZ, inv. br. 2-1965,
vezi, on je 11. maja 1992. u Nevesinju, na sastanku politikog i PREGLED PODATAKA O RAZMJETAJU I KAPACITETIMA
policijskog rukovodstva (optina) istone Hercegovine, kome su POZADINSKIH JEDINICA I USTANOVA 2. VOJNE OBLASTI
prisustvovali generali Mladi i Perii i drugi, izjavio: 10 meseci /17. februara 1992/; AIIZ, inv. br. 5351, Zapisnik, Dopuna izjave
sam mozak naoruavanja i do sada /do 11. maja 1992-prim. generala ora ukia; Isto, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna
S. ./ je naoruano 69.000 Srba (Isto, str. 291-301). izjave generala ora ukia; ICTY, Radna biljenica Ratka
158 eki, Agresija, str. 624. Mladia, 14. februar 25. maj 1992.

29
i protivoklopnih orua i municije (dijelovi Rijekog Poetkom decembra 1991. vei dio 13 (rijekog)
korpusa stigli su u Bileu i Kalinovik).162 korpusa, koji je brodovima prebaen u crnogorsku
luku Bar, s ogromnom koliinom tehnike, posebno ar-
U septembru 1991. iz Srbije i Crne Gore dva kor-
tiljerijskih i protivoklopnih orua i municije, razmje-
pusa JNA (Uiki i Podgoriki) upala su u jugoistonu
ten je u istonu Hercegovinu, s komandom u Bilei
Bosnu i Hercegovinu.163 Na podruje Mostara stiglo je
(Bileki korpus).168
oko 10.000 naoruanih vojnika.164
Jedinice 10 (zagrebakog) korpusa izvuene su,
Ta dva korpusa su, uz uee vie srpskih i crno-
nakon Slunja, na prostor Bihaa, i time preimenova-
gorskih oruanih formacija, 30. septembra otpoela
ne u Bihaki korpus. Manji dio snaga 10. korpusa je
napad na Dubrovnik.165
u toku novembra i decembra 1991. uao u sastav 17.
Dio jedinica JNA iz Hrvatske je krajem 1991. korpusa (u Tuzli). Deveti (Kninski) korpus posljednji
dislociran na podruje Bosanske krajine. Vojne snage je napustio podruje Hrvatske i bio je razmjeten na
JNA s jednog dijela hrvatskog fronta (dio Hrvatske podruju zapadne Bosne (Bosansko Grahovo, Gla-
proglaen za ruiaste zone), uz mirovno posredo- mo, Livno i Kupres).169
vanje UN-a, dislocirane su u Bosnu i Hercegovinu, po-
Nakon dislokacije jedinica JNA iz Hrvatske u Bo-
sebno u Tuzlu, Derventu i Brko. Takoer, dio jedinica
snu i Hercegovinu ogromne koliine borbenih orua i
JNA je, nakon postizanja dogovora o naputanju Ma-
tehnike su iz mnogih gradova Hrvatske dislocirane u
kedonije (poetkom marta 1992), dislociran u Bosnu
Bosnu i Hercegovinu, posebno na podruje Sarajeva.
i Hercegovinu. Pored toga, u Bosni i Hercegovini se
Samo u Lukavicu je stigla kolona preko 500 vozila s
uoi agresije nalazio i veliki broj rezervista i dobro-
orujem i tehnikom koje je pratila jedna oklopno-me-
voljaca iz Srbije i Crne Gore.166
hanizovana brigada.170
Komanda 5. korpusa je, po odobrenju Vrhovne
Na Palama je bila locirana helikoptersko-desantna
komande, izvrila mobilizaciju odreenih jedinica i
jedinica JNA od osam transportnih helikoptera i etiri
premjetanje nekih jedinica sa slavonskog fronta, te,
Gazele. Po gradu su na vie mjesta ukopani ili zama-
pored ostalog, zaposjela poloaje od Skender-Vakufa,
skirani tenkovi, topovi, transporteri i mitraljeska gni-
preko Vlaia Maslovara Motajice Mrkonji-
jezda, to je zabiljeeno i na podruju Korana. Teka
Grada, Jajca, Sanskog Mosta, do Kupresa.167
i lahka artiljerija bila je razmjetena u Ponoru (iznad
Prae) i u Podgrabu, te gotovo na cijelom obodu Ro-
manije (od Crvenih stijena do Bogovia, a posebno na
162 Dnevi izvjetaj o agresiji i terorizmu..., br. 74, 7. juli 1992;
AIIZ, inv. br. 2-175,Vojna pota 5027 Sarajevo, Pov.broj: 32/205- lokalitetu Novakove njive i Novakove peine).171
28, 08. april 1992; Isto, inv. br. 2-510; Isto, inv. br. 2-793; Isto,
inv. br. 2-2129; Ratni zloini u Bosni i Hercegovini, Izvjetaji JNA je u Bosni i Hercegovini, posebno Koman-
Amnesty Internationala i Helsinki Watcha, Antiratna kampa- da 2. vojne oblasti i Komanda 4. korpusa, izmjestila
nja Hrvatska, Centar za mir, nenasilje i ljudska prava, Bibliote- brojne jedinice, ubojna i druga materijalno-tehnika
ka Dokumenti, br. 2, Zagreb, 1993, str. 199; eki, Agresija,
str. 768; Domazet, Operetni rat u Sloveniji..., str. 48-49; ICTY, sredstva na sigurne prostore i lokacije (na prostor
Komanda 2. VO, Referat o stanju borbene gotovosti za 1991. srpskog naroda).172
godinu, Str.pov.broj: 09/63-26, Sarajevo, 23. januar 1992, str.
26, 30, 35-36 i 69-70. Poslije poraza i povlaenja JNA iz Slovenije i
163 AIIZ, inv. br. 2-2128; Isto, inv. br. 2-2809, Izjava naelnika taba veeg dijela Hrvatske na ostale dijelove Jugoslavije,
216. brdske brigade potpukovnika JNA Asima Dambasovia;
eki, Agresija, str. 768-769.
164 Ibid.
168 AIIZ, inv. br. 2-5325; Domazet, Kako je pripremana agresija na
165 AIIZ, inv. br. 2-2129; eki, Agresija, str. 769.
Hrvatsku..., str. 14; Suljevi, str. 80; Radakovi, str. 126; eki,
166 Dnevi izvjetaj o agresiji i terorizmu..., br. 74, 7. juli 1992; Agresija, str. 698 i 768.
AIIZ, inv. br. 2-175, Vojna pota 5027 Sarajevo, Pov.broj:
169 Domazet, Kako je pripremana agresija na Hrvatsku..., str. 11;
32/205- 28, 08. april 1992; Isto, inv. br. 2-510; Isto, inv. br. 2-793;
Suljevi, str. 80; Radakovi, str. 126; eki, Agresija, str. 698.
Isto, inv. br. 2-2129; S. eki, Agresija, str. 695-696, 697 i 769;
Mesi, str. 123-124; Kadijevi, str. 121; Radakovi, str. 67, 71 i 170 eki, Agresija, str. 729.
76; Domazet, Kako je pripremana agresija na Hrvatsku..., str. 171 Dnevni izvjetaj o agresiji i terorizmu..., br. 77, 10. juli 1992;
11, nap. 14; Suljevi, str. 80; Heo, str. 75 i 289-290; Karaveli, eki, Agresija, str. 730.
str. 133; ICTY, Komanda 2. VO, Referat o stanju borbene goto- 172 AIIZ, inv. br. 2-2678, Komanda 4. korpusa, Str.pov.broj: 75-1,
vosti za 1991. godinu, Str.pov.broj: 09/63-26, Sarajevo, 23. ja- 7. maja 1992; Izjava generala Milutina Kukanjca, Borba (Be-
nuar 1992, str. 2 i 26; AIIZ, inv. br. 2-2643, Komanda 5. korpusa, ograd), 23. novembar 1993; eki, Agresija, str. 731-732 i 851;
Str.pov.broj: 15-163, 3. septembra 1991. Heo, str. 240; Bosna i Hercegovina - jezgro velikosrpskog
167 AIIZ, inv. br. 2-2619, Komanda 5. korpusa, Op.broj: 321-1, 3. projekta, str. 36; ICTY, Radna biljenica Ratka Mladia, 14. fe-
april 1992; eki, Agresija, str. 698. bruar-25. maj 1992, str. 221 i 273-275.

30
posebno u Bosni i Hercegovini, vojno rukovodstvo je, dislocirane u Zajear, Knjaevac i Parain, a glavni dio
u skladu s odlukom krnjeg Predsjednitva SFRJ o snaga 42. korpusa razmjeten je u Leskovac, a manji
dogradnji organizacije oruanih snaga Jugoslavije od dio u Valjevo, od ije je glavnine formiran 20. korpus
30. decembra 1991, izdalo saglasnost za izradu reor- JNA, sa sjeditem u Leskovcu. Ta je vojna oblast u po-
ganizacije i transformacije JNA u oruane snage nove, etku obuhvatala jugoistoni dio Srbije, Makedoniju i
Savezne republike Jugoslavije. Dotadanje tri kopne- Kosovo, a od marta 1992. juni dio Srbije i Kosovo.176
ne vojne oblasti (vojita) i Vojno-pomorska oblast
etvrta vojna oblast u Titogradu (dananja Pod-
rasputene su i rasformirane, a formirane etiri nove
gorica - komandant general Pavle Strugar). U njen su
vojne oblasti kao grupacije strategijskog nivoa, ije su
sastav ulazili: 2. korpus sa sjeditem u Titogradu; 13.
komande bile odgovorne za pripremu, organizaciju i
korpus sa sjeditem u Mostaru (kasnije Bilei) i Ope-
usklaivanje borbene upotrebe JNA na podruju veeg
rativna grupa Trebinje-Bilea sa sjeditem u Bilei.
dijela Jugoslavije:
Ta je vojna oblast obuhvatala jugoistoni dio Bosne i
Prva vojna oblast sa sjeditem u Beogradu (ko- istonu Hercegovinu, cijelu Crnu Goru i jugozapadni
mandant general ivota Pani). U svom sastavu imala dio Srbije, ukljuujui i Sandak.177
je: 12. korpus sa sjeditem u Novom Sadu; 24. korpus
Ratna mornarica, sa sjeditem u Kumboru, na
sa sjeditem u Kragujevcu i 37. korpus sa sjeditem u
elu s admiralom Milom Kandiem (iz Konjica).
Uicu; zatim Gardijsku diviziju i Komandu odbrane
Beograda.173 Ratno vazduhoplovstvo i protivvazduna od-
brana (RV i PVO), sa komandom u Beogradu - Ze-
Druga vojna oblast sa sjeditem u Sarajevu (ko-
mun i komandantom generalom Zvonkom Jurjeviem,
mandant general Milutin Kukanjac). U svom sastavu
sastava : divizija RV i PVO (Zemun); 3. vazduhoplov-
imala je: 4. korpus sa sjeditem u Sarajevu; 5. korpus
ni korpus (Ni) i 5. vazduhoplovni korpus (Zagreb -
sa sjeditem u Banjoj Luci; 9. korpus sa sjeditem u
Biha).178
Kninu i 10. korpus sa sjeditem u Bihau i 17. korpus
sa sjeditem u Tuzli, kao i vie samostalnih jedinica Teritorija Bosne i Hercegovine je tom novom re-
i ustanova (vojine, pozadinske i ostale). Ta oblast organizacijom podijeljena izmeu tri vojne oblasti: 1,
obuhvatala je zapadni, sjeverni i centralni dio Bosne 2. i 4. Dio istone Bosne (Podrinje do Gorada) bio je
i Hercegovine do linije Foa Kalinovik Mostar u sastavu 1. vojne oblasti, istona Hercegovina i dio
(prostor Bosne i Hercegovine bez dijela Hercegovine), jugoistone Bosne bili su podreeni 4. vojnoj oblasti,
te Kninsku krajinu, Liku, Kordun, Baniju i zapadnu a najvei dio Republike Bosne i Hercegovine pripao je
Slavoniju.174 u nadlenost 2. vojne oblasti.179
Trea vojna oblast sa sjeditem u Skoplju (ko-
mandant general Nikola Uzelac, u martu 1992. sjedite sjednice 14. februara 1992, dogovor izmeu JNA i Republike
Makedonije o privremenoj predislokaciji JNA sa teritorije
je premjeteno u Ni). U njen su sastav ulazili: 21. kor- R Makedonije. AIIZ, inv. br. 2-2599, Komanda 30. partizanske
pus sa sjeditem u Niu; 52. korpus sa sjeditem u Pri- divizije, Pov.broj: 423-2, 11. mart 1992; AIIZ, inv. br. 2-510, Ko-
tini; 41. korpus sa sjeditem u Bitolju i 42. korpus sa manda 2. vojne oblasti, Pov.broj: 25/142-332, 20. februar 1992;
eki, Agresija, str. 663; Heo, str. 110 i 112.
sjeditem u Kumanovu. Nakon povlaenja snaga JNA 176 Domazet, Uloga JNA kao imperijalne sile u bosansko-hercego-
iz Makedonije (marta 1992)175 jedinice 41. korpusa su vakom ratu, str. 12, nap. 16; Radakovi, str. 126; AIIZ, inv. br.
2-2563, Radna zabiljeka pukovnika JNA Osmana Selaka, 1.
januar 1992, str. 21; Obrazovane etiri vojne oblasti, Narodna
173 Domazet, Uloga JNA kao imperijalne sile u bosansko-herce- armija (Beograd), 4. januar 1992, str. 4; eki, Agresija, str.
govakom ratu, Hrvatski vojnik (Zagreb), Ministarstvo obrane 662-663; Heo, str. 110-112.
Republike Hrvatske, februar 1988, str. 11-12, nap. 15; AIIZ, inv. 177 Ibid.
br. 2-2563, Radna zabiljeka pukovnika JNA Osmana Selaka, 178 Ibid.; Odlukom krnjeg Predsjednitva SFRJ o prestanku aktiv-
1. januar 1992, str. 21; Obrazovane etiri vojne oblasti, Narod- ne vojne slube trideseterici generala i admirala, od 25. februa-
na armija (Beograd), 4. januar 1992, str. 4; eki, Agresija, str. ra 1992, general Jurjevi je penzionisan, a za komandanta RV i
662; Heo, str. 110 i 112; PVO postavljen je general Boidar Stevanovi. Tom je odlukom
174 Domazet, Uloga JNA kao imperijalne sile u bosansko-hercego- za zamjenika naelnika Generaltaba za RV i PVO postavljen
vakom ratu, str. 12, nap. 17; Radakovi, str. 126; AIIZ, inv. br. general Dmitar Trbojevi; za komandanta Centra visokih vojnih
2-2563, Radna zabiljeka pukovnika JNA Osmana Selaka, 1. kola RV i PVO ivan Mireti; za naelnika taba Komande
januar 1992, str. 21; Obrazovane etiri vojne oblasti, Narodna RV i PVO general Ljubomir Baji, te za pomonika komandan-
armija (Beograd), 4. januar 1992, str. 4; eki, Agresija, str. ta RV i PVO za moralno vaspitanje pukovnik Radomir Sekuli.
662; Heo, str. 111-112. AIIZ, inv. br. 7-52, SAOPTENJE ZA JAVNOST PREDSJED-
175 Poetkom marta 1992. vrilac dunosti SSNO-a (general Bla- NITVA SFRJ; Isto, inv. br. 7- 51, Komanda 2. vojne oblasti,
goje Adi) i predsjednik Republike Makedonije Kiro Gligorov Pov.broj: 1/813-4, 29. april 1992; eki, Agresija, str. 664.
postigli su, na osnovu odluke krnjeg Predsjednitva SFRJ, sa 179 Domazet, Uloga JNA kao imperijalne sile u bosansko-herce-

31
Rukovodstvo velikosrpskog pokreta je formira- Druga vojna oblast formirana je da osigura ru-
njem 2. vojne oblasti, pored ostalog, imalo za cilj da kovoenje i komandovanje jedinicama, ustanovama i
ponovo uspostavi narueni sistem rukovoenja i ko- komandama JNA na podruju Bosne i Hercegovine i
mandovanja JNA; da povee sve srpske teritorije u okupiranih dijelova Republike Hrvatske, u cilju efek-
jednu geografsku cjelinu i stavi ih pod zatitu JNA; tivnije okupacije Bosne i Hercegovine i dranja pod
da organizuje, naorua(va), obui i opremi srpsko okupacijom jedne treine Republike Hrvatske. Njeno
stanovnitvo za osvajake ciljeve (zauzimanje Bosne je formiranje pokazalo nastojanje velikosrpskog po-
i Hercegovine i istrebljenje Bonjaka); da prisili (de- kreta da formira etniki istu srpsku dravu, izlazei
monstracijom i primjenom sile) Bonjake, posebno na zapadne granice Velike Srbije (realizacija plana
njihove politike strukture i organe vlasti, da prihvate RAM).183
nametnute okupacione uslove i onemogue ih za orga-
Zona odgovornosti 2. vojne oblasti pokrivala je,
nizaciju i pruanje otpora i dr.180
uglavnom, teritoriju Bosne i Hercegovine (91 opina) i
Komandnu strukturu oficirskog kadra reorga- istone dijelove centralne Republike Hrvatske (15 op-
nizovane JNA inili su 92,6% Srbi, 7% Crnogorci i ina - do linije Karlobag Karlovac Virovitica, bez
0,4% ostali.181 Baranje, istone Slavonije i zapadnog Srema). Najvei
dio Podrinja bio je u sastavu 1. vojne oblasti, sa sje-
Organizacijsko-formacijska izgradnja 2. vojne
ditem u Beogradu. Dio jugoistone Bosne i istona
oblasti (zapadno vojite) poela je poetkom januara
Hercegovina (18 opina) bili su pod komandom 4. voj-
1992. uglavnom, od rasformirane 5. vojne oblasti (sje-
ne oblasti, sa sjeditem u Podgorici, u ijem sastavu je
verozapadno vojite), i februara 1992. od dijela jedi-
bio 13. korpus sa sjeditem u Bilei.184
nica 1. vojne oblasti, u ijem su sastavu, pored drugih
komandi, jedinica i ustanova, bili sljedei korpusi: Za komandanta 2. vojne oblasti postavljen je ge-
neralpukovnik Milutin Kukanjac (Srbijanac), dobar
- 4. korpus (u Sarajevu, komandant general Voji-
poznavalac bosanskohercegovakih prilika, s duim
slav urevac, Crnogorac);
slubovanjem u Bosni i Hercegovini, a za naelnika
- 5. korpus (u Banjoj Luci, komandant general
Vladimir Vukovi, Srbin);
- 9. korpus (u Kninu, komandant general Ratko adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 216.
Mladi, Srbin); 183 eki, Agresija, str. 675-676. Sastav 2. vojne oblasti, po ocje-
ni mr. Mesuda adinlije, pokazuje da se JNA organizacijski i
- 10. korpus (u Bihau, komandant piro Nikovi, formalno prilagoavala odbrani onoga to je njen vrh nazivao
Crnogorac); Jugoslavijom kakva je mogua, a to je u stvarnosti predstav-
ljalo Veliku Srbiju. U Bosni i Hercegovini, u politikom smislu,
- 17. korpus (u Tuzli, komandant general Savo ovo je prilagoavanje iskazano stavom vojnog vrha da e JNA
Jankovi, Crnogorac).182 potovati nareenja iskljuivo svoje vrhovne komande, posr-
bljenog Predsjednitva SFRJ, kao da se u cijeloj dravi ama
ba nita nije dogodilo i kao da jo uvijek vae sve ustavne i
zakonske norme, a da e u BiH potovati samo ona rjeenja
govakom ratu, str. 12; Heo, str. 111; adinlija, Teritorijalna o kojima se politiki lideri njenih naroda usaglase, kao da se u
odbrana, str. 228. Taj moni ratni stroj bio je, tvrdi mr. Me- BiH sve ve promijenilo, kao da je prestao da vai njen ustav i
sud adinlija, u znaajnoj mjeri popunjen i rezervistima s onih zakoni i kao da je ve ostvarena njena podjela po nacionalnoj
podruja Bosne i Hercegovine u kojima je lokalna vlast SDS osnovi. To je u konkretnoj situaciji predstavljalo direktnu po-
ostvarivala punu saradnju s vojno-teritorijalnim organima, i od drku politici SDS u Bosni i Hercegovini, koja je osmiljavana
jeseni 1991. godine dobrovoljcima. I jedan i drugi vid popune i koordinirana i u vrhovnoj komandi JNA i u komandi njene vr-
jedinica JNA podravan je kampanjom Srpske demokratske hovne komande politikoj kuhinji srpskog lidera Slobodana
stranke BiH. Ove snage dopunjavale su naoruane formacije Miloevia. Istiui kao svoj cilj prekid rata i stvaranje uslova
TO SRBiH u opinama u kojima je apsolutnu vlast ostvarivao za mirno rjeenje jugoslovenske krize, vojni vrh je na samom
SDS, i po istoj emi formirane paravojne strukture u dijelovima kraju 1991. godine bosanskom rukovodstvu u Sarajevu name-
opina u kojima SDS nije imao apsolutnu vlast, ali je kroz rea- tao isti redoslijed poteza kakav je nametao na poetku godine
lizaciju svog projekta Srpske Republike Bosne i Hercegovine u u vezi sa situacijom u Hrvatskoj saradnju sa MUP-om BiH u
njihovim teritorijalnim okvirima formirao nelegalne srpske opi- identifikaciji i razoruavanju paravojnih formacija i angaovanje
ne i njihove teritorijalne odbrane .... JNA u sluaju izbijanja meunacionalnih sukoba. Da su ovakvi,
180 eki, Agresija, str. 666. naizgled principijelni stavovi vojnog vrha vodili putem eskalacije
181 Domazet, Uloga JNA kao imperijalne sile u bosansko-hercego- po emi praktikovanoj u Hrvatskoj i znaili stavljanje JNA na
vakom ratu, str. 12-13; eki, Agresija, str. 666. stranu protagonista velikosrpske politike u Bosni i Hercegovini,
182 Detaljnije o tome, posebno organizacijsko-formacijskom sasta- svjedoe istupi pojedinih niih komandanata zabiljeeni netom
vu 2. vojne oblasti, vidi: eki, Agresija, str. 667-675; i AIIZ, nakon spomenutog sastanka u Sarajevu, od kojih je najdrasti-
inv. br. 2-2816, Komanda 2. vojne oblasti, Organizacijsko-for- niji bio pokuaj komandanata banjalukog korpusa JNA da iz-
macijske promene, DT Broj: 12/82-16, 10. mart 1992; Heo, str. diktira referendumsko pitanje Predsjednitvu SR BiH. adinlija,
303-310; Aktivnosti na formiranju 2. vojne oblasti definitivno Teritorijalna odbrana, str. 216-217.
su, tvrdi mr. Mesud adinlija, dovrene sredinom marta 1992; 184 eki, Agresija, str. 676; Heo, nav. dj., str. 111.

32
taba general Dobrain Praevi (Crnogorac, prije srpske i crnogorske nacionalnosti, koje su prihvatile
toga na slubi u Zagrebu). Za generala Milutina Ku- srpsku velikodravnu ideologiju i politiku.189 Takvo
kanjca, koji je, pored ostalog, odobravao tzv. srpski stanje bilo je i u komandnoj strukturi rukovodstva Oru-
plebiscit iz novembra 1991, od poetka su Muslima- anih snaga SFRJ i drugim vojnim oblastima, koji su
ni i Hrvati i njihovo vostvo bili pravi, definisani direktno uticali na tok priprema i izvoenja borbenih
neprijatelji.185 dejstava tokom agresije na Bosnu i Hercegovinu.190
Vojska kojom je general Kukanjac komandovao Neposredno pred poetak agresije na Republiku
bila je srpsko-crnogorski deo JNA. Ta je vojska Bosnu i Hercegovinu JNA je, pod izgovorom izvoe-
prvi put u istoriji zaokruila srpske zemlje, zajedno sa nja vojnih vjebi, zauzela sve strateke poloaje, za-
srpskim narodom i zauzela jednu treinu Republike posjela vitalne objekte oko gradova i naselja, potpuno
Hrvatske i veu polovinu Bosne i Hercegovine, uklju- kontroliui sve znaajnije komunikacije (raskrsnice i
ujui i srpski deo Sarajeva.186 eljeznike vorove), ime je izvrila blokadu cjeloku-
pnog saobraaja izmeu gradova i naseljenih mjesta.
Druga vojna oblast je 17. februara ukupno raspo-
Istovremeno, JNA je ukopavala artiljerijsko naorua-
lagala sa 85.097 ljudi (stalni sastav: 20.270, i rezervni
nje, postavljala mitraljeska gnijezda i strae, pravila
sastav: 64.827), od ega je Komanda brojala 104 o-
fortifikacijske linije na svim stratekim mjestima oko
vjeka.187 To su, uglavnom, bili Srbi i Crnogorci.
gradova, izmjetala vojnike i glavninu tekog naoru-
Na teritoriji Bosne i Hercegovine su, pored jedini- anja iz kasarni, dovlaila novo naoruanje, gorivo,
ca 2. vojne oblasti, bile stacionirane i jedinice ili dije- municiju i druga materijalno-tehnika sredstva, dok je
lovi sljedeih jedinica JNA: u pojedinim krajevima, naroito u Bosanskoj krajini,
- 13 (Rijeki, pa Bileki) korpus; istonoj Hercegovini i Bosanskoj Posavini, masovno
mobilisala srpsko stanovnitvo.191
- dijelovi 2 (Podgorikog - Titogradskog);
- dijelovi 37 (Uikog) korpusa; i Raspoloivi izvori pouzdano pokazuju da je JNA,
na osnovu direktiva i smjernica najvieg vojnog ruko-
- dijelovi 12 (Novosadskog) korpusa u sjeveroi-
vodstva SFRJ i dravnog i politikog rukovodstva Sr-
stonoj Bosni.188
bije i lino Slobodana Miloevia, uz neposrednu po-
Sve komandne dunosti u 2. vojnoj oblasti plan- drku Srpske demokratske stranke, formirala i vojno
ski su dodijeljene starjeinama iskljuivo srpske i cr- organizovala brojne srpske oruane formacije u Bosni
nogorske nacionalnosti. Nakon ienja starjeina i i Hercegovini. Obuavala ih je i popunjavala starje-
vojnikog sastava na nacionalnoj i politikoj osnovi, inskim kadrom, naoruanjem, municijom, opremom
poetkom 1992. u komandama i jedinicama 2. vojne i drugim sredstvima JNA, povezala ih s komandama
oblasti u najveem broju su ostale starjeine i vojnici jedinica i ustanova JNA u zoni njihove odgovornosti,
obezbjeivala mobilizaciju na podrujima gdje je ve-
185 Suljevi, str. 81-82; Heo, str. 115. General Milutin Kukanjac je insko srpsko stanovnitvo i dr. Sve su te jedinice bile
do 31. decembra 1991. obavljao dunost komandanta 3. vojne
oblasti, sa sjeditem u Skoplju. Uoi nove 1992. godine u Be-
pod komandom i kontrolom JNA.192
ogradu mu je saopeno da je imenovan za komandanta vojne
oblasti, sa sjeditem u Sarajevu. General Milutin Kukanjac novu
Politiko i vojno rukovodstvo Savezne republike
dunost preuzeo je 3. januara 1992. S obzirom na to da je i ra- Jugoslavije, na elu sa vodom Slobodanom Miloe-
nije preko dvadeset godina bio na slubi u Bosni i Hercegovini, viem, u uslovima nemogunosti daljeg javnog za-
dobro je poznavao sredinu i mentalitet. Za vrijeme Olimpijade
bio je u najuem rukovodstvu s Brankom Mikuliem, Antom
Suiem, Ahmedom Karabegoviem i drugima. General Milutin 189 eki, Agresija, str. 691; Heo, 122-123. Zajedniko im je,
Kukanjac je, kako on tvrdi, bio komandant 2. vojne oblasti koja tvrdi general Anton Lukei, da su oni niskih moralnih i etikih
je obuhvatala 90 odsto Bosne i Hercegovine i Republiku kvaliteta, ljudi bez skrupula, ak i ranije su bili skloni porocima,
Srpsku Krajinu, bez istonog dela Slavonije. TV SRNA, maltretiranju i pijanenju. Tipian u tome je bio Vojislav ure-
Emisija MOJ GOST - MOJA ISTINA, autora Riste oge, 12. juli vac. Ve sama injenica da su oni rukovodili pripremama, da su
1994; eki, Agresija, str. 676. oni obuavali i naoruavali lanove SDS-a i paravojne formaci-
186 Ibid. je koljaa-eeljevaca, arkanovaca i drugih zlikovaca, dakle, u
187 AIIZ, inv. br. 7-69, Pregled brojnog stanja 2. vojne oblasti na dan slubi genocidne politike, govori da se radi o moralno, politiki
17.02.1992. godine. i psihiki deformisanim licima, prodanim duama, bez ljudskih
vrijednosti i osjeanja za ovjeka. Lukei, str. 73.
188 AIIZ, inv. br. 2-793 G ARBiH, Efektivi agresorskih snaga na
ratitu Bosne i Hercegovine; Izjava naelnika taba 216. brdske 190 eki, Agresija, str. 692-693; Heo, str. 124.
brigade potpukovnika JNA Asima Dambasovia; Radakovi, 191 AIIZ, inv. br. 2-793; Durakovi, str. 279-280; eki, Agresija,
str 127; Domazet, Uloga JNA kao imperijalne sile u bosansko- str. 775.
hercegovakom ratu, str. 14, nap. 21; Heo, str. 75, nap. 159; 192 AIIZ, inv. br. 2-75, Komanda 2. vojne oblasti, Str. pov.broj: 908-
Suljevi, str. 86 i 91-92; eki, Agresija, str. 691. 1, 20. mart 1992; eki, Agresija, str. 834-835.

33
dravanja svojih trupa u suverenoj i od 6. aprila me- Jugoslavije.194 Tako je rukovodstvo velikosrpskog po-
unarodno priznatoj Republici Bosni i Hercegovini, kreta, prije svega njegov voa Slobodan Miloevi,
te UNPA (United Nations Protected Aeria) zonama u kako bi izbjeglo da JNA bude tretirana kao okupaci-
Hrvatskoj, iznalazilo je nova organizaciona rjeenja ona sila ili agresorska vojska u Republici Hrvatskoj
kako bi pogodnom formom maskirala kontinuitet i i Republici Bosni i Hercegovini i da se Srbija i Crna
apsolutnu kontrolu nad svim vojnim potencijalima u Gora/Savezna republika Jugoslavija formalno ne
Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj. U tom je cilju odlu- moe optuiti za uee u ratu, preimenovalo JNA u
ilo da izvri jo jednu reorganizaciju svojih oruanih Vojsku Republike srpske krajine, Vojsku Srpske repu-
snaga. Tom reorganizacijom rukovodstvo Savezne re- blike Bosne i Hercegovine/Vojsku Republike Srpske i
publike Jugoslavije formalno je organizaciono izvrilo Vojsku Jugoslavije. To je bio glavni taktiki potez i
transformaciju JNA u tri srpske vojske (Vojsku jedna od velikih odluka rukovodstva velikosrpskog
Jugoslavije, Vojsku Republike srpska krajina i Vojsku pokreta, posebno Miloevia. Time je istovremeno
Srpske republike Bosne i Hercegovine/Vojsku Repu- oznaen i kraj JNA, koja se, u slubi faistike politi-
blike Srpske). Takve oruane snage sutinski su ostale ke, pretvorila u snagu i oruje za ubijanje civila, pro-
jedinstvena oruana sila novoproglaene Savezne re- tjerivanje, pljaku, masovne progone, silovanja i dru-
publike Jugoslavije, pod komandom njenog General- ge oblike zloina protiv ovjenosti i meunarodnog
taba i Vrhovne komande Oruanih snaga u Beogradu, prava, ukljuujui i genocid nad Bonjacima u Repu-
i zadrale se na do tada za Veliku Srbiju osvojenim blici Bosni i Hercegovini.195
teritorijama.193
Ukazom br. 2/50 krnjeg Predsjednitva SFRJ,
Na taj nan JNA je formalno transformisana u tri od 25. aprila 1992, na dunost naelnika taba (ujedno
srpske vojske, a faktiki je rije o jedinstvenim orua- zamjenika komandanta) 2. vojne oblasti, postavljen je
nim snagama, s jedinstvenim sistemom rukovoenja i generalpotpukovnik Ratko Mladi (on je zakljuno sa
komandovanja, s Generaltabom Vojske Jugoslavije u 9. majem 1992. izvrio prijem dunosti).196
Beogradu, jedinstvenim finansiranjem i svim drugim
Na sastanku u Beogradu 30. aprila 1992, gdje
obiljejima karakteristinim za oruanu silu u slubi
je, pored Slobodana Miloevia, Borisava Jovia, dr.
Savezne republike Jugoslavije, pri emu je Glavni tab
Branka Kostia, Momira Bulatovia i generala Milana
Vojske Srpske republike BiH/Vojske Republike Srp-
Pania (naelnik Generaltaba JNA), bilo i rukovod-
ske bio potinjena instanca Generaltaba Vojske Jugo-
stvo petokolonake SDS Bosne i Hercegovine i para-
slavije u Beogradu (kao to je rukovodstvo Savezne
dravne tvorevine Republike srpske Bosne i Hercego-
republike Jugoslavije imalo nadreenu ulogu naspram
vine (Radovan Karadi, Momilo Krajinik i Nikola
rukovodstva Srpske republike Bosne i Hercegovine/
Republike Srpske), koji je planirao, nareivao, koor-
dinirao, logistiki i mobilizacijski podravao i usmje-
ravao oruane aktivnosti na teritoriji Republike Bosne
i Hercegovine, pri emu je general Ratko Mladi bio 194 Kadijevi, str. 139, 149 i 163; Biserko, Srpska elita..., str. 226;
oficir Vojske Jugoslavije, odnosno komandant Glav- eki, Agresija, str. 168-169, 660-694 i 836-870; Fikret Mu-
nog taba 30. kadrovskog centra Generaltaba Vojske slimovi, Rat i politika, Bosanica print, Sarajevo, 2000, str.
153-155; Heo, str. 244 i 249; Smail eki i drugi, Zloini nad
djecom Sarajeva u opsadi, Institut za istraivanje zloina pro-
193 AIIZ, inv. br. 2-2559; Kadijevi, str. 162-163; Biserko, Srpska tiv ovjenosti i meunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu,
elita..., str. 227; Radakovi, str. 137-138; JNA je po Kadijeviu Sarajevo, 2010, str. 105-107; ICTY, Radna biljenica Ratka
predstavljala osnovu iz koje su formirane tri vojske - Voj- Mladia, 14. februar - 25. maj 1992, str. 221, 223-226, 247-250,
ska SRJ, Vojska Republike Srpske i Vojska Republike Srp- 259-260, 262-263, 269, 272, 290 i 323.
ske Krajine. S tim u vezi, general Kadijevi navodi kako je to 195 Lukei, str. 71; Biserko, Srpska elita..., str. 226; eki, Agre-
uraeno u skladu sa datim unutranjim i meunarodnim sija, str. 169, 660-694 i 836-870; Heo, str. 235-242.
okolnostima veoma organizovano. Taj je zadatak, po njemu, 196 AIIZ, inv. br. 2-1045, Komanda 30. partizanske divizije, Obavje-
bio vrlo bitan, koga je rukovodstvo JNA utvrdilo kao prio- tenje o postavljenjima, SP broj: 865-2, 16. maj 1992; Isto, inv.
ritetni. Obrazloenje za utvrivanje tog prioritetnog zadatka br. 5348, Zapisnik generala ora ukia; eki, Agresija, str.
koje iznosi Veljko Kadijevi vie je nego smijeno: zato to su 694. Navedenim ukazom na dunosti u Komandi 2. vojne obla-
drugi narodi u Jugoslaviji poeli da na razne naine stva- sti postavljeni su i primili dunost i sljedee starjeine: pomo-
raju svoje vojske, a srpski i crnogorski narodi su JNA sma- nik za moralni rad i pravne poslove generalmajor Milan Gvero,
trali svojom vojskom, kao to su i Jugoslovensku dravu pomonik za pozadinu generalmajor ore uki, pomonik
smatrali svojom dravom, pa je, shodno tome, i obaveza za organizacijsko-mobilizacijske i personalne poslove pukovnik
JNA bila da novoj Jugoslaviji i cjelokupnom srpskom naro- Mio Grubor, naelnik organa bezbjednosti pukovnik Zdravko
du obezbjedi njegovu vojsku, bez koje na ovim prostorima Tolimir. Ta odluka tada je saopena navedenim oficirima u Pred-
i u uslovima koji su neprijatelji nametnuli, nema ne samo sjednitvu SFRJ, gdje su bili prisutni i: Jugoslav Kosti, Sejdo
slobode, ve ni ivota. Kadijevi, str. 163-164. Bajramovi te nekoliko oficira iz SSNO-a.

34
Koljevi), donesena je odluka o formiranju vojske za generala Milutina Kukanjca postavi general Ratko
Srbe u BiH.197 Mladi.202
Predmet navedenog sastanka bilo je i pitanje po- Naredbu o ustrojavanju Vojske Srpske republike
vlaenja graana SRJ iz JNA u Bosni i Hercego- BiH 10. maja 1992. donio je SSNO, a potpisao je za-
vini. S obzirom na to da je tada Evropska zajednica stupnik saveznog sekretara za narodnu odbranu (gene-
ve priznala Bosnu i Hercegovinu, od velikosrpskog ral Blagoje Adi). Tom je naredbom formiran Glavni
rukovodstva je traeno da povue JNA iz te drave. tab u sljedeem sastavu: komandant general potpu-
To su Miloevi i Jovi oekivali i predvideli, te su kovnik Ratko Mladi, naelnik taba general major
se bojali da JNA ne dovedu u poziciju da je proglase Manojlo Milovanovi, pomonik za moral i informisa-
stranom ili agresorskom vojskom.198 nje general major Milan Gvero, pomonik za pozadi-
nu general major ore uki, naelnik bezbjednosti
U vezi s povlaenjem preostalih graana SRJ iz
pukovnik Zdravko Tolimir i naelnik za mobilizaci-
JNA u Bosni i Hercegovini iznesen je lani podatak da
ju pukovnik Mio Grubor. Sljedeeg dana (11. maja
je tada u Bosni i Hercegovini bilo oko 10-15 odsto gra-
1992) general Kukanjac je generalu Mladiu predao
ana SRJ iz JNA u toj dravi, to je, po rukovodstvu
postrojenu Komandu 2. vojne oblasti.203
velikosrpskog pokreta, iznosilo ukupno oko 10.000
ljudi. Ocijenjeno je da to ne predstavlja problem, jer i Izvravajui navedene dogovore iz Beograda,
bez njih u Bosni i Hercegovini ostaje oko 90.000 voj- Skuptina srpskog naroda Bosne i Hercegovine je 12.
nika JNA, uglavnom srpske nacionalnosti, nad kojima maja 1992, na sjednici u Banjoj Luci, gdje su doneseni
moe preuzeti politiko rukovoenje srpsko rukovod- strateki ciljevi srpskog naroda u Bosni i Hercegovi-
stvo iz BiH.199 ni, iz politikih razloga, formalno-pravno formirala
Vojsku Srpske republike Bosne i Hercegovine i gene-
Srpski kolaboracionisti, na elu s Karadiem,
rala Ratka Mladia imenovala za komandanta Glav-
navodno su se sloili.200 Za sprovoenje te obmane
nog taba te vojske.204
svjetske javnosti bio je dogovoren i rok (o kojem su se
toboe dosta natezali) od 15 dana za povlaenje.201
202 Ibid. Borisav Jovi pogreno navodi (ili je u pitanju tehniki pro-
Na tom sastanku u Beogradu, gdje je izvrena in- pust) da je tada dogovoreno da se na mjesto generala Vuko-
struktaa za prikrivanje stvarnog stanja - da tri srpske via postavi general Ratko Mladi. Istoga dana u Banjoj Luci
(tj. 30. aprila) general Blagoje Adi sasluao je izvjetaje o
vojske i dalje ostanu jedinstvene oruane snage Save- situaciji od generala Momira Talia (komandanta Banjalukog),
zne republike Jugoslavije (s tri operativnostrategijska Ratka Mladia (Kninskog) i pire Nikovia (Bihakog) korpusa i
tijela), dogovoreno je, pored ostalog, da se na mjesto dogovorio se oko obrazovanja nove vojske srpske BiH. Bla-
goje Adi izbjegao je da kae bilo ta o tome, ali su to uradili
lokalni srpski politiari (kao naprimjer Radoslav Branin), koji
su izjavili: Mi moramo ovdje odmah angaovati krajiko
stanovnitvo radi obrazovanja jedinstvenih oruanih snaga
za zatitu Kninske krajine, Like, Korduna, Banije, zapadne
197 Jovi, Posljednji dani SFRJ, str. 448. Ta je, po Joviu, ope- Slavonije i Bosanske krajine..., a u sastavu vojske nale
racija, za rukovodstvo velikosrpskog pokreta, bila isuvie bi se snage Kninskog, Bihakog, Banjalukog, Tuzlanskog,
znaajna, a za Srbe u BiH, vjerujem, jo znaajnija, jer su Sarajevskog, Bilekog i petog korpusa RV i PVO, ija bi or-
dobili svoju vojsku. ganizacijska struktura bila prilagoena konkretnim uslovi-
198 Ibid., str. 448. S tim u vezi, Jovi navodi smijenu ocjenu da po- ma.... Radakovi, str. 137-138.
vlaenje, po njemu, 10-15% preostalih graana SRJ iz JNA u 203 AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave generala ora u-
BiH, to predstavlja svega oko 10.000 ljudi, nije ni tehni- kia; Domazet, Uloga JNA kao imperijalne sile u bosansko-her-
ki ni saobraajni problem, ve je problem to je Branko cegovakom ratu, str. 14, nap. 22.
Kosti nedavno neoprezno izjavio da on, kao potpredsed-
nik Predsednitva SFRJ, nikada nee potpisati nareenje o 204 ZAPISNIK sa 16. sjednice Skuptine srpskog naroda u Bosni
povlaenju JNA iz Bosne i Hercegovine, a takoe, to je Mi- i Hercegovini odrane 12. maja 1992. godine u Banja Luci, u:
lan Pani izjavio da se vojska iz Bosne i Hercegovine nee Ja sam za ratnu opciju, Fondacija Istina Pravda Pomirenje,
povui za 5 do 7 godina, iako je ta republika meunarodno Tuzla, 2007, str. 5-103; AIIZ, inv. br. 3-1217, Odluka o formi-
priznata kao nezavisna drava. Javnost je to vrlo ozbiljno ranju Vojske Srpske Republike Bosne i Hercegovine, Broj: 03-
primila, a oni obojica uopte nisu ozbiljno razmiljali kad 234/92, 12. maj 1992; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf
su takve izjave davali. Kako mi moemo na silu drati svoju 397; Radakovi, str. 137-138; Biserko, Srpska elita..., str. 227;
armiju u nekoj drugoj nezavisnoj dravi mimo njene volje, a Domazet, Uloga JNA kao imperijalne sile u bosansko-hercego-
da ne bude proglaena nepoeljnom. vakom ratu, str. 14; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni ma-
terijal svjedoenja pukovnika JNA Osmana Selaka, 5. juni 1996,
199 Ibid.
str. 5. Tom odlukom su, po generalu Ratku Mladiu, stvoreni
200 Ibid. Momilo Krajinik je, po Borisavu Joviu, postavljao seriju uslovi da se od naoruanog naroda i pripadnika srpskog
pitanja: kako e se ta vojska finansirati, ko e im davati naroda iz redova bive JNA i raspoloivih sredstava i opre-
plate, ko e im obezbediti penzije, itd., to, pie Jovi, sve me izvri transformacija jedinica i formira Vojska Srpske
kao problem postoji, ali nije opredeljujui za na razgovor. Republike koja se stvarala u jeku borbi od Grahova do Tre-
201 Ibid. binja (AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni tab Vojske Srpske Republi-

35
Novoformirani Glavni tab Vojske Srpske repu- 1992. donijelo odluku o formiranju, organizaciji i
blike BiH je preuzeo funkciju najvie komande Voj- formaciji Vojske Srpske republike BiH.208 U sastav te
ske Savezne republike Jugoslavije na teritoriji Bosne i vojske ule su snage 9 (Kninskog), 10 (Bihakog), 5
Hercegovine, koju je do tada imala Komanda 2. vojne (Banjalukog), 17 (Tuzlanskog), 4 (Sarajevskog), 13
oblasti.205 (Bilekog) i Petog vazduhoplovnog (RV i PVO) kor-
pusa JNA. Tako je ta vojska sastavljena i zasnovana na
General Ratko Mladi je u takvoj konstelaciji 10.
korpusima 2. vojne oblasti, ime je reorganizacija sve-
maja 1992, u svojstvu oficira Vojske Jugoslavije, po-
dena na preimenovanje korpusa JNA u korpuse Vojske
stavljen za komandanta 2. vojne oblasti i od tada je
Srpske republike BiH:
do 19. maja imao dvojnu funkciju: bio je na elu 2.
vojne oblasti, ugaene 19. maja, i novoformirane Voj- - 1. krajiki korpus (od jedinica 5. korpusa JNA),
ske Srpske republike BiH, to je dogovoreno 30. aprila sa sjeditem u Banjoj Luci;
1992. na spomenutom sastanku u Beogradu. Time je - 2. krajiki korpus (od jedinica 9. i 10. korpusa
obezbijeen kontinuitet rukovoenja i komandovanja JNA), sa sjeditem u Drvaru;
oruanim snagama Savezne republike Jugoslavije u
- Istonobosanski korpus (od jedinica 17. korpu-
Republici Bosni i Hercegovini.
sa JNA), sa sjeditem u Bijeljini;
U nadlenost novoformiranog Glavnog taba - Sarajevsko-romanijski korpus (od jedinica 4.
VSrRBiH ulazila je glavnina 2. vojne oblasti i manji korpusa JNA), sa sjeditem u Sarajevu;
dio 4. vojne oblasti. Od ostalih dijelova 2. vojne oblasti
- Hercegovaki korpus (od jedinica 13. korpusa
formirana je Vojska Republike srpska krajina, a snage
JNA), sa sjeditem u Bilei;
1, 3. i 4. vojne oblasti, rasporeene na teritoriji Srbi-
je i Crne Gore, ule su u sastav tree srpske vojske - Vazduhoplovstvo i protivvazduna odbrana,
(Vojska SR Jugoslavije). Na taj nain je organizacijska sa sjeditem u Banjoj Luci.209
struktura JNA, ostavljajui mogunost dvostrukog tu- Navedeni korpusi kopnene vojske imali su: ko-
maenja, prilagoena konkretnim uslovima....206 mandu korpusa, sa pritapskim jedinicama, 8-12 pje-
adijskih brigada, po jednu-dvije mehanizovane ili
Prikrivajui dotadanje vojne aktivnosti i u na-
tenkovske brigade, po jedan ili dva artiljerijska puka,
stojanju da istakne vlastiti subjektivitet, Predsjedni-
po jedan protivoklopni artiljerijski puk, po jedan arti-
tvo Srpske republike BiH je 20. maja 1992. proglasilo
ljerijskoraketni puk PVO, po jedan ininjerijski puk,
opu mobilizaciju svih graana SR BiH, kako na teri-
po jedan sanitetski bataljon, po jedan bataljon vojne
toriji Republike, tako i onih koji ive van Republike.
policije, po jedan bataljon veze, po jednu ili dvije au-
Toj mobilizaciji podlijegali su svi mukarci od 18 do
tomobilske ete, zatim ABHO i pozadinske jedinice, te
60, a ene od 18 do 55 godina starosti te neophodna
ustanove i po potrebi druge specijalizovane jedinice, u
materijalna sredstva. Zavedena je i opa radna obave-
za.207
Predsjednitvo Srpske republike BiH je juna
208 AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni tab Vojske Srpske Republike,
ke, EKSPOZE komandanta Glavnog taba, general-potpukov- EKSPOZE komandanta Glavnog taba, general-potpukovni-
nika Ratka Mladia, o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju ka Ratka Mladia, o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju
vojske Srpske Republike, problemima i zadacima u narednom vojske Srpske Republike, problemima i zadacima u narednom
periodu, septembar 1992, str. 1). Ta je odluka, tvrdi general periodu, septembar 1992, str. 1-3.
Ratko Mladi, omoguila naoruanom narodu, Srbima u biv-
209 AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave generala ora
oj JNA i raspoloivom materijalu i opremi da transformie
ukia; Radakovi, str. 137-138; Biserko, Srpska elita..., str.
jedinice i formiraju Vojsku Republike Srpske.
227; Domazet, Uloga JNA kao imperijalne sile u bosansko-
205 AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave ora ukia; Do- hercegovakom ratu, str. 14; AIIZ, inv. br. 2-2870, Komanda
mazet, Uloga JNA kao imperijalne sile u bosansko-hercego- Bilekog korpusa, Zapovijest za artiljerijska dejstva, Str.pov.
vakom ratu, str. 14. Komanda 2. vojne oblasti je, po kazivanju broj: 32, 19. april 1992; Isto, inv. br. 2-2681, Glavni tab Vojske
generala ora ukia, ugaena 19. maja 1992, nareenjem Srpske Republike, EKSPOZE komandanta G, general-pot-
Generaltaba Oruanih snaga SFRJ, kojim je konkretizovano pukovnika Ratka Mladia, o ostvarenim rezultatima na frontu,
njeno transformisanje u Vojsku Srpske Republike BiH. stanju Vojske Srpske Republike, problemima i zadacima u na-
206 Na teritoriji Srbije i Crne Gore 16. juna 1992. ukinute su vojne rednom periodu, septembar 1992, str. 3; Heo, str. 236-237.
oblasti i armija je ponovo postala najvia strategijska organiza- Ratno vazduhoplovstvo formirano je od 2. i 5. korpusa ratnog
cijska cjelina Vojske Jugoslavije, a inile su je: 1, 2. i 3. armija vazduhoplovstva i protivvazdune odbrane JNA, koji je preuzeo
korpusnog i brigadnog sastava. Domazet, Uloga JNA kao im- mobilizacijsku i teritorijalnu infrastrukturu, s najvanijim skladi-
perijalne sile u bosansko-hercegovakom ratu, str. 14, nap. 23. tima koja su i dalje popunjavana iz Srbije i Crne Gore. Tako su
207 AIIZ, inv. br. 2-2654, Komanda 1. krajikog korpusa, Op.str.pov. njihove pritapske jedinice i jedinice korpusne podrke ostale u
broj: 467-2, 21. maja 1992. istoj ulozi, s novom oznakom.

36
zavisnosti od zone odgovornosti i topografsko-takti- Komande i jedinice JNA su, u skladu s odlukama
ke konfiguracije zemljita.210 velikosrpskog rukovodstva i lino Miloevia, inile
kimu Vojske Republike Srpske, sa kompletnim nao-
Pod neposrednom komandom Glavnog taba
ruanjem i opremom. Ta vojska je, uz puni oslonac na
Vojske Srpske republike BiH septembra 1992. bilo je
srpski narod i njegovu svestranu podrku, preuzela
est operativnih sastava (pet korpusa kopnene vojske
front JNA u Bosni i Hercegovini.214
i Vazduhoplovstvo i protivvazduna odbrana), sa ja-
sno razgranienim zonama odgovornosti, zadacima i JNA je predavanjem fronta Vojsci Srpske republi-
nadlenostima. Stanje popunjenosti jedinicama bilo ke BiH, prema generalu Milutinu Kukanjcu, predala
je razliito. Jedinice i ustanove neposredno potinjene efektivno okupiranu teritoriju Bosne i Hercegovine.
Glavnom tabu (tzv. pritapske jedinice) i jedinice RV To je, po njemu, iznosilo najmanje 50 odsto ukupne
i PVO bile su najslabije popunjene (33-44%). Ope- teritorije Bosne i Hercegovine.215
rativni sastavi bili su popunjeni 76-108%. Meutim,
Znaajan broj starjeina (srpski oficiri i podo-
pojedine zdruene taktike jedinice unutar korpusa,
ficiri) porijeklom iz Srbije i Crne Gore nije napustio
zbog pomanjkanja vojnih obveznika odreenih speci-
Bosnu i Hercegovinu. U Vojsci Republike Srpske je
jalnosti, septembra 1992. ili jo nisu bile formirane ili
maja 1992. bilo dosta starjeina koji nisu bili dravlja-
su bile minimalno popunjene. To se posebno odnosilo
ni Bosne i Hercegovine. Jedan broj takvih se izjasnio
na jedinice tehnikih rodova (artiljerija, protivvazdu-
da bude premjeten na teritoriju Savezne republike
na odbrana, ininjerija i veza). Neke su brigade bile
Jugoslavije. Meutim, oni nisu mogli napustiti Bosnu
popunjene i do 400% u odnosu na propisanu forma-
i Hercegovinu, jer je G VSrRBiH to zabranio.216 Bo-
ciju.211
snu i Hercegovinu su napustili vojnici na odsluenju
Krajem 1992. formiran je i esti korpus kopnene vojnog roka (oko 8.000: Srbi, Albanci, Crnogorci i
vojske - Drinski korpus, sa sjeditem u Vlasenici.212 Muslimani) i pitomci vojnih kola, porijeklom iz Srbi-
je i Crne Gore. Vojnici Srbi porijeklom iz Bosne i Her-
Vojska Srpske republike BiH nosila je uniforme
i inove koje su nosili pripadnici JNA i Teritorijalne
odbrane, s tim to je promijenjena oznaka na kapama. kovnika JNA Osmana Selaka, 5. juni 1996, str. 48-49.
Ranije je bila zastava plavo-bijelo-crvena i pisalo je 214 Kadijevi, str. 148; AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni tab Vojske Srp-
ske Republike, EKSPOZE komandanta G, general-potpukov-
JNA. Poslije 19. maja oznaka JNA je skinuta, a nika Ratka Mladia, o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju
osnovnu oznaku na kapama inila je Srpska zasta- vojske Srpske Republike, problemima i zadacima u narednom
va, a na lijevoj nadlaktici srpska zastava na krunoj periodu, septembar 1992, str. 1; AIIZ, inv. br. 2-2571, Informa-
cija o dogaajima u Banja Luci od 10-17. septembra 1993, Izla-
podlozi sa natpisom Vojska Srpske Republike Bosne ganje generala Milana Gvere na sjednici Narodne Skuptine
i Hercegovine.213 Republike Srpske, Banja Luka, 29. septembar 1993.
215 TV SRNA, Emisija MOJ GOST - MOJA ISTINA, autora Riste
oge, 12. juli 1994. U toj emisiji general Milutin Kukanjac je,
210 AIIZ, inv. br. 2-2663, Komanda 2. krajikog korpusa, Str.pov. pored ostalog, izrazio aljenje to su neka podruja koja je JNA
broj: 32-1, 2. juni 1992; Domazet, Uloga JNA kao imperijalne zauzela kasnije izgubljena, kao naprimjer lijeva obala Neretve,
sile u bosansko-hercegovakom ratu, str. 13, slika 6. u, Mojmilo, itd.
211 AIIZ, inv. br. 2-2681, Glavni tab Vojske Srpske Republike, EK- 216 AIIZ, inv. br. 2-2745, Komanda 1. krajikog korpusa, Pov.broj:
SPOZE komandanta G, general-potpukovnika Ratka Mladia, 12/1-291, 30. maj 1992. Krajem maja 1992. starjeine koji nisu
o ostvarenim rezultatima na frontu, stanju Vojske Srpske Repu- bili dravljani Bosne i Hercegovine, a izjasnili su se da budu
blike, problemima i zadacima u narednom periodu, septembar premjeteni na teritoriju Savezne republike Jugoslavije, stalno
1992, str. 1-3. su komandama, jedinicama i ustanovama VSrRBiH postavljali
pitanja o svom premjetaju. Zbog toga je Komanda 1. krajikog
212 ICTY, Predmet: Br. IT-98-33, Tuilac protiv Radislava Krstia, korpusa 30. maja dala sljedee objanjenje, pozivajui se na
Optunica, Hag, 30. oktobar 1998, u: Zloini nad Bonjacima akt Glavnog taba Vojske Republike srpske Bosne i Hercegovi-
u Srebrenici za vrijeme agresije na Republiku Bosnu i Her- ne, Pov.broj: 25/143-1, od 19. maja 1992:
cegovinu 1991. - 1995, Dokumenti i svjedoenja, Institut za
istraivanje zloina protiv ovjenosti i meunarodnog prava, 1. Zamjena preostalih pripadnika JNA, dravljana SRJ, koji
Sarajevo, 1999, str. 550; Heo, str. 237; Velid abi, Genocid su izrazili elju da odu u tu dravu izvrie se kada se
u srednjem Podrinjuv1992.-1995., Institut za istraivanje zlo- steknu uslovi za to i dobiju odgovarajuu zamjenu;
ina protiv ovjenosti i meunarodnog prava Univerziteta u
Sarajevu, Sarajevo, 2008, str. 65. Drinski korpus formiran je, 2. njihov odlazak iz jedinice mogu je samo po odobrenju
izmeu ostalog, izazovom razvuenog lanca istonobosanskih komandanta korpusa, organizovano i planski uz propi-
enklava: Gorada, epe, Srebrenice, te Konjevi-Polje - Cer- sanu dozvolu i naredbu o premjetaju;
ska, na prostoru koji je bio uvrten u prioritete velikosrpske 3. svako samovoljno naputanje jedinice i poloaja pred-
osvajake strategije. stavlja dezerterstvo i bie na teritoriji Srpske Republike
213 AIIZ, inv. br. 3-1217, Odluka o formiranju Vojske Srpske Re- BiH spreeno, a prema pojedincima e se preduzimati
publike Bosne i Hercegovine, Broj: 03-234/92, 12. maj 1992; odgovarajue mere. Prema istim e biti preduzimane
ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedoenja pu- mere i u Saveznoj Republici Jugoslaviji i u JNA.

37
cegovine koji su se nalazili van Bosne i Hercegovine Savezna republika Jugoslavija (Srbija i Crna
vraeni su u Bosnu i Hercegovinu i uli su u jedinice Gora) ostvarivala je efektivno rukovoenje i kontro-
VSrRBiH.217 lu nad snagama bosanskih Srba, koje su, kao dio
vojne organizacije SRJ, djelovale kao organ Savezne
Kao to su komande, jedinice i ustanove JNA i-
republike Jugoslavije, koja je (Savezna republika Ju-
nile kimu novoformirane Vojske Srpske republike
goslavija) provodila vojne operacije neophodne za
Bosne i Hercegovine, to se, pored ostalog, odnosilo
uspostavljanje Velike Srbije.220
i na njenu kadrovsku strukturu. U osnovi ih je inio
oficirski kadar komandi i jedinica JNA od kojih su pre- Vojska Srpske republike BiH je, pored ive sile,
imenovanjem nastale.218 naroito aktivnih oficira, dobila cjelokupno naoru-
anje, municiju... i druga sredstva (gorivo, opremu)
Vojska Republike Srpske bila je podreena Voj-
kojima je u Bosni i Hercegovini raspolagala JNA.
sci Jugoslavije, posebno u pogledu dejstava. U sutini
Sva pokretna i nepokretna imovina JNA je, preime-
je formiranje i djelovanje Vojske Republike Srpske
novanjem 2. vojne oblasti, odlukom SSNO-a preda-
bilo samo pravna fikcija u nastojanju da se zamaski-
ta VSrRBiH. Istovremeno su i savezne rezerve (oko
ra i prikrije uee JNA/Vojske Jugoslavije u agresiji
40.000 tona goriva, 3/4 dizela i 1/2 benzina, te izmeu
i genocidu u Bosni i Hercegovini. Vojska Republike
1.000 i 1.200 tona kerozina) predate odgovarajuom
Srpske je vojska Srbije i Crne Gore, odnosno Savezne
odlukom u nadlenost te kolaboracionistike tvorevi-
republike Jugoslavije.219
ne.221
Komande, jedinice i ustanove kolaboracionistike
217 AIIZ, inv. br. 2-2559; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni ma-
terijal svjedoenja pukovnika JNA Osmana Selaka, 5. juni 1996, Vojske Srpske republike BiH su i kasnije u kontinuite-
str. 34 i 77-78. Na podruju Bosne i Hercegovine su i poslije 19. tu, za sve vrijeme agresije na Republiku Bosnu i Her-
maja 1992. ostale starjeine, vojnici i graanska lica roeni na cegovinu i genocida nad Bonjacima, dobijale pogon-
tom podruju, kao i na teritoriji Republike srpska krajina. Po-
red toga, na tom su prostoru, prema planu Personalne uprave sko gorivo, sanitetski materijal, materijalno-tehnika
SSNO-a i Nareenja (zamjenika) naelnika Generaltaba Oru- sredstva i drugu robu na podruju Savezne republike
anih snaga SFRJ, generala ivote Pania, od 11. maja 1992,
ostale i starjeine, vojnici i graanska lica JNA, radi popune Te-
Jugoslavije.222
ritorijalne odbrane i milicije Srpske republike Bosne i Hercegovi-
ne, kao i RSK porijeklom iz SR Jugoslavije (Srbije i Crne Gore).
JNA/Vojska Jugoslavije operativno je planirala,
218 U neposrednom izvrenju zloina u Bosni i Hercegovini Dra- pripremala, koordinirala, usmjeravala i vodila borbene
gomir Miloevi je, kao pripadnik Glavnog taba 30. kadrovskog operacije u Bosni i Hercegovini i protiv nje. Jedinice
centra Generaltaba Vojske Jugoslavije, Vojne pote 3001 - gar- JNA/VJ te specijalne jedinice Ministarstva za unutra-
nizon u Beogradu, bio na slubi u Vojsci Republike Srpske - Voj-
na pota - 7598 Lukavica - Sarajevo (komandant Sarajevsko- nje poslove Republike Srbije uestvovale su u ofan-
romanijskog korpusa), gdje je 17. maja 1995. ranjen tokom zivnim dejstvima na teritoriji Bosne i Hercegovine,
izvoenja borbenih dejstava na objektu Bosut u irem rejonu
Zlatita kod Sarajeva. On je 10. septembra 1996. pokrenuo po-
ukljuujui padobranske i diverzantske snage. Stra-
stupak protiv Savezne republike Jugoslavije radi naknade tete teki i operativni planovi upotrebe komandi i jedinica
po osnovu ranjavanja. Miloevi je, prema Presudi Drugog op- Vojske Srpske republike BiH izraivani su u General-
tinskog suda u Beogradu, od 9. jula 2001, u vreme povreivanja
bio profesionalni oficir Vojske Jugoslavije, od koje je i primao tabu Vojske Jugoslavije u Beogradu, a zatim su, po
svo vreme platu, te da je njegovo uee na ratitu u irem re- ve razraenoj liniji rukovoenja i komandovanja, do-
jonu Zlatita kod Sarajeva bilo svakako uz saglasnost, odnosno stavljani Glavnom tabu Vojske Srpske republike BiH,
saznanje Generaltaba Vojske Jugoslavije, jer bi u protivnom
bilo kakav neovlaeni odlazak tuioca, kao profesionalnog ofi- kao operativno-taktikom nosiocu na realizaciju i iz-
cira Vojske Jugoslavije na ratite u drugu meunarodno priznatu vrenje. Ta je vojska (JNA/VJ) sve naredbe izdavala
dravu povlailo prestanak radnog donosa, a takva mera tuio-
cu nije izreena od strane njegovih pretpostavljenih, niti su u tom
smislu do zavretka rasprave pred ovim sudom o istom prueni
dokazi. Stoga je Drugi optinski sud u Beogradu presudio da u 220 Ibid., paragrafi 1-34.
konkretnom sluaju postoji odgovornost tuene Drave SRJ za 221 Radakovi, str. 137; ICTY, Predmet br. IT-94-1T, Dokazni mate-
tetu koju je tuilac pretrpio i to po principu objektivne odgovor- rijal svjedoenja pukovnika JNA Osmana Selaka, 5. juni 1996,
nosti na osnovu lana 174. Zakona o obligacionim odnosima, str. 28-29 i 47-49; AIIZ, inv. br. 5352, Zapisnik, Dopuna izjave
jer se radi o teti nastaloj od opasne delatnosti. AIIZ, inv. br. generala ora ukia; Isto, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava ge-
2-3245, OKRUNI SUD U BEOGRADU, PRESUDA, XIV-P-br. nerala ora ukia; Isto, inv. br. 5350, Zapisnk, Dopuna izjave
5410/99, 9. juli 2001; eki i drugi, Zloini nad djecom Sara- generala ora ukia.
jeva, str. 98. 222 AIIZ, inv. br. 2-2857, Komanda 4. ozrenske lake pjeadijske bri-
219 ICTY, Predmet br. IT-94-1-A, PRED PRETRESNIM VIJEEM, gade, Ovlatenje, Broj: 197-1/94, 8. februara 1994,; Isto, inv. br.
TUILAC PROTIV DUKA TADIA, ZVANOG DULE, IZDVO- 2-2858, Komanda 4. ozrenske lake pjeadijske brigade, Ovla-
JENO I RAZLIITO MILJENJE SUDIJE MCDONALD O PRI- tenje, Broj: 256-2/94, 23. februar 1994, Isto, inv. br. 2-2861,
MJENJIVOSTI LANA 2. STATUTA, Hag, 7. maj 1997, paragraf Komanda 4. ozrenske lake pjeadijske brigade, IROSKOP
7. BEOGRAD, Broj: 406-1/94, 10. april 1994.

38
u Beogradu i dostavljala ih i svojim snagama u Bosni Savezna republika Jugoslavija (Srbija i Crna
i Hercegovini (VSrRBiH), koje su redovno izvjeta- Gora), uestvujui u osvajakim ratovima u Republici
vale svoju vrhovnu komandu (u Beogradu). Te dvi- Hrvatskoj i Republici Bosni i Hercegovini, izdravala
je komponente bile su sastavni dijelovi jedinstvenih je 70.000 vojnika u Vojsci Republike Srpske Kraji-
oruanih snaga. Kadrovska politika Vojske Republike ne /i/ oko 200.000 vojnika u Vojsci Republike Srp-
Srpske i sve druge zloinake aktivnosti u Republici ske i Vojsku Jugoslavije, a to je skoro pola miliona
Bosni i Hercegovini i protiv nje voeni su preko 30. vojnika.226
kadrovskog centra Generaltaba Vojske Jugoslavije
Aktivna vojna lica (oficiri, podoficiri i vojnici po
(Vojna pota 3001) u Beogradu, iji je komandant (od
ugovoru) i radnici u Vojsci Republike Srpske dobijali
20. maja 1992) bio general Mladi, oficir Vojske Jugo-
su line dohotke od Vojske Jugoslavije (radne liste su
slavije i dravljanin Srbije, odakle je (iz i preko Beo-
radi isplate dostavljane u Vojno raunski centar Gene-
grada), pored ukupne logistike podrke, planiranja i
raltaba Vojske Jugoslavije Beograd).227 I isplatu na-
drugih potreba za voenje agresije, voena i redovna
knada trokova aktivnim vojnim licima i radnicima za
slubena korespondencija, kao i telefonske veze.223
trupno putovanje za vrijeme provedeno na izvrenju
Savezna republika Jugoslavija je i preko predu- zadataka u komandama i jedinicama VRS-a vrio je
zea iz Srbije i Crne Gore osiguravala logistiku (naj- Raunski centar Ministarstva za odbranu Vojske Jugo-
savremenije radarske centre, vazduhoplovne baze, slavije u Beogradu.228 Isplata ekova Potanske tedi-
strunu pomo, komunikacije, obavjetajnu slubu, onice Beograd aktivnim vojnim licima, vojnicima po
naoruanje, municiju, opremu) za Vojsku Srpske re- ugovoru i radnicima u toj kolaboracionistikoj vojsci
publike BiH.224 realizovana je preko Vojno-raunskog centra General-
taba Vojske Jugoslavije dva puta u toku mjeseca (za
VSrRBiH je finansirana iz Beograda. Ta vojska
tekui mjesec).229
je naredbodavnu, izvrnu i platnu funkciju obavljala
preko Vojske Jugoslavije. Aktivni sastav (oficiri, po- Preko 30. kadrovskog centra Generaltaba Vojske
doficiri i graanska lica u JNA) te vojske redovno je Jugoslavije u Beogradu obraunavana je plaa i dru-
primao plae i penzije iz Beograda, od Vojske Jugosla- ge prinadlenosti, kao to su: penzijski sta, odvojeni
vije, odnosno Savezne republike Jugoslavije. Na plat- ivot, lijeenje, ovjera zdravstvenih knjiica, molbe
nom spisku Vojske Jugoslavije u Saveznoj republici za stanove, kolovanje oficira, odmaralita i dr. Ofi-
Jugoslaviji nalazile su se sve starjeine JNA koje su ciri i civilna lica u VSrRBiH, koji su voeni u 30. ka-
rasporeene ili kasnije upuene u VSrRBiH. General drovskom centru, u Generaltabu Vojske Jugoslavije,
ore uki (pomonik komandanta G VSrRBiH za
pozadinu) na sastanku u Komandi 1. krajikog korpusa
u Banjoj Luci, 4. juna 1992, govorio je o finansiranju
VSrRBiH. S tim u vezi, on je, pored ostalog, tada re- ora ukia, Isto, inv. br. 2-2743, Komanda 2. krajikog kor-
kao: Savezna vlada e finansirati ovu vojsku sa broj- pusa, Pov.broj: 23/35-273/1, 26. mart 1993; Isto, inv. br. 2-2563,
Radna zabiljeka pukovnika JNA Osmana Selaka, 4. juni 1992,
nim stanjem od 19. maja 1992. koje je bilo na njenom str. 243; ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedo-
raunu, te da je Vlada Srpske BiH donijela odluku o enja pukovnika JNA Osmana Selaka, 5. juni 1996, str. 28-29,
finansiranju vojnih obveznika - razlika.225 49 i 62-64. Plaanje oficirskog kadra VSrRBiH od kraja 1993.
vreno je preko 30. kadrovskog centra (ustanova Vojske Jugo-
slavije). To je uraeno novembra 1993. odlukom Vrhovnog sa-
223 ICTY, Predmet: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedoenja pu- veta odbrane, zaduenim za odbrambenu politiku SR Jugosla-
kovnika JNA Osmana Selaka, 5. juni 1996, str. 32; AIIZ, inv. br. vije (sastavljen od saveznog i predsjednika dviju republika), a
2-2559; Isto, inv. br. 5339, Zapisnik, Dopuna izjave pukovnika kojim je upravljao Slobodan Miloevi. Mjesena davanja za taj
Alekse Krsmanovia; Isto, inv. br. 5345, Zapisnik, Dopuna izjave centar iznosila su oko 1.600.000 DM. Na platnom spisku Vojske
pukovnika Alekse Krsmanovia. Jugoslavije izmeu 1993. i 1997. nalazilo se oko 4.000 oficira
u Vojsci Srpske republike BiH. Dani (Sarajevo), 20. juni/lipanj
224 ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragrafi 62 i 406; ICTY, Pred-
2003, br. 314, str. 14.
met: Br. IT-94-1T, Dokazni materijal svjedoenja pukovnika JNA
Osmana Selaka, 5. juni 1996, str. 32; Slobodna Bosna, 19. juni 226 AIIZ, inv. br. 2-4250, Generaltab Vojske Jugoslavije/Kabinet
2003, str. 18; AIIZ, inv. br. 5347-5354; Municiju, minsko-eksplo- naelnika, Zavrna re predsednika Savezne Republike Jugo-
zivna i druga ubojita sredstva, ukljuujui i mine za minobaca- slavije akademika Dobrice osia na sastanku taba Vrhovne
e, Vojska Srpske republike BiH je u kontinuitetu obezbjeivala komane, dana 27. maja 1993.godine u Dobanovcima.
od proizvoaa municije u Jugoslaviji, kao to su: Prvi partizan 227 AIIZ, inv. br. 2-2742, Komanda 30. lpd, Pov.broj: 86-76, 6. mart
(Uice); Sloboda (aak) i Kruik (Valjevo) - AIIZ, inv. br. 5348, 1993.
Zapisnik, Izjava generala ora ukia; Isto, inv. br. 2-2733, 228 AIIZ, inv. br. 2-2743, Komanda 2. krajikog korpusa, Pov.broj:
Glavni tab Vojske Republike Srpske, Sektor za pozadinu, Pov. 23/35-273/1, 26. mart 1993.
br. 12/10-22, 23. januar 1994. 229 AIIZ, inv. br. 2-2744, Komanda 2. krajikog korpusa, Int.broj:
225 AIIZ, inv. br. 2-2556; Isto, inv. br. 5348, Zapisnik, Izjava generala 23/35-301, 5. april 1993.

39
primali su iste plae kao i te kategorije vojnih lica u noi izmeu 29. februara i 1. marta 1992) paravojna
Saveznoj republici Jugoslaviji.230 organizacija SDS pod neposrednim vostvom vrha
stranke postavila je barikade na komunikacijama i-
Profesionalnim vojnicima Vojske Jugoslavije na
rom Bosne i Hercegovine, s akcentom na potpunoj
slubi u komandama, jedinicama i ustanovama VRS-a
blokadi Sarajeva. Te aktivnosti je tolerisala, podrala i
je, na osnovu lana 156. i 157. Zakona o Vojsci Ju-
u odreenoj mjeri koordinirala JNA.
goslavije, priznavano pravo na sta osiguranja u dvo-
strukom trajanju231 i pravo na naknadu za slubu pod Opsada grada Sarajeva, politikog, kulturnog, pri-
oteanim (posebnim) uslovima 34-38 %.232 vrednog i drutvenog centra i glavnog grada Bosne i
Hercegovine, bila je od strateke vanosti za ostvare-
U toku sprovoenja referenduma za samostalnu,
nje planirane agresije na Republiku Bosnu i Hercego-
nezavisnu i suverenu dravu Bosnu i Hercegovinu233 (u
vinu.234 Na osnovu raspoloivih podataka pouzdano se
moe utvrditi da je opsada Sarajeva, u cilju njegovog
230 AIIZ, inv. br. 2-1082 do 2-1104; Isto, inv. br. 5348, Zapisnik, Izja-
va generala ora ukia; Isto, inv. br. 5339, Zapisnik, Dopu-
zauzimanja, briljivo pripremana u visokim vojnim
na izjave pukovnika Alekse Krsmanovia; Isto, inv. br. 2-2563, krugovima JNA i uz punu saradnju sa SDS-om. O
Radna zabiljeka pukovnika JNA Osmana Selaka, 4. juni 1992, tome nedvosmisleno govore injenice, a posebno ras-
str. 243-244.
231 AIIZ, inv. br. 2-2751, G VJ, Sektor za popunu, mobilizaciju i
pored artiljerije oko grada.235
sistemska pitanja, Personalna uprava, REENJE, Pov.broj: 14-
2649/162, 30. august 199 ; Isto, inv. br. 2-2755, Komanda 2.
Oruane snage koje su drale Sarajevo pod op-
krajikog korpusa, Pov.broj: 6/8-73, 6. august 1994; Isto, inv. sadom, s dominantnih poloaja na brdima oko grada,
br. 2-3045, Pandurevi Jovana Vinko, major pjeadije, 18. juli sprovodile su smiljenu, koordiniranu, dugotrajnu,
1994, Beograd, IZVETAJ O PRIJEMU DUNOSTI komandan-
ta lake peadijske brigade, u Korpusu KoV, u 30. kadrovskom rasprostranjenu, sistematsku, snanu, neselektivnu,
centru, u Generaltabu Vojske Jugoslavije, dana 10. novembra prekomjernu i nesrazmjernu kampanju granatiranja
1993. Objanjenja u vezi s regulisanjem staa osiguranja u dvo- civilnog stanovnitva i civilnih podruja Sarajeva iz
strukom trajanju za profesionalne vojnike (profesionalni oficiri,
oficiri i podoficiri po ugovoru i vojnici po ugovoru) davao je 30. artiljerijskog i minobacakog oruja, od ega je ubi-
kadrovski centar Generaltaba Vojske Jugoslavije. jeno i ranjeno na hiljade civila. Te snage su, takoer,
232 AIIZ, inv. br. 2-2752, Vojna pota 7421, REENJE, Pov.broj: sprovodile koordiniranu, dugotrajnu, rasprostranjenu
1778-2/20, 3. decembar 1993; Isto, inv. br. 2-2754, Vojna po-
ta 3001 Beograd, REENJE, Pov. br. 6/8-59-12, 15. juli 1994. i sistematsku kampanju snajperskih napada na civilno
Starjeinama na slubi u Vojsci Republike Srpske, koji su na stanovnitvo Sarajeva, u kojoj je ubijeno i ranjeno na
osnovu odluka Generaltaba Vojske Jugoslavije izvravali za- hiljade civila oba spola i svih starosnih dobi, ukljuu-
datke na kriznom podruju, pripadala je naknada pod ote-
anim (posebnim) uslovima. jui djecu i starce. Ti napadi bili su takve prirode da su
233 Briselskom Deklaracijom o Jugoslaviji od 17. decembra 1991, ukljuivali namjerno gaanje civila vatrenim orujem
na osnovu preporuka Badinterove (Robert Badenteur) Arbitra- za direktno djelovanje.236
ne komisije od 7. decembra, konstatovana je disolucija (ras-
pad) SFRJ i republike pozvane da se do 23. decembra 1991.
izjasne o nezavisnosti, s obeanjem da e ih priznati 15. janu-
ara 1992. Bosna i Hercegovina je blagovremeno podnijela Pri-
vanju (protiv referendumskog pitanja bilo je svega 6.037 biraa
javu i odgovorila na Upitnik Arbitrane komisije, a do tog vre-
ili 0,19 odsto glasakog tijela Bosne i Hercegovine. Begi, str.
mena bio je pripremljen i radni tekst Nacrta Ustava Republike
71-79; eki, Agresija, str. 548-549.
Bosne i Hercegovine. Kasim Begi, Bosna i Hercegovina od
Vanceove misije do Daytonskog sporazuma (1991.-1996.), 234 eki i drugi, Zloini nad djecom Sarajeva, str. 35-56; Merisa
Bosanska knjiga, Sarajevo, 1997, str. 31-53; eki, Agresija, Karovi-Babi, Masovna ubistva civila u Sarajevu za vrije-
str. 547-548. Tog dana (15. januara 1992) objavljen je (novi) me opsade 1992.-1995., Institut za istraivanje zloina protiv
Izvjetaj Badinterove Arbitrane komisije, u kome je konstitu- ovjenosti i meunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu, Sa-
isanje Bosne i Hercegovine kao suverene i nezavisne drave rajevo, 2014, str. 39-49.
uslovljeno jo jedino referendumom njenih graana, poto su 235 Ibid.; Mesud adinlija, Prsten za glavu adaje: Sarajevo u
ostali uslovi iz decembarske Deklaracije Evropske zajednice bili stratekim ciljevima Republike Srpske 1992.-1995., RADOVI,
ispunjeni. Na osnovu toga je Skuptina Bosne i Hercegovine knjiga XVII/3, Filozofski fakultet, Sarajevo, 2014, str. 370 i 372.
26. januara 1992. donijela Odluku o raspisivanju referenduma 236 ICTY, Predmet br. IT-98-29-T, PRED PRETRESNIM VIJE-
o buduem statusu Republike. Referendum je zakazan i odran EM I, TUILAC PROTIV STANISLAVA GALIA, PRESUDA
29. februara i 1. marta 1992. Na referendum se od 3,253.847 I MILJENJE, 5. decembar 2003, paragrafi 14-15, 181, 184 i
upisanih biraa, uprkos opstrukciji i pritisku Srpske demokrat- 206; ICTY, SAETAK PRESUDE PRETRESNOG VIJEA U
ske stranke Bosne i Hercegovine i uspostavljenih nelegalnih or- PREDMETU PROTIV DRAGOMIRA MILOEVIA, Hag, 12.
gana Republike srpske Bosne i Hercegovine u znaajnom broju decembar 2007, str. 1; ICTY, Predmet br. IT-98-29/1-T, PRED
opina, odazvalo 2,073.568 ili 64,31 odsto ukupnog birakog PRETRESNIM VIJEEM III, TUILAC PROTIV DRAGOMIRA
tijela. Pozitivan odgovor na referendumsko pitanje (za suvere- MILOEVIA, PRESUDA, 12. decembar 2007, paragrafi 878-
nu i nezavisnu Bosnu i Hercegovinu, dravu ravnopravnih gra- 879, 909-910 i 913; 1.479 dana opsade Univerziteta u Sara-
ana, naroda Bosne i Hercegovine Muslimana, Srba i Hrvata jevu - Dokumentacioni presjek o dogaanjima 1992.-1995.
i pripadnika drugih naroda koji u njoj ive) dalo je 2,061.932 ili godine, Univerzitet u Sarajevu, Sarajevo, 2007; eki i drugi,
63,95 odsto od potencijalnog broja glasaa, odnosno 99,44 od- Zloini nad djecom Sarajeva, str. 59; Karovi-Babi, str. 53-
sto od broja glasaa koji su pristupili referendumskom izjanja- 61, 72-104, 108-168, 175-224, 229-329 i 332-345.

40
Od strahovitog granatiranja i veoma snanih ar- Agresor je protiv civila i civilnog stanovnitva i
tiljerijskih i tenkovskih napada, ukljuujui i zapalji- civilnih objekata koristio i modifikovane aviobombe,
ve granate, na civilne ciljeve u Sarajevu, zapaljena je teine 250 kg, opremljene raketnim motorima, koje su
Baarija, centar starog dijela grada Sarajeva, Naci- ispaljivane s mobilnih lansera, izrazito neprecizno i ne-
onalna i univerzitetska biblioteka, eljeznika stani- selektivno oruje velike razorne moi.243
ca, Zetra, Olimpijska dvorana i drugi objekti, ime su
Jedan od stratekih ciljeva srpskog naroda bila
kljuni objekti teko granatirani i uniteni. Granatirane
je podjela Sarajeva na srpski i muslimanski dio.
su mnoge stambene zgrade u centru Sarajeva, usljed
Naime, Skuptina srpskog naroda Bosne i Hercego-
ega su mnoge zapaljene. Trnice, tramvaji i punktovi
vine je, u skladu s naredbama rukovodstva velikosrp-
za snabdijevanje vodom gaani su granatama. rtvama
skog pokreta, tajnim dogovorom izmeu Miloevia
su nanoene teke povrede, zbog kojih su trpjeli ozbilj-
i Tumana o podjeli i unitenju Bosne i Hercegovine
ne tjelesne i duevne posljedice.237
(26. mart 1991) i sporazumom o razgranienju teritori-
Generali Ratko Mladi, Stanislav Gali, Drago- ja izmeu Radovana Karadia i Mate Bobana (u Gra-
mir Miloevi, Tomislav ipi i drugi oficiri Srbije i cu, krajem aprila, odnosno 6. maja 1992), 12. maja
Crne Gore (Savezna republika Jugoslavija) nareivali 1992, na 16. zasjedanju u Banjoj Luci, a na prijedlog
su granatiranje i unitavanje Sarajeva. Mladi i Gali Radovana Karadia, donijela (na zatvorenoj sjednici)
nareivali su gaanje civila i civilnog stanovnitva i Odluku o stratekim ciljevima srpskog naroda u Bosni
civilnih objekata.238 General Miloevi je, primjera i Hercegovini. Tada je taj kolaboracionistiki organ
radi, u prvoj polovini augusta 1994. naredio 4. mje- velikosrpskog agresora otvoreno objavio zloinake
ovitom artiljerijskom puku da pripremi vatre po re- planove o zauzimanju Bosne i Hercegovine i posebno
jonima Baarija i Vrbanja.239 On je 6. aprila 1995. Sarajeva. Naime, rije je o est stratekih ciljeva
Ilidanskoj brigadi izdao nareenje da odmah pripre- genocidnog karaktera:
mi lanser s jednom aviobombom i prenese bombu za
1. Dravno razgranienje od druge dve nacional-
lansiranje. U tom je nareenju stajalo: Za cilj izabrati
ne zajednice;
u Hrasnici ili Sokolovi-Koloniji najunosniji cilj, gdje
bi bile najvee ljudske i materijalne rtve.240 Kada 2. Koridor izmeu Semberije i Krajine;
je u pitanju naoruanje koriteno za granatiranje Sa- 3. Uspostavljanje koridora u dolini reke Drine,
rajeva, Sarajevsko-romanijski korpus imao je direktnu odnosno eliminisanje Drine kao
podrku Vojske Jugoslavije.241 granice izmeu srpskih drava;
Srpski snajperisti (izrazito vjeto i dobro obue- 4. Uspostavljanje granice na rekama Uni i Nere-
ni) civile, meu kojima su ene, djevojice i djeaci tvi;
raznih uzrasta, gaali su u njihovim domovima, dok su 5. Podela Grada Sarajeva na srpski i musli-
ili po hranu ili vodu i prikupljali drva da bi preivjeli, manski deo i uspostavljanje u
dok su ili na posao i dok su se vozili tramvajem, dok svakom od delova efektivne dravne vlasti;
su bili kod kue i obavljali svakodnevne poslove, raz- 6. Izlazak Republike Srpske na more.244
govarali s komijama, pili kahvu.242 Na skupu u Banjoj Luci je razmatran plan na
osnovu koga bi se obezbijedilo da Sarajevo postane
237 ICTY, Predmet br. IT-98-29-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM I, politika prijestonica Republike Srpske.245 Dr. Dra-
TUILAC PROTIV STANISLAVA GALIA, PRESUDA I MILJE-
NJE, 5. decembar 2003, paragraf 200; ICTY, Predmet br. IT- gan Kalini, ministar zdravlja Srpske republike Bosne
98-29/1-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM III, TUILAC PRO-
TIV DRAGOMIRA MILOEVIA, PRESUDA, 12. decembar EM III, TUILAC PROTIV DRAGOMIRA MILOEVIA, PRE-
2007, paragraf 937; eki i drugi, Zloini nad djecom Sara- SUDA, 12. decembar 2007, paragraf 937.
jeva, str. 139-257; Karovi-Babi, str. 53-61, 72-104, 108-168,
243 ICTY, Predmet br. IT-98-29/1-T, PRED PRETRESNIM VIJE-
175-224, 229-329 i 332-345.
EM III, TUILAC PROTIV DRAGOMIRA MILOEVIA, PRE-
238 ICTY, Predmet br. IT-98-29-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM I, SUDA, 12. decembar 2007, paragrafi 854 i 912; ICTY, SAE-
TUILAC PROTIV STANISLAVA GALIA, PRESUDA I MILJE- TAK PRESUDE, RASPRAVNO VIJEE, Hag, 12. decembar
NJE, 5. decembar 2003, paragrafi 733-753. 2007, str. 3-4; adinlija, Prsten za glavu adaje..., str. 378-
239 ICTY, Predmet br. IT-98-29/1-T, PRED PRETRESNIM VIJE- 379; Karovi-Babi, str. 188-200 i 269.
EM III, TUILAC PROTIV DRAGOMIRA MILOEVIA, PRE- 244 Odluka o stratekim ciljevima srpskog naroda u Bosni i Her-
SUDA, 12. decembar 2007, paragraf 857. cegovini, Slubeni glasnik Republike Srpske, 26. novembar
240 Ibid., paragraf 854. 1993.
241 AIIZ, inv. br. 2-3240, Vojna pota 7063, Str.pov.broj: 19/10532, 245 ICTY, Predmet br. IT-98-29-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM I,
30. juni 1994. TUILAC PROTIV STANISLAVA GALIA, PRESUDA I MILJE-
242 ICTY, Predmet br. IT-98-29/1-T, PRED PRETRESNIM VIJE- NJE, 5. decembar 2003, paragraf 726.

41
i Hercegovine, zalagao se za unitenje bolnice Koevo, Civili i civilno stanovnitvo namjerno su gaa-
a general Ratko Mladi je predloio da se Sarajevu ni dok su se bavili egzistencijalnim poslovima ili se
u opsadi uskrati snabdijevanje komunalijama od vi- nalazili na civilnim lokacijama. Napadi su bili takve
talnog znaaja i da se za to optui bosanska/Vladina prirode da su ukljuivali namjerno gaanje civila va-
strana,246 odnosno Vlada Republike Bosne i Herce- trenim orujem za direktno djelovanje. Civili su gaa-
govine. ni na sahranama, u kolima hitne pomoi, bolnicama,
tramvajima i autobusima, dok su se vozili autom ili bi-
Velikosrpski agresor je usmjeravao granatiranje
ciklom, kod kue, dok su obraivali vrtove, loili vatru
i snajpersko djelovanje na civile koji su obraivali po-
ili istili smee u Gradu, dok su bili u kupovini, za vri-
vrtnjake, ekali u redu za kruh, sakupljali vodu, ili na
jeme sportskih dogaaja, na ulici, u redovima za vodu,
sahrane, kupovali na pijacama, vozili se tramvajima,
hljeb i ogrjev i drugim poslovima i povodima.249
sakupljali drva, ili jednostavno etali s djecom ili pri-
jateljima. Ljudi su ranjavani i ubijani ak i u vlastitim U Sarajevu pod opsadom, sigurnoj zoni Ujedinjenih
domovima mecima koji su uli kroz prozore. Napa- nacija, civili su, pored danononog sistematskog gra-
di na sarajevske civile esto nisu imali veze s vojnim natiranja i snajperskog djelovanja protiv civilnog sta-
djelovanjima.247 novnitva i civilnih podruja i objekata, svakodnevno
strada(va)li zbog okrutnog nedostatka hrane, vode,
Unitavanjem komunalne i druge infrastrukture,
plina i struje, a i njihov ivot oteavaju konstantne pri-
prekidom dovoda elektrine energije, vode, plina, blo-
jetnje nadvijene nad gradom. Opsada je unitila cje-
kadom javnog saobraaja i drugih komunalnih slubi
lokupnu strukturu svakodnevnog ivota.250 Civilno
civilno stanovnitvo je u opsadi kontinuirano iznuriva-
stanovnitvo u Sarajevu, a posebno ranjena, nemona
no. Evidentan je bio nedostatak osnovnih ivotnih na-
i bolesna lica, kao i porodilje i djeca, bilo je rtva kako
mirnica, to je stanovnitvo Sarajeva dovodilo u situ-
direktnog napada tako i nestaice uzrokovane borbenim
aciju borbe za bioloki opstanak - glad, e, nesanica,
dejstvima.251
osjeaj nesigurnosti i besperspektivnosti, nedostatak
osnovnih medikamenata i lijeenja i dr., to je trebalo Kampanja rasprostranjenog, sistematskog i (ili)
ubrzati bioloko istrebljenje Bonjaka koji su u opsa- koherentnog granatiranja i snajperskog djelovanja civi-
di bili dominantna nacionalna, etnika i vjerska grupa. la i civilnog stanovnitva djelovala je iscrpljujue i bila
Namjerno spreavanje dostave lijekova jedan je od ele- je svakodnevna mora graana Sarajeva pod opsadom.
menata zloina genocida i sastavni dio radnji kojima Ubijanje, sakaenje djece i starih osoba, dovoenje u
se ele grupi nad kojom se planira genocid namjer- oskudicu ivotnim namirnicama iznurenih graana, te
no nametnuti takvi ivotni uvjeti sraunati na to da ruenje, paljenje i unitavanje stambenih, kulturno-
dovedu do njenog potpunog ili djeliminog fizikog historijskih, obrazovnih, zdravstvenih, infrastruktur-
unitenja. nih, vjerskih i drugih objekata od posebnog znaaja za
grad, velikosrpski agresor vrio je iz svih raspoloivih
Snage agresora vrile su namjernu, koordiniranu,
orua. Tekim artiljerijskim granatiranjem razorio je
dugotrajnu, rasprostranjenu, sistematsku, bezobzirnu i
i unitio mnoge kulturno-historijske objekte zatiene
snanu kampanju granatiranja civilnih podruja, obje-
meunarodnim humanitarnim pravom: 2. maja 1992.
kata, civila i civilnog stanovnitva iz artiljerijskog,
zapalio je glavnu Potu PTT (sagraenu 1913); 17.
minobacakog i pjeadijskog oruja. Najnaseljeniji
dijelovi Sarajeva (gusto naseljene etvrti) bile su meta
neselektivnog ili nasuminog granatiranja. Granatira- NJE, 5. decembar 2003, paragrafi 2-7, 584 i dr.
njem i snajperskim djelovanjem ubijeno je i ranjeno na 249 ICTY, Predmet br. IT-98-29-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM I,
hiljade civila oba spola i svih starosnih dobi, uklju- TUILAC PROTIV STANISLAVA GALIA, PRESUDA I MILJE-
NJE, 5. decembar 2003, brojni paragrafi kao i 220 i 584; ICTY,
ujui djecu i starce, pri emu je vren i teror nad ci- SAETAK PRESUDE PRETRESNOG VIJEA U PREDMETU
vilnim stanovnitvom, nanosei mu tjelesne i psihike TUILAC PROTIV STANISLAVA GALIA, Hag, 5. decembar
patnje, usljed ega je veliki dio civilnog stanovnitva 2003, str. 2. Smail eki, Istraivanje rtava genocida sa
posebnim osvrtom na Bosnu i Hercegovinu - Nauno-te-
ivio u strahu, od ega su mnogi umrli.248 orijska i metodoloko-metodska pitanja i problemi, Institut
za istraivanje zloina protiv ovjenosti i meunarodnog prava
Univerziteta u Sarajevu - Kult B, Sarajevo, 2007, str. 101-102.
246 Ibid. 250 NATIONS UNIES, SITUATION DES DROITS DE LHOMME
247 ICTY, TUILAC PROTIV GENERALA STANISLAVA GALIA, DANS LE TERRITOIRE DE LEX YOUGOSLAVIE, Troisime
OPTUNICA, paragraf 4/b, 26. mart 1999. report periodique ...., E/CN. 4/1994/6, 26. august 1993, par. 2;
248 ICTY, Predmet br. IT-98-29-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM I, eki, Istraivanje, str. 103.
TUILAC PROTIV STANISLAVA GALIA, PRESUDA I MILJE- 251 Ibid., paragraf 24; eki, Istraivanje, str. 103.

42
maja 1992. Orijentalni institut; 21. juna 1992. Hotel Pored biolokog i mentalnog unitavanja civila i
Evropu (sagraen 1882); 25. augusta 1992. Narodnu civilnog stanovnitva, velikosrpski agresor i njegovi
i univerzitetsku biblioteku (sagraenu 1896), elje- kolaboracionisti su danonono unitavali objekte za-
zniku stanicu, Olimpijsku dvoranu, Baariju (centar tiene meunarodnim humanitarnim pravom, kao
starog Sarajeva) i druge.252 to su objekti namijenjeni zdravstvu, obrazovanju,
sportu, kulturi i dr. Agresor je tokom opsade grada ra-
Posebna karakteristika opsade grada Sarajeva bila
znim artiljerijskim projektilima unitio ili teko ote-
je masovna upotreba tekog artiljerijskog orua (hau-
tio stambene i posebno zdravstvene objekte (Kliniki
bice, topovi i minobacai svih vrsta i kalibara), modifi-
centar Koevo, kompleks Dravne bolnice, Kliniku
kovanih avionskih bombi i protivavionskog i snajper-
za plune bolesti Podhrastovi, Zavod za hitnu me-
skog naoruanja po civilima i civilnom stanovnitvu te
dicinsku pomo, Studentsku polikliniku, brojne do-
civilnim objektima.
move zdravlja, pa ak i Kliniku za ginekologiju i
Granatiranje civila i civilnog stanovnitva u Sara- porodilite Zehra Muidovi).255
jevu pod opsadom bilo je namjerno usmjereno na ci-
Spaljivanjem Nacionalne i univerzitetske biblio-
vile. Granatiranje minobacaima bilo je svakodnevna
teke i Orijentalnog instituta demonstrirana je namjera
pojava, s osnovnim ciljem ubijanja i ranjavanja civil-
potpunog zatiranja viestoljetne kulture i civilizacije.
nog stanovnitva. Meu brojnim primjerima te kam-
Zloincima su, takoer, posebno vani ciljevi bili ra-
panje su granatiranja pijace Markale 5. februara 1994.
dio-televizijski centri i releji, kao i sve druge potan-
i trnice Markale 28. augusta 1995, kada je ubijeno
ske i telekomunikacijske veze.256
111 (68 na Markalama I i 43 na Markalama II) i ranje-
no 245 (104 Markale I i 141 Markale II) civila. ICTY Artiljerijskim razaranjima grada, kao i unitava-
je u oba sluaja utvrdio da je te zloine izvrio Sara- njem i pljakom prilikom naputanja dijelova Sarajeva
jevsko-romanijski korpus i da je granatiranje namjer- koji su Dejtonskim sporazumom pripali Federaciji Bo-
no usmjereno na civile.253 sne i Hercegovine, srpske snage nanijele su gradu Sara-
jevu ogromne materijalne tete.
Agresor je u Sarajevu za vrijeme opsade poinio
brojne zloine i nad djecom, koja su, prema pravilima Opsada Sarajeva i iroka i intenzivna kampanja
meunarodnog humanitarnog prava zatiena od sva- zloinakog divljanja po civilima i civilnim objek-
kog oblika nedolinog napada. Mnoga djeca su ubi- tima Sarajeva u opsadi nezapamena je u (novijoj)
jena (gaana) navoenim granatama i snajperima dok historiji ovjeanstva. Od 1945. pa sve do agresije Sr-
su ekala u redu da napune kanister vode, u redu za bije i Crne Gore (Savezna republika Jugoslavija) na
hljeb, u redu gdje je dijeljena humanitarna pomo, dok Republiku Bosnu i Hercegovinu nije zapameno da se
su se igrala napolju, u kolama - uionici s njihovom glavni grad neke suverene i nezavisne drave, lanice
uiteljicom, u stanu, kui, na spavanju, dok su vozila Ujedinjenih nacija, na koju je (iz)vrena oruana agre-
bicikl, u blizini svojih domova, na ulici i sl.254 sija susjednih drava, u kontinuitetu pune etiri godine
takvom silinom terorie, dovodei ga u stanja oskudica
252 ICTY, Predmet br. IT-98-29-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM koje su podsjeale na srednji vijek. Staviti glavni grad
I, TUILAC PROTIV STANISLAVA GALIA, PRESUDA I MI- suverene drave pod opsadu, onemoguiti mu snabdi-
LJENJE, 5. decembar 2003, paragraf 200; ICTY, Predmet
br. IT-98-29/1-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM III, TUILAC
jevanje hranom, vodom, energentima, lijekovima i uz
PROTIV DRAGOMIRA MILOEVIA, PRESUDA, 12. decem- to ga sistematski danonono granatirati, snajperisati, te
bar 2007, paragraf 937. na njega ispaljivati zabranjena sredstva, ubijati i sakati-
253 ICTY, Predmet br. IT-98-29-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM I,
TUILAC PROTIV STANISLAVA GALIA, PRESUDA I MILJE-
NJE, 5. decembar 2003, paragrafi, 482, 493, 495-496; ICTY, ICTY, SAETAK PRESUDE U PREDMETU TUILAC PRO-
ALBENO VIJEE, TUILAC PROTIV STANISLAVA GALIA, TIV STANISLAVA GALIA, 5. decembar 2003, str. 2. Institut
PRESUDA, Hag, 30. novembar 2006, paragrafi 333 i 335; ME- za istraivanje zloina protiv ovjenosti i meunarodnog prava
UNARODNI SUD PRAVDE PRESUDA, paragraf 325; ICTY, Univerziteta u Sarajevu, pored ostalog, nauno istraujui zloi-
Predmet br. IT-98-29/1-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM III, ne nad djecom Sarajeva u opsadi, 2010. objavio je identitet 524
TUILAC PROTIV DRAGOMIRA MILOEVIA, PRESUDA, ubijene djece, zatim strukturu ubijene djece po obiljejima sta-
12. decembar 2007, paragrafi 150, 671, 693, 695-702 i 714- rosti, spola, nacionalne pripadnosti, te prema odredbama pre-
724; 714-724; ICTY, SAETAK PRESUDE PRETRESNOG bivalita djece, mjestu izvrenja zloina po opinama, vremenu
VIJEA U PREDMETU PROTIV DRAGOMIRA MILOEVIA, izvrenja i nainu izvrenja. eki i drugi, Zloini nad djecom
Hag, 27. decembar 2007, str. 3; Karovi-Babi, str. 141-168 i Sarajeva, str. 261-789 i 856-858.
209-224. 255 1.479 dana opsade Univerziteta u Sarajevu - dokumentarni
254 ICTY, Predmet br. IT-98-29-T, PRED PRETRESNIM VIJEEM presjek o dogaanjima 1992-1995. godine, Univerzitet u Sa-
I, TUILAC PROTIV STANISLAVA GALIA, PRESUDA I MI- rajevu, Sarajevo, 2007, str. 5.
LJENJE, 5. decembar 2003. - brojni paragrafi ukljuujui i 584; 256 Ibid.

43
ti nezatiene i izgladnjele civile, uglavnom Bonjake, ima historijski podvig odbrane Sarajeva i Bosne i Her-
oigledni su elementi zloina genocida, (iz)vreni s cegovine od nesmiljene agresije, iji je nosilac u svo-
namjerom da se potpuno ili djelimino unite Bonja- joj zoni odgovornosti bio 1. korpus Armije Republike
ci, kao nacionalna, etnika i vjerska grupa kao takva. Bosne i Hercegovine.
U kontekstu iznesenih injenica, poseban znaaj

Generali Veljko Kadijevi i Blagoje Adi

Vojnici JNA

44
45
1. Samostalni pjeadijski bataljon Koran-Pale
2. Skladite naoruanja i opreme TO Grada Sarajeva, Faletii
3. Kasarna Jajce
4. Kasarna Zmajevac
5. Komanda 2. VO
6. Osnovno komandno mjesto 2. vojita Kasarna Bosut
7. Kasarna Viktor Bubanj - komandno mjesto Zatitnog puka 2. vojita, lokacija 2. bVP i Vojni sud
8. Kasarna Maral Tito - Centar vojnih kola KoV
9. Vojna bolnica
10. Kasarna Jusuf Donli, autobataljon sa kapacitetima TTR-a
11. Kasarna Slavia Vajner ia - 49. mtbr
12. Kasarna (Lukavica) - Slobodan Princip Seljo, 346. lap PVO i 240. ssrp PVO
13. Kasarna Nedarii - bataljon veze
14. Skladite 130. vb u Kotorcu
15. Kasarna Rajlovac Vazduhoplovno-tehniki kolski centar
16. Kasarna Butile
17. Kasarna Semizovac
18. Kasarna Blauj
19. Skladite unovnica
20. Kasarna Uivak
21. Poligon i strelite Vojkovii
22. Bataljon R sastava za zatitu FAMOS-a
23. Bataljon R sastava za zatitu TRZ - Hadii
24. Bataljon R sastava za zatitu VTRZ - ORAO
25. Bataljon R sastava za zatitu PRETISA
26. Bataljon R sastava za zatitu ZRAKA
27. Kasarna Pazari, poligon za obuku sa automatizovanim strelitem
28. Skladite Misoa
29. Skladite Tilava
30. Skladite Koran
31. Kasarna Kiseljak
32. Kasarna Visoko
33. Kasarna Han-Pijesak
34. Kasarna Ustikolina
LEGENDA
35. Kasarna Pilipovii
36. Kasarna Kosova Jedinice JNA
37. Skladite Viegrad
38. Kasarna Kalinovik Skladita naoruanja
39. Kasarna Rudo i vojne opreme

46
Raspored objekata JNA pred poetak agresije

33
32

31

30
37

39

38 34

17

25
2
4

16
3
24 8 9
15 26 2.VO

5
10
7
18 13
6
12
1
23 11
20 14
19
29

21
22
27

47
Artiljerija JNA na vatrenom poloaju

Degeneracija JNA

48
Komandant 2. VO general Milutin Kukanjac

Kontrolni punkt JNA

49
Vijenica - zgrada Nacionalne i univerzitetske biblioteke Graani Sarajeva u improvizovanom sklonitu
Bosne i Hercegovine u plamenu

Prognanika kolona

Prognanika kolona

50
Denaza

Masovne grobnice - stravini tragovi agresije i genocida

51
52
II
POETNI PERIOD AGRESIJE,
BORBENA DEJSTVA I
ORGANIZACIJSKO-
FORMACIJSKI RAZVOJ DO
FORMIRANJA
1. KORPUSA ARBiH

53
54
Ope karakteristike prostora
i elementi oruanih snaga
na podruju sarajevske i goradanske
regije uoi agresije

S
arajevo se nalazi na glavnom, najprohodnijem rijenih dolina, s dosta tjesnaca i prevoja, pogodnih za
i najkraem pravcu koji iz Panonske nizije, zaruavanje i zapreavanje. Ravniarski dijelovi: Sa-
dolinom rijeka Bosne i Neretve, izvodi na Ja- rajevsko polje, Glasinako polje i Niika visoravan,
dransko more. U okvirima jugoslavenskog dravnog pogodni za manevar i dejstva oklopnih snaga, meu-
prostora imalo je centralni geografski poloaj. Go- sobno su odvojeni prostranim zemljitem prethodno
radanska regija, odnosno gornje Podrinje, po svom navedenih karakteristika, nepogodnim za manevar i
geografskom poloaju povezuje istonu Hercegovinu, dejstva veih oklopnih snaga; pogodne vazduno-de-
sjeverozapadnu Crnu Goru, zapadnu Srbiju i Sandak santne prostorije (Glasinac, Niii, sam prostor Saraje-
sa Sarajevom i srednjom Bosnom. va, prostor Ivan-sedlo Kalinovik), takoer.
Iz ovih injenica proizlazio je vojni znaaj dviju Opa ocjena ovog prostora je da zbog karakteristi-
regija u okvirima jugoslavenskog odbrambenog si- ka zemljita nije pogodan za napadna dejstva savreme-
stema. Iz ovog znaaja i centralne pozicije Sarajeva no opremljenih jedinica kopnene vojske. Istovremeno
i Bosne i Hercegovine na cijelom hipotetikom ju- je ovaj prostor povoljan za organizaciju i izvoenje
goslavenskom ratitu, te iz karakteristika samog pro- odbrane.
stora, izvoeni su parametri po kojima je modelirana
Znaaj Sarajeva i njegovog okruenja, prethod-
struktura elemenata oruanih snaga na teritoriji Bosne
no naznaen u kontekstu odbrane jugoslavenske dr-
i Hercegovine.
ave, postao je jo vei u kontekstu scenarija njene
Prostor o kojem govorimo, i koji e postati zona disolucije. Kao efektivni demografski, politiki, ad-
odgovornosti 1. korpusa Armije Republike Bosne i ministrativni, privredni, finansijski, kulturni, nauni,
Hercegovine, predstavljao je dio zone odgovornosti 4. univerzitetski i u svakom drugom relevantnom aspek-
korpusa JNA i potpuno se poklapao sa zonama odgo- tu neupitni centar Bosne i Hercegovine, Sarajevo je
vornosti Gradskog taba Teritorijalne odbrane Saraje- postalo kljuna uporina taka za realizaciju planova
vo i Okrunih tabova Teritorijalne odbrane Sarajevo koje su razliite politike koncepcije imale u pogle-
i Gorade. du postjugoslavenske sudbine bosanskohercegovake
drave. Nosioci vlasti i kreatori politikih odluka koje
Bitna geografska karakteristika ovog prostora je
su se ticale sudbine Bosne i Hercegovine u ovom pe-
da se radi o vrlo kompaktnom srednjoplaninskom i vi-
riodu bile su nacionalne stranke pobjednice na prvim
sokoplaninskom zemljitu, s osnovnim pravcem prote-
postkomunistikim viestranakim parlamentarnim
zanja planinskih grebena sjeverozapad jugoistok. U
izborima odranim u novembru 1990. godine: Stranka
odnosu na posmatrani prostor od znaaja su povezani
demokratske akcije, Srpska demokratska stranka i Hr-
planinski lanci: Vlai Ravna planina Zvijezda
vatska demokratska zajednica. Predstavnici ovih stra-
Romanija i Vranica Bitovnja Bjelanica Jahorina.
naka izabrani su u Predsjednitvo SRBiH, a na osnovu
Rijeke Drina, Bosna i Neretva, sa pritokama, u svom
parlamentarne veine ove stranke su formirale Vladu
gornjem toku presijecaju navedene planinske vijence
SRBiH. Na opinskom nivou izbori su imali sline re-
stvarajui uske klisure i ine prirodne prepreke koje
zultate koje smo, za opine sarajevske i goradanske
onemoguavaju manevar snaga po frontu, jer bi dejstva
regije, naveli u sljedeoj tabeli.
napadaa bila kanalisana du rijenih dolina i komu-
nikacijskih pravaca. Putni pravci vode uglavnom du Rezultati izbora bili su u dobroj mjeri pokazatelj

55
BROJ MANDATA U OPINSKIM VIJEIMA PO STRANKAMA
OPINA
SK -
Ukupno DSS HDZ MBO SDA SDS SRSJ SSO - DS SK-SDP i DSS Ostali
SDP

Breza 50 2 27 9 8 1 1 2
Centar 100 1 5 4 30 15 21 20 4
ajnie 56 20 30 5 1
Foa 70 1 32 31 5 1
Fojnica 36 12 17 3 3 3 1
Gorade 50 1 29 13 5 2
Hadii 50 4 22 10 2 2 9 1
Han-Pijesak 35 11 19 5
Ilida 79 2 5 2 26 22 9 12 1
Ilija 51 2 2 17 19 7 4
Kalinovik 27 8 14 4 1
Kiseljak 40 18 16 1 2 3
Kreevo 35 21 6 1 6 1
Novi Grad 100 4 4 3 35 21 16 15 2
Novo Sarajevo 100 1 6 3 21 24 26 19
Olovo 39 23 5 6 4 1
Pale 50 10 32 8
Rogatica 50 2 22 15 9 2
Rudo 45 11 29 3 2
Sokolac 50 1 13 29 6 1
Stari Grad 70 2 1 4 37 5 10 8 2 1
Trnovo 30 19 5 1 5
Vare 50 1 13 9 19 8
Visoko 45 1 1 28 5 6 2 1 1
Viegrad 50 2 28 14 3 2 1
Vogoa 51 2 18 15 10 4 1 1

Rezultati viestranakih izbora 1990. u opinama koje je pokrivala z/o 1. korpusa257

etnike strukture stanovnitva na pojedinim opinama ravnopravnih osnovnih strategijskih cjelina: Jugosla-
i u cijeloj Republici. Etniku strukturu stanovnitva venske narodne armije (JNA) i teritorijalnih odbrana
po opinama sarajevske i goradanske regije utvrenu socijalistikih republika i pokrajina (TO). Pri tome su
popisom odranim u martu 1991. godine takoer smo organi jugoslavenske federacije bili nadleni za orga-
izdvojili u posebnoj tabeli. nizovanje i pripremanje JNA i obezbjeenje jedinstva
dejstava Oruanih snaga kao cjeline. Socijalistike re-
Detaljan osvrt na politike procese i nacionalno-
publike i pokrajine bile su nadlene za organizaciju i
politike koncepte koji su prethodili agresiji na Bosnu
pripremu TO, te za obezbjeenje jedinstva njene orga-
i Hercegovinu dat je u uvodnom poglavlju. Iz njega je
nizacije, pripreme i dejstva na svojoj teritoriji.259
vidljivo iz kojih razloga i u kojim drutvenim forma-
ma je opi historijski razvoj vodio Bosnu i Hercegovi- Rasplet jugoslavenske krize i raspad Jugoslavije
nu kroz jugoslavensku krizu prema njenom konanom zatekao je obje strategijske komponente jugoslaven-
raspletu i poetku oruanog sukoba, pa se ovdje nee- skih oruanih snaga prisutne na teritoriji Bosne i Her-
mo zadravati na tom aspektu problema i koncetrisat cegovine.
emo se prvenstveno na strukturu, brojnost i karakter
Nakon okonanja kratkotrajnog rata u Sloveniji
elemenata oruanih snaga prisutnih na ovom dijelu
i zavretka prve faze rata u Hrvatskoj stupanjem na
budueg bosanskohercegovakog ratita uoi same
agresije.
257 Suad Arnautovi, Izbori u Bosni i Hercegovini 90.: analiza
Oruane snage SFRJ bile su, organizacijski i kon- izbornog procesa, Promocult, Sarajevo, 1996, str. 118-120.
ceptualno, dvokomponentne - sastavljene od dviju 259 adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 31.

56
REZULTATI POPISA STANOVNITVA 1991. GODINE
OPINA
Bonjaci Hrvati Srbi Ostali Ukupno
broj % broj % broj % broj % broj
Breza 13079 75,5 851 4,9 2122 12,3 1265 7,3 17317
Centar 39761 50,1 5428 6,8 16631 21 17466 22 79286
ajnie 4024 44,9 5 0,1 4709 52,6 218 2,5 8956
Foa 20790 51,3 94 0,2 18315 45,2 1314 3,2 40513
Fojnica 8024 49,2 6623 40,6 157 1 1492 9,2 16296
Gorade 26296 70 80 0,2 9843 26,2 1354 3,6 35573
Hadii 15392 63,6 746 3,1 6362 26,3 1700 7 24200
Han-Pijesak 2543 40,1 7 0,1 3674 57,9 124 2 6348
Ilida 29337 43,2 6934 10,2 25029 36,6 6637 9,7 67937
Ilija 10585 42 1736 6,9 11325 45 1538 6,1 25184
Kalinovik 1716 36,8 17 0,4 2826 60,6 108 2,3 4667
Kiseljak 9778 40,5 12550 51,9 740 3,1 1096 4,6 24164
Kreevo 1531 22,7 4714 70 34 0,5 452 6,7 6731
Novi Grad 69430 50,8 8889 6,5 37591 27,5 20706 15,2 136616
Novo Sarajevo 33902 35,7 8798 9,3 32899 34,6 19480 20,5 95089
Olovo 12699 74,9 642 3,8 3193 18,8 422 2,5 16956
Pale 4364 26,7 129 0,8 11284 69 578 3,5 16355
Rogatica 13209 60,1 19 0,1 8391 38,2 359 1,6 21978
Rudo 3130 27,1 5 0 8150 70,4 286 2,5 11571
Sokolac 4493 30,2 19 0,1 10195 68,5 176 1,2 14883
Stari Grad 39410 77,7 1126 2,2 5150 10,1 5058 9,9 50744
Trnovo 4790 68,5 16 0,2 2059 29,5 126 1,8 6991
Vare 6714 30,2 9016 40,6 3644 16,4 2829 12,7 22203
Visoko 34373 74,5 1672 4,1 7471 16,2 2444 5,3 46160
Viegrad 13471 63,5 32 0,2 6743 31,8 953 4,5 21199
Vogoa 12499 50,7 1071 4,3 8813 35,8 2264 9,2 24647
UKUPNO: 435340 51,67 71219 8,45 247350 29,36 90445 10,73 842564

Rezultati popisa stanovnitva Bosne i Hercegovine izvrenog u martu 1991.258

snagu sarajevskog primirja od 3. januara 1992. godine, Hrvatske, otuda su povuene snage JNA i rasporeene
izvrena je transformacija snaga JNA na tlu Bosne i na ostatku jugoslavenske teritorije. Veim dijelom sta-
Hercegovine. Do tada je najvei dio teritorije Bosne cionirane su u Bosni i Hercegovini. I Komanda Sjeve-
i Hercegovine spadao u zonu odgovornosti Sjevernog rozapadnog vojita (5. VO) premjetena je u Sarajevo.
vojita ili 1. vojne oblasti (1. VO) sa sjeditem u Be- Ova strategijska grupacija JNA je 10. januara 1992.
ogradu, s tim da je dio u zaleu morske obale spadao preimenovana u 2. vojnu oblast (2. VO) za ijeg je ko-
u Vojno-pomorsko vojite ili Vojno-pomorsku oblast mandanta imenovan general Milutin Kukanjac. Osim
(VPO) sa sjeditem u Splitu, i krajnji sjeverozapad Bo- 2. VO, koja je pokrivala najvei dio teritorije Bosne
sne i Hercegovine, teritorija preko rijeke Une, spadala i Hercegovine, dio teritorije u istonoj Hercegovini i
u Sjeverozapadno vojite (5. VO) sa sjeditem u Zagre-
bu. Nakon potpisivanja sarajevskog primirja, kojim je 258 Jakov Gelo i drugi, Stanovnitvo Bosne i Hercegovine: na-
otpoela implementacija Vensovog plana na teritoriji rodnosni sastav po naseljima, Dravni zavod za statistiku,
Zagreb, 1995, str. 15-23.

57
gornjem Podrinju pripao je novoformiranoj 4. VO sa dovoljne za ostvarivanje postavljenih ciljeva u Bosni
sjeditem u Titogradu (Podgorici). i Hercegovini u tajnosti pripremala dodatne snage. U
drugoj polovini 1991. i do polovine marta 1992. godi-
Sa teritorije Hrvatske na teritoriju Bosne i Herce-
ne, JNA je u zoni odgovornosti 2. VO formirala, naoru-
govine i u sastav 2. VO dislocirane su sljedee jedini-
ala i organizovala u ete, odrede i bataljone, rezervnu
ce: Komanda 5. VO, 10. korpus, 580. mabr, 367. pv,
dobrovoljaku strukturu na teritoriji Bosne i Hercego-
65. zmtp, 593. pABHO, 306. lap PVO, Komanda 30.
vine, dominantno srpsku po nacionalnom odreenju,
partd, 639. PoB, 944. PoB (u daljem, od 639. i 944.
ukupne brojnosti 69.198 ljudi. Komandant 2. VO u
PoB formirana je 530. PoB). Iz sastava VPO u sastav
svom izvjetaju izriito navodi da su ove jedinice van
2. VO uli su i na teritoriju Bosne i Hercegovine dis-
formacijskog sastava JNA i TO. Ove jedinice bile su
locirani 9. korpus i 405. PoB. Iz l. VO u sastav 2. VO
u potpunosti naoruane pjeadijskim naoruanjem, od
ule su jedinice koje su ve bile formirane i stacionira-
ega je JNA podijelila 51.900, a organi SDS-a 17.298
ne na teritoriji Bosne i Hercegovine: 4, 5. i 17. korpus,
komada naoruanja. U zoni odgovornosti 4. korpusa
240. ssrp PVO, 389. rabr, 744. PoB, 904. PoB, 993.
JNA naoruano je i u dobrovoljake jedinice organizo-
PoB, 523. remb, 37. Snb, 563.atb.260
vano 33.200 dobrovoljaca. Podatak treba dopuniti sa
Sastavi 2. VO na dan 23. januara 1992, od 6.500 cijevi pjeadijskog naoruanja koje je 4. korpus
151.661 pripadnika, koliko je bilo predvieno za po- JNA do poetka 1992. godine podijelio Srbima u op-
punu po ratnoj formaciji, imali su u svojim redovima inama Foa, Kalinovik, Gorade i ajnie, a koje su
86.301 ovjeka, to je predstavljalo popunu od 57% u nakon toga ule u zonu novoformirane 4. vojne oblasti
odnosu na predvienu ratnu formaciju.261 JNA, te sa 400 automatskih puaka koje su podijeljene
Zona u kojoj je 4. korpus JNA organizovao vojnim penzionerima u uem gradskom jezgru Sara-
odbranu bila je definisana linijom: Zvornik iskljuno jeva.265
Kotor-Varo iskljuno uica iskljuno Pljevlja. Na Uz ova dva segmenta, u integralni sastav i lanac
podruju regija Sarajevo i Gorade JNA je imala sta- rukovoenja i komandovanja JNA potrebno je urau-
cionirane garnizone u Sarajevu, Kiseljaku, Visokom, nati kompletnu strukturu tabova i jedinica TO SRBiH
Kalinoviku i Han-Pijesku, kao i vei broj skladita i u opinama u kojima je apsolutnu vlast imala SDS,
izdvojenih objekata uvanih straama u opinama u kao i znatne snage takozvane srpske TO formirane
kojima nije imala garnizone.262 u dijelovima onih opina u kojima SDS nije imala ka-
Jedinice 4. korpusa JNA na dan 23. januara 1992. pacitet da u potpunosti ostvari svoje politike ciljeve,
bile su popunjene sa 8.183 ovjeka, to je predstavlja- ve je to inila parcijalno, proglaavajui takozvane
lo 43,3% u odnosu na ratnu formaciju. Ovom brojnom srpske optine na dijelovima teritorije takvih opi-
stanju 4. korpusa JNA treba pribrojati i oko 2.000 ljudi na i formirajui paralelne organe vlasti, meu kojima
u sastavu samostalnih vojinih, pozadinskih i ostalih i jedinice srpske TO i srpskog MUP-a. Prvi pri-
jedinica van sastava 4. korpusa prisutnih u garnizoni- mjer integracije kompletnih struktura opinskih tabo-
ma na podruju sarajevske i goradanske regije. Uku- va TO i njihovog pretpoinjavanja strukturama JNA
pne vatrene mogunosti 4. korpusa bile su ispaljenje predstavlja 28 opina Bosanske krajine i istone Her-
157 tona elika u minuti263 iz 37 vrsta oruja i orua, cegovine, u kojima je na bazi srpske veine stanov-
od pitolja do haubice 152 mm NORA, koja je imala nitva apsolutnu vlast imala SDS. U ovim opinama
krajnji domet 24 kilometra.264 kompletna struktura TO bila je mobilisana i stavljena
u funkciju aktivnosti JNA i ove snage su bile u potpu-
Osim navedene strukture i popune jedinica, JNA nosti naoruane.266 Drugi primjer bio je primijenjen u
je na osnovu procjene da njene snage moda nee biti veini drugih opina Bosne i Hercegovine, meu koji-
ma i u veini opina sarajevske i goradanske regije.267
260 ICTY, Komanda 2. VO, Referat o stanju borbene gotovosti ko-
mandi, jedinica i ustanova 2. vojne oblasti, Str. pov.broj: 09/63-
26, 23.1.1992. godine, str. 35.
261 Ibid., str. 36. 265 ICTY, Komanda 2. VO, Zakljuci iz procene stanja na prostoru
262 AARBiH, JNA 8/1-7 (Izlaganje komandanta 4. K sluaocima 3. BiH u zoni odgovornosti 2. VO, Str.pov.broj: 908-1, 20.3.1992.
klase kole ONO, dana 5.2.1991. godine). 266 Zapisnik sa 57. sjednice Predsjednitva SRBiH, broj 02-011-
263 ICTY, Komanda 2. VO, Referat o stanju borbene gotovosti ko- 194/92, 11.3.1992., u: Tomo imi, Dokumenti Predsjednitva
mandi, jedinica i ustanova 2. vojne oblasti, Str. pov.broj: 09/63- BiH 1991.1994., National security and the future 3(7), Zagreb,
26, 23.1.1992. godine, Prilog br. 1 i 7. 2006, str. 101.
264 AARBiH, JNA 8/1-7 (Izlaganje komandanta 4. K sluaocima 3. 267 Detaljnije o ovim procesima unutar TO-a BiH u: adinlija, Teri-
klase kole ONO, dana 5.2.1991. godine). torijalna odbrana, str. 179-225.

58
Cijela prethodno navedena struktura bila je in- upotreba jedinica TO SRBiH njenim djelovanjem bila
tegrisana u sistem rukovoenja i komandovanja Ko- onemoguena. Ovo je dodatno umanjivalo moguno-
mande 2. VO u Sarajevu. Ovo je bila komanda stra- sti TO SRBiH da efikasnije odgovori svojoj obavezi
tegijskog nivoa koja je objedinjavala rukovoenje i zatite ustavnog poretka, teritorijalnog integriteta i dr-
komandovanje nad svim dijelovima oruanih snaga avnog suvereniteta Bosne i Hercegovine.
u svojoj zoni odgovornosti preko komandi i jedinica
Da bi u potpunosti eliminisala TO kao mogueg
operativno-strategijskog nivoa i tabova TO.268 Cijela
protivnika, JNA je od 18. maja do 13. juna 1990. iz-
ta struktura bila je 12. maja 1992. jednostavno prei-
vrila razoruavanje jedinica TO SRBiH, izuzimajui
menovana u Vojsku Srpske republike Bosne i Herce-
naoruanje i municiju iz skladita TO i smjetajui ih
govine.
u skladita unutar svojih kasarni. Osim toga, u potpu-
Organi vlasti u Bosni i Hercegovini, u situaciji u nosti su promijenjene procedure pristupa i izuzimanja
kojoj su se nali politiki suprotstavljeni djelovanju naoruanja koje su stavljene u iskljuivu nadlenost
rukovodeeg vrha JNA, nisu se u provoenju svojih komandi JNA.270 Tom prilikom je Teritorijalnoj od-
ustavnih nadlenosti mogli osloniti na Republiki brani SRBiH oduzeto oko 240.000 cijevi pjeadijskog
tab Teritorijalne odbrane SR Bosne i Hercegovine naoruanja sa oko 82.000.000 komada municije, kao
(RTO), na ijem se elu nalazio aktivni general JNA i oko 2.700 komada artiljerijskog naoruanja kalibra
Drago Vukosavljevi, kao ni na najvei dio srednjeg preko 20 mm sa preko 700.000 projektila za ova oru-
nivoa rukovoenja i komandovanja teritorijalnom od- a.271
branom - na okrune tabove (OkTO) u kojima su na
Izabranim organima vlasti u Bosni i Hercegovi-
mjestima komandanata i na nekoliko drugih najodgo-
ni ostala je u odreenoj mjeri mogunost utjecaja na
vornijih dunosti takoer bili aktivni vii oficiri JNA.
tabove i jedinice TO na opinskim nivoima vlasti
Ovako uspostavljena kontrola republikog i na kojima su stranke pobjednice na parlamentarnim
okrunih tabova TO bila je posljedica planski pro- izborima funkcije komandanata OpTO i sekretara
voene reorganizacije Oruanih snaga SFRJ u okvi- opinskih sekretarijata za narodnu odbranu raspodje-
ru plana kodnog naziva JEDINSTVO. Temeljni cilj ljivale u skladu s meustranakim dogovorima. Iako
ove reorganizacije u odnosu na TO bio je da se ona su jedinice bile drastino smanjene i gotovo u potpu-
izuzme iz nadlenosti dravnih rukovodstava republi- nosti razoruane (male koliine naoruanja ostavlje-
ka i pokrajina. Kako to nije bilo mogue u potpunosti ne su tabovima za obezbjeenje komandnih mjesta
postii bez temeljnih ustavnih i konceptualnih promje- i objekata u vlasnitvu TO, kao i dio naoruanja koji
na, tako je dodatno nastojanje vrha JNA ilo u pravcu je bilo u fabrikim krugovima u posjedu jedinica TO
brojnog smanjenja i slabljenja struktura TO kako one tih privrednih subjekata), i dalje su ostale pod vrstim
ne bi mogle predstavljati oslonac republikim ruko- nadzorom viih nivoa rukovoenja i komandovanja u
vodstvima u eventualnom sukobu sa JNA, koji je njen samoj TO, kao i komplementarnih institucija JNA na
rukovodei vrh predviao u sluaju svoje intervencije terenu, koje su na najmanji pokuaj bilo kakvog ka-
u raspletu jugoslavenske krize. U tom cilju brojno sta- drovskog i brojnog jaanja TO na lokalnom nivou bur-
nje TO SRBiH je sa skoro 314.000 ljudi rasporee- no reagovale nazivajui takve aktivnosti stvaranjem
nih u 5.115 tabova, jedinica i ustanova TO, koliko je paravojne strukture TO i najavljujui upotrebu sile.272
brojala krajem 1986. godine, smanjeno na neto vie
Ipak, ustavna nadlenost opina kao subjekata
od 90.000 ljudi rasporeenih u 867 tabova, jedinica i
narodne odbrane i na njoj zasnovana zakonitost for-
ustanova, koliko je brojala krajem 1991.269
me teritorijalne odbrane predstavljale su legalan okvir
Ovo je bilo ukupno predvieno brojno stanje TO za odreen nivo aktivnosti opinskih vlasti. U opi-
SRBiH po ratnim formacijama krajem 1991. godine. nama Bosne i Hercegovine vlasti su mogle raunati s
U ovaj broj ukljueni su i tabovi, jedinice i ustanove potencijalnom upotrebom snaga TO minimalno ovih
TO u spomenutih 28 opina u kojima je apsolutno po- sastava: Optinski tab TO (OpTO), jedan odred TO,
litiku vlast vrila SDS. Takoer treba imati u vidu i Optinska pozadinska baza TO, zatitno-tabna eta i
injenicu da je u jednom broju opina, u kojem je SDS
bila jaka iako nije imala potpunu vlast, mobilizacija i
270 ICTY, RTO SRBiH, Informacija o akciji sigurnijeg obezbjee-
268 Strategija optenarodne odbrane i drutvene samozatite nja naoruanja i municije TOSRBiH, DT: 06/1-79, 13.9.1990.
SFRJ, SSNO, Beograd, 1987, str. 82. 271 adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 276.
269 adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 179-225. 272 Ibid., str. 219.

59
protivdiverzantski vod.273 U nekim opinama mobili- rani porast snaga u sluaju rata, kao i postojei vikovi
sani su i dijelovi partizanskih brigada TO, te neke dru- preko odobrene formacije.280
ge jedinice i ustanove.
Tako je poetkom 1992. godine izgledala struktu-
Podruje kojim se ovdje bavimo nalazilo se u zoni ra, brojnost i meusobni odnos formalno ravnopravnih
odgovornosti Okrunih tabova TO Sarajevo i Gora- strategijskih komponenti oruanih snaga na teritoriji
de i Gradskog taba TO Sarajevo. OkTO i GrTO Sa- Bosne i Hercegovine. Bilo je oito da je, u sluaju
rajevo objedinjavali su pod svojom komandom snage eventualne konfrontacije JNA s izabranim organima
TO na podruju opina: Breza, Centar, Fojnica, Hadi- vlasti Bosne i Hercegovine, postignuta neuporediva
i, Han-Pijesak, Ilida, Ilija, Kiseljak, Kreevo, Novi nadmo u odnosu snaga u korist JNA.
Grad, Novo Sarajevo, Olovo, Pale, Rogatica, Sokolac,
Dodatnu teinu cijeloj situaciji davala je podjela
Stari Grad, Trnovo, Vare, Visoko, Vogoa.274 Imali su
unutar same vlasti, generirana razliitou politikih
pod svojom komandom 156 ratnih jedinica popunjenih
ciljeva triju vladajuih nacionalnih stranaka u Bosni i
sa 14.488 ljudi (nacionalne strukture: 7.306 Bonjaka,
Hercegovini.
1.495 Hrvata, 4.102 Srba i 1.337 ostalih).275 Naorua-
nje i municija RTO, Okrunog i Gradskog taba TO Tako je na jednoj strani SDS davala JNA punu
Sarajevo, te svih OpTO iz njihovog sastava uvani podrku za njene planove i aktivnosti, omoguavajui
su u skladitima JNA: Faletii, Hadii, Ilija, tamo gdje je bila na vlasti njenim organima mobiliza-
Toplik - Lukavica, Krupanjska Rijeka - Pazari, ciju rezervnih sastava jedinica sa kojima su poveavali
Koran - Pale, Semizovac, Han-Pijesak, Kise- svoju prisutnost u Bosni i Hercegovini i uestvovali u
ljak i skladite u kasarni Visoko.276 ratu u Hrvatskoj. Sa svoje strane JNA je oduzeto na-
oruanje teritorijalne odbrane vratila samo u 28 pret-
OkTO Gorade objedinjavao je pod svojom ko-
hodno spomenutih opina u kojima je na vlasti bio
mandom snage TO na podruju opina: ajnie, Foa,
SDS, a pomogla je formiranje i naoruavanje srpske
Gorade, Kalinovik, Rudo i Viegrad.277 Imao je pod
TO u novoformiranim srpskim optinama.
svojom komandom 50 ratnih jedinica popunjenih sa
4.544 ovjeka (nacionalne strukture: 2.666 Bonjaka, Rukovodstva SDA i HDZ na svim nivoima i nji-
11 Hrvata, 1.742 Srba i 125 ostalih).278 Naoruanje i hovi predstavnici u organima vlasti - bez obzira na i-
municija OkTO Gorade i OpTO iz njegovog sasta- njenicu da su im u odreenoj mjeri na raspolaganju
va uvani su u skladitima JNA: Ustikolina, Kali- stajali legalni i legitimni instrumenti kojima bi mogli
novik, Rudo, Viegrad.279 pokrenuti jaanje teritorijalne odbrane ili, jo i prije,
dalje omasovljavanje i materijalno-tehniko jaanje
Vaan element oruanih snaga na koje su se orga-
rezervnog sastava milicije, kao mjere odbrambenih
ni vlasti Bosne i Hercegovine poetkom 1992. godine
priprema pred opasnou izbijanja oruanog sukoba
mogli osloniti predstavljale su snage milicije. Uz ak-
na tlu Bosne i Hercegovine - nisu to smjeli initi javno
tivni sastav javne i dravne bezbjednosti MUP-a SR-
i na transparentan nain, jer bi time dali povod i pruili
BiH ve od septembra 1991. bile su mobilisane snage
alibi snagama JNA da radikaliziraju odnose i pokre-
rezervne milicije brojnosti do 40.000 ljudi. Ovaj sa-
nu sukobe u situaciji kada sa bosanske strane nije bilo
stav bio je naoruan savremenim pjeadijskim naoru-
spremnih snaga za konfrontaciju, to bi predstavljalo
anjem. U skladitima se uvalo jo oko 12.000 cijevi
politiko i nacionalno samoubistvo. Tako su se i jedni
pjeadijskog oruja, koje je MUP posjedovao za plani-
i drugi opredijelili za paralelne, tajne i formalno ilegal-
ne aktivnosti provoenja odbrambenih priprema pod
stranakim okriljem.
Patriotska liga Bosne i Hercegovine281 predstav-
273 Ibid., str. 248. ljala je najznaajniju pojavu u sferi paralelnog vojnog
274 Ibid., str. 164.
organizovanja provoenog pod okriljem SDA. Mada
275 AARBiH, RTO 6/1-169 (RTO, Pregled ratne popune ljud-
stvom TO SRBiH sa stanjem na dan 31.12.1991). su, po nekim iskazima, prve forme priprema za odgo-
276 AARBiH, RTO 8/1-201 (RTO, Pregled skladita JNA u koji-
ma se uva naoruanje i municija tabova TO). 280 ICTY, RTO SRBiH, Informacija o akciji sigurnijeg obezbjee-
277 adinlija, Teritorijalna odbrana, str. 164. nja naoruanja i municije TOSRBiH, DT: 06/1-79, 13.9.1990.
278 AARBiH, RTO 6/1-169 (RTO, Pregled ratne popune ljud- 281 General Vahid Karaveli navodi da je prvobitni naziv organi-
stvom TO SRBiH sa stanjem na dan 31.12.1991). zacije Patriotska liga naroda Bosne i Hercegovine, a da je
279 AARBiH, RTO 8/1-201 (RTO, Pregled skladita JNA u koji- krai naziv Patriotska liga prihvaen krajem 1991. Karaveli,
ma se uva naoruanje i municija tabova TO). Agresija, str. 197.

60
vor na krizu, u vidu kriznih tabova nastalih na po- organizovanja i ve poznat irom Bosne i Hercegovi-
druju Sarajeva u martu 1991. godine, navedene kao ne. U novembru 1991. u Hrasnici je Glavni vojni tab
poetak Patriotske lige,282 to su ipak bile jo uvijek PLBiH izdao Uputstvo o pripremi i organizovanju PL
samo politike aktivnosti. U smislu vojne organizaci- za odbranu suverene BiH, koje je u decembru dostav-
je, Patriotska liga se poela razvijati nakon formiranja ljeno do opinskih tabova Patriotske lige.287
Savjeta za nacionalnu odbranu pri SDA u junu 1991.
Tako se krajem 1991. godine ova struktura poela
godine. in stvaranja ovog savjeta i ideja Patriotske
uobliavati u iroko zasnovan sistem gotovo identian
lige znaili su iskazivanje volje da se bonjaki narod i
teritorijalnoj odbrani, u ijoj osnovi je bila mrea teri-
cjelovitost Bosne i Hercegovine, kao minimalni uslov
torijalnih vojnih i politikih tabova. Na vrhu organi-
njegove opstojnosti, po svaku cijenu brane i nisu zna-
zacije bio je Glavni tab PL za Bosnu i Hercegovinu,
ili nikakvu konkretnu materijalnu i organizacijsku
na ijem elu se, kako smo ve naveli, naao bivi ofi-
spremnost.
cir JNA i kasniji general ARBiH Kemo Kariik. Na
Ozbiljniji koraci u organizaciji odbrane u okviri- srednjem nivou organizacije bili su regionalni tabovi
ma Patriotske lige preduzeti su od poetka jeseni 1991. (Biha, Prijedor, Livno, Doboj, Tuzla, Zenica, Saraje-
godine, nakon to je proglaenje slovenake i hrvatske vo, Gorade, Mostar), dok su osnovu inili opinski
dravne nezavisnosti rezultiralo kratkim slovenakim tabovi koji su trebali objedinjavati zamiljenu organi-
ratom i poetkom krvavog rata u Hrvatskoj i nakon zaciju krajnje fleksibilne strukture jedinica.288
gomilanja ogromnih efektiva JNA povuenih iz ovih
Regionalni tab PL Sarajevo je s ustrojavanjem i
zemalja na teritoriju Bosne i Hercegovine.
organizacijom poeo u septembru 1991,289 organizacij-
Patriotska liga, voena od nekoliko utjecajnih pr- ski je objedinjavao pod svojom nadlenou opine:
vaka SDA,283 okupila je osim istih entuzijasta i je- Breza, Centar, Fojnica, Hadii, Han-Pijesak, Ilida,
dan broj ljudi s vojnim iskustvom i obrazovanjem. Uz Ilija, Kiseljak, Kreevo, Novi Grad, Novo Sarajevo,
to je pokuavala osmisliti koncept odbrane zemlje na Olovo, Pale, Rogatica, Sokolac, Stari Grad, Trnovo,
stratekoj ravni.284 U tom smislu unutar organizacije
postojale su dvije koncepcije. Prvobitna koncepcija
zasnivala se na manjim gotovim jedinicama, kao mo- AARBiH, NIP Vojna iskustva iz rata u BiH 1992-1995, sepa-
guim jezgrom za stvaranje veih formacija kada se rat br. 2, Vojna situacija uoi agresije na Republiku Bosnu i
Hercegovinu, radni materijal, autor: Ziro Suljevi, Sarajevo,
za njima pokae potreba.285 Veina lanova Glavnog 2001, prilog 17.
taba PL zagovarala je miljenje po kojem je trebalo 287 AARBiH, Uloga Patriotske lige, Zelenih beretki i drugih organi-
formirati jedinice po klasinoj shemi, osposobljene za zovanih patriota (Preuzeto iz NIP Vojna iskustva iz rata u BiH
1992-1995 Separati 2 i 3).
izvoenje krupnijih borbenih dejstava, kako u zahvatu 288 AARBiH, G PL BiH, Direktiva za odbranu suvereniteta BiH,
fronta tako i u plioj i dubljoj pozadini neprijatelja. Sarajevo, 25.2.1992.
Zato je u organizacijsko-formacijskom pogledu za for- 289 Na elu ovog taba od njegovog formiranja, najprije kao koor-
dinator, a zatim kao komandant bio je Faid Heo. Halilbegovi,
miranje jedinica PL i njihovo ustrojstvo izabran model str. 99. Od 12. februara 1992. godine dunost komandanta
organizovanja jedinica TO SRBiH od odjeljenja do obavljao je Nehru Gani, a u sastavu Regionalnog taba PL
odreda.286 Procijenjeno je da je to jednostavniji nain Sarajevo osim Gania bili su: Faid Heo, kao naelnik taba,
Hamid Bahto, Devad Rao, Asim Spahi, Enis Srna, Sejad
eljo, dr. Nedad Keo. Dokument pod nazivom: tab PL
282 Nihad Halilbegovi, injenice o Patriotskoj ligi, Opsada i od- sarajevske regije od 12.02.1992. do 17.04.1992. (vojni dio),
brana Sarajeva 1992-1995: referati sa okruglog stola odr- autor Nehru Gani. Mr. Faid Heo ne spominje smjenu na elu
anog 23. novembra 2005. godine, Institut za istraivanje RgPL, a osim nabrojanih, kao odgovorne ljude angaovane u
zloina protiv ovjenosti i meunarodnog prava Univerziteta organizaciji i radu vojnog RgPL Sarajevo, spominje Mirsada
u Sarajevu, Sarajevo, 2008, str. 97-105. auevia, dr. Safeta ibu, Redada atia, Enesa Karovia,
Fahrudina Raanicu, Asima Memievia, Fahrudina Karia, dr.
283 Politiko krilo Glavnog taba PL inili su: Alija Izetbegovi,
Aziza Kurtovia i Harisa Buturovia. Heo navodi da je u radu
Omer Behmen, Rusmir Mahmutehaji, Hasan engi, Nasih
RgPL Sarajevo od decembra 1991. do februara 1992. bio an-
Raidagi. Karaveli, Agresija, str. 198.
gaovan i Mustafa Hajrulahovi Talijan. Osim vojnog taba PL,
284 Vojno krilo Glavnog taba PL inili su: Meho Kariik - koman- koji je djelovao u navedenom sastavu, Heo navodi kao lano-
dant PL, Sefer Halilovi - zamjenik komandanta, Avdo Hebib, ve politikog RgPL Sarajevo: prof. dr. Munira Jahia, dr. Re-
Munib Bisi, Sulejman Vranj, Hajrudin uman, Mustafa Haj- ada Bektia, Muhameda Kreevljakovia, Nihada Halilbegovi-
rulahovi Talijan, Atif aronji Emir, Dervo Harbinja, Rifat Bi- a, Selima Hadibajria, Mirsada Kebu i Safeta Hadia. Faid
lajac, Ziro Suljevi, Irfan Ljevakovi, Zijah Raidagi, Salko Heo, Uloga Patriotske lige Sarajevske regije u organizaciji i
Polimac, Alija Lonari. Ibid., str. 198-200. pripremi otpora 1991.-1992. (rukopis). Mada Heo podatak o
285 Atif aronji Emir, Razliite koncepcije PL, Osloboenje (Sa- smjeni na elu RgPL Sarajevo u februaru 1992. u svom ruko-
rajevo), 17. 5. 1997. pisu potpuno preuuje, njegovu tanost, osim generala Nehru
286 Koncept izloen u dokumentu Uputstva o pripremi i organi- Gania, svojim izjavama potvrdili su general Sulejman Vranj,
zovanju Patriotske lige za odbranu suverene Republike BiH, tadanji lan G PLBiH, i Salko Polimac, sekretar G-a PLBiH.

61
Vare, Visoko i Vogoa.290 Dakle, sve opine iz zone ili se nalazilo u vlasnitvu graana kao lovako, sport-
odgovornosti GrTO i OkTO Sarajevo. U poetnom sko, trofejno oruje i slino.
periodu organizovanja u nadlenosti RgPL Sarajevo
Paralelne vojne pripreme, slino navedenom kon-
bile su i opine Gorade, Foa, Viegrad, Rudo i aj-
ceptu u primjeru SDA, provoene su pod okriljem
nie, koje su u vojnoj organizaciji inile ratni okrug
HDZ-a i HSP-a u Bosni i Hercegovini. Organizacijska
Gorade i odgovarajui okruni tab TO, ali je kasnije
iskustva kadrova ovih stranaka iz Hrvatske, neposred-
dolo do odreenih aktivnosti na paralelnom sistemu
no uee organa hrvatske drave i njenih kadrova u
vojnog organizovanja i na nivou ove subregije.291
tajnim odbrambenim pripremama ovih stranaka, te na-
U cijeloj ovoj shemi radi se o zamiljenoj voj- slonjenost na teritoriju Hrvatske njihovih najsnanijih
noj strukturi u kojoj je najvei dio jedinica postojao uporita u zapadnoj Hercegovini i Posavini, koji su
samo na papiru sainjenom na anketnoj osnovi gdje omoguavali efikasnu neposrednu materijalno-tehni-
su ljudi iskazali spremnost da brane zemlju u sluaju ku podrku, inile su ove aktivnosti u znaajnoj mjeri
rata. U veini ove jedinice nikada nisu bile okupljane efikasnijim u odnosu na one koje je provodila SDA.
i postrojavane, nisu bile uope naoruane niti je s nji- Dostignuti stepen organizovanosti i opremljenosti
ma izvoena bilo kakva aktivnost. Tek su manje grupe ovih struktura u Bosni i Hercegovini u prvoj polovini
aktivista Patriotske lige tajno okupljane i s njima se marta 1992. organi JNA su procjenjivali na 35.000 -
izvodila skraena osnovna vojna obuka i upoznavanje 40.000 ljudi, naoruanih sa preko 23.000 dugih cijevi,
s borbenim sredstvima koja su bila na raspolaganju. 350 pukomitraljeza, 100 protivoklopnih sredstava i
Obuku su uglavnom izvodili aktivni oficiri koji su od oko 90 minobacaa i artiljerijskih orua raznih kali-
jeseni 1991. godine poeli naputati JNA i stavljati se bara.294 Procjena se odnosila na snage HOS-a (HSP) i
na raspolaganje Stranci demokratske akcije. Ove ma- snage organizovane pod egidom HDZ-a zajedno.
nje borbene grupe su i jedine koje su do poetka agre-
Na podruju sarajevske regije elementi hrvatskih
sije na Bosnu i Hercegovinu bile naoruane, za ta su
paralelnih vojnih struktura formirani su na podrujima
ograniene mogunosti stvorene nakon to su hrvatske
Kiseljaka, Kreeva, Fojnice, Varea i na gradskom po-
oruane snage zauzele dio garnizona JNA u Hrvatskoj.
druju Sarajeva.
Od hrvatskih oruanih snaga je pod okriljem SDA na-
bavljeno i u zemlju do proljea 1992. uvezeno nekoli- Kao i u primjeru Patriotske lige i u stvaranju hr-
ko hiljada cijevi pjeadijskog naoruanja.292 vatske vojne strukture u Bosni i Hercegovini nije se
mnogo odstupalo od koncepta teritorijalne odbrane
Male borbene grupe u sastavu Patriotske lige
koji je ljudima bio iroko poznat i koji je nudio legalni
ili pod drugim nazivima (naprimjer Zelene beretke),
okvir za djelovanje.295 Ako sve provedene aktivnosti i
ilegalno formirane i naoruane pod pokroviteljstvom
nisu mogle biti odmah legalizovane, ipak su poduzi-
SDA, ostat e stvarni domet cijele organizacije. Po-
mane mjere davale rezultate kompatibilne sa zakoni-
etkom februara 1992, prema procjenama Glavnog
tom strukturom TO. U veini sredina izbijanjem oru-
vojnog taba Patriotske lige Bosne i Hercegovine, u
anog sukoba, poetkom aprila, strukture stvorene u
sluaju potrebe u njenim sastavima bi, prema anket-
tajnom i paralelnom vojnom organizovanju brzo su
nim spiskovima jedinica, moglo biti angaovano oko
legalizovane njihovim uklapanjem u strukture TO.
80.000 ljudi. Procijenjeno je da bi od ovog broja lah-
kim naoruanjem moglo biti naoruano do 25% ljudi,
dakle maksimalno 20.000 na podruju cijele Bosne i
Hercegovine.293 Ovo naoruanje je iz ilegalnog uvoza

290 Halilbegovi, str. 97-105.


291 Faid Heo, Uloga Patriotske lige Sarajevske regije u organiza- manjim brojem od oko 50.000 pripadnika PL-a, a za koliinu
ciji i pripremi otpora 1991.-1992. (rukopis). Na elu politikog raspoloivog naoruanja znala je da se radi o priblino 20.000
dijela organizacije goradanske subregije bili su Hado Efen- dugih cijevi, oko 170 pukomitraljeza i manjim koliinama pro-
di i Rijad Rai. Karaveli, Agresija, str. 202. tivoklopnih sredstava i minobacaa. Takoer su raunali da u
292 Mesud adinlija, Prvi korpus ARBiH - nastanak i razvoj, Mini- rezervi postoji oko 1.600 komada naoruanja koje bi PL mogla
starstvo za boraka pitanja Kantona Sarajevo, Sarajevo, 2008, podijeliti na oglas mobilizacije. ICTY, Komanda 2. VO, Informa-
str. 12. cija o situaciji u BiH, Pov.broj: 25/142-551, 12.3.1992.
293 AARBiH, Uloga Patriotske lige, Zelenih beretki i drugih orga- 294 ICTY, Komanda 2.VO, Informacija o situaciji u BiH, Pov.broj:
nizovanih patriota (Preuzeto iz NIP Vojna iskustva iz rata u 25/142-551, 12.3.1992.
BiH 1992-1995 Separati 2 i 3). Zanimljivo je da su podaci 295 Jerko Zovak, Rat u Bosanskoj Posavini 1992., Posavska Hr-
koje je JNA imala o organizaciji PL-a iznenaujue tani. Kada vatska d.o.o. - Grad Slavonski Brod, Slavonski Brod, 2009, str.
je u pitanju brojnost, JNA je 12. marta 1992. raunala s neto 78.

62
Obostrani raspored snaga oko Sarajeva poetkom agresije

Linija odbrane grada Vatreni poloaji JNA i srpskih jedinica


Ureeni artiljerijski poloaji JNA

Kasarne JNA na teritoriji pod kontrolom legitimnih vlasti

Karta br. 2

63
64
Poetni period agresije i
objedinjavanje odbrambenih snaga

G
raani Sarajeva i Bosne i Hercegovine do- stovali protiv podjela u MUP-u, jedinica JNA iz Luka-
ekali su 1. april 1992. sa nadom i strahom. vice je u predveerje 1. aprila 1992. sa est transporte-
Prethodnog dana u Briselu je u organizaciji ra zaposjela brdo Mojmilo i vodovodni rezervoar koji
Evropske zajednice, a pod predsjedavanjem Josea se nalazi na njemu. Dolo je i do pucnjave u kojoj je
Cutilleira, zavrena esta runda razgovora o Bosni i ranjen jedan vojnik. Mjetani su narednog dana traili
Hercegovini. Na konferenciji su se lideri SDA - Alija da se vojska povue s Mojmila, a Komanda 4. korpusa
Izetbegovi, SDS - Radovan Karadi i HDZ - Mi- JNA je odgovorila da e povui jedinicu nakon to se s
ljenko Brki, izmeu ostalog, dogovorili da se formira Mojmila povuku paravojne jedinice.300 JNA nije povu-
radna grupa (na ijem elu je trebao biti predstavnik kla transportere s Mojmila.
Evropske zajednice) koja e definisati teritorije kon-
Ipak, 1. aprila 1992. najtee je bilo u Bijeljini,
stitutivnih jedinica u buduoj decentralizovanoj i de-
gdje su u ulinim borbama, u kojima su lokalne srpske
mokratskoj Bosni i Hercegovini. Komisija je trebala
oruane formacije zajedno sa zloglasnom jedinicom
do 15. maja Evropskoj zajednici ponuditi rjeenja.
Slube dravne bezbednosti Srbije, kojom je koman-
Izetbegovi, Karadi, Brki, Cutilleiro i drugi uesni-
dovao eljko Ranjatovi Arkan, sruile legalnu op-
ci konferencije uputili su iz Brisela apel svima u Bosni
insku vlast i poele ubijanje, progone i zastraivanje
i Hercegovini da se suzdre od nasilja i drugih akcija
Bonjaka ovoga grada.301 Narednog dana borbe u Bije-
koje bi mogli ugroziti miroljubivo rjeenje.296
ljini su se rasplamsale,302 a niko nije pritekao upomo
Meutim, 1. aprila poele su podjele u Ministar- bonjakom stanovnitvu. MUP Bijeljine i JNA nisu
stvu za unutranje poslove Bosne i Hercegovine, na- intervenisali, iako je komandant 2. VO general Milu-
javljene nekoliko dana ranije, kada je tzv. Skuptina tin Kukanjac vie puta do tada isticao kako e JNA
srpskog naroda Bosne i Hercegovine usvojila Zakon braniti svaki narod koji bude napadnut. JNA je ekala
o unutranjim poslovima Srpske republike BiH. Na da zloinci zavre svoj krvavi posao. Za etiri dana
osnovu te odluke Momilo Mandi, pomonik mi- borbi oni su to i uradili, a zatim grad predali domaim
nistra unutranjih poslova SRBiH, 31. marta 1992. srpskim oruanim formacijama, te tako uspostavili
svim institucijama Ministarstva za unutranje poslove obrazac etnikog ienja i zloina genocida nad Bo-
uputio je depeu o osnivanju srpskog MUP-a.297 Na njacima.303 JNA je tek 3. aprila sa tenkovima izala na
Mandievu depeu reagovao je ministar unutranjih ulice Bijeljine na kojima su leala tijela ubijenih. Ge-
poslova Alija Delimustafi, koji je pozvao pripadnike neral Kukanjac je objasnio kako JNA nije ranije rea-
MUP-a da budu izvan i iznad toga i da nastave iz- govala u Bijeljini poto joj to nije omoguila opinska
vravanje veoma odgovornih i asnih poslova koji su vlast.304 Otpor malobrojnih branilaca Bijeljine trajao je
im povjereni u postojeoj organizaciji MUP-a BiH.298 do 4. aprila, kada je komandant taba PL-a Bijeljina,
Sindikat MUP-a je 1. aprila pred zgradom Skuptine uz koordinaciju sa komandantom Regionalnog taba
Bosne i Hercegovine organizovao proteste protiv na-
javljenih podjela.299
I dok su policajci i mnogi graani Sarajeva prote- 300 Narod u strahu, vojska na poloaju, Osloboenje, 3.4.1992.
301 Uline borbe u Bijeljini, Osloboenje, 2.4.1993. Uz Bonjake
Bijeljine, meta napada i rtve nasilja zasnovanog na nacional-
noj i vjerskoj osnovi, bili su i Albanci i drugi nesrpski stanovnici
296 Saglasje na papiru, Osloboenje, 2.4.1992. grada.
297 Poziv u 'srpski MUP', Osloboenje, 1.4.1992. 302 U Bijeljini rat, Osloboenje, 3.4.1992.
298 Manipulacija nedobronamjernih, Osloboenje, 1.4.1992. 303 adinlija, Prvi korpus, str. 13.
299 Zajedniki dok je BiH, Osloboenje, 2.4.1992. 304 Tenkovi na bijeljinskim ulicama, Osloboenje, 4.4.1992.

65
PL-a iz Tuzle, pristupio izvlaenju i evakuaciji boraca MUP-u. Vei dio odreda na elu s komandantom Dra-
i civilnog stanovnitva.305 ganom Vikiem takoer je iste noi napustio Krtelje i
smjestio se u Domu milicije u Sarajevu.
Prvih aprilskih dana, pored Bijeljine, oruani in-
cidenti, nasilje i sve intenzivnije borbe su uestali i na U noi izmeu 4. i 5. aprila u raznim dijelovima
podruju Bosanskog Broda, Mostara, Livna, Banje Sarajeva poele su se okupljati grupe graana, rezer-
Luke, Kupresa, Stoca, Travnika i drugih mjesta. Mno- visti, kao i pripadnici raznih paravojnih jedinica. U toj
gi putevi su bili blokirani. Zbog toga je Predsjednitvo aprilskoj noi sarajevske patriote - pripadnici TO, po-
SRBiH 3. aprila 1992. dalo mogunost mobilizacije licajci, lanovi Patriotske lige i Zelenih beretki - uspje-
Teritorijalne odbrane u opinama koje to ele u cilju li su iz dotadanje baze MUP-ovih specijalaca u Krte-
stabiliziranja politiko-bezbjednosne situacije na nji- ljima izvui dosta oruja, municije, opreme i vozila.
hovom podruju.306 S obzirom na to da je u Bijeljini Meutim, posao nisu zavrili do kraja, jer su ih napali
masakr nad Bonjacima nastavljen, da JNA nita nije srpski policajci i paravojne snage s Ilide i Vojkovia,
inila da zatiti taj narod i da se situacija kompliko- koji su uzeli dio plijena iz Krtelja.311 Iste noi pede-
vala i u nizu drugih opina, Predsjednitvo SRBiH je setak maskiranih ljudi upalo je u Policijsku stanicu u
4. aprila zakljuilo da se na osnovu vlastite procjene Novom Sarajevu i opljakalo sve naoruanje.312
prilika izvri mobilizacija Teritorijalne odbrane svih
U nedjelju ujutro 5. aprila 1992. u cijelom gra-
opina u Bosni i Hercegovini i gradu Sarajevu, uklju-
du su ponovo osvanule barikade. U skladu s odlu-
ujui i jedinice veze, mobilizacija cjelokupnog rezer-
kom Predsjednitva SRBiH o mobilizaciji jedinica
vnog sastava milicije SRBiH, kao i jedinica Civilne
TO, nadleni organi su donijeli odluku da se izvri
zatite.307 Predsjednitvo je takoer uputilo zahtjev
djelimina mobilizacija Teritorijalne odbrane Grada
Jugoslavenskoj narodnoj armiji da jedinicama Teri-
Sarajeva, Gradskog i optinskih tabova, protivdiver-
torijalne odbrane - optinskim i okrunim tabovima
zantskih odreda, pozadinskih baza i jedinica veze.313
- vrati naoruanje, vojnu opremu i ostala materijalno-
Komandant Gradskog taba pukovnik Hasan Efendi
tehnika sredstva koja su im ustupljena na uvanje.308
istog dana je naredio potinjenim tabovima da se s
Odluka je donesena bez prisustva lanova Predsjed-
jedinicama stave u punu borbenu gotovost 6. aprila u
nitva iz reda srpskog naroda Biljane Plavi i Nikole
12 sati.314
Koljevia. Predsjednik Predsjednitva SRBiH Alija
Izetbegovi objasnio je da je odluka o mobilizaciji Te- U popodnevnim satima 5. aprila odmetnuti srpski
ritorijalne odbrane, policije i Civilne zatite donesena specijalci, uz pomo JNA, napali su i zauzeli kolski
kako bi se omoguilo narodu da se sam brani i da centar MUP-a na Vracama, drei sve uenike i nastav-
se odbrani od moguih Bijeljina. Izetbegovi je tada nike kao taoce.315 U viesatnoj borbi za MUP-ovu ko-
kazao kako se nad narodom u Bijeljini vri genocid.309 lu na Vracama na strani branilaca Sarajeva uestvovali
su i pripadnici Patriotske lige s Hrasnog Brda i Pofali-
U skladu s odlukama Predsjednitva, stanice jav-
a.316 Kako naoruani branioci nisu uspjeli osloboditi
ne bezbjednosti u sarajevskim opinama su 4. aprila
zatoene u koli, u graanima Sarajeva se rodio bunt i
1992. izvrile mobilizaciju aktivnog i rezervnog sa-
stava milicije. Mobilizaciji su se odazvali gotovo svi
311 ICTY, MUP Republike Srpske, SJB Ilida, Izvjetaj edomi-
kadrovi muslimanske i hrvatske nacionalnosti i mali ra Glavaa o dotadanjoj ulozi ove SJB u ratu, Broj: 01-03-
broj kadrova srpske nacionalnosti.310 Veina specijala- 927/93, 20.9.1993.
ca srpske nacionalnosti iz Odreda za specijalne namje- 312 Otpor im je pokuao pruiti deurni policajac Pero Petrovi koji
je tom prilikom poginuo. Iste noi u Kotorcu je na dunosti ubi-
ne MUP-a SRBiH s naoruanjem je 4. aprila napustila jen policajac Hajraga Kulo. Stanice milicije pod kontrolom,
odred i bazu u Krteljima i prikljuila se tzv. srpskom Osloboenje, 6.4.1992.
313 Hasan Efendi, Znaaj TO u odbrani Sarajeva, KORAK (Sa-
rajevo) br. 27, april-juni 2012, str. 33.
305 Karaveli, Agresija, str. 166.
314 Kuriozitet je da upravo Gradski tab TO Sarajeva nije bio u
306 Saglasnost za TO, Osloboenje, 4.4.1992. stanju da se, nakon mobilizacije jedinica, 6. aprila 1992. stavi u
307 Zapisnik 65. sjednice Predsjednitva Socijalistike Republike punu borbenu gotovost. Tog dana grupa naoruanih pripadni-
Bosne i Hercegovine odrane 4, 5, 6. i 8. aprila 1992. godine, ka Patriotske lige nasilno je upala u zgradu taba i opljakala
u: Tomo imi, Dokumenti Predsjednitva BiH 1991.-1994., naoruanje i sredstva.
NATIONAL SECURITY AND THE FUTURE 3(7), Zagreb, 315 U tom napadu ubijen je uenik ove kole maloljetni Samir Mii.
2006, str. 125-129. Armija nam nije pomogla, Osloboenje, 18.4.1992.
308 Ibid. 316 Mesud adinlija, Za Sarajevo, za Bosnu svoju:od 13. novo-
309 Mobilisati Teritorijalnu odbranu, miliciju i civilnu zatitu, Oslo- sarajevske do 111. Viteke brdske brigade, Udruenje 1.
boenje, 5.4.1992. Slavna - 111. Viteka brigada, Sarajevo, 2010, str. 26; Armija
310 Stanice milicije pod kontrolom, Osloboenje, 6.4.1992. nam nije pomogla, Osloboenje, 18.4.1992.

66
oni su, goloruki, krenuli prema Vracama da oslobode snu i Hercegovinu kao nezavisnu i suverenu dravu.
uenike i nastavnike. Kod Vrbanje mosta kolona gra- To je bio novi signal agresorskim snagama da u noi
ana je zaustavljena vatrom iz pjeadijskog naoruanja 6/7. aprila izvre jo snaniji napad na Sarajevo. Arti-
koju su po masi otvorili naoruani pripadnici srpskih ljerijom su razarali stare dijelove grada i pjeadijom
snaga.317 MUP-ova kola na Vracama nije osloboena, napali prema Vasinom Hanu, Jaredolima i irokai.321
a specijalci srpskog MUP-a u zarobljenitvo su odveli Branioci Sarajeva su odbili sve njihove napade. Isto-
direktora kole, pet nastavnika i dva pitomca, dok su vremeno, samozvani Svenarodni parlament je napu-
ostale pitomce i nastavnike oslobodili.318 stio zgradu Skuptine i ustupio salu legalno izabranim
poslanicima. U utorak 7. aprila, prvog dana nezavisno-
Za to vrijeme voene su borbe i oko Sarajevskog
sti drave Bosne i Hercegovine, u Sarajevu je odrana
aerodroma, u kojima su pale rtve na strani rezervnog
sjednica Skuptine Bosne i Hercegovine sa koje su se
sastava MUP-a SRBiH. Jedinice JNA 5. aprila su za-
poslanici i lanovi poslanikih klubova SDA, HDZ,
posjele aerodrom.
SDP, DSS, MBO i LS obratili javnosti. Naglasili su
Nakon zloina na Vrbanja mostu nekoliko hiljada da je Bosna i Hercegovina izloena gruboj unutra-
revoltiranih graana upalo je u susjednu zgradu Skup- njoj i spoljnoj agresiji i nasilnoj secesiji, te pozvali
tine Bosne i Hercegovine i proglasilo neformalni i sve graane, sve nacije i sve dravne organe da se
samozvani Svenarodni parlament, ije je zasjeda- suprotstave agresiji i secesiji.322 Nezavisnost Bosne i
nje direktno prenosila Televizija Sarajevo, ali i mno- Hercegovine su 7. aprila priznale Sjedinjene Amerike
ge svjetske televizijske kue. Veliki broj ljudi iz svih Drave, Austrija i Hrvatska.323
krajeva Bosne i Hercegovine krenuo je prema Saraje-
Predsjednitvo SRBiH je 8. aprila 1992. donije-
vu da se odupre Karadievim sljedbenicima, ali i da
lo nekoliko historijskih odluka u formi uredbi sa za-
trai smjenu cijele vlasti koju su inile tri nacionalne
konskom snagom. Proglaeno je stanje neposredne
stranke.319
ratne opasnosti, a naziv Socijalistika republika Bo-
Te noi naoruane jedinice SDS-a i JNA izvri- sna i Hercegovina promijenjen je u Republika Bosna
le su napad na Sarajevo. Satima su granatama razarali i Hercegovina. Ukinut je dotadanji Republiki tab
Baariju i rubne dijelove grada, posebno Jaredole. Teritorijalne odbrane i razrijeeni dunosti komandant
Pred zoru su sa Trebevia izveli pjeadijski napad, ali i naelnik ovog taba, generali Drago Vukosavljevi
su ih branioci grada odbili. i Fikret Jaki. Predsjednitvo je istovremeno donije-
Narednog dana, 6. aprila, graani su se ponovo lo odluku o obrazovanju taba Teritorijalne odbrane
okupili ispred zgrade Skuptine Bosne i Hercegovine Republike Bosne i Hercegovine i za njegovog prvog
u kojoj je i dalje zasjedao Svenarodni parlament. Iz komandanta imenovalo pukovnika Hasana Efendia,
hotela Holiday inn snajperisti iz obezbjeenja Rado- a za naelnika taba pukovnika Stjepana ibera. Na
vana Karadia su zapucali u okupljeni narod, to je istoj sjednici je propisano da e o upotrebi Teritorijal-
uivo prenosila TV Sarajevo. Istovremeno su i artiljer- ne odbrane odluivati Predsjednitvo RBiH i da e Mi-
ci JNA ponovo poeli s granatiranjem grada. MUP- nistarstvo za narodnu odbranu RBiH, preko taba TO,
ova specijalna jedinica, uz pomo velikog broja de- rukovoditi i komandovati Teritorijalnom odbranom.
monstranata, upala je u Holiday inn i zarobila srpske Predsjednitvo je takoer odluilo da e privremeni
snajperiste koji su pucali na goloruk narod. U borbama znak svih pripadnika oruanih sastava TORBiH biti
za odbranu Sarajeva 5. i 6. aprila 1992. poginulo je 9 stari bosanski grb u obliku tita sa zlatnim ljiljanima.324
branilaca, a 37 ih je ranjeno.320 Dok je Predsjednitvo Republike donosilo histo-
Evropska zajednica je 6. aprila 1992. priznala Bo- rijske odluke za odbranu drave Bosne i Hercegovine,
u Mostaru je 8. aprila 1992. Predsjednitvo Hrvatske
zajednice Herceg-Bosne donijelo odluku o formiranju
317 Ubijene su studentica medicine Suada Dilberovi i Olga Sui,
majka dvoje djece.
318 Armija nam nije pomogla, Osloboenje, 18.4.1992.
319 Narod ponovo osvaja slobodu, Osloboenje, 7.4.1992. Na- 321 Bitka za Sarajevo, Osloboenje, 7.4.1992.
vedeni dogaaji u literaturi nisu do kraja objanjeni. Iako je u 322 Bosna na udaru agresije, Osloboenje, 8.4.1992.
obrascu deavanja bilo prepoznatljivih elemenata iz plana koji 323 SAD priznale BiH, Osloboenje, 8.4.1992.
je prije agresije sainila JNA, a koji se odnosio na ruenje re- 324 Zapisnik 65. sjednice Predsjednitva Socijalistike Republike
publikih vlasti, jo nije ponuen cjelovit odgovor na pitanje ko Bosne i Hercegovine odrane 4, 5, 6. i 8. aprila 1992. godine,
je sve i kako pokuavao bujicu graanskog bunta okrenuti na u: Tomo imi, Dokumenti Predsjednitva BiH 1991.-1994.,
svoj mlin kroz Svenarodni parlament. NATIONAL SECURITY AND THE FUTURE 3(7), Zagreb,
320 Masovni zloin nad gradom, Osloboenje, 7.4.1992. 2006, str. 125-129.

67
Hrvatskog vijea obrane, kao vrhovnog tijela obrane TORBiH Hasan Efendi je 9. aprila ujutro odrao prvi
naroda u Hrvatskoj zajednici Herceg-Bosni. Pred- sastanak sa lanovima taba i zahtijevao od njih da se
sjednitvo HZ H-B je, kako je naglasilo, ovu odluku u roku od 24 sata pismeno izjasne o dobrovoljnom pri-
donijelo svjesno nemoi legalne vlasti Republike stupanju novom tabu TORBiH, odnosno o lojalnosti
Bosne i Hercegovine, posebno raspada njenog obram- dravi - Republici BiH.329 tab je narednog dana upu-
benog sustava, te da e se HVO brinuti o obrani su- tio depee okrunim tabovima i opinskim tabovima
vereniteta prostora Hrvatske zajednice Herceg-Bosna TO kojima ih je upoznao o promjenama u TORBiH,
i o zatiti hrvatskog naroda, kao i drugih naroda u ovoj takoer traei od njih da se izjasne o prihvatanju nove
zajednici napadnutih od bilo kojeg agresora.325 organizacije Teritorijalne odbrane Bosne i Hercegovi-
ne. Depea nije upuena Okrunom tabu TO Banja
Agresija na Republiku Bosnu i Hercegovinu do-
Luka, te u jo 35 opinskih tabova TO koji su prizna-
bivala je sve ire razmjere. Jedinice JNA, u iji su
vali jedino vlast SDS-a.
borbeni poredak i sistem rukovoenja i komandova-
nja uvedene i inkorporirane dobrovoljake, policijske, Okruni tab TO Livno, kao i opinski tabovi tog
teritorijalne i sve druge naoruane srpske formacije, podruja, te izvjestan broj opinskih tabova iz sasta-
kako je to na prethodnim stranicama detaljno obja- va OkTO Mostar, nisu prihvatili novu organizaciju
njeno, ule su u Kupres, napadale Mostar i Bosanski TORBiH i prikljuili su se HVO-u. Povodom odluke
Brod, stezale obru oko Sarajeva i granatirale ga. SAO Predsjednitva od 8. aprila 1992. o formiranju taba
Semberija je preuzela svu vlast na svom podruju, a TORBiH, predsjednik tzv. HZ H-B i HVO-a Mate
jedinice Dravne bezbednosti Srbije su se iz Bijeljine Boban uputio je 10. aprila 1992. godine svim opin-
preselile u Zvornik i postavile ultimatum legalnim or- skim stoerima HVO-a zapovijed u kojoj naglaava
ganima opine da predaju naoruanje srpskoj optini da HZ H-B ne prihvaa iskompromitiranu TO kao
Zvornik do 8 sati narednog dana ili e Zvornik biti svoju vojnu strukturu, te da od danas, 10. travnja
druga Bijeljina.326 1992. godine Glavni stoer Hrvatskog vijea obrane
komunicira samo sa opinskim stoerima Hrvatskog
Predsjednitvo Republike Bosne i Hercegovine
vijea obrane, kao i da su sve druge vojne forma-
je 9. aprila donijelo Odluku o objedinjavanju svih na-
cije na podruju HZ Herceg Bosna ili nelegalne ili
oruanih sastava na teritoriji Republike. Prema ovoj
neprijateljske.330 Lojalnost tabu TORBiH pismeno
odluci, svi naoruani sastavi i pojedinci, osim snaga
je iskazalo pet okrunih tabova TO (Biha, Gorade,
JNA i MUP-a, koji djeluju na teritoriji Republike Bo-
Sarajevo, Tuzla i Zenica), Gradski tab TO Sarajevo i
sne i Hercegovine, pod raznim oznakama i simbolima
50 opinskih tabova TO.331
bili su obavezni da se prijave optinskim okrunim i
Gradskom tabu Teritorijalne odbrane radi stavljanja Prelaskom Hasana Efendia na dunost koman-
pod jedinstvenu komandu i dobivanje jedinstvenih danta taba TORBiH, na elo Gradskog taba TO
obiljeja. Odlukom je odreen 15. april 1992. kao Sarajevo doao je pukovnik Himzo Peenkovi. Pet
krajnji rok do kojeg su svi naoruani sastavi i pojedi- dana kasnije, 13. aprila 1992, od Gradskog i Okru-
nici bili duni ukljuiti se u Teritorijalnu odbranu, ina- nog taba TO Sarajevo formiran je Regionalni tab
e su se smatrali paravojnim formacijama.327 Ovaj Teritorijalne odbrane Sarajevo, na ijem je elu ostao
datum kasnije je usvojen kao dan formiranja Armije pukovnik Peenkovi. RgTO Sarajevo je 15. aprila
Republike Bosne i Hercegovine. 1992. pod svojom komandom imao 6.390 naoruanih
pripadnika TO i 18.576 nenaoruanih pripadnika - do-
Predsjednitvo je za zamjenika naelnika i glav-
brovoljaca.332
nog operativca taba TORBiH imenovalo pukovnika
Jovana Divjaka.328 Novoimenovani komandant taba
329 Avdulah Kajevi, Razvoj odbrambeno-oslobodilakih snaga
Bosne i Hercegovine u periodu 1992 -1995. godine (Sepa-
rat), Udruenje za zatitu tekovina borbe za BiH, Sarajevo,
325 Predsjednitvo Hrvatske zajednice Herceg-Bosna, Odluka o 2012, str. 58.
formiranju Hrvatskog vijea obrane, Broj: 2/92, Mostar, 8. trav- 330 GS HVO, Broj: Z-01-11, 10.4.1992. http://www.slobodanpra-
nja 1992. http://www.slobodanpraljak.com. ljak.com.
326 Arkanov ultimatum, Osloboenje, 9.4.1992. 331 Rasim Deli, Armija Republike Bosne i Hercegovine: nasta-
327 Zapisnik 66. sjednice Predsjednitva Socijalistike Republike nak, razvoj i odbrana zemlje, knjiga prva, VKBI, Sarajevo,
Bosne i Hercegovine odrane 9. aprila 1992. godine, u: Tomo 2007, str. 182.
imi, Dokumenti Predsjednitva BiH 1991.-1994., NATIO- 332 AARBiH, RgTO, Dnevni izvjetaj o stanju bezbjednosti i bor-
NAL SECURITY AND THE FUTURE 3(7), Zagreb, 2006, str. benim dejstvima na teritoriji, Broj: 02-8/9, 16.4.1992. Ovo je
131-134. bio posljednji dnevni izvjetaj koji je potpisao pukovnik Himzo
328 Ibid. Peenkovi kao komandant RgTO Sarajevo.

68
Zelene beretke - branioci Sarajeva, 1992.

Vojna policija, 1992.

69
Peenkovi se samo nekoliko dana zadrao na Zanimljivo je da je 13. aprila 1992. JNA napustio i
elu RgTO Sarajevo. Nakon ulaska ljudstva i ka- Rasim Deli i isti dan se ukljuio u tab TORBiH, te je
drova Patriotske lige u sastav TORBiH, komandant bio svjedok dolaska lanova GVPL u tab TORBiH.
TORBiH je za komandanta Regionalnog taba TO Tu veer je Hasan Efendi postavio Sefera Halilovi-
Sarajevo postavio Mustafu Hajrulahovia Talijana. a za naelnika Operativnog centra, a Rasima Delia
Novopostavljeni komandant je prvo nareenje kao ko- za zamjenika Jovana Divjaka.337 Ipak je, jo izvjesno
mandant RgTO Sarajevo izdao 17. aprila 1992.333 vrijeme, tab PL zadrao odreeni nivo autonomnosti
komandovanja svojim jedinicama.
Tih dana velikog patriotskog naboja tabu TOR-
BiH i svim tabovima TO u Sarajevu i sarajevskoj re- Do 15. aprila 1992. u TO su se ukljuile i jedinice
giji svakodnevno se javljao i stavljao na raspolaganje Zelenih beretki, koje su se zvale Bosnae, a koji-
veliki broj dobrovoljaca, kao i starjeina koji su na- ma je komandovao Emin vraki. I one su izvjesno
putali JNA. Zahvaljujui dugogodinjem uhodanom vrijeme sauvale odreeni nivo autonomnosti u svom
mehanizmu tabovi i jedinice TO su se uspjeno ustro- djelovanju.
javali i popunjavali dobrovoljcima i vodili borbe za
tab Teritorijalne odbrane Republike Bosne i
odbranu grada.
Hercegovine je 12. aprila 1992. izdao Direktivu za
Jedinice Patriotske lige nije bilo teko integrisati u odbranu suvereniteta i nezavisnosti Republike Bosne
Teritorijalnu odbranu, jer se organizacijska struktura i Hercegovine, koju je potpisao komandant pukovnik
PL podudarala sa organizacijskom strukturom TO SR- Hasan Efendi i koja je proslijeena tabovima TO u
BiH na svim stepenima RiK-a.334 Nakon odluke Pred- 73 opine.338 Faks taba TORBiH bio je zakaen za
sjednitva o objedinjavanju svih naoruanih sastava, Karadiev tab na Palama i Direktiva se na njegovom
jedinice Patriotske lige su preimenovane u jedinice stolu nala umnoena 73 puta. Karadi je 14. aprila
Teritorijalne odbrane. Zapravo, mnogi lanovi Patri- pred TV kamerama u Beogradu mahao direktivom, a
otske lige istovremeno su bili i pripadnici Teritorijalne komandant 2. VO JNA general Milutin Kukanjac op-
odbrane.335 tuio je tab TORBiH i Hasana Efendia da su objavili
rat Jugoslavenskoj narodnoj armiji, jer su u Direktivi
U Sarajevu su se jedinice i tabovi PL-a, nakon
kao neprijateljske snage navedeni TO SAO i Jugo-
odluke Predsjednitva o objedinjavanju naoruanih
slavenska armija, iako Predsjednitvo RBiH, pokua-
sastava, bez veih tekoa ukljuili u Teritorijalnu
vajui da izbjegne sukob sa JNA, jo nije bilo proglasi-
odbranu. No, Glavni vojni tab PL-a nije urio da se
lo ratno stanje, pa ni JNA formalno nije bila oznaena
ukljui u tab TORBiH. Naime, odluka Predsjednitva
kao agresor.339 Uz to, tab TORBiH izdao je Direktivu
da ozvanii Teritorijalnu odbranu kao oruanu snagu
bez znanja i saglasnosti Vrhovne komande - Predsjed-
na podruju Bosne i Hercegovine i izabere Hasana
nitva Republike Bosne i Hercegovine. Komandant
Efendia za njenog komandanta iznenadila je lano-
Hasan Efendi je odgovorio da tekst nije autentian. I
ve taba PL-a Bosne i Hercegovine. Oni su oekivali
samo Predsjednitvo je 16. aprila obavijestilo javnost
da e Patriotska liga biti glavna oruana snaga drave
da je stavilo van snage ovu direktivu koja sadri po-
Bosne i Hercegovine u koju e se ukljuiti svi drugi
litike implikacije odnosa RBiH i JNA, koju je izdao
sastavi, pa i TO, a na njeno elo biti imenovan nji-
komandant taba TORBiH pukovnik Hasan Efendi
hov ovjek.336 tab Patriotske lige ukljuio se u tab
Teritorijalne odbrane RBiH 12. ili 13. aprila 1992.

333 AARBiH, RgTO, Pitanja za redovni izvjetaj, Nareenje, Str. 337 Prvi komandant taba TORBiH Hasan Efendi pie da su
pov. broj 02/38-1, 17.4.1992. godine. lanovi taba PLBiH u tab TORBiH doli 12. aprila. Hasan
334 Kajevi, str. 35. Efendi, Ko je branio Bosnu, str 147; Meutim, Rasim Deli
335 Tako je legalni komandant Optinskog taba TO Novo Sarajevo pie: I ja sam kao lan TORBiH prisustvovao inu ulasku
Salko Idriz paralelno bio i komandant opinskog taba ilegalne u operativnu salu taba lanova GV PL Sefera Halilovia,
PL. Idriz je odmah 9. aprila 1992, u skladu s odlukom Pred- Mehe Kariika, Zaima Backovia, Zije Raidagia i dr. 13. apri-
sjednitva RBiH odrede Patriotske lige Pofalii i Hrasno Brdo la uvee i njihovo ukljuivanje u rad taba. Mogue da je dogo-
preimenovao u odrede Teritorijalne odbrane. Na Hrasnom Brdu vor o principima i nainu ukljuivanja kadrova PL postignut dan
sve je ostalo isto, pa i komandant - Enver Zorni. U Pofaliima ranije, ali je njihovo ukljuivanje u rad TORBiH bilo 13. aprila
je oko 800 lanova Odreda PL pod komandom Habiba Idrizo- 1992. Deli, Armija, knjiga prva, str. 182.
via istog dana podijeljeno u dva odreda Teritorijalne odbra- 338 AARBiH, TORBiH, Direktiva za odbranu suvereniteta i neza-
ne. Na elu prvog ostao je Habib Idrizovi, a za komandanta visnosti Republike Bosne i Hercegovine, Str.pov.broj: 02/2-1,
drugog postavljen je Jusuf Juka Loi. adinlija, Za Sarajevo, 12.4.1992.
str. 27. 339 efko Hodi, Sporna direktiva, Feljton: Kako je nastajala bh.
336 Kajevi, str. 35. Armija, Osloboenje, 19.4.1997.

70
Predsjednik Predsjednitva
Republike Bosne i Hercegovine Alija Izetbegovi

Branioci Sarajeva, 1992.

71
bez znanja Predsjednitva RBiH i ministra za narodnu kao i jedinica za protivoklopnu borbu i jedinica vojne
odbranu, ime je prekoraio svoja ovlatenja.340 policije.342
Na osnovu spomenute direktive, tab TORBiH je Prvih dana agresije na Bosnu i Hercegovinu jedan
tabu TO Grada Sarajeva 14. aprila 1992. izdao Na- od glavnih zadataka branilaca bio je doi do oruja.
reenje broj 1 po kojem je trebalo da, u saradnji sa Predsjednitvo RBiH 4. aprila 1992. zahtijevalo je od
CSB Sarajevo, zatiti vitalne objekte u gradu, blokira JNA da Teritorijalnoj odbrani vrati naoruanje. Uoi
kasarnu u Ulici Vojvode Putnika, izvri otvaranje puta agresije i prvih dana po njenom poetku JNA je oru-
Sarajevo Hadii, obezbijedi terminal u Blauju i za- je dijelila samo pripadnicima srpske nacionalnosti, a
prijei pravac Kasindo Tilava, zatim da objedini sve ostalima samo eventualnom grekom, kakva se dogo-
naoruane sastave na teritoriji grada i otpone s for- dila 9. aprila 1992, kada su se dvije ete Bonjaka iz
miranjem bataljona, te da u gradu izvri zapreavanje Sokolja i Brijea postrojile i, prema prethodnom do-
bonih ulica i kontrolie magistralu Baarija Ilid- govoru sa starjeinama JNA, krenule u kasarnu u Raj-
a.341 tabu TO Grada Sarajeva nareeno je da goto- lovcu - po oruje i municiju. Doli su i prema spisku
vost za izvravanje dejstava bude u 18,00 13.4.1992. zaduili naoruanje. Ve narednog dana JNA je traila
g., odnosno juer! Prvo nareenje za deblokadu Sa- da ga vrate i prijetila bombardovanjem i napadom na
rajeva bilo je, naravno, i prva utopija. ova naselja. To su vie puta i uradili, ali stanovnici So-
kolja i Brijea su sve napade odbili, jer su se imali
Poslije objedinjavanja naoruanih sastava, tab
ime braniti.343
TORBiH je intenzivno radio na okrupnjavanju jedinica
TO-a, pa su 18. aprila 1992. Ministarstvo za narodnu Naoruanje jedinica TO sa podruja Sarajeva na-
odbranu i tab TORBiH izdali nareenje o okrupnja- lazilo se u skladitima pod kontrolom JNA u Faletii-
vanju sastava TO i njihovoj upotrebi. U uvodu ovog ma, Krupanjskoj Rijeci, Hadiima, Lukavici, Koranu
nareenja konstatuje se da je u opinama formiran vei i Semizovcu. U prvoj polovini aprila 1992. u centru
broj malih jedinica, od grupe do ete, koje djeluju au- panje bilo je vojno skladite u Faletiima. U ovom
tonomno, to smanjuje ukupnu snagu TO. Takoer se skladitu uvani su naoruanje i municija Teritorijalne
naglaava da do sada nije dovoljno uinjeno na pla- odbrane sarajevskih opina Centar, Novi Grad i Sta-
niranju upotrebe jedinica u odbrani naselja - gradova, ri Grad, zatim naoruanje dviju partizanskih brigada,
jer se planovi zasnivaju na blokiranju saobraajnica kao i rezerve municije Gradskog i Republikog taba
neposredno na ulazima u naselja umjesto da se posje- TO. Ukratko, u Faletiima se nalazilo oko 50 kamiona
danjem dominantnih objekata sprijei napad na daljim naoruanja, municije i drugog MTS.344 OpTO Stari
prilazima grada. Nareeno je formiranje krupnijih Grad, Patriotska liga i Zelene beretke uradili su plan
pjeadijskih jedinica, ranga bataljona - odreda i da se napada na Faletie kako bi vratili u posjed vlastito na-
na njihovo elo biraju ljudi od sposobnosti i ugleda. oruanje. Za to su traili saglasnost predsjednika Alije
Takoer je nareeno formiranje artiljerijskih jedinica, Izetbegovia. Na sastanku odranom dan ili dva prije
vodova i baterija MB 120 mm i zemaljske artiljerije, meunarodnog priznanja Bosne i Hercegovine, Izetbe-
govi je, nakon to je od Hamida Bahte sasluao plan
napada na Faletie, traio miljenje Kerima Luarevi-

340 Direktiva van snage, Osloboenje, 17.4.1992; Efendi je, 342 AARBiH, TO RBiH, Okrupnjavanje sastava TO i njihova upo-
meutim, uvjeren da je to bila veoma dobra direktiva, a uz to i treba nareenje, Br.pov. 02/61-1, 18.4.1992.
prva zvanina. On pie: Bilo je bitno da ljudi shvate da je na 343 Nekoliko dana ranije oni su starjeinama JNA u ovoj kasarni
nas izvrena agresija, da postoji organizovano komandovanje izrazili nezadovoljstvo to naoruanje dijele samo Srbima, nji-
i rukovoenje oruanom borbom. Efendi, str. 128. Ratni ko- hovim komijama, a ne i Bonjacima. Pregovori, koje je orga-
mandant Generaltaba ARBiH general Rasim Deli smatra da nizovao i koordinirao kapetan iz ove kasarne air Arnautovi,
je znaaj ove direktive, bez obzira to su neke njene postavke uspjeno su okonani i obeano im je da 9. aprila u stroju dou
bile nerealne, bio veliki i zbog toga to je ona posluila tabo- u kasarnu po naoruanje, to su, kao to smo rekli, i uinili. Taj
vima i jedinicama TORBiH za izradu planova i naredbi za voe- dan su patriotima sa Sokolja i Brijea date 362 automatske
nje oruane borbe, a i da organizovanije rade na prijemu do- puke, 22 pukomitreljeza M-72, 150 metaka za svaku cijev,
brovoljaca u jedinice TO. Deli, Armija, knjiga prva, str. 185. odnosno 57.600 metaka 7,62 mm. Bonjacima je podijeljeno
Inae je jedinicama TO ovom direktivom nareeno da odmah jo 240 vojnih uniformi i izvjestan broj vojnih izama. Nazif
izvre zauzimanje skladita naoruanja i municije i blokiranje Osmanovi, Kako su Bonjaci Sokolja i Brijea zaduili oru-
kasarni, njihovo zauzimanje i zarobljavanje pripadnika JNA na je od JNA nakon poetka agresije na Sarajevo i BiH. Najvii
teritoriji BiH. Bilo je predvieno oslobaanje Bosne i Hercego- stepen 'izdaje' srpskog naroda, KORAK (Sarajevo), broj 30,
vine maksimalno za 45 dana, a borbe su trebale poeti odmah. Godina XI, januar-mart 2013, str. 69.
341 AARBiH, KM TO RBiH, Nareenje op.br. 1 za odbranu grada 344 efko Hodi, Otimanje oruja, Feljton: Kako je nastajala bh.
Sarajeva, 14.4.1992. Armija, Osloboenje, 23.4.1997.

72
Pripadnik TORBiH, Mrkovii, 1992. Tenkisti RgTO Sarajevo, 1992.

Sarajevo, zgrada Elektroprivrede BiH, 1992.

73
a, Sefera Halilovia, Sulejmana Vranja, Emina vra- Osu i 320 minobacakih projektila 120 mm i dovezli
kia, Zaima Backovia. Svi su oni podrali procjenu ih u Dom policije.350
Kerima Luarevia da je napad na Faletie rizian,
Ohrabren uspjehom prve grupe, komandant Efen-
jer bi u tom sluaju JNA sigurno svim raspoloivim
di je naredio RgTO Sarajevo i OpTO Novi Grad
sredstvima bombardovala Sarajevo i da bi poginulo
da poalju nove grupe ljudi i vozila.351 Komandant
deset hiljada Sarajlija.345 Izetbegovi je zato odbio
RgTO Sarajevo Mustafa Hajrulahovi Talijan je
plan napada rijeima: Odustanite od toga. Ii emo
odredio 20-ak boraca i sam krenuo s njima. Kada su
drugim putem.346 Nakon toga tab TORBiH je pre-
oko etiri sata ujutro uli u Pretis, na njih je sa svih
govarao sa generalom JNA Vojislavom urevcem o
strana otvorena vatra te su se morali povlaiti. Nakon
ovom naoruanju i dogovorio sastanak 12. aprila uju-
njih pojavila se i grupa iz Novoga Grada koju je pred-
tro u Faletiima.347 Naredne noi JNA je iz Faletia
vodio Safet Hadi. Oni su kombijem stigli pred glav-
izvukla sve naoruanje i municiju.
nu kapiju Pretisa, gdje su pripadnici srpskih snaga
U veernjim satima 17. aprila 1992. godine u tab iz Vogoe odmah otvorili vatru. esterica pripadnika
TORBiH stigla je informacija da prema Vogoi kree TO Novi Grad su poginula, 12 je ranjeno, a pet zaro-
velika kolona kamiona JNA. Procijenjeno je da JNA, bljeno.352
nakon pljake naoruanja u Faletiima, namjerava
Nakon dogaaja u Pretisu, JNA je pojaala od-
opljakati i Pretis u Vogoi. Meutim, vojni kami-
branu ove fabrike i u njen krug dovezla etiri tenka i
oni su sa vogoanske petlje krenuli prema Rajlovcu,
dva transportera. Agresorske snage su zauzele zgradu
a ne prema Pretisu. U tabu TORBiH se rodila ideja
Opine Vogoa i druge javne ustanove, te zaposjele
da se ta situacija iskoristi te da se pod zatitom noi
sve kljune komunikacije i najvei dio teritorije ove
organizuje akcija izvlaenja protivoklopnih raketnih
opine.353 Regionalni tab TO Sarajevo reagovao je
bacaa - Osa, minobacakih projektila i druge ratne
tako to je 18. aprila naredio zapreavanje komunika-
opreme za koju se znalo da se proizvodi u ovoj fabri-
cija na podruju sarajevske regije.354 U skladu s tim na-
ci. Komandant taba TORBiH Hasan Efendi naredio
reenjem, zaprijeeni su svi putevi prema okupiranom
je opinskim tabovima TO Stari Grad, Centar i Novi
dijelu Vogoe, prema UMC-u, u Novom Sarajevu kod
Grad da za ovu akciju angauju po 50 boraca. Odred
Fabrike duhana, prema Drinskoj ulici, u Veleiima,
za specijalne namjene MUP-a RBiH je angaovao 30-
kod kasarne Maral Tito, kod Tehnike kole, na ra-
ak specijalaca koje je predvodio zamjernik komandan-
skrsnici u Pofaliima, kod Ekonomske kole, u Ulici
ta odreda Kemo Ademovi. Te noi na Kobiljoj Glavi
Ivana Krndelja, na zaobilaznici.355
okupilo se mnogo dobrovoljaca. Prema Pretisu ih je
krenulo sedamdesetak.348 Barikade koje je 1. marta 1992. organizovala SDS
uz pomo JNA i srpskih kadrova u MUP-u bile su ge-
Bez tekoa su razoruali straare na kapijama
neralna proba planova o presijecanju, odnosno podjeli
Pretisa.349 Uz pomo jednog radnika, koji je tano
glavnoga grada. Glavna martovska barikada u Pofali-
znao gdje se ta nalazi, specijalci i teritorijalci su do
ima, u Ulici bratstva i jedinstva, i aprilska na Vrba-
pred zoru utovarali MTS. Iz Pretisa su prije svitanja,
nja mostu, nagovjetavale su obrise granica srpskog
bez ispaljenog metka, izvukli oko 1.000 kontejnera za

350 Prema sjeanju Keme Ademovia, Sarajevo, 31. jula 2014.


351 Efendi, str. 322.
352 Meu poginulim bio je i Safet Hadi, jedan od organizatora ot-
345 Hamid Bahto, Sa braniocima Sarajeva i Gorada, VKBI, Sa- pora i prvaka Patriotske lige u Sarajevu, posmrtno nosilac Or-
rajevo, 2008, str. 59. dena heroja oslobodilakog rata. Komanda 17. partizanske
346 Ibid., str. 60. brigade JNA izvijestila je da su u toku noi 17/18. aprila 1992,
347 Na dogovoreni sastanak trebali su doi general urevac od 03,00 do 05,00 sati, Zelene beretke i specijalci MUP-a BiH
ispred JNA, a ispred taba TORBiH Vehbija Kari i Fikret Mu- izvrili napad na fabriku Pretis u Vogoi, da je iz redova na-
slimovi, te ispred Opine Stari Grad Hamid Bahto. Tog jutra padaa ubijeno 5, ranjeno 20, a zarobljeno 9, da je odveeno
Kari, Muslimovi i Bahto doli su nadomak skladita u Faleti- 7 kamiona (2 sa municijom), ukradeno 100 vozila marke Golf,
ima. Umjesto urevca, doekao ih je veliki broj ljemova i te da je blagovremenom intervencijom jedinica JNA spreena
uperenih cijevi. Ibid., str. 60. katastrofa irih razmera. ICTY, Komanda 17. partizanske bri-
348 Bila je to grupa MUP-ovih specijalaca koje je predvodio Kemo gade, Informacija, Br. 277-2, 23.4.1992.
Ademovi, zatim teritorijalci Staroga Grada i Centra, pod ko- 353 AARBiH, RgTO Sarajevo, Dnevni izvjetaj o stanju bezbjed-
mandom Ene akia, Muana Topalovia Cace i Nijaza Sablji- nosti i b/d na teritoriji, Broj: 02-46/92, 20.4.1992.
ce Zenge. Akcijom je rukovodio Kemo Ademovi. Istina o akciji 354 AARBiH, RgTO Sarajevo, Nareenje, Str.pov.broj: 02-33/92,
'Pretis', Osloboenje, 29.4.1997. 18.4.1992.
349 Straare su razoruavali Vinko amarli i Nijaz Sabljica Zenga. 355 adinlija, Za Sarajevo, str. 32.

74
ip - Sarajevo, polaganje zakletve, ljeto 1992. U prvom planu Mustafa Hajrulahovi Talijan

Pripadnici jedinica MUP-a Stari Grad, 1992.

Skenderija, 2. maj 1992. Koevsko Brdo, 1992.

75
Sarajeva. Od sredine aprila srpske snage, uz podrku snagama iz Hrasnice, Butmira, Sokolovi-Kolonije,
JNA, naroito su atakovale na neke dijelove opine Otesa i Stupa pokuavao je osloboditi okupirane dije-
Novo Sarajevo. Tako su 15. aprila 1992. godine izvri- love ove opine i povezati je s ostalim slobodnim di-
le napad na zgradu Elektroprivrede BiH, ali su odbije- jelovima Sarajeva. Borbe su poele rano ujutro i snage
ne. Iste snage su pokuale proboj preko Ulice bratstva TO uspjele su se probiti do Muzike kole, te hotela
i jedinstva, gdje su sprijeene, a zatim su se povukle Bosna i Srbija na Ilidi, gdje su voene estoke
prema Vracama.356 borbe. Uporedo sa napredovanjem snaga TO i MUP-a
RBiH, agresorske snage su nemilice razarale grad, po-
Srpske snage, pojaane odredom brojnosti oko
sebno Butmir, Sokolovi-Koloniju, Hrasnicu, Kovae,
200 dobrovoljaca Srpske radikalne stranke iz Srbi-
Luane.361 S obzirom na to da su srpske snage grana-
je, vojne formacije poznate i kao eeljevci,357 21.
tirale i tvornicu Energoinvest, u kojoj su se nalazile
aprila 1992. su sa Vraca izvele novi artiljerijsko-pje-
opasne hemikalije, sa raznih strana su stizali apeli da
adijski napad na tri sarajevske opine - Centar, Novo
se fabrika potedi. Evropski mirovnjaci su takoer tra-
Sarajevo i Novi Grad i to od Vrbanja mosta do zgrade
ili da prestanu borbe kod hotela Bosna i Srbija.362
RTV doma.358 Meutim, borci Odreda Hrasno Brdo i
JNA je tada na Ilidu poslala est tenkova i transporter
Pofalii I, te pripadnici aktivnog i rezervnog sastava
koji su stali izmeu zaraenih strana - agresorskih
policijskih stanica u opinama Centar, Novo Saraje-
jedinica koje su uzmicale i branilaca Sarajeva koji su
vo i Novi Grad satima su uspjeno odolijevali ovim
napredovali. Nakon ovih borbi, na podruju ilidanske
napadima. Dok su borbe trajale i gorjele mnoge zgra-
opine uspostavljene su linije odbrane koje su se, uz
de, gradonaelnik Sarajeva Muhamed Kreevljakovi
male korekcije, ustalile do kraja rata.
uputio je poziv JNA da zatiti grad koji je njihov kao
i na.359 Kako je djelovanje Jugoslavenske narodne armije
u agresiji na Bosnu i Hercegovinu bilo sve otvorenije,
Branioci Sarajeva su dobili ovu bitku. Srpski
a pregovori o njenoj transformaciji ostali bezuspje-
etniki odred zaustavili su kod slastiarne Palma,
ni, nakon proglaenja ustava nove srpsko-crnogorske
nanijeli mu znaajne gubitke, a dio neprijateljske jedi-
drave Savezne republike Jugoslavije, Predsjednitvo
nice doveli u okruenje. Predsjednik Srpske radikalne
RBiH je 27. aprila 1992. donijelo odluku o povlaenju
stranke Vojislav eelj je iz Beograda, u telefonskom
JNA sa teritorije Bosne i Hercegovine.363 tab TOR-
razgovoru s komandantom svoje jedinice, zaprijetio
BiH je dva dana kasnije, 29. aprila, izdao nareenje o
da e iz Bosne i Hercegovine povui sve svoje sna-
sprovoenju ove odluke. Bilo je to nareenje tabovi-
ge ako se njegovi etnici ne izvuku iz okruenja. Sve
ma TO da, zajedno s MUP-om, izvre potpuno i ma-
raspoloive srpske snage u Sarajevu krenule su prema
sovno zapreavanje na svim putnim pravcima teritori-
dijelu Grbavice u kome se nalazi slastiarna Palma
je Bosne i Hercegovine na kojima jedinice bive JNA
da oslobode etnike koji su se nalazili u okruenju. No
otpoinju izvlaenje tehnikih materijalnih sredstava,
u tome nisu uspjele jer su ih spremno doekale sna-
odnosno otuuju i pljakaju imovinu RBiH. Jedinica-
ge OpTO Novo Sarajevo i jedinice MUP-a. Uspjeh
ma TO je takoer nareeno da raznim vrstama for-
branilaca Novog Sarajeva motivisao je borce Staroga
macijskih i prirodnih prepreka izvre blokadu ireg
Grada i Centra da u popodnevnim satima izvre na-
rejona vojnih objekata iz kojih se nastoje iznijeti teh-
pad na agresorske poloaje prema Vracama i Grbavici.
nika materijalna sredstva te jedinicama bive JNA
Iako su u poetku napredovali i oslobodili znaajan
sprijee izlazak iz kasarni bez pratnji MUP-a. Teritori-
prostor, uveer su se vratili na polazne poloaje.360
jalnoj odbrani je na kraju nareeno da planira i otpo-
Narednog dana, 22. aprila, borbe su nastavljene ne borbena dejstva na cjelokupnoj teritoriji Republi-
u raznim dijelovima Sarajeva, a najee su bile na ke Bosne i Hercegovine i koordinira ih sa tabom TO
Ilidi. Naime, OpTO Ilida, kome je tab TORBiH regije, okruga i Republike BiH. 364
kao ispomo uputio Envera Hadihasanovia edu,
361 urevi lae kako Prstojevi kae, Osloboenje, 23.4.1992.
356 AARBiH, RgTO Sarajevo, Dnevni izvjetaj o stanju bezbjed- 362 Ibid.
nosti i b/d na teritoriji, Broj: 02-8/9, 16.4.1992.
363 Zapisnik sa 79. sjednice Predsjednitva Republike Bosne i
357 Po lideru ove opskurne stranke i srpskom nacionalistikom Hercegovine odrane 27. aprila 1992. godine, u: Tomo imi,
ideologu Vojislavu eelju. Dokumenti Predsjednitva BiH 1991.-1994., NATIONAL SE-
358 Zloinaki pir eeljevaca i srpskih teritorijalaca, Osloboe- CURITY AND THE FUTURE 3(7), Zagreb, 2006, str. 177-178.
nje, 22.4.1992. 364 AARBiH, TO RBiH, Nareenje o sprovoenju odluke Pred-
359 Molim Armiju da zatiti grad, Osloboenje, 22.4.1992. sjednitva Republike BiH broj 02-11-327/92, Broj: 02/145-1,
360 adinlija, Za Sarajevo, str. 32. 29.4.1992.

76
Nareenje, koje je potpisao komandant taba motorizovanog puka JNA da vidi o emu se radi, da
TORBiH Hasan Efendi, potinjenim tabovima po- izvuku i spasu zaposlene, ali jedinica nije stigla na
novo je upueno telefaksom i ponovo je, kao u spo- odredite jer je napadnuta sa svih strana iz svih orua
minjanom sluaju Direktive, podiglo veliku prainu u i oruja.368 Odmah zatim prema centru grada krenule
Beogradu i na Palama. Radovan Karadi je na paljan- su tri kolone JNA sa tenkovima, oklopnim transporte-
skoj televiziji mahao nareenjem optuujui dravu rima i kamionima.369
Bosnu i Hercegovinu da je objavila rat Jugoslavenskoj
Tako je otpoela ova bitka za odbranu Sarajeva.
narodnoj armiji.365
Kolona tenkova i trensportera, sa specijalcima,
Teritorijalna odbrana Republike Bosne i Hercego-
uspjela se probiti do Skenderije, dijelom prela most
vine je u vrijeme ovih aprilskih deavanja stalno na-
i nala se pedesetak metara ispred zgrade Skuptine
rastala i postajala respektabilna vojna sila. Na dan 30.
Grada i stotinjak metara od zgrade Predsjednitva
aprila 1992. u njenom sastavu nalazilo se 676 jedinica,
RBiH. To je bio najkritiniji trenutak bitke. Pripadnici
sa 76.272 borca.366
JNA su poeli tui iz topova i mitraljeza sa tenkova
Pripadnici RgTO Sarajevo su i prije ovog nare- i oklopnih transportera po zgradama Skuptine Grada
enja taba TORBiH blokirali kasarne JNA, ali bez i Predsjednitva.370 U toj dramatinoj situaciju bor-
spreavanja ulaska i izlaska u objekte. Meutim, 1. bu je prihvatilo i obezbjeenje zgrade Predsjednitva,
maja 1992. stanje se izmijenilo. Toga dana pojaano ali bitku je rijeila jedna protivoklopna grupa koja je,
je granatiranje Sarajeva, a zabiljeeni su veliki pokreti zajedno sa obezbjeenjem Predsjednitva i jedinicom
jedinica JNA oko grada. Uz podrku JNA srpske snage TO sa Skenderije unitila dva tenka i dva transportera,
su 1. maja zaposjele centralni dio Vogoe i iz Ilijaa a zapaljen je i jedan pincgauer u kome su bili voj-
napale Visoko i Brezu. Pripadnici Teritorijalne odbra- nici. Bilo je stravino pogledati mjesto okraja posli-
ne su odgovorili tako da su potpuno blokirali Koman- je borbe. Mrtva i ugljenisana tijela vojnika, ranjenici
du 2. VO u Sarajevu.367 trae pomo, a okolo gore tramvaji, kamioni, uniteni
tenkovi i transporteri.371 Prema nekim podacima, 2.
I pored toga to je Predsjednitvo RBiH po svaku
maja 1992. godine 35 pripadnika JNA je izgubilo i-
cijenu nastojalo izbjei otvorene sukobe izmeu JNA
vote u pokuaju osvajanja Sarajeva,372 a tridesetak je
i Teritorijalne odbrane RBiH, do estokog sukoba je
zarobljeno.
ipak dolo 2. maja 1992. godine, i to ba u Sarajevu.
Zapravo, bila je to velika i znaajna bitka za odbranu Veliku hrabrost pokazali su i branioci grada koji
glavnoga grada Bosne i Hercegovine, koju su branioci su na prostoru kod Narodnog pozorita i zgrade UPI-
Sarajeva dobili. ja, u centru grada, vodili borbu s pripadnicima 65.
zmtp 2. VO. Vojni specijalci su se u veernjim satima
arke su poele u podne 2. maja 1992. oko Doma
zabarikadirali u zgradi Radnikog univerziteta uro
JNA u Sarajevu, u kome se, pored naoruanja i opre-
akovi (danas Bosanski kulturni centar) i narednog
me, nalazilo i dosta umjetnikih slika velike vrijedno-
jutra, zajedno sa svojim komandantom, podignutih
sti. Teritorijalci Staroga Grada nastojali su sprijeiti
ruku, drhtei, predali se naoruanim sarajevskim mla-
pljaku Doma JNA. Njihova delegacija je ula u Dom
diima u patikama i farmerkama.373
da pregovara sa naelnikom. Meutim, na njih je od-
mah otvorena vatra i ubijen je jedan pripadnik TO. Za- Branioci Sarajeva su 2. maja 1992. vrsto u blo-
tim je prema Domu JNA krenula jedinica 65. zatitnog kadi drali i Komandu 2. VO, kao i kasarne Maral

365 lanovi Predsjednitva RBiH, takoer, otro su zamjerili ko-


368 ICTY, Komanda 4. Korpusa JNA, Dogaaji u Bosni i Hercego-
mandantu Efendiu zbog ovog nareenja, jer su i dalje poku-
vini, odnos i odraz ukupnog stanja na JNA, Str.pov.broj: 75-1,
avali izbjei sukobe s JNA. tab TORBiH je u popodnevnim
7.5.1992.
satima 29. aprila demantovao da je poslao ikakvu naredbu
takvog sadraja, te da se radi o istom falsifikatu i lai. Pre- 369 Efendi, str. 264.
ko Radija BiH oglasio se i komandant taba TORBiH Hasan 370 Ibid., str 264.
Efendi tvrdei da se radi o lanom faksu, odnosno o zloupo- 371 Efendi, str. 264-265; General Milutin Kukanjac u svom izvje-
trebi lanog faksa koji ne postoji, jer Teritorijalna odbrana ne taju od 7. maja 1992. o dogaajima u Sarajevu 2. i 3. maja
raspolae nikakvim sredstvima da se u ovom trenutku suprot- pie da je na Vrbanja mostu jedan tenk uniten, a dva ote-
stavi Jugoslovenskoj narodnoj armiji. Efendieva naredba o ena.
suprotstavljanju vojsci smatra se lanom, Sarajevska radio- 372 Rade Radovanovi, Sluaj Dobrovoljaka: Falsifikovanje isti-
mrea, 29.4.1992. ne, Aljazera, 3.5. 2012.
366 Deli, Armija, str. 187. 373 efko Hodi, Sarajevo 2. maja 92, Feljton: Kako je nastajala
367 adinlija, Prvi korpus, str. 17. bh. Armija, Osloboenje, 27.4.1997.

77
Tito, Viktor Bubanj i Jusuf Donli. Tako su se U skladu s dogovorom, predsjednik Izetbegovi i nje-
komandant 2. VO JNA general Milutin Kukanjac i nje- govi saradnici su iz Lukavice dovezeni u Komandu 2.
govi najblii saradnici nali u klopci. No iznenada im VO na Bistriku i odatle su svi zajedno krenuli prema
se ukazala prilika da se izvuku iz Sarajeva koje su go- Skenderiji, gdje se vozilo s predsjednikom Izetbegovi-
tovo mjesec dana razarali. U veernjim satima 2. maja em odvojilo od kolone i krenulo prema zgradi Pred-
predsjednik Predsjednitva RBiH Alija Izetbegovi sjednitva, a general Kukanjac preao u vozilo kod
avionom se vratio u Sarajevo sa mirovnih pregovora McKenzija i nastavio vonju prema Lukavici. Ali, vo-
u Lisabonu. S njim su bili njegova kerka Sabina, pre- nju prema Lukavici nastavio je samo prvi dio kolone
vodilac na pregovorima, i potpredsjednik Vlade RBiH sa 15 vozila, jer je u Dobrovoljakoj ulici otvorena va-
Zlatko Lagumdija, lan pregovarakog tima. JNA tra na kolonu JNA i ona je prekinuta.374 Tom prilikom
je izvrila otmicu predsjednika Izetbegovia, njego-
ve kerke Sabine i Zlatka Lagumdije i sprovela ih u 374 Pripadnici JNA su iz kolone provokativno dizali ruke sa tri pr-
sta, pie Hamid Bahto, tadanji komandant taba TO Stari
kasarnu u Lukavici. Domaa i svjetska javnost je tu Grad. Neki su bacali flae sa ispijenim alkoholom. Iz vozila u
veer, uivo, za vrijeme emitovanja Dnevnika TVBiH, koloni su ispaljeni i rafali. Sa poloaja oko Sarajeva je 'grmila'
saznala za otmicu. pucnjava prema gradu. Nismo mogli kontrolisati situaciju. U
samoodbrani, uslijedili su odgovori prema vozilima u koloni iz
Te noi i narednog dana, 3. maja, voeni su pre- koje se pucalo i na druge naine provociralo. Bahto, str. 88. U
izvjetaju o ovom dogaaju general Milutin Kukanjac napisao
govori o oslobaanju predsjednika Izetbegovia i je kako se prema mlazevima dima u Dobrovoljakoj ulici videlo
njegovih saradnika, u zamjenu za dozvolu generalu da je ta ustako-faistika horda nasrnula orujem na vojni-
Kukanjcu i svim lanovima Komande 2. VO da se sa ke, stareine i GL (Graanska lica, op. Redakcije) u koloni.
ICTY, Komanda 4. korpusa JNA, Dogaaji u Bosni i Hercego-
Bistrika izmjeste u Lukavicu. U popodnevnim satima vini, odnos i odraz ukupnog stanja na JNA, Str.pov.broj: 75-1,
3. maja, uz posredovanje komandanta UNPROFOR-a, 7.5.1992. Napad na kolonu u Dobrovoljakoj godinama se po-
kanadskog generala McKenzija, postignut je dogovor. litizira, uveliava se broj poginulih i uope se ovim dogaajem
manipulie. Tadanji komandant 2. vojne oblasti general Milu-

78
Borbena dejstva u centru Sarajeva
2. i 3. maja 1992.
Bitka za Predsjednitvo i
Dobrovoljaka ulica

Zgrada Predsjednitva

Mjesta na kojima je voena


borba

Pravac kretanja kolone

Snage agresora

je zarobljeno 100 vojnika, 30 starjeina i etiri ene, goa, Odred TO i vod minobacaa 120 mm Centar
graanska lica u JNA.375 Sarajevo, snage MUP-a opina Breza, Ilija, Vogoa i
Centar te vod MB 120 mm iz Visokog. tabovi okruga
tab TORBiH je 28. aprila 1992. izdao nareenje
TO Zenica, Mostar i Kakanj imali su zadatak da spri-
RgTO Sarajevo i drugim jedinicama da u sadejstvu
jee intervenciju snaga agresora iz dubine. U tekstu
sa MUP-om BiH izvre deblokadu putnog pravca: Sa-
nareenja nije navedeno ko je neprijatelj i kakve su
rajevo Vogoa Visoko Zenica i obezbijedi ovu
mu snage. Kao na manevrima, neprijatelj je nazvan
komunikaciju. Zadatak jedinica RgTO Sarajevo je
samo Plavi, a navedeno je da su njegove snage raz-
bio: razbiti snage neprijatelja u rejonu Vogoa, Se-
mjetene u Ilijau, Vogoi, Ilidi, Nedariima i Sara-
mizovac i Ilija i obezbijediti komunikaciju Sarajevo
jevskom polju te u dolini rijeke Bosne od Ilijaa do s.
Visoko. To je bio glavni pravac napada, a pomoni:
Krivoglavaca.376
Visoko s. Donja Bioa s. Krivoglavci. Nareenjem
je precizirano koje e jedinice uestvovati na glavnom Ovim borbenim dejstvima s ciljem deblokade
i pomonom pravcu napada. To su trebali biti: dva Sarajeva komandovao je tab TORBiH. Sarajevo je
odreda TO iz Visokog, eta TO Ilija, Odred TO Vo- trebalo biti deblokirano preko Vogoe zajednikim
dejstvima jedinica TO i MUP-a izvan i unutar grada.
Kljuni dio posla trebale su uraditi jedinice koje su do-
tin Kukanjac je dvije godine kasnije izjavio, i toga se drao do
smrti, da je u Dobrovoljakoj poginulo est lica i naveo njihova bile zadatak da napadaju sa spoljne strane, pravcem
imena. U toj Dobrovoljakoj ulici, tvrdio je general Kukanjac, Visoko Ilija Vogoa. Nareenje za napad, koji
oni su napali jedno sanitetsko vozilo i poginuo je jedan vojnik,
Tomovi Zdravko iz Han Pijeska, tri pukovnika: Soki Miro, Ra-
dulovi dr. Budimir i Mihajlovi Boko, jedan potpukovnik Jova-
novi Boko i jedna ena, Muslimanka, uko Nurmela. Znai
est osoba je stradalo od 261. 376 AARBiH, TORBiH, Nareenje br. 2, Str.pov.broj: 02/145-1,
375 Efendi, str. 269. 28.4.1992.

79
je poeo 3. maja, potpisao je Asim Dambasovi.377 Hercegovine je u Banjoj Luci 12. maja formalno doni-
Meutim, s obzirom na dramatine dogaaje u Saraje- jela odluku o preimenovanju 2. VO JNA u Vojsku Re-
vu 2. i 3. maja, jedinice iz grada nisu se mogle punim publike srpskog naroda Bosne i Hercegovine i odluku
kapacitetom angaovati u ovim borbama. Takoer, u o stratekim ciljevima srpskog naroda u Bosni i Herce-
toku borbi za Sarajevo 2. i 3. maja srpske snage i JNA govini. Peti strateki cilj bio je podela grada Sarajeva
su nastavile borbena dejstva na podruju Vogoe, op- na srpski i muslimanski deo.381
kolile selo Svrake i mjetanima postavile ultimatum
U prvoj polovini maja 1992. nisu bili daleko od
za predaju. Jedinice TO i MUP-a iz Sarajeva koje su
ostvarenja tog cilja. Agresorske snage pod svoju kon-
uestvovale u proboju preko Vogoe pokuale su u
trolu ve su bile stavile veliki dio Grbavice, pa i onaj
okviru tih dejstava pomoi stanovnicima Svraka, ali
prema Mostu bratstva i jedinstva, a takoer i najvei
njihov pokuaj proboja do ovog sela nije uspio.378
dio Pofalia, s druge strane. Izmeu je bila kasarna
U pripremi borbenih dejstava iz Visokog za de- Maral Tito. Dakle, jo im je trebalo da osvoje ne-
blokadu Sarajeva uestvovao je i potpukovnik Rasim koliko stotina metara prostora i presijeku Sarajevo na
Deli, koji je petnaestak dana ranije, u ime taba TOR- potezu Vraca Grbavica Most bratstva i jedinstva
BiH, upuen u ovaj kraj. U napadu iz pravca Visokog kasarna Maral Tito Pofalii u. Da su u tome
uestvovala su dva odreda, po jedan iz Visokog i Bre- uspjeli, odbranu Sarajeva uinili bi nemoguom, a to
ze, sa po 300-400 ljudi. Podrku im je pruao Artilje- bi, vjerovatno, znailo prekretnicu u agresiji na Bosnu
rijski dvizion sa 50 mina 82 mm. U borbi za deblokadu i Hercegovinu.382
Sarajeva borcima iz Breze i Visokog 3. maja trebalo je
Suivot Srba, Hrvata i Bonjaka u sarajevskom
da se pridrui jedinica iz Travnika koju je vodio Ru-
naselju Pofalii odvijao se do 15. maja 1992. godine,
smir Agaevi Rus, ali ih je u tom sprijeilo zapovjed-
za ratne uslove, u podnoljivoj atmosferi. Srbi su kon-
nitvo HVO Kiseljaka. Uzalud su lanovi Komande
trolisali Gornje, a Bonjaci Donje Pofalie. Granica
TO iz Visokog molili, a Predsjednitvo RBiH narei-
u Pofaliima je bila kod objekta Plavi granap. Tih ne-
valo rukovodstvu HDZ Kiseljak da propusti travniku
koliko stotina metara - od Plavog granapa do kasarne
jedinicu.379
Maral Tito, u kojoj je i dalje bila JNA, kontrolisali
Pokuaj deblokade Sarajeva 3. maja 1992. nije su branioci Sarajeva iz Pofalia. U tabu TORBiH su
uspio, niti je mogao uspjeti, jer dva odreda TO, sa sla- znali da je Sarajevo upravo na tom dijelu najtanje i
bom artiljerijskom podrkom, nisu bila dovoljna da procjenjivali da srpske snage ba na tom dijelu namje-
savladaju jake agresorske snage na izabranom pravcu ravaju presjei Sarajevo. Zato je komandant TORBiH
napada. Narednih dana estoke borbe voene su unu- naredio komandantu Optinskog taba TO Novo Sara-
tar grada: na Trebeviu, Vracama, Grbavici, Mojmilu, jevo, da sa svojim snagama oslobodi cijele Pofalie.383
Nedariima i Dobrinji, a sa spoljne strane prstena u OpTO Novo Sarajevo je i napravio plan oslobaanja
Hadiima, na Igmanu i u Trnovu. Pofalia.
Nakon to su branioci Sarajeva 3. maja zarobi- Dva dana kasnije, 15. maja, srpska milicija u Pofa-
li veliki broj pripadnika JNA, Komisija za razmjenu liima postavila je ultimatum snagama 3. ete Odreda
Ministarstva za odbranu RBiH je u maju organizovala Pofalii I da do 13,30 sati toga dana, kao i svi Bonjaci
nekoliko razmjena ratnih zarobljenika.380 iz Gornjih Pofalia, predaju oruje ili e biti sravnje-
ni sa zemljom.384 Borci 3. ete bili su mala bonja-
Samozvana Skuptina srpskog naroda Bosne i
ka enklava u Orlovakoj ulici u Gornjim Pofaliima
i nalazili su se u potpunom okruenju srpskih snaga.
377 efko Hodi, Kako deblokirati Sarajevo, Feljton: Kako je na-
stajala bh. Armija, Osloboenje, 25.4.1997.
378 adinlija, Prvi korpus, str. 18.
379 Takav odnos prema odbrani i braniocima Sarajeva kiseljake
vlasti i HVO u cjelini zadrali su do kraja odbrambenog rata. 381 Odluka o stratekim ciljevima srpskog naroda u Bosni i Herce-
Rasim Deli, Lice i nalije rata, VKBI, Sarajevo, 2005, str. 47. govini, Slubeni glasnik Republike Srpske, broj 22, 26. novembar
1993, str. 866.
380 Za priu o 1. korpusu ARBiH zanimljiva je razmjena koja je 13.
maja organizovana na Stupskoj petlji u Sarajevu. Tada su za 382 adinlija, Prvi korpus, str. 19.
oficire JNA Slavoljuba Beloevia, Milana uputa, Jovu Sej- 383 Efendi, Ko je branio Bosnu, str. 273.
menovia, Petra Obradovia, Petra Malia i Radoa Plazinia 384 Ultimatum je komandiru 3. ete Aliji Prazini postavio komandir
razmijenjena dva budua komandanta 1. korpusa Armije RBiH srpske milicije Lazo Bojani. Prazina je izvijestio komandanta
Vahid Karaveli i Nedad Ajnadi, te Husein Paravli, Bajro odreda Habiba Idrizovia, a ovaj komandanta OpTO Novo
Kasumovi i Ferid uga. AARBiH, MO RBiH, Komisija za raz- Sarajevo Salku Idriza. efko Hodi, Pofalika bitka, Opera-
mjenu lica, Broj: 02/153-25, 17.5.1992. cija Jesen 94, DES, Sarajevo, 2007, str. 7-48.

80
Popodne 15. maja otpoele su grozniave pripreme za napustile su poprite bitke.387 Tada je, kao pojaanje, u
Pofaliku bitku, iji je glavni cilj bio deblokada 3. ete. Pofalie stigla grupa boraca Specijalnih jedinica koja
je odigrala znaajnu ulogu u nastavku borbi.388 Nakon
Planeri Pofalike bitke odluili su izvriti napad
nekoliko sati neizvjesnosti, stanje je stabilizovano,
glavnim snagama pravcem Rezervoar Humska uli-
borci TO su unitili mitraljesko gnijezdo kod Cvijetia
ca Dom, a pomonim snagama pravcem Orlovaka
pekare i nastavili oslobaanje Pofalia. U sumrak su
ulica Humska ulica Obad, sa ciljem da razbiju ne-
stigli u Orlovaku ulicu i deblokirali 3. etu Odreda
prijatelja na datim pravcima i izvre ienje terena.
Pofalii I.
Na glavnom pravcu napada angaovani su Odred Ve-
leii i borbene grupe RgTO. Oni su imali zadatak Borbena dejstava su prekinuta i odloena za na-
da razbiju najjaa neprijateljska uporita oko igralita redni dan. Srpske snage su te noi napustile Gornje
kraj Rezervoara te snage srpske milicije kod Doma. Pofalie, odvodei sa sobom i veliki broj pofalikih
Odred Pofalii II i borbene grupe Vojne policije TO Srba. Prije povlaenja oslobodili su sve zatoene Bo-
planirani su da dejstvuju prvim pomonim pravcem: njake i Hrvate. Narednog jutra, 17. maja 1992. godine,
Ulica Ranka ipke Ulica Ruera Bokovia Plavi cijeli Pofalii su osvanuli slobodni.389
granap Humska ulica Obad. Kako su linije desno
RgTO Sarajevo 21. maja 1992. godine raspola-
od rezervoara i ispod pofalike grede drali borci 2.
gao je sa: jednim bataljonom, 11 odreda, jednim ar-
ete Odreda Pofalii I, dva njihova voda su bila prido-
tiljerijskim divizionom, 94 samostalne ete, 104 sa-
data na glavnom pravcu napada Veleikom odredu, a
mostalna voda i 33 samostalna streljaka odjeljenja.
druga dva Odredu Pofalii II. Prva eta ovog odreda i
U njihovom sastavu bilo je 18.193 naoruana borca,
grupa boraca sa Koevskog Brda napadali su drugim
uz jo 23.032 nenaoruana dobrovoljca na spiskovima
pomonim pravcem od Drinske ulice prema Plavom
tabova.390
granapu, angalovia esmi, Orlovakoj i Obadu.
Odred Bua Potok dobio je zadatak da spreava izvla- Meutim, u maju 1992. tab TORBiH, regionalni
enje neprijatelja preko Obada.385 i opinski tabovi suoili su se s problemom osnivanja
velikog broja jedinica Vojne policije, iji su pripadni-
Bitka je poela u pet sati ujutro 16. maja 1992.
ci neovlateno pretresali stanove i hapsili one koje su
artiljerijskom podrkom od est minobacakih pro-
smatrali sumnjivim. Bilo je tu i zloupotreba, jer se u
jektila 62 mm ispaljenih prema Gornjim Pofaliima.386
jedinicama Vojne policije nalazilo dosta krimogenih
Kljunu ulogu odigrale su borbene grupe RgTO koje
osoba. tab TORBiH namjeravao je uvesti red u orga-
su, naoruane protivoklopnim sredstvima, u zoru raz-
nizaciju i funkcionisanje jedinica Vojne policije. Na-
bile najjae neprijateljsko uporite na igralitu kod Re-
reenjem izdatim 17. maja bilo je predvieno da se na
zervoara i zajedno s borcima Veleikog odreda nasta-
nivou taba TORBiH formira bataljon Vojne policije,
vile napredovanje. Brzo su napredovali i borci Odreda
a na nivou regionalnih tabova, osim Sarajeva, ete
Pofalii II i Vojne policije koji su razbili srpsko upori-
VP. Takoer je nareeno da se raspuste sve opinske
te kod Plavog granapa i kafane Ravna gora.
jedinice VP, kao i glavne jedinice VP u Sarajevu te da
Napredovanje boraca Odreda Pofalii I i borbene se od njih formiraju borbene jedinice. Vojnim policaj-
grupe s Koeva zaustavljeno je ispred Cvijetia peka- cima je ovim nareenjem zabranjeno da oduzimaju
re. Oko 11 sati bilo je zaustavljeno i napredovanje je- naoruanje od lica van sastava TO, to su trebali spro-
dinica na ostalim pravcima napada, a srpskim snagama voditi iskljuivo organi MUP-a RBiH.391 U skladu s
stizalo je pojaanje. etiri borbene grupe iz sastava TO ovim nareenjem, komandant RgTO Sarajevo Mu-
stafa Hajrulahovi izdao je nareenje o rasputanju
svih jedinica Vojne policije u zoni odgovornosti svog
385 Naredba za Pofaliki boj. (Naredba je sauvana u rukopisu,
nije protokolisana, nema datuma, niti broja, a samo se na nje-
387 Bile su to borbene grupe RgTO i Vojne policije.
nom kraju vide dijelovi inicijala ovjeka koji ju je za komandanta
Opinskog taba TO Novo Sarajevo potpisao); Odredom Vele- 388 Iz sastava Specijalnih jedinica OS Juke Prazine. Borbenu gru-
ii komandovao je Enver ehovi, borbenim grupama RgTO pu predvodio je Samir Pezo.
Devad Topi i Enis Srna. Odredom Pofalii II komandovao 389 U Pofalikoj bici poginula su etiri pripadnika TORBiH. Najvei
je Jusuf Loi Juka, borbenim grupama VP Kerim Luarevi dio teksta o Pofalikoj bici napisan je prema: Hodi, Pofalika
i Ismet Bajramovi elo. Odredom Pofalii I komandovao je bitka, str. 7-48.
Habib Idrizovi, a njegovom Prvom etom Zahir Panjeta. 390 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Str.pov.
386 S IKM-a u Pofaliima bitkom su neposredno komandovali Fa- broj: 210/92, 21.5.1992.
dil Alihodi ispred OpTO Novo Sarajevo i Ismet Alija ispred 391 AARBiH, TORBiH, Organizacija jedinica vojne policije, Pov.
RgTO. broj: 238-1, 17.5.1992.

81
Pofalika bitka, 16. maj 1992.

KMT

VSrRBiH

Snage TORBiH
VSrRBiH
Pravci napada TORBiH Uporita srpskih snaga

taba i njihovog preformiranja u borbene jedinice. U Predsjednitvo RBiH je 23. maja 1992. godine
nareenju je naznaeno da e potrebe RgTO Sara- smijenilo prvog komandanta taba TORBiH pukovni-
jevo obezbjeivati Vojna policija taba TORBiH.392 ka Hasana Efendia, a za novog komandanta postavi-
Bataljon Vojne policije taba TORBiH je odmah
formiran i bio je multietnikog sastava. Meutim, na- do naputanja JNA bio zamjenik komandanta bataljona vojne
policije u kasarni Viktor Bubanj u Sarajevu. Kada je u maju
kon promjene na elu taba TORBiH, bataljon je mar- JNA napustila kasarnu Viktor Bubanj, Podi je u svojoj bivoj
ginaliziran i napokon u julu 1992. rasformiran.393 kancelariji naao kompletne spiskove i mobilizacijske planove
bataljona vojne policije 4. korpusa JNA. Uz saglasnost Jovana
Divjaka, Stjepana ibera i Fikreta Muslimovia, Podi je po-
392 AARBiH, RgTO, Organizacija jedinica vojne policije, Naree- zvao sve te ljude. Odazvalo se 420 vojnih policajaca svih naci-
nje, Broj: Pov. 03/102-1, 20.5.1992. onalnosti i tako je formiran Bataljon VP taba TORBiH. efko
393 Za komandanta bataljona postavljen je Sifet Podi, koji je, Hodi, Sve je mogue, DES, Sarajevo, 2010, str. 371.

82
lo do tada iroj javnosti potpuno nepoznatog majora TORBiH da e im pruiti punu materijalnu podrku
Sefera Halilovia.394 Formalno, prijedlog za smjenu za uspostavljanje Igmana kao logistike i vojne baze
prvog komandanta taba TORBiH Hasana Efendia na irem podruju Grada.399
Predsjednitvu RBiH je podnio ministar odbrane Jer-
Veliko skladite naoruanja, municije i druge voj-
ko Doko. U obrazloenju prijedloga smjene Doko se
ne opreme JNA nalazilo se u vojnoj kasarni u unov-
pozvao na Uredbu sa zakonskom snagom o Oruanim
nici ispod Igmana. Pripadnici TO i MUP-a s ovog po-
snagama Republike Bosne i Hercegovine, koju je do-
druja u aprilu i maju 1992. vie su puta diverzantski
nijelo Predsjednitvo 20. maja 1992. prema kojoj je
ulazili u unovnicu i izvlaili dragocjeni MTS. Nakon
prestao postojati tab Teritorijalne odbrane, a formi-
formiranja Zdruenog odreda Igman, komanda ovog
ran Glavni tab Oruanih snaga RBiH.395 Predsjednik
odreda je, zajedno sa jedinicama TO Hrasnice i Trno-
Izetbegovi je Efendiu najavio smjenu jer ljudi trae
va, uradila plan napada na kasarnu u unovnici, koji je
mlaeg komandanta.396 Bilo je i drugih razloga i za-
izveden 26. maja 1992.400 Borci koji su upali u ogromni
htjeva za Efendievu smjenu.397
kompleks skladita u unovnici do dva sata popodne
Na poetku agresije na nau zemlju, a posebno uspjeli su ovladati sa 3/4 skladinog prostora.401 Me-
nakon zatvaranja obrua oko Sarajeva, bilo je izuzetno utim, oko dva popodne iz Remontnog zavoda Hadi-
vano sauvati Igman i Bjelanicu. U aprilu i prvoj po- i krenuli su tenkovi u pomo snagama u unovnici, a
lovini maja ove planine branile su male jedinice MUP- zatim su stigle i jo dvije borbene grupe koje je poslao
a i Teritorijalne odbrane iz Hadia, Trnova i Hrasnice. glavnokomandujui srpski general Ratko Mladi.402 S
Da bi odbrana bila jo vra, 18. maja 1992. formiran druge strane, pomo borcima TO nije stizala. U veer-
je Zdrueni odred Igman.398 Formiranjem Zdrue- njim satima teritorijalci i policajci morali su se povui
nog odreda Igman oekivalo se da e biti uspostav- na polazne poloaje.403
ljena vrsta, jedinstvena komanda na ovom prostoru.
U vrijeme borbi za unovnicu, jedinica JNA, sta-
U Optinskom tabu TO Hadii oekivali su od taba
cionirana u vojnom objektu na vrhu Bjelanice, heli-
kopterima se prebacila na Pale.404 Za priu o odbrani
394 U vijesti o smjeni na elu taba TORBiH, koju je emitovala Igmana i slobodne hadike teritorije, odnosno odbra-
dravna agencija BH PRESS, odmah nakon sjednice Pred- ni Sarajeva sa spoljne strane prstena opsade, bilo je
sjednitva, o Haliloviu je navedeno da je nekadanji oficir
jugo-armije, da je roen 6. januara 1952. u Prijepolju, da je vano da je jedinica JNA 30. maja 1992. godine, bez
redove bive JNA napustio 13. septembra prole godine, te incidenta napustila kasarnu u Pazariu i u ispravnom
da je snagama Teritorijalne odbrane BiH pristupio prvog dana stanju ostavila svako orue i borbeni komplet, objek-
po osnivanju Teritorijalne odbrane BiH. Na kraju je navede-
no kako je Halilovi u vojnim krugovima navodno poznat kao te, tenk, samohotku... Narednog dana, 31. maja, od
izuzetan operativac i vrlo sposoban i kreativan vojni strunjak. artiljerijskih orua koje im je ostavila jednica JNA u
Sefer Halilovi komandant taba TOBiH, Osloboenje,
24.5.1992.
kasarni Pazari, komandant OpTO Hadii artiljerac
395 Drugi razlog za Efendievu smjenu je, prema ovom obrazlo- Mirsad ati uperak formirao je artiljerijski divizi-
enju, to to gospodin Hasan Efendi ima ukupno 44 godine
i 11 mjeseci radnog staa, ime je stekao pravo na starosnu
penziju. AARBiH, MORBiH, Prijedlog za razrjeenje dunosti 399 AARBiH, OpTO Hadii, Prijedlog za postavljenje komandan-
i penzioniranje, Broj: SL/92, 22.5.1992. Paradoks ovog obra- ta Zdruenog taba Igman, Broj: 01-2/92, 20.5.1992.
zloenja je u tome to Efendi tada nije bio ispunio nijedan 400 AARBiH, Zdrueni odred Igman, Pov. broj: 02/333-184,
uslov za penziju, jer je imao 58 godina ivota i 38 staa, a nije 26.5.1992.
ni prestao postojati tab TORBiH. 401 ICTY, Komanda ratnog taba srpske optine Hadii, Izvjetaj
396 efko Hodi, Smjena komandanata, Feljton: Kako je nasta- o borbenoj gotovosti srpske optine Hadii, 29.5.1992; Du-
jala bh. Armija, Osloboenje, 28.4.1997. boko smo u Kasarni i imamo ve liniju koja nam odgovara...
397 Pored toga, postojao je sukob izmeu ministra Doke i Efendi- Nai kamioni ulaze u Kasarnu i izvlae MTS, zabiljeio je u
a te je Doko traio njegovu smjenu. Efendievu smjenu traili svom Ratnom dnevniku Mirsad ati uperak, koji je i uradio
su i lanovi Patriotske lige, zato to mu ena, Srpkinja, ivi u plan napada na unovnicu. ati, str. 91.
Beogradu. Kljuni razlog predsjednik Izetbegovi naveo je 11. 402 ICTY, Komanda ratnog taba srpske optine Hadii, Izvjetaj
novembra 2001. kada je rekao da je Efendi smijenjen zato o borbenoj gotovosti srpske optine Hadii, 29.5.1992.
to je davao ratoborne naredbe, a mi nismo imali ime da se 403 Jedinica iz Hrasnice odustala je od bitke, jer je Salko uri, koji
borimo, pa smo gledali neemo li izbjei rat. Hodi, Sve je je dobio zadatak da ih saeka i provede do kasarne u unov-
mogue, str. 307. nici, nagazio na minu i poginuo, a nekoliko boraca iz Hrasnice
398 U odred su ule policijske stanice Brezovaa pod komandom je ranjeno. Pored uria, kome je posmrtno dodijeljen Zlatni
ede Domuza, Mrazite pod komandom Nihada ehia i Gr- ljiljan, u ovoj akciji poginulo je jo est boraca, a ranjeno ih je
karica na elu s Mirzom Vatriem, te eta TO Hadii. Mirsad 15. Ratni plijen takoer je bio neznatan, sve je stalo u prostor
ati uperak, Sjena nad Igmanom, DALSA Bosna, Saraje- sobe 3x3 metra. Zarobljena su i etiri srpska vojnika. ati,
vo, 2000, str 82. i 86; Za VD komandanta Zdruenog odreda str. 93.
Igman imenovan je Vahid Alauz. AARBiH, TORBiH, Imenu- 404 Zapaljeni su agregat sala i prostorije. Elektronika nije unitena
jem, Broj:pov. 02/316-1, 26.5.1992. i nai dre objekat. AARBiH, TRNOVO HADII, 26.5.1992.

83
Lijevo: lan PL, heroj oslobodilakog rata general Safet Hadi.
Desno: komandant Vojnog taba PL BiH general Meho Kariik Kemo

on koji je kasnije stekao ratnu slavu na Igmanu, ali JNA je napustila i kasarnu Jusuf Donli, pa su bra-
i drugim bojitima. U njegovom sastavu bila su dva nioci Sarajeva doli do znaajnog naoruanja. Mukotr-
topa 100 mm, tri topa ZIS 76 mm, dva topa B-1 76 pni pregovori jo uvijek su voeni o deblokadi kasarne
mm, tri haubice 152 mm D-20, jedna haubica 152 mm Maral Tito.
Nora i 18 minobacaa 82 mm.405
U toku pregovora o deblokadi kasarni u glavnom
tabovi TO u svim slobodnim dijelovima Bosne i gradu, Mladi je prijetio, izraavao zabrinutost za
Hercegovine vodili su odbrambena i napadna dejstva Sarajevo i nastavljao ga nemilice razarati. Dva mi-
rukovodei i komandujui velikim brojem malih jedi- nobacaka projektila od 82 mm ispaljena sa srpskih
nica, to se negativno odraavalo na ukupno funkci- poloaja 27. maja 1992. eksplodirala su u Ulici Vase
onisanje sistema. Zbog toga je Predsjednitvo RBiH Miskina meu civilima koji su stajali u redu za hljeb.
27. maja 1992. godine, nastavljajui u aprilu zapoeti Ubijeno je 18, a ranjeno, i vie ili manje unakaeno,
proces okrupnjavanja sastava TO, donijelo odluku o 144 graana Sarajeva.408 Bio je to prvi veliki masakr
formiranju 37 jedinica nivoa brigada i odreda.406 Od koji su poinile Mladieve snage u Sarajevu. Nakon
12 brigada, ije je formiranje ovim aktom nareeno u toga je, u Gebelsovom stilu, stupila na scenu mona
Bosni i Hercegovini, njih est bilo je iz sastava Regio- paljanska mainerija lai.409
nalnog taba TO Sarajevo.
Ali, i naredne noi Sarajevo je gorjelo od zloi-
U drugoj polovini maja 1992. godine agresorske nakih agresorskih granata, a nareenja za ruenje Sa-
snage pojaano su granatirale Sarajevo, izmeu osta- rajeva izdavao je Ratko Mladi.410
log i zato jer su branioci u samom gradu u blokadi
drali tri velike kasarne JNA: Maral Tito, Viktor 408 Karovi-Babi, str. 61.
Bubanj i Jusuf Donli. Pregovori o deblokadi ka- 409 Momilo Krajinik izjavio je da toga dana srpske snage nisu
sarni u zamjenu za vraanje naoruanja TO, koje je u ispalile nijednu granatu, a Radovan Karadi optuio je Mu-
slimane da su izveli taj napad da bi stvorili izgovor za prekid
svojim skladitima drala JNA, dugo su trajali. Prva je pregovora u Lisabonu. Pojavio se i bivi pukovnik JNA Milorad
deblokirana kasarna Viktor Bubanj, koju su pripad- Cvijovi koji je dokazao da masakr nisu izvele granate nego
nici JNA napustili 24. maja,407 a nekoliko dana kasnije eksploziv izazvan daljinskim upravljaem. U tu priu povjero-
vao je i tadanji komandant UNPROFOR-a BiH general Lewis
McKenzie. Zloin s potpisom, Osloboenje (Sarajevo),
27.5.1994.
405 AARBiH, ZOd Igman, Pov. broj: 02/333-220, 30.5.1992; a- 410 Evo nekih od njegovih naredbi koje je te noi izdao pukovniku
ti, Sjene nad Igmanom. Mirku Vukainoviu: Veluie tuci... I Pofalie tuci tamo nema
406 AARBiH, Predsjednitvo Republike Bosne i Hercegovine, Od- srpskog ivlja mnogo...Tuci oko Dobrovoljake, oko one Hum-
luka o formiranju jedinica Teritorijalne odbrane, PR.Broj:1170, ske gore... I ure akovia gore... Da ne mogu da spavaju, da
27.5.1992. razvuemo pamet njihovu... Predsjednitvo mi jo jedan plotun
407 Vojska, napokon, krenula iz Sarajeva, Osloboenje (Saraje- pali... ICTY: Razgovor voen 28.5.1992. godine izmeu Mla-
vo), 25.5.1992. di Ratka i Vukainovi Mirka, Haka dokumenta, Interni broj:

84
Komandanti taba TORBiH; lijevo: general Hasan Efendi, desno: general Sefer Halilovi

Plavi granap - poprite Pofalike bitke Zarobljeni pripadnici JNA, 2. maj 1992.

Kasarna Maral Tito, juni 1992.

85
Mojmilo, 1992.

Vozilo TORBiH, 1992.

86
87
88
Operacija LJETO-92

G
lavni zadatak taba TORBiH, na elu s novim prijateljske linije u rejonima Kasatia, Drozgometve,
komandantom Seferom Haliloviem, takoer Dupovaca i Koana. Snage TO iz pravca Kiseljaka
je bio deblokada Sarajeva. Poetkom juna trebale su napasti: Batalovo brdo, Kobiljau i Rakovi-
1992. intenzivirano je formiranje brigada i drugih je- cu, a snage TO iz Visokog objekte: Vratnica, Dobranj-
dinica i planiranje borbenih dejstava. Predsjednitvo sko brdo i Viegrad.413
RBiH je ve 4. juna 1992. donijelo odluku o formi-
Nema sumnje da je Glavni tab VSrRBiH saznao
ranju 14 novih jedinica Teritorijalne odbrane. Nakon
za plan LJETO-92, pa je spremno doekao ovu ope-
mukotrpnih pregovora, 5. juna je iseljena kasarna
raciju Teritorijalne odbrane RBiH.414 Pripremajui se
Maral Tito. Zauzvrat, tab TORBiH je od JNA do-
za napadna dejstva radi ostvarenja petog stratekog
bio znaajna materijalno-tehnika sredstva, odnosno
cilja srpskog naroda - podjele grada Sarajeva, G
oruje, orua i municiju raznih kalibara. Posebno su za
VSrRBiH je uporedo planirao odbranu od predsto-
odbranu grada bila dragocjena orua, haubice raznih
jee ofanzive TORBiH, pa je 6. juna 1992, odnosno
kalibara, samohotke i minobacai. Ve nakon 12 sati
na dan kada je trebalo da pone deblokada Sarajeva,
od preuzimanja orua iz kasarne Maral Tito, 6. juna
svim korpusima izdao Direktivu za dalja dejstva, sa
1992. formirana je Prva samostalna mjeovita artilje-
prioritetnim zadatkom da vrsto dre dostignute linije,
rijska brigada RgTO Sarajevo, koja je raspolagala sa
sprijee prodore DTG i snaga neprijatelja u zahvatu
preko 5.000 granata raznih kalibara.411
osnovnih pravaca, a dijelom snaga nastoje izvodi-
S obzirom na to da je TO u Sarajevu, to pre- ti aktivna ofanzivna dejstva radi ienja teritorija od
govorima oko iseljavanja kasarni JNA, to zaroblja- zaostalih grupa i pojedinaca neprijatelja. Ciljevi ove
vanjem, a i na druge naine, uspjela doi do znatnih ofanzive, kako je navedeno u direktivi, bili su: ienje
koliina oruja i municije, a jedinice van Sarajeva jo dijelova Sarajeva s veinskim srpskim stanovnitvom
i vie, borbeni moral boraca TO je naglo porastao.412 i obezbjeenje ireg podruja Aerodroma, presijecanje
tab TORBiH, na elu sa Seferom Haliloviem, pro- grada pravcem Nedarii Stup Rajlovac, zauzima-
cijenio je da su steeni uslovi za deblokadu Sarajeva, nje i ienje Mojmila, Dobrinje, Sokolovi-Kolonije
i to dejstvima jedinica izvan i unutar prstena opsade i Butmira, deblokada komunikacija Trnovo Sarajevo
grada. Ova operacija nazvana je LJETO-92, a po- i Zlatite Pale, te uz obezbjeenje s pravca Gorada,
etak borbenih dejstava planiran je za 6. juni 1992. Rogatice i epe, obezbjeenje komunikacije Sarajevo
u pet sati ujutro. Prema dogovoru komandanta taba Sokolac Vlasenica. Ovi zadaci postavljeni su Sa-
TORBiH i ministra za unutranje poslove, u operaciji rajevsko-romanijskom korpusu, uz sadejstvo sa Her-
deblokade Sarajeva uestvovalo je i po 300 policajaca cegovakim i Istonobosanskim korpusom.415
iz svih sarajevskih opina koje su se stavile pod ko-
Prema podacima kojim raspolaemo, pisalo je u
mandu RgTO Sarajevo. S Igmana i slobodne teritori-
ovoj direktivi Glavnog taba VSrRBiH, neprijatelj je
je hadike opine jedinice TO i MUP-a trebalo je da
krenuo u sveoptu ofanzivu ka Sarajevu na pravcima:
napadnu kasarnu i vojna skladita u unovnici, te ne-
Zenica Visoko Ilija, Kiseljak Hadii i Pazari
Hadii. Verovatne namere neprijatelja su da izvri
deblokadu Sarajeva sa severa i zapada. Gotovost za
CD-29-18-6/02/004.
411 Njeno osnivanje formalizirano je retroaktivno nareenjem
GOSRBiH broj 02/349-322 od 8.7.1992. godine. Preuzimanju
sredstava i organizaciji artiljerijske jedinice doprinijeli su lan 413 AARBiH, Materijali NIP Vojna iskustva odbrambeno-oslobodi-
taba TORBiH pukovnik Vehbija Kari, artiljerijski oficiri Redo lakog rata 1992-1995, Lista podataka o b/d: Napad na Bata-
Mehi, Hajrudin Grabovica i drugi. Golim rukama do topova, lovo brdo (tt 934), Kobiljau i Rakovicu.
Nedjelja (Sarajevo), 5.7.1992. 414 adinlija, Za Sarajevo, str. 52.
412 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. 415 ICTY, G VSrRBiH, Direktiva za dalja dejstva, Str.pov.broj:
broj: 02- 282/92, 7.6.1992. 02/5-22, 6.6.1992.

89
napad bila je 8.6.1992. u 06,00 sati. Zadatke iz direk- uestvovale jednice iz Konjica, Jablanice, kao i jedi-
tive trebalo je realizovati u vremenu od 8 do 10 dana. nica dobrovoljaca formirana od graana Bosne i Her-
Kao to se vidi, vremenski su se podudarili planovi cegovine u Hrvatskoj.423 Opet je u prvom planu bio
taba TORBiH o deblokadi Sarajeva i GVSrRBiH o napad na kasarnu i skladita municije u unovnici, te
presijecanju glavnog grada Bosne i Hercegovine nave- na srpske poloaje u Kasatiima, Drozgometvi, Du-
denim pravcem. povcima i Koanu. Ali, pomak nije ostvaren.424 Pri-
padnici Teritorijalne odbrane Hrasnice i Butmira izve-
Borbe u okviru Operacije LJETO-92 poele
le su takoer artiljerijsko-pjeadijski napad na srpske
su, prema planu, 6. juna 1992. bez stvarno izraenog
poloaje na Ilidi i Vojkoviima, dok su iz Sokolovi-
teita.416 U Arhivu ARBiH ne postoji nareenje za
Kolonije i Kovaa dejstvovali artiljerijom.
operaciju LJETO-92. Dodue, Ibrahim Dervievi,
u to vrijeme komandant Odreda TO Veleii, tvrdi da Operacija LJETO-92 nastavljena je i narednog
je glavni pravac napada snaga TORBiH iz okruenja dana, posebno sa vanjske strane prstena opsade, ali su
bio: Stup Azii Vrelo Bosne Blauj i da je tim linije odbrane ostale nepromijenjene. Srpske snage su
pravcem napadala 1. sandaka brigada.417 Meutim, u nemilice razarale Sarajevo, zapalile jedan od UNIS-
izvjetaju Komande SRK o borbama u i oko Sarajeva ovih nebodera i Kasarnu Maral Tito.425
6. juna 1992. uope se ne spominju bilo kakvi napadi
Najuspjeniji dan u operaciji LJETO-92 bio je
jedinica TORBiH od Azia i Stupa.418
8. juna 1992. godine, kada su jedinice RgTO Saraje-
U zoru 6. juna 1992. poela je da dejstvuje 1. vo i MUP-a unutar grada vodile borbe na svim pravci-
samostalna mjeovita artiljerijska brigada iz Saraje- ma i oslobodile znaajne objekte na platou ui: Orli,
va i to po srpskim poloajima na Borijama, Biosku, Krstac i Volujak. Ovu pobjedu na brdu u izvojevali
Vracama, Grbavici, Mrkoviima, Poljinama, Hrasnu su borci odreda Veleii i Pofalii I iz sastava OpTO
Brdu, kasarni u Lukavici i drugim ciljevima.419 Prvog Novo Sarajevo, u sadejstvu sa snagama opinskih ta-
dana borbi odreene uspjehe postigle su jedinice koje bova TO Novi Grad i Vogoa.426 U toku borbi za u
su napadale na visokom pravcu, odnosno iz Breze, u ispomo je stigla i grupa boraca Prve sandake bri-
upe i Visokog. Na ovom pravcu jedinice TO poti- gade i Specijalne jedinice MUP-a.
snule su srpske snage, ali neprijatelj nije bio potpuno
U bici za osloboenje Orlia na ui, 8. juna
razbijen i uniten kako bi se deblokirao put Visoko
1992. zarobljene su dvije haubice 105 mm, dva brdska
Sarajevo.420 U izvjetaju SRK od 6. juna 1992. nagla-
topa B1 76 mm, jedan top ZIS 76 mm, etiri minoba-
ano je da u rejonu Ilijaa, a to je bio visoki pra-
caa 120 mm, 20 minobacaa 60 mm, jedan PAT 20/3
vac, neprijatelj vri peadijski napad kombinovano
mm, tri PAT-a 20/1 mm, jedan PAT 40 mm, est PAM-
sa artiljerijskom vatrom, da je napad odbijen, ali da
ova 12,7 mm, oko stotinu puaka, vie stotina hiljada
su njihove snage i dalje izloene stalnom pritisku.421
komada municije raznih kalibara, te vie teretnih i put-
Iako nije bilo sinhronizovanog napada jedinica TO sa
nikih vozila i razne druge opreme.427 Oslobaanjem
spoljne strane prstena opsade grada, jer dok su jedi-
nice TO na visokom pravcu u napad krenule u etiri
sata ujutro, jedinice od Kiseljaka prema Han-Ploi i 423 Ovom dobrovoljakom jedinicom komandovao je Mustafa
Kobiljai napale su u sedam sati uveer, ipak su borci Porobi. Svim jedinicama na hadikom i kiseljakom pravcu
komandovao je potpukovnik Mustafa Polutak, koji je u ime ta-
TO i na kiseljakom pravcu postigli poetne uspjehe, ba TORBiH koordinirao dejstva jedinica TO.
to je Komanda SRK pravdala time da je ovdje odnos 424 ati, str. 108
snaga 1:5 do 1:9 u korist neprijatelja.422 425 Novinar Sky Newsa Van Linden je 7. juna u svijet poslao re-
portau o Sarajevu u plamenu, posebno o zapaljenom Uniso-
Na hadikom pravcu, pored jedinica OpTO vom neboderu. Ovo je bio simbol modernog Sarajeva, a sada
je simbol modernog razaranja. Plamen prolazi kroz podove i
Hadii i Zdruenog odreda Igman, u operaciji su penje se do najviih katova, razbacujui krhotine po ulicama
u srcu glavnog grada Bosne. Raspad jednog od jedinstvenih
nebodera ovog grada ogleda se u razbijenim prozorima nje-
416 adinlija, Za Sarajevo, str. 53. govog blizanca... Oblinja kasarna Maral Tito je u plamenu.
Od njene evakuacije, dva dana ranije, sistematski je razarana.
417 Ibrahim Dervievi, Prva slavna i viteka brigada: herojstvo
Svaku no u Sarajevu pomisli da ne moe biti gore. Ali bude.
i rtve u odbrani Sarajeva '92 '95., Sarajevo, 2009, str. 106.
Van Lynden, Izvadak iz reportae o granatiranju Sarajeva, Sky
418 ICTY, Komanda SRK, Str.pov.broj: 10/74-40, 6.6.1992. News, 7. juna 1992.
419 Golim rukama do topova, Nedjelja (Sarajevo), 5.7.1992. 426 AARBiH, OpTO Novo Sarajevo, Izvjetaj o izvrenim bor-
420 AARBiH, OpTO Visoko, Str.pov.broj: 04/23-3, 6.6.1992. benim dejstvima na dan 8.6.92. g., Pov.broj: 02/333-299,
421 ICTY, Komanda SRK, Str.pov.broj: 10/74-40, 6.6.1992. 8.6.1992.
422 Ibid. 427 Dervievi, str. 115.

90
Operacija LJETO - 92
Djelovanje snaga TORBiH s vanjske strane prstena opsade Sarajeva

TORBiH

VSrRBiH

HVO

TORBiH

Linija poloaja TORBiH Linija poloaja VRS

Linija poloaja HVO

91
92
velikog dijela brda u i dominantne kote Orli, stvo- naredio da produe napade i narednog dana,432 da bi 9.
reni su povoljni uslovi za daljnje uspjene napade na juna ujutro izdao novo nareenje komandantu RgTO
ovom pravcu. Sarajevo da jedinice ovog taba u toku dana moraju
zauzeti i ovladati sljedeim rejonima - objektima: Po-
Branioci Sarajeva su 8. juna uspjeli presjei put
ljine, Mrkovii, Osmice, Biosko, Faletii, Brus Vidi-
za Pale preko Trebevia u rejonu Prvog umara. Ta-
kovac, Vrace, Mojmilo, Dobrinja IV i V i Nedarii.433
koer su ovladali linijom Prijeko brdo - Smiljevii -
Bili su to nerealni zadaci i veina ovih objekata nije
Ugljeii, ali je ovaj napad u popodnevnim satima za-
osloboena ni do kraja rata.
ustavljen.428 Uporedo s napadom na u pripadnici TO
i MUP-a s unutranje strane prstena opsade Sarajeva tab TORBiH je 11. juna odluio reorganizova-
napali su srpske poloaje na pravcima Sedrenik Pa- ti jedinice sa spoljne strane prstena i zajedno sa jedi-
ino brdo Biosko, Podhrastovi Grdonj Mrkovii, nicama unutar Sarajeva ponovo pokuati deblokirati
Jevrejsko groblje Vraca i Ivana Krndelja Zagor- glavni grad. U vezi s tim tab TORBiH je 11. juna.
ska Ozrenska (Hrasno Brdo).429 U sklopu napada na 1992. izdao nareenje komandantu Okrunog taba
Hrasno Brdo i Vraca voene su i borbe za oslobaanje TO Zenica da oformi 3. OG iji je zadatak bio, izmeu
Grbavice. ostalog, razbiti etnike snage u dolini rijeke Bosne od
Visokog do Sarajeva i izvriti deblokadu Sarajeva u
Meutim, ni na jednom od ovih pravaca nije
rejonima Butile, Osijek, Blauj i Rakovica. Snage u
bilo znaajnijih uspjeha. Dodue, u bici na Hrasnom
okviru 3. OG trebalo je organizovati u dvije taktike
Brdu, koju su predvodili pripadnici Specijalne jedinice
grupe. Nareenjem je definisano formiranje TG-1, u
MUP-a RBiH, do popodnevnih sati osloboeno je do-
iji sastav su ulazili tabovi TO Zenica, Kakanj, Buso-
sta kua u ulicama Milinkladska, Vrbovska i Zagorska.
vaa, Fojnica, Kiseljak, Kreevo, Visoko, Ilija, Breza
Ali, nakon to su srpske snage na ovaj pravac poslale
i Vare, sa zadatkom da nastavi s izvoenjem borbenih
pojaanje, a posebno nakon pogibije Vinka amarlia,
dejstava glavnim snagama pravcem Visoko Saraje-
komandira ete MUP-ovih specijalaca, i tekog ranja-
vo, a pomonim pravcem Kiseljak Sarajevo s ciljem
vanja Jusufa Loia, komandanta Odreda Pofalii II,
deblokade Sarajeva u rejonima Butile, Osijek, Blauj i
napad je obustavljen. 430
Rakovica.434 Za komandanta TG-1 postavljen je Rasim
U dokumentu Komande SRK-a od 8. juna 1992. Deli.
zabiljeeno je da su borbe voene i s druge strane pr-
Tih dana nije se znalo ko, zapravo, treba koman-
stena opsade Sarajeva: na Ilidi, u Hadiima, Rakovi-
dovati jedinicama za deblokadu Sarajeva na pravcima
ci i Ilijau, ali da se te linije uspjeno brane. Takoer
Hadia i Igmana. Naime, 7. juna 1992, na poetku
je navedeno da su gubici SRK-a u borbama 8. juna
operacije LJETO-92, borcima i komandantima na
1992. bili 8 mrtvih i 62 ranjena, te da su im otee-
hadikom pravcu stiglo je nareenje komandanta
na dva tenka i pet transportera. Komanda SRK-a je na
taba TORBiH Sefera Halilovia i ministra za odbra-
kraju ovog izvjetaja o borbama u Sarajevu zatraila
nu Jerka Doke kojim su smijenili komandanta ZOd
dejstvo avijacije po Mojmilu brdu i na pravcu u
Igman Vahida Alauza i na njegovo mjesto postavili
Hum Kobilja glava.431
Velimira Maria, jednog od najagilnijih sljedbenika
Pobjedama od 8. juna 1992. godine jedinice TO Mate Bobana u razbijanju jedinstvene Bosne i Herce-
i MUP-a nisu samo oslobodile dio okupirane terito- govine.435 Istog dana zapovjednik Bosanskohercego-
rije naeg glavnog grada unutar prstena opsade, nego vakog zbora - podruja Kralj Tomislav generalboj-
su i poremetile planove agresora da upravo toga dana nik Mate arlija Daida, koji je stvarno pod svojom
izvede ofanzivu na Sarajevo i presijee ga. Ohra- komandom imao jedinicu jaine ete stacionirane u
bren uspjesima, komandant taba TORBiH je 8. juna Buturovi-Polju, izdao je zapovijed jedinicama TO,
RgTO Sarajevo i opinskim tabovima TO u gradu MUP-a i HVO-a Konjic, kojom je za glavnog zapo-
vjednika Sektora Konjic, koji se prostire od Konjica
do Sarajeva, postavio Zejnila Delalia, za njegovog
428 ICTY, Komanda SRK, Glavni tab Vojske SRBiH, Str.pov. broj:
16-74-75, 8.6.1992.
429 AARBiH, Specijalna jedinica MUP-a RBiH, Analiza angaova-
nja Specijalne jedinice u Sarajevskoj akciji 8.6.1992. 432 AARBiH, TORBiH, Nareenje, Broj: 02/349-47, 8.6.1992.
430 AARBiH, OpTO Novo Sarajevo, Izvjetaj o izvrenim bor- 433 AARBiH, TORBiH, Nareenje, Str. pov. broj: 02/349-56,
benim dejstvima na dan 8.6.92. g., Pov.broj: 02/333-299, 9.6.1992.
8.6.1992. 434 AARBiH, TORBiH, Broj: 02/349-68, 11.6.1992.
431 ICTY, Komanda SRK, Str. pov. broj: 10-74-45, 8.6.1992. 435 AARBiH, TORBiH, Broj: 02/349-42, 7.6.1992.

93
zamjenika Esada Ramia, a za naelnika taba, ujedno vake brigade Kralj Tomislav, kao i drugim orua-
i zamjenika zapovjednika, Dinka Zebia, zapovjednika nim formacijama na tim prostorima da se stavljaju
HVO Konjic. Stavljajui tako sve jedinice od Konjica pod jedinstvenu komandu komandanta TG-1 Polutak
do Sarajeva pod svoju komandu, Mate arlija Daida Mustafe.440 Inae, u Sarajevu je stvarana lana slika o
je ovim nareenjem upozorio svakog pojedinca da iz- naim snagama na Igmanu da je pitanje samo vreme-
vrava zapovjedi koje mu se budu odreivale, jer na na kada e ui u Sarajevo.441
snagu stupa ratni sud, a to je kratki postupak. 436
Dok su sa spoljne strane prstena, posebno na
Zejnil Delali, koji je koordinirao dejstva jedinica hadikom i igmanskom pravcu, vrene pripreme za
na tom prostoru, 9. juna je zatraio od predsjednika novi pokuaj deblokade Sarajeva, RgTO Sarajevo
Alije Izetbegovia objanjenje ko, zapravo, koman- je 12. juna izveo akciju za oslobaanje Vraca, u kojoj
duje jedinicama od Konjica do Sarajeva. Predsjednik su uestvovale i jedinice MUP-a.442 Iz izvjetaja koji
Izetbegovi je 10. juna 1992. poslao istovjetnu depeu je tog dana Komanda SRK-a poslala svojim pretpo-
Zejnilu i Daidi, u kojoj je pisalo: Treba da idete za- stavljenim, vidi se da je napad jednica RgTO Sara-
jedno. Zejnil ostaje komandant svoje jedinice, ali dok jevo i MUP-a bio estok.443 Akcija ipak nije uspjela.
ova operacija traje, treba da slua Dajdina nareenja. Istina, i na pravcu Hrasnog Brda i na pravcu Jevrej-
Dakle, Dajda objedinjuje akciju. Ostalo emo reguli- skog groblja, postignuti su odreeni rezultati, linije
sati kad se vidimo u Sarajevu.437 su pomjerene od 100 do 400 metara, ali stvarni cilj
nije postignut.444 I jedinice TO i MUP-a iz pravca Ze-
Komandanti TORBiH na igmanskom i hadikom
nice, Ilijaa, Kaknja i Kiseljaka 12. juna otpoele su
pravcu nisu ispotovali ova nareenja predsjednika
borbena dejstva. Srpske snage su, uz pomo avijacije,
Izetbegovia, ministra Doke i komandanta Halilovi-
uspjele odbiti ove, kao i druge napade snaga TORBiH
a. Kada je u Komandu Odreda Igman stiglo Dokino i
sa spoljne strane prstena opsade Sarajeva.445 Narednog
Seferovo nareenje o postavljenju Velimira Maria za
dana, 13. juna, branioci Sarajeva su uspjeli s Vodovoda
komandanta Odreda, Mirsad ati uperak odmah ga
Mojmilo napokon protjerati preostale srpske snage i
je pocijepao!438 Takoer, kljuni ljudi odbrane Konjica
tako spojiti liniju Dobrinja Mojmilo Antia brdo
Zejnil Delali i Esad Rami, kao i i jo neki koman-
Debelo brdo.446
danti na prostoru od Jablanice do Igmana, nisu prihva-
tali za svog komandanta Matu arliju Daidu. Nastavak ofanzivnih dejstava snaga TORBiH na
pravcima Visokog, Hadia i Igmana uslijedio je 16.
tab TORBiH je 13. juna 1992. formirao TG-1
juna. Na visokom pravcu jedinice su postigle poetne
Igman i za komandanta postavio potpukovnika Mu-
uspjehe, ali su se na kraju dana vratile na polazne po-
stafu Polutka. Zadatak ove taktike grupe bio je de-
zicije.447 Na hadikom i igmanskom pravcu takoer
blokada Sarajeva iz pravca Hadia i Igmana.439 Da bi
rijeio dileme ko komanduje na prostoru od Jablanice
do Sarajeva, tab TORBiH je 13. juna izdao nareenje 440 AARBiH, TORBiH, Nareenje, Pov.broj: 02/349-89,
komandantima tabova TO Jablanica, Konjic, Hadi- 13.6.1992.
441 Polutak pie da su tu lanu sliku stvarali ljudi s Igmana, iz Hra-
i, Trnovo, Ilida i komandantu 1. bosanskohercego- snice i slobodnog dijela Hadia, koji su telefonom razgovarali
s predsjednikom Izetbegoviem i naelnikom taba TORBiH
i dezinformisali ih. A istina je da je poetkom juna 1992. na
436 AARBiH, Bosanskohercegovaki zbor - korpus Kralj Tomi-
Igmanu bilo sedam malih jedinica s ukupno 320 boraca. Polu-
slav, Zapovijed, 7.6.1992.
tak, Kako smo branili Bosnu i Hercegovinu, str. 48.
437 Dajdi i Zejnilu (Odgovor na telex od 9.6.1992), Sarajevo,
442 AARBiH, RgTO Sarajevo, Izvjetaj o izvoenju b/d u toku
10.6.1992. http://www.slobodanpraljak.com; Dakle, Vrhov-
12.06.1992. godine, Broj: 02-312/92, 13.6.1992.
na komanda, Ministarstvo za odbranu i tab TORBiH su u ope-
raciji deblokade Sarajeva LJETO-92 jedinice na hadikom 443 U popodnevnim satima snage neprijatelja, pisalo je u ovom
i igmanskom pravcu povjerili hrvatskim zapovjednicima Mati izvjetaju, izvrile masovan napad na pravcu 1. Jevrejsko
arliji i Velimiru Mariu, koji su iskljuivo sprovodili politiku Hr- groblje Trebevika prema spomeniku na Vracama i 2. Ulica
vatske, odnosno HZ H-B. Posebno je bila opasna igra generala Milinkladska Zagorska prema Ozrenskoj, s namjerom da se
arlije, kome je pravo ime bilo Nijaz Batlak, jer je uspio osvojiti ta dva pravca spoje i da se presijee put Lukavica Vraca i
simpatije znatnog broja Bonjaka na ovom podruju. A njega da se Grbavica odsjee. Odbrana uspjeno odbija sve napa-
je, kako pie Mustafa Polutak, ubacilo hrvatsko rukovodstvo u de neprijatelja. ICTY, Komanda SRK, Str. pov. broj: 10-74-61,
BiH s ciljem da pod svoju komandu stavi to vei dio Bosne i 12.6.1992.
Hercegovine, u prvom redu Hercegovine, sve do Ivan sedla. 444 AARBiH, RgTO Sarajevo, Izvjetaj o izvoenju b/d u toku 12.
Mustafa Polutak, Kako smo branili Bosnu i Hercegovinu, 06. 1992. godine, Broj: 02-312/92, 13.6.1992.
Udruenje za zatitu tekovina borbe za BiH, Sarajevo, 2010, 445 ICTY, Komanda SRK, Str. pov. br. 10-74-55, 12.6.1992.
str 48. 446 ICTY, Komanda SRK, Str. pov. br. 10-74-56, 14.6.1992.
438 ati, str. 111. 447 AARBiH, TO Odsjek Visoko, Borbeni izvjetaj br. 2, Str.pov.
439 Polutak, Kako smo branili Bosnu i Hercegovinu, str. 43. broj: 14-2, 16.6.1992.

94
Operacija LJETO - 92
Djelovanje snaga TORBiH iz okruenja

VSrRBiH

RgTO Sarajevo
i MUP RBiH

VSrRBiH

Linija poloaja TORBiH Snage VSrRBiH


Dostignuta linija ofanzivnih djelovanja TORBiH
Vatreni poloaji VSrRBiH
Pravci djelovanja TORBiH

95
Sarajevo, ljeto 1992.

Sarajevo, ljeto 1992.

96
su postignuti odreeni rezultati. Jedinice OpTO Ki- Naselje,451 a potom 20. juna, nakon razornog granatira-
seljak i Fojnica potisnule su srpske snage iz sela Droz- nja Sarajeva, izvele pjeadijski napad na pravcu Zabr-
gometve prema Hadiima, Jablaniani i Konjiani su e Sokolje Boljakov Potok, a zatim napali i Hotonj
zakratko oslobodili Tinovo brdo, a Rijeka brigada, i Barice. Pripadnici TO i MUP-a uspjeli su odbiti te
pod komandom Mustafe Porobia, ula je u skladite napade.452
MTS-a u unovnici, ali su se sve ove snage morale
Ovim borbama okonane su aktivnosti u okviru
povui.
operacije LJETO-92, iji je krajnji cilj trebalo biti
I jedinice RgTO Sarajevo iz okruenja su 16. razbijanje obrua opsade i deblokada Sarajeva. Do
juna dobile nareenje da krenu u proboj obrua. Na kraja juna 1992. u Sarajevu nije bilo borbi jaeg inten-
svim pravcima napada bile su angaovane i jedini- ziteta, niti pomjeranja linija odbrane. U tom periodu
ce MUP-a.448 Regionalni tab TO Sarajevo naredio srpske snage su samo 26. juna 1992. izvele jai, ali
je jedinicama koje e uestvovati u novom pokuaju bezuspjean napad na Hrasno Brdo, a jedinice OpTO
proboja obrua da racionalno troe municiju, ija se Vogoa narednog dana uspjenu diverziju u fabrici
oskudica ve osjeala unutar blokiranog grada.449 Bor- namjenske proizvodnje Pretis u Vogoi.453
be su poele 17. juna 1992. i trajale vie dana. Uinak
U borbenim aktivnostima tokom juna 1992.
je bio skroman. Pripadnici TO i MUP-a, koji su napa-
dali na ui i Hrasnom Brdu, uspjeli su popraviti svo- poginulo je 199 pripadnika RgTO Sarajevo, 736
je poloaje. Ali, branioci Sarajeva nisu uspjeli vratiti ih je ranjeno, a dva borca su zarobljena.454
prethodno izgubljene poloaje na Zlatitu.450 S druge
strane, srpske snage su 17. juna zauzele Aerodromsko
451 ICTY, Srpska stanica javne bezbjednosti Ilida, Broj: 01-03-
927/93, 20.9.1993.
452 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
448 AARBiH, RgTO Sarajevo, Zapovijest za napad i deblokadu broj: 02-355/92, 20.6.1992; RgTO Sarajevo, Redovni borbeni
Sarajeva, Op.broj 10, 16.6.1992. izvjetaj, Pov.broj: 02-362/92, 21.6.1992.
449 AARBiH, RgTO Sarajevo, Racionalizacija utroka municije i 453 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
MTS, Nareenje, Str.pov.broj: 01/233-1, 18.6.1992. broj: 02-415/92, 27.6.1992.
450 AARBiH, RgTO Sarajevo, Izvjetaj o borbenim dejstvima na 454 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
dan 19.6.1992, Pov.broj: 02-351-1/92, 19.6.1992. broj: 02-442/92, 30.6.1992.

Sarajevo, ljeto 1992.

97
98
Pripadnici RgO Sarajevo, 1992.

Sarajevo - borci s Trga heroja, 1992.

99
OpO Vogoa, Ejub Delali, 1992. Sarajevo, 1992.

Obilazak ranjenika. Ministar za odbranu RBiH Jerko Doko i Nusret ii Dedo, Sarajevo, 1992.

100
Sarajevo, 1992. Sarajevo, 1992.

Zbrinjavanje ranjenika, Sarajevo, 1992.

101
102
Organizacijske promjene i borbena dejstva
tokom jula i augusta 1992.
Operacija JUG-92

N
akon vrlo ogranienih uspjeha borbenih dej- grupa u Sarajevu i po jedne operativne grupe u zoni
stava preduzetih s ciljem deblokade Sarajeva svakog od regionalnih tabova Teritorijalne odbrane.456
poetkom juna 1992, pred tab TORBiH kao
Odluka o organizaciji Oruanih snaga Republike
prioritetan zadatak postavilo se rjeavanje problema
Bosne i Hercegovine, donesena 4. jula 1992. godine,
organizacije i koordinacije snaga sa spoljne i unutra-
znaila je prestanak postojanja Teritorijalne odbrane i
nje strane prstena opsade grada.
formiranje Armije Republike Bosne i Hercegovine.457
Tokom juna izvreno je odreeno prestrukturira-
U toku jula 1992. vreni su pokuaji organizacije
nje snaga unutar grada. Za nastavak borbenih dejstava
borbenih dejstava u cilju deblokade Sarajeva, koja bi
sa ciljem proboja i deblokade formirane su tri taktike
oznaila stvarnu prekretnicu rata. U ovome su se svi
grupe: TG-1 Ilida, TG-2 Dobrinja i TG-3 Vogoa,
nivoi rukovoenja i komandovanja OSRBiH suoavali
o emu je ve bilo rijei. Ovo su bile glavne snage
s nizom problema, organizacijskih i materijalnih. Re-
koje su trebale izvriti proboj iz okruenja i ovlada-
zerve municije i drugih sredstava, u toku juna zapli-
vanje prostorima Ilida, Dobrinja Nedarii i Vogo-
jenjenih u kasarnama JNA, bile su tokom prethodnih
a. Izvan Sarajeva, tab TORBiH je formirao 3. ope-
dejstava u dobroj mjeri potroene. Jedinice koje su
rativnu grupu sa sjeditem u Zenici. Ova operativna
bile nosioci borbenih dejstava tokom juna pretrpjele
grupa sastojala se od dvije taktike grupe, od kojih je
su znaajne gubitke. Uz sve to, reorganizacija, oprav-
prva sa komandom u Visokom objedinjavala snage
dano procijenjena kao nuna, zbog naina provoenja,
OpTO Zenica, Kakanj, Busovaa, Fojnica, Kiseljak,
dinamike i okolnosti u kojima se deavala, umjesto da
Kreevo,Visoko, Ilija, Breza i Vare i imala zadatak
pojednostavljuje i olakava, u dobroj mjeri je dodatno
izvoditi borbena dejstava glavnim snagama na prav-
komplikovala sistem rukovoenja i komandovanja. Na
cu Visoko Sarajevo i pomonim snagama na pravcu
koji nain?
Kiseljak Sarajevo, sa ciljem izvrenja deblokade Sa-
rajeva u rejonima Butile, Osijek, Blauj i Rakovica.455 Vidjeli smo da su snage pomou kojih su se po-
Na prostoru od Jablanice do Hadia i Igmana rukovo- kuale nastaviti aktivnosti na deblokadi Sarajeva sre-
enje i komandovanje borbenim dejstvima u cilju de- dinom juna bile organizovane u privremene sastave
blokade Sarajeva trebala je od 13. juna 1992. objedi- u formi taktikih grupa. One su obuhvatale dijelove
njavati jo jedna taktika grupa, TG-1 koja je sjedite jedinica i jedinice opinskih tabova i brigada, koje
imala u Konjicu, a objedinjavala je snage na prostoru su opet od poetka juna bile u procesima formiranja i
Jablanice, Konjica, Hadia, Trnova, Ilide i Igmana. preformiranja. U isto vrijeme su snage koje su trebale
vriti deblokadu i proboj prema gradu bile organizova-
Predsjednitvo Republike Bosne i Hercegovine je
ne u taktike grupe sa sjeditima u Visokom i Konjicu.
20. juna donijelo odluku o proglaenju ratnog stanja i
izdalo naredbu o opoj javnoj mobilizaciji. tab TOR-
456 AARBiH, tab TORBiH, Nareenje, Str. pov. broj 02/349-201,
BiH je 25. juna naredio formiranje dviju operativnih 25.6.1992.
457 AARBiH GA 25/2-58 (Predsjednitvo RBiH, Odluka o orga-
nizaciji Oruanih snaga Republike Bosne i Hercegovine, broj
455 AARBiH, tab TORBiH, Broj: 02/349-68, 11.6.1992. 02-011-461/92, 4.7.1992).

103
Krajem juna, naredbom taba TORBiH, formirane su granatirale naselja Misoa, Popovii i Salkanov Han,
i dvije operativne grupe u gradu Sarajevu.458 U dejstvi- a zatim pokuale i pjeadijske napade na ova naselja,
ma planiranim tokom jula ove dvije operativne grupe pri emu su imale gubitke.461 U rejonu Dobrinje V 4.
su opet organizovale taktike grupe iz svog sastava jula je odbijen pokuaj pjeadijskog proboja srpskih
i sastava Regionalnog taba. Na prostoru Hrasnice, snaga.462 Istog dana na podruju opine Vogoa, na-
Igmana i slobodnih teritorija Trnova i Kalinovika for- padnuto je selo Tihovii.463 Nakon kratke i neravno-
mirana je jo jedna taktika grupa, TG-2 sa koman- pravne borbe srpske snage su ule i zauzele selo, a za-
dom na Igmanu. Dodatnu dimenziju dala je Odluka o tim su izvrile masakr ubivi 32 stanovnika, a ostale
organizaciji Oruanih snaga RBiH, kojom je faktiki protjeravi u pravcu Breze.464 Poslije napada srpskih
formirana Armija RBiH i prestala da postoji TORBiH, snaga 6. jula, jedinice OpO Stari Grad povukle su se
koja je svojom takom VI definisala da se na nivou sa svojih poloaja u rejonu Faletia.465 Istog dana srp-
opina snage odbrane organizuju u prostorne jedinice, ske snage su izvodile pjeadijske napade na Trgu Pere
koje su pod komandom opinskih tabova, i manevar- Kosoria i na pravcu Pionirske doline, a pokuali su
ske jedinice, koje su pod komandom okrunih tabova, ubaciti i diverzantske grupe u rejonima engi-Vile i
ili u sarajevskom sluaju Regionalnog taba odbrane Vojnikog Polja.466
Sarajevo.459
Na spoljnoj strani prstena opsade, igmanski borci
Ovolike promjene na razliitim nivoima organi- su u borbama voenim 6. i 7. jula zauzeli vaan obje-
zacije istovremeno nisu mogle dati sretne rezultate u kat Straita. Napad su izvele snage OpO Trnovo, Ili-
uslovima kada je izvoenje borbenih dejstava impera- da i Zdruenog odreda Igman. Osloboeno je oko
tiv, kako svakodnevnih odbrambenih, tako i planiranih 30 kvadratnih kilometara teritorije, neprijatelju nani-
ofanzivnih dejstava. Ve krajem juna i poetkom jula jeti gubici i zaplijenjena vrijedna materijalno-tehnika
RgTO je u vie navrata izvjetavao pretpostavljeni sredstva: 2 topa ZIS 76 mm, 1 BST, 1 PAM 12,7 mm,
tab da nain formiranja brigada, koje popunjava ljud- 2 kamiona TAM 5000, te vee koliine pjeadijskog
stvo iz jedinica OpTO, oteava organizaciju odbrane naoruanja, municije i opreme.467
na postojeim linijama. Naroito izraena bila su ne-
Za to vrijeme na pojedinim dijelovima unutra-
godovanja tokom popune u junu formiranih brigada na
njeg prstena opsade Sarajeva bilo je intenzivnih bor-
zaviajnom principu: Podrinjske, Sandake i Istono-
bi. Srpske snage su 7. jula pokuale pjeadijski proboj
hercegovake. Poetkom jula razmatrani su i bezbjed-
u rejonu Filmski studio - Breka Potok, pri emu su
nosni aspekti formiranja operativnih grupa po istom
imali znaajne gubitke.468 Napadi na Aerodromsko
principu popune.
Naselje, Trg Pere Kosoria i Hrasno Brdo u Sarajevu,
Mada je gotovo cijeli protekao u planiranju i pri- te estoki napadi na Misou, opina Ilija, su izvre-
premi proboja opsade, juli mjesec bio je obiljeen i ni 9. jula.469 Srpske snage izvodile su snane napade
stalnim okrajima na liniji dodira, mnogobrojnim ma- na Dobrinju i Misou i 10. i 11. jula. S druge strane,
njim diverzantskim akcijama kojima su nanoeni gu- snage RgO Sarajevo na podruju grada odgovorile su
bici agresoru, koji je opet pod stalnom vatrom drao i diverzantskim akcijama izvedenim u rejonima Borija,
linije odbrane i civilne ciljeve u gradu.
461 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
Snage OpTO Novo Sarajevo su 2. jula u prije- broj: 02-481/92, 3.7.1992.
podnevnim satima izvele uspjenu diverzantsku akciju 462 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
u rejonu stadiona Grbavica, u kojoj je uniteno skladi- broj: 02-495/92, 4.7.1992.
te municije i pogoen objekat u kojem su neprijatelj- 463 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
broj: 02-501/92, 5.7.1992.
ske snage vrile smjenu ljudstva.460 Na podruju opine 464 adinlija, Za Sarajevo, str. 60.
Ilija srpske snage su svom raspoloivom artiljerijom 465 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
broj: 02-513/92, 6.7.1992.
466 AARBiH, GA 23/1-71 (MO RBiH, Bilten o aktuelnim zbiva-
458 AARBiH, tab TORBiH, broj 02/349-201, 25.6.1992. Ove ope- njima na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine, Broj: 113,
rativne grupe u gradu Sarajevu nisu dugo egzistirale. Poet- 7.7.1992).
kom oktobra 1992. godine ugaene su, a ljudstvo iz njihovih 467 AARBiH OPH 1/1-10 (ZOd Igman, Izvjetaj, Broj: 17-7/01-
pritapskih jedinica rasporeeno u jedinice 1. korpusa. 206/92, 9.7.1992.); ati, str. 145-146.
459 AARBiH GA 25/2-58 (Predsjednitvo RBiH, Odluka o orga- 468 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
nizaciji Oruanih snaga Republike Bosne i Hercegovine, broj broj: 02- 528/92, 7.7.1992.
02-011-461/92, 4.7.1992). 469 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
460 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj: 02-561/92, 9.7.1992; RgTO Sarajevo, Redovni borbeni
broj: 02-476/92, 2.7.1992. izvjetaj, Pov.broj: 02-567/92, 10.7.1992.

104
Brijee Deponija, Osmice Babin zub, a u naselju rejon Hotonja,480 a snage ARBiH odgovorile narednog
Dobrinja (staro Aerodromsko Naselje) snage ARBiH dana diverzantskom akcijom na pravcu Trebevia.481
su pjeadijskim napadom pomakle liniju fronta napri-
U kasnim popodnevnim satima 28. jula, srpske
jed.470 Do 15. jula jae borbe voene su na podruju
snage su poele artiljerijsku pripremu napada na Hra-
Dobrinje,471 a do susretne borbe snaga OpO Novi
snicu iz Lukavice, sa Gavria brda i Ilide, i nakon
Grad sa srpskim snagama dolo je 13. jula na podruju
toga izvele pjeadijski napad na pravcu Vojkovii
Bua Potok u.472 Jedinice OpO Stari Grad 16.
Lasica Grlica Hrasnica, a u ranim veernjim satima
jula su zauzele objekat Bistrika kula.473 U toku 17.
izvele su i dva uzastopna pjeadijska napada u rejonu
jula intenzivne borbe voene su u rejonu Vratnica,
Jevrejskog groblja.482 U naredna dva dana izvoeni su
Ljeeva i Vrbovika na tromei Visoko Ilija Breza,
napadi na Breka potok i prema Pionirskoj dolini, na
kao i na podruju Kralupa.474
Vranjae, Jevrejsko groblje i Hrastove II, kao i na Trg
Snage RgO Sarajevo su 18. jula izvele uspjenu Pere Kosoria.483
diverzantsku akciju na podruju Ilijaa, a na podruju
Juli 1992. godine je za snage ARBiH okonan ne-
Igmana osloboen je znaajan objekat Golo brdo.475
uspjelim pokuajem proboja iz okruenja na podruju
U toku 19. i 20. jula na podruju grada srpske grada i velikim uspjehom na prostoru Igmana i Trnova.
snage izvodile su napade na podruju Breke, iz prav-
Napad i pokuaj proboja iz okruenja na podru-
ca Poljina prema ipu i u rejonu stupske pijace.476 Na
ju grada Sarajeva, zbog ega su formirane prethodno
podruju Visokog 21. jula izvren je napad iz pravca
spomenute dvije operativne grupe, izvren je 31. jula
ekria, a na podruju Ilijaa iz tri pravca izvren je
1992. Zamisao je bila da se zadatak izvri istovreme-
napad na Misou. Narednog dana izvren je pjeadij-
nim dejstvom obiju operativnih grupa. Pri tome su
ski napad srpskih snaga u Nedariima i iz pravca Ve-
glavne snage 1. OG trebale napadati pravcima Neda-
ljina prema Dobrinji.477 Snage OpO Ilida u borbama
rii Ilida i Nedarii Dobrinja Vojkovii. Dru-
voenim 23. jula unitile su tenk T-55 kod umarske
ga OG trebala je napasti svojim glavnim snagama na
kole na Ilidi i jedan oklopni transporter u rejonu
pravcu Kromolj Poljine Blagovac Semizovac i
Vojkovia.478 Jedinice OpO Ilija su 24. jula izvele
pomonim snagama pravcem u Donja Joanica
uspjenu napadnu akciju na podruju emerske plani-
Krivoglavci Svrake. Snage 2. OG bile su podijelje-
ne i sela emernica.479 Srpske snage su 26. jula napale
ne u tri taktike grupe, od kojih je na glavnom pravcu
djelovala 1. TG koja je imala zadatak razbiti neprija-
telja na prednjem kraju i ovladati selima Izlaze, Polji-
ne, Gornji Hotonj, a zatim, obuhvatnim dejstvom sa
470 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
sjevera, ovladati uuroviima, Blagovcem i Gornjom
broj: 02-575/92, 10.7.1992; RgTO Sarajevo, Redovni borbe- Joanicom, te u sadejstvu s ostatkom snaga operativne
ni izvjetaj, Pov.broj: 02-590/92, 12.7.1992; RgTO Sarajevo, grupe konano ovladati Vogoom.484
Redovni borbeni izvjetaj, Pov.broj: 02-600/92, 13.7.1992.
471 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. Ove su se snage u poredak za napad na golim pa-
broj: 02-598/92, 13.7.1992; RgTO Sarajevo, Redovni borbeni
izvjetaj, Pov.broj: 02-622/92, 15.7.1992.
dinama prema selu Poljine razvile u jutarnjim satima
472 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. 31. jula. Na samom poetku postale su meta ubitane
broj: 02-606/92, 14.7.1992. vatre srpskog artiljerijskog i raketnog oruja. I pod ta-
473 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. kvom vatrom dio snaga 1. podrinjske brigade iz sasta-
broj: 02-637/92, 16.7.1992.
474 AARBiH, GA 23/1-80 (MO RBiH, Bilten o aktuelnim zbiva-
va 1. TG, napadajui preko brisanog prostora, uspio
njima na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine, Broj: 123, je dostii neprijateljske poloaje, probiti ih i izbiti na
17.7.1992).
475 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
broj: 02-697/92, 22.7.1992; ati, str. 154. 480 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
476 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj: 02-744/92, 27.7.1992.
broj: 02-664/92, 20.7.1992; RgTO Sarajevo, Redovni borbe- 481 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
ni izvjetaj, Pov.broj: 02-672/92, 20.7.1992; RgTO Sarajevo, broj: 02-760/92, 28.7.1992.
Redovni borbeni izvjetaj, Pov.broj: 02-680/92, 21.7.1992. 482 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
477 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj: 02-765/92, 29.7.1992.
broj: 02-691/92, 22.7.1992. 483 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov.
478 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. broj: 02-776/92, 30.7.1992; RgTO Sarajevo, Redovni borbeni
broj: 02-742/92, 26.7.1992. izvjetaj, Pov.broj: 02-788/92, 31.7.1992.
479 AARBiH, RgTO Sarajevo, Redovni borbeni izvjetaj, Pov. 484 AARBiH, Komanda 2. OG, Zapovijest za napad, Op. broj 1,
broj: 02-727/92, 25.7.1992. 30. 7. 1992.

105
june padine grebena Pretranj iznad sela Poljine, ali snagama OpO Gorade s prostora Orahovica. Time
se i ovaj dio jedinice, zajedno s njenom glavninom, je uspostavljen kopneni koridor prema Goradu.491
pod silinom vatre i teretom ljudskih gubitaka, povukao
Snage OpO Trnovo, pojaane jedinicama s
juno od sela Izlaze. Ni ostale jedinice 1. TG nisu za-
Igmana i dijelom 7. brigade prebaene sa prosto-
uzele napadnute objekte i takoer su pretrpjele znatne
ra Grepka, u borbama voenim 31. jula i 1. augusta,
gubitke. Druga TG iz sastava ove operativne grupe nije
ovladale su prevojem Rogoj i dominantnim objektima
u toku noi, kako je bilo planirano, ubacila jedinice u
na rogojskoj gredi, a nakon toga oslobodile Trnovo.492
samu Vogou. Snage 3. TG izvrile su takoer bezu-
Prilikom oslobaanja Rogoja i Trnova zarobljeno je:
spjean napad na pravcu ui.485 Istovremeno sa sna-
6 samohotki 76 mm, artiljerijski divizion s 12 haubi-
gama iz grada, snage TG Visoko su 31. jula otpoele
ca 105 mm, minobacaka baterija s 8 minobacaa 82
napadna dejstva pravcem Visoko Ilija, kojima nisu
mm, baterija topova B-1 76 mm, 2 topa T-12 100 mm,
ostvareni pomaci na bojitu.486
nekoliko PAT-ova 20 mm spregnutih na motorna vozi-
Komanda 2. OG je od 1. do 3. augusta pokuavala la i velike koliine municije razliitih kalibara.493
nastaviti operaciju na svom pravcu, prema Poljinama i
Razvoj organizacije Oruanih snaga Republike
Vogoi, ali to vie nije bilo mogue.487
Bosne i Hercegovine, ishod prethodnih borbi i ope
Tako su neuspjehom okonani pokuaji proboja iz prilike, vodili su tome da se vremenom teite planira-
okruenja i razbijanja opsade Sarajeva tokom mjese- ne deblokade Sarajeva prebacivalo s prvobitnih plano-
ca jula. U svim ovim borbenim dejstvima tokom jula va za proboj snaga iz okruenja, na razbijanje opsade
1992. godine u jedinicama RgO Sarajevo poginulo je snagama sa spoljne strane prstena, uz sadejstvo jedini-
105 i ranjeno 416 boraca.488 ca iz grada.
Nakon Poljina, nastojanja snaga ARBiH da razbi- To je u punoj mjeri dolo do izraaja tokom ope-
ju opsadu Sarajeva prenesena su s istonog na zapadni racije JUG-92.
pravac, u zonu 1. OG. Od 4. do 11. augusta 1992. vo-
Zadatak snaga ARBiH planiranih za dejstva u ovoj
ene su teke borbe na podruju Dobrinje, Aerodrom-
operaciji bio je da napadom svih snaga, s fronta i poza-
skog Naselja, Nedaria i Stupa. Napredovanje snaga
dine, sinhronizovanim dejstvom po cilju, mjestu i vre-
ARBiH nije ostvareno, a gubici su bili izraeni u dese-
menu, unite glavne snage neprijatelja u zahvatu pra-
tinama boraca izbaenih iz stroja.489
vaca Jahorina Trebevi, Trebevi, Kijevo Krupac
Ipak, ove borbe u gradu nisu bile bez znaajnih Vojkovii, Straite Krupac i Hadii Raskre
efekata. Angaovanost SRK na linijama opsade Sara- Blauj, sa ciljem da se, ovladavanjem kljunim objek-
jeva bila je od pomoi snagama OpO Trnovo, jedi- tima oko jugoistonog dijela grada Sarajeva, deblokira
nicama s Igmana i 7. brigadi ARBiH (Krajikoj), koje grad s pravca Igmana i Trnova, i tako stvore uslovi za
su, u dobro planiranoj i odluno izvedenoj akciji 31. izvlaenje blokiranih snaga iz grada radi njihovog da-
jula i 1. augusta, ovladale prevojem Rogoj i oslobodile ljeg angaovanja prema razvoju situacije. Operaciju je
Trnovo.490 trebalo izvesti u dvije etape, angaujui glavne snage
na pravcima: Jahorina Tvrdimii Trebevi i Kije-
Prije ovih uspjenih dejstava na podruju Trnova,
vo Crveni klanac Pavlovac, a pomone snage na
snage 7. brigade i OpO Foa su 23. jula oslobodile
pravcima Koan s.Vranii Grivii, Butmir Ne-
znaajne zemljine objekte Kacelj i Koalj i sva sela na
darii, Igman Krupac - Vojkovii i Rogoj - Dobro
podruju Jabuke, opina Foa, ime su stvoreni uslo-
Polje. U operaciji, koja je otpoela 23. augusta 1992.
vi da ove snage narednog dana ostvare fiziki spoj sa
godine, bile su angaovane snage TG-1 Konjic i TG-2
Igman, snage OpO Foa (Prva foanska brigada) i
485 AARBiH, Komanda 2. OG, Analiza dejstava jedinica 2. OG na
dan 31. jula 1992. godine, Op.broj 16-7, 1. 8.1992.
dijelovi jedinica prisutni na prostoru Grepka, te prido-
486 AARBiH, Komanda grupe Visoko, Borbeni izvjetaj, Broj: date snage iz Gornjeg Vakufa i Zenice.494
01/53-4, 31.7.1992.
487 AARBiH, Komanda 2. OG, Dopuna Zapovijesti za napad
Op.broj 1, 1.8.1992; AARBiH, Komanda 2. OG, Redovni bor- 491 Amir Kliko i Fikret uski, 17. Viteka krajika brdska briga-
beni izvjetaj, Op.broj 16-8, 3.8.1992. da ARBiH, Udruenje 17.VKbbr Institut za istoriju, Klju-
488 AARBiH RGSA 2/1-220 (RgO Sarajevo, Pregled gubitaka Sarajevo, 2010, str. 51-52.
01.-31.7.1992). 492 Ibid., str. 54.
489 AARBiH, RgO Sarajevo, IKM Nedarii, Presjek toka borbe- 493 ati, str. 173.
nih dejstava, 11.8.1992. 494 AARBiH, GA 63/1-1 (GOSRBiH Grupa JUG: Borbena za-
490 adinlija, Prvi korpus, str. 22. povjest za napad, 20.8.1992).

106
POLJINE, juli 1992.

VSrRBiH

2.TG

1.TG

3.TG

UN

VSrRBiH

Linija poloaja TORBiH Vatreni poloaji VRS

Pravci djelovanja TORBiH

107
Dejstva nareena citiranom zapovijeu bila su operacija obustavljena, ni na jednom pravcu nisu po-
ira od osnovne zamisli koju je dao naelnik GOSR- stignuti oekivani rezultati borbenih dejstava.
BiH neposredno prije otpoinjanja operacije, a koja se
Ovu operaciju, posljednju u kojoj je uestvovao
sastojala u dejstvu glavnih snaga na pravcima Hrasni-
kao nosilac odbrane Sarajeva prije formiranja 1. kor-
ca Sokolovi-Kolonija Butmir Nedarii i Hra-
pusa, RgO Sarajevo vodio je organizovan u 15 op-
snica Sokolovi-Kolonija Ilida Stupska petlja,
inskih tabova, 13 brigada, 64 samostalna bataljona-
s pomonim pravcem kojim je trebalo s Igmana preko
odreda, 31 samostalnu etu, 47 samostalnih vodova, s
Vojkovia, Krupca, Gornjeg i Donjeg Kotorca izvri-
ukupno 50.190 pripadnika.502
ti spajanje sa snagama na Dobrinji.495 Snage iz grada,
na jugozapadnom dijelu sarajevskog bojita, ispoljile Ve smo naveli da je poetkom jula situacija na
su svoja dejstva upravo prema ovoj zamisli, nastojei podruju gornjeg Podrinja bila krajnje kritina po nje-
vezati za sebe angaovane snage VRS i, u povoljnom gove branioce. VK OSRBiH je tokom jula upuivao
razvoju operacije, izvriti proboj i krenuti ususret sna- stalna nareenja za pokrete slobodnih snaga za pomo
gama izvana.496 Do kraja operacije JUG-92 u nave- braniocima Gorada. Neka od njih bila su prilino
denim dijelovima grada i na podruju Stupa, Otesa i udna i potpuno nerealna, kao naprimjer nareenje da
Azia voene su intenzivne borbe.497 Tokom ove ope- se formira dobrovoljaka jedinica ranga odreda-briga-
racije pravac Visoko Sarajevo bio je pomoni pravac de na podruju Sarajeva, koja je, da bi pritekla upomo
i snage iz sastava TG Visoko bile su angaovane sa Goradu, morala probiti dva srpska obrua, sarajevski
ciljem da se u prvoj fazi stavi u okruenje Ilija, a sa i goradanski.503 Napadi srpskih snaga na Gorade i
stvaranjem uslova produi napredovanje prema Vogo- dalje su se pojaavali, pa je 11. jula jakim oklopno-me-
i ususret snagama iz grada, koje su u tom sluaju i hanizovanim snagama, uz podrku artiljerije, izvren
same trebale izvriti proboj prema Vogoi.498 snaan napad iz pravaca Prae, Foe i ajnia. Nael-
nik GOSRBiH Sefer Halilovi izdao je, putem me-
Operacija nije bila dobro pripremljena i njen po-
dija, naredbu svim odredima na teritoriji ovog dijela
etak bio je dosta forsiran, to se vidi i po obrazloenju
nae republike da odmah krenu upomo braniocima
datom u nareenju za njen poetak.499 Zato su je od
Gorada.504 Napadi srpskih snaga i dalje su se poja-
poetka pratile tekoe koje su se u ravni realizacije
avali i bili su praeni razaranjem civilnih objekata i
sudarale s ambicioznou kojom su njeni planovi za-
stradanjem civila. Napadi srpskih snaga 14. jula izvo-
snovani. Bez obzira to je VK odmah po otpoinjanju
eni su iz pravca Foe i Pala, a ogorene borbe voene
dejstava poslao upozorenje zbog sporog izvravanja
su na podruju Obarka i u Vranjskoj Mahali.505
ili potpunog neizvravanja zadataka,500 bez obzira na
angaovanja relativno velikih snaga, pri emu su sna- Od ovih nareenja-apela nije bilo vidljive koristi
ge u napadu iskazale na pojedinim pravcima izrazitu sve do dolaska 7. brigade (Krajike) koja je po dola-
hrabrost i portvovanje, i bez obzira na velike koliine sku u Bosnu i Hercegovinu s prostora Hrvatske, gdje
utroenog MTS-a,501 do sredine septembra, kada je ova je formirana, upuena u rejon Grepka. Ova jedinica,
kao nosilac borbenih dejstava, zajedno sa snagama
OpO Foa, izvrila je 23. i 24. jula uspjena borbena
dejstva, kojima su snage ARBiH ovladale prostranim
495 AARBiH, GOSRBiH, Smjernice za procjenu i donoenje odlu- podrujem foanske Jabuke i izvrile spoj sa snagama
ke, Broj: 02/340-640, 17.8.1992.
496 AARBiH, RGSA 2/1-225 (RgO Sarajevo - IKM Kasarna Jusuf
OpO Gorade na podruju Orahovica. Ovim je bio
Donli: Izvjetaj o toku b/d, 22.8.1992). uspostavljen kopneni koridor prema Goradu kojim je
497 adinlija, Za Sarajevo, str. 66. narednih dana u 12 organizovanih kolona, u naprtnja-
498 AARBiH, GOSRBiH-Odsjek Visoko, Analiza borbenih dejsta- ama vojnika i na tovarnim grlima, braniocima Gora-
va, Str.pov.broj: 01/182-1, 14.9.1992.
499 Forsiranje poetka operacije vezuje se za poetak London-
da dostavljena znaajna koliina materijalno-tehnikih
ske konferencije. AARBiH, VK OSRBiH, Broj: 02/340-792, sredstava.506
19.8.1992.
500 AARBiH, VK - OG Visoko, Upozorenje zbog slabe realizacije
502 AARBiH, NIP Vojna iskustva iz rata u BiH 1992-1995, sepa-
dobijenog zadatka, Broj: 01-205/92, 24.8.1992.
rat br. 5, Mobilizacija (radni materijal), autor Avdulah Kajevi,
501 U odnosu na ukupne mogunosti logistike podrke koju su Sarajevo, 1999, str. 56.
Oruane snage RBiH imale, koliina od 6.000 mina za mino-
503 AARBiH, GA 16/2-32 (G OSRBiH, Nareenje o formiranju
baca 120 mm i 1.000.000 puanih metaka kalibra 7,62 mm,
privremenog sastava, 02/349-299, 7.7.1992).
koje su potroene u prvoj fazi operacije JUG, predstavljale su
zaista velika sredstva. AARBiH, G OSRBiH - Odsjek Visoko, 504 Gorade odolijeva 'Oluji', Osloboenje, 12.7.1992, str. 1.
Razlozi nepreduzimanja veih borbenih dejstava, izvjetaj, broj 505 Pakao u Goradu, Osloboenje, str. 1.
01-348/92, 15.9.1992. 506 AARBiH, VK Visoko, Ferid Buljubai - rad na terenu, Izvje-

108
Otvaranje koridora za Gorade, 23. juli 1992.

IBOG
IDv/7.br Gorade

OpO Foa

IDv/7.br

7.br

OpO Foa

Linija poloaja TORBiH Vatreni poloaji VRS

Pravci djelovanja TORBiH

109
Sarajevo, 1992.

Sarajevo - Stari Grad, 1992.

110
Osloboena teritorija Gorada tokom operacija
KRUG i DRINA, koridor za Gorade

KRUG-92

OpO Foa

KRIDOR
DRINA-92

Linija poloaja TORBiH Osloboena teritorija

Ova materijalno-tehnika sredstva dostavljena izbile na Vranovinu, a zatim zauzele relej na Trovrhu
braniocima Gorada omoguila su poetak uspjenih i goradansku Jabuku. Dejstvima s Vranovine 18. au-
napadnih borbenih dejstava jedinica Armije RBiH na gusta osloboen je objekat Mi i nastavljen napad na
podruju goradanske regije, koja su najavljena akci- Tvijak. Devetnaestog augusta snage VRS-a pokuale
jom 1. drinske udarne brigade 29. jula 1992. godine, su izvesti kontranapad, ali u tome nisu uspjele. Istog
kada je osloboen vrh Preljue, planine koja dominira dana snage ARBiH su zauzele objekat Tvijak. Do
tromeom opina Foa Gorade ajnie.507 kraja operacije, koja je trajala ukupno 14 dana, snage
ARBiH su oslobodile oko 150 kvadratnih kilometara
Nakon toga isplanirana je i izvedena operacija
teritorije koja je obuhvatala cijelu lijevu obalu Drine
KRUG tokom koje su razbijene agresorske sna-
na teritoriji opine Gorade i dijelove opine Rogati-
ge i osloboena lijeva obala rijeke Drine na teritori-
ca.508
ji opine Gorade. Operacija je otpoela 15. augusta
1992. godine napadom na srpske poloaje u rejonima Nakon konsolidacije vlastitih snaga, jedinice AR-
Podmjere i Otro. Nakon razbijanja snaga agresora BiH s podruja goradanske regije su 14. septembra
na ovim poloajima, nastavljen je prodor snaga AR- zapoele operaciju DRINA tokom koje su razbijene
BiH prema Krivoj Dragi i presjeena komunikacija snage VRS-a na Kolijevkama, Vievicama i Biljinu, te
Podhranjen Kriva Draga. U nastavku napada snage osloboena naselja Bare, Krsnica, Zupii i Potkozara.
ARBiH su zaobile Trovrh i napale objekat Tvijak. Ovim je u potpunosti osloboena teritorija opine Go-
Nakon toga je 17. augusta osloboen Hranjen. Istog rade te dio opine ajnie. 509
dana jedinice Armije su, preko Motke i Krive Drage,

taj, Str.pov.broj: 02/1513-22, 31.8.1992.


507 Ovom prilikom zarobljene su znaajne koliine MTS: 2 MB 82
mm, 2 MB 60 mm, 1 PAT 20/1 mm, 1 mitraljez M-53, 20 PAP,
30 RB, 20.000 metaka za streljako naoruanje i oko 200 mina 508 Bahto, str. 118.
i granata. Bahto, str. 118. 509 Ibid.

111
Operacija JUG-92

HVO
VRS

UN

VRS

ARBiH

Linija poloaja ARBiH Pravci djelovanja snaga ARBiH Linija poloaja VRS UN Snage UN-a Linija poloaja HVO

Specijalna jedinica Zagreb, Sarajevo, 1992.

112
Sarajevo - Predsjednitvo RBiH, 1992.

Specijalne jedinice OSRBiH, Sarajevo, 1992.

113
114
Sveanost polaganja zakletve, Dom Armije, 1992.

1. artiljerijska brigada RgO, Sarajevo, 1992.

115
1. sandaka brigada, Sarajevo, 1992. Mirsad Bezdrob Kan, 1992.

Mujo Zuli, Sabrija Zimi, Mustafa Hajrulahovi Talijan, Hamid Bahto. Dom Armije Sarajevo, 1992.

116
Mirsad ati uperak, 1992.

edomir Domuz edo, Igman, 1992.

Pripadnik 1. podrinjske brigade. Sarajevo, 1992. Radionica namjenske vojne proizvodnje. Sarajevo, 1992.

117
Sarajevo - Soukbunar 1992. Pred strojem odreda TO Fehim Bibi i Vehbija Kari Amida

Visoko - ekrii, 1992.

118
119
120
III
FORMIRANJE
1. KORPUSA ARBiH, BORBENA
DEJSTVA I ORGANIZACIJSKO-
FORMACIJSKI RAZVOJ DO
KRAJA MAJA 1993.

121
122
Formiranje 1. korpusa ARBiH

P
redsjednitvo Republike Bosne i Hercegovine
18. augusta 1992. godine donijelo je Odluku o
Komanda 1. korpusa
formiranju korpusa Armije Republike Bosne i
Hercegovine, zonama njihove odgovornosti i pretpo- IBOG OkO Sarajevo
injavanju, to je u formalnom smislu bila i odluka o
formiranju sarajevskog 1. korpusa.510 Naredba o po-
TG Igman TG Visoko
stavljenju ueg dijela Komande 1. korpusa u prvoj
verziji donesena je 24. augusta,511 a u konanoj verziji
1. mbr 1. mtbr
1. septembra 1992. godine, to je nakon rata usvojeno
kao dan formiranja 1. korpusa ARBiH. Za komandanta
2. mtbr 3. mtbr
1. korpusa postavljen je dotadanji komandant RgO
Sarajevo Mustafa Hajrulahovi Talijan, za njegovog
2. bbr 5. bbr
zamjenika imenovan je Vahid Karaveli, a na mjesto
naelnika taba 1. korpusa imenovan je Enver Hadi-
ID br marbr
hasanovi.512
Zona odgovornosti 1. korpusa, po odluci o for-
miranju, obuhvatala je teritorije opina: Breza, Centar Grafikon 1: Struktura 1. korpusa ARBiH, oktobar 1992.
Sarajevo, ajnie, Foa. Fojnica, Gorade, Hadii,
Han-Pijesak, Ilida, Ilija, Kalinovik, Kiseljak, Kree-
vo, Novi Grad Sarajevo, Novo Sarajevo, Olovo, Pale,
Rogatica, Rudo, Sokolac, Stari Grad Sarajevo, Trno-
vo, Visoko, Vare, Viegrad i Vogoa. IBOG
Sastav i struktura 1. korpusa nastala nakon for-
miranja, s presjekom stanja iz druge polovine oktobra 1. drinska 1. foanska
1992. dati su na Grafikonu 1.
Istonobosanska operativna grupa (IBOG) formi- 31. drinska tab OS epa

rana je 27. septembra 1992. godine.513 Na Grafikonu


2 data je struktura IBOG. Brigade navedene u lije- 43. drinska
vom stupcu grafikona ostale su do kraja rata u sasta-
vu IBOG, odnosno 81. divizije. Prva foanska briga- 1. rogatika

1. viegradska
510 AARBiH, Predsjednitvo RBiH, Odluka o formiranju korpusa
ARBiH, zonama njihove odgovornosti i pretpoinjavanju, Br.
02/1091-37, 18.8.1992.
511 AARBiH, GOSRBiH, Naredba, Pov.broj: 02/589-24, 24.8.1992. Grafikon 2: Struktura IBOG nakon formiranja, oktobar 1992.
512 AARBiH, GOSRBiH, Naredba, Pov.broj: 02/589-36, 1.9.1992.
513 Odluka VK OSRBiH kojom je formirana IBOG nosila je broj
02/509-64 od 27.9.1992.

123
Prva z/o 1. korpusa, septembar 1992. godine

da je iz sastava IBOG izala prilikom formiranja OG Komandi 1. korpusa. Sastav i struktura OkO Sara-
Igman, a jedinice ARBiH s podruja epe ule su u jevo u sastavu 1. korpusa dati su na Grafikonu 3.515
sastav 8. OG Srebrenica 2. korpusa. Ovaj Okruni tab po novoj formaciji objedinjavao je
samo opinske tabove s ueg gradskog podruja Sa-
TG Visoko formirana je 2. oktobra 1992. go-
rajeva. Ostali opinski tabovi odbrane bili su poti-
dine. Obuhvatala je snage ARBiH na prostoru opina
njeni taktikim i operativnim grupama.
Visoko, Breza,Vare i Ilija i kao takva ula u sastav
1. korpusa. TG Igman, formirana 17. oktobra 1992, Iako je odluka o formiranju korpusa donesena u
obuhvatala je snage ARBiH opina Ilida, Hadii, Tr- augustu a postavljenje komandanta i dijela starjeina
novo i jedinice stacionirane na irem podruju planine 1. septembra, Komanda 1. korpusa zaivjela je nakon
Igman.514 to je okonana operacija deblokade Sarajeva voena
pod kodnim imenom JUG-92. Najstarije sauvano
Regionalni tab odbrane, preformiran i preimeno-
nareenje ove komande od 19. septembra odslikava
van u Okruni tab odbrane Sarajevo, pretpoinjen je

515 Struktura OkO Sarajevo na Grafikonu 3 definisana je 28.


514 Detaljnije podatke o strukturi ovih taktikih grupa i njihovom for- septembra. AARBiH, OKSA 1/1-3 (OkO Sarajevo: Naree-
miranju u poglavlju Jedinice 1. korpusa. nje, Str.pov.broj: 3-1/92, 28.9.1992).

124
i Hercegovine zapoela je 15. augusta,520 s teitem na
OkO Sarajevo pravcima prema Jajcu i Gradacu. Na podruju Sara-
jeva teite aktivnosti srpskih snaga bilo je na konso-
1. sarajevski zd. Odred Hrasno
odred Brdo lidaciji odbrane nakon pretrpljenih poraza na prostoru
1. zdrueni 4. zdrueni
odred odred Igmana i Trnova i pripremi odgovora na oekivanu
Odred Jusuf Odred Ivan
Hasanovi Juka Krndelj ofanzivu ARBiH. Borbe voene u okviru ove ofanzive
pod nazivom JUG-92 obraene su u prethodnom po-
Odred Koevski
panteri
Odred Zlatite glavlju. U vezi s ovom operacijom, a nakon povratka
2. zdrueni 5. zdrueni
odred odred iz Londona, Radovan Karadi je 29. augusta svom
Odred Zlatni
ljiljani
Odred 5. april komandujuem generalu Ratku Mladiu izdao zapo-
vijed da se po svaku cijenu odre i ojaaju srpske po-
1. vogoanski
odred zicije oko Sarajeva, te da se u tom cilju na sarajevsko
3. zdrueni 6. zdrueni
odred odred
Odred irokaa bojite prebaci 5.000-6.000 vojnika iz Krajine.521
2. vogoanski
odred
Precizniji zadaci srpskim snagama na prostoru
sarajevske i goradanske regije definisani su na vojno-
Grafikon 3: OkO Sarajevo politikom savjetovanju u zoni SRK-a, koje je odrano
6. septembra 1992. na Jahorini, gdje su prisustvovali:
lanovi Komande SRK-a, komandanti brigada iz sa-
stanje nakon neuspjeha ove operacije i odnosi se na stava SRK-a, predsjednici skuptina opina, naelnici
stabilizaciju i uvrivanje linija odbrane korpusa, vojnih odsjeka, lanovi Generaltaba, lanovi Vlade i
tednju municije i drugih ubojnih sredstava i pripremu Predsjednitva Srpske republike Bosne i Hercegovi-
za ivot i rad u zimskim uslovima.516 ne. Zakljueno je da snage SRK-a obezbijede krajnje
Ovaj prelazak u defanzivu bio je izvren iz dva upornu i odsudnu odbranu na dostignutim linijama, a
razloga. manevrom snaga, vatre i pogodnim grupisanjem sna-
ga na izabranim pravcima poprave operativni poloaj
Jo od druge polovine jula srpsko vojno i poli- korpusa. U tom cilju trebalo je da presjeku komuni-
tiko rukovodstvo je upotrebu vojnih snaga kojima je ciranje snaga ARBiH izmeu Treskavice i Bjelanice.
rukovodilo i komandovalo planiralo radi odravanja Zatim da deblokiraju komunikacije Sarajevo Trnovo
Londonske konferencije i pojaavanja srpske prego- Dobro Polje, Sarajevo Srednje Olovo, Pazari
varake pozicije na njoj.517 Krajem jula Generaltab Igman, uz zauzimanje bitnih dijelova grada i objekata
VSrRBiH imao je informacije o pripremama za deblo- u njegovoj blizini. U daljem djelovanju trebalo je raz-
kadu Sarajeva s Igmana prema Ilidi i Vojkoviima.518 biti snage ARBiH u rejonu Gorada, Foe, Viegrada i
U vezi s Londonskom konferencijom i postizanjem stvoriti uslove za aktivna dejstva ka srednjoj Bosni.522
stratekih ciljeva vojnom silom, koji su zatim na sa-
moj konferenciji trebali stei diplomatsku verifikaciju, Nakon to su snage ARBiH u toku operacije
kao i u cilju odgovora na oekivanu operaciju ARBiH, JUG-92 iskazale svoje realne domete i po pravcima
G VSrRBiH je poetkom augusta izdao svoju Direk- i po intenzitetu dejstava, Komanda SRK-a donijela je
tivu broj 3. Zadatak snaga VSrRBiH oko Sarajeva bio
je da pod svaku cijenu sprijee deblokadu grada i da blike Bosne i Hercegovine (OS RBiH) u Posavini, ovladati Jaj-
cem, Gradacem i Bugojnom, te izbiti na liniju Tesli Teanj
aktivnim dejstvima ovladaju komunikacijom Saraje- Graanica Srebrenik. Srpske snage s podruja Semberije
vo Trnovo. U daljem razvoju situacije, aktivnom i trebale su razbiti preostale snage odbrane Bosanskog amca
upornom odbranom, SRK je morao spreavati prodore i Oraja, ovladati Majevicom i izbiti na liniju Srebrenik Tuzla
Simin Han Kalesija Kladanj. Zadatak srpskih snaga s
ka Sarajevu i Trnovu i postepeno suavati obru oko podruja Hercegovine bio je da ofanzivno djeluju ka Neretvi,
Sarajeva.519 Srpska ofanziva na irem prostoru Bosne gornjem toku Drine i slivu Bistrice, izbiju na lijevu obalu Neretve
od Konjica do apljine i u sadejstvu s SRK-om ovladaju Gora-
dem i Trnovom. ICTY, G VSrRBiH, Direktiva za dalja dejstva
516 AARBiH, K1K 2/2-1 (Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str.pov. op.broj 3, Str.pov.broj 02/5-92, 3.8.1992.
broj: 02/92, 19.9.1992). 520 ICTY, Biljenica Ratka Mladia za period od 16.7.1992. do
517 ICTY, G VSrRBiH, Naredne aktivnosti Vojske Srpske Republi- 9.9.1992, str. 71-72.
ke BiH, Direktiva, Str.pov.broj 02/5-72, 22.7.1992. 521 Na Mladievu primjedbu da e biti teko pokrenuti toliki broj lju-
518 ICTY, Biljenica Ratka Mladia za period od 26.5.1992. do di, Karadi je insistirao da se ovo izvri i upotrebom policijske
31.7.1992, str. 379. sile. ICTY, Biljenica Ratka Mladia za period od 16.7.1992. do
519 Snage s prostora Krajine trebale su postii zamiljene granice 9.9.1992, str. 109.
na Uni i Savi, razbiti preostale dijelove Oruanih snaga Repu- 522 ICTY, Komanda SRK, Str.pov.broj: 10/74-341, 12.9.1992.

125
126
Mustafa Hajrulahovi Talijan, Vahid Karaveli, Enver Hadihasanovi

odluku da produi s upornom odbranom svojih polo- korpusa u odbrani platoa ui iz sastava 13. novosa-
aja, a da aktivnim dejstvima dijela snaga na pravcima rajevske brigade, krajnjim naporima i uz velike rtve,
Doglodi, Stup, Doglodi Stupska petlja, Vranovina u viesatnoj borbi na bliskom odstojanju, uspjeli su
s. Grab, u i Boljakov Potok slomi ofanzivu sna- odrati svoje poloaje na vrhu kote Orli. Nakon cje-
ga ARBiH, popravi operativni raspored svojih snaga lodnevnih borbi snage SRK-a su se povukle na svoje
i stvori uslove za ofanzivna dejstva u narednom pe- polazne poloaje. Napadi su obnovljeni 19. i 20. sep-
riodu. Osim ovih zadataka planiranih uglavnom na tembra, po istom obrascu, nakon dugotrajne jake ar-
uem sarajevskom gradskom podruju, nareena su i tiljerijske pripreme i isturanjem ivog tita logoraa.
dejstva kojima je trebalo presjei komunikacije Kije- Snage 1. korpusa ARBiH u odbrani uspjele su odrati
vo Trnovo, Hrasnica Igman, Pazari Igman, te svoje poloaje. Snage VRS-a su nakon 20. septembra
stvoriti uslove za ovladavanje Olovom i ovladavanje zaposjele dotad neposjednuti prostor niije zemlje iz-
objektima Gosina planina i aran, kao i Mesiima na meu linija i primai svoje poloaje sasvim blizu bra-
podruju Rogatice.523 niocima, na Orliu na 20-50 metara rastojanja. Napadi
snaga VRS-a na ovom pravcu ponavljali su se do 23.
Razvoj borbenih dejstava na terenu odvijao se
septembra bez daljih pomaka snaga na terenu.525
uglavnom na pravcima i s izraenim ciljevima defini-
sanim prethodno navedenim aktima Vojske SrRBiH. U jutarnjim satima 25. septembra otpoela je ar-
tiljerijska priprema napada snaga SRK-a na pravcima
Napadi jedinica SRK-a u rejonu ui poeli su
Stupsko Brdo, Stup i Azii. Nastavljeno je i snano
18. septembra ujutro. Nakon silovite artiljerijske pri-
granatiranje ui. Zatim je uslijedio napad tenkova
preme, u nastojanju da po svaku cijenu postignu im-
podran pjeadijom na pravcu Stupsko Brdo Stup.
perativ ponovnog zauzimanja Orlia koji je pred njih
estoke borbe voene su tokom itavog dana. Snage
postavljen, pripadnici jedinica SRK-a iz Vogoe su
ispred borbenog stroja svojih vojnika postavili ivi tit
Bonjaka logoraa iz vogoanskih logora.524 Napad 525 AARBiH, Komanda 13. novosarajevske brigade, Izvjetaj o
je izvren iz pravca kote 850 prema Orliu. Borci 1. borbenim dejstvima na brdu u dana 18. i 19. septembra
1992. god., 19.9.1992; AARBiH, Komanda 1. korpusa - IKM,
Izvjetaj o borbenim dejstvima, Broj: 14/92, 22.9.1992; AAR-
BiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni izvjetaj o b/d, Broj: 19/92,
523 ICTY, Komanda SRK, Borbeno nareenje Op.broj 1, 14.9.1992. 23.9.1992; ICTY, Komanda SRK, Redovni borbeni izvjetaj sa
524 Naredbu za angaovanje zarobljenih civila u ivom titu izdao stanjem u 14:00, Str.pov.broj: 10/74-367, 21.9.1992; AARBiH,
je komandant Vogoanske brigade SRK Miladin Trifunovi, i Vojno-historijska graa Prve slavne motorizovane brigade (pe-
u prvom danu u kojem je injen ovaj teki ratni zloin bilo je riod 1992/93. godina), rukopis; AARBiH, Materijali NIP Vojna
angaovano 50 logoraa. Njihovo isturanje ispred jurinika Vo- iskustva odbrambenooslobodilakog rata 1992-1995, Lista
goanske brigade nastavljeno je sve do 23. septembra. a- podataka o b/d: Odbrana tt 876 Orli; adinlija, Za Sarajevo,
dinlija, Za Sarajevo, str. 68. str. 69-70.

127
1. korpusa uspjele su zadrati svoje poloaje i nani- uvoenje kompaktnih snaga jednog pjeadijskog ba-
jeti gubitke neprijatelju.526 Aktivna borbena dejstva taljona.532
nastavljena su tokom noi i narednog dana u rejonu
U drugoj polovini septembra 1992. bilo je aktiv-
Stupa I i Stupa II, Stupskog Brda i oko objekta Koare
nih dejstava i na ostalim dijelovima sarajevskog boji-
u Aziima.527 Napadi snaga SRK-a na ovom podru-
ta. Poetkom oktobra aktivna borbena dejstva snage
ju nastavljeni su do kraja septembra i u prvim danima
VRS-a izvodile su na pravcu Vraca Hrasno i prema
oktobra, uz istovremeno ponovno pokretanje jedinica
Trgu heroja.533 Sredinom mjeseca jedinice 1. korpusa
u napade iz pravca Rajlovca i Vogoe prema ui.528
bez uspjeha su pokuavale izvriti prodor na linijama
Na pravcu Azia, kod Koare, snage SRK-a su 8. okto-
Emerovica Ravna stijena i u rejonima Brekinog Po-
bra potisnule snage 1. korpusa za 50 metara unazad.529
toka i Gazinog Hana.534
Napadna dejstva SRK-a na ovom pravcu nastavljena
su 10. i 11. oktobra. Jaka artiljerijska priprema po Nakon jake artiljerijske pripreme, u prijepodnev-
prednjem kraju odbrane jedinica 1. korpusa, podra- nim satima 19. oktobra 1992. godine, iz pravca svojih
na vatrom tenkova iz pravca Dogloda i eljeznikog poloaja u krugu namjenske industrije Pretis, snage
depoa, prethodila je napadu pjeadije na spomenutim SRK-a s podruja Vogoe, pojaane dobrovoljcima iz
pravcima, ali bez ostvarenih pomaka.530 SR Jugoslavije, izvele su masovan pjeadijski napad
na poloaje jedinica 1. korpusa iz sastava OpO Vo-
Na ove aktivnosti SRK-a jedinice 1. korpusa od-
goa u Foanskoj ulici u Hotonju. Napad je uspjeno
govorile su kontranapadom izvedenim 12. i 13. okto-
odbijen, a napadaima su naneseni veliki gubici u i-
bra pravcima koji izvode prema naselju Bare, naselju
voj sili.535 Vei dio napadaa bili su dobrovoljci iz SR
Baii i prema Aziima. Linija odbrane pomjerena je
Jugoslavije.536
na desnoj obali Miljacke u rejonu Baia, gdje je zau-
zeta peradarska i svinjogojska farma, zatim prema Ko- Napadi na irem podruju grada intenzivirani su
ari u Aziima za 100 metara i prema koli u Barama krajem oktobra. Posebno snani napadi bili su u rejonu
za 200 metara. Napad je bio podran minobacakom Zlatita i na pravcima Debelo brdo Jevrejsko groblje
vatrom jedinica s podruja Sarajeva i artiljerijskom i Faletii Hladivode Grdonj, gdje su snage SRK-a
vatrom s Igmana. U ovim napadima i tokom odbijanja iz svih sredstava izvrile artiljerijsku pripremu napada,
protivnapada jedinica VRS-a, snage 1. korpusa uniti- a nakon toga krenule u pjeadijski prodor. Polo im je
le su dva tenka i jedan oklopni transporter.531 Napadna za rukom da uu u naputene kue na Debelom Brdu
dejstva na ovim pravcima izvodili su zdrueni dijelovi i kod Jevrejskog groblja, gdje su voene bliske bor-
jedinica ARBiH s podruja grada. Nakon ostvarenih be preteno runim bombama. Napad je zaustavljen.
pomaka na terenu, uee veeg broja manjih sasta- Pored toga snage SRK-a su u dva navrata pokuale i
va pokazao se kao problem u organizaciji odbrane, pa
su poduzete mjere za njihovo izvlaenje s poloaja i
532 AARBiH, K1K 1/2-26 (Komanda 1. korpusa, Dnevni izvjetaj o
izvoenju b/d, Broj: 219/92, 15.10.1992).
533 AARBiH, K1K 1/2-17 (Komanda 1. korpusa, Redovni izvjetaj
o izvoenju b/d, Broj: 101/92, 6.10.1992);
526 Jedinice su izvijestile da je uniten jedan tenk, jedno oklopno AARBiH, K1K 1/2-18 (Komanda 1. korpusa, Redovni izvjetaj
vozilo, da je nanesena teta na drugim oklopnim sredstvima i u o izvoenju b/d, Broj: 115/92, 7.10.1992).
ivoj sili protivnika. AARBiH, K1K 1/2-5 (Komanda 1. Korpusa,
534 AARBiH, K1K 1/2-29 (Komanda 1. korpusa, Dnevni izvjetaj o
Izvjetaj o borbenim dejstvima, Pov.broj: 32/92, 25.9.1992).
izvoenju b/d, Broj: 275/92, 18.10.1992).
527 AARBiH, K1K 1/2-6 (Komanda 1. korpusa, Izvjetaj o borbe-
535 U jednom trenutku 10-ak srpskih boraca bilo je odsjeeno od
nim dejstvima, Broj: 41/92, 26.9.1992).
glavnine svojih snaga. Ne mogavi izvui poginule i ranjene
528 AARBiH, K1K 1/2-7 (Komanda 1. korpusa, Izvjetaj o borbe- i deblokirati grupu odsjeenih boraca, snage SRK-a otpoele
nim dejstvima, Broj: 45/92, 27.9.1992.); AARBiH, K1K 1/2-13 su novo estoko granatiranje i ponovo primijenile zloinaku
(Komanda 1. korpusa, Redovni izvjetaj o izvoenju b/d, Broj: taktiku upotrebe ivog tita u kojem je bilo 10-ak vogoanskih
75/92, 2.10.1992). logoraa. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni izvjetaj o
529 AARBiH, K1K 1/2-19 (Komanda 1. korpusa, Redovni izvjetaj izvoenju b/d, Broj: 299/92, 19.10.1992; adinlija, Za Saraje-
o izvoenju b/d, Broj: 123/92, 8.10.1992). vo, str. 78.
530 AARBiH, K1K 1/2-21 (Komanda 1. korpusa, Redovni izvjetaj 536 Od 10 poginulih srpskih boraca, trojica su bili Vogoani, a za
o izvoenju b/d, Broj: 145/92, 10.10.1992); AARBiH, K1K 1/2- njih sedam morali su organizovati meunarodni transport do
22 (Komanda 1. korpusa, Redovni izvjetaj o izvoenju b/d, mjesta sahrane u Jugoslaviji. Osim poginulih, srpske snage u
Broj: 156/92, 11.10.1992). napadu imale su i 18 ranjenih ljudi. ICTY, Komanda brigade
531 AARBiH, K1K 1/2-23 (Komanda 1. korpusa, Redovni izvjetaj Vogoa, Izvjetaj o stanju i borbenim aktivnostima u z/o Vo-
o izvoenju b/d, Broj: 175/92, 12.10.1992); AARBiH, K1K 1/2- goanskog bataljona, Str.pov.broj: 39/92, 19.10.1992; ICTY,
24 (Komanda 1. korpusa, Redovni izvjetaj o izvoenju b/d, Komanda brigade Vogoa, Izvjetaj o stanju u z/o Vogoan-
Broj: 187/92, 13.10.1992). ske brigade, Str.pov.broj: 41/92, 20.10.1992.

128
prodor na olinu kapu, ali je napad odbijen.537 Pomake Ilijaa i Varea, koje su od 2. oktobra organizovane u
su tog 31. oktobra ostvarili u zoni odbrane 3. bbr gdje TG Visoko, odgovorile su narednog dana, 8. okto-
je izgubljen poloaj branilaca na picastoj stijeni, a u bra, kada su napale i oslobodile sela Zakutnicu i tit
zoni odbrane 2. bbr na irokoj stijeni.538 Ove gubitke na sjeveroistonoj, sela Trifkovie i Damjanovie na
snage ARBiH su bezuspjeno pokuale nadoknaditi junoj i zapadnoj strani emerske planine, te tako op-
diverzantskim napadima u rejonima picaste stijene i kolile i odsjekle emersku planinu od sela Okruglica.
Male tvrave izvedenim 4. novembra.539 Prije toga jai Na olovskom pravcu VRS je nastavila napade na sela
napadi VRS-a izvoeni su 1. novembra pravcem Vra- Kruevo i Olovske Luke.546 Na podruju Ilijaa, snage
ca Jevrejsko groblje Vrbanja most Marindvor, te VRS-a jaine bataljona ojaanog tenkovskim vodom
Zlatite Debelo brdo.540 9. oktobra otpoele su napad s linije Vlakova Kara-
nica Saria brdo glavnim pravcem prema selu pic i
Povremenih napada snaga VRS-a na spomenu-
pomonim pravcem prema Milakovom Dolu.547
tim pravcima bilo je tokom prve polovine novembra.
Snage 1. korpusa su u ovom periodu odgovarale po- Napadi na Misou su nastavljeni. Poloaj njenih
vremenim diverzantskim akcijama, kao to su bile ve branilaca konstantno se pogoravao.548 Uz neprekidnu
spomenute akcije na picastoj stijeni i Maloj tvravi, artiljerijsku vatru kojom je mjesto razarano, slijedili
te diverzije izvedene na podruju ui, Nedaria i su povremeni tenkovski i pjeadijski napadi.549 Iako je
Debelog brda. 541 djeliminog pomjeranja linija i pregrupisavanja snaga
ARBiH bilo do 25. oktobra, inilo se da e odbrana
Druga polovina septembra bila je takoer i period
moi biti stabilizovana na liniji Misoa Makovac
intenzivnih napada snaga VRS-a na slobodne teritorije
Gornja Misoa.550 Sutradan je napad VRS-a nastavljen
Ilijaa, napose na podruje Misoe, kao i na Olovo i
jakim pjeadijskim i oklopnim snagama, uz neprekid-
naseljena mjesta na slobodnoj teritoriji ove opine.542
nu artiljerijsku podrku, tako da su snage TG Visoko
Ovakav razvoj situacije na bojitu nastavljen je i prvih
bile potisnute iz sela Misoa i uspostavile novu liniju
dana oktobra. 543 U ovim borbama branioci Olova su
odbrane Zavrlje Kamenolom Gornja Misoa.551
do 4. oktobra unitili tri tenka i dva samohodna oru-
Problemi oko stabilizacije odbrane u rejonu Misoe
a srpskih snaga.544 Snage VRS-a imale su uspjeha 7.
bili su prisutni i u narednom periodu zbog nedovolj-
oktobra kada su iznenadnim napadom na sela Korita i
nog broja ljudi, oruja i municije. Napadi VRS-a su
Karaula nanijele gubitke snagama 1. korpusa iz sasta-
intenzivirani 5. novembra i na pravcu s. Okruglica s.
va OpO Ilija.545 Snage 1. korpusa s podruja Breze,
Laevci Polom, koje su jedinice TG Visoko odbi-
le.552
537 AARBiH, K1K 1/2-42 (Komanda 1. korpusa, Dnevni izvjetaj o
izvoenju b/d, Broj: 542/92, 31.10.1992).
538 AARBiH, K1K 1/2-43 (Komanda 1. korpusa, Dnevni izvjetaj o 546 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
izvoenju b/d, Broj: 566/92, 1.11.1992). na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
539 AARBiH, K1K 1/2-46 (Komanda 1. korpusa, Dnevni izvjetaj o dana 8.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-1955, 9.10.1992.
izvoenju b/d, Broj: 625/92, 4.11.1992). 547 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
540 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata dana 9.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-1967, 10.10.1992.
dana 01.11.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2151, 2.11.1992. 548 Posebno teka faza nastupila je 13. oktobra, kada je povla-
541 AARBiH, K1K 1/2-63 (Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni enjem snaga iz Zenice, Kaknja i Breze, koje su uestvovale
izvjetaj, Broj: 902/92, 18.11.1992). u odbrani Ilijaa, oslabljena odbrana rejona Ilijaa i Misoe.
542 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
dana 29.9.1992. godine, Pov.broj: 02/340-1834, 30.9.1992. dana 13.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2022, 14.10.1992.
543 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava 549 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejsta-
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata va na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od
dana 1.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-1867, 2.10.1992. 24 sata dana 21.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2070,
544 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava 21.10.1992; AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku bor-
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata benih dejstava na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za
dana 4.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-1885, 5.10.1992. period od 24 sata dana 24.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-
2087, 25.10.1992.
545 Poginula su etiri i ranjena tri borca ARBIH. Inae je na ovom
podruju tih dana bilo znaajnih problema u snabdijevanju, 550 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
smjenjivanju boraca i organizaciji odbrane zbog oteanih ko- na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
munikacija preko Varea proizalih iz stava i stalnog ometanja dana 25.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2089, 26.10.1992.
od tamonjeg HVO-a. AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o 551 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
toku borbenih dejstava na teritoriji Republike Bosne i Herce- na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
govine za period od 24 sata dana 8.10.1992. godine, Pov.broj: dana 26.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2090, 27.10.1992.
02/340-1955, 9.10.1992. 552 AARBiH, K1K 1/2-52 (Komanda 1. korpusa, Jutarnji borbeni

129
I napadi na Olovo u ovom periodu bili su kon- snage VRS-a zapoele su napad iz pravca Previle 5.
stantni. Do kraja oktobra branioci Olova u sadejstvu s novembra. U naredna dva dana napad je pojaan i ko-
jedinicama ARBiH s podruja Sokoca, Ilijaa i Klad- ordiniran sa snagama koje su napadale iz pravca Ja-
nja uspjeno su odbijali napade. U borbama voenim horine, Miljevine i Dobrog Polja. Do 10. novembra
28. oktobra zarobljen je jedan tenk, jedno samohod- srpske snage izbile su na liniju Golubovo brdo Osija
no orue PRAGA i vie drugih materijalno-tehni- Kremenac Smjea Jabuka Kacelj. Do 11. no-
kih sredstava.553 Nakon toga, snage VRS-a jaine dva vembra snage 1. foanske brigade zaustavile su dalje
oklopno-mehanizovana bataljona 30. oktobra i 1. no- napredovanje neprijatelja, ali su snage VRS-a, do tada
vembra izvodile su napade pravcima Jelik, Kruevo i osvojivi Kacelj i izvrivi spoj snaga SRK-a i Herce-
Olovske Luke.554 Ovaj VRS-ov pritisak trajao je do 11. govakog korpusa (HK) na pravcu Jahorina Previla,
novembra, kada su snage ARBiH izvrile kontraudar i presjekle put Grebak Zorovii, odnosno koridor za
pomjerile liniju odbrane dva kilometra u dubinu nepri- Gorade.561
jatelja, ime je poloaj branilaca Olova znatno olak-
Do kraja novembra snage IBOG-a uspjele su ak-
an.555
tivnim dejstvima ponovo uspostaviti koridor. Prethod-
Poetkom oktobra snage VRS-a ispoljile su ofan- no su intenzivne borbe voene u cijeloj zoni odgovor-
zivna dejstva i prema slobodnoj teritoriji Trnova, nosti ove operativne grupe.
Hadia i Igmana.556 Sredinom mjeseca obnovljeni
Poetkom oktobra 1992. snage HK VRS-a su ja-
su tenkovsko-pjeadijski napadi podrani artiljerijom
kim snagama izvrile ofanzivna dejstva iz pravca Gac-
s ciljem osvajanja Kijeva.557 Na istom pravcu napadi
ka i Foe, kojima su ovladale komunikacijom Gacko
VRS-a su odbijeni krajem mjeseca.558 Borbe u zoni TG
Foa i potisnule snage ARBiH sa ireg podruja
Igman voene su i 3. novembra kada su snage 1.
Tjentita i Zelengore. Istovremeno pod pritiskom su
korpusa odbile pjeadijski napad VRS-a izveden prav-
drane linije odbrane na drugim dijelovima zone od-
cem Straite Brezovaa Lokve.559 Nekoliko dana
govornosti IBOG-a, a naseljena mjesta pod artiljerij-
kasnije, 8. novembra zaustavljen je i napad oklopno-
skom vatrom.562
mehanizovanih snaga VRS-a pravcem Kasetii Lo-
kve.560 Od sredine oktobra intenzivirana su dejstva snaga
IBOG-a, u kojima je bilo znaajnih borbenih uspjeha.
Na kljunu taku kopnenog koridora do Gorada,
Kod sela Meremilje, na desnoj obali Drine, opina
na prevoj Grebak na slobodnoj teritoriji opine Foa,
Viegrad, snage IBOG-a su 16. oktobra iznenadnom
akcijom unitile jedan tenk, etiri PAT-a, jedan PAM,
izvjetaj, Broj: 717/92, 10.11.1992). likvidirale vei broj neprijateljskih vojnika i zarobile
553 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava kamion municije.563 Borci IBOG-a s prostora Hreno-
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata vice oslobodili su naselje Praa i stavili pod kontrolu
dana 28.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2123, 29.10.1992.
554 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejsta-
va na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od
24 sata dana 30.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2137,
31.10.1992; AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku bor- 561 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
benih dejstava na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
period od 24 sata dana 1.11.1992. godine, Pov.broj: 02/340- dana 10.11.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2256, 11.11.1992;
2151, 2.11.1992. AARBiH, K1K 1/2-55 (Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni
izvjetaj, Broj: 763/92, 12.11.1992); AARBiH, VK OSRBiH,
555 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
Informacija o toku borbenih dejstava na teritoriji Republike
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
Bosne i Hercegovine za period od 24 sata dana 13.11.1992.
dana 11.11.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2313, 12.11.1992.
godine, Pov.broj: 02/340-2360, 14.11.1992.
556 adinlija, Prvi korpus, str. 25.
562 Bataljonu Sutjeska iz sastava 1. foanske brigade polo je za
557 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava rukom da pred napadom snaga HK evakuie izbjeglo civilno
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata stanovnitvo iz doline rijeke Sutjeske i opine Gacko, koje se
dana 16.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2040, 17.10.1992. tokom ljeta koncentrisalo u zbjegovima na planini Zelengori, i
558 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava da vie hiljada izbjeglica, ena, djece i staraca, u dugakoj ko-
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata loni, viednevnim marom kroz teritoriju pod kontrolom neprija-
dana 31.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2143, 1.11.1992. telja bezbjedno dovede do slobodne teritorije na Grepku. AAR-
559 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava BiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava na
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
dana 3.11.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2174, 3.11.1992. dana 7.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-1934, 8.10.1992.
560 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava 563 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
dana 8.11.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2208, 9.11.1992. dana 16.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2040, 17.10.1992.

130
Grbavica Vojna ekonomija

Posljedice opsade: graani Sarajeva u redu za vodu

Posjeta ranjenicima u Vojnoj bolnici: Vahid Karaveli, dr. Abdulah Naka, Asim Dambasovi, Safet Zajko

131
vei dio teritorije na desnoj obali rijeke Prae.564 Sna- sela Kuvae, Plane i Podepu, nanijevi pri tome ne-
ge ARBiH s podruja Viegrada vodile su 20. oktobra prijatelju velike gubitke.568 U nastavku borbenih dej-
uspjene borbe kod sela Kaotica, u kojima su neprija- stava iz pravca Gorada, snage IBOG-a stigle su 4.
telju nanijele velike gubitke.565 novembra nadomak Hidroelektrane Viegrad, pre-
sjekle komunikaciju Viegrad Rogatica preko plani-
Jedinice iz sastava IBOG-a u periodu od 23. do
ne Sjeme i u dolinama rijeka Drine i Prae. Preduzeta
25. oktobra izvodile su niz borbenih, diverzantskih i
su i napadna dejstva na pravcu ajnia.569 U nastavku
partizanskih akcija, u rejonima Gornja i Donja Lije-
dejstava snage ARBiH oslobodile su cijelo podruje
ska, Donji i Gornji Koarim na podruju Viegrada, te
epe i ostvarile napredovanje prema Han-Pijesku.570
u rejonima Peurii, aran i Dub u opini Rogatica, u
Narednog dana snage ARBiH s podruja Viegrada
kojima su neprijatelju naneseni znaajni gubici.566 U
zauzele su selo Kamenicu, pri emu je uniteno ne-
nastavku ovih aktivnosti, 27. i 28. oktobra voene su
koliko artiljerijskih orua i zaplijenjena vea koliina
borbe u rejonu ljivno i Kamen, opina Rogatica.567
streljakog naoruanja.571
Poetkom novembra pojaana je ofanziva IBOG-
Nakon ovako izraene inicijative jedinica u sa-
ovih snaga. Snage ARBiH s podruja epe 1. novem-
stavu IBOG-a tokom oktobra i poetkom novembra
bra su preduzele uspjena borbena dejstva i pomjerile
1992. godine, uslijedio je odgovor VRS-a kojim je,
linije odbrane est kilometara naprijed, oslobodivi
zdruenom ofanzivom snaga HK i SRK, o emu je ve
bilo rijei, presjeen koridor Igman Gorade.
564 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
dana 19.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2057, 20.10.1992.
565 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
dana 20.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2061, 21.10.1992.
566 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava 568 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
dana 29.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2124, 30.10.1992. dana 1.11.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2151, 2.11.1992.
567 Zaplijenjen je jedan tenk T-55, PAT 30/2 mm, PAT 20/3 mm, 569 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
pet PAM-ova i vee koliine pjeadijskog naoruanja i municije. na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
Snagama VRS-a naneseni su i veliki gubici u ivoj sili. AAR- dana 4.11.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2187, 5.11.1992.
BiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava na 570 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
dana 29.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2124, 30.10.1992; dana 8.11.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2208, 9.11.1992.
AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava 571 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
dana 30.10.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2137, 31.10.1992. dana 9.11.1992. godine, Pov.broj: 02/340-2220, 10.11.1992.

Pripadnici 4. mtbr na Igmanu Specijalne jedinice u Sarajevu.


Desno: Adnan Solakovi i general Jovan Divjak

132
Borci OpO Vogoa ispred zarobljenog agresorskog tenka, 1992.

133
Sarajevo, 1992.

Evakuacija ranjenika. Sarajevo - u, 1992.

134
Gorade - Bare. Kolona 1. rogatike brigade, 1992.

Gorade - pripadnici 1. drinske udarne brigade, 1992.

135
Sarajevo - Mrkovii, 1992.

Sarajevo - u, 1992.

136
Sarajevo, 1992. Fadila Odakovi uta

Sarajevo - Stup, 1992. Sarajevo - Zlatite, 1992.

137
138
Operacija KOVERTA

D
rugi od dva spomenuta razloga, zbog kojeg je nabavka ratnog materijala za Armiju RBiH bilo je i
1. korpus odmah po svom formiranju preao u inae teko. Ujesen 1992. godine bilo je jo tee na-
privremenu defanzivu, leao je u injenici da baviti ratni materijal, a posebno transportovati kroz
je tab Vrhovne komande Oruanih snaga Republike Hrvatsku i kroz dijelove Bosne i Hercegovine zbog
Bosne i Hercegovine odmah nakon obustavljanja ope- rastuih problema s HVO-em i silnih tekoa s koji-
racije JUG pristupio planiranju i pripremama nove, ma su nabavljana sredstva prolazila kroz teritoriju pod
do tada najvee i najambicioznije vojne operacije u njegovom kontrolom. Snabdijevanje jedinica u gradu
cilju deblokade Sarajeva, pod kodnim imenom KO- pod opsadom predstavljalo je posebno komplikovan
VERTA. zadatak. U sam grad sredstva su ubacivana tajnim ka-
nalima, uz velike rizike i u jako malim koliinama. Te
Za tako veliki poduhvat bilo je potrebno izvriti
koliine bile su nedovoljne za jedinice u okruenju i
viestruke pripreme koje su zapoele jo u oktobru i
dalja organizacija odbrane, kao i uslovi za eventual-
sve do kraja operacije bile skopane s nizom pote-
nu ofanzivu, pothranjivani su vlastitom proizvodnjom
koa.
ubojnih sredstava, organizovanom u improvizovanim
U organizacijsko-formacijskom smislu ove pri- radionicama u gradu.572
preme provoene su u okviru zapoetog procesa for-
U cjelokupne aktivnosti pripreme operacije, orga-
miranja 1. korpusa. Osim formiranja i preformiranja
nizacione, logistike i druge, bio je ukljuen sam dr-
brigada koje su ule u sastav korpusa, na podruju
avni vrh na elu s predsjednikom Predsjednitva Re-
grada vreno je i prestrukturiranje OkO Sarajevo.
publike Bosne i Hercegovine Alijom Izetbegoviem.573
Van Sarajeva su poetkom oktobra formirane taktike
I pored toga, pripreme su se odvijale dosta sporo i u
grupe Igman i Visoko i Istonobosanska operativ-
svakoj od svojih faza nepotpuno. Bile su obiljeene i
na grupa u Goradu (IBOG). Nakon toga nareeno je
runom sjenkom loih meusobnih odnosa dijela ru-
formiranje brigade Neretva na prostoru Jablanice,
kovodeih ljudi, surevnjivostima i nepovjerenjem, sve
Konjica, Pazaria i Prozora, u cilju pripreme snaga za
do hapenja nekih od lanova VK-a. Dolo je i do
deblokadu Sarajeva. Ova brigada nije formirana do
meusobnih sukoba i fizikih obrauna uoi poetka
okonanja operacije zbog koje je nareeno njeno for-
operacije, a kulminiralo je sukobom s komandantom
miranje, iako je s tim zadatkom na prostoru Konjica i
Specijalne brigade OS Jusufom Prazinom i dijelom
Jablanice boravio zamjenik naelnika VK pukovnik
njegove jedinice koji se nalazio na Igmanu prije nje-
Jovan Divjak. Krajem novembra su, umjesto taktikih
nog okonanja.574 U trenutku kada je nareen poetak
grupa, na igmanskom i visokom pravcu formirane
OG Igman i OG Visoko, koje su objedinjavale ru-
572 U Sarajevu je do septembra 1992. godine namjenska pro-
kovoenje i komandovanje nad jedinicama u svojim izvodnja organizovana tako da su se rune bombe proizvodile
zonama odgovornosti, kako onim iz svog organskog u devet radionica, trombloni u etiri radionice, mine za MB 60
sastava, tako i jedinicama iz sastava ostalih korpusa mm i 82 mm u jednoj radionici, opravka pjeadijskog naoru-
anja vrena je u etiri, a proizvodnja medicinskih pomagala
ARBiH, osim 5. korpusa, koje e biti angaovane u u dvije radionice. AARBiH, GA 24/1-95 (Komisija za organi-
toku operacije. zovanje i povezivanje proizvodnje u radionicama i poduzeima
za proizvodnju naoruanja i vojne opreme u ratnim uslovima,
U logistikom smislu trebalo je rijeiti pitanje na- Izvjetaj, 4.9.1992).
bavke velikih koliina materijalno-tehnikih sredsta- 573 AARBiH, GA 63/2-31 (IKM VK Igman, Stanje na Igmanu i
slobodnoj teritoriji, zapaanja, januar 1993); AARBiH, VKO-
va neophodnih za izvoenje sloene operacije kakva SRBiH, Predsjedniku Predsjednitva gos. Aliji Izetbegoviu -
je bila planirana deblokada Sarajeva. Obezbjeenje i Mostar, Broj: 02/1091-458, 13.12.1992.
574 Nakon obrauna na Igmanu, kao to je poznato, Jusuf Prazina

139
operacije KOVERTA, nijedan aspekt njene pripre- na pravcu Hrenovica Podgrab Ravna planina, a po-
me nije bio dovren. mone snage na pravcima Kijevo Gornji Kotorac i
Dvor Reljevo. Postavljeni cilj bio je to prije razbiti
VRS je raspolagala informacijama o pripremama
snage neprijatelja u rejonima: Podgrab, Jamii, Vrelo
Armije RBiH za veliku operaciju deblokade Sarajeva.
Bosne, Gornja Bioa, Paino Brdo, Vidikovac, Pale i
Borbene aktivnosti preduzete poetkom oktobra 1992.
brzim prodorom ovladati objektima: Vrhpraa, Vrelo
na podruju Dogloda, Azia, Otesa i Brijea, koje su
Prae, Klanac, raskre u Blauju, Paljevo, u, Mr-
spominjane na prethodnim stranicama, kao i ofanziv-
kovii, Brus. Nakon toga spojiti se s ubaenim jedini-
na dejstva na irem podruju Igmana i Trnova, imale
cama ARBiH i onemoguiti izvlaenje neprijatelja ka
su za cilj popravljanje operativno-taktikog poloaja
Palama, Lukavici, Ilidi i Vogoi, a zatim uvoenjem
VRS-a oko Sarajeva, ometanje priprema i izvoenja
drugog ealona sa linije: Vrhpraa Vrelo Prae, Kla-
operacije.575
nac Ilinjaa, Vrelo Bosne Baevo, Paljevo Relje-
Kako su pripreme operacije odmicale, poveavao vo i u Reljevo, produiti energian napad.578
se i nivo poznavanja sadraja njenih planova i stepena
Snage u napadu po zamisli operacije KOVER-
VRS-ovih priprema. Prije kraja novembra komande
TA definisanoj krajem oktobra bile su grupisane u
VRS-a su znale naziv operacije KOVERTA i njen
etiri sektora. Sektor Istok(odredi Hrasnica i Crna
sadraj. Bile su prilino dobro upoznate s planiranim
Rijeka, jedan bataljon iz sastava OG Gorade) tre-
snagama po pojedinim pravcima dejstava, kao i s po-
bao je napasti sadijela fronta Praa Grebak. Sektor
kuajima da se osiguraju znatne koliine oruja, mu-
Jug (konjiko-jablanika brigada (Neretva) i TG
nicije i druge vojne opreme.576 U tom smislu shvatili
Igman) trebao je napasti s dijela fronta Gradina
su je vrlo ozbiljno i procjenjivali da e operacija ako
Golo brdo. Sektor Zapad (bataljoni iz Zenice i Vi-
joj se u poetku ne zada odluujui udarac, dobiti puni
sokog) trebao je napasti s dijela fronta Zenik Man-
zamah i ostvariti postavljeni cilj, odnosno deblokadu
dino brdo. Sektor Centar (ZOd irokaa, l. bbr, 3.
Sarajeva. Nareena su dejstva SRK-ovim jedinicama
bbr, l. mbr i 2. mtbr) trebao je napasti s rejona zona
s ciljem da se prvenstveno onemogui deblokada Sa-
odbrane unutar grada i izvriti proboj na pravcima:
rajeva, a zatim stvore uslovi za ovladavanje Otesom,
Debelo brdo Pale, Jaredoli Vidikovac Gromi-
Kobiljom Glavom i Ugorskim. Nareeno je i dodatno
la (raskrsnica puteva), Sedrenik Barice Mrkovii i
utvrivanje linija koje dre grad u blokadi, izgradnjom
Volujak u Dvor Reljevo.579
sklonita za svako odjeljenje, bunkera za vatreno dej-
stvo i zatitu za grupu 3-5 ljudi i za svakog vojnika Do poetka operacije dolo je do niza promjena,
izraen stojei streljaki zaklon s podgrudobranskim kako u strukturi i rasporedu snaga u napadu, tako i u
sklonitem. Svi objekti morali su biti povezani sao- korekcijama pravaca napada. Ovo je do izraaja dolo
braajnicama i utvreni da mogu zatititi ljudstvo od posebno na igmanskom i visokom pravcu.
dejstva haubice 155 mm, odnosno imati zatitni sloj
Zamisao operacije s pravca Igmana, kako ju je
debljine 150 cm tvrdo nasutog materijala.577
do polovine decembra izdefinisala Komanda OG
Prvobitni plan operacije deblokade Sarajeva Igman, odnosno IKM VK uspostavljen na Igmanu
Komanda 1. korpusa formulisala je krajem oktobra radi komandovanja operacijom, sastojala se u tome da
1992. godine. Ideja je bila da se obuhvatnim mane- snage OG Igman, sa snagama 1. foanske brigade,
vrom zdruenih sastava s fronta i jedinica iz pozadine dijela jedinica 4. korpusa, snaga OpO Fojnica, OpO
neprijatelja (spoljne strane prstena opsade Sarajeva), Kiseljak, HVO-a Kiseljak i MUP-a RBiH, s dostignu-
uz artiljerijsku podrku, izvede napadna operacija u tih linija obuhvatnim manevrom zdruenih sastava s
okviru koje su glavne snage trebale biti angaovane fronta, ubaenih jedinica iz dubine i jedinica iz poza-
dine neprijatelja, organizuju i izvedu napadnu operaci-
je pobjegao u Mostar, gdje se s manjom grupom svojih ljudi ju za deblokadu grada Sarajeva. Glavne snage trebalo
stavio u slubu HVO-a. efko Hodi, Rat zvijezda na Igma- je angaovati na pravcu Jamii Vrhpraa Ravna
nu, Otpeaeni koverat, DES, Sarajevo, 2000, str. 90-93.
Ibid., Posljednji in drame, str. 139-142.
575 ICTY, Komanda SRK, Zapovijest za napad komandanta SRK
(Kijevo-92), Str.pov.broj: 10/74-395, 1.10.1992. godine; ICTY, 578 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Zapovijest za napad Op.broj
Komanda SRK, Zapovijest za naredna b/d, Op.str.pov.broj: 3, Str.pov.broj: 510/92, 26.10.1992; Zapovijest je potpisao ko-
10/74-427, 6.10.1992. mandant 1. korpusa Mustafa Hajrulahovi Talijan, a odobrio
576 adinlija, Za Sarajevo, str. 83. naelnik VK-a Sefer Halilovi, to je ovjereno velikim pea-
577 ICTY, Komanda SRK, Zapovijest za dalja dejstva Op.broj: tom VK-a OSRBiH.
11/92, Str.pov.broj: 10/74-667, 26.11.1992. 579 Ibid.

140
Pravci napada snaga ARBiH tokom operacije KOVERTA

UN

Linija poloaja ARBiH Linija poloaja VRS UN Snage UN-a

Pravci djelovanjaARBiH Linija poloaja HVO

141
planina Jasik, a pomone snage na pravcima Paza- I dok su se pripreme snaga ARBiH presporo od-
ri Hadii i Kobiljaa Mostarsko raskre. Po- vijale, a planovi mijenjali, prvi udar izvele su snage
stavljeni cilj operacije bio je razbiti snage neprijatelja VRS-a. Napad ukupnim snagama jaine dva bataljona
u rejonima: Vrhpraa, Ravna planina Rajska dolina, pojaana sa etiri tenka i nekoliko oklopnih transpor-
Trebevi, Klanac, Vrelo Bosne, Donji Kotorac, Ili- tera, podran snanom SRK-ovom artiljerijom, poeo
da, Tinovo brdo, Rakovica, Drozgometva i brzim pro- je 1. decembra 1992. Na pravcu Doglodi Bare Otes
dorom ovladati Vrhpraom, Vrelom Prae, Rajskom snage 1. korpusa odbile su napad i zadrale svoje po-
dolinom, Klancem, unovnicom, Batalovim brdom, loaje. Na pravcu Ilida Pejton podvonjak na ri-
Kobiljaom, spojiti se s ubaenim jedinicama i one- jeci eljeznici Otes, VRS-ove snage probile su liniju
moguiti izvlaenje neprijatelja ka Palama, Lukavici, odbrane, zauzele podvonjak i dvije zgrade u naselju
Ilidi i Vogoi, a zatim drugim ealonom produiti Otes. Na pravcu Rajlovac Zabre Lemezovo brdo
energian napad.580 Sokolje, srpske snage su imale dobar poetni uspjeh
i prodrle u Sokolje, ali su ih u naselju porazile snage
Od ovog plana, koji se u osnovi podudara sa za-
2. mtbr, nanijele im velike gubitke i odbacile na pola-
povijeu donesenom krajem oktobra, na igmanskom
zne poloaje.584 Napadi VRS-a na ovom dijelu bojita
pravcu se u cjelini nije odstupilo do kraja operacije.
nastavljeni su istim intenzitetom i tokom naredna tri
U skladu s razvojem situacije dolo je do korekcija u
dana. Pod svakodnevnim napadima odbrana jedinica
strukturi i rasporedu snaga po pravcima, kao i do ko-
1. korpusa na Otesu je 4. decembra popustila i srpske
rekcije glavnog pravca napada, zbog toga to na glav-
snage su zauzele ovo naselje.585 Time je odbrana Sa-
nom pravcu prema Ravnoj planini nije bilo mogue
rajeva dovedena u kritinu situaciju i SRK je doao
uvesti snage IBOG-a, to je za dejstvo glavnih snaga
nadomak ispunjenju jednog od najvanijih ciljeva koji
odreen pravac Jahorina Trebevi.581
mu je postavljen u 1992. godini - presijecanje grada
Prvobitna zamisao operacije s visokog pravca, linijom Nedarii Stupska petlja Rajlovac. Dose-
formulisana poetkom decembra, sastojala se u tome zanjem ove linije srpske snage otvorile bi najpogodniji
da OG Visoko s bataljonom l. zenike brigade, di- pravac za eksploataciju svoje nadmoi u oklopno-me-
jelom snaga izvri napad grupiui glavne snage na hanizovanim jedinicama i potpuno ugrozile odbranu
pravcu s. Godua s. Vela Stjepan polje, a pomone grada.
snage na pravcu s. Vidovii Pijesak s. Zenik. Cilj
U takvoj situaciji i u oekivanju da VRS produ-
napada bio je razbijanje snage neprijatelja u rejonima
i napad, tab Vrhovne komande OSRBiH je, prije
Kokoka, Vela, Pijesak i spajanje sa snagama koje
okonanja materijalnih i organizacijskih priprema,
dejstvuju pravcem s. Arapovii Kobiljaa. Ostalim
prije dovoenja i grupisanja planiranih snaga za ope-
snagama aktivnom odbranom trebalo je vezati to vie
raciju, izdao nareenje jedinicama da otponu dejstva
neprijateljskih snaga i sredstava.582
po planu KOVERTA.586
Do 24. decembra dolo je do promjena u planu
Srpske snage su 5. decembra zaista produile na-
izvoenja operacije i na visokom pravcu. Snage su
pade na pravcima Doglodi Bare Azii, u, Raj-
pregrupisane i pojaane, a pravac i cilj napada uskla-
lovac Brijee, Zabre Sokolje, Lukavica Moj-
eni s pravcem i ciljem napada snaga iz okruenja.
milo, Ilida Stup I. Istog dana snage 1. korpusa iz
OG Visoko, s pridodatim snagama iz 2. i 3. korpusa,
okruenja su, nakon to su zaustavile protivniki na-
glavnim snagama trebala je napadati na pravcu Kralu-
pad, zapoele planiranu kontraofanzivu.
pi Paljevo Reljevo, a pomonim snagama izvoditi
aktivna dejstva na cijeloj liniji dodira s neprijateljem, s Snage 1. mbr, 2. mtbr i OpO Vogoa zapoele
ciljem da razbije neprijateljske snage na pravcu napa- su napad na platou ui, na potezu od Visa do Mujki-
da, to prije ovlada dominantnim objektima na pravcu a brda, i na poetku dejstava vrlo malo napredovale.
napada i spoji se sa snagama za proboj iz Sarajeva u Na dijelovima na kojima je napredovanje ostvareno,
irem rejonu Reljeva. 583
112-1, 24.12.1992.
584 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
580 AARBiH, OG Igman, Zapovijest za napad, 13.12.1992. pov.broj: 1226, 1.12.1992.
581 AARBiH, OG Igman, Objanjenje na traeni zahtjev, Str.pov. 585 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Razvoj b/d na Otesu u vre-
broj: 02/1516-64, 29.12.1992. menu od 1. do 4.12.1992. godine, Izvjetaj, Str.pov.broj: 1383,
582 AARBiH, OG Visoko, Zapovijest za napad Op. broj 1, Broj: 11.12.1992.
01/100-3, 5.12.1992. 586 AARBiH, VK OSRBiH, Komandantu OG IGMAN (na linost
583 AARBiH, OG Visoko, Zapovijest za napad Op.broj 2, Broj: Vehbije Karia), Broj: 02/1091-433, 4.12.1992.

142
ostvareno je po cijenu estoke borbe za svaki rov, s GORADE s jednom brigadom to prije izvri napad
neprijateljem koji je oekivao napad u dobro utvre- na pravcu ka Palama; OG Visoko hitno intenzivira
nim bunkerima uvezanim dobrim saobraajnicama. borbena dejstva u duhu ranije dobivenih zadataka i u
Odbranu VRS-a podravala je snana artiljerijska va- cilju to breg spajanja sa snagama koje dejstvuju iz
tra po snagama 1. korpusa u napadu. Bilo je potrebno Sarajeva; OG Igman trebala je intenzivirati borbena
borbom osvajati svaki metar terena, to je za rezultat dejstva u duhu dobivenog zadatka, ali teite napadnih
imalo velike gubitke nanesene neprijatelju, ali i zna- dejstava usmjeriti na pravcu ka Kasindolskoj cesti, u
ajne gubitke na strani boraca 1. korpusa.587 Ove snage cilju spajanja sa snagama koje dejstvuju iz Sarajeva.591
su i u takvim uslovima u periodu od 5. do 9. decem-
Dodatni udar i prodor ususret jedinicama iz Sa-
bra potisnule neprijatelja i ovladale linijom Lemezovo
rajeva trebale su ostvariti jedinice grupisane u rejo-
brdo s. Smiljevii Vis s. Jezero k. 850. Nakon
nu sela Gora i Ljetovik, u zoni OpO Breza. Odred
pregrupisavanja snaga, 10. decembra napadna dejstva
Gora pojaan snagama po jednog bataljona iz sasta-
nastavljena su pravcima Hrastik Ugljeii Vogo-
va 2. i 3. korpusa, inio je grupu GORA sa zadat-
anska petlja i Golo brdo Gradac Piska Priboj,
kom da najprije izvri zaruavanje i zapreavanje puta
ususret snagama ARBiH koje su 6. decembra otpoele
Semizovac Srednje s oba pravca, a zatim vlastitim
dejstva i iz pravca Visokog prema Ilijau i Vogoi.588
izborom pravaca dejstva da izvri napad na Vogou i
Snage 1. korpusa na ui su do 15. decembra potpuno
oslobodi je, uz spajanje sa snagama koje napadaju iz
ovladale objektima Vis, Kota 830, selo Jezera, Golo
pravaca Hotonja, Ugorskog i ui. 592
brdo i 16. decembra dodatno napredovale iz pravca
Visa i Golog brda prema selu Perivoje i Gracu, ime Ipak, zbog niz oteavajuih faktora, o kojima je
su u potpunosti zadominirale platoom ui.589 ve bilo rijei, nije bilo mogue pokrenuti odmah na-
padna dejstva na svim pravcima planiranim u okviru
Na junoj strani unutranjeg prstena opsade Sa-
operacije KOVERTA. Tako, naprimjer, umjesto pla-
rajeva, snage 1. korpusa su 7. decembra 1992. izvrile
nirane manevarske brigade iz Hercegovine, ije je for-
napad i dostigle liniju Osmice Vidikovac, ali su s
miranje nareeno namjenski za operaciju deblokade i
nje potisnute nazad na liniju Osmice olina kapa.
koje do njenog poetka nije bilo izvreno, morale su na
Na ovoj strani mali napredak ostvaren je prema Jevrej-
igmanski pravac biti odreene druge snage iz sastava
skom groblju i Mojmilu.590
4. korpusa, ukupne jaine 500 boraca.593 Kao najraniji
Kako su pomaci na unutranjoj strani prstena op- mogui termin poetka istovremenih dejstava na svim
sade do 7. decembra na pravcu ui i Trebevia bili pravcima odreen je 18. decembar 1992.594 Tada su
minimalni u odnosu na oekivanja, VK je pokuavao snage OG Visoko izvrile napad pravcem Visoko
pokrenuti dogaaje intenziviranjem dejstava snaga Bioa Reljevo i pravcem Breza Ilija Semizovac.
sa spoljne strane prstena opsade i pokretanjem cjelo- Snage OG Igman izvrile su napad pravcem Aleja
kupnog plana KOVERTA. U pokuaju da motivira Ilida Vrelo Bosne i iz vie pravaca napale Hadi-
svoje komande i jedinice da nedovoljno spremne izvr- e, a Jahorinsko-trebevikim pravcem izbile na liniju
e odluujui udar, naelnik VK-a nije se libio oitog Babine vode Kijevska paljika Prestrugane klade.
obmanjivanja svojih potinjenih, obavjetavajui ih Snage iz grada napale su sa linija Nedarii Ilida i
da su na vie pravaca na kojima se izvode borbena Hrasno Brdo Trebevi. Snage TG Stup, koju je Ko-
dejstva sa agresorske snage (etnici) razbijeni i nala- manda 1. korpusa formirala 9. decembra, 19. decem-
ze se u paninom bijegu. Tako motiviranim snagama bra izvrile su napad na svom pravcu, ali su vraene na
7. decembra izdato je nareenje da Operativna grupa polazne poloaje. Nije ostvaren napredak na pravcu iz
grada prema Trebeviu, ali se oekivao prodor snaga
587 adinlija, Za Sarajevo, str. 87. s Igmana preko Jahorine i Trebevia i njihov napad na
588 AARBiH, OG Visoko, Borbeni izvjetaj, Broj: 01/102-2,
6.12.1992.
589 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
pov.broj: 1407, 13.12.1992; AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnev-
ni borbeni izvjetaj, Str.pov.broj: 01-143/92, 14.12.1992; AAR- 591 AARBiH, VKOSRBiH, Nareenje, Str.pov.broj: 1313/92,
BiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.pov.broj: 7.12.1992.
01-144/92, 15.12.1992; AARBiH, 1/1. mbr, Izvjetaj 1. mehani- 592 AARBiH, VKOSRBiH, Nareenje za borbu, Str.pov.broj:
zovanog bataljona sa ratita u, kota 850, Golo brdo i Perivoj 02/1516-27, 11.12.1992.
od 5.12.1992. godine do 31. 12. 1992. g., Str. pov.broj: 03- /92, 593 AARBiH, VKOSRBiH, Komandi 4. korpusa (na linost ko-
31.12.1992; AARBiH, Komanda 1. mbr, Dnevni borbeni izvje- mandanta), Broj: 02/1091-438, 7.12.1992.
taj, Str.pov.broj: 01-145/92, 16.12.1992. 594 AARBiH, VKOSRBiH, Nareenje, Str.pov.broj: 02/1516-37,
590 adinlija, Prvi korpus, str. 27. 16.12.1992.

143
liniju Brus Vidikovac.595 Ove snage je u toku nonog Kada je istovremeni napad snaga na spoljnjem
mara navedenim pravcem, bez ostvarenog borbenog prstenu opsade najzad zapoeo, pokazalo se da opet
dodira s glavnim snagama protivnika, a nakon relativ- nije bilo dovoljno koordinacije i dobrog planiranja,
no slabe vatre iz zasjede u kojoj su se nali, zahvatila jer u tom trenutku snage iz grada, ve u dobroj mjeri
panika i rasulo, tako da su u toku povlaenja koje je iscrpljene dotadanjim dejstvima, nisu mogle napasti
uslijedilo pretrpjele strane gubitke.596 potrebnim intenzitetom. Napade iz okruenja, vrlo
ogranienog intenziteta, 1. korpus izvrio je tek 20.
595 adinlija, Prvi korpus, str. 27.
decembra, na ui u pravcu Perivoja snagama 1. mbr i
596 Radi se o dijelovima raznih jedinica 4. korpusa, koje su na os- 2. mtbr te snagama 3. bbr prema Velikoj kuli.597 Jo
novu prethodno navedenog nareenja naelnika VK-a od 7. jedan pokuaj oivljavanja napada iz grada uslijedio
decembra, na brzinu okupljene i, umjesto planirane a nikad for-
mirane manevarske brigade, upuene na izvrenje zadatka na
je 23. decembra, kada su uz sadejstvo 1. mbr koja je
najteem planinskom terenu, u najteim vremenskim uslovima.
Mnogi od boraca iz ove hercegovake kolone doli su na zada-
tak bez ikakvog dotadanjeg borbenog iskustva, a ostali nisu okolnosti.
imali iskustva u borbi na takvom zemljitu i u takvim uslovima. 597 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
Ishod mara i pretrpljeni gubici tragini su rezultat navedenih pov.broj: 1488, 20.12.1992.

Poloaji 1. korpusa na ui, 1992.

144
Oslobaanje ui, decembar 1992.

VRS
OpO Vogoa

1.mbr

ARBiH

Linija poloaja ARBiH Linija poloaja VRS

Pravci djelovanjaARBiH

145
146
ispoljila dejstva u pravcu Kuta, snage OpO Vogoa Trebinja, a da SRK treba pripremiti snage za dranje
iz pravca Hrastika napale Mujkia brdo, ali ga nisu poloaja na osvojenim objektima.601
uspjele zauzeti.598 TG Stup je izvrio neuspjean napad
S pribliavanjem kalendarskog kraja prve ratne
prema Ilidi, a snage OG Igman su 25. decembra ob-
godine, jenjavao je i ovaj pokuaj oslobaanja Saraje-
novile napad pravcem Klanac Tvrdimii Pavlovac.
va ispod surove opsade u koji su polagane velike nade,
Operacija KOVERTA je 28. decembra 1992. bez postignutog cilja, mada s odreenim rezultatima
godine na pravcu Visoko Ilija Vogoa bila u ta- na pojedinim pravcima.
ki svoje kulminacije. Tada je jedinica 7. muslimanske
Osim dejstava ARBiH na sarajevskom podruju,
brigade, koja je bila pridodata OG Visoko, izvrila
snage IBOG-a su 21. decembra zapoele napad znat-
udar na glavnom pravcu napada, zauzela objekat Vie-
nim snagama u pravcu Foe. Iako je udar ovih snaga,
grad i ula u selo Gornja Bioa, ime je bila probijena
do kojeg je trebalo doi na jahorinskom pravcu u okvi-
odbrana SRK-a prema Ilijau. Kako je izostalo pravo-
ru operacije KOVERTA i koji je na dosta nejasan
vremeno sadejstvo ostalih jedinica OG Visoko, nije
nain preusmjeren u pravcu Foe, imao veliki poetni
dolo do eksploatacije uspjeha, a snage koje su izvrile
uspjeh, u naredna dva dana snage IBOG-a vraene su
prodor nale su se u faktikom poluokruenju, te su se
na polazne poloaje.602
uz pretrpljene velike gubitke morale izvui na pola-
zne poloaje.599 Istovremeno su snage 1. mbr i OpO Poetkom januara jo je bilo ozbiljnih pokuaja
Vogoa 28. decembra preduzele vrlo odluan napad oivljavanja ofanzive. Na platou ui snage 2. mtbr
na kotu Mujkia brdo, koji je bio vrlo blizu uspjeha i ovladale su Mijatovia brdom i dijelom snaga ule u
otvaranja vrata za osloboenje Vogoe.600 Zabre. Na visokom pravcu je u borbu uvedena 17.
krajika brigada, pa su 6. januara ostvareni poetni
Nijedna od ovih dviju prilika nije realizovana
uspjesi oslobaanjem sela Vela i zauzimanjem objekta
i snage ARBiH su s obje strane vraene na polazne
Crkvica, ali su se ove snage u naredna dva dana uz
poloaje uz velike gubitke u ivoj sili. Koliko su bile
pretrpljene gubitke povukle na polazne poloaje. Sre-
blizu uspjeha i koliko je situacija bila kritina po srp-
dinom mjeseca jo su snage IBOG-a imale daha za
ske snage, koje su bile napregnute do krajnjih granica,
uspjean prodor prema Viegradu ostvaren do sela Se-
govori i injenica da je Komanda SRK-a, u pokuaju
tihovo. Nakon toga, period do kraja mjeseca obiljeio
da uvrsti poljuljane pozicije oko Sarajeva, urgentno
je gubitak nekoliko dostignutih poloaja OG Visoko
zahtijevala popunu svojih jedinica i da takav zahtjev
sjeverno od Semizovca, to je oznailo i definitivni
nije mogao biti realizovan. Na sastanku na Palama,
kraj operacije deblokade Sarajeva.603
odranom 29. decembra, Radovan Karadi i Momi-
lo Krajinik iskritikovali su komande VRS-a i SRK-a
i traili da se kazne krivci za izgubljene poloaje na
ui. Tom prilikom Karadi je naredio da se prije 2.
januara 1993. moraju povratiti izgubljeni poloaji na
ui i zauzeti Sokolje, i da ni u ni Sokolje nakon
toga vie nikada ne smiju pasti u ruke Armije RBiH.
Predstavniku Komande SRK-a saopeno je da e taj
zadatak obaviti Specijalna brigada srpskog MUP-a iz

601 ICTY, Komanda SRK, Sastanak sa predstavnicima vlade Re-


publike Srpske, Izvjetaj, Str. pov. broj 10/74-839, 29.12.1992.
598 adinlija, Za Sarajevo, str. 91. 602 adinlija, Prvi korpus, str. 28.
599 adinlija, Prvi korpus, str. 28. 603 AARBiH, GA 43/1-(1-4) (VK, Stanje i borbene aktivnosti na
600 adinlija, Za Sarajevo, str. 92. teritoriji, presjek situacije, 1.-30.1.1993).

147
148
149
Tenkisti 1. mbr, u, 1992.

Pripadnici 2. mtbr, Sokolje, januar 1993.

150
Plave ptice, u, 1992.

Pripadnici 101. bbr na poloaju. Sarajevo, 1992.

151
Jedinica Juke Prazine na Igmanu, januar 1993.

152
Sarajevo, 1992. Slijeva nadesno, sjede: Safet Zajko, Ferid Buljubai, Vahid Karaveli, Nedad Ajnadi, Rifat Tirak,
Ibrahim Dervievi, Salko Idriz; stoje: efko Hodi, Jusuf Loi, Enver ehovi, Mirsad Bavi

Safet Zajko sa saborcima, Sarajevo, 1992.

153
154
Stanje i razvoj dogaaja u zoni
odgovornosti 1. korpusa od januara
do kraja maja 1993. godine

N
akon obustavljanja borbenih dejstava na de- Komanda 1. korpusa
blokadi Sarajeva, voenih u okviru operacije
KOVERTA, ubrzo je uslijedila temeljita re- mbr
IBOG 1. bbr 1. mbr OkO Sarajevo
organizacija 1. korpusa. Najprije su u drugoj polovini Sarajevo

januara brigade na podruju grada, koje su do tada bile OG Igman 2. bbr 1. mtbr Spec.br.
neposredno potinjene VK ili su bile u sastavu OkO
Sarajevo, ule u sastav 1. korpusa.604 Mjeovita arti- OG Visoko 3. bbr 2. mtbr ID br.
ljerijsko-raketna brigada 1. korpusa je rasformirana.605
Tako dobivena struktura 1. korpusa prikazana je na na- 5. bbr 3. mtbr

em Grafikonu 4. 6. bbr
Sam pogled na Grafikon 4 govori da je dobivena
7. bbr
struktura bila prekomplikovana za uspostavljanje efi-
kasnog sistema rukovoenja i komandovanja, s previ-
10. bbr
e jedinica na vezi Komande 1. korpusa. Zbog toga se
prilo pojednostavljenju strukture kroz okrupnjavanje 12. bbr
jedinica i formiranje motorizovanih brigada.606 Neke
jedinice, poput Izviako-diverzantske brigade i Bri- 101. bbr
gade Sarajevo, preformirane su u manje sastave. I u
drugim jedinicama u gradu i u sastavu operativnih gru-
pa van grada, izvrene su odreene organizacijsko-for- Grafikon 4
macijske promjene.607 Sredinom marta je iz organskog
sastava 1. korpusa izala Operativna grupa Visoko i
prela u sastav 3. korpusa. OpO Olovo, iz sastava ove
OG ostao je potinjen 2. korpusu. Tako je u drugoj po-
lovini marta 1993. godine nastala struktura 1. korpusa Komanda 1. korpusa
prikazana na Grafikonu 5.
IBOG 1. bbr 1. mtbr 1. smtb OkO Sarajevo

604 AARBiH, VKOSRBiH, Pretpoinjavanje ratnih jedinica VK - OG Igman 2. bbr 2. mtbr 2. smtb
Komandi 1. korpusa, Nareenje, Str.pov.broj: 87-1, 23.1.1993;
AARBiH, VKOSRBiH, Organizacijske promjene u 1. korpusu,
10. bbr 5. mtbr ID
Nareenje, Str.pov.broj: 14/75-3, 25.1.1993.
605 AARBiH, VKOSRBiH, Rasformiranje ratnih jedinica,
Nareenje, Str.pov.broj: 14/75-6, 5.2.1993. Ova jedinica for- 9. mtbr
mirana je 6.6.1992. godine kao Prva samostalna mjeovita
ariljerijska brigada RgO Sarajevo. Njeno osnivanje formalizo- 101. mtbr
vano je retroaktivno nareenjem GOSRBiH broj 02/349-322
od 8.7.1992. godine.
606 AARBiH, VKOSRBiH, Organizacijske promjene RJ u zoni 102. mtbr
odgovornosti 1. korpusa, Nareenje, Str.pov.broj: 14/75-11(a),
19.2.1993.
607 Ove promjene detaljno su obraene u poglavlju Jedinice 1. Grafikon 5
korpusa.

155
Jedna od najvanijih karakteristika stanja na ra- suoen s velikim rizicima sukoba sa HVO-ovim sna-
titu u Bosni i Hercegovini u vrijeme provoenja ove gama u vlastitoj zoni odgovornosti. HVO-ovi mali
reorganizacije 1. korpusa iskazivala se u poveanju pokuaji demonstracije centralnobosanskog sindro-
tenzija i poetku sukoba izmeu ARBiH i HVO. Njo- ma na podruju Stupa i Otesa smireni su jo tokom
me je bio obiljeen i kraj izvoenja borbenih dejstava 1992. godine. U uslovima stalnih, estokih i krvavih
u okviru operacije KOVERTA. Temeljni uzrok ovim borbi koje je nosila svakodnevnica odbrane Sarajeva,
sukobima bez sumnje lei u sutini vojno-politike sarajevski HVO i nije ba teio da preuzme bilo ka-
strategije HVO-a, definisane u smislu zaokruivanja kvu vrstu inicijative, a i radilo se o malim snagama u
ekskluzivno hrvatskog prostora i uspostavi potpune odnosu na ukupne snage angaovane na sarajevskom
HVO vlasti na njemu. Takva strategija realizovana je ratitu. Tako je HVO, bez sukoba sa snagama ARBiH,
od poetka agresije na Bosnu i Hercegovinu, postupno nastavio egzistirati na podruju Sarajeva sve do jeseni
i bez javno deklarisanog iskljuivanja iz ustavno-prav- 1993. godine.609
nog poretka drave, ali uz velike probleme i tenzije
Problemi 1. korpusa ugla vnom nisu proistjeca-
na prostorima na kojima su paralelno funkcionisali
li iz sukoba sa HVO-em, ve iz posljedica ovih su-
legalni organi drave i organi HVO-a. Prijedlog Van-
koba koji su se poeli rasplamsavati u Hercegovini i
ce-Owenovog mirovnog plana, u cjelini predstavljen
srednjoj Bosni. Snabdijevanje jedinica Armije RBiH,
poetkom januara 1993. godine na mirovnim pregovo-
a naroito jedinica 1. korpusa u gradu, bilo je i inae
rima u enevi, koji je predviao organizaciju drave u
oteano. Nakon poetka sukoba dolo je do potpunog
deset provincija formiranih po veinski nacionalnom
zatvaranja svih logistikih kanala koji su vodili prema
principu, s visokom autonomijom provincija i neznat-
slobodnim teritorijama. To je zakomplikovalo poloaj
nom centralnom vladom, bio je upalja koji je detoni-
1. korpusa. Posljedice su se ubrzo pokazale u zoni od-
rao tinjajui sukob. Plan je ispred HVO-a odmah pot-
govornosti OG Visoko.
pisao Mate Boban. Predsjednitvo i Vlada Republike
Bosne i Hercegovine u naelu su prihvatili plan, uz Od druge polovine januara 1993. snage VRS-a
odreene zahtjeve u pogledu nadlenosti predvienih iskazivale su kontinuiranu inicijativu na ovom dijelu
za centralne organe vlasti i uz uslov da ih prihvati i ratita. Ve 17. januara izvrile su kombinovani pje-
Karadiev SDS, te da budu implementirana na cijeloj adijsko-artiljerijski napad na Naboi u rejonu Ivica
teritoriji Bosne i Hercegovine. Karadiu i njegovim i tom prilikom su zaposjele dio poloaja 304. bbr.610
mentorima u Beogradu ovo rjeenje nije odgovaralo, Narednih dana napadna dejstva nastavljena su s tei-
zato su plan odbili.608 Tada je HVO nastupio s tumae- tem na liniji Toljenik Okruglica Kreme Kr
njem da plan vrijedi, s obzirom na to da su ga potpisali Dubovo. Snage VRS-a su 21. januara uspjele zauze-
i Boban i Izetbegovi, na teritorijama koje kontroliu ti rejon Kr. Komanda 1. korpusa je procjenjivala da
ARBiH i HVO, te da se na ovom dijelu teritorije treba VRS priprema prodor na pravcu Semizovac Srednje
odmah provesti razgranienje i podjela vlasti. Izdato Niii Olovo, s ciljem da se zauzme Olovo i otvari
je nareenje po kojem na teritoriji predvienih hrvat- koridor ka Zavidoviima.611
skih provincija ne mogu boraviti vojne jedinice, osim U nastavku dejstava VRS je 22. i 23. januara sa
HVO, i funkcionisati drugi organi vlasti osim organa pravca Beirevac s. Donja Misoa Krtine Lokve,
HVO-a. Poetak realizacije ovog nareenja pratili su Dubovo brdo i Kreme, grupiui snage i sredstva, in-
ultimatumi snagama ARBiH da napuste teritoriju ili tenzivno napadala pokuavajui da probije odbranu
da se razoruaju, a pokuaj njegovog prisilnog provo- ARBiH na liniji k. 996 Zavrje s. Gora s. Lje-
enja izazvao je sukobe koji su vrlo brzo prerasli u tovik.612 U narednim danima VRS je intenzivno dje-
estok ratni sukob. lovala po Ravnom Naboiu, Koritima, Tarain Dolu,
U dijelu zone odgovornosti 1. korpusa, u kojoj je
djelovala OG Visoko, sredinom januara dolo je do
609 O tome detaljnije u narednom poglavlju, u tekstu o operaciji
zategnutih odnosa, uestalih incidenata i prvih sukoba HUM.
sa HVO-em. Nakon izlaska ove operativne grupe iz 610 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja
njegovog organskog sastava, 1. korpus vie nije bio za 17.1, Str.pov.broj: 05/6-29, 18.1.1993.
611 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
Str.pov.broj: 05/6-36, 21.1.1993.
608 Kasim Begi, Bosna i Hercegovina od Vanceove misije do 612 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjeta-
Daytonskog sporazuma (1991.-1996.), Bosanska knjiga i ja, Str.pov.broj: 05/6-38, 22.1.1993; AARBiH, Komanda 1.
Pravni centar Fonda otvoreno drutvo Bosna i Hercegovina, korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, Str.pov.broj: 05/6-42,
Sarajevo, 1997, str. 121-125. 24.1.1993.

156
Ljetoviku, Solakoviima. Do 27. januara ove snage su Snage ARBiH uspjele su u znaajnijoj mjeri odgovo-
zauzele sela Ljetovik, Gora i Kamenica i produile na- riti na ovu ofanzivu tek 4. marta, kada su jedinice OG
pad na liniju k. 545 Solakovii. Jedinice OpO Ilija Visoko, u sadejstvu s dijelovima 303. zenike i 17.
pomognute jednim odredom OpO Visoko, uspostavi- krajike brigade iz sastava 3. korpusa, izvele napad
le su odbranu na liniji Kovaev mlin k. 996 Gor- na liniji Dobranjsko brdo elin upa Salka-
sko brdo Kamenika stijena. Satnija HVO-a koja je nov han Popovii. Napad je dao djelimine rezultate
drala barikadu na komunikaciji Semizovac Srednje samo u rejonu Popovia.622
napustila je poloaje.613
VRS je u toku cijelog dana 6. marta vrila kom-
Nakon to se privremeno smanjio intenzitet dej- binovana artiljerijska i pjeadijska dejstva sa teitem
stava, srpske snage obnovile su napade. Snage 1. kor- na liniji s. Vrela Pljeevica tt 715 Dobranjsko
pusa ARBiH iz sastava OpO Ilija 12. februara odbile brdo.623 Kombinujui artiljerijska i pjeadijska dejstva,
su pjeadijski napad u rejonu Jasena.614 Nakon inten- koristei helikoptere za dovlaenje svjeih snaga, VRS
zivnog artiljerijskog djelovanja po poloajima ARBiH je 11. marta potisnula snage ARBiH i ovladala linijom
u rejonima Ravnog Naboia, Tarain Dola, Solakovi- Komin s. Ratkovci Spasovnica Pustenjak. Snage
a, Ljubine i Korita, 15. feruara u podne snage VRS-a OG Visoko povukle su se na rezervne poloaje i or-
izvrile su opi napad na linije odbrane u rejonu sela ganizovale odbranu na liniji Mandino brdo Vidoviki
Korita i na liniji Zavraca Lipa Orai Polom.615 potok s. Vidovii.624 U toku noi jedinice iz sastava
Poslije viesatnih borbi zauzele su objekat Lipa i sela 302. mtbr uspjele su ponovo zaposjesti objekat Spa-
epiljae i Pomenovie, koja su spalile. Jedinice koje sovnica, tako da su snage VRS-a 12. marta uspostavile
su drale u blokadi put Semizovac - Srednje bile su liniju dodira Crkvica Komin Mandino brdo.625 Ova
prinuene povui se.616 Nova linija odbrane uspostav- linija nije potrajala, jer su 14. marta na pravcima Pije-
ljena je na liniji drijelo Tarain Do Vinjica sak s.Vidovii i Dolovsko brdo Spasovnica, u vie
Brda Jasen.617 Napadi su nastavljeni 20. februara.618 kombinovanih artiljerijsko-pjeadijskih napada uspje-
VRS je 23. februara izvodila napadna borbena dejstva le probiti prednji kraj odbrane ARBiH.626 OG Viso-
s linije Zavrje - Gornja Misoa,619 a 26. februara na- ko organizovala je kontranapad koji nije uspio.627
pad na liniji Kamenika stijena Gorsko brdo.620 U naredna dva dana trajao je napad srpskih snaga na
liniji Vlajii Mandino brdo Pustenjak s. Vido-
Napadi VRS-a nastavljeni su do kraja februara, a
vii Borak. Jedinice OG Visoko s pojaanjima iz
poetkom marta 1993. postali su jo intenzivniji. U re-
3. korpusa zaustavile su dalje napredovanje VRS-a na
jonu Ravnog Naboia 3. marta uslijedio je jak pjea-
liniji Vlajii s. Potok Vrljajica Borak.628
dijski napad s linije Lokve Solakovii Moevii.621
Ofanziva VRS-a u zoni OG Visoko nastavlje-
na je s teitem napada u rejonu Ravni Naboi. Zbog
613 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
Str.pov.broj: 05/6-47, 27.1.1993.
nemogunosti Komande 1. korpusa da u datoj situa-
614 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. ciji efikasno utjee na organizaciju odbrane na ovom
pov.broj: 05/6-80, 12.2.1993. dijelu bojita, OG Visoko je po nareenju nadlene
615 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, komande izala iz sastava 1. i ula u sastav 3. korpusa
Str.pov.broj: 05/6-88, 16.2.1993.
616 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
ARBiH. Problemi odbrane ovog podruja time nisu ri-
Str.pov.broj: 05/6-90, 17.2.1993. Nakon ovih februarskih gubi- jeeni. U tekim borbama voenim do 26. aprila 1993.
taka raspale su se snage HVO-a koje su do tada funkcionisale
na podruju Ljubine i Tarain Dola u sadejstvu sa snagama
OpO Ilija, a stanovnitvo je evakuisano. Veina Hrvata s Str.pov.broj: 05/5-118, 3.3.1993.
ovog podruja smjestila je porodice na podruju Kaknja i Viso- 622 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
kog, a zatim se ukljuila u redove ilijake 126. bbr 1. korpusa Str.pov.broj: 05/6-120, 4.3.1993.
ARBiH (njih 50-ak). Manji broj kasnije je napustio podruje i 623 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
prikljuio se HVO-u. Iljko Bari, Tarain Do sa okolicom, KSC Str.pov.broj: 05/6-124, 6.3.1993.
i Radio Ilija, Ilija, 2008, str. 125. 624 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
617 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, Str.pov.broj: 05/6-134, 12.3.1993.
Str.pov.broj: 05/6-92, 18.2.1993. 625 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
618 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, Str.pov.broj: 05/6-136, 13.3.1993.
Str.pov.broj: 05/6-96, 20.2.1993. 626 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
619 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, pov.broj: 05/6-139, 14.3.1993.
Str.pov.broj: 05/6-102, 23.2.1993. 627 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
620 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, Str.pov.broj: 05/6-141, 16.3.1993.
Str.pov.broj: 05/6-112, 28.2.1993. 628 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
621 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, Str.pov.broj: 05/6-144, 17.3.1993.

157
godine, uz snanu artiljerijsku podrku i jake oklopno- izdrala. Veliki doprinos u tome predstavljala su pro-
mehanizovane snage koje su napadale pravcima Ilija tivoklopna sredstva prikupljena u OG Igman i koja
Semizovac Korita i Ilija upa Breza, snage su borci 4. mtbr u rizinoj akciji unijeli u grad preko
VRS-a uspjele su zauzeti Ravni Naboi, Tarain Do i aerodromske piste.633 Snage 2. mtbr su u svojoj zoni
Kameniku stijenu.629 izvrile napad i pomjerile liniju odbrane za oko 300
metara naprijed u rejonu Boia pumpa Depo.634
Krajem januara, snage VRS-a intenzivirale su i
dejstva po linijama odbrane 1. korpusa u gradu Sara- Na ostalom dijelu sarajevskog bojita, snage 7. i
jevu. Jak pjeadijski napad, pojaan s dva tenka T-55 i 12. bbr su 29. januara zauzele objekat Sjenika kosa.
jednim oklopnim transporterom, izvele su 28. januara U zoni 3. bbr linija je pomjerena i zauzet objekat Mala
iz pravca Zabra i kasarne Rajlovac prema Lemezo- tvrava, koji je zauzela jedinica CSB Sarajevo.635 VRS
vom brdu. Pjeadiju su inile jurine grupe opremljene je sutradan izvela kontranapad i povratila objekat
pancirima. Uspjeli su probiti liniju odbrane 2. mtbr na Mala tvrava. U pokuaju eksploatacije uspjeha, srp-
Lemezovom brdu i ubaciti se u desetak prvih kua. U ske snage su 31. januara izvrile napad pravcem Kula
daljem toku borbenih dejstava snage 2. mtbr su uspjele Grdonj. U rejonu Grdonja uspjeli su pomjeriti liniju
do jutra povratiti sve izgubljene poloaje.630 7. bbr za 50 metara. Snage ARBiH s druge strane po-
mjerile su liniju odbrane oko 150 metara naprijed na
Na podruju Azia napadi su poeli i bivali stal-
pravcu prema Vidikovcu i Bistrik kuli.636
no pojaavani od 11. februara. U jutarnjim satima 14.
februara snage VRS-a otpoele su pregrupisavanje Napadi VRS-a na liniju odbrane 2. mtbr Vis Za-
i koncentraciju oklopnih i pjeadijskih snaga iz vie bre Sokolje Depo obnovljeni su 18. marta. Izve-
pravaca prema rejonu odbrane u Aziima, i to pravci- deni su snagama dviju pjeadijskih eta i oklopno-
ma Bare Pilana (tenk, oklopni transporter i pjeadija) mehanizovanom grupom sastava dva tenka i jedan
i Otes gaz na r. Dobrinji (2 tenka, 2 OT i pjeadija). oklopni transporter. Teite napada bilo je na pravcu
Napadu je prethodila jaka artiljerijska priprema. Na is- Zabre Lemezovo brdo Sokolje. Nakon artiljerij-
poljenu koncentraciju neprijatelja jedinice 1. korpusa ske pripreme zapoete u ranim jutarnjim satima, s izra-
dejstvovale su minobacaima i raspoloivom artiljeri- enim teitem u rejonu Lemezovog brda, pjeadija je
jom s vatrenih poloaja susjednih jedinica u gradu i je- u popodnevnim satima napala i uz podrku oklopne
dinica iz sastava OG Igman. Ovim dejstvima napad grupe zauzela prvu liniju rovova 2. mtbr. U toku noi
VRS-a samo je privremeno zaustavljen, one su u na- 18/19. marta snage 2. mtbr uspjele su vratiti izgublje-
stavku napada uspjele prei rijeku Dobrinju s jednim ne poloaje i nanijeti neprijatelju gubitke u ivoj sili i
tenkom i jednim oklopnim transporterom. Dolo je tehnici.637
do prekida linije odbrane snaga 1. korpusa du rijeke
U zoni 3. mtbr 19. marta voene su pjeadijske
Dobrinje. Borbena dejstva viena su sve do veernjih
borbe tokom kojih su srpske snage upotrijebile dva
sati. Pokuaj da se ponovo zauzmu izgubljeni poloaji
tenka u napadu na liniju eljezniki prelaz na r. Dobri-
nije uspio. Nakon toga donesena je odluka da se uspo-
nji Pijana ulica, do Ilidanske ceste.638 Sutradan su
stavi nova linija odbrane na pravcu Karitas arapara
na ovom dijelu VRS-ove snage izvele kombinovane
eljeznika pruga.631
napade oklopnih i pjeadijskih jedinica na pravcu TAT
Na ovom dijelu bojita srpske snage su nakon ar-
tiljerijske pripreme ponovo napale 18. februara u rejo-
nu arapare u Aziima. Napad je odbijen nakon to su
napadau unitena dva tenka i naneseni gubici u ivoj
633 U grad je unesen lanser i 5 raketa Crvena strijela, 3 Zolje,
sili.632 Neprekidna artiljerijska dejstva i jake oklopne 6 kumulativnih mina za RPG, 4 kontejnera za Osu; AARBiH,
snage ponovljenim napadima do kraja su ugrozile od- Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, Str.pov.
branu 1. korpusa na ovom podruju, ali je ona ipak broj: 05/6-98, 21.2.1993.
634 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
pov.broj: 05/6-99, 21.2.1993.
629 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. 635 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
pov.broj: 05/6-250, 28.4.1993. pov.broj: 05/6-54, 29.1.1993.
630 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja 636 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
za dan 28.1, Str.pov.broj: 05/6-53, 29.1.1993. pov.broj: 05/7-58, 31.1.1993.
631 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. 637 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
pov.broj: 05/6-87, 15.2.1993. Str.pov.broj: 05/6-152, 20.3.1993.
632 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. 638 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
pov.broj: 05/6-93, 18.2.1993. pov.broj: 05/6-151, 19.3.1993.

158
Trebevi, 30. maj 1993.

ARBiH

10.bbr 1.bbr

VRS
Linija poloaja ARBiH Linija poloaja VRS

Pravci djelovanjaARBiH

Sarajevo - Trebevi, 1993.

159
Hladnjaa. Ovim napadom uspjele su pomjeriti po- do 6. maja, voene su borbe u kojima je VRS ovladala
loaje branilaca u rejonu Pijane ulice.639 Jakomiljem, a snage 81. bbr s pojaanjima iz sastava
OG Igman u znatnoj mjeri vezala i izloila velikim
Od aktivnih dejstava snaga 1. korpusa u gradu tre-
naporima do stabilizacije odbrane u ovom podruju.644
ba spomenuti da su u toku 25/26. marta snage 5. mtbr
VRS-ove snage su 12. maja na podruju Trnova napa-
ojaane dijelovima jedinica Delta, Laste i dijelo-
le iz drugog pravca i zauzele objekte Oaelo i Crni
vima MUP-a, izvodile borbena dejstva u rejonu Ae-
vrh,645 a 31. maja na rogojskoj gredi ovladale objektom
rodromskog Naselja, u zahvatu stare Lukavike ceste,
Kucin, koje su kontranapadom snage 81. bbr vratile
gdje su napredovale za oko 250 metara.640
pod svoju kontrolu.646
Nakon sadejstva i pomoi pruene jedinicama 1.
Takoer, u zoni odgovornosti OG Igman, 26.
korpusa u gradu tokom februara, nije bilo znatnijih
maja u jutarnjim satima, srpske snage su zapoele
borbenih dejstava u zoni OG Igman sve do 17. marta
pjeadijski napad pravcem Jasenske osmice Vrho-
1993. godine, kada su u jutarnjim satima srpske snage
vi. Napad je izvren uz jaku artiljerijsku pripremu i
otpoele snaan napad artiljerijom, tenkovima i pje-
podrku. U poetnoj fazi napada VRS-ove snage su
adijom na linije odbrane 4. mtbr. Posebno jak napad
uspjele preko Jasenskih osmica ui u rejon Kotornih
izvren je u rejonu Donjeg Kotorca, gdje su napadai
aira i potisnuti snage ARBiH na liniju Smrdelj Ka-
uli u prve kue ovog naselja. U popodnevnim satima,
menolom. Nakon odbijanja poetnog napada izvreno
uz podrku artiljerije, jedinice 4. mtbr izvrile su pro-
je pregrupisavanje snaga OG Igman i izveden pro-
tivnapad i povratile izgubljene poloaje.641
tivnapad na cijeloj liniji Jasen Vrhovi. Obuhvatom
U periodu od 18. do 29. marta u zoni OG Igman i ubacivanjem grupa u pozadinu neprijatelja snage
boravio je komandant 1. korpusa Mustafa Hajrulaho- ARBiH su ponovo ovladale teritorijom na kojoj su se
vi Talijan sa saradnicima. Obiao je Grebak, Rogoj, nalazile prije poetka napada.647
Trnovo, Pazari, Tarin, Hrasnicu, Butmir, Sokolo-
U zoni odgovornosti IBOG-a snage ARBiH su 22.
vi-Koloniju, a zatim je putovanje produio u Jablani-
januara izvrile napad na pravcu Brodar Rudo i u
cu, Zenicu, Visoko i Brezu, gdje je obavio razgovore
potpunosti razbile snage VRS-a i potisnule ih nado-
s vojnim i civilnim vlastima, a imao je i sastanak s
mak Setihova.648 Snage VRS-a odgovorile su pjeadij-
HVO-ovim predstavnicima.642
skim napadima na pravcima Nekopi Ilovaa i Rudo
U toku aprila sukobi sa HVO-ovim snagama na Strmica, koji su odbijeni, i pojaanim artiljerijskim
podruju Hercegovine iznudili su angaovanje dijela dejstvima po slobodnoj teritoriji Gorada.649
jedinica OG Igman na ovom podruju.
Pjeadijski napad na linije odbrane Viegrada, koji
VRS-ove snage su 18. aprila u ranim jutarnjim je uspjeno odbijen, VRS je izvela 3. februara. Istovre-
satima poele jak artiljerijski atak na Pazari i Tarin, meno je vreno snano granatiranje Gorada vatrom iz
gaajui vojne i civilne ciljeve, a na pravcu Drozgo- haubica i VBR-ova iz pravca Rogatice, Foe i ajnia.
metva Otrik Koan izvrile su napad oklopno- No to nije bila opasnost koja je najvie brinula narod
mehanizovanim i pjeadijskim snagama. Napad je i borce Podrinja. Komanda IBOG-a izvijestila je da
odbijen, a napadau je uniten jedan tenk i naneseni
gubici u ivoj sili.643
644 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjeta-
U rejonu Ljute, u zoni odgovornosti 81. bbr, srpske ja, Str.pov.broj: 05/6-234, 23.4.1993; AARBiH, Komanda 1.
snage su 22. aprila izvrile napad. Narednih dana, sve korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, Str.pov.broj: 05/6-239,
25.4.1993; AARBiH, Komanda 1. korpusa, Informacija o toku
b/d u zoni odgovornosti 1. korpusa na dan 3.5.1993. godine,
Str.pov.broj: 05/6-270, 4.5.1993; AARBiH, Komanda 1. kor-
639 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pusa, Dopuna borbenog izvjetaja, Str.pov.broj: 05/6-278,
pov.broj: 05/6-153, 20.3.1993. 7.5.1993.
640 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. 645 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
pov.broj: 05/6-162, 26.3.1993. Str.pov.broj: 05/6-297, 12.5.1993.
641 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, 646 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
Str.pov.broj: 05/6-146, 18.3.1993. Str.pov.broj: 05/6-321-3, 1.6.1993.
642 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Obilazak komandi i jedini- 647 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
ca u zoni odgovornosti 1. korpusa, Str.pov.broj: 05/6-168, Str.pov.broj: 05/6-315-2, 27.5.1993.
30.3.1993. 648 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja
643 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. za 22.01, Str.pov.broj: 05/6-40, 23.1.1993.
pov.broj: 05/6-220, 18.4.1993; AARBiH, Komanda 1. korpusa, 649 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
Dopuna borbenog izvjetaja, Str.pov.broj: 05/6-223, 19.4.1993. Str.pov.broj: 05/6-44, 25.1.1993.

160
Jovan Divjak i Ismet Hadi Mutevelija. Sarajevo - Dobrinja, 1993.

Sarajevo, 1993.

161
konvoji s humanitarnom pomoi za stanovnitvo Go- riji.657 Nakon dvodnevnog granatiranja linija odbrane
rada sve ee bivaju zaustavljeni i vraeni s teritorije IBOG-a, VRS-ove snage su u jutarnjim satima zapo-
susjednih opina i da je opasnost od gladi postajala sve ele napad iz pravca Rogatice na liniju s. Kamen s.
vea. Nedostajalo je i lijekova i sanitetskog materijala, Starii s. Dub s. Bursii. Istovremeno je otpoeo
pojavile su se bolesti uge, tuberkuloze i utice. Stra- i napad na cijelu slobodnu teritoriju Viegrada. Srpske
hovalo se i od mogue pojave tifusa.650 snage nastojale su ovladati putem Brigovo Ustipra-
a i tako odsjei snage 1. viegradske brigade, koja je
Borbena dejstva nisu zbog toga izvoena smanje-
zadrala sve linije odbrane. Na rogatikom pravcu 1.
nim intenzitetom. Napad VRS-a iz pravca Rogatice
rogatika brigada unitila je jedan tenk T-55 i nanijela
odbijen je 12. Februara,651 a napadi na sela Dankii,
napadau gubitke u ivoj sili, ali je izgubila dio terito-
Strmica i Strgaina 14. februara.652 U borbenim dej-
rije oko arana. 658
stvima na teritoriji ajnia, voenim 15. februara,
snage IBOG-a nanijele su srpskim snagama osjetne VRS-ovi napadi nastavljeni su 21. marta na po-
gubitke. U rejonu Kozare unitile su jedan tenk i ma- druju Viegrada, na pravcima Peurii Meea,
gacin municije. Srpske snage u ovim borbama imale Kosovo Trnovo Stoii Pokrivenik i Drobnii
su 35 mrtvih i tri zarobljena borca.653 U nastavku ovih Vrcalii Pljesko Mievine. Uoena je poveana
aktivnih dejstava, snage IBOG-a proirile su slobodnu koncentracija srpskih snaga u rejonima Previle i Pre-
teritoriju na podruju ajnia i 22. februara oslobodile ljue (opina Foa) i pokret oklopno-mehanizovanih
sela Stanita, Slanita, Tokovii, Dardagani i Batko- snaga iz Ustikoline prema Osanici. U jutarnjim satima
vii.654 zapoeo je i pjeadijski napad na put Zorovii Gre-
bak s pravca Stolac Previla i s Jahorine.659
Glad je i dalje bila najvei problem na slobodnoj
teritoriji gornjeg Podrinja. Ljudi su pokuavali obezbi- Oita namjera VRS-a bila je da izae na komuni-
jediti hranu kreui se u dugim nonim kolonama, izu- kaciju Viegrad Meea Ustipraa Rogatica i da
zetno opasnim i tekim putem Zorovii Grebak, koji presijee planinski put preko Kacelja za Grebak.
je najveim dijelom vodio kroz niiju zemlju, na kojoj
Dejstva VRS-a iz pravca Viegrada trajala su i
su vrebale zasjede, minska polja i, ako nita, surovost
25. marta, kada su otpoeli napadi iz pravca ajnia.
planinskog terena. Komanda IBOG-a izvijestila je da
Srpske snage zauzele su objekte Kacelj i Mirkovica i
je pronaeno 11 tijela mukaraca, ena i djece koji su
tako prekinule pjeaki put Grebak Zorovii.660 Do
se smrzli u noi 21/22. februara 1993. godine nosei
27. marta borbe su se razbuktale na ovom podruju,
brano i taj broj nije bio konaan.655
dok su na drugim dijelovima zone IBOG-a poele je-
Nakon relativno uspjenih dejstava IBOG-a to- njavati. Na viegradskom pravcu VRS-ove snage su u
kom februara, do sredine marta VRS je na ovom po- potpunosti odbaene. Snage IBOG-a upuene na de-
druju koncentracijom snaga i zapoetim dejstvima blokadu puta Zorovii Grebak nisu uspjele izvri-
najavila svoju ofanzivu.656 Snana dejstva VRS-ove ti postavljeni zadatak. U Goradu je nestaica hrane
artiljerije ispoljena su 17. i 18. marta po poloajima i ostalih ivotnih potreptina poela dobijati razmjere
ARBiH u Strmici i Strgaini, te Trovrhu, Tvijaku i humanitarne katastrofe.661
Vranovini. Na sve pravce u zoni IBOG-a VRS-ove
Nakon privremenog i relativnog zatija, koje je
snage dovukle su znatna pojaanja u ljudstvu i artilje-
potrajalo gotovo do sredine aprila, snage VRS-a su 11.
aprila poele napade na pravcima koji izvode iz Foe i
Viegrada, istovremeno dejstvujui artiljerijom po na-
650 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna dnevnog borbenog
izvjetaja, Str.pov.broj: 05/6-63, 3.2.1993.
651 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
pov.broj: 05/6-80, 12.2.1993.
652 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna dnevnog borbenog 657 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
izvjetaja, Str.pov.broj: 05/6-84, 14.2.1993. Str.pov.broj: 05/6-146, 18.3.1993.
653 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. 658 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
pov.broj: 05/6-87, 15.2.1993. Str.pov.broj: 05/6-150, 19.3.1993.
654 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, 659 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
Str.pov.broj: 05/6-100, 22.2.1993. pov.broj: 05/6-155, 21.3.1993.
655 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, 660 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
Str.pov.broj: 05/6-106, 25.2.1993. pov.broj: 05/6-160, 25.3.1993.
656 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, 661 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
Str.pov.broj: 05/6-136, 13.3.1993. Str.pov.broj: 05/6-163, 27.3.1993.

162
seljenim mjestima prema Viegradu i Foi, kao i po bezuspjeno. Za to vrijeme srpske snage izvodile su
Goradu.662 pjeadijske napade na pravcu Rudo Strmica.665
Snage IBOG-a su, u duhu nareenja naelnika Snage IBOG-a su od 30. aprila do 2. maja vodi-
VK kojim je trebalo olakati poloaj snagama AR- le ogorene borbe u nastojanju da zaustave izuzetno
BiH u epi, 11. aprila izvele napadna dejstva prema snane VRS-ove napade iz pravca Rudog i Viegrada.
Sjemeu i Peuriima. Sutradan su izvele i napad na Posebno teka situacija bila je u rejonu Meee. Jed-
liniju Zaglav Dugi air Bogdaii i Bursii. Ova na od vanih taaka odbrane, brdo Zaglavak, u toku
linija duine oko 5 km je zauzeta, ubijena su 23 ne- dva dana pet puta je prelazilo iz ruke u ruku. U ovim
prijateljska vojnika, zarobljeno 20 cijevi linog nao- borbama snage IBOG-a nanijele su velike gubitke srp-
ruanja, dva minobacaa 60 mm, odreene koliine skim snagama u ivoj sili, a uniten je i jedan tenk i
municije i dosta intendantske opreme. Zaplijenjena je jedan transporter. Napadi VRS-a pojaani su i iz prav-
dokumentacija i planovi veze.663 ca ajnia i Foe.666 Poseban intenzitet ovih dejstava
ispoljen je po rejonima Meea, Trovrh, Pokrivenik i
Do 18. aprila trajali su i bivali sve intenzivniji
Ogleevo. VRS je 4. maja izvela pjeadijski napad na
VRS-ovi napadi na slobodnu teritoriju Viegrada i iz
pravcima Mladi gaj Pokrivenik (Rogatica), Previla
pravca Foe. Iz pravca Previle i Vrhprae izvren je
Ruda glava (Foa) i selo Orahovci (Viegrad). Dio
napad na snage koje su obezbjeivale ponovo za krat-
jedinica IBOG-a izvodio je ofanzivna dejstva prema
ko otvoreni put Zorovii Grebak.664 Ova jedina ko-
Sjemeu i Koerinu.667 Ponovo je bila otvorena komu-
munikacija s Goradem ponovo je presjeena, pa su
nikacija Zorovii Grebak, djelomino izmjetenom
snage IBOG-a jaine dviju pjeadijskih eta 25. i 26.
rutom, uz obezbjeenje kritinih mjesta i s poveanim
aprila izvodile dejstva radi njenog otvaranja. VRS je
rizikom za koritenje.668
uvela svjee snage na ovaj prostor i napad je izvren

665 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.


662 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. pov.broj: 05/6-250, 28.4.1993.
pov.broj: 05/6-197, 11.4.1993. 666 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
663 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Informacija o toku b/d u zoni Str.pov.broj: 05/6-264, 2.5.1993; AARBiH, Komanda 1. korpu-
odgovornosti 1. korpusa na dan 13.4.1993. godine, Str.pov. sa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.pov.broj: 05/6-268, 2.5.1993.
broj: 05/6-207, 14.4.1993. 667 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
664 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Informacija o toku b/d u zoni pov.broj: 05/6-271, 4.5.1993.
odgovornosti 1. korpusa na dan 18.4.1993. godine, Str.pov. 668 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
broj: 05/6-222, 19.4.1993. Str.pov.broj: 05/6-272, 5.5.1993.

Sarajevo - u, februar 1993. Slijeva nadesno: Safet Zajko, Alija Izetbegovi, Mustafa Hajrulahovi Talijan, Vahid Beirevi, Enver eho-
vi, Habib Idrizovi, Ibrahim Dervievi, Bakir Izetbegovi, sa zastavom u rukama Fehim Agi Aga, iza zastave Jusuf Loi

163
Tokom maja trajale su borbe, rasplamsavajui se sta. Put Ustipraa Kopai bio je pod stalnom vatrom
povremeno na pojedinim pravcima. Opa situacija, in- i njime se oteano kretalo.673
tenzitet i trajanje borbenih dejstava znatno su iscrpili
Odbrana snaga IBOG-a odrala se do noi 31.
snage IBOG-a. U ranim jutarnjim satima 28. maja za-
maja/1. juna 1993. godine, kada je oko 4.000 civila s
poela je opa ofanziva VRS-a na slobodnu teritoriju
podruja Meee i dijelova opine Rogatica kroz pre-
IBOG-a i to iz pravaca: Rogatice, Viegrada, Rudog,
ostali uski prolaz uz Drinu napustilo domove i ulo u
ajnia, Foe i Pala.669 Uz prethodno izvrenu jaku ar-
Gorade.674 Snage IBOG-a potisnute su s linija odbra-
tiljerijsku pripremu po svim linijama odbrane, zapoet
ne s teritorija Meee i Ustiprae na lijevoj obali Dri-
je pjeadijski napad podran oklopnim sredstvima iz
ne, a na desnoj obali Drine s podruja Kozare, Niana
pravca Rogatice prema liniji Dub Starii Kamen.
i sela igovi do Paljika. Zauzimanjem rejona Predole
Ubrzo nakon toga napadnute su sve linije odbrane 1.
srpske snage su ovladale koridorom Zorovii Gre-
viegradske brigade iz pravca Sjemea, Viegrada i
bak. Napadi su nastavljeni i srpske snage su 11. juna
Rudog. Na ovim pravcima bilo je takoer angaovano
probile linije odbrane u rejonu Carevo guvno Paljika
vie tenkova i oklopnih transportera. Zatim je uslije-
i na Bogacu te izbile u rejon Osanice. Iz pravca Kame-
dio napad na linije odbrane jedinica IBOG-a na desnoj
nice i Srednjeg i iz pravca Previle i Stoca probijene su
obali Drine, od sela igovi do Kozare, i na komunika-
linije prema Crvenim stijenama i selu Orahovice. In-
ciju Grebak Zorovii.670
tenzitet ofanzive znatno je smanjen 16. juna, dolaskom
Ofanziva VRS-a nastavljena je 29. maja. Od jutar- u Gorade UN-ovog posmatrakog tima. Ofanziva je
njih sati poeo je opi napad na desnu obalu rijeke Dri- obustavljena do 19. juna 1993. godine.675
ne od Meremilja preko Trebeeva, Prvnja, Paljike, do
U vrijeme ove srpske ofanzive na Gorade s naj-
sela igovi. Istovremeni napadi sa svih strana vezivali
vieg nivoa rukovoenja i komandovanja Oruanim
su snage ARBiH i onemoguavali im manevar i ispo-
snagama RBiH poduzimane su odreene mjere da se
mo.671 U zoni 1. rogatike brigade probijene su linije
pomogne snagama IBOG-a.676 Pokretna grupa VK,
odbrane i snage IBOG-a odbaene su na liniju abar
na elu s Vehbijom Kariem, pripremila je i rukovo-
Plije Tepe. U zoni 1. Slavne viegradske briga-
dila borbenim dejstvima kojima je nastojala s jedne
de najtea situacija bila je u rejonu sela Meremilja,
strane ponovo otvoriti koridor prema Goradu, a s
Trbosilja i ahdana. Napadnuta je Strmica, Strgaina,
druge, vezivanjem snaga VRS-a, olakati poloaj bra-
Orahovci, Zaglavak i Dankii. U zoni 31. drinske bri-
nilaca Gorada. U zoni OG Igman izveden je napad
gade najjae borbe voene su na liniji Paljika Lokve
na pravcu Dobro Polje Miljevina u kojem su poetni
Carevo guvno Potrkua. Tokom borbi ova je linija
rezultati bili dobri, ali je nakon toga jenjao i jedinice
gubljena i uzimana etiri puta. U zoni 1. drinske briga-
su se vratile na polazne poloaje.677 Na poetku novog
de put Zorovii Grebak bio je prohodan, ali se oeki-
kruga meunarodnih pregovora o Bosni i Hercegovi-
vao ponovni napad na ovom koridoru. Izgubljena su i
ni u enevi 16. juna 1993, predsjednik Predsjednitva
spaljena sela Prosjeeno i Pokrivenik. U popodnevnim
satima poeo je i napad iz pravca Foe. 672
Ogorene i neprekidne borbe voene su 30. i 31.
maja na svim linijama odbrane IBOG-a. Posebno e- 673 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja,
Str.pov.broj: 05/6-321-3, 1.6.1993.
stoke borbe voene su na podruju Ustiprae, na bli- 674 AARBiH, Komanda IBOG, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.pov.
skom odstojanju i na samom prilazu naseljenog mje- broj: 01/01-176, Gorade, 1.6.1993.
675 Bahto, str. 188.
676 Prema svjedoenju Vehbije Karia, naelnik VK je 4. juna
669 Komandama DK, HK i SRK, te Komandi 1. gardijske motorizo- 1993. naredio lanovima pokretne grupe taba Vrhovne ko-
vane brigade VRS izdato je borbeno nareenje za oslobae- mande, koji su se nalazili na IKM VK u Zenici, da odmah
nje ireg reona Gorada. ICTY: G VRS, Borbeno nareenje otputuju u Gorade i pomognu u organizaciji odbrane grada.
za oslobaanje ireg rejona Gorada, Str.pov.broj: 02/2-436, Pokretna grupa na elu s Kariem od 6. juna koordinirala je
22.5.1993. Ofanziva VRS na Gorade zapoela je 28. maja i aktivnosti svih jedinica koje su se s Igmana, Grepka i iz Trnova
nosila kodni naziv MA. Provoena je u dvije etape kodirane pokuavale probiti do Gorada. Kari je na elu dobrovoljaca
nazivima MA-1 i MA-2. ICTY, Komanda DK, Str.pov.broj: trebao ui u Gorade i, prema usmenom dogovoru s Halilovi-
19/14-401, 2.9.1993. em, preuzeti komandu IBOG-a. Pokretnoj grupi ubrzo su se
670 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. na Igmanu pridruili lanovi druge Pokretne grupe VK, koju je
pov.broj: 05/6-317, 28.5.1993. predvodio Meho Kariik Kemo, te zamjenik komandanta IBOG
671 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. Zaim Imamovi, koji se 8. juna, nakon etveromjesenog bo-
pov.broj: 05/6-318, 29.5.1993. ravka u inostranstvu, vratio na Igman.
672 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. 677 AARBiH, GA 63/2-30 (VK OSRBiH - Pokretna grupa za ko-
pov.broj: 05/6-318, 29.5.1993. mandovanje: Izvjetaj, Str.pov.broj: 1-19, 23.6.1993.)

164
Gorade, operacija MA - 93

VRS

IBOG

VRS

Linija poloaja ARBiH Izgubljena teritorija Pravci napada VRS

Grebak, mart 1993. Fehim Bibi, Mustafa Hajrulahovi Talijan, Galib Hodi, Elmas Haskovi

165
RBiH Alija Izetbegovi napustio je skup protestujui dac Paljevo (preko ui) i Stup Kasindolska ulica
zbog produetka etnike ofanzive na Gorade.678 Butmir.682
VRS tokom maja nije snanije atakovala na li- Cijeli ovaj plan do kraja maja sveo se na pokuaj
nije odbrane Sarajeva u samom gradu, ali je planski da se koncentracijom snaga i sredstava na trebevi-
pripremala operativnu osnovicu za svoju veliku ljetnu kom pravcu izvri proboj, a da se nakon toga pokua
ofanzivu. eksploatisati eventualni uspjeh. Nosilac ovog zadatka
bila je 1. brdska brigada. Zamisao je bila da se na-
Najprije je tokom marta ofanzivom na Srebrenicu,
padom na pravcima Velika olina kapa Vidikovac
uz podrku i neposredno uee snaga Vojske Jugo-
i Merdanov klanac Brus izbije na komunikaciju
slavije i Dravne bezbednosti Srbije, koristei i teri-
Pale Lukavica. Snagama 1. bbr trebao je sadejstvo-
toriju Srbije kao osnovicu za napad na snage ARBiH
vati bataljon iz sastava 10. bbr.683 Jedinice ranga lahke
u srebrenikoj enklavi,679 zauzela podruja Cerske i
ete u sastavu treeg ealona 1. bbr, u sluaju proboja i
Konjevi-Polja i suzila slobodnu teritoriju oko grada
mogue eksploatacije uspjeha, i dio sredstava podrke
Srebrenice, svodei je na UN-ovim snagama zatie-
davale su 1, 2. i 101. motorizovana brigada, a osim
nu i sporazumno sa VK OSRBiH demilitarizovanu,
ovih triju brigada, svoja sredstva podrke 1. brdskoj
gradsku zonu s uskom okolinom. U nastavku dejsta-
pretpoinile su jo 9. i 102. motorizovana brigada.684
va ovaj sporazum je proiren na epu. Zatim su, kako
smo prethodno naveli, aktivnosti VRS-a pomjerene Napad je izveden 30. maja. Artiljerijska priprema
prema Goradu.680 bila je relativno dobra i snage 1. bbr u napadu probile
su neprijateljsku liniju i ovladale dijelom Vidikovca i
Sukob s HVO-em vezao je slobodne snage ope-
bob-staze. Izbivi na ovu liniju nisu se uspjele razviti
rativnih grupa Visoko i Igman, kao i snage iz sa-
pa su, nakon to je VRS otvorio snanu artiljerijsku
stava 3. i 4. korpusa ARBiH koje su tokom decembra
vatru po velikom broju ljudi koncentrisanom na ma-
i januara bile angaovane u operaciji deblokade Sara-
lom prostoru, uz velike gubitke vraene na polazne
jeva. Osim toga, HVO nije doputao nikakvo snabdi-
poloaje.685
jevanje Oruanih snaga RBiH preko teritorije koju je
kontrolisao. Tako da nije bilo mogue, u eventualnom Skupo plaeni neuspjeh na Trebeviu bio je uvjer-
oivljavanju operacije deblokade Sarajeva, angaovati ljiva potvrda injenice da je Armija RBiH dola u si-
znatnije snage sa spoljne strane prstena opsade, a i mo- tuaciju u kojoj ne raspolae nikakvim pretpostavkama
gunosti efikasne odbrane dostignutih poloaja bile su da izvri proboj iz okruenja i deblokadu Sarajeva, na
dovedene u pitanje.681 VK OSRBiH je ipak planirao nain na koji je to pokuavala ve 14 mjeseci rata. To
i, u okvirima datih mogunosti, pripremao novu ope- je sutina analize koju je Predsjednitvu RBiH i VK
raciju deblokade Sarajeva. U zapovijesti komandanta OSRBiH dostavila Komanda 1. korpusa dan nakon ne-
1. korpusa Mustafe Hajrulahovia Talijana, napisanoj uspjelog napada na Trebevi. U ovoj analizi navedeni
poetkom maja, nema nieg novog u odnosu na zami- su svi negativni faktori koji su sve vrijeme pratili dota-
sli deblokade iz prethodne godine. S tom razlikom to danji razvoj 1. korpusa i izvoenje borbenih dejstava
su ovaj put snage za jednovremeni napad s fronta i njegovih jedinica, usljed kojih nije dolo do izvrava-
PZT bile zauzete sukobom sa HVO-em na visokom nja temeljnog zadatka korpusa.686
pravcu i krajnje tekim poloajem u koji su dovede-
Za to vrijeme jake zdruene VRS-ove snage pri-
ni Gorade i Trnovo na igmanskom pravcu, a i one
bliavale su se Sarajevu u najveem i najozbiljnijem
su, kao i snage iznutra, svoja borbena dejstva izvodi-
napadu na glavni grad Bosne i Hercegovine koji je
le u krajnjoj oskudici svih vrsta materijalno-tehnikih
izveden tokom cijelog rata.
sredstava. Proboj iz okruenja planiran je na vie pra-
vaca, a teite je planirano na pravcima: tt 850 Gra-
682 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Zapovijest za napad Op. broj
2, Str.pov.broj: 05/7-227, 5.5.1993.
683 Deli, Armija RBiH, str. 328-329.
684 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Izvoenje aktivnih borbenih
dejstava, Nareenje, Str.pov.broj: 05/7-247, 26.5.1993.
678 Izetbegovi napustio konferenciju, Osloboenje, 17.6.1993. 685 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Informacija o toku dananjih
679 Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav b/d, Str.pov.broj: 05/6-319-1, 30.5.1993. U napadu je poginulo
Conflict, 1990-1995, Volume I, CIA, Office of Russian and Eu- 29 i teko ranjeno 36 boraca ARBiH. Deli, Armija RBiH, str.
ropean Analysis (Washington, DC), 2002, str. 184. 329.
680 adinlija, Prvi korpus, str. 31-32. 686 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Analiza nekih iskustvenih as-
681 adinlija, Za Sarajevo, str. 103. pekata izvoenja b/d, Str.pov.broj: 05/6-320, 31.5.1993.

166
lanovi Predsjednitva RBiH: Ejup Gani, Tatjana Ljuji-Mijatovi i Mirko Pejanovi

Obiljeavanje prve godinjice ARBiH, 15. april 1993. U prvom redu: Ismet Dahi,
lanovi Predsjednitva RBiH: Mirko Pejanovi i Stjepan Kljuji, Mustafa Hajrulahovi Talijan

167
Sarajevo, 1993. Safet Zajko, Mustafa Hajrulahovi Talijan, Jasmin Jaganjac, Kemal Ademovi

Pripadnici 105. mtbr, Sarajevo, 1993.

168
Igman, mart 1993. Ismet Alija, Mustafa Hajrulahovi Talijan, air Arnautovi

Trnovo, mart 1993. Dogovor o formiranju 81. bbr. Slijeva nadesno: Alija Ismet, Ibrahim Poplata - predsjednik Ratnog predsjednitva
Foe, Selim Hamzi, Edhem Edo Godinjak, Devad Tirak, Zuhdija Oegovi, air Arnautovi, Elmaz Haskovi,
Mehmed Mulaosmanovi - predsjednik Ratnog predsjednitva Trnova, Salko Gui, Sabro Haskovi, Demo Borovina

169
Poloaji 9. bbr iznad Hadia, mart 1993. Ismet Alija, Mustafa Hajrulahovi Talijan, Salko Gui, Nezir Kazi

Logor 1. foanske brigade, Grebak, mart 1993.

170
Nedim Alagi Peda, Abduselam Sijeri Pelam, Avdo Pali

Borci IBOG Gorade, 1993. Meea, mart 1993. U sredini Ahmet Sejdi

171
172
IV
BORBENA DEJSTVA I
ORGANIZACIJSKO-
FORMACIJSKI RAZVOJ
1. KORPUSA U DRUGOJ
POLOVINI 1993.

173
174
Organizacijske i kadrovske
promjene u junu 1993. godine

N
akon to je krajem maja traginim fijaskom drovima, a sav viak da se bez odlaganja uputi u jedi-
okonan pokuaj proboja iz okruenja snaga nice na front.689
1. korpusa na Trebeviu, a istovremeno snage
Uz informaciju o promjenama na elu Armije
IBOG-a, zajedno sa stanovnitvom istone Bosne kon-
objavljen je i tekst o Rasimu Deliu.690
centrisanim u Goradu, tokom operacije VRS MA
dovedene u krajnje teak poloaj, bez mogunosti da Dan kasnije, predsjednik Izetbegovi naveo je tri
im se efikasno pomogne, Alija Izetbegovi, predsjed- razloga za smjene na elu Armije i MUP-a. Na prvom
nik Predsjednitva Republike Bosne i Hercegovine, mjestu spomenuo je razmimoilaenja naelnika Sefe-
koje je bilo i Vrhovna komanda OSRBiH, poetkom ra Halilovia i ministra MUP-a Jusufa Puine, koji se
juna 1993. godine odluio se za promjenu na elu ta- ba ni u emu nisu mogli sporazumjeti, te da je zbog
ba Vrhovne komande OSRBiH.687 toga dolo i do antagonizma izmeu Armije i MUP-
a. Drugi razlog je, naglasio je Izetbegovi, to je
Izetbegovi je 2. juna u Sarajevo pozvao Rasima
u zadnje vrijeme bilo oitih promaaja koji su ostali
Delia, koji je, kao komandant Odsjeka VK u Viso-
nerasvijetljeni, a u kojima je bilo velikih gubitaka. Jer
kom i kao naelnik Uprave za strategijsko planiranje
za nau Armiju gubitak od 15, 20 ili 50 ljudi je veliki
i razvoj Armije, faktiki koordinirao jedinicama na
gubitak. Nikad nisu utvrene niije odgovornosti za
slobodnoj teritoriji van Sarajeva, te dao veliki dopri-
to. U vezi s tim Izetbegovi je spomenuo skoranje
nos razvoju namjenske proizvodnje i uope organiza-
stradanje ovdje kod Sarajeva, te igmansku operaciju,
ciji odbrane zemlje. Odluka o smjeni na elu VK-a
u kojoj smo izgubili 70 ljudi, a nismo utvrdili ko je
OSRBiH donesena je na sjednici Predsjednitva RBiH
kriv. Ispada da niko nije kriv, rekao je u obja-
8. juna 1993. Predsjednitvo je usvojilo novu emu
njenju smjena predsjednik Izetbegovi i dodao da se
organizacije Oruanih snaga, prema kojoj je uvedena
za gubitke ljudskih ivota mora znati krivac. Prema
funkcija komandanta VK-a i na to mjesto postavilo
Izetbegovievim rijeima, zbog toga se poelo gubiti
Rasima Delia, a za zamjenike komandanta Stjepana
povjerenje vojnika u starjeine: ne znaju da li ih vode u
ibera i Jovana Divjaka. Zadrana je funkcija naelni-
pobjedu ili ih vode u smrt, ili, u najmanju ruku, u vrlo
ka VK-a, na kojoj je ostao Sefer Halilovi. Predsjed-
rizine situacije. Osvjeavanjem institucija novim
nitvo je na istoj sjednici donijelo odluku o promjeni
na elu Ministarstva za unutranje poslove, na koje je
postavljen Bakir Alispahi, umjesto dotadanjeg mini-
stra Jusufa Puine, kao i odluku o formiranju 6. korpu-
sa ARBiH.688 689 Ibid.
690 U toku osam mjeseci rata, kao jedini lan taba VKOS van
U izvjetaju sa spomenute sjednice Predsjednitva Sarajeva, po nalozima Glavnog taba, rjeavao je konkretna
navedeno je da se Glavni tab, tabovi korpusa i bri- pitanja na terenu, jer se iz Sarajeva moglo rukovoditi jedino
gada obavezuju da preispitaju svoj dosadanji sastav pismenim nareenjima, pisalo je, izmeu ostalog, u ovoj in-
formaciji. Osvjedoeni organizator, Osloboenje, 9.6.1993.
tako da ga svedu na normalan broj sa kvalitetnim ka- Osloboenje je tekstom na naslovnoj strani pozdravilo ove
kadrovske promjene u armijskom i policijskom vrhu kao oe-
kivane i bezmalo zakanjele, koje bi trebale dovesti do brzog
osloboanja ne samo od vanjskog, nego i unutranjeg neprija-
telja koji ovu republiku iznutra dre gotovo u istom vrsto sat-
687 Hodi, Sve je mogue, str. 308. kanom obruu. Fahro Memi, Politiki pu, Osloboenje,
688 Promjene u armijskom vrhu, Osloboenje, 9.6.1993. 10.6.1993.

175
Zona odgovornosti 1. korpusa, juni 1993. godine

kadrovima moemo samo dobiti, bio je trei razlog danji komandant OG Igman. Zona odgovornosti 6.
koji je Izetbegovi naveo kao razlog za promjene.691 korpusa je, prema odluci, ukljuivala teritoriju izmeu
Igmana, Jablanice, Kalinovika i Visokog. Predsjedni-
Primopredaja dunosti izmeu Halilovia i Delia
tvo je naloilo VK-u OSRBiH da u roku od tri dana
izvrena je 9. juna.
izvri blie razgranienje ovog u odnosu na susjedne
Na spomenutoj sjednici Predsjednitva Republi- korpuse (1, 3. i 4.).692
ke Bosne i Hercegovine od 8. juna, na kojoj je do-
U skladu s odlukom Predsjednitva, VK OSR-
nesena odluka o formiranju 6. korpusa Armije RBiH
BiH je 9. juna 1993. izdao nareenje o formiranju 6.
sa sjeditem u Konjicu, donesena je i odluka da se za
korpusa. Zona odgovornosti 6. korpusa obuhvatala je
komandanta ovog korpusa postavi Salko Gui, dota-
teritorije opina Fojnica, Gornji Vakuf, Hadii, Jabla-
nica, Kalinovik, Kiseljak, Konjic, Kreevo, Prozor, Tr-
691 Tri razloga za smjene, Osloboenje, 10.6.1993. Pod igman-
skom operacijom koju je naveo kao primjer nepotrebnih gubi-
taka, predsjednik Izetbegovi podrazumijevao je decembarsku
operaciju deblokade Sarajeva voenu pod kodnim imenom 692 AARBiH, Predsjednitvo RBiH, Odluka, PR Broj: 02-011-
KOVERTA. (nap.red.) 306/93, 8.6.1993; Deli, Armija RBiH, str. 302.

176
novo i Visoko, a formiran je od dijela tabova i jedinica korpusa: opinski tabovi odbrane Gornji Vakuf i Vi-
koji su se do tada nalazili u 1, 3. i 4. korpusu ARBiH. soko s ratnim jedinicama iz njihovog sastava, te 317.
Iz 1. korpusa u sastav 6. korpusa uli su opinski ta- bbr, 1. PDO Gornji Vakuf i 2. PDO Gornji Vakuf. Iz 4.
bovi odbrane: Fojnica, Hadii, Kalinovik, Kiseljak, korpusa: opinski tabovi odbrane Jablanica, Konjic i
Kreevo i Trnovo, s potinjenim ratnim jedinicama, Prozor, s potinjenim ratnim jedinicama, te 43, 44, 45.
zatim Specijalni odred za posebne namjene, Izvia- i 49. bbr, kao i 50. mabr.693
ko-diverzantski odred Crni labudovi, 9. bbr, 8. mtbr,
Iako se na spisku jedinica koje iz 3. prelaze u 6.
81. bbr i Samostalni vod Silver fox. Iz sastava 3.
korpus nalazi i Opinski tab Visoko s potinjenim
jedinicama, tabovi i jedinice koje su bile u sastavu
OG Visoko i dalje su, sve do septembra 1993, ostale
Komanda 1. korpusa u sastavu 3. korpusa i tada ule u sastav 6. korpusa.
Opinski tab odbrane Olovo sa svojim jedinicama u
OkO Sara- istom periodu je ostao u sastavu 2. korpusa.694
IBOG 1. bbr 1. mtbr 2. smtb jevo
Tako je zona odgovornosti 1. korpusa, definisana
2. bbr 2. mtbr ID poetkom juna 1993, izgledala kao na prethodnoj kar-
ti. Struktura 1. korpusa nastala navedenim promjena-
10. bbr 4. mtbr
ma prikazana je na Grafikonu 6.
5. mtbr

9. mtbr

101. mtbr

102. mtbr
693 AARBiH, VK OSRBiH, Formiranje 6. korpusa, Str. pov. br:
14/75-51, 9.6.1993.
Grafikon 6 694 adinlija, Prvi korpus, str. 32.

Na poloaju

177
Odavanje poasti ehidima. U stroju: Sefer Halilovi, Mustafa Hajrulahovi Talijan, Vahid Karaveli,
Asim Dambasovi, Raid Zorlak, u drugom redu Rajko Mihajlovi. Sarajevo, 1993.

Generali Rasim Deli i Stjepan iber. Planiranje borbenih dejstava


Sarajevo, 1993.

178
Operacija LUKAVAC-93

N
a poetku novog kruga pregovora o Bosni i Postavljeni ciljevi VRS-ovih snaga u operaci-
Hercegovini, 15. juna 1993. godine u enevi ji LUKAVAC-93 bili su: nanijeti snagama ARBiH
Slobodan Miloevi i Franjo Tuman su, uz to vee gubitke; sprijeiti njihovo ovladavanje voj-
podrku meunarodne zajednice, lansirali novi prijed- no-industrijskim kompleksom u Vogoi, Rajlovcu i
log o podjeli Bosne i Hercegovine na tri republike, Hadiima; ovladati Trnovom i komunikacijom Trno-
odnosno tri provincije. Predsjednik Izetbegovi je, vo Dobro Polje Foa; ovladati prostorom izmeu
kao to je prethodno ve navedeno, u znak protesta to planina Treskavice, Jahorine, Igmana i Bjelanice, te
srpske snage i dalje napadaju Gorade, napustio ove tako obezbijediti fiziki spoj romanijske visoravni s
pregovore. Hercegovinom; na prostoru Gorada ovladati klju-
nim objektima na desnoj obali rijeke Drine, a s pravca
Tako je roen novi mirovni plan o podjeli Bosne
Rogatice ovladati linijom Trovrh Jabuko sedlo
i Hercegovine, koji e postati poznat kao Owen-Stol-
Vranovina Hranjen amica s. Osanica. Borbena
tenbergov plan. Uvjereni da e taj plan legalizovati
dejstva trebalo je otpoeti u etiri sata ujutro 2. jula
silom osvojene teritorije, politiko i vojno rukovod-
1993.697
stvo Republike Srpske je, odmah nakon okonanja
operacije MA, odluilo preduzeti novu, jo op- Prema ciljevima postavljenim Direktivom broj
seniju operaciju na irem podruju Sarajeva, s ciljem 5, Komanda SRK-a je, kao nosilac zadatka, 26. juna
da, stavljanjem glavnog grada u jo dublje okruenje, 1993. izdala zapovijest u kojoj su detaljno razraeni
prisile rukovodstvo Republike Bosne i Hercegovine
da prihvati Owen-Stoltenbergov plan o podjeli zemlje. i po mogunosti, obezbijediti izlaz na more (ue Neretve) i na
Naruku su im ili Karadiev i Bobanov sporazum o r. Sava (iri rejon Brkog). U tom cilju ofanzivnim dejstvima i
protiv HVO i protiv naih snaga nastoje povezati u jednu cje-
konfederativnom ureenju Bosne i Hercegovine, ra- linu region Tuzle, Zenice i Sarajeva. Obzirom da ire prostore
splamsavanje sukoba izmeu Armije RBiH i HVO-a, Tuzle i Zenice ve kontroliu, preduzima ira ofanzivna dejstva
odnosno Hrvatske vojske, u centralnoj Bosni i u Her- radi deblokiranja Sarajeva i uspostave irokog koridora izmeu
Sarajeva i Gorada, kao i povezivanja Gorada sa epom i
cegovini, uspjesi koje je VRS prethodno postigla u Po- Srebrenicom.
drinju, kao i odreeni problemi u jedinicama Armije 697 Ibid. Nosilac zadatka u realizaciji operacije LUKAVAC-93 bio
RBiH kako u Sarajevu tako i na pravcu njihovih napa- je SRK s pridodatim jedinicama. Ovaj korpus trebao je sprije-
iti ARBiH da zauzme industrijski kompleks Vogoe, Rajlovca
da od Rogoja i Grepka do Igmana.695 i Hadia, a u sadejstvu s HK-om, ovladati Trnovom i komu-
nikacijom: Sarajevo Trnovo i irim rejonom izmeu planina
Bila je to operacija LUKAVAC-93, za iju je Treskavica, Jahorina, Igman i Bjelanica, gdje su trebali razbiti
realizaciju Glavni tab VRS-a 25. juna 1993. izdao i odbaciti muslimanske snage ka Ivan sedlu, ovladati dominan-
Direktivu broj 5 i istog dana je uputio Sarajevsko-ro- tnim objektima na Igmanu i Bjelanici radi spreavanja mane-
vra muslimanskih snaga ka i od Sarajeva i na taj nain sprije-
manijskom korpusu, koji je bio nosilac borbenih dej- iti deblokadu Sarajeva i stvoriti uslove za ovladavanje istim i
stava, Hercegovakom korpusu, Istonobosanskom, 1. povezati Hercegovinu sa teritorijom Republike Srpske. HK je
imao zadatak ovladati prevojem Rogoj i izbiti na liniju: Kacelj
i 2. krajikom i Drinskom korpusu, kao i RV i PVO, 1. s.Toii s.Rakitnica i sadejstvovati SRK-u u zauzimanju Trno-
gardijskoj motorizovanoj brigadi i 65. zatitnom mo- va. Ovaj korpus takoer je trebao pomoi Drinskom korpusu da
torizovanom puku VRS-a.696 ovlada dominantnim objektima na desnoj obali Drine od Paljika
do Ustiprae i tako drati Gorade u potpunoj blokadi na to
manjoj osnovici. DK-u je nareeno da snage ARBiH u Gora-
du, epi i Srebrenici dri u stalnoj blokadi i okruenju i stalnim
695 Deli, Armija RBiH, str. 330. dejstvima sprijei povezivanje snaga ARBiH iz Zenice i Tuzle,
696 ICTY, GVRS, Direktiva za dalja dejstva VRS, Op.broj 5, DT te u sadejstvu sa snagama SRK i HK ovlada desnom obalom
Pov.broj: 02/2-479, 25.6.1993. U uvodnom dijelu Direktive Drine i linijom Trovrh Jabuko sedlo Vranovina Hranjen.
opa situacija na ratitu opisana je na sljedei nain: Situacija Komandama 1. i 2. krajikog, Hercegovakog i Drinskog korpu-
na ratitu i kretanja u meunarodnoj javnosti ukazuju na to da sa VRS-a, nareeno je da iz svojih sastava pripreme po jednu
od jedinstvene BiH vie nema nita. Na pomolu je stvaranje tri brigadu. Brigade iz krajikih korpusa trebale su ui u sastav
nove drave na teritoriji bive BiH. Nedavni sporazum pred- SRK, a HK i DK sami su angaovali svoje brigade prema do-
sjednika RS i HZ Herceg-Bosna o konfederalnom ureenju bijenom zadatku. Prva gardijska motorizovana brigada i 65.
BiH doveo je muslimansku stranu da se i protiv HVO bori za zmtp za operaciju LUKAVAC-93 formirali su borbenu grupu
teritorije, kako bi mogla opstati. Muslimansko rukovodstvo na- ekvivalenta dva bataljona, koji su odreeni kao rezerva Glav-
stoji ouvati kontinuirano dominaciju nad centralnom Bosnom nog taba.

179
zadaci jedinica ovog korpusa i pridodatih snaga u ope- Komandant VK-a je 5. jula uputio nareenje ko-
raciji LUKAVAC-93.698 mandama 1. i 6. korpusa za preduzimanje preventivnih
mjera odbrane Rogoja i Trnova. Komandi 1. korpusa
tab Vrhovne komande OSRBiH je krajem juna
nareeno je da, u sluaju potrebe, razmotri mogunost
1993. godine procjenjivao da srpski agresor planira na-
slanja lansera sistema Crvena strijela s odreenim
pad na Sarajevo pravcem Lukavica Dobrinja Stup
brojem raketa Komandi 6. korpusa na Igman.702 Istog
(Stupska petlja) Azii Rajlovac, da bi presijeca-
dana i s istim ciljem izdato je i nareenje o ponov-
njem du ove linije doveo glavni grad u stanje potpu-
nom formiranju OG Igman (ugaene formiranjem 6.
ne izolacije. to se tie zone odgovornosti IBOG-a,
korpusa) u sastavu 1. korpusa, s ciljem da se objedi-
procijenjeno je da agresor ima cilj da ovlada to veim
ni rukovoenje i komandovanje oruanim sastavima
dijelom slobodne teritorije Gorada i taj rejon dovede
ARBiH na prostoru opina Ilida i Trnovo. Za koman-
u situaciju u kakvoj se nalazi Srebrenica i epa. Pro-
danta ove operativne grupe postavljen je Zaim Ima-
cijenjeno je, takoer, da e agresor nakon eventualnog
movi.703 U sastav OG Igman uli su iz 1. korpusa:
ovladavanja slobodnom teritorijom Gorada, prenijeti
OpO Ilida s potinjenim jedinicama i 4. mtbr, a iz
dejstva pravcem Rogoj Trnovo Sarajevo.699
sastava novoformiranog 6. korpusa: OpO Trnovo s
Tri dana nakon procjene VK-a OSRBiH o cilje- potinjenim jedinicama, IDO Crni labudovi, sv Sil-
vima neprijatelja, 1. jula 1993. godine, Komanda 1. ver fox, SOPN Zulfikar, 8. mtbr i 81. bbr.704 Nare-
korpusa uputila je nareenje jedinicama iz svog sasta- enje o formiranju OG Igman i postavljenju Imamo-
va, te posebno komandama OG Igman i 4. mtbr, da via za komandanta nailo je na negativne reakcije u
se pripremaju za odbranu Sarajeva. Ovim nareenjem Komandi 6. korpusa, koja je 6. jula traila zaustavlja-
od jedinica 1. korpusa trailo se da osmatraju i izvi- nje njegovog izvrenja.705
aju agresora, prate pokrete njegove ive sile, oklo-
Komanda 81. bbr je u prijepodnevnim satima 6.
pno-mehanizovanih snaga i otkrivaju njihove vatrene
jula uputila hitnu poruku Komandi OG Igman, s
poloaje i da dograuju svoje odbrambene poloaje na
informacijom da je napadnuta zona odgovornosti ove
prednjem kraju i po dubini. Posebno je trebalo paziti
brigade i zahtjevom za pomo u ljudstvu. Naalost,
na spojeve izmeu zona odgovornosti jedinica i panju
na platou Igmana nije bilo slobodnih snaga.706 Tog
posvetiti zapreavanju ispred prednjeg kraja i u me-
dana na jahorinskom pravcu napada srpske snage su
uprostorima, prvenstveno na tenkoprohodnim prav-
napredovale desetak kilometara, zauzele nekoliko do-
cima.700
minantnih objekata, selo Hamzie i stvorile uslove da
Iako je operacija LUKAVAC-93 svom silinom
krenula 6. jula 1993. godine, prvi napadi VRS-a na grupe za komandovanje VK Meho Kariik Kemo 3. jula je iz
slobodnu trnovsku teritoriju poeli su tano prema iz- Trnova izvijestio komandanta VK-a OSRBiH generala Rasi-
datoj zapovijesti, etiri dana ranije. Naime, u popod- ma Delia o diverziji na elini, granatiranju Rogoja i Trnova,
te da su u Dobrom Polju uoena dva tenka i dva VBR, a na
nevnim satima 2. jula na koti elina, na rogojskoj gre- Krabljini jo tri tenka. Najvjerovatnije je da se radi o snagama
di, otkrivena je jedna diverzantska grupa VRS-a, koja koje su dole iz ireg rejona Gorada, te da se mogu oekivati
se, nakon intervencije snaga 81. bbr, povukla u toku vee i jae snage koje e teino dejstvovati prema slobod-
noj tetritoriji optine Trnovo, pisao je Kariik Deliu. Kariik je
noi. Istog dana agresor je s vie artiljerijskih poloaja predloio da se iz Hrasnice to prije u Trnovo prebaci Crve-
granatirao Trnovo, Komandu 81. bbr u Rajskom dolu i na strijela, te da se pravci prema Trnovu u protivoklopnom
smislu to prije ojaaju. AARBiH, VK - Pokretna grupa za
poloaje ove brigade na Rogoju.701 komandovanje, Igman, 3.7.1993.
702 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Str.pov.broj: 02/833-1,
698 ICTY, SRK, Zapovijest za dalja dejstva, Str.pov.broj: 20/15- 5.7.1993. Na pravcu Rogoja imati dovoljno jake snage za od-
767, 26.6.1993. bijanje eventualnog napada etnikih snaga. Posebno braniti
699 AARBiH, VK OSRBiH, Pregled dejstava na ratitu RBiH objekte Karaula i Bandijerka. Protivoklopna sredstva grupisati
dana 28.6.1993, Broj: 02/812-1, 28.6.1993. u zahvatu komunikacije Rogoj Trnovo.
700 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str.pov.broj: 05/7- 703 Imamovi je bio komandant 1. drinske udarne brigade u
291, 1.7.1993. U preambuli ovog nareenja pisalo je izmeu Goradu i zamjenik komandanta IBOG. Na Igmanu se naao
ostalog: Prema naim saznanjima potvrenim sa vie izvora na povratku iz inostranstva u nastojanju da se vrati u Gorade.
etnici vre ozbiljne pripreme za napad na Sarajevo... Planira (nap.red.)
prethodno estoko dejstvo po gradu u trajanju od 5-6 dana, a 704 AARBiH, VK OSRBiH, Organizacione promjene, Nareenje,
zatim snagama jaine oko 17.000 etnika napasti grad u cilju Str.pov.broj: 14/75-63, 5.7.1993.
njegovog osvajanja... U poetnoj fazi predvia se napad na 705 AARBiH, Komanda 6. korpusa - Sektor bezbjednosti, Re-
Dobrinju, a zatim i sinhronizovana dejstva sa vie pravaca pre- akcija na naredbu Komandanta VK-a, Broj: CV-128-07/93,
ma Stupu. 6.7.1993.
701 AARBiH, 81. bbr - Vojna bezbjednost, Izvjetaj o napadu 706 AARBiH, Komanda OG Igman, Obavijest od Bibia, Str.pov.
etnika, Str.pov.broj 10/13 -75/93, 3.7.1993. lan Pokretne br: 1/100-10, 6.7.1993.

180
Borbe u okviru operacije LUKAVAC-93

HVO
1.K

UN

VRS

ARBiH

Linija poloaja ARBiH Linija poloaja VRS


VRS
Poloaji ARBiH Pravci djelovanja VRS

UN Snage UN-a Linija poloaja HVO Sarajevski ratni tunel D-B

181
182
ovladaju selom Delijai. Meutim, u veernjim satima ga 4. mtbr iz Hrasnice za aktivna dejstva na pravcu
snage 81. bbr uspjele su vratiti dio izgubljenih poloa- Trnovo Rogoj Dobro Polje, a Komandi 6. korpu-
ja, pa i selo Hamzie.707 sa da angauje dio snaga 49. bbr za aktivna dejstva na
prostoru Kalinovika.712
Zbog jake kie 7. jula nisu voene jae borbe, ali
narednog dana jesu, pa su, i pored velikog otpora jedi- U toku 10. jula 1993. voene su borbe na svim
nica ARBiH, srpske snage ipak uspjele izbiti na liniju dijelovima trnovskog bojita, naroito u rejonima Ro-
Gubeljak Grabska uma Dobre vode Kapovina goja i Delijaa, a tokom cijelog dana granatirano je
Sjedea glava Rudine Gradina.708 Trnovo. Srpske snage su po Rogoju i Trnovu borbeno
djelovale i iz helikoptera.713 Komande OG Igman
U periodu pripreme i izvoenja operacije LUKA-
i 6. korpusa poslale su odreenu pomo braniocima
VAC-93 dolo je do tijesne saradnje izmeu VRS-a
Trnova. Upueni su dijelovi kombinovane jedinice iz
i HVO-a. U cilju uvrivanja i proirenja te sarad-
sastava 101. mtbr, koja je prethodnih dana izala na
nje 8. jula u Njivicama kod Herceg-Novog sastali su
Igman, te manje kombinovane jedinice iz sastava 4.
se komandant Glavnog taba VRS-a general Ratko
mtbr, 8. mtbr, 9. bbr, Odreda Zulfikar i MUP-a Ko-
Mladi i zapovjednik Glavnog stoera HVO-a Mili-
njic. Komanda 1. korpusa je 10. jula na Igman poslala
voj Petkovi. Na tom sastanku dogovorena je saradnja
grupu starjeina na elu s naelnikom taba Asimom
u borbenim dejstvima, prodaji MTS-a, artiljerijskoj i
Dambasoviem, sa zadatkom da pomognu da zaivi
drugoj podrci VRS-a HVO-u, prolasku HVO-ovih
Komanda OG Igman, uveu jedinice na irem lo-
jedinica kroz teritorije koje je kontrolisala VRS. Za
kalitetu Igmana i pomognu u prevazilaenju novona-
priu o operaciji LUKAVAC-93 vano je da su se
stale borbene situacije.714 Izlaskom na Igman u noi
Mladi i Petkovi tada dogovorili da uzmu Konjic, da
10/11. jula Dambasovi je preuzeo komandu nad je-
podijele opremu iz fabrika namjenske proizvodnje, te
dinicama ARBiH na trnovskom bojitu.
da takoer zauzmu elebie i oslobode zarobljenike.
Petkovi je na tom sastanku traio i podrku za HVO u Snage VRS-a su 10. jula zauzele Delijae. Istog
borbama za Fojnicu, Kreevo i Kiseljak, kao i u spaja- dana pao je i Rogoj. Povlaenje boraca s Rogoja po-
nju s Busovaom.709 elo je 10. jula oko 14 sati, a nastavljeno je do 21 sat,
kada su ovaj strateki vaan prevoj napustili njegovi
Otpor branilaca Trnova poeo je poputati 9. jula,
posljednji branioci iz sastava 4. bataljona 81. bbr i po-
kada je izvren novi opti napad na Trnovo sa svih
licajci CSB-a iz Sarajeva,715 ime je put prema Trnovu
strana i kada su linije odbrane na Delijaima probi-
za agresora postao otvoren.
jene. Srpske snage ule su u selo i neke kue zapalile.
Glavne borbe voene su na pravcu Delijai Bosanska Padom Rogoja i zaposjedanjem novih poloaja
mea Rogoj u cilju odsijecanja Grepka.710 Tog su kod Delijaa prijetila je opasnost da se 650 boraca dva-
dana nekoliko puta iz Komande 81. bbr viim koman- ju foanskih bataljona 81. bbr na Grepku i Logistika
dama upuivani apeli za pomo u ljudstvu i MTS-u. U baza IBOG-a na Grepku s oko 150 civila nau u okru-
vezi s tim zahtjevima, komandant 1. korpusa izdao je enju srpskih snaga. Borci i civili su se u toku noi s
nareenje Komandi OG Igman da odmah munici- Grepka organizovano povukli, izvlaei i najvei dio
jom i drugim MTS-om popuni 81. bbr i da u Trnovo MTS-a, i do jutarnjih sati 11. jula izvukli se u sela
uputi rezervne jedinice, te da se haubica 152 mm s 20 neposredno oko Trnova,716 a u prijepodnevnim satima
projektila premjesti u rejon Umana.711 S nivoa VK-a prispjeli u rejone sela Dejii i Dujmovii.
nareeno je Komandi 1. korpusa da angauje dio sna-
712 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Str.pov.broj: 02/849-1,
9.7.1993.
707 To se odrazilo na borbeni moral boraca ekovikog bataljona 713 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Vanredni borbeni izvjetaj, Str.
VRS, koji je napadao na ovom pravcu i koji je nakon kontrana- pov.broj: 05/6-364-2, 10.7.1993.
pada, gotovo u cjelini, napustio bojite. ICTY, IKM G VRS, 714 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Izlazak grupe starjeina u OG
Informacija o toku borbenih dejstava Lukavac 93 i stanje mo- Igman, Nareenje, Str.pov.broj: 05/7-308, 10.7.1993.
rala, Pov.broj: 02/2-397/3, 7.7.1993.
715 Ratni dnevnik Selima Hamzia (u posjedu autora dnevnika);
708 ICTY, Komanda SRK IKM 2, Str. pov.broj: 20-25/62-02, AARBiH, CSB Sarajevo, SJB Trnovo, Informacija o borbenim
8.7.1993. dejstvima na podruju optine Trnovo, Broj: 17-11-224/93,
709 ICTY, Biljenica Ratka Mladia za period od 2.4.1993. do 27.7.1993; CSB Sarajevo, Izvjetaj Ramiza abia o upotrebi
24.10.1993, str. 239-244. posebne jedinice policije CSB Sarajevo, 25.7.1993. (Kopija do-
710 AARBiH, Komanda OG Igman, Vanredni izvjetaj o b/d na kumenta u posjedu . Hodia.)
Trnovu, Str.pov.broj: 01/03-1573, 9.7.1993. 716 AARBiH: Komanda 1. korpusa, Vanredni izvjetaj, Str.pov.
711 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str.pov. broj: 05/7- broj:CV-5552, 11.7.1993; 82. bbr Foanska - Komanda 2.bb,
304, 9.7.1993. Izvjetaj o stanju morala u bataljonu, Broj: 10-3/274, 13.9.1993.

183
U veernjim satima 11. jula agresorske snage ule dana je komandant VK-a OSRBiH naredio koman-
su u prazno Trnovo.717 dama 1. i 6. korpusa da ostvare potpunu saradnju i sa-
dejstvo svih jedinica na trnovskom pravcu kako bi se
Nakon sloma odbrane Trnova, u Dejiima je 12.
sprijeilo daljnje napredovanje neprijateljskih snaga i
jula formiran IKM OG Igman. Novi komandant
da, po mogunosti, povrate izgubljene prostore.722
Zaim Imamovi je tog dana s komandantima jedinica
81. bbr, kao i drugih koje su pritekle upomo, pokua- Srpske snage nisu ekale da armijski korpusi
vao uspostaviti novu liniju odbrane, ali u poetku nije ostvare sadejstvo i saradnju, nego su odmah 14. jula
uspijevao.718 jakim oklopno-mehanizovanim i pjeadijskim snaga-
ma, uz snanu artiljerijsku podrku, produili napad
Nova linija uspostavljena je na pozicijama na ko-
pravcem prema Dujmoviima i Dejiima i dalje pre-
jima je bila prije osloboenja Trnova krajem jula 1992.
ma Proskoku, Bjelanici i Igmanu. Bez velikog otpo-
godine. Jedna jedinica iz sastava 4. mtbr, vod policije
ra zauzeli su Dujmovie, Dejie, Ledie, Ostojie i
iz Konjica i dio jedinice Zulfikar zatvorili su pravac
produili prema Proskoku. Pred njima su se povlaile
Godinjske Bare Trnovo. Oekivalo se da dijelovi 81.
jedinice Armije RBiH.723
bbr zauzmu poloaje na liniji Hum Turovi Tre-
beaj Zagrae Umani Presjenica. Na IKM-u Proskok je bio posljednji zemljini objekat na
je dogovoreno formiranje i linije odbrane ispred sela pravcu VRS-ovih napada na kome je bilo mogue
Ostojia.719 Foanski borci iz sastava 1, 2. i 3. bataljo- organizovati odbranu. Na njemu su u popodnevnim
na 81. bbr, koji su 12. jula nakon izvlaenja s Grepka satima 14. jula jedinice ARBiH uspostavile liniju od-
upueni na Igman da se odmore, 13. jula vraeni su brane i zaustavile neprijateljsko napredovanje. To je
prema Dejiima. Ovim snagama, zajedno s preosta- bio tek poetak borbi na Proskoku, jer su glavne snage
lim dijelovima brigade i dijelovima jedinica 8. i 101. agresora preko ovog, jedinog tenkoprohodnog pravca
mtbr, posjednuta je linija odbrane Orlica Kukovi koji su mogle koristiti, pokuavale izbiti na Bjelanicu
Krvodoli s. Trebeaj s. Brutusi Lisiija gla- i Igman i spojiti se sa svojim jedinicama iz Hadia.
va Luevik Gradina Ometala. Tog dana snage Glavni teret odbrane tog centra pakla nosio je 2. brd-
VRS-a su napale Godinjske Bare i Godinju, zauzele ski bataljon (foanski) iz sastava 81. bbr.
ih i zapalile.720
U etvrtak, 15. jula, srpske snage su artiljerijom
Komanda 1. korpusa je 13. jula na Igmanu formi- napale Bjelanicu i Igman. Nakon artiljerijske pripre-
rala svoje istureno komandno mjesto, iji je zadatak me, VRS-ove snage su tenkovima, pragama i transpor-
bio da planira i organizuje borbena dejstva radi vraa- terima pokuale probiti liniju odbrane na Proskoku.724
nja izgubljenih objekata na podruju Trnova.721 Istog Iako je VRS-ov napad odbijen, intenzitet borbi nago-
vjetavao je da bi razvoj situacije mogao biti nepovo-
717 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Vanredni izvjetaj, Str.pov.br: ljan po snage odbrane. Komandant VK-a naredio je
CV 5568, 12.7.1993. Obavjetavajui Komandu 1. korpusa
komandantu 6. korpusa da zamrzne sva dejstva u svo-
ARBiH o padu Trnova, Asim Dambasovi je pisao da je kriti-
ni moment nastupio 9/10.7.1993. da bi 10.7. u toku dana zbog joj zoni odgovornosti i da sve slobodne snage ovog
totalnog raspada sistema RiK, dezinformacija i panike dolo
do masovnog naputanja rejona odbrane i itavih teritorija. U
izvjetaju je navedeno da propusta i slabosti, zbog kojih su pali
Trnovo, Rogoj i Grebak ima na svim nivoima, a da se svode
na sljedee: Formiranjem 6. korpusa i zbog iskrslih problema Muminovi.
u dolini Neretve nije posveena duna panja sistemu odbra- 722 AARBiH, VK OSRBiH, Komandi 1. i 6. korpusa i OG Igman,
ne jedinica na ovom prostoru. Novim formiranjem OG Igman Str.pov.broj: 02/849-3, 13.7.1993.
biva komanda OG u potpunosti je zanemarivala probleme u
723 AARBiH, Komanda OG Igman, Vanredni izvjetaj, Str.
ovoj zoni, iako nova komanda OG nije uopte zaivjela niti je
pov.broj: CV-278-07/93, 14.7.1993. U ovom izvjetaju koji je
bilo objektivnih uslova za to.
Dambasovi poslao Komandi 1. korpusa, izmeu ostalog je
718 Gledajui bespomono kako se borci povlae, Imamovi je re- pisalo: Stanje se naglo pogoralo. Uli su na vie pravaca ten-
zignirano rekao: Ja ne mogu da zaustavim deset vojnika da kovima i trenutno su u rejonu s. Dujmovii i s. Dejii. Stanje
negdje uspostavim bilo kakvu liniju. efko Hodi, Deseta naih jedinica je nepoznato. Izvlae se svim pravcima na pa-
godinjica bitke za Igman, Dan prokletstva u Dejiima, Oslo- dine platoa iznad s. Ledii, Dejii i abii (treba abanci, nap.
boenje, 4.7.2003. red.). Radi se na uspostavi II linije od Straita prema Proskoku
719 Ratni dnevnik Selima Hamzia. Runjavoj glavi Bukovai. Teko ide.
720 AARBiH, Komanda OG Igman, Vanredni izvjetaj br. 4, Str. 724 AARBiH, VK OSRBiH - Pokretna grupa za komandovanje,
pov. broj: CV-272-07/93, 13.7.1993. Izvjetaj, 15.7.1993. Meho Kariik Kemo je u svom izvjetaju
721 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Formiranje IKM-a, Nareenje, komandantu Rasimu Deliu naveo da je tog dana agresor na-
Str.pov.broj: 05/7-315, 13.7.1993. Na elu IKM bio je naelnik padao sa 12-15 tenkova, 6-8 oklopnih transportera i 8 praga.
taba 1. korpusa Asim Dambasovi. U sastav IKM-a odreeni Kariik je traio da se na Igman prioriteno dostave protivoklo-
su starjeine Asim Spahi, Eref elik, Mehmed Agi i Salko pna sredstva.

184
Bjelanica, juli 1993.

Desni kraj odbrane Bjelanice, Jelenjaa juli 1993. Prvi slijeva Sulejman Hatibovi

185
korpusa to prije prebaci na podruje Igmana i Bjela- kada su poloaje na ovom objektu preuzeli borci iz sa-
nice i ukljui u borbena dejstva.725 stava kombinovanog bataljona 101. mtbr.730 Granati-
ranje Golog brda poelo je 17. jula oko 14 sati i traja-
S druge strane komandant SRK-a je 15. jula nare-
lo oko dva i po sata. Kad su srpske jednice krenule u
dio dalja dejstva po planu LUKAVAC-93. Narednog
pjeadijski napad, otpor boraca 101. brigade trajao je
dana SRK-ove jedinice trebale su ovladati Vijencem,
svega 15 minuta, te je nakon toga poelo izvlaenje
Crnim vrhom, preko Grkarice zauzeti plato Velikog
pripadnika smjene.731 Nakon zauzimanja Golog brda,
polja, a 1. drinska brigada i Krajika brigada iz Bo-
srpske snage su bez velikog napora zauzele Obeljak i
sanske Gradike trebale su zauzeti Proskok i nastaviti
Stupnik. U veernjim satima Komanda OG Igman
prema Babinom dolu do Velikog polja.726
organizovala je kontranapad kako bi ponovo zauzela
Uporedo s odbranom Igmana i Bjelanice od na- Golo brdo, Stupnik i Obeljak. U bezuspjenom poku-
pada VRS-a, jedinice ARBiH su tih dana vodile borbu aju da se vrate ovi objekti angaovani su borci iz jedi-
i s postrojbama HVO-a, to je itavim tokom opera- nica Zulfikar, 9. bbr i 101. mtbr.732
cije LUKAVAC-93 vezalo znaajne snage Armije i
Na Proskoku su i 17. jula, cijeli dan i poetkom
pomagalo srpskom agresoru u njegovim napadima na
noi, ponovo voene borbe prsa u prsa. Snage ARBiH
Igman i Bjelanicu.727
u odbrani, po cijenu velikih vlastitih gubitaka, odbile
U petak, 16. jula 1993, srpske snage su etiri puta su VRS-ove napade i nisu dopustile njihov dalji proboj
napadale na Proskok, ali su svaki put odbijene. Bez preko Proskoka.733
uspjeha su bili njihovi napadi i na pravcima Presjenica
Zbog pogoranja stanja na trnovskom bojitu i
Straite i Presjenica Preko brdo, pa je Komanda 1.
gubljenja poloaja, o kojima je prethodno bilo rijei,
korpusa zakljuila da se odbrana Igmana djelimino
komandant 1. korpusa nastojao je preduzeti odreene
stabilizovala.728
mjere. Nastojao je na Igman i Bjelanicu uputiti po-
Komanda SRK-a je 17. jula 1993. izdala novo jaanja u ljudstvu,734 a nakon razgovora s komandan-
nareenje, prema kojem su njene snage trebale osvo- tom i naelnikom VK-a, istu veer naredio je svom
jiti Proskok, iljak, Vijenac i Babin do. Ovog puta na zamjeniku Vahidu Karaveliu da odmah preuzme ko-
Proskok je trebalo napadati est jedinica, osvojiti ga, mandu na IKM-u korpusa. Karaveli je u toku noi
a potom produiti prema Babinom dolu. SRK-ovim 17/18. jula stigao u hotel Borik na Igmanu i preuzeo
jedinicama s hadike strane takoer je nareeno da komandu odbrane Igmana i Bjelanice, iako za to jo
istog dana izvre napad na poloaje ARBiH na Golom nije dobio pismeno nareenje. I Predsjednitvo RBiH
brdu, Obeljku i Stupniku.729 je gotovo istovremeno povlailo mjere iz svoje nadle-
Golo brdo su do 2. jula 1993. branili borci 8. mtbr, nosti, pa je 18. jula smijenilo Mustafu Hajrulahovia
Talijana i na dunost komandanta 1. korpusa postavilo
Vahida Karavelia, a za naelnika taba, umjesto Asi-
725 AARBiH, VK OSRBiH, Komandi 6. korpusa, Nareenje, Str.
pov.broj: 02/883-11, 15.7.1993. General Deli je naredio ko-
ma Dambasovia, Ismeta Aliju.735 Zbog dramatinih
mandantu 6. korpusa Salku Guiu da lino, zajedno s Kemom
Kariikom, doe na Igman i angauje se na normalizaciji sta-
nja. Nareenje Mehi Kariiku Kemi je glasilo: Ukljuite SVE u 730 AARBiH, Komanda 8. mtbr, Nareenje, Str.pov.broj: O3-1-
borbu i daljeg napredovanja agresora NE SMIJE BITI. 969/93, 2.7.1993.
726 ICTY, Komanda SRK - IKM-2, Str.pov.broj: 20/15-770, 731 AARBiH, Operativna grupa Igman, Informacija o borbenim dej-
15.7.1993. stvima i okolnostima pada Golog brda, kao i nestanku 7 pripad-
727 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejsta- nika 101. brigade, 24.7 1993. Prilikom zauzimanja Golog brda
va na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od srpske snage su zarobile sedam pripadnika 101. mtbr, od kojih
24 sata dana 15. 07. 1993. godine, Str.pov.broj: 02/1-195, su trojicu likvidirale odmah.
16.7.1993. Prema jedinicama HVO-a 15. jula bile su borbeno 732 AARBiH, SOPN, Borbena dejstva Specijalnog odreda za po-
aktivne linije ARBiH od Konjica, preko Jablanice do Gornjeg sebne namjene taba Vrhovne komande Zukfikar, Broj: 1-10-
Vakufa. Intenzivnih borbi bilo je na cijelom fojnikom bojitu. 212/93, 4.12.1993.
Jedinice 3. korpusa 15. jula uspjele su potisnuti jedinice HVO-a 733 U bici za Proskok 17. jula najvei teret je ponovo podnio 2.
na poloajima oko Fojnice i tako su razbile viednevnu blokadu foanski bataljon 81. bbr. Meu poginulim i ranjenim branioci-
ovog grada. Snage HVO-a i HV-a izvrile su jak artiljerijsko-pje- ma bilo je najvie pripadnika ove jedinice. Tog dana poginuo je
adijski napad na poloaje 4. korpusa juno od Mostara (Bla- i komandant ovog bataljona Devad Hanjali.
gaj, Draevice, Gnojnice). Na podruju Varea HVO je vrio 734 Komandantu 2. samostalnog motorizovanog bataljona naredio
mobilizaciju izbjeglog stanovnitva. je da odredi jednu motorizovanu etu (100) boraca sa 50 ci-
728 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dopuna borbenog izvjetaja, jevi i to prije uputi komandantu IKM-a 1. korpusa na Igmanu.
Str.pov.broj: 05/6-373-1, 16.7.1993. AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str.pov.broj: 05/7-
729 ICTY, Komanda SRK - IKM, Str.pov.broj: 20/15-813-26, 313, 17.7.1993.
17.7.1993. 735 AARBiH, Predsjednitvo RBiH, Naredba, Broj: 02-111-377/93,

186
Komanda Odbrane Igmana: Vahid Karaveli, Mehmed Agi, Mustafa Borovi, Zaim Imamovi

dogaaja na Igmanu i Bjelanici, Karaveli je od Tali- ove snage koristile su oklopno-mehanizovana sred-
jana zvanino preuzeo dunost komandanta tano mje- stva, na mali prostor koncentrisanu snanu artiljerijsku
sec dana kasnije - 18. augusta.736 i minobacaku vatru i jake pjeadijske snage koje su
se smjenjivale u napadima, pa je odbrana Proskoka u
Iako je komandant VK-a 19. jula poslao pisme-
nekoliko navrata bila na rubu sloma. Upornou brani-
no nareenje novom komandantu 1. korpusa da pre-
laca, koja je plaena velikim vlastitim gubicima, VRS-
uzme komandovanje svim snagama na Igmanu i da
ovi napadi su odbijeni.739 S druge strane, nova Koman-
zajedno s komandantom 6. korpusa oformi komandu
da odbrane Igmana 19. jula je bezuspjeno pokuala,
za Igman, te da pripremaju aktivna b/d radi vraanja
sadejstvom vie jedinica, osloboditi Golo brdo.740
privremeno zaposjednute teritorije,737 stanje odbrane
Igmana i Bjelanice i dalje je ocjenjivano kao krajnje
kritino, te da je hitno neophodno iznai svjee snage 739 Jedan od najkritinijih trenutaka za odbranu Proskoka dogodio
se 21. jula, kada je vodei tenk T-55 iz oklopne grupe VRS u
i uputiti ih na ovaj prostor.738 napadu izaao na samu liniju odbrane, iza koje nije bilo rezer-
vnih poloaja. U prethodnim borbama ve su bila potroena
Srpske snage su 18. jula nastavile opi napad na raspoloiva protivoklopna sredstva, pa je neke od branilaca
sve linije odbrane Igmana i Bjelanice. Teite napada zahvatila panika i poeli su se povlaiti dublje u umu. S dvije
tokom pet narednih dana ponovo je bilo na Proskoku, posljednje granate kojima je raspolagalo BsT odjeljenje foan-
skog bataljona, njegov komandir i niandija Osman uderija
gdje su voene najee borbe. Na ovom pravcu VRS- je u posljednjem trenutku pogodio ovaj tenk, nakon ega su
se ostali srpski oklopnjaci povukli, a napad pjeadije osujeen.
efko Hodi, Deseta godinjica bitke za Igman, Prvi zaroblje-
nik - Maar, Osloboenje, 12.7.2003.
18.7.1993.
740 AARBiH, Komanda Igman, Izvjetaj, Str.pov.broj: CV-336-
736 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Zapisnik o primopredaji duno- 07/93, 19.7.1993. U veernjim satima 19. jula 1993. godine
sti sastavljen 18. augusta 1993. komandant odbrane Igmana Vahid Karaveli u izvjetaju Ko-
737 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Str.pov.broj: 02/901-1, mandi 1. korpusa naveo je da je situacija na Igmanu veoma
19.7.1993. teka, da su snage razbacane (i) u tekom psihikom stanju,
738 AARBiH, VK OSRBiH - Pokretna grupa Igman, 18.7.1993. da se 81. bbr raspala, da veze gotovo i nema, da on ne
lanovi Pokretne grupe VK predloili su da to budu jedan do moe obii sve pravce napada jer nema vozila, te da je na
dva bataljona iz 7. muslimanske brigade iz Zenice. Igmanu neophodna pomo snaga sa strane i to HITNO.

187
VRS-ove snage su ve 17. jula poele s napadnim snagama visoke 302. mtbr razbije agresorske snage
dejstvima i na svom lijevom kraju -zaposjedajui obje- na pravcima Kralupi Kobiljaa i Kralupi Zenik,
kat Ljeljen na Treskavici, ime su ugrozile selo Ljutu te vezivanjem to vie agresorskih snaga sadejstvuje
i odbranu snaga ARBiH uspostavljenu na liniji Polji- jedinicama 1. i 6. korpusa. Gardijska brigada Delta
ca Borikovci.741 Ve sutradan, 18. jula, zaposjele su trebala je, kao rezerva VK-a, biti u gotovosti za od-
vrh Treskavice okin toranj, a zatim napale poloaje branu Stupa i za napad na pravcu Stup Ilida.745
koje su branili pripadnici CSB-a iz Sarajeva i SJB-a
S ciljem ojaavanja odbrane Igmana i Bjelanice
Trnovo na Poljicama i do kraja dana ovladale dijelom
22. jula su u ovu zonu borbenih dejstava pristigla poja-
Poljica.742 VRS-ov napad obnovljen je 19. jula du ci-
anja jaine jedne ete iz sastava 6. korpusa i nareeno
jele linije do Borikovaca i dalje preko Bijele lijeske
upuivanje dviju eta iz sastava 3. korpusa.746
do Proskoka. Do kraja dana agresorske snage ovladale
su cijelim podrujem Poljica,743 a pred opasnou da Nastavak pregovora u enevi na osnovi Owen-
budu odsjeene i opkoljene, snage ARBiH zajedno s Stoltenbergovog plana o podjeli Bosne i Hercegovine
civilnim stanovnitvom povukle su se iz sela Ljuta.744 na tri republike trebao je uslijediti 23. jula 1993. Me-
utim, zbog novih napada srpskih snaga na Sarajevo
VK OSRBiH je, sagledavi stanje i mogui ra-
i slobodnu bransku teritoriju, te zbog zaustavljanja
zvoj dogaaja na ovom dijelu ratita, 21. jula izrazio
konvoja s hranom i lijekovima za Gorade, predsjed-
i odreenu notu optimizma kada je naredio Komandi
nik Predsjednitva RBiH Alija Izetbegovi obavijestio
odbrane Igmana i komandama 1, 3. i 6. korpusa AR-
je kopredsjedavajue mirovne konferencije da bosan-
BiH da zaustave i slome operaciju LUKAVAC-93, a
skohercegovaka delegacija ne moe doi u enevu.
zatim kontraofanzivu i oslobaanje prethodno okupi-
Izetbegovi je predloio Owenu i Stoltenbergu da se
ranih dijelova teritorije. Konkretni zadaci koje je do-
poetak pregovora odloi za dva-tri dana u nadi da
bio 1. korpus bili su da, u sadejstvu s 6. i 3. korpusom,
e se u meuvremenu pojaviti znakovi dobre volje.747
sprijei izbijanje agresora na Veliko i Malo polje, te da,
Pregovori su odgoeni za 25. juli, a predsjednik Izetbe-
po pristizanju svjeih snaga, pree u napad na pravci-
govi je 23. jula uputio i pismo predsjedniku Savje-
ma Borikovac s. Dujmovii Trnovo, Proskok s.
ta bezbjednosti UN-a i kopredsjedavajuim Mirovne
Umani s. Bogati i Brezovaa Golo brdo Blauj.
konferencije Owenu i Stoltenbergu, obavjetavajui ih
Jedinicama s unutranje strane prstena opsade Saraje-
da je agresor, uz koritenje najrazornijih orua, pokre-
va nareeno je da odsudno brane sadanje poloaje, s
nuo novu viu fazu ofanzivnih dejstava radi daljeg
teitem na Aziima, Stupu, Stupskoj petlji, Dobrinji i
osvajanja teritorije. Izetbegovi je zatraio od UN-
Hrasnici, da sprijee prodor oklopno-mehanizovanih
ovog Savjeta bezbjednosti i svih drugih meunarodnih
snaga u Sarajevo, te da po stvaranju uslova preu u
faktora da primjenom efikasnijih mjera utiu na spre-
izvoenje napadnih dejstava na pravcima Stup Ilida
avanje zla koje je zadesilo nau zemlju.748 Istog dana
i Hrasnica Vojkovii. Jedinice 6. korpusa dobile su
UN-ov Savjet bezbjednosti je u formi predsjednike
zadatak da, u sadejstvu s 1. korpusom, nakon slamanja
izjave osudio srpske napade na Igman i Sarajevo,
agresorskih napada, preu u napad na pravcu Lokve
grad koji je stoljeima opstajao kao izvanredan pri-
Hadii i Ormanj Hadii, a Komanda 3. korpusa da
mjer viekulturnog, vienacionalnog i viereligijskog
drutva i koga je neophodno zatititi i sauvati.749 Vi-
741 AARBiH, 2/49. bbr, Izvjetaj Suada Hasanbegovia, Broj: 08-
jee sigurnosti obnovilo je svoj zahtjev da se u Bosni i
091, 17.8.1993. Hercegovini prekinu sva neprijateljstva te dalo podr-
742 CSB Sarajevo, Izvjetaj Ramiza abia o upotrebi posebne je- ku predsjedavajuim Mirovne konferencije da obnove
dinice policije CSB Sarajevo, 25.7.1993. (kopija dokumenta u
posjedu . Hodia). Kao razlog povlaenja navedeno je da je
pregovore u enevi.
izvreno zbog neblagovremenog doturanja municije i pojaa-
nja u ljudskoj sili.
Srpsko politiko i vojno rukovodstvo nije mnogo
743 Izvjetaj Ramiza abia. marilo za verbalne osude, moralne pridike meuna-
744 AARBiH, 2/49. bbr, Izvjetaj Suada Hasanbegovia, Broj: 08-
091, 17.8.1993. Agresorske jedinice su u Ljutu ule 20. jula, a 745 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje Op.broj 16, Str.pov.broj:
narednog dana u selo je doao i general Ratko Mladi, koji je 03-18/93, 21.7.1993.
paljanskoj televiziji, izmeu ostalog, izjavio: Evo, danas smo
746 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Str.pov. broj: 02/927-1,
oslobodili Ljutu, zatim Svijenu i Zelomie i jo neka sela. A
22.7.1993; AARBiH, Komanda odbrane Igmana, Nareenje,
ja mislim sve e biti tako do srpske Bradine i Tarina. Ja se
Str.pov.broj: CV-367-60/93, 22.7.1993.
nadam danas-sutra da emo im potpuno odsjei snage i na
Bjelanici i na Igmanu. Ovo je jedan dugi zahvat Vojske Repu- 747 Delegacija ne ide u enevu, Osloboenje, 23.7.1993.
blike Srpske sa radikalnim ciljem. Prema: Kanal S - Zauzi- 748 Istinski ispit savjesti ovjeanstva, Osloboenje, 24.7.1993.
manje Ljute, 21. jula 1993. 749 Osuda srpske ofanzive, Osloboenje, 24.7.1993.

188
IKM 1. korpusa na Igmanu, august 1993. U prvom planu Nedad Ajnadi, desno Devad Budimli i Ahmed Ceri

MAD Igman, juli 1993.

189
rodne zajednice i na tome zasnovane pozive za prekid ne Igmana uputila je konjiku jedinicu Muderis kao
neprijateljstava. Ipak, urilo im se da prije nastavka ispomo na ovaj pravac. Muderis i 2/81. bbr uspje-
enevskih pregovora uspjeno okonaju operaciju li su do kraja dana vratiti izgubljene poloaje. Srpske
LUKAVAC-93. Na dan kada je u enevi zakazan na- snage napale su ponovo tokom noi i voena je borba
stavak pregovora i kada je Savjet bezbjednosti osudio na bliskom odstojanju, u kojoj je na obje strane bilo
njihove napade na Sarajevo i Igman, 23. jula, Glavni poginulih i ranjenih boraca. Nakon toga na bjelani-
tab VRS-a je izdao borbeno nareenje za dalja dejstva kom dijelu bojita nastupilo je kratkotrajno zatije.
kojim je nareeno pregrupisavanje VRS-ovih snaga
Na igmanskom dijelu bojita Komanda odbrane
angaovanih u operaciji LUKAVAC-93 i energi-
Igmana je 24. jula ponovo pokuala organizovati na-
no produenje napada glavnim snagama na pravcima
pad s ciljem da oslobodi Golo brdo i Obeljak. Angao-
s. abanci Veliko polje Malo polje i unovnica
vano je vie jedinica ARBiH i jedinica MUP-a Konjic.
Golo brdo Trenjevo brdo Malo polje, a pomo-
Napad je izveden s Trenjevog brda i iz pravca Bre-
nim snagama na pravcu Vogoa u i ovladavanje
zovae.752 I pored dobre artiljerijske pripreme, napad
komunikacijom Babin do Veliko polje Malo polje
nije uspio.753
unovnica i dominantnim objektima na liniji Rajlo-
vac Sokolje u Kobilja Glava. Postavljeni cilj VRS-ove snage iz sastava TG Vogoa, srp-
ovih dejstava bio je: rasjei muslimanske snage na skog MUP-a i 2. drinske lpbr DK, 22. jula u ranim
irem platou Igmana i dovesti ih u poluokruenje, te jutarnjim satima napale su poloaje 1. mtbr na ui.
spreiti izvlaenje snaga sa Igmana i njihovo pothra- Nakon artiljerijske pripreme, pjeadijski napad izvren
njivanje iz ireg rejona Bjelanice i Tarina, a zatim je glavnim pravcem Mujkia brdo k. 850 Orli i
pristupiti njihovom unitenju. 750 pomonim pravcem Perivoje Golo brdo.754 Borci 1.
mtbr uspjeli su odbiti sve pjeadijske napade, a srpske
Izvrenju se pristupilo odmah napadima na po-
snage su nastavile granatirati poloaje brigade na ui,
loaje Armije u rejonu Bijele lijeske na glavnom i u
Sjenikoj kosi i ipu, te naselja Brijee i Sokolje. Na
rejonu ui na pomonom pravcu napada.
padinama Orlia i u Sokolju izvrili su i hemijske uda-
Brdo Bijela lijeska iznad sela Rakitnice branili su re.755 Nakon dugotrajne artiljerijske pripreme, VRS-
borci 2/81. bbr.751 Nakon estoke borbe, srpske snage ove jedinice TG Vogoa 23. jula ponovile su silovit
uspjele su probiti ovu liniju odbrane i Komanda odbra- pjeadijski napad na u, posebno na poloaje Armije
na Golom brdu. Na kraju dana VRS-ove snage uspjele
su probiti prvu liniju odbrane i zauzeti tri rova. Borci
750 ICTY, GVRS, Borbeno nareenje za daljna dejstva Op. br. 1, 1. mtbr su posjeli drugu liniju odbrane, a u toku noi
Str.pov.broj: 02/2-555, 23.7.1993.
stiglo im je pojaanje.756 Takoer je izvreno pregru-
751 Da bi se izbjegle eventualne zabune i pogrena identifikacija
jedinica, ovdje treba naglasiti upravo nastalu organizacijsko- pisavanje jedinica 1. mtbr i linija na Golom brdu je u
formacijsku promjenu, zbog koje su nominacije bataljona 81. toku noi stabilizovana.757
bbr resetovane. Naime, u cilju stabilizacije stanja u 81. bbr,
Komanda odbrane Igmana je 22. jula 1993. predloila VK-u Nastavak napada u rejonu ui srpskim snagama
i Komandi 1. korpusa da se ova brigade transformie u dvije
brdske brigade, pri emu bi u jednu uli borci s prostora opina
Foa i Gorade, dok bi u ostatak 81. bbr, pored trnovskih bora-
ca, uli i pripadnici MUP-a s tih prostora. AARBiH, Komanda 752 AARBiH, Komanda 1/ 9. bbr, Borbeni izvjetaj - napad na Golo
odbrane Igmana, PREDLAEMO, Str.pov.broj: CV-370-07/93, brdo i Obeljak, 24.7.1993.
22.7.1993; VK je 23. jula 1993. izdao nareenje o organiza- 753 Kao osnovni razlozi neuspjeha navedeni su usitnjenost jedi-
cionim promjenama u zoni odgovornosti OG Igman - odnosno nica koje su vrile napad i nepovjerenje meu samim jedini-
o formiranju nove 82. bbr od ljudstva s podruja opina Foa cama, kao i injenica da su srpskim snagama na Golom brdu
i Gorade koji su se do tada nalazili u 81. bbr, a da 81. bbr stigla pojaanja. AARBiH, VK - Uprava bezbjednosti, Izjava
zadri ranije dodijeljene elemente mob. razvoja i da u njoj Mustafe Musia, komandanta 8. mtbr, Konjic, 3.9.1993.
ostaje ljudstvo iz Trnova, te da bude popunjena nerasporee-
754 ICTY, Analiza dejstava 2. drinske lpbr u operaciji Lukavac-93
nim ljudstvom iz jedinica prostorne strukture s podruja opine
u vremenu od 19.07.-02.08.93. g.
Trnovo. AARBiH, VK OSRBiH, Organizacijske promjene u
zoni odgovornosti OG Igman, Nareenje, Str.pov.broj: 14/75- 755 AARBiH, Komanda 1. mtbr, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.pov.
73, 23. 7.1993. Komanda transformisane 81. bbr. smjetena je broj: 87-140, 22.7.1993. Tog dana srpske snage su na Sara-
u selo abie, a Komanda 82. bbr (foanske) u hotel Famos jevo ispalile 3.777 ubilakih i ruilakih projektila. Sarajev-
na Bjelanici. U sastav 82. bbr uli su dotadanji 1. (Jahorin- ska tragedija - nezdrava atmosfera za enevu, Osloboenje,
ski), 2. (Foanski) i 3. bataljon (Sutjeska) 81. bbr i dio boraca 24.7.1993.
IBOG na Igmanu organizovan u jedinicu kojom je komandovao 756 eta iz 1. bbr. i eta MUP-a Novo Sarajevo, vod iz Gardijske
Suljo Fejzi. U sastavu nove 81. bbr ostali su dotadanji 4. i 5. brigade Delta i vod iz sastava ID 1. korpusa. AARBiH, Ko-
bataljon 81. bbr i jedinice prostorne strukture s podruja Trno- manda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.pov.broj: 05/6-
va. Poloaje na Bijeloj lijesci branio je 2. bataljon nove 81. bbr 381, 23.7.1993.
koji je ranije bio 4. bataljon stare trnovsko-foanske 81. bbr. 757 adinlija, Za Sarajevo, str. 113.

190
nareen je 23. jula uveer, s preciznijim zadatkom da adijskih prodora. Osim toga, agresor je s vie polo-
ovladaju objektima Bezimeni vis, Golo brdo, k. 850, aja granatirao i UNPROFOR-ovu bazu na Zetri. Na
stvore uslove za ovladavanje linijom Vis u Orli Igmanu i u Goradu povremeno je granatirao poloaje
i produe dejstva ka Sokolju.758 One su 24. jula uju- Armije, ali nije bilo pjeadijskih napada.764
tro, prema dobivenom nareenju, pokrenule nekoliko
Srpske snage su 26. jula nastavile ofanzivna dej-
uzastopnih napada na poloaje branilaca ui. Snage
stva i na prostoru Igmana i Bjelanice i na ui.
1. korpusa su ih odbile, a zatim i same u kontranapa-
du pokuale vratiti prethodno izgubljene poloaje, ali Na trnovskom bojitu 26. jula prije podne VRS
bez uspjeha.759 Snage 1. korpusa su, osim toga, izvo- je artiljerijom dejstvovala po poloajima ARBiH u
enjem ogranienih napada iz zona 5, 101. i 102. mtbr rejonima Brezova glava Preko brdo Proskok
pokuale razvui srpske snage i olakati poloaj jedi- iljak Hojta Bijela lijeska, a u poslijepodnevnim
nica na ui.760 satima njene snage su u nekoliko navrata bezuspjeno
pokuavale pjeadijskim napadima ovladati objektima
Komandant UN-ovih snaga belgijski general
Preko brdo Proskok Hojta. U toku dana bilo je
Francis Briquemont objavio je da 25. jula u 10 sati
primijeeno i njihovo pregrupisavanje u rejonima Dej-
stupa na snagu dogovoreni prekid svih ofanzivnih dej-
ii Ledii Dujmovii, kao i u rejonima Hadii
stava u Bosni i Hercegovini.761 U skladu s dogovorom
Blauj Golo brdo. U rejonu Bijele lijeske prispjela
o primirju, komandant VK-a general Rasim Deli je
su pojaanja VRS-a.765 Bilo je oito da se agresor pri-
24. jula uputio odgovarajue nareenje svim jedinica-
prema za nove napade. I ARBiH pokuavala je iznai
ma i komandama ARBiH.762
nain i sredstva da se ojaa odbrana Igmana i Bjela-
Nakon potpisanog primirja, delegacija Republike nice.766
Bosne i Hercegovine, na elu s predsjednikom Pred-
Na platou ui srpske snage odravale su tempo
sjednitva Izetbegoviem, 26. jula je napokon otputo-
napada i 26. jula. I pored pristiglih pojaanja,767 u po-
vala u enevu.763
podnevnim satima zbog jake artiljerijske vatre, snage
Srpske snage nisu potovale dogovoreno primirje, odbrane povukle su se na posljednju liniju odbrane, na
nego su 25. jula 1993. godine, iza 10 sati i nakon to samoj vododjelnici Golog brda.768 Komandant 1. mtbr
je na snagu stupio prekid vatre, u talasima granatirale Enver ehovi predveer je organizovao protivnapad
Golo brdo, k. 850 i Vis na ui, uz tri pokuaja pje- uz upotrebu tenka, koji je, koristei efekat iznenae-
nja i psiholokog oka, trebao eliminisati neprijatelj-
ske posade u napadnutim rovovima, s namjerom da
758 ICTY: Komanda TG Vogoa, Zapovijest, Op.br.3/93,
23.7.1993.
diverzantska jedinica iz sastava brigade iskoristi dej-
759 adinlija, Za Sarajevo, str. 113. stvo tenka i zaposjedne unitene rovove. Tenk je uspio
760 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str. ispaliti dva projektila, a zatim se zaglavio u dubokoj
pov.broj: 05/6-384, 24.7.1993. traneji koja je predstavljala jedinu sigurnu komuni-
761 Konferencija za tampu generala Brikemona, Osloboenje,
25.7.1993.
kaciju prema poloajima na Golom brdu. Ujutro 27.
762 AARBiH, VK OSRBiH, Prekid ofanzivnih dejstava i artiljerij- jula VRS je unitila zaglavljeni tenk na Golom brdu i
ske vatre, Nareenje, Str.pov.broj: 1/297-55, 24.7.1993. Gene- nastavila s artiljerijskim i pjeadijskim napadima, upo-
ral Deli je oito vjerovao u potpisano primirje, pa je 25. jula trijebivi osam puta hemijske udare, pa je komandant
poslao depeu Vahidu Karaveliu u kojoj trai od njega da izvr-
i procjenu stabilnosti na Igmanu i ako je stanje stabilno, da
izda precizne zadatke komandi odbrane Igmana i komandan-
764 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
tima jedinica u vezi daljnjeg angaovanja i vrati se u Sarajevo
pov.broj: 05/6-385, 25.7.1993.
jer je neophodno da se zakonski provede odluka o njegovom
postavljenju za komandanta 1. korpusa. Deli je smatrao da 765 AARBiH, Komanda Igman, Borbeni izvjetaj, Broj: CV-414-
nije potrebno da Karaveli i dalje ostaje na Igmanu, ve da 07/93, 26.7.1993.
bi bilo dovoljno da na Igmanu do daljnjeg ostane komandant 766 Nakon to je 24. jula na Igman stigla jedinica 2. smtb iz Sara-
6. korpusa ili njegov zamjenik. AARBiH, VK OSRBiH, Ko- jeva, odbrani Igmana je, kao pojaanje, 25. jula iz Zenice upu-
mandantu 1. K Vahidu Karaveliu, komandantu 6. K, Pokretnoj ena jedinica Ibre Puria, a 26. uveer jedinica CSB-a Zenica.
grupi VK, Broj: 1/297-90, 25.7.1993. AARBiH, VK OSRBiH - IKM Zenica, Zahtjev za obezbjeenje
763 Neposredno pred polazak predsjednik Izetbegovi je, u izjavi prevoza, Str.pov.broj: 1549, 26.7.1993. Jedinica Ibre Puria je
za PRESBiH, izmeu ostalog, pozdravio borce irom BiH, one upuena u zonu odgovornosti 49. bbr u Bjelimie.
na branskom, igmanskom i mostarskom ratitu, one na ui 767 U toku dana braniocima Golog brda u ispomo su stigli eta
i na maglajskom ratitu, one iz 17. krajike i 7. muslimanske Specijalne jedinice MUP-a RBiH i diverzantska jedinica 2.
brigade, te pozvao vojnike Armije RBiH da potuju primirje, a Vmtbr. Dervievi, str. 293-294.
ako neprijatelj produi napade, poruio im je da su duni da 768 Taj dio linije pojaan je uvoenjem odreda policije Lasta, a
brane dravu i narod, jer ovo je borba za opstanak. Dva cilja: poloaji prema k. 850 pojaani su vodom iz sastava 1. bbr.
drava i narod, Osloboenje, 27.7.1993. adinlija, Za Sarajevo, str. 113-114.

191
1. mtbr naredio evakuaciju snaga iz sela Jezera i posje- sjedavajue Owena i Stoltenberga da e se, ako odmah
danje rezervnih poloaja.769 ne prestanu napadi na Brko i Sarajevo, povui iz pre-
govora.776
Bio je to jedan od najteih dana u toku rata na
ui, u kome je poginulo na desetine boraca Armije i Meutim, agresorske snage ni 29. jula nisu pre-
MUP-a Republike Bosne i Hercegovine.770 Neto po- kinule ofanzivu na sarajevskom i branskom bojitu.
slije 16 sati, u selu Jezera, na IKM-u 1/1. mtbr, od ek- Naprotiv, na sarajevskom bojitu, na irem podruju
splozije granate poginuo je i komandant 1. mtbr Enver Trnova, estoko su napadale na pravcima Puzim
ehovi.771 Pred veer je dolo do sloma odbrane Go- ljemena, Hojta abii, Preani Preko brdo. Na
log brda i sve jedinice koje su ga branile napustile su bjelanika sela Tuila i Lukavac ispaljeno je preko
poloaje.772 Preostale snage 1. mtbr s pojaanjima iz 2. 1000 granata. Agresor je tog dana uspio probiti linije
Vmtbr zatvorile su liniju na lijevom krilu prema Visu, odbrane na pravcu Puzim ljemena i zauzeti Mali
a dio snaga na desnom krilu, uz pomo 1. bbr, odrao Puzim. Srpske snage takoer su granatirale poloaje
je poloaje prema Koti 850. U toku noi, dovoenjem ARBiH na slobodnom dijelu Golog brda iznad Had-
novih snaga, postavljena je i nova linija odbrane na ia, te objekte na Malom i Velikom polju. U veer-
sredinjem dijelu prema Golom brdu, koja e ostati ne- njim satima izvrile su pet hemijskih udara na polo-
promijenjena do kraja rata.773 aje 8. mtbr, 4. mtbr i 2. smtb na slobodnom dijelu
Golog brda. U rejonu Treskavice registrovani su letovi
Na trnovskom bojitu 27. jula VRS je, nakon ar-
VRS-ovog helikoptera i pregrupisavanje njenih snaga.
tiljerijske pripreme, izvrila vie pjeadijskih napada
Komanda odbrane Igmana zatraila je od VK-a i Ko-
na linije odbrane. Poseban pritisak vrila je na prav-
mande 1. korpusa svjee snage zbog sve tee situacije,
cu Preko polje Preko brdo. Takoer su granatirani
posebno u rejonu Ljuta Tuila.777
Igman, Bjelanica i bjelanika sela Rakitnica, Luka-
vac i abii. U toku dana srpske snage su helikopteri- U enevi je 29. jula predsjednik Alija Izetbegovi
ma prevozile ljudstvo i MTS na Treskavicu.774 s Radovanom Karadiem i Matom Bobanom dogo-
vorio prekid vatre na svim linijama dodira na cijeloj
Komanda odbrane Igmana 28. jula je trei put po-
teritoriji Bosne i Hercegovine od 30. jula u podne.
kuala osloboditi Golo brdo na Igmanu. U napadu su
Izetbegovi, Karadi i Boban naredili su komandan-
uestvovale jedinice 4. mtbr, 9. bbr, 8. mtbr i Odreda
tima Deliu, Mladiu i Petkoviu da ovaj dogovor
Zulfikar.775 Napad je poeo u 17 sati dobrom arti-
odmah sprovedu u djelo. Susret komandanata 30. jula
ljerijskom pripremom, koju je izvrio MAD 8. mtbr.
na Sarajevskom aerodromu zakazao je komandant
U poetku su se borbe uspjeno razvijale i diverzanti
UNPROFOR-ovih snaga general Briquemont.778 Sa-
Odreda Fikro, potpomognuti dijelovima drugih jedi-
stanak generala odran je prema dogovoru i oni su pot-
nica iz sastava 4. mtbr, probili su na Golom brdu prvu
pisali sporazum o prekidu borbenih dejstava u Bosni i
agresorsku liniju. Srpske snage su, potom, snanom
Hercegovini. General Deli odmah je izdao nareenje
artiljerijskom vatrom zasule dijelove linije na koje su
o prekidu borbenih dejstava komandantima korpusa.779
se probili pripadnici jedinica 4. mtbr. Nakon pretrplje-
nih gubitaka, snage ARBiH su se povukle. Jo dok je dogovaran susret komandanata radi
S obzirom na ukupan razvoj dogaaja na ratitu,
776 Radio Bosne i Hercegovine, Veernji dnevnik u 19
predsjednik Predsjednitva RBiH Alija Izetbegovi je
h, 28.7.1993.
u enevi upozorio srpski pregovaraki tim i kopred- 777 AARBiH, Komanda Igman, Borbeni izvjetaj, Broj: 03-26/9,
29.7.1993.
769 Ibid., str. 114. 778 AARBiH, VK OSRBiH, Komandama korpusa (za koman-
770 Iako su svi ratni dani na ui bili pakleni, ipak se za 27. 07. danta), Broj: 1/297-85. General Ratko Mladi je prvi 29. jula,
1993. godine moe rei da je bio najkritiniji, najstrahovitiji i da pozivajui se na spomenuto nareenje Radovana Karadia,
smo tog dana preivjeli pravi dehenem. Dervievi, str. 297. izdao nareenje komandama i komandantima korpusa i Vazdu-
hoplovstva da odgovorno i dosledno sprovedu ovo nareenje
771 adinlija, Za Sarajevo, str. 114.
na cijeloj teritoriji bive BiH. Obavjetavajui komandante
772 U povlaenju su velike gubitke pretrpjeli MUP-ovi specijalci i korpusa ARBiH o ovom dogovoru, te da je general Mladi iz-
borci 1. bbr, zato to, zbog zaglavljenog tenka, nisu mogli kori- dao nareenje o prekidu svih b/d etnikim snagama, general
stiti spominjanu traneju. Ibid., str. 115. Deli ih je upozorio kako e sve jedinice Armije RBiH preduzeti
773 Ibid., str. 115. neophodne mjere za potovanje sporazuma, koji e eventual-
774 AARBiH, Komanda odbrane Igman, Borbeni izvjetaj, Str. no biti postignut na aerodromu, ali i da imaju jedinice u punoj
pov.broj: 03-26/6, 27.7.1993. b/g da odgovore na eventualna ofanzivna dejstva agresora.
775 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Izvjetaj o borbi za oslobaa- Slinu zapovijest postrojbama HVO-a uputio je i zapovjednik
nje Golog brda (tt. 1246) rejon Igmana, Str.pov.broj: 05/6-391, Glavnog stoera HVO-a Milivoj Petkovi.
31.7.1993. 779 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Broj: 1/360-1, 30.7.1993.

192
potpisivanja primirja, tokom 29. jula, na padinama Tokom 30. jula Komanda odbrane Igmana je na
Treskavice, gdje je agresor zadnjih dana jula preu- ugroeni sektor odbrane u podnoju Bjelanice uputi-
smjerio svoje glavne snage, poeo se raspadati sistem la odreena pojaanja. Na ovaj dio bojita ispred Ko-
odbrane ARBiH. U popodnevnim satima s poloaja na mande odbrane Igmana doli su Salko Gui i Meho
Jabuci iznad Tuila povukli su se borci 45. bbr iz Kli- Kariik Kemo, koji su pokuavali s preostalim i novim
sa, a potom sa susjedne Mlakve i borci Bataljona Lju- snagama zaustaviti nadiranje agresora. U veernjim
ta. Povukla se i grupa boraca jedinice Muderis koja satima probijen je i tunel ispod Sarajevskog aerodro-
im je upuena na ispomo.780 Te noi u abie je stiglo ma i omogueno slanje jedinica iz Sarajeva za odbranu
i stotinjak policajaca iz Zenice i oekivalo se da e Igmana i Bjelanice. I ve prve noi kroz tunel je pro-
oni do jutra posjesti naputenu liniju Jabuka Mlakva, ao dio jedinice 2. smtb i dijelovi nekoliko drugih jedi-
ali su zeniki policajci odbili da se ukljue u odbranu nica. Naelnik VK-a je iste noi naredio komandama
ovog vanog bojita i vratili se prema Zenici.781 101, 5. i 9. mtbr iz Sarajeva da odmah u toku noi
upute na Igman po jednu etu.786 Narednih dana dije-
Tog 29. jula, dok su sve strane javno izdavale na-
lovi ovih jedinica stavili su se na raspolaganje Koman-
reenja da se uspostavi i potuje prekid vatre, a ko-
di odbrane Igmana. Komandant 6. korpusa naredio je
mandant VRS-a u tome prednjaio, komandant SRK-a
Komandi 45. bbr iz Neretvice da odmah na Bjelanicu
general Stanislav Gali izdao je nareenje svojim i pri-
poalje novu etu umjesto odbjegle jedinice.787
dodatim jedinicama za daljnja dejstva, koja su trebala
poeti 30. jula u 7 sati.782 Tako je napad srpskih snaga Kao i prethodnih dana tokom operacije LUKA-
nastavljen 30. jula. U toku dana njihove jedinice zapo- VAC-93 i 30. jula, kada su srpske snage nadirale pre-
sjele su nebranjene Jabuku i Mlakvu i ovladale selom ma Bjelanici, ARBiH je bila prinuena da vodi borbu
Rakitnica, a zatim do kraja dana zauzele i sva sela u i na drugom frontu - prema HVO-u i HV-u. Tog su
kotlini izmeu Bjelanice, Visoice i Treskavice.783 dana jedinice HVO-a i HV-a iz Kiseljaka i ubrana
artiljerijom dejstvovale po Pazariu i Tarinu. U z/o
U borbenom izvjetaju dostavljenom VK-u ko-
6. korpusa jo su granatirali Jablanicu i Pisvir, a pje-
mandant odbrane Igmana Vahid Karaveli je izvijestio
adijski napali selo Doljane, ali je taj napad odbijen. S
da u toku noi nastoji angaovati svakog raspoloivog
druge strane jedinice ARBiH su tog 30. jula postigle
ovjeka, s pukom ili bez nje, u pokuaju da zatvo-
veliku pobjedu nad snagama HVO-a i HV-a u Bugoj-
ri breu nastalu u odbrani i uz to zatraio hitno do-
nu, oslobodile ovaj grad i nastavile oslobaati naselja
premanje novih snaga najmanje jaine bataljona.784
prema Gornjem Vakufu.788
Komandant VK-a Rasim Deli uputio je protest Ko-
mandi UNPROFOR-a protiv licemjernog ponaanja U nedjelju ujutro 31. jula uspostavljena je nova
generala Mladia koji pred gospodom Brikmonom i linija odbrane snaga ARBiH: Bijela lijeska Zagon
Kotom glumi duebrinika, a i dalje ari i pali.785 elinac Lisiija glava Dobrodo tt 1323 tt 1407
Vukova glavica Pale i dalje obroncima Visoice.
Srpske snage su cijeli dan neprekidno granatirale te
780 efko Hodi, Deseta godinjica bitke za Igman, Kobni pad
Jabuke, Osloboenje, 22.7.2003. Borci Bataljona Ljuta po- poloaje, a iz sela abii i Rakitnica napadali uz po-
vukli su se nakon pogibije njihovog komandanta Ramiza i- drku dvaju tenkova i dviju praga.789
lia. Komandant odbrane Igmana Vahid Karaveli je 30. jula
obavijestio komandanta Delia da su se dvije ete iz Konjica Srpske snage su 31. jula zauzele Hojtu i Bijelu li-
(eta Muderis i ete iz Klisa) potpuno raspale i pojedinano
i po grupama nestale u pravcu Konjica. AARBiH, Komanda
jesku. Razbile su posljednju odbranu Armije kod sela
Igman, Dopuna borbenog izvjetaja, Broj: CV-467-07/93, Miliia, ule u selo i zapalile ga. Potom su zaposjeli
30.7.1993. Igrite, odakle su sijaima smrti gaali borce ARBiH
781 AARBiH, Komanda 6. korpusa, Pokretna grupa VK, Prijed-
koji su se povlaili preko Dugog polja. Bili su to dije-
log, Str.pov.broj: CV-501-30-7/93, 30. 7.1993.
782 ICTY: Komanda SRK-IKM, Nareenje za daljnja dejstva, Str. lovi jedinica 81. bbr, 8. mtbr, Odreda Zulfikar, 43.
pov.broj: 20/15-813-57, 29.7.1993.
783 AARBiH, Komanda odbrane Igmana, Dopuna borbenog izvje-
taja 30.7.1993. u 22.30 h, Str.pov.broj: CV-471-07/933.7.1993. 786 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Str. pov.broj: 209/1,
784 Ibid. 30.7.1993.
785 AARBiH, VK OSRBiH, Komandi Unprofora za BiH, Str.pov. 787 AARBiH, Komanda 6. korpusa, Izvjetaj i prijedlog mjera,
broj: 1-298/109, 30.7.1993. Deli je naveo da pored potpi- 30.7.1993.
sanog primirja o prekidu vatre dana 30.7. srpske snage ne- 788 AARBiH, VK OSRBiH, Informacija o toku borbenih dejstava
smanjenom estinom atakuju na slobodnu teritoriju Igmana na teritoriji Republike Bosne i Hercegovine za period od 24 sata
spalile selo Rakitnicu i produuju dejstva ka selima Bjelanice. dana 30.7.1993. godine, Str.pov.broj: 02/1-208, 31.7.1993.
Zatraio je od generala UNPROFOR-a da preduzmu sve to je 789 AARBiH, Komanda Igman, Vanredni borbeni izvjetaj, Broj:
u njihovoj moi da srpske snage prestanu s divljanjem. CV-477-07/93, 31.7.1993.

193
bbr iz Konjica i grupa boraca iz 2. smtb.790 Komandant Bosanska krajina, u ijem sastavu je bila i 17. kraji-
odbrane Igmana Karaveli je u kasnim nonim satima ka brigada, te u skladu s tim izdao nareenja koman-
poslao dramatian apel VK-u OSRBiH i Komandi 1. dantima ovih sastava.797
korpusa.791
Proboj srpskih snaga tokom prethodnih dana na
Bez obzira na potpisano primirje i prijetnje svjet- bjelanikom pravcu ne samo da je snage ARBiH u
ske zajednice da e bombardovati njihove poloaje oko odbrani doveo u teku operativno-taktiku poziciju
Sarajeva, rukovodstvo VRS-a nije prekidalo operaciju ve je moralno-psiholoko i ope stanje ljudstva ovih
LUKAVAC-93. Komandant SRK-a je 31. jula izdao jedinica, ve iscrpljenih jednomjesenim neprekidnim
nareenje da se dejstva nastave i narednog dana, kao i krvavim borbama, doveo na rub potpunog sloma.798
i napadi prema Crnom vrhu, iljku i Babinom dolu, U takvoj situaciji, oekivano, agresor je 1. augusta e-
a nakon to zaposjednu ove objekte, produiti dejstva stoko napao poloaje jedinica ARBiH koje su branile
prema vrhu Bjelanice i osvojiti ga. Jedinice koje su podnoje Bjelanice, probio linije odbrane na kotama
napadale na hadikom pravcu dobile su zadatak da Katuni, Veliki siljevac i Gare, zaposjeo ih te tako di-
osvoje Trenjevo brdo.792 jelu jedinica presjekao put za Igman.799
U toku noi 31. jula na 1. august, jedinice ARBiH, VRS je produila dejstva prema vrhu Bjelanice,
koje su se nalazile u podnoju Bjelanice i pokuavale koji su branili jedinica Silver fox i grupa pripadnika
zaustaviti nadiranje agresora s Bijele lijeske i Hojte, MUP-a koja se borila u sastavu 81. bbr. Bez obzira to
te iz Miliia i drugih bjelanikih sela, uspostavile su su, nakon pada iljka i tirnog dola, braniocima vrha
novu liniju od Rebri preko drebenova vrela, Stoca, Bjelanice upomo upuene grupe boraca 8. mtbr, srp-
unjate glave, Garea, Velikog i Malog siljevca, Ka- ske snage su 1. augusta oko 16 sati, bez veeg otpora,
tuna do iljka i Koarina.793 zauzele opservatoriju, odnosno vrh Bjelanice i ista-
kli etniku zastavu.800
Sjedinjene Amerike Drave su 31. jula zatraile
da se u Briselu sastane Savjet NATO-a kako bi razmo- Zauzimanjem vrha Bjelanice, VRS je razdvojila
trili situaciju u BiH, a to jutro jedan zvaninik ame- snage odbrane Igmana. Jedinice koje su ostale na ju-
rike administracije izjavio je da su zemlje lanice goistonom dijelu Bjelanice, a bile su to dvije ete 81.
NATO-a zamoljene da razmotre prijedlog o moguim bbr, grupe boraca iz sastava 8. mtbr, Odreda Zulfikar,
vazdunim udarima kako bi se okonala opsada Sara- grupa konjikih boraca iz sastava 43. bbr, grupa iz 2.
jeva i drugih gradova.794
Zbog dramatinog pogoranja situacije na igman- 797 AARBiH, Komanda 3. korpusa, Nareenje, Str.pov.broj: 1968
370, 1.8.1993. Komandant OG Bosanska krajina Mehmed
skom bojitu, komandant VK-a je naredio Komandi Alagi naredio je formiranje mjeovite ete od po 40 boraca
3. korpusa da zamrzne sva dejstva prema HVO-u, te da iz 17. SKbbr, 312. bbr iz Travnika i 306. bbr takoer iz Travni-
ka. Ovu mjeovitu etu nazvao je eta Bosanska krajina, a
hitno na Igman uputi jedan bataljon iz 7. muslimanske za njenog komandira postavio Alena Salkia, komandira ID
ili, ako to nije mogue, onda bataljon iz sastava 17. 312. bbr; AARBiH, OG Bosanska krajina, Formiranje mje-
krajike brigade.795 Komandi 6. korpusa nareeno je ovite ete Bosanska krajina, 1.8.1993. Meutim, Komanda
306. bbr nije ispotovala nareenje komandanta Alagia i nije
da u toku noi na Igman ubaci svjee snage i to vie poslala 40 boraca za Igman. eta Bosanska krajina sa 80
municije.796 Prvog augusta komandant 3. korpusa En- boraca, po 40 iz 17. krajike i 312. bbr, istu veer krenula je
ver Hadihasanovi edo odluio je na Igman odmah prema Igmanu. Komandant 7. muslimanske Amir Kubura od-
luio je na Igman poslati etu sa 110 boraca iz 4. bataljona
uputiti po jednu ojaanu etu iz sastava 7. mbbr i OG na elu s komandantom ovog bataljona Safetom Junuzoviem.
Prema nareenjima Alagia i Kubure, obje ete bile su dune
pretpoiniti se Komandi 6. korpusa i one su to uradile im su 2.
augusta stigle u Pazari.
790 AARBiH, Izvjetaj Alije Miliia, komandira 8. mtbr, Broj:
114/93, 18.8.1993. 798 O tome kakva je atmosfera vladala na Igmanu 1. augusta 1993.
vidi se iz izvjetaja koji je Ziro Suljevi poslao tog dana u 11
791 AARBiH, Komanda odbrane Igman, Dopuna borbenog iz-
sati tabu Vrhovne komande. Vlada jedna opta apatinost,
vjetaja, Str.pov.broj: 03.-26/88, 31.7.1993. Karaveli je pisao:
strah i briga da je neminovan pad Igmana, pisao je Suljevi.
Hitno potrebno pravih boraca. Pokuavamo uspostaviti liniju
Nade su prisutne u iekivanju 1/7. muslimanske brigade i na-
iljak-Javorak. Igman je u opasnosti. Stanje je alarmantno.
javljenih jedinica iz Sarajeva. Suljevi jo pie kako nita ne
792 ICTY, Komanda SRK IKM, Nareenje za dalja dejstva, Str. funkcionie i da je RiK paralisan, te da Karaveli nije u sta-
pov.broj: 20/15-513-61, 31.7.1993. nju objektivno da bilo ta promijeni na bolje, jer je takav odnos
793 AARBiH, Izvjetaj Alije Miliia, komandira 8. mtbr, Broj: jednog dijela jedinica prema borbi. AARBiH, Ziro Suljevi,
114/93, 18.8.1993. Izvjetaj tabu Vrhovne komande Sarajevo, 1.8.1993. u 11:00.
794 NATO se sprema za BiH, Osloboenje, 1.8.1993. 799 Izvjetaj Alije Miliia.
795 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Broj: 02/964-1, 31.7.1993. 800 AARBiH, Ziro Suljevi, Izvjetaj tabu Vrhovne komande Sa-
796 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Broj: 1/297-98, 31.7.1993. rajevo, 1.8.1993. u 18.00.

194
smtb, povlaile su se prema Lukomiru. Tim dijelom a Sarajevo. I Komanda odbrane Igmana je 2. augusta
bojita komandovao je Salko Gui, komandant 6. napustila IKM Borik i prela na Hrasniki stan.806
korpusa. Ostale jedinice ostale su na sjeverozapadnom
Srpske snage su 2. i 3. augusta 1993. imale izgled-
dijelu - prema Igmanu, i njima je komandovao Vahid
nu priliku da se preko Igmana spoje sa snagama iz Had-
Karaveli, komandant odbrane Igmana. Na obje strane
ia, presijeku igmanski put spasa Hrasnica Paza-
situacija je bila alarmantna, jer je teko bilo zaustaviti
ri i Sarajevo stave u duboko okruenje. Meutim, one
borce koji su u kolonama naputali prostor Igmana i
ta dva dana nisu napadale. Karadi, koji se u to vrije-
Bjelanice.801 Posebno je dramatina situacija bila na
me nalazio na pregovorima u enevi, zahtijevao je od
Igmanu, gdje se, ve u popodnevnim satima 1. augu-
Glavnog taba VRS-a da se 2. i 3. augusta suzdre od
sta, povukao veliki dio snaga prethodno rasporeenih
napada na Sarajevo i oko Sarajeva. Sugerisao je da nji-
ispod vrha Bjelanice. Bili su to borci dvaju bataljona
hove snage ne uzimaju Igman i brda oko Igmana, jer
82. bbr i preostale jedinice 81. bbr. Drugi bataljon 82.
je pogreno procijenio da se jedinice ARBiH namjerno
foanske, koji je, uz povremenu podrku dijelova dru-
povlae s tih prostora kako bi u njih ule srpske jedi-
gih jedinica, od 14. jula herojski branio Proskok, nakon
nice da bi ih Amerikanci izbombardovali.807 Mladi
pada vrha Bjelanice, naao se u bezizlaznoj situaciji,
je djelimino popustio Karadievom pritisku i nared-
pa je iz Komande odbrane Igmana dobio nareenje da
na dva dana nije nastavio napad preko Igmana kako
se povue na Igman. S njima se na Igman povukla i
bi se spojio sa svojim snagama u Hadiima. Istina,
grupa boraca 2. smtb i jedinica boraca IBOG-a koja
srpske snage su 2. augusta gotovo bez borbe ovladale
se borila u sastavu 82. bbr.802 U toku dana, 1. augusta,
hotelskim kompleksom na Bjelanici, Crnim vrhom,
Igman su napustili Komanda i borci Odreda Zulfi-
s kojeg su se povukli borci 8. mtbr, i Zoranjskim vi-
kar i jedinica Silver fox. Borci 81. bbr i 82. bbr su
jencem, te zauzele hotele Borik i Igman, a jedini
u zoru 2. augusta takoer napustili Igman i uputili se
otpor pruile su im snage 4. mtbr na Crnom vrhu i Zo-
prema Pazariu.803 Borci kijevske ete 81. bbr, nakon
ranjskom vijencu.808
naputanja Igmana, prikljuili su se 4. mtbr u Hrasni-
ci, gdje su ivjeli lanovi njihovih porodica. S Igmana Nakon pada vrha Bjelanice, u noi 1/2. augusta
su u toku noi 1/2. augusta evakuisani ratna bolnica s Komanda 9. bbr uputila je, kao pojaanje, jednu etu
oko 60 ranjenika i MAD 8. mtbr. Artiljerijska orua svojih boraca u rejon Vlahinje, radi uvezivanja sa sna-
su, izuzev jedne haubice 105 mm, koja je ostala na gama ove brigade na Meeoj glavi. Jedinica jaine
Hrasnikom stanu, premjetena u Pazari.804 S Igmana ete upuena je i na Lokvanjske aire i urino brdo,
se 2. augusta ujutro evakuisala i Komanda 8. mtbr. U a dijelom snaga ove brigade zatvoren je i pravac od
popodnevnim satima, nakon to su se nali u poluo- Crvenih stijena prema Obeljku, Golom brdu i Brezo-
kruenju i nakon pretrpljenih gubitaka, sa Straita su vai.809
se povukli i preostali borci 8. mtbr.805 S jugoistone strane Bjelanice srpske snage su
Tako je od veernjih sati 1. augusta do popodneva nastavile dejstva prema Dugom polju i na ovom prav-
2. augusta Igman napustila veina njegovih branilaca, cu zauzele i najudaljenije selo trnovske opine prema
bez nareenja ili odobrenja Komande odbrane Igmana, Konjicu - Umoljane. VRS-ove snage nastavile su dej-
koja je 2. augusta na Igmanu imala na raspolaganju jo stva prema Lukomiru, ali su 2. augusta na Velikom
dijelove jedinica iz sastava 4, 101. i 5. mtbr, 2. smtb, visu na ulazu u Dugo polje zaustavljene.810
te 70 pripadnika MUP-a iz Odreda Bosna i CSB- U Briselu je 2. augusta Savjet NATO-a najprije
odbio ameriki prijedlog o preduzimanju zranih na-

806 AARBiH, Ziro Suljevi, Izvjetaj tabu Vrhovne komande Sa-


801 efko Hodi, Deseta godinjica bitke za Igman, Osloboe- rajevo, 2.8.1993. u 15.00.
nje, 26.7.2003. 807 ICTY, GVRS, Komandi TG Kalinovik, na linost generala
802 Prema tvrdnji Bakira Garibovia, u to vrijeme naelnika taba Mladia, Str.pov.broj: 02/2-601, 2.8.1993.
82. bbr, nareenje o povlaenju njemu je telefonom izdao Zaim 808 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Stanje na Igmanu i prijedlog
Imamovi, postavljeni komandant OG Igman i lan ad hoc odluke, Str.pov.broj: B.B., 2.8.1993. Inae je 4. mtbr iz Hrasni-
Komande odbrane Igmana. ce tih dana bila glavni oslonac odbrane Igmana. Ona je i logi-
803 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Stanje na Igmanu, izvjetaj i stiki opsluivala sve jedinice koje su od 1. augusta iz Sarajeva
prijedlog odluke, Str.pov.broj: B. B., 2.8.1993. izlazile na Igman.
804 AARBiH, VK ARBiH - Uprava Vojne bezbjednosti, Izjava Re- 809 AARBiH, Komanda 9. bbr, Borbeni izvjetaj, Broj: CV-005-
ufa Sidrana, komandanta MAD - a, 27.8.1993. 08.1993, 2.8.1993.
805 AARBiH, VK ARBiH - Uprava Vojne bezbjednosti, Izjava Mu- 810 efko Hodi, Deseta godinjica bitke za Igman, Osloboe-
stafe Musia, 3.9.1993. nje, 28.7.2003.

195
pada protiv bosanskih Srba da bi se prekinula opsada Poto nije bilo gotovo nikakve komunikacije iz-
Sarajeva, s obrazloenjem da bi zrani napadi doveli meu Komande odbrane Igmana, odnosno jedinica
u opasnost vojno i civilno osoblje UN-ovih snaga u 1. korpusa na Igmanu i Komande 6. korpusa i njenih
BiH.811 Meutim, ameriki predsjednik Bill Clinton jedinica, komandant VK-a je, radi sreivanja stanja
izjavio je kako se nada da saveznici nee dopustiti da i organizacije sadejstva izmeu 1. i 6. Korpusa, 3. au-
Sarajevo umre od gladi ili padne.812 gusta na Igman uputio tim starjeina iz sastava VK-
a.818 Mnogo znaajniju mjeru predstavljao je izlazak
U enevi je predsjedavajui Predsjednitva RBiH
triju eta iz Sarajeva u Hrasnicu iz sastava 2. Vmtbr,
Alija Izetbegovi 2. augusta zatraio od Karadia da
102. mtbr i 2. bbr, koje su kroz tunel prole 3. augusta
naredi povlaenje srpskih vojnika s Bjelanice. Ako
uveer.819
se oni ne povuku, dodao je Izetbegovi, mi emo
razmotriti nae dalje uee na pregovorima.813 Pod Istu veer iz Ratelice se u rejon Kabalova na
pritiskom SAD-a, u Briselu je 3. augusta ponovo za- Igmanu vratila eta 81. bbr. Ta eta je, po nareenju
sjedao Savjet NATO-a i tada prihvatio inicijativu pred- Komande odbrane Igmana, 4. augusta ujutro dijelom
sjednika Clintona o zranim napadima na snage bo- snaga zauzela liniju desno od asfaltnog puta prema
sanskih Srba ukoliko ne prestane s opsadom Sarajeva skakaonici na Malom polju, a veim dijelom snaga iz-
i drugih muslimanskih enklava.814 Ohrabrena ovom vrila pokret prema hotelu Mrazite. Meutim, na
odlukom Savjeta NATO-a i stavom amerikog pred- dijelu puta od Malog polja prema Mrazitu ususret
sjednika Clintona, bosanskohercegovaka delegacija su im dole srpske snage, koje su se uz podrku tenko-
ostala je u enevi.815 va kretale prema Malom polju. Borci 81. bbr otvorili
su vatru na njih i srpske snage povukle su se u umu.
Bez obzira na ultimatum iz Brisela, pa i Karad-
Oekujui da e VRS ponovo napasti upotrebljavaju-
ieva upozorenja, general Mladi nije odustajao od
i tenkove, komandant snaga 81. bbr Selim Hamzi
nastavka ofanzive na Igman. Istog dana kada je Sa-
je kurirom poslao poruku komandantu Karaveliu da
vjet NATO-a u Briselu donio odluku o bombradovanju
im poalje protivoklopna sredstva. Komandant VK-a
agresorskih snaga, 3. augusta 1993. godine, Komanda
je tog 4. augusta pretpoinio ete iz sastava 7. mbbr
SRK-a je svojim i pridodatim jedinicama izdala nare-
i etu Bosanska krajina IKM-u 1. korpusa.820 Ove
enje za nastavak borbenih dejstava. Snagama ovog
jedinice stigle su na IKM na Hrasnikom stanu nepo-
korpusa nareeno je da 4. augusta istovremeno napad-
sredno prije dolaska Hamzievog kurira i obje su od-
nu slobodne dijelove Igmana s Bjelanice i Velikog
mah upuene na Malo polje. Kada su VRS-ove snage,
polja, te iz Hadia i Ilide, sa zadatkom da se do 18
poslije artiljerijske pripreme, ponovo krenule u napad
sati uveer spoje na Brezovai.816
pravcem Veliko polje Malo polje, ove jedinice su ih,
Komandi odbrane Igmana 3. augusta na raspola- zajedno s borcima 81. bbr, zaustavile.821
ganju su bile snage 4. mtbr, eta iz sastava 5. mtbr sa
Agresor je 4. augusta takoer napao i poloaje
150 boraca, eta MUP-a sa 70 boraca, eta iz sastava
ARBiH i MUP-a u rejonu Objeenjak, gdje su bili bor-
101. mtbr sa 40 boraca i eta iz 2. smtb s 80 boraca.817
ci 4. mtbr i policajci Odreda Bosna i CSB Sarajevo.
I ovaj napad je odbijen.822 U zoni 9. bbr napao je u
811 NATO ne podrava ameriki plan, Osloboenje, 3.8.1993.
812 Bil Klinton: Saveznici e zatititi Sarajevo, Osloboenje,
rejonu Karamustafini airi, ugrozivi neposredno od-
3.8.1993. branu na ovom dijelu, pa je komandant brigade traio
813 Nada Al Issa, etnici ugrozili pregovore, Osloboenje, pomo od VK-a.823
3.8.1993.
814 Savjet Atlantskog pakta odluio: Spremno 60 aviona, Oslo- Zbog toga to se srpske snage ne samo nisu povu-
boenje, 4.8.1993. kle s Bjelanice nego su i nastavile ofanzivu na Igman,
815 Mirovni pregovori o BiH: Brisel produio enevu, Osloboe-
nje, 4.8.1993.
816 ICTY, Komanda SRK IKM, Nareenje za dalja dejstva, Str. 818 AARBiH, VK OSRBiH, Sagledavanje situacije na Igmanu,
pov.broj: 20/15-813-65, 3.8.1993. Nareenje, Str.pov.broj: 1/297-123, 3.8.1993.
817 AARBiH, Komanda odbrane Igmana, Vanredni borbeni 819 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Str.pov.broj: CV-6127,
izvjetaj, 3.8.1993. Karaveli u ovom izvjetaju takoer navodi 3.8.1993.
da je iz 101. mtbr stiglo samo 80 boraca (nenaoruani), te da
820 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Str.pov.broj: 1/297-132,
su od toga samo 40 uspjeli uputiti na liniju, a ostali su uhap-
4.8.1993.
eni. Sve ostale jedinice iz dosadanjeg sastava OG 'Igman',
sa svim dosadanjim pojaanjima, na elu sa komandantima 821 AARBiH, Komanda Igman, Redovni borbeni izvjetaj, Str.
dosadanjih jedinica, su pojedinano i kolektivno dezertirali pov.br. CV-009-08/93, 4.8.1993.
iako je svakom od komandanata lino dato precizno i jasno 822 Ibid.
nareenje kada su u pitanju dalja borbena dejstva. 823 AARBiH, Komanda 9. bbr, Broj: 09-008-08/93, 4.8.1993.

196
Heroj oslobodilakog rata Safet Zajko Heroj oslobodilakog rata Enver ehovi

Proskok, juli 1993.

197
198
bosanskohercegovaka delegacija, na elu s predsjed- nim airima i urinom brdu, oko kojeg se razvila vi-
nikom Alijom Izetbegoviem, 4. augusta je u enevi esatna borba. Napad je odbijen u emu je znaajnu
odbila da nastavi pregovore o miru. Delegacija je na- ulogu odigralo dejstvo artiljerije 8. mtbr i 9. bbr.830
stavak pregovora uslovila povlaenjem srpskih snaga
Ve smo naveli da je komandant VK-a 5. augu-
s Bjelanice narednog dana do 17 sati.824 Predstavni-
sta naredio komandantima 1. i 6. korpusa da sprijee
ca za tampu amerikog predsjednika Clintona Dee
neprijateljsko zauzimanje Brezovae. Uveer 6. augu-
Dee Myers u srijedu 4. augusta izjavila je da bi SAD i
sta do njega je dola informacija da je Brezovaa pala,
NATO, ako srpske snage ne obustave opsadu Sarajeva
pa je naredio komandantu 6. korpusa da Brezovaa
do narednog ponedjeljka, mogli poeti zrane napade
ne smije pasti u ruke etnika i mora se odrati po svaku
na njihove poloaje.825
cijenu. Ukoliko je pala u ruke etnicima, vratiti je u
Komanda SRK-a je 5. augusta ponovo naredila nae ruke ne pitajui za cijenu.831
svojim jedinicama da do 18 sati zaposjednu Brezovau
Kolika je konfuzija vladala u organizaciji odbrane
i Trenjevo brdo i tako presijeku put Pazari Igman,
Igmana i Bjelanice tih dana, kao uostalom i cijelim
da uzmu Hrasniki stan, Crni vrh i da se spoje snage
tokom VRS-ove ofanzive, govori injenica da na Bre-
Ilidanske i Igmanske brigade sa snagama na Igmanu
zovai nije bilo snaga ARBiH, ni 5. augusta, ni sutra-
i Bjelanici, te da se obezbijede pokret i manevar
dan, kao ni prethodnih dana. Jo nakon pada Golog
pravcima koji sa platoa Igmana izvode ka Hrasnici.826
brda, Obeljka i Stupnika 17. jula 1993, pristup Brezo-
U artiljerijskoj pripremi, koja je trajala dva sata, agre-
vai bio je nemogu, te je Komanda 9. bbr uspostavila
sor je na slobodne dijelove Igmana ispalio oko hilja-
novu, bezbjedniju liniju iznad Brezovae kako bi na
du projektila, a zatim pjeadijskim snagama krenuo
tom dijelu obezbijedili i put Pazari Hrasnica.832 S
prema Crnom vrhu i Malom polju, te preko obronaka
ove linije su pripadnici 9. bbr 7. augusta ujutro pri-
Bjelanice ka Karamustafinim i Lokvanjskim airima,
mijetili da se na Brezovai nalaze srpske snage s jed-
preduzevi tri napada koja su odbijena. S obzirom na
nim tenkom koji je dejstvovao po njihovim linijama
to da je teite VRS-ovog napada preneseno s padi-
iznad sela Lokve.833 Osim toga, iz prislunog centra 1.
na Bjelanice prema Karamustafinim airima, te da su
korpusa oko 17 sati istog dana javili su da su etnici
njene snage pokuavale zaposjesti elebijin vrh i u-
izali na vrh (Malog) Trenjevog brda, a neto kasnije
rino brdo, u toku dana je na Karamustafine aire, kao
da s Malog Trenjevog brda kreu na Veliko Trenjevo
ispomo borcima 9. bbr, upuena eta 7. muslimanske
brdo.834 Vjerovatno ta informacija uope nije proslije-
brigade, a na njene poloaje na Malom polju uvedena
ena na IKM 1. korpusa na Igmanu, jer je 8. augusta
eta 5. mtbr.827
s IKM-a na Hrasnikom stanu na Trenjevo brdo upu-
VK je procjenjivao da e neprijatelj i u toku noi ena eta iz sastava 101. mtbr, sa zadatkom da zatvori
nastaviti borbene aktivnosti s ciljem da zauzme Bre- prazan prostor na Trenjevom brdu prema Brezovai,
zovae i presijee igmanski put, te je komandantima izmeu poloaja 4. i 9. mtbr. Ovu jedinicu na Trenje-
1. i 6. korpusa nareeno da imaju jedinice u gotovosti vom brdu doekale su snage VRS-a.835
za odbijanje napada i ostvare potpuno sadejstvo svo-
Konfuziju koja je karakterizovala stanje na Igma-
jih snaga.828 Po pitanju organizacije snaga, VK je tog
nu i u kontekstu koje su bili mogui prethodno apostro-
dana, na prijedlog Komande 1. korpusa, ukinuo Ope-
firani nesporazumi odslikava i incident koji se dogodio
rativnu grupu Igman i naredio komandantu 1. kor-
pusa da formira IKM za rukovoenje i komandovanje
oruanim sastavima na prostoru Igmana.829 830 AARBiH, Komanda 6. korpusa, Vanredni izvjetaj, Str.pov.broj:
CV-514/93, 6.8.1993.
U petak 6. augusta agresor je izveo nekoliko pje- 831 AARBiH, VK OSRBiH, Str.pov.broj: 1/297-145, 6.8.1993.
adijskih napada na poloaje Armije na Karamustafi- 832 Objanjenje Nezira Kazia, ratnog komandanta 9. bbr.
833 AARBiH, Komanda 6. korpusa, Borbeni izvjetaj, 7.8.1993.
824 Ultimatum etnicima, Osloboenje, 5.8.1993. 834 AARBiH, Operativni dnevnik 1. korpusa, 7.8.1993. u 17.00 i
18.35 sati.
825 Agresoru sat otkucava, Osloboenje, 5.8.1993.
835 eta je na zadatak krenula na elu s komandirom Osmanom
826 ICTY, Komanda SRK - IKM, Nareenje za dalja dejstva, Str.
Mrniem. Trebali su se povezati s jedinicom iz sastava 9.
pov.broj: 20/15613-69, 5.8.1993.
mtbr, za koje su pretpostavljali da se nalaze u podnoju Tre-
827 AARBiH, Komanda Igman, Vanredni borbeni izvjetaj, Broj: njevog brda. Prispjevi na odredite, ugledali su naoruane
CV-014-08/93, 5.8.1993. vojnike za koje su vjerovali da su pripadnici ARBiH, a bili su
828 AARBiH, VK OSRBiH, Str.pov.broj: 1/297-137, 5.8.1993. to agresorski vojnici. Mrni im je komotno priao i oni su ga
829 AARBiH, VK OSRBiH, Ukidanje nareenja, Str.pov.broj: odmah zarobili. Nakon zarobljavanja, ubijen je i njegovo tijelo
1/297-141, 5.8.1993. je kasnije razmijenjeno.

199
nakon sastanka komandanta VK-a sa starjeinama 1. ugroze Blauj, unovnice i Hadie. U vezi s tim iz-
i 6. korpusa na IKM-u Hrasniki stan, iza ponoi 5. au- data su odgovarajua nareenja.842
gusta, u kojem je uz prijetnju orujem bio maltretiran
Pozicije VRS-a na Trenjevom brdu ozbiljno su
komandant odbrane Igmana Vahid Karaveli.836
ugroavale odbranu preostalih slobodnih dijelova
Za to vrijeme na Sarajevskom aerodromu nastav- Igmana. Snage 1. korpusa su 9. augusta, uz pomo
ljeni su razgovori izmeu komandanta VK-a OSR- jedinice MUP-a, u kojoj je bilo i pripadnika Odreda
BiH generala Rasima Delia i komandanta G-a VRS- Bosna, pokuale osloboditi Trenjevo brdo, ali bez
a Ratka Mladia o povlaenju srpskih snaga s Igmana uspjeha.843
i Bjelanice, kao uslova za nastavak mirovnih prego-
Komanda SRK-a je 9. augusta izdala novo naree-
vora u enevi. Nakon sastanka general Deli je izjavio
nje za borbena dejstva s ciljem da ovlada komunikaci-
kako nita nije potpisano, ali da je postignut dogovor
jom Malo polje Brezovaa, istovremenim napadima
da ve 9. augusta ujutro jedinice UNPROFOR-a izau
iz pravca Malog polja i s Trenjevog brda.844 U utorak,
na Igman i Bjelanicu i kontroliu povlaenje srpske
10. augusta, srpske snage su, i pored svih dogovora
vojske s ovih planina.837 Mladi je izjavio kako e se
i ultimatuma NATO-a, naoigled UNPROFOR-a, iz-
njegove snage povui s opservatorije na Bjelanici, ali
vrile artiljerijsko-pjeadijski napad na spomenutom
ne i na liniju od 30. jula.838
pravcu, ali su branioci Igmana njihov napad odbili.845
Devetog augusta Vijee NATO-a u Briselu jed-
U srijedu 11. augusta predsjednik Izetbegovi je
noglasno je usvojilo plan vazdunih napada na srpske
zaprijetio definitivnim prekidom mirovnih pregovora
poloaje, za iji je poetak zeleno svjetlo trebao dati
ako se srpske snage ne povuku s Igmana i Bjelanice.
generalni sekretar UN-a.839
Owen i Stoltenberg su postavili ultimatum Radovanu
UNPROFOR-ove snage su 9. augusta dobile za- Karadiu da do 10 sati 12. augusta povue svoje sna-
datak da preuzmu pozicije na kojima se nalazi agresor, ge s Igmana i Bjelanice kako bi se mogli nastaviti
te da kontroliu povlaenje njegovih snaga s prosto- mirovni pregovori.846 Agresorske snage se ni 12. au-
ra Malog i Velikog polja i s grebena planine Bjela- gusta nisu povukle s Igmana i Bjelanice, a Radovan
nice.840 UNPROFOR-ove snage su 9. augusta zaista Karadi je u enevi zaprijetio da e, ako uslijede
krenule na Igman i Bjelanicu da preuzmu poloaje od napadi Zapada na njegove vojnike, uslijediti nuklearni
agresorskih snaga i nadziru njihovo povlaenje, ali su rat.847 Istina, tog dana dolo je do izvjesnog pomjera-
se same povukle jer su naile na minska polja.841 nja VRS-ovih jedinica na Igmanu, a UNPROFOR nije
mogao procijeniti da li se povlae ili vre pregrupisa-
VK je procjenjivao da e UNPROFOR ipak
vanje.848
uspjeti preuzeti neke pozicije od agresorskih snaga na
Igmanu i Bjelanici, ali i da e srpske snage nastoja- U petak, 13. augusta, komandant UNPROFOR-a
ti potpuno ovladati objektima Brezovaa i Golo brdo za Bosnu i Hercegovinu general Francis Briquemont
i time onemoguiti snagama ARBiH da neposredno predao je komandantu VK-a OSRBiH Rasimu Deliu
tekst sporazuma s agresorskom stranom o povlaenju
836 Tri borca jedinice Zulfikar probudili su komandanta Karaveli- srpskih trupa s Igmana i mapu s linijama razgranie-
a, uperivi u njega puke na kojima su bile nabijene bajonete. nja. Deli je potpisao oba dokumenta.849 Prema spora-
Sproveli su ga u Operativni centar. U sali Operativnog centra
bili su Meho Kariik Kemo, Salko Gui, Ziro Suljevi, Mu- zumu, VRS-ove jedinice trebale su se povui s Igmana
stafa Musi, Nihad Bojadi, Munib Milii Barba... Nareeno
mu je gdje e sjesti, a dvojici boraca da u njega upere cijevi.
Karaveli je maltretiran zato to je na sastanku koji je odran 842 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje za aktivna borbena dej-
te noi, u prisustvu komandanta Delia i naelnika taba Hali- stva, Broj: 02/984-1, 9.8.1993.
lovia, kazao da je jedinica Zulfikar pobjegla s poloaja. Mal- 843 Odred policije MUP-a, Sarajevo, I eta, Izvjetaj o borbenim
tretiranje je trajalo dva sata. Tek kada je uspostavljena veza aktivnostima sa terena, 18.8.1993. (Kopija dokumenta u posje-
s komandantom Deliem i naelnikom Haliloviem, s kojima du . Hodia.)
su razgovarali Karaveli i Bojadi, nesporazum je izglaen. 844 ICTY, Komanda SRK IKM, Nareenje, Str.pov.broj: 20/15-
AARBiH, Komanda Igman, Redovni izvjetaj, Str.pov.broj: 813-91, 9.8.1993.
CV-020-08/93, 6.8.1993. 845 AARBiH, IKM 1. korpusa - Igman, Odgovor na zahtjev po pi-
837 Rasim Deli: Odluku donosi Predsjednitvo, Osloboenje, tanju stanja na prostoru Igmana i Bjelanice, Str.pov.broj: CV-
9.8.1993. 080-80/93, 10.8.1993.
838 etnici odlaze, UNPROFOR nastupa, Osloboenje, 846 Posljednji ultimatum Karadiu, Osloboenje, 12.8.1993.
9.8.1993. 847 Umjesto nastavka pregovora, Karadi prijeti nuklearnim ra-
839 NATO odluio, Gali na potezu, Osloboenje, 10.8.1993. tom, Osloboenje, 13.8.1993.
840 Plavci na kljunim koridorima, Osloboenje, 10.8.1993. 848 Povlaenje ili pregrupisavanje, Osloboenje, 13.8.1993.
841 Nema znakova o povlaenju, Osloboenje, 11.8.1993. 849 Radio Bosne i Hercegovine, Dnevnik u 15 h, 14.8.1993.

200
i Bjelanice do 16 sati 14. augusta, a za nadgledanje s ovom jedinicom, general Briquemont je obeao da
povlaenja bila je odgovorna Komanda UNPROFOR- e se ona istog dana povui s Trenjevog brda, ali je
a.850 Komandama 1. i 6. korpusa, te IKM-u 1. korpusa zahtijevao da ARBiH zamrzne svoje linije i ne vue
Igman istog dana je nareeno da u cilju realizacije po- neozbiljne i pogrene korake koji mogu samo pogor-
stignutog sporazuma obezbijede kontakt i potpunu sa- ati situaciju.852 Karaveli se ipak odluio da dijelom
radnju s predstavnicima UNPROFOR-a u nadgledanju Odreda Lasta, te diverzantskim grupama iz sastava
povlaenja agresora. Sporazumom je bilo odreeno da 2. Vmtbr i 9. mtbr, 14. augusta popodne krene u oslo-
se agresor povlai na liniju: s. Grivci s. Krupac baanje Trenjevog brda, ako se na njoj i dalje bude
Jasen s. Zoranovii Hrid (juno od komunikacije) nalazila srpska jednica. Navedene snage su s Velikog
Proskok (s/z od tt 1273 za 1200m) iljak (tt 1689) Trenjevog brda krenule u napad, odnosno eljanje
Javorak Lisiija glava s. Rakitnica s. abii Malog Trenjevog brda. Jurei niz brdo, kroz ipraje
kota 1108 i dalje lijevom obalom rijeke Rakitnice do i umu, pucali su estoko prema nevidljivom neprija-
kote 482. Kontrolne take UNPROFOR-a trebale su telju. Proeljali su Trenjevo brdo, a da nisu vidjeli ni
biti postavljene u: 1. s. Krupac, 2. Crni vrh (tt 1433), jednog ivog ni mrtvog agresorskog vojnika.853
3. G. Grkarica (raskrsnica puteva), 4. tt 2026, 5. Bje-
Ovo je znailo da su se VRS-ove snage povukle na
lanica (tt 2067), 6. s. Lukavac, 7. s. Rakitnica, 8. s.
linije od 30. jula. S obzirom na to da su time ispunjeni
Lukomir.851
postavljeni uslovi, pregovori u enevi nastavljeni su
Komandant 1. korpusa Vahid Karaveli je 14. 16. augusta 1993. godine. Operacija LUKAVAC-93
augusta izvijestio VK da se u toku 24 sata neprija- bila je okonana.
telj povukao s dosadanjih poloaja, odnosno da su
se sve njegove snage povukle prema dogovoru, osim
jednog voda koji je ostao na Trenjevom brdu. U vezi

850 Novi rok za povlaenje sa Igmana i Bjelanice, Danas, do 16 852 AARBiH, IKM 1. korpusa - Igman, Redovni borbeni izvjetaj,
sati, Osloboenje, 14.8.1993. Str.pov.broj: 141-08/93, 14.8.1993.
851 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Str.pov.broj: 02/992-1, 853 Sjeanja aktera dogaaja: Joze Ania, upe Bublina, Izeta
13.8.1993. Berkovca i Miralema Tinjaka.

201
Trnovo - Dejii, juli 1993. Desno Zaim Imamovi i Galib Hodi

Igman, 1993.

202
Igman, august 1993. Vahid Karaveli sa pripadnicima UNPROFOR-a

Bosanski ehidi

203
204
Tunel D-B

S
agledavajui stanje svojih jedinica i vojnu situa- snabdijevanja orujem i municijom, veliki problem u
ciju oko Sarajeva poetkom maja 1992. godine, organizaciji odbrane grada predstavljao je nedostatak
u toku preuzimanja dunosti komandanta 2. VO raznih drugih vrsta ratnog materijala, nedostaci odjee
JNA, odnosno Vojske Srpske republike Bosne i Herce- i obue, problemi u obezbjeenju ishrane i transporta
govine, general Ratko Mladi izvukao je bitne zaklju- boraca, lijeenja ranjenika i drugi. U svim subjektima
ke koji e ostati trajna karakteristika strategije ove odbrane u gradu tragalo se za rjeenjima problema
vojske prema Sarajevu do kraja rata. Izloio ih je na snabdijevanja jedinica. Najozbiljniji napori injeni su
srpskoj skuptini u Banjoj Luci, na njenom 16. zasje- na organizaciji namjenske proizvodnje u industrijskim
danju odranom 12. maja. Da bi stavio glavu adaje, pogonima i zanatskim radionicama u gradu. U Saraje-
kako je nazvao Sarajevo, pod eki srpske artiljerije vu je za takvu proizvodnju postojala respektivna kon-
i tako prisilio njegove stanovnike na predaju, Mladi centracija naunog i inenjerskog znanja i zanatske
je oko Sarajeva odluio naikati dodatnih 300 cije- vjetine. Nedostajale su sirovine, elektrina energija
vi artiljerijskog naoruanja svih kalibara, ukljuujui i i gorivo, pa su rezultati proizvodnje bili ogranieni
najrazornije kojima je raspolagao: rakete ORKAN upravo tim faktorima, a problem njihovog obezbje-
i R-65, poznate kao LUNA. Srpske poslanike upo- enja postavljao se jednako znaajnim kao i nabavka
znao je i s ostalim metodama kojima je, osim ekiem municije.
artiljerije, namjeravao staviti glavu adaje u prsten,
Nabavka i unos u grad prijeko potrebnih kolii-
a ija sutina je bila u, cijelim tokom rata dosljedno
na municije, protivoklopnih sredstava i deficitarnih
primjenjivanom, uskraivanju osnovnih humanitarnih
sirovina za namjensku proizvodnju pokuavani su na
potreba stanovnitvu Sarajeva.854
razliite naine. U krajnjoj nudi, ljudi koji su radili
Opsada grada ubrzo je donijela oskudicu roba na snabdijevanju jedinica ARBiH u Sarajevu bili su
svih vrsta. Snabdijevanje vodom, strujom i energen- prinueni koristiti sve postojee mogunosti i kanale.
tima u potpunosti je prekinuto, a zatim povremeno
Jedan od najee koritenih puteva za unos MTS-
obnavljano u ogranienim i nedovoljnim koliinama.
a bio je put preko aerodromske piste. Izmeu linija od-
Obustavljen je gradski saobraaj i prekinute telefon-
brane snaga 1. korpusa ARBiH na Dobrinji i Butmiru
ske komunikacije. Svakodnevni ivot Sarajlija postao
bio je samo prostor aerodromske piste, koji su od kraja
je neprestana borba i iznalaenje mogunosti da se
juna 1992. posjedale i kontrolisale UN-ove snage. Do
obezbijede hrana i voda, osvjetljenje, gorivo za grija-
tada su kontrolu nad aerodromom imale VRS-ove sna-
nje i kuhanje. U toj borbi morali su uestvovati svi bez
ge, koje su nakon rasporeivanja UN-ovih snaga za-
obzira na spol i ivotnu dob, u uslovima krajnje ogra-
drale kontrolu na suprotnim stranama, na bokovima
nienog kretanja i uz stalni rizik stradanja od dejstva
aerodromskog prostora. irina dviju poletno-sletnih
oruja i orua agresora.
staza inila je tih nekoliko stotina metara meusobne
Javnosti manje vidljive, ali i srazmjerno vee, udaljenosti linija ARBiH, koje je bilo izuzetno teko
bile su tekoe koje je nametnuta pozicija Sarajeva neopaeno i bezbjedno prei. UN-ove snage ovaj su
donosila u sferi organizacije njegove odbrane i voe- prostor obezbijedile sa etiri uzduna niza bodljikave
nja oruane borbe tokom prve godine opsade. Osim ice izmeu kojih su bili postavljeni senzori pokreta.
Tim prostorom neprekidno su patrolirali UN-ovi oklo-
pni transporteri, a nou, kada je prelazak jedino i bio
854 Mi ne smijemo kazati, mi emo unititi Sarajevo, ne mi
neemo, mi hoemo da sauvamo Sarajevo, nama Sarajevo
mogu, pistu su osvjetljavali reflektori i svijetlee ra-
treba. Mi neemo kazati da emo sruiti dalekovod ili vodu kete. Svijetlee rakete ispaljivali su i VRS-ovi vojni-
iskljuiti, ne jer to Ameriku die na noge, ali gospodo, mi vas ci, nakog ega su otvarali ubitanu mitraljesku vatru
molimo sve u redu, e, jednog dana nema vode u cijelom Sara-
jevu. ta je, ne znamo, havarija, da mi opravimo, ne mi emo u ravni piste. Prilaz ogradi aerodroma bio je takoer
opraviti, polako. Pa tako isto sa strujom. ICTY, Magnetofonski opasan, jer je esto zasipan projektilima srpske artilje-
snimak sa 16. sjednice Narodne skuptine Republike Srpske rije. Tako je svaki pokuaj prelaska piste u jednom ili
odrane 12. maja 1992, str. 29-32.

205
drugom pravcu nosio veliki rizik po ivot onoga koji upoznati.859 U istom cilju informacije o zadatku zadr-
prelazi i potpunu neizvjesnost za sudbinu tereta koji ane su u uskom krugu ljudi koji su zapoeli projekt u
prenosi, jer su vojnici s UN-ovim oznakama oduzimali Komandi 1. korpusa.860
sav vojni materijal koji bi pronali kod lica zateenih
Prva grupa radnika, koja je brojala samo est lju-
na aerodromskoj pisti. Svakodnevni pokuaji da se
di, strunom timu je data na raspolaganje 29. januara
pree pista rezultirali su brojnim rtvama i ranjavanji-
1993. godine. U prvih mjesec i po dana rada, mada
ma ljudi.855
je broj ljudi unekoliko povean, angaovano ljudstvo
U Komandi 1. korpusa pokuao se iznai sigur- i sredstva nisu omoguili znatniju realizaciju radova.
niji i efikasniji nain za koritenje aerodromske piste Prokopana je pristupna traneja duine 85 metara,
kao komunikacijskog kanala. Krajem 1992. odreen koja je trebala sluiti za bezbjedan dotur materijala i
je struni tim za izradu operativnog plana osposoblja- prilaz ljudi ulaznom portalu tunela te tunel u duini
vanja saobraajne infrastrukture u zoni odgovornosti od sedam metara. Navedeni radovi izvedeni su na do-
1. korpusa.856 Uopen naziv strunog tima i zadatka brinjskoj strani. Na butmirskoj strani radovi jo nisu
radi kojeg je formiran rezultat je mjera zatite tajnosti bili otpoeli. Kada je zbog slabog kvaliteta ugraenog
projekta. Prvobitna ideja bila je da se iznae nain za materijala dolo do vidnih oteenja koja su prijetila
eventualno koritenje drenanog sistema ispod piste, uruavanjem u poetnih sedam metara tunela, bilo je
od koje se odustalo nakon to su se prikupile informa- jasno da se na isti nain nee moi dalje raditi i da
cije o konstrukciji objekta i podzemnim instalacijama. je neophodna ira podrka, reorganizacija i kvalitetniji
Struni tim je nakon toga nastavio s aktivnostima kako pristup itavom projektu.861
bi iznaao mogunosti da se jedna takva komunikacija
U drugoj polovini januara 1993. godine neuspje-
izgradi ispod piste.857
hom je okonana operacija deblokade Sarajeva zapo-
Nakon dodatnih ispitivanja i sagledavanja stanja u eta u decembru 1992. pod nazivom KOVERTA.
zahvatu samog aerodroma, struni tim je sainio izvje- Pretpostavke za prikupljanje snaga i planiranje novog
taj s prijedlogom mjera, na osnovu kojeg je poetkom pokuaja deblokade vojnim putem nisu bile dobre, po-
januara 1993. sainjeno nareenje da se pristupi izradi gotovu zato to su odnosi sa HVO-em u Hercegovini
glavnog projekta komunikacije D-B i organizacije ra- i srednjoj Bosni, kao negativna posljedica razvoja mi-
dova s dinamikom izvoenja i potrebama radne snage, rovnih pregovora na osnovi Vance-Owenovog plana,
alata i materijala. 858 bili do krajnosti pogorani i svakim novim danom iz
faze incidenata prerastali u otvoreni oruani sukob.
Nakon toga, projekt je uao u fazu realizacije.
Tokom februara i marta bila je u toku odluna ofan-
Komandant 1. korpusa je 12. januara 1993. naredio
ziva srpskih snaga na podruju srednjeg Podrinja,
komandantima 5. bbr na Dobrinji i 4. mtbr u Hrasni-
koja je, kao i uvijek, legendirana snanim napadima
ci da: prue strunu, materijalnu i pomo u ljudstvu u
na podruju Sarajeva. Ovi napadi su u drugoj polovi-
realizaciji projekta na kome rade Fadil ero i Nedad
ni februara i poetkom marta 1993. doveli do ozbilj-
Brankovi; obezbijede smjetaj i ishranu njih i nji-
nih problema u organizaciji odbrane Stupa, koji su u
hovih ljudi za sve vrijeme boravka u njihovim zona-
posljednji as otklonjeni unoenjem u grad efikasnih
ma odgovornosti; na osnovu procjene potreba fiziki
protivoklopnih sredstava preko aerodromske piste. O
obezbijede lokacije izvoenja radova. U cilju zatite
svim navedenim dogaajima detaljno smo izlagali na
tajnosti zadatka u preambuli nareenja navodi se da
prethodnim stranicama. Iz izloene slike stanja jasno
se radi o realizaciji projekta o kojem e biti naknadno
je da se pitanje fizikog povezivanja Sarajeva sa slo-
bodnim teritorijama pod kontrolom ARBiH u takvoj
855 Mesud adinlija, Izgradnja i znaaj sarajevskog ratnog tune- situaciji nametalo u svjetlu svog sutinskog znaaja.
la, Korak (Sarajevo), broj 30, godina XI, januar-mart 2013, str. To e projektu izgradnje tunela obezbijediti neophod-
23-37.
856 AARBiH, GA 53, VJ 5021, Izrada operativnog plana, Broj: nu podrku svih nivoa rukovoenja i komandovanja
1046-10, 22.12.1992. U sastav ovog tima imenovani su ine-
njeri Nedad Brankovi i Fadil ero.
857 adinlija, Izgradnja i znaaj sarajevskog ratnog tunela, str. 859 AARBiH, GA 53, Komanda 1. korpusa, Realizacija projekta,
29. nareenje, Broj: 07/21-16/93, 12.1.1993.
858 AARBiH, GA 53, Komanda 1. korpusa, Izrada projekta ko- 860 Asim Dambasovi, Ideja o izgradnji tunela i nareenja o nje-
munikacije D-B i organizacija izvoenja radova, nareenje. noj realizaciji, Korak (Sarajevo), broj 16, septembar-oktobar
U ovom aktu budui objekat prvi put se spominje pod imenom 2009, str. 85-88.
koje e zadrati i po kojem e postati poznat kao komunikacija 861 adinlija, Izgradnja i znaaj sarajevskog ratnog tunela, str.
D-B, odnosno komunikacija Dobrinja-Butmir. 31.

206
u sistemu odbrane Republike Bosne i Hercegovine i Ukupna izvedena duina objekta D-B iznosila je
pokrenuti realizaciju projekta maksimalno moguom 785,5 metara, od ega se na pojedine dionice odnosilo:
brzinom u konkretnim uslovima. - zatvorena traneja sa strane Dobrinje 110 metara
Na dobrinjskoj strani u periodu od 15. do 18. mar- - tunelski dio sa strane Dobrinje 329,3 metra
ta 1993. formirana je kvalifikovana ekipa za rad u tu- - tunelski dio sa strane Butmira 223,7 metara
nelu od boraca iz sastava 1. mtbr, 2. mtbr, 1. bbr, 10. - zatvorena traneja sa strane Butmira 122,5 metara
bbr, 101. mtbr i 102. mtbr. Dodatnu popunu ovih rad- Sa strane Dobrinje radovi su trajali 127 dana, od
nih brigada na poslovima iskopa, utovara i transporta ega su bila 104 aktivna radna dana, a ostalih 23 se
materijala s 44 ovjeka izvrila je 5. mtbr. Ovaj sastav nije radilo zbog nestanka energije ili zbog granatira-
organizovan je za rad u etverobrigadnom sistemu. nja. Prema ovome, prosjeno dnevno napredovanje
Dobrinjska brigada i dalje je obezbjeivala smjetaj i ostvareno u tunelu iznosilo je 3,17 metara dnevno. S
ishranu ljudstva, kao i fiziko obezbjeenje radilita. butmirske strane radovi su trajali 77 dana, od ega je
Od 18. marta vrene su sve neophodne organizacijske ostvaren 71 aktivan radni dan, a 6 dana su izgubljeni
pripreme, prijem materijala i alata za izgradnju, tako iz istih razloga kao i na dobrinjskoj strani. Prosjeno
da su radovi u tunelu u novoj organizaciji zapoeli 26. dnevno napredovanje u tunelu s butmirske strane izno-
marta.862 silo je 3,15 metara. Ukupni prosjek brzine napredova-
nja na cijelom objektu, po ovom proraunu, iznosio je
Usaglaavanje zadataka i podrke, organizacijske
6,32 metra na dan. Sav ugraeni materijal transporto-
i materijalne pripreme na butmirskoj strani trajale su
van je runo od skladita do mjesta ugradnje, na pro-
do 23. aprila, kada je zapoelo kopanje pristupne tran-
sjenoj udaljenosti od 500 metara. Materijal iz iskopa
eje. Ova pokrivena traneja u duini od 87,5 metara
transportovan je runim kolicima na prosjenu tran-
do ulaznog portala tunela na butmirskoj strani dovr-
sportnu udaljenost od 200 metara. Ukupna koliina
ena je 7. maja. Organizacija pripremljena za kopanje
ovako transportovanih materijala iznosila je priblino
samog tunela bila je, kao i na dobrinjskoj strani, zasno-
3.500 tona. Za cjelokupan posao od poetka izgradnje
vana na etverobrigadnom sistemu. Angaovano ljud-
do proboja tunela utroeno je oko 56.000 sati efektiv-
stvo na radovima dala je 4. mtbr i civilna zatita opine
nog rada svih uesnika na izgradnji.865
Ilida. Ljudstvo je bilo rasporeeno u etiri brigade na
elu s voama smjena, a u svakoj smjeni bila su anga- U prvim satima prohodnosti Tunela D-B, u noi
ovana po dvojica penzionisanih miljevinskih rudara njegovog proboja 30. jula 1993. godine prema Igmanu
koje je, kao izbjeglice smjetene na podruju opine su prole prve jedinice ARBiH upuene kao pojaanje
Ilida, angaovala civilna zatita. Radovi u samom tu- na ovaj prostor ija je odbrana, kao to je prethodno
nelu na butmirskoj strani poeli su 15. maja 1993.863 izloeno, visila o koncu. Ove snage su, izmeu osta-
lih faktora, doprinijele odbrani preostalih slobodnih
Velikim zalaganjem rukovodilaca, strunih lica
prostora na Igmanu i zatiti jedine putne komunikacije
i posebno neumornim radom angaovanih ljudi, Tu-
kojom je Sarajevo bilo povezano s ostatkom slobodne
nel D-B je probijen 30. jula 1993. u 20.50 spajanjem
teritorije. U toku narednog dana u grad je kroz tunel
trase iz dva pravca. Svojoj svrsi objekat je sluio sve
uneseno pet tona ratnog materijala prijeko potrebnog
do kraja rata. Vremenom je tunel opremljen pumpama
braniocima.866
za vodu, rasvjetom, kolosijekom s kolicima za prevoz
robe. Kroz njega je bio poloen visokonaponski kabl Komanda 1. korpusa od ljeta 1993. stekla je mo-
za snabdijevanje elektrinom energijom i cjevovod za gunost da znaajne dijelove svojih snaga, do tada
transport tenih tereta. 864 blokiranih unutar prstena opsade Sarajeva, izvede van
grada i upotrijebi na ugroenim dijelovima svoje zone
odgovornosti i van nje. Efekti novosteene prednosti
862 Ibid., str. 32-33. Veina kvalifikovanih radnika, boraca iz sasta- koju je davala komunikacija D-B u punoj mjeri e se
va navedenih jedinica, predratni su radnici sarajevskog GP-a pokazati od proljea 1994. godine, nakon Vaington-
s bogatim iskustvom u izgradnji tunelskih objekata.
skog sporazuma, kada je normalizovano snabdijevanje
863 Adem Crnovranin, Projektovanje i izgradnja DB sarajev-
skog ratnog tunela, u: Znaaj tunela D-B za odbranu Sara-
jeva i Bosne i Hercegovine: zbornik radova sa okruglog
stola odranog 24. juna 2009. godine u Sarajevu, Udruenje 865 Ibid., str. 34-35.
za zatitu tekovina borbe za Bosnu i Hercegovinu Kantona Sa- 866 Nedad Ajnadi, Politiki i vojni znaaj odbrane Sa-
rajevo, Sarajevo, 2009, str. 27-34. rajeva, Institut za istraivanje zloina protiv ovjenosti i
864 adinlija, Izgradnja i znaaj sarajevskog ratnog tunela, str. meunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu, Sarajevo, 2012,
34. str. 196.

207
Armije RBiH. Imajui mogunost da dovoljnim snab- na aerodromu ako se ne zaustavi gradnja tunela ispod
dijevanjem jedinica kroz komunikaciju D-B sam grad piste. UN-ovi oficiri pokuavali su istu vrstu pritiska
brani manjim snagama nego ranije i da istovremeno primijeniti na politiko i vojno rukovodstvo Bosne i
prema agresoru djeluje s povoljnih pozicija steenih Hercegovine.868 Osim ovog pokuaja, VRS je pokua-
na spoljnjem prstenu opsade, 1. korpus je bio u stanju vala kopanjem vlastitog tunela presjei trasu komuni-
da srpskim snagama ne dozvoli da vie ikada ugroze kacije D-B i onemoguiti njeno koritenje.869
Sarajevo na nain na koji su to inile tokom prve go-
Efekti i znaaj izgradnje Tunela D-B daju se sa-
dine rata.
gledati i nekim brojanim pokazateljima.
Drugi vaan aspekt koritenja tunela bilo je po-
U periodu od 1. augusta 1993. do 31. decembra
boljano snabdijevanje grada elektrinom energijom i
1995. kroz tunel su evidentirana (upisana imenom
energentima, ije su efekte vremenom, osim boraca na
i prezimenom u evidencije prolaska) 400.812 lica, a
linijama, poeli osjeati i graani Sarajeva. Takoer,
smatra se prema procjeni dinamike prolaska da je u
kroz tunel su nakon otvaranja komunikacija s Hrvat-
istom periodu kroz tunel prolo i oko 720.000 lica koja
skom u grad poele stizati i komercijalne robe.
nisu evidentirana. Komunikacijom D-B registrovan je
Politiko i vojno rukovodstvo Bosne i Hercego- ulazak u Sarajevo 3.054.837 kg hrane. Procjena nee-
vine je koritenjem Tunela D-B moglo ostvarivati ne- videntiranih koliina je oko 2.500.000 kg. Unos hra-
smetanu komunikaciju sa slobodnim teritorijama. To ne vren je i u linom prtljagu prilikom individualnih
je oivjelo rad dravnih organa i uvezalo sve slobodne prolazaka, pa se procjenjuje da je na ovaj nain kroz
dijelove drave u zajednikom ratnom naporu. Isto- tunel u Sarajevo uneseno jo oko 13.500.000 kg hra-
vremeno, izbijena je iz ruku agresora znaajna poluga ne. Prema evidencijama u grad je uneseno 8.852.068
ucjene rukovodstva drave prekidom svih humanitar- kg komercijalnih roba. Ostalih materijalnih sredstava
nih isporuka gradu, kojom se agresor tokom prve go- potrebnih gradu uneseno je u koliini od 4.516.459
dine opsade obilato sluio.867 kg. Za potrebne vojske u grad je uneseno 36.705 kg
sanitetskog materijala, 549.326 kg vojne opreme te
Psiholoki efekt funkcionisanja tunela proizlazio
3.930.428 kg raznih materijalno-tehnikih sredstava.
je iz svijesti graana Sarajeva da u sluaju potrebe po-
Cjevovodom kroz Tunel D-B u grad je dopremljeno
stoji sigurna komunikacija sa spoljnim svijetom.
4.500.000 litara raznih pogonskih goriva. Elektrinim
VRS je cijelo vrijeme nastojala omesti i sprijeiti vodom kroz tunel u grad je isporueno 80.000.000
izgradnju tunela, a nakon to je ipak izgraen, nasto- kWh elektrine energije. 870
jala je oteati njegovo funkcionisanje. Osim artiljerij-
skih dejstava po Dobrinji i Butmiru, u toku izgradnje
posebno velik pritisak komanda VRS-a vrila je na
UN-ove snage u Bosni i Hercegovini, u ijem mandatu
868 Edina Kamenica, Rupa koja je spasila grad, Osloboenje,
je bila kontrola aerodroma, da sprijee gradnju tunela, 30.12.1995-2.1.1996, str. 7; Rasim Deli, Jedno od uda
prijetei da nee moi garantovati bezbjednost UN-a bosanskog otpora, u: Znaaj tunela D-B za odbranu Sara-
jeva i Bosne i Hercegovine: zbornik radova sa okruglog
stola odranog 24. juna 2009. godine u Sarajevu, Udruenje
867 Ismet Hadi Mutevelija, Znaaj Tunela D-B za funkcionisanje za zatitu tekovina borbe za Bosnu i Hercegovinu Kantona Sa-
drave, u Znaaj tunela D-B za odbranu Sarajeva i Bosne rajevo, Sarajevo, 2009, str. 53-57.
i Hercegovine: zbornik radova sa okruglog stola odranog 869 ICTY, Biljenica Ratka Mladia za period od 28.10.1993. do
24. juna 2009. godine u Sarajevu, Udruenje za zatitu teko- 15.01.1994, str. 145.
vina borbe za Bosnu i Hercegovinu Kantona Sarajevo, Saraje- 870 Svi brojani pokazatelji navedeni prema: Ajnadi, Politiki i
vo, 2009, str. 39-52. vojni znaaj odbrane Sarajeva, str. 197-198.

208
209
Skica trase Tunela D-B

1.K

UN

VRS
UN

1.K

Linija poloaja ARBiH UN Snage UN-a Linija poloaja VRS

Sarajevski ratni tunel D-B

210
Na Tunelu. Lijevo: predsjednik Predsjednitva RBiH Alija Izetbegovi i Enver Kazaz u objektu Tunela;
u sredini: Neziran ogo; desno: graditelji Tunela D-B

Ulazi u Tunel D-B. Lijevo Dobrinja, desno Butmir

Pristupna traneja Tunelu D-B, u prvom planu lan Kroz Tunel meu borce: umjetnika eta na Igmanu,
Predsjednitva RBiH Stjepan Kljuji septembar 1993.

211
212
Operacija NERETVA-93

N
akon to je okonana VRS-ova julska ofanzi- Naelnik VK-a odluio je u operaciju NERE-
va, to je, kao to smo vidjeli, imalo duboke TVA-93 ukljuiti i neke jedinice iz Sarajeva. U vezi
veze s ulaskom mirovnih pregovora na osnovi s tim on je iz Jablanice 2. septembra uputio naree-
Owen-Stoltenbergovog plana u fazu izvjesnosti dogo- nje Komandi 1. korpusa da iz svog sastava u Herce-
vora, na bosanskohercegovakom ratitu je polovinom govinu uputi brigadu Delta, dijelove 9. mtbr i 10.
augusta 1993. nastupilo relativno zatije. U Zenici je bbr i Solakovievu jedinicu (2. smtb, nap. red.) -
21. i 22. augusta odrano savjetovanje starjeina VK sve u jaini 300 boraca, sa kompletnom opremom i
OSRBiH i komandanata korpusa (osim 5. korpusa) i naoruanjem.876 Na osnovu ovog nareenja, koman-
drugih najodgovornijih starjeina ARBiH. Jedan od dant 1. korpusa je 4. septembra naredio komandantu 9.
zakljuaka sastanka bio je da se poduzmu mjere na ja- mtbr da izvri izbor i formira etu od 50 boraca, koja
anju 4. korpusa.871 Na savjetovanju je naelnik VK- je trebala izai iz Sarajeva i na Igmanu se spojiti s e-
a Sefer Halilovi insistirao na izvoenju operacije u tom brojnosti 130 boraca iz sastava 10. bbr, da zajedno
dolini Neretve radi pomoi 4. korpusu, to je koman- izvre pokret u Jablanicu i tamo, po nareenju naelni-
dant Deli odobrio.872 U vezi s tim izdato je nareenje ka VK-a, u narednih sedam dana izvravaju borbena
da se formira struni tim - inspekcija radi koordinacije dejstva u sadejstvu s jedinicama na tom terenu.877
poslova i zadataka u zonama odgovornosti 4. i 6. kor-
lanovi strunog tima ubrzano su radili na pripre-
pusa.873 Ovim nareenjem Deli je ovlastio naelnika
mama za operaciju, jer su iz Komande 4. korpusa stigli
VK-a da na licu mjesta rjeava probleme svojim na-
zahtjevi za hitno pojaanje, jer HVO priprema opti
redbama, a u sluaju radikalnijih prijedloga i rjee-
napad na Mostar u roku 5 - 7 dana.878 U Jablanici
nja da ga obavezno konsultuje.
je 4. septembra komandant VK-a Rasim Deli potpi-
Pripreme za operaciju NERETVA-93 poele su som odobrio odluku na karti za operaciju pod nazivom
29. augusta, kada je dio inspekcijskog tima stigao u Ja- NERETVA-93, koju su uradili Sefer Halilovi, Ri-
blanicu, gdje je dolaskom Sefera Halilovia 1. septem- fat Bilajac, Ziro Suljevi i Vehbija Kari, a potpisao
bra tim kompletiran.874 U cilju koordinacije i izvoenja Sefer Halilovi.879
borbenih dejstava na ovom prostoru i pruanja pomoi
Zbog jake kie, pokret dijelova jedinica 1. korpu-
braniocima Mostara, lanovi strunog tima - inspekci-
sa za Jablanicu je najprije odloen za 24 sata, a odmah
je su, kako su pisali u svom izvjetaju od 20. septem-
potom je dolo do potpunog odgaanja. Komandant
bra, uspostavili IKM u Jablanici, gdje je isplanirala
1. korpusa je o tome 5. septembra obavijestio nael-
i materijalno obezbjeivala izvoenje operacije na i-
nika VK-a koji se nalazio u Jablanici.880 Sefer Hali-
rokom frontu od G. Vakufa do Mostara, u dolinama r.
lovi je zbog te neoekivane situacije, a na sugestiju
Neretve i Vrbasa.875

871 AARBiH, VK OSRBiH, Zakljuci i zadaci sa savjetovanja 876 AARBiH (VK OSRBiH,) 44/6. korpus, Nareenje, Str.pov.
strajeina Glavnog taba i komandanata korpusa, odranog u broj: 01/563-1-2/93, Jablanica, 2.9.1993. Ako smatrate da je
Zenici 21. i 22. augusta 1993. godine, Str.pov.broj: 1/297-230, ovim izdvajanjem odbrana Sarajeva ugroena - snosiu punu
29.8.1993. linu odgovornost, pisao je Halilovi u ovom nareenju, koje je
dostavio na znanje i komandantu Rasimu Deliu i komandantu
872 Deli, Lice i nalije rata, str. 186.
873 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Broj: 02/147-1, 30.8.1993. 6. korpusa Salki Guiu.
Za vou tima, logino, odreen je naelnik VK-a Sefer Hali- 877 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str.pov.broj: 05/7
lovi, a za lanove tima imenovani su Ziro Suljevi, Rifat Bila- 398, 4.9.1993.
jac, Vehbija Kari, Demal Najetovi, Edin Hasanpai i Namik 878 AARBiH, Komanda 4. korpusa, Str.pov.broj: 738-06, 3.9.1993.
Dankovi. 879 ICTY, Presuda Pretresnog vijea Seferu Haliloviu u predmetu
874 efko Hodi, Operacija Neretva 93, Otpeaeni koverat, broj IT-01-48-Tp 309/10374 m, ter D 309 1/10374, 22.6.2006.
DES, Sarajevo, 2000, str. 150. 880 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Odgovor, Str.pov.broj: 05/10-
875 AARBiH, VK OSRBiH, Str.pov.broj: 167-001-311, 20.9.1993. 51, 5.9.1993.

213
komandanta VK-a,881 5. septembra nakratko otputo- dima, odnosno deblokada Mostara, trebala se odvijati
vao u Sarajevo da rijei problem u vezi s izlaskom sa- u dva pravca. Na pravcu koji je polazio od Pieta do
rajevskih jedinica iji je dolazak u Jablanicu traio.882 Drenice, iljeve strane i Rotina, trebali su napadati i
Tako je ovaj problem i rijeen. borci iz 9. mtbr i 2. smtb iz Sarajeva. Borci 10. bbr ras-
poreeni su na pravcu od kote Kutac prema Golubiu,
Komandant 1. korpusa je nakon toga, na osnovu
Medvedu i Vilinom polju.886
nareenja naelnika VK-a, 6. septembra izdao nare-
enje i komandantu 2. smtb da u toku dana u Jablanicu Ujutro 13. septembra u borbu su krenule jedinice
uputi jednu etu jaine 120 boraca, sa zadatkom da u 6. korpusa, koje su imale zadatak da napadaju prema
sadejstvu sa jedinicama 4. i 6. korpusa na tom prostoru Crnom vrhu i Makljenu, i jedinice OG Zapad, koje
izvodi ofanzivna dejstva u cilju oslobaanja komuni- su napadale prema Vilia guvnu. Jedinice 6. korpusa
kacije Jablanica Mostar. U nareenju je, takoer, uspjele su probiti HVO-ove linije odbrane na Crnom
pisalo da borbenim dejstvima na tom prostoru rukovo- vrhu i zaposjesti vanu kotu Gvozd. Meutim, u po-
di grupa VK-a na elu s naelnikom VK-a OSRBiH podnevnim satima, borci ARBiH povukli su se na
u Jablanici.883 poetne poloaje. Vie uspjeha imale su jedinice OG
Zapad koje su u narednih nekoliko dana ovladale re-
Jedinice iz Sarajeva, odnosno ete iz sastava 9.
jonom Maljevine, Areinih i Prskalovih staja, oslobo-
mtbr i 10. bbr, te 2. smtb, stigle su u Grabovicu 8. sep-
dili Ostroac, Barakovac, Ticu i Karaulicu i praktino
tembra 1993. godine, gdje su i smjeteni.
dole nadomak Vilia guvna. Zatim su se povukle s
U cilju izvoenja operacije NERETVA-93, ko- Barakovca, Tice i Karaulice, a ostale zemljine objekte
mandant 4. korpusa je 7. septembra izdao naredbu da zadrale do kraja rata.887
se formira OG Sjever 2, za ijeg je komandanta po-
Borbe za deblokadu Mostara iz pravca Drenice
stavio Zulfikara Alipagu Zuku. Prema ovom naree-
poele su 14. septembra napadom jedinica ARBiH na
nju, OG Sjever 2 je trebala zadatke primati od IKM-
iri rejon Vrda, odnosno na sve poloaje na potezu od
a VK u Jablanici.884
Golubia do Tunela. Prvog dana borbi jedinice AR-
ef inspekcijskog tima i naelnik VK-a OSRBiH BiH su zauzele sve bunkere ispod Vrataca i Repetito-
Sefer Halilovi izdao je Direktivu za odbrambeno-na- ra te ovladali kotom Golubi.888 U borbama voenim
padna dejstva NERETVA-93, prema kojoj su glavne 14. septembra deblokirana je Drenica koju su pripad-
snage, jedinice iz sastava 6. korpusa i OG Zapad 3. nici HVO-a vie mjeseci drali u blokadi.
korpusa, trebale iz vie pravaca napasti i zauzeti Pro-
Nakon poetnih uspjeha jedinica ARBiH na mo-
zor i nastaviti dejstva. Pomone snage u operaciji sa-
starskom pravcu, komandant 4. korpusa je 15. septem-
injavale su jedinice Zulfikar, Dreniki bataljon,
bra izdao nareenje o zadacima jedinica korpusa na
dijelovi 44. bbr, te ete iz jedinica 1. korpusa: 9. mtbr,
podruju Mostara u operaciji NERETVA-93. Signal
10. bbr i 2. smtb. Njihov zadatak bio je da napadaju
za poetak napada bio je ZAPAD.889
na pravcu s. Donja Grabovica s. Vrdi s. Goranci
Mostar, s ciljem da, u sadejstvu sa susjedima, razbiju Naredna etiri dana jedinice ARBiH su takoer
neprijatelja i primoraju ga na povlaenje to dublje u napadale poloaje HVO-a na pravcu Vrda, ali znaaj-
zapadnu Hercegovinu.885 nih uspjeha nije bilo. Snage Armije ARBiH, meu ko-
jima su bili i dijelovi jedinica iz Sarajeva, ujutro 19.
Komandant OG Sjever 2 Zulfikar Alipago,
septembra napali su poloaje HVO-a na Medvedu i
koji je dobio zadatak da komanduje jedinicama koje su
oko 10 sati zauzeli ovaj vaan objekat. Ubrzo zatim
napadale prema Mostaru, 11. septembra izdao je Zapo-
su zauzeli Jedrinje i kotu 303. U ovom sektoru borbe
vijest za napad pod nazivom Odbrana narodnih prava
su voene cijeli dan.890 Nakon ovog uspjeha jedinica
Vrdi 93. Prema ovoj zapovijesti, napad prema Vr-

886 AARBiH, SOPN Zulfikar, Zapovijest za napad Odbrana na-


881 ICTY, Presuda Pretresnog vijea Seferu Haliloviu. rodnih prava VRDI 93, Jablanica, 11.9.1993.
882 Hodi, Operacija Neretva 93, str. 165. 887 Hodi, Operacija Neretva 93, str. 191 i 206.
883 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Str.pov.broj: 05/7- 888 GS HVO HR H-B - IZM itluk, Izvjee o dogaajima u rejo-
402, 6.9.1993. nu Vrdi-Mostar od 16. rujna do sada, Ur.broj: 02-2/1-2590/93,
884 AARBiH, Komanda 4. korpusa, Uvezivanje snaga 4. Korpusa 21.9.1993. http://www.slobodanpraljak.com.
Armije R BiH, nareenje, Str.pov.broj: 837-06, 7.9.1993. 889 AARBiH, Komanda 4. korpusa, Borbeno nareenje op. 2-9/93,
885 Direktiva za odbrambeno napadna dejstva, NERETVA-93, Str.pov.broj: 958-06, 15.9.1993.
u: Fikret Muslimovi, Laovi i ubice, Udruenje za zatitu te- 890 GS HVO HR H-B - IZM itluk, Izvjee o dogaajima u rejo-
kovina borbe za BiH, Sarajevo, 2013, str. 137 i dalje. nu Vrdi-Mostar od 16. rujna do sada, Ur.broj: 02-2/1-2590/93,

214
Transport boraca za Hercegovinu helikopterom. Tarin, septembar 1993.

Sefer Halilovi i grupa uesnika operacije NERETVA-93

215
na bojitu prema Vrdima, komandant 4. korpusa izdao Nakon povratka Inspekcijskog tima i sarajevskih
je kratko nareenje: Postupite po signalu ZAPAD. jedinica iz Hercegovine u Sarajevo, odmah su vrene
Poetak 20. 09. 1993. g. u 04,00.891 pripreme za nastavak operacije NERETVA-93 i po-
novno uee sarajevskih jedinice u toj operaciji. Ipak,
Meutim, lanovi inspekcijskog tima VK-a su
krajem septembra iz Sarajeva je u Hercegovinu oti-
19. septembra, kada su voene najuspjenije borbe na
lo samo 150 boraca 1. bbr. Od lanova Inspekcijskog
bojitu prema Mostaru, napustili Hercegovinu i kre-
tima u Jablanicu je 27. septembra otputovao jedino na-
nuli za Sarajevo.892 Odmah nakon njih hercegovako
elnik VK-a Sefer Halilovi.899
bojite napustili su i dijelovi jedinica 1. korpusa koji
su uestvovali u operaciji NERETVA-93.893 Ne zna- Operacija je nastavljena 1. oktobra, ali samo na
jui ta se dogaa na sjevernom dijelu bojita, u rejonu pravcu prema Mostaru. Tog jutra borci ARBiH napali
Vrda, mostarski borci su 20. septembra krenuli u si- su HVO-ove poloaje na zapadu - od Klanca do Plo-
lovit napad i oslobodili selo Ratane, Hidroelektranu nog i oslobodili Migavac, Karauevicu, Stog, Dobri-
Mostar stavili pod svoju kontrolu, kao i Avijatiarski njau, elinsku glavu i Grgin stog. Meutim, snage
most, zauzeli vie stambenih objekata u mostarskom HVO-a su u toku dana vratile izgubljene poloaje.900
naselju Rodo te zaposjeli dio Huma.894 Tog dana vo-
U napad prema Vrdima 2. oktobra ponovo su kre-
ene su borbe i u rejonu Vrdi, gdje su se oslabljene
nule jedinice OG Sjever 2, meu kojima je bila i
snage ARBiH pod jakim pritiskom HVO-a izgubile
ojaana eta od 150 boraca iz sastava 1. bbr iz Saraje-
poloaje na Medvedu, a nale su se i u poluokruenju
va. Borci 1. bbr upueni su u Bijelo Polje da u prvom
u rejonima M. Vlajinje i Pjeskulje.895
ealonu desantnim amcima preu preko Neretve i s
Napadi ARBiH u rejonu Vrda potpuno su prestali te strane uestvuju u napadu na Vrde. Meutim, zbog
21. septembra i samo su borci s Golubia povremeno jake kie veih borbi nije bilo. Uz to, borci 1. bbr bez
provocirali HVO-ove bojovnike iz pjeadijskog nao- borbe su se povukli u Jablanicu i nisu uope uestvo-
ruanja.896 U Komandi 4. korpusa tek su 23. septembra vali u novom pokuaju deblokade Mostara. 901
saznali da su jedinice koje su napadale od Drenice
Borbe za deblokadu Mostara nastavljene su 4.
prema Vrdima prekinule borbena dejstva i da se naj-
oktobra ujutro, da bi istog dana uveer, preko radioa-
vei dio tih jedinica vratio u Sarajevo.897
matera, naelnik VK-a Halilovi uspostavio vezu sa
Tako je okonan prvi dio operacije NERE- ministrom za vanjske poslove RBiH Harisom Silajd-
TVA-93 i uee dijelova nekih jedinica 1. korpusa iem i komandantom Rasimom Deliem. Silajdi je
u njemu, koje je vie nego po primjerima hrabrosti i zatraio da smanji ili po mogunosti prekine dejstva
rezultatima borbenih dejstava ostalo obiljeeno i po u Hercegovini, jer se ukazala ansa da s Hrvatima
neslavnom ueu pojedinaca u ratnim zloinima.898 sklopimo primirje, a Deli mu je naredio da odmah
prekine dejstava i vrati se u Sarajevo, to je Halilovi
narednog dana i uinio.902
21.9.1993. http://www.slobodanpraljak.com.
891 AARBiH, Komanda 4. korpusa, Str.pov.broj: 10005-06, Tako je operacija NERETVA-93 5. oktobra
19.9.1993. 1993. definitivno obustavljena.
892 AARBiH, VK OSRBiH, Str.pov.broj: 167-001-311, 20.9.1993.
893 ICTY, Presuda Pretresnog vijea Seferu Haliloviu; AARBiH,
2. smtb, Izvjetaj sa terena u periodu od 06. 09.- 21. 09. 1993,
Str.pov.broj: 01-1065/93, 23.9.1993.
894 AARBiH, Komanda 4. korpusa, Dnevni izvjetaj, Str.pov.broj:
1025-06, 20.9.1993.
895 GS HVO HR H-B - IZM itluk, Obavjetenje o stanju na bo-
jinicama u protekla 24 sata, Ur.broj: 02-2/1-02-2564/93,
20.9.1993. http://www.slobodanpraljak.com. (Grabovica i opi) 08/09. 09. 1993. Za ovaj zloin je, izmeu
896 GS HVO HR H-B - IZM itluk, Obavjetenje o stanju na bo- ostalog, pred Pretresnim i albenim vijeem ICTY-a odgovarao
jinicama u protekla 24 sata, Ur.broj: 01-2/1-02-2601/93, naelnik VK Sefer Halilovi i bio osloboen po svim takama
22.9.1993. http://www.slobodanpraljak.com. optube. Za poinjene zloine nad civilima u Grabovici upa-
nijski sud u Mostaru osudio je trojicu, a Kantonalni sud u Sara-
897 AARBiH, Komanda 4. korpusa, Dnevni borbeni izvjetaj, Str.
jevu dvojicu pripadnika 9. mtbr.
pov.broj: CV-128-09/93, 23.9.1993. godine.
899 Hodi, Operacija Neretva 93, str. 214 i 216.
898 U toku operacije NERETVA-93, naalost, dogodila su se dva
masakra - u Grabovici i u Uzdolu. Zloin u Grabovici poinili 900 Peta brigada Posuje, Borbeno izvjee sa sektora Doljani i
su pojedini pripadnici 9. mtbr iz Sarajeva, 8. i 9. septembra Drenica na dan 01.10.1993. god., Ur.broj: 01-1163/93. http://
1993. godine, kada su ubili 33 civila hrvatske nacionalnosti, www.slobodanpraljak.com.
uglavnom starijih osoba. Meu rtvama je bila i jedna etve- 901 Hodi, Operacija Neretva 93, str. 229.
rogodinja djevojica. ICTY, Popis poginulih iz MZ Drenica 902 Ibid., str. 235.

216
Akcije 1. korpusa protiv
antidravnih i kriminalnih elemenata

1. TREBEVI
Nastajanjem novih odbrambenih struktura tokom s evidentiranim prisilnim odvoenjem graana Saraje-
1992. i 1993. godine, u uslovima oruane borbe za od- va na izvoenje ininjerijskih radova.904
branu grada Sarajeva i Bosne i Hercegovine, pojavlji-
U dokumentu naelnika VK-a upuenom Pred-
vali su se i pojedinci i grupe koji su na razliite naine
sjednitvu RBiH stoji: 10. bbr je dana 28.5.1993.
izlazili iz jedinstvenog, i jedinog zakonitog, dravnog
samoinicijativno otpoela borbena dejstva bez sagla-
odbrambenog sistema i lanca komandovanja. Prvi
snosti komande 1. korpusa. Od 25.5.1993. u komandu
oblici takvog nedovoljno vojnikog ponaanja poje-
korpusa nije doao ni jedan izvjetaj iz ove brigade.
dinih komandanata pojavljivali su se na gotovo svim
Komanda korpusa je u vie navrata, pismeno, linim
nivoima tokom cijele 1992. godine. Meutim, sva ta
kontaktima i preko sredstava veze pokuavala ostva-
ponaanja, u najveem dijelu, svodila su se u granice
riti uticaj na rukovoenje i komandovanje ovom bri-
koje je bilo mogue tolerisati, shodno stanju u kakvom
gadom, ali bez uspjeha, o emu je upoznat VK OSR-
se nalazio grad i stanovnitvo Sarajeva.
BiH i Predsjednitvo.905
Poetkom 1993. godine ponaanja pojedinih ko-
Jedan pripadnik 10. bbr poetkom juna izjavio je
mandanata poela su previe izlaziti iz okvira zakoni-
da je Cacina brigada tih dana bila u posebnoj pri-
tosti i moguih granica tolerancije. Komanda 1. korpu-
pravnosti, jer ih je navodno namjeravao napasti Sefer
sa upozorila je na najizrazitije takve pojave i pojedince
Halilovi s jedinicama 1. korpusa.906
u gradu i predloila VK-u OSRBiH da se razrijee
formacijske dunosti komandant 10. bbr Muan Topa- Zatim je 29. juna zamjenik komandanta 9. mtbr
lovi Caco, zamjenik komandanta 9. mtbr Ramiz De- Ramiz Delali elo naredio vojnim policajcima briga-
lali elo i komandant IDbr Boris Krstanovi ile.903 de da izvre raciju na Breki, posebno u kafani Ame-
rikanac, zbog toga to mu gazda kafane nije za proli
Poetkom juna naelnik VK-a po nareenju Vr-
mjesec platio reket od 9.000 DM, te da se svi gosti
hovne komande OSRBiH formirao je komisiju od ofi-
odvedu na kopanje rovova. Odvedena je i vea grupa
cira VK-a, Komande 1. korpusa i MUP-a, na elu s
taksista na kopanje u rejon picaste stijene.907 U veer-
Rifatom Bilajcem, za utvrivanje odgovornosti u vezi
njim satima 1. jula na ispomo 2. mtb putem koman-
de 9. mtbr i njene jedinice vojne policije dopremljeno
903 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Prijedlog k-danata 1.korpusa
o razrjeenju od dunosti, Broj: 06/11-157, 3.2.1993. O tome
svjedoi i Rasim Deli u zabiljeci sa sastanka kod Sefera Ha-
904 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Broj: 02/705-1, 3.6.1993.
lilovia 17.4.1993. godine: Tog dana sam bio svjedok zahtjeva
komandanta 1. korpusa Hajrulahovia i njegovog zamjenika 905 AARBiH, VK OSRBiH, Izvjetaj, Broj: 02/712-1, 5.6.1993.
Karavelia da se izvri reorganizacija jedinica u sarajevskoj op- 906 Isti je izjavio da je napad sprijeen jer su svi komandanti izrazili
ini Stari Grad. U sutini oni su traili ukidanje 9. i 10. brigade s lojalnost Caci i jo je dodao da e Caco konano preuzeti pot-
kojima su imali problema i ukljuivanje tih sastava u druge jedi- punu kontrolu, odnosno vlast u gradu. AARBiH, VK OSRBiH
nice. Halilovi je to obeao, ak su i pripremljene odgovarajue - Uprava bezbjednosti, Bilten br. 91, 12.6.1993.
naredbe, ali to nije uraeno ni do mog dolaska na elo Armije.'' 907 AARBiH, VK OSRBiH-Uprava bezbjednosti, Slubena zabi-
Deli, Lice i nalije rata, str.117. ljeka, 1.7.1993; Deli, Lice i nalije rata, str. 215.

217
Faksimil nareenja Komandanta VK-a Rasima Delia upuenog
komandantu 10. bbr Muanu Topaloviu Caci

218
je 40 civilnih lica.908 Odmah nakon toga, komandant padnike SJB Hadii na kontrolnom punktu Zovik kod
10. bbr je uhapsio grupu oficira Komande 1. korpusa, Pazaria.913
VK-a OSRBiH, pripadnika HVO-a i civila, koji su
Na sjednici Savjeta za zatitu ustavnog poretka
odvedeni i due vrijeme bespravno lieni slobode.909
Predsjednitva Republike BiH odranoj 12. septembra
U veernjim satima 2. jula pripadnici 9. mtbr i 10. bbr
u poetnom dijelu sjednice prisustvovao je i Mujo Zu-
izvrili su oruani napad na objekte SJB Stari Grad, a
li, komandant 1. bbr, koji je kazao da za sve proble-
zatim razoruavali i liavali slobode radnika ove poli-
me u jedinicama Armije RBiH u Starom Gradu okriv-
cijske stanice.910
ljuje Cacu, elu i Aljia.914
Nakon izlaska dijela 10. bbr na Igman (Kabalovo)
Komandant 1. korpusa je 15. septembra predlo-
radi izvrenja borbenog zadatka, uslijedilo je mnotvo
io razrjeenje od dunosti odreenog broja starjeina,
albi i pritubi na pripadnike ove jedinice, da zau-
meu kojima su bili zamjenik komandanta 9. mtbr Ra-
stavljaju sve koji prolaze igmanskim putem, pri emu
miz Delali elo i komandanti 10. bbr Muan Topalo-
pljakaju i vre razne prisile orujem, o emu je upo-
vi Caco i Gbr Delta Dino Alji.915
znata Vrhovna komanda i VK OSRBiH, zbog ega
je predlagano da se ta jedinica hitno zamijeni i povue Na sjednici Savjeta za zatitu ustavnog poretka
nazad u grad.911 Predsjednitva RBiH od 26. septembra zakljueno je
da su preduzete mjere na razbijanju kriminalne ak-
Mnogi nekontrolisani horizontalni autoriteti,
tivnosti kojom se ugroava lina i imovinska sigurnost
koji su tokom prve godine opsade manifestovali po-
graana Sarajeva, dale izvjesne pozitivne rezultate,
naanja unekoliko slina opisanima, eliminisani su ni-
koji su doprinijeli stabilizovanju bezbjednosne situaci-
zom reorganizacijskih promjena u 1. korpusu tokom
je u gradu. Meutim, jo uvijek nisu prevaziena poje-
1992. i poetkom 1993. godine. Period mart-oktobar
dina uzroita ugroavanja sigurnosti graana, niti su
1993. odlikovao se postepenom stabilizacijom vojne
svi nosioci takvih ponaanja, pogotovo pripadnici Ar-
organizacije odbrane grada. Zato je u ovom vremen-
mije koji su izvan sistema komandovanja, onemogu-
skom periodu postalo tako uoljivo, kao to je pret-
hodno u nekoliko primjera istaknuto, samovoljno po-
naanje pripadnika komande 10. bbr i dijelova 9. mtbr. 913 ARBiH, VK OSRBiH - Uprava bezbjednosti, Broj: 03/48-57,
29.9.1993.
Nakon promjene na elu 1. korpusa, novi koman- 914 Zapisnik sa sjednice Savjeta za zatitu Ustavnog poretka
dant je, kao i njegov prethodnik, insistirao na novoj Predsjednitva RBiH, Pov.broj: 03/25-168, 12.9.1993. (kopija
reorganizaciji dijela jedinica 1. korpusa. tab Vrhovne dokumenta u posjedu V. Karavelia). Sjednici su prisustvovali:
Mirko Pejanovi, lan Predsjednitva RBiH predsjedavajui,
komande OSRBiH je 30. augusta naredio da se 1. i 10. Hado Efendi, potpredsjednik Vlade RBiH, Bakir Alispahi,
bbr preformiraju u 15. motorizovanu brigadu.912 I ovu ministar MUP-a, Stjepan iber, zamjenik Komandanta VK
Armije RBiH, Munib Bisi, zamjenik ministra odbrane, Jusuf
transformaciju, dokle je to bio u stanju, opstruirao je Jaarevi, naelnik Uprave bezbjednosti VK, Vahid Karaveli,
komandant 10. bbr, uz podrku zamjenika komandanta komandant 1. korpusa, i Ismet Dahi, zamjenik komandanta
9. mtbr. 1. korpusa. U zapisniku je zabiljeeno da Karaveli cijeni da
su problemi, posebno u 9. motorizovanoj brigadi i 10. brdskoj
Ispadi su nastavljeni. brigadi, a koje proizvode elo i Caco, do te mjere narasli da se
karakteriu terorom nad graanima i svim drugim subjektima,
Pripadnici 9. Mtbr, na elu s Ramizom Delaliem te da se mora hitno pristupiti njihovom radikalnom rjeavanju.
Istie da od borakog sastava 9. i 10. brigade nije vie od 10-
elom, 8. septembra su izvrili oruani napad na pri- 20 posto uz njihove paranoine komandante, ali da je ovaj
mali broj ekstrema spreman na sve, pa i na ubistva. On dalje
izraava sumnju da iza Cace i ele neko stoji u vrhu vojnoga i
dravnog rukovodstva. Munib Bisi insistira da se imenuju lica
koja tite Cacu, elu i sline. Jusuf Jaarevi se u osnovi sla-
e s prijedlozima i ocjenama komandanta 1. korpusa. Stjepan
908 AARBiH, 2/9. mtbr, Informacija o angaovanju civila na iskopu
iber naglaava utjecaj Sefera Halilovia na ove jedinice, po-
saobraajnice, Broj: 196-1/93, 2.7.1993.
sebno na Ramiza Delalia elu i potrebu da se trai povratak
909 AARBiH, VK OSRBiH, Broj: 1/297-20, 9.7.1993. (Spisak lica Rasima Delia i Sefera Halilovia u Sarajevo radi rjeavanja
protivpravno lienih slobode); AARBiH, VK OSRBiH, Nare- ovih problema. Hado Efendi smatra da je klju ovih proble-
enje, Broj: 1/297-33, 10.7.1993; Dane Olbina, Dani i godine ma u rukama Sefera Halilovia i da to treba imati u vidu kada
opsade, Sarajevo, 2002, str. 363. se ovo razmatra, itd. Bakir Alispahi istie potencijalno veliku
910 SJB Stari Grad, Informacija, Broj: 17-1/10-0591-154, 6.7.1993. opasnost ovih ljudi (Cace i ele), posebno ele, predlae nje-
(kopija dokumenta u posjedu V. Karavelia.) govo hapenje, itd. Mirko Pejanovi na kraju uoava opasnost
911 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Broj: 01-526/93, 26.8.1993. od njihovog nekontrolisanog jaanja, istie da grupe 9. i 10.
912 AARBiH, VK OSRBiH, Organizacijske promjene RJ u zoni brigade vre teror nad graanima, smatra da se ovaj problem
odgovornosti 1. korpusa, nareenje, Str.pov.broj: 14/75-97, treba izdii na nivo Predsjednitva i da se trajno rijei, itd.
30.8.1993. 915 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Broj: 05/9-144, 15.9.1993.

219
Faksimil Odluke Predsjednika Predsjednitva RBiH o razrjeenju s dunosti komandanta 10. bbr
Muana Topalovia Cace i zamjenika komandanta 9. mtbr Ramiza Delalia ele

220
U Komandi 15. mtbr. U proelju: Hamed Hodi, Vahid Karaveli, predsjednik Predsjednitva RBiH Alija Izetbegovi

eni u vrenju kriminalnih radnji kojima se ugroava anom Topaloviem Cacom i Medinom Aljiem, ko-
imovinska i pravna sigurnost graana Sarajeva. Sa- mandantom Delte. Sastanku su prisustvovali Haris
vjet je pruio punu podrku otkrivanju i gonjenju svih Silajdi, Rasim Deli, Vahid Karaveli i Bakir Ali-
izvrilaca krivinih djela. Od Predsjednitva se trai da spahi. Na tom sastanku Ramiz Delali elo je rekao
na svojoj prvoj sjednici donese odluku o kadrovskim predsjedniku Izetbegoviu: Do sada ste me Vi mogli
promjenama u jedinicama iji pripadnici ugroavaju smijeniti, a sada to ni Vi ne moete.918
bezbjednost graana.916
I nakon svega to je preduzeto, kriminalna djelo-
Komanda 1. korpusa je 29. septembra uputila na- vanja tih grupa nisu jenjavala, ve su naprotiv jaala,
reenje komandi 10. bbr da sva protivpravno privede- to je najozbiljnije i najdirektnije ugroavalo funkci-
na lica pusti na slobodu najkasnije do ponoi, a zatim onisanje sistema rukovoenja i komandovanja odbra-
narednog dana izvjestila VK da 10. bbr nije postupila nom grada Sarajeva i time dovodilo u pitanje i samu
po nareenju sa zahtjevom za daljnje upute.917 njegovu odbranu. Komandant 1. korpusa poetkom
oktobra 1993. otiao je kod predsjednika Predsjed-
Nevojniko ponaanje pojedinih komandanata
nitva RBiH Alije Izetbegovia, sa zahtjevom da mu
izraslo je u sve vei problem, te je predsjednik Pred-
se pismeno odobri upotreba oruane sile protiv anti-
sjednitva RBiH Alija Izetbegovi 4. oktobra 1993.
dravnih i paravojnih elemenata kako bi ih stavio u
sazvao sastanak s Ramizom Delaliem elom, Mu-
lanac komandovanja i da, u protivnom, ne eli dalje
obavljati dunost komandanta.919
916 Zakljuci Savjeta za zatitu ustavnog poretka Predsjednitva
RBiH, Broj: 05-011-536/93, 26.9.1993. (kopija dokumenta u
posjedu V. Karavelia.) 918 Deli, Lice i nalije rata, str. 209.
917 AARBiH: Komanda 1. korpusa, Broj: 05/7-431, 29.9.1993; Ko- 919 Vahid Karaveli i Zijad Rujanac, Sarajevo, opsada i odbrana,
manda 1 korpusa, Broj: 05/9-147, 30.9.1993. Udruenje za zatitu tekovina borbe za BiH, Sarajevo, 2009,

221
Na sjednici Predsjednitva Republike Bosne i Topalovi Caco, zamjenik komandanta 9. mtbr Ramiz
Hercegovine, odranoj 25. oktobra, razmatrana su Delali elo i jo 132 pripadnika iz ovih dviju brigada
pitanja nezakonitog postupanja dijelova 10. brdske koji su se suprotstavili izvrenju odluke. Tokom lia-
i 9. motorizovane brigade i problemi koje izaziva- vanja slobode Muan Topalovi Caco je, s jednim bro-
ju njihove komande i pojedine starjeine, te je s tim jem starjeina i vojnika, pruio oruani otpor i tokom
u vezi Predsjednitvo (u funkciji Vrhovne komande akcije liio ivota 12 pripadnika Armije i MUP-a. Na
OSRBiH) donijelo odluku o razrjeenju dunosti ko- razgovore s elom radi njegove predaje ili su Haris
mandanta 10. bbr Muana Topalovia Cace i dunosti Silajdi, Rasim Deli, Bakir Alispahi i Ismet Dahi,
zamjenika komandanta 9. mtbr Ramiza Delalia ele. dok je predsjednik Alija Izetbegovi negdje oko pono-
Imenovane, kao i ostale starjeine i vojnike ovih bri- i telefonski razgovarao sa Cacom i uvjerio ga da se
gada koji se, eventualno, budu suprotstavili izvrenju preda. Ramiz Delali elo i Muan Topalovi Caco
ove odluke, trebalo je liiti slobode i razoruati. Za su nakon hapenja umjesto, kako je bilo planirano, u
izvrenje odluke Predsjednitvo je dozvolilo upotrebu Predsjednitvo, privedeni u Komandu 1. korpusa. U
sile, ako se to pokae neophodnim.920 toku premjetanja iz Komande 1. korpusa do zatvor-
skih prostorija, Muan Topalovi Caco je pokuao po-
U skladu s odlukom Predsjednitva RBiH, Ko-
bjei i tom je prilikom lien ivota.923
mandant VK-a i ministar za unutranje poslove izdali
su nareenje, a zatim i zajedniki plan za razoruanje Ljudstvo na odbrambenim poloajima iz ovih
dijelova 10. bbr i 9. mtbr pod kodnim nazivom TRE- dviju brigada produilo je smjenu u neto smanjenom
BEVI. obimu, ali se to nije odrazilo na sigurnost odbram-
benih linija u gradu. Na prostoru Igmana, iz ete 10.
Jedinice su izvravale zadatke po planu angaova-
bbr lieno je slobode jedno lice, dok iz ete 9. mtbr
nja. Od pripadnika VK-a, MUP-a, Komande 1. kor-
nije bilo liavanja slobode niti je bilo suprotstavljanja.
pusa, CSB Sarajevo i bVP VK-a, formirana je grupa
Ljudstvo i komandna struktura navedenih jedinica na
za rukovoenje i grupa za komandovanje cijelom ak-
prostoru Igmana nisu se suprotstavljali nareenjima,
cijom. 921
te su u neizmijenjenom sastavu ostali jo 10 dana na
U zoru 26. oktobra 1993. u 5 sati i 30 minuta, poloajima do dolaska smjene.
pokrenuta je akcija po planu TREBEVI. Sarajev-
Na sjednici Savjeta za zatitu Ustavnog poretka
ski ratni tunel D-B do daljnjeg je bio zatvoren, a me-
Predsjednitva RBiH dva dana nakon sprovedene oru-
unarodnim snagama UNPROFOR-a je naloeno da
ane akcije, 28. oktobra, kojoj je predsjedavao Mirko
smanje kretanje u toku dana.922 U toku noi jedinice
Pejanovi, istaknuto je pozitivno miljenje o izvedenoj
iz ostalih brigada 1. korpusa, zajedno s jedinicama
akciji.924
VK-a i jedinicama MUP-a, opkolile su sva koman-
dna mjesta i baze koje su imale 10. bbr i 9. mtbr. Do U toku sprovoenja akcije TREBEVI poginu-
kasnog popodneva bilo je zauzeto 35 baza. Preostale la su tri pripadnika MUP-a i est pripadnika vojne po-
su bile samo dvije, one u kojima su bili Caco i elo. U licije 1. korpusa, koje je lino ubio Muan Topalovi
konanom, odluka Predsjednitva je realizovana kasno Caco, te tri pripadnika iz 9. mtbr i 10. bbr. Privedeno
iste noi. Lieni su slobode komandant 10. bbr Muan je ukupno 649, a u pritvoru je ostalo 149 lica. Protiv 65
pritvorenih podnesena je krivina prijava, dok se tog
trenutka jo tragalo za 78 osoba koje su se skrivale.925
str. 253-256.
920 AARBiH, Republika Bosna i Hercegovina, Predsjednik Pred- Nakon zavretka akcije TREBEVI izvrena je
sjednitva, Odluka, Broj: 02-111-646/93, 25.9.1993. transformacija ovih brigada i imenovan novi personal,
921 AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje, Broj: 1/297-492,
25.10.1993; AARBiH, VK OSRBiH, Nareenje MUP i VK,
a protiv jednog broja njihovih pripadnika podnesena
Broj: 10-3065, 25.10.1993. Za izvrenje plana angaovane su krivina prijava za razna kaznena djela, izmeu osta-
slijedee snage: Odred policije za specijalne namjene MUP-a log i za ubistvo 13 civila srpske i hrvatske nacionalno-
RBiH, Specijalni odred CSB Lasta, bVP VK, SJ Crni labu-
dovi, pet jedinica iz sastava 1. korpusa po odluci komandan- sti na Kazanima. Prijave je Okrunom vojnom tuila-
ta 1. korpusa. U sastavu grupe za rukovoenje bili su: Rasim
Deli, komandant, Bakir Alispahi, zamjenik, Vahid Karaveli,
lan, Jusuf Jaarevi, lan, i Munir Alibabi, lan. U sastavu 923 AARBiH, VK OSRBiH Uprava bezbjednosti, Izvjetaj, Broj:
komandne grupe bili su: Ismet Dahi, lan, Kemal Ademovi, 03/84-83, 27.10.1993; Deli, Lice i nalije rata, str. 215-222.
lan, Devad Rao, lan, Rusmir Mrkovi, lan, Avdo Panjeta, 924 Zapisnik sa sjednice Savjeta za zatitu ustavnog poretka Pred-
lan, i Vahid Boguni, lan. sjednitva RBiH, Broj: 02-011-7277/93, 24.11.1993. (Kopija
922 AARBiH, Komanda 1. korpusa, Nareenje, Broj: 05/7-460, dokumenta u posjedu V. Karavelia.)
26.10.1993; Olbina, str. 363-364. 925 Deli, Lice i nalije rata, str. 221.

222
tvu u Sarajevu podnijela Uprava bezbjednosti VK-a
OSRBiH.926
Ovo je bio svijetao primjer asne borbe brani-
laca Sarajeva, koji su, mada su se nalazili u krajnje
nepovoljnoj situaciji koju je nametao sam agresor i
u kojoj je moda realno bilo oekivati da puno vei
broj pojedinaca posegne za nezakonitim radnjama i
nasiljem, smogli snage da se s ovim ogranienim bro-
jem antidravnih elemenata odluno obraunaju i nisu
dozvolili da se blati karakter njihove borbe. Ovo je i
rijedak primjer u historiji ratovanja da se neka vojska,
u najkritinijem periodu rata, obraunavala sa svojim
pripadnicima na ovakav nain, s ciljem zatite asti i Obraanje starjeinama Hrvatske brigade Kralj Tvrtko:
karaktera borbe i potivanja meunarodnih ratnih nor- Stjepan Kljuji, Nedeljko Veraja, Ismet Dahi, Jovan Divjak
mi, bez obzira na sve to je agresor inio i kakav teror
sprovodio nad graanima Sarajeva.

gadu Kralj Tvrtko i njen ulazak u sastav 1. korpusa


2. HUM ARBiH. Kodni naziv akcije bio je HUM.927
Hrvatsko vijee obrane - Gradski stoer HVO Sa- Akcija je realizovana 6. novembra 1993. Tokom
rajevo i brigada HVO Kralj Tvrtko od poetka op- privremenog razoruanja pripadnika HVO-a sainjeni
sade grada konstantno su ispoljavali nezakonitosti u su spiskovi naoruanja i opreme, nakon ega se odmah
pogledu mobilizacije vojnih obveznika, provodili su pristupilo formiranju Hrvatske brigade Kralj Tvrtko.
samo odluke iz Gruda i nisu priznavali Komandu 1. Najprije je imenovano zapovjednitvo na elu s Ne-
korpusa, ni nareenja komandanta VK-a OSRBiH. djeljkom Verajom, a potom je aktivnost nastavljena
Navedenim nivoima rukovoenja i komandovanja postupnim organizovanjem, naoruavanjem i stavlja-
otvoreno su se suprotstavljali zbog uputa koje su do- njem u lanac rukovoenja i komandovanja 1. korpusa
bivali iz politikog vrha HZ Herceg-Bosna na elu s niih jedinica te brigade.
Matom Bobanom. Tokom napada HVO-a na Armiju,
preko HVO-a u Sarajevu se obavljalo izvoenje bo- Nakon ovih dogaaja, u naredne dvije godine Hr-
jovnika na podruje centralne Bosne, gdje su se aktiv- vatska brigada Kralj Tvrtko dala je znaajan dopri-
no ukljuivali u borbe protiv jedinica ARBiH. Istovre- nos u odbrani grada Sarajeva.
meno su traili da jedinice 1. korpusa napuste teritorije
na kojima su bile rasporeene jedinice HVO-a, ime 3. MILJACKA
su naruavali jedinstvo komandovanja i jedinstvo te-
ritorije grada Sarajeva. Cilj je bio stvaranje posebne Akcija TREBEVI oznaila je poetak od-
hrvatske opine u Sarajevu i njeno prikljuenje para- lunog razraunavanja s kriminalcima u armijskim i
dravnoj tvorevini Herceg-Bosni. Na ovaj nain sla- policijskim redovima. Akcija pod kodnim nazivom
bili su odbranu grada, borbenu gotovost 1. korpusa, te MILJACKA nastavak je akcije TREBEVI. Dva
ugroavali linu, pravnu i imovinsku sigurnost graa- dana nakon okonanja prve, 28. oktobra 1993, izdato
na Sarajeva.