You are on page 1of 13

KRA N I NASIL OKMALI?

HOW TO "READ" THE QURAN?

PROF. MUHAMMED AR K O U N

EV: AHM ET ZEK NAL

Batmakta olan yldza andolsun k. arka imdiki yaantmzda mevcut olmayan anlama
danz sapmad, azmad. O, !levasndan ko lar -bir okuma annda- yeniden yaatmak iin
numaz. Onun konutuu ey kendisine derin bilgi dalar m ymak gerekir ? Yalnzca
vahyedllen vahiyden baka bir ey deildir. kavramsal zmleme planyla yetinmek de Tan-
(Kurn, 53/1,4) r'nn Sznf, dnce tarihisinin ilgilendii ve
Kuran, hakknda ok konuulan ve yaz bir filolog tarafndan zmlenebllen basit bir
lan, buna ramen az tannan, evrensel dzey belgeye indirgemek mmkn m? Kurnn, ne
deki metinlerden biridir. Fransz halknn du olursa olsun, mslmanlann kitab olduu ve
rumuyla yetinecek olursak, nerilen deiik e mslman olmayann, olsa olsa, dorudan sor
virilere ramen, kabul etmek gerekir k. ondan gulayc sfatn hibir ekilde kendinde grmek
geriye aklda stnkr dnceler, hatta sizin, sevecenlik ve hogryle kapan aaca
yzyllardan beri srp gelen nyarglar kal bir kitap olduu biimindeki deerlendirmeyi
maktadr. Tanrnn Kltabnn, en yi durum srdrmek uygun olur mu?
larda bile, en yi yorumcularn abalarn yl . Ayn tr sorular, yahudi ve hristiyan ev
drd bir gerektir. Yine gerektir k, msl
relerde Kitab- Mukaddes ve Yeni Ahit konu
man olmayan okuyucu, mesaj almada en g sunda gndeme gelmitir. Unlf teologlar ve fi
venilir ara olarak kalan bu dini duyarlk ka- lozoflar, birka yldan beri, ada anlayn
paslteslne sahip deildir. Sk bir plana gre
isteklerine uygun olarak, vahyedilmi Tanr-
oluturulmu metinlerde bir kantlama, bir a
'dan sz etmek iin klasik sorunsallarn al
rtrma, bir betimleme, bir anlatm zlemeye
masna alyorlar. Byle bir abaya, slam
alm modem bir anlaya gre; Kurn d dncesinde imdiye kadar asla giriilm i
zensiz sunuuyla, allmam konuma ynte
deildir. slam dncesi, yahudi dnce
miyle, corafi, tarihi, efsanevi altrmalarnn,
sinde bir A.Neherin. katolik dncesinde bir
tekrarlarnn, tutarszlklarnn bolluuyla, ksa J. Danielou, Y. Congar. U. Maritain, E. Gilson
cas ne zihinsel ilemlerimizde ne de fiziksel,
vb.nin, protestan dncesinde K. Barth, R.
toplumsal, ekonomik, ahlaki balammzda so
Bultmann, A. Dumas vb.nin alm alarna
mut dayanaklar olarak artk hi yer almayan
edeer hibir ey tamyor. Bu eksiklik, bu
btn bir iaretler topluluuyla aka bktr rada ayrntlandramayacamz birok nedenle
cdr. Kuranl evrenin iine girme imkanszl, aklanabilir , fakat ne yazk ki bu, Valy, Ha
endstri ann douundan beri insanln
kikat ve Tarih zerine yaplan tartmada sla-
iine dmlerdir, nk onlar da ekonomik
mi tankln yokluunu gsterir.2
bym e uruna tm katlan m alar geerli
sayan ideolojiler -modern diler-in ykmlarna 1Kur'n'da ykleme Sanal (el-Fenn'l Qasasl Jl'l-Q urcm. 3.
maruzdurlar. Btn herkes gibi, onlara gre bsk. Kahire 1965) zerine yenilik getirici bir tezi 1953t.e
yaynlayan Msrl profesr Muhammed Halafallah'n cesa
de, dind gdleme sonunda dinsel gdle
retli giriimine burada iaret etmek gerekir.
meyi dlamtr. 2Anlalyor ki, oryantalizm byle bir tankl tayamaz: b
u halde. Kurnn gncel olarak sunu tnyle bilimsel bir bak asndan dolay, sonu bir kavrama
ykmszlne varan bir sayg uygular. Kabul etmek gere
luunun, ortaya koymak ve zmeye girimek kir ki. Vahy. Hakikat ve Tarih arasndaki ilikiler sorunu hala
zorunda olduu temel problem, bugn bu Kitab- pek kafa kurcalamyor birka bilginin dnda: Bkz. H.I. MAR-
n nasl okunacan bilme problemidir. Bizim ROU, Theologle de l'Hlstolre. Seuil. 1968.

JOURNAL OF ISLAMIC RESEARCH VOL: 7, NO: 3-4, SUMMER-AUTUMN 1994 247


248 KURNI NASIL OKUMALI?

M slm anlarn kalem lerinden kp ta Sz ayn zamanda Kur'andadr. Metin incele


okunabilen her ey, peygamber Mulammcd mesi ve slaml bilincin fenomenolojlsi bunda
tarafndan alnm ve sunulmu Mesajn do hibir kuku brakmaz. u halde Hz. Muham-
ru, sonsuz, eksiksiz zelliinin, az ya da ok rred'e indirilen Vahy balangtaki meydan
ateli, yeniden leri srldr. Kurn zeri okuma tutumuyla Ehl-1 Kitab"n karsna
ne modern literatr - kavranabilirlie bir yol tekrar gelir; fakat bir dogmann yerine baka
arama olmaktan ok savunmac vgVdfr - dogmalar koyan polemik bir meydan okuma
klasik literatre oranla ok dktr.3 u yerine, bu defa, bilimsel bir meydan okuma
halde, bizim toplumlarmzn praxisi tarafndan sz konusudur. Ya da, aslnda, Kurani Vahy
kar konulan, g. duruma drlen; rs- asl Valy'l kopyalayan insani bir dilden baka
lmanlar tarafndan sayg duyulan fakat, ter bir ey deildir, bu durumda Vahyin bir bir
sine, kanlan; gelimeden ok duraanlk ne kopyasnn, asl V ahyin son u laryla ayn
deniyle, oryantalist dnce tarafndan basit deilse bile karlatrlabilen psikolojik, klt
kltrel olay dzeyine ndirgenen Tanrnn S rel, tarihsel sonulara neden gtrdn
z, Kitab Mukaddes'de vahyedilmi, Diri, Ya aklamak gerekecektir. Ya da Kurn da bt
ratc, Yarglayc olan ayn Tann tarafndan b nyle, Hristiyanlarn Kurtulu Zenlii (Econo-
tn insanlara gnderilmi uyan olarak niyetinin mie du Salut) adn verdikleri eyin iinde yer
btnlnde onarlmay bekliyor. Anlalacak ald ekliyle, Tanr'nn Sz'dr. Modern teo
tr ki, bu sunuta, yalnzca mslmanlarn lojik aba, her ne kadar bugne dein byle
manevi yaantsnda deil, ayn zamanda, in yapmsa da,8 artk bu ekilde bundan syrla-
san bilincinin bir kategorisi olarak dinsel ol ITIBZ
guyu kavramay arzulayan filozofun bilimsel Dileimiz, Kutsal Metinlerin dayanmal
ufkunda. Kltab'n yeniden uygulann mm sorumluluunu Kitab ehlinin zerine aln
kn klan koullar zerinde durmak iin, d mmkn klmaktr. Bunun iin, okuyucuyu,
tarihe ilikin bilgileri ve Kltab'n4 ieriini b doktrinlerin tm byk metinlerine uygulana
tnyle ihmal edeceiz. Bizim tutumumuz, g bilir bir yntemin kurallarna gre Kurn
rld gibi, felsefidir; ama klasik ve modern zmlemeye aracaz, bu yntem de undan
teolojilerin katklarna ve sorularna ak bu ibarettir;
lunmaktadr. Din felsefelerini ve teolojileri, 1- Kurn metnini ve slam dnce tari
kendilerini tm bilimsel aratrmalarn ortak hinde aydnlatmaya allm olan btn her
olduu epistemolojik konum iine girdirecek eyi, karklklar giderecek, yanllklar, sap
kararl bir adm atmaya hazrlama yolunda
zorlamak iin. kutsal doktrinde ekonomik an 3Ortaadakl dogmatik teoloji (kelm) bir savunmac vg"
ve ontolojik an"5 zerine yaplan tartmaya olarak tanmlanmsa da (L. Gardet), polemik blmlerinde
bile, adalarda gitgide eksikleen akln bir ynn
katlmak istiyoruz. Tanrnn Sz, gerekte, korumutur. adalar, ne amzn eletiri ihtiyacn so
diye yazar R.P.Congar, sa Mesihtir: Ondan nuna dek zerlerine almay, ne de selefin paralanmaz bi
baka hibir ey yoktur. Tann, bizim tarafmz lincine gerekten yeniden hayat vermeyi hala baaramad
lar.
dan, yalnzca sa'da tannabilir ve eriilebilir
4Bkz. bibliografik ynlendirme.
dir.6 Btn m slm anlar bu inan akla 5Trnak iindeki ifade ya da kavramlarn tanm iin bkz.
masn, yalnzca sa Mesih yerine Kurn Y.M. CONGAR: Kutsal doktrinde (Vahy, Teoloji, Teolojik h
yerletirm ek kouluyla, onaylayacaktr. u tn) ekonomik " zaman oe "ontoloji" zaman, M.D. CHENU.
Vrin 1967 s. 135 ve devam.
halde yzyllardan beri insanlar, sbjektif ger
6A.g.e. s. 146.
eklikler iine skp kalmlardr ki, ada
7G. III. 14.
bilin bu sbjektif gereklikleri amak zorun
Hristiyan olmayan dinler zerine II. Vatikann tasla, bu
dayd ve nihayet aabilmitir. imdi sz konu anlamda bakalar aar, bununla birlikte, kutsal Irade-
su olan, dinsel kaynakl elikilerin, Ben var iin baka ifadelerinin kendisi zerine eninde sonunda y
nelecekleri ve katoliklik olan tek dinsel gereklik merkezini
olanm diyen ayn Tanrya ve ayn Akla de en azndan metodolojik olarak brakmaz. Oysa bize yle
gnderme yapan sanat, tarll, ayin ve dile geliyor ki, eitliki ideolojinin zafer kazand amzda, teo
ilikin gstergeler dzeyinde yer akln gster lojik tasan en azndan felsefi tasan ile atba gitmek zorun
dadr: Kavrayn ardndaki inan", tm aratnna alanla
mektir. Burada basit bir badatrmaclk gr rnda. inancn ardndaki kavray tarafndan tamamlanmal
memek gerek; fiili bilgilerimiz iinde kabul edi dr. Biyolojik, psikolojik, ontolojik temelleri olmayan eitlik
lebilir tek geree katlmak daha yerinde olur: i ideoloji ile bir ksm Kutsal Metinler zerine kurulmu.
Kur'nn bozulmu dedii dogmatik teolojiler arasnda
K. Mukaddeste sa Mesihte beliren Tanrnn nesnel bir gizli anlama vardr.

SLM ARATIRMALAR CLT: 7, SAYI: 3-4, YAZ-GZ DNEM 1994


MUHAMMEO ARKOUN/AHMET ZEK NAL 249

malar, yetersizlikleri ortaya karacak ve tm nmc- yntemin yerine zmleyici ve aklay


zamanlar iin geerli olan retilere doru yn- c bir yntemi koymay neriyordu k. bu yn
lendirecek gerek eletirel bir snamaya tbi temin Kurana uygulan oktan cesaretlendi
tutarak, slamda kutsal doktrin ad verilebile- rici sonularn verm iti.10 Yaltlm olgular
cek eyin anlamn ortaya karmak; dan (ses. szckler, cmlecik, cmle) hareket
2- ineelenen kavramlar ister reddetmek etmek yerine, kendi btnl inde metni i
iin olsun, ister srdrmek iin olsun, ada ilikiler sistemi olarak deerlendirmek gerekir.
akln ileri srebildii konularn, iinde incele- Anlam, bu likilerin dzeyindedir, btnlk
necei bir ltbilimin tanmlanmas.^ iinde yapmack bir ekilde yaltlm birimle
rin deil. Kurn metnini oluturan tm i
Burada, bir giri erevesinde yerletirle-
likilere dnecek olursak, yalnzca Arap dili
meyeeek byklkte bir program sz konusu-
nin zel yaps ve dinamiklii gz nnde bu
dur. Biz ise, yolun glklerini gsterme^
lu n d u ru lm ak la k aln m az, slam l b ilin c in
zellikle salayacak olan birka noktay ortaya
yaanlan tarihinde tam da birinci planda bir
koymakla yetlneeeiz.
rol oynayacak bir dnme ve alglama tarz
I. KCIRAN IN ANLAMI da yakalanr. Bu da, fizyoloji, akustik, psikolo
Kendimizi -ksacas- Kurnn gerek anla- ji. sosyoloji, tarll vb.'nin birbirlerine nasl
mim ortaya koyma g"lnl"t"ne kaptrmaya- dayandklarn ve blnmez anlamlar a kur
may nasl baardklarn gstermek iin,
caz. Pek ok yorumcu kua bu yanlgya
kapld, fakat bugn, anlam aratrmas, ilk zmleme yalnzca Arap dilinin inde yrtle
anlam zn kurgusal dfncenln yd ter mez demektir.
trl tortudan ayrarak, sfregelen yorumlar Bu teorik grleri aklamak iin, en et
yanlglardan kurtarmakla ie balamak zorun- kileyicileri arasndan rnek ele alacaz:
dadr. Yine de rtl bir dogmatizmden baka Mal, kitab, cahil Eer bu szckleri, sz konu
bir ey olmayan objektif" yntemin yerine bir su olduklar tek tek ayetler dzeyinde anla
alay etme yntemi getirilmek stenebilir, Alay, makla yetinirsek, onlardan geriye elimizde,
dnmeye srekli yol aan" Kurn mesaj szlksel, hukuki, ahlaki, psikolojik ayrntlar
aka hedefleyem ez, takat btn tutkusu biiminde paralanm bir bilgi kalr. Bu sz
onun anlamn kesin bir biimde belirlemektir. cklerin, Metinin 11 btn demek olan niyet
Bir potansiyeller ynyla kar karyayz, ki ten aldklar her ey ve karlk olarak, metni
gereklemesi, soru sorana ve sorgulama^ ha- belirli bir biimde renklendirmek ve ynlendir
rekete geiren her eye baldr. u halde. XX. mek iin, getirdikleri her ey, stkapalya ya
yzyln ikinci yarsnda, ruhsal ve dnsel ni biz modernlere12 gre ayrdedilmeze hatta
durumumuzdan hareketle, okumuumuzun ka- gereksize mahkum edilmi olur. Bylelikle,
mlmaz olarak u siireci kapsamas gere- Kurnda maln artrd her ey (maddi
kecektir. zenginlik, kadnlar, ocuklar, kleler, miras,
vs.). slam ve Kapitalizm, slam ve Sosyalizm,
ta) Grfnteki dzensizliin altnda yatan
derin dzeni ortaya karmamza imkan vere- slam ve Demokrasi ... biiminde yanl ve bit
mez tkenmez tartmalara yol aacaktr. Ayn
eek bir dilbilimsel sre;
ekilde, "kitab* szc de kolayca ntr bir
lb) Kurnda mitlere ilikin yapnn dilini anlam yklenebilir; bu durumda onun Kr-
tanmaktan ibaret olacak bir antropolojik S-
re;
9Bu yol. tm felsefe tarihi iin H. Gouhier tarafndan tav
ta) Gnmze kadar mslmanlarca gi- siye edilmitir. Bkz: Les Grandes Avenues de la pense phL
riilmi imgelemsel yorumlarn ve mantksal - losophlque en France, Paris-Ixnivain 1968.
10Bkz: T. IZUTSU, God and man n the Karar: a semantlcal
szlksel (lexicographique) yorumlarn kapsam analysls o f the koranlc Weltanschauung. Tokyo 1964.
ve snrlarnn, iinde saptanaca bir tarihsel 11Metini byk harflerle yazarak, Kur'n! sylemin ak
sfre. ak semantik ilikilerden (armlar. ermeler, kartl
klar ) oluturulmu bir sistem olduunu vurgulamak is
ta ) D ilb ilim s e l y a k la m tiyoruz. Bylece her ayr metin ya da ayet, yeniden kuru
luu Metne her zaman geri gtren szckbilimsel alara
Dil, z deil biimdir, diyen Saussurec balanrsa, ancak tam anlamn alr.
anlayn sonularna dikkat eken L. Hjelms- 12Kur'n artk eskinin kurallarna ve geleneine gre ren
tav, dillerin incelenmesinde geleneksel -tmeva- meyen mslmanlann modemleri dahil.

J U R N A L DF IStAMIC RESEARCH VCL: 7, NO: 3-4, SUMMER-AUTUMN 1994


250 KURNI NASIL KUMALI?

*ana uygulanm as, birok dzeyde anlam Aadaki ekilde. Vahyin in ifn i (tenzil) iz
oluturan armlar dlam olma riskini leyerek en az alglanabilirden en fazla alglana
getirir. Cahilin durumu ok dala naziktir; bilire, sonsuzdan sonluya, sreklilikten geici
btn eviri ya da -bile- tanmlama denemele lie nasl gidildii grlyor. ni, insana gayb
ri, Metnin karlkl merkezi ilikilerinden biri aleminin varln telkin ederek, ona dier
ni kopanr. hayatn (ahiret) koullarn aklayarak ve yer
Anlama ulamak iin, srekli deien ka ile gklerin olaanstlklerini gstererek bu
bile ve gramer mantna ayrcalk tanyan b dnyann gerekliklerini derinden etkiler. By-
tn dz okumalar burada brakmak gerekir. lece vahyedilmi btn bilgi (ilm), insann i
Ayetler ilgi merkezlerince13 snflandrlm olsa bakn (galb, lubb, a ql15) zenginletirme ve
bile, daha temel bir dzen olan yapsal dzeni
ortaya karmak iin belagat (rhetorique) dze DOA (GEREK KURAN SYLEM
nini ama zorunluluu varln srdrecektir. sembolik ifade
Gerekten de Kurani sylem, -yzyllara gre
kkten deimi bulunan- ortak bir Arapa
szck daarc iinden alnm anahtar kav
ramlarn hem mzlksel hem de anlamsal bir Mitolojiletirme N

birleimidir. Biz, Arap yazarlarn Kltabn mu deal ulam


cizevi zelliini (i caz) gstermek iin oka in
celedikleri slup ynnden kanacaz; fakat
bir yapsal incelemenin ana hatlarn saptamak
e m a l. Yaratlm-Dnya-Varl
iin rneimize geri dneceiz.14
Kur'n'n, szck daarcn dikey olarak Kurani sylem Arap dilinden beslenir ki, karlnda temelden
kulland dncesinden yola klacaktr. ve kalc bir ekilde deimeye urar, insan da artk gerek an
Bylece okuyucu, T an rfn n egemen olduu lamlar, kendisi ile doa arasnda zorunlu bir arabulucu olan bu
sylemden alacaktr. Bu srada dil, baka tr alglarn ortak ara
drt anlam alan arasnda srekli inen ve
bulucusu olarak kalr: Refleks sonucu olmayan btnlk, neden
kan bir hareket gerekletirmeye zorlanacaktr.
leri olan ve insann tanmad bir nsan akldr . (Cl. Lvi-
Strauss, Pense Sauvage). u halde alg-doa-dil-dil yetisi
ilikileri, II. emann gsterdii duruma doru dnecektir. Ve
bugn, btn sorun, Kurn okumay bilmekte toplanyor: r
nein II. emay da ihmal etmeksizin I. emaya gre.
Sylemde, gsterilen gerekliklerle gsteren gereklikleri uygun
latrmak iin, alg, zihinsel grntlemenin nne gemeyi ama
lar. Sonunda, nesnel akl, "refleks sonucu olan bir btnle
dnm bir dile yerlemek zorundadr.

GEREK SYLEM
ideal ulama doru

gsteren
gstehlen

ALGI

ema 2. Nesnel - Dnya - Varl

ALLAH BLG SYLE HEREY KU ATIR 13j . ABEAUMEun giritii gibi, Corar analjs. Arap-
aya M. . Abdlbak evirm itin TaJ'silu'lyti'lgur'ani'l
1) Giz Alan (gayb), 2) C*e dnya Alan (ahiret), 3) Gkler Alan hakim. Kahire 1955.
4) Yer: yeryznn nesneleri (Yaratln olaanstlkleri) Allah tan *Bu yntemin '
' bir uygulamas T. Izutsuda buluna-
mak iin O'nun nimetleri * Sahip olma, yapabilme ve isteme ynlendiril cakttr. A.g.e.
mi insan faaliyetnini nesnesi Allah. 1S1Ier biri: yrek, hayat merkez, akl. Bu szctiklerde her
Not: Alan'n ve emberin sembolizmi Antik ve Ortaa'n bakna ege biri Kurnda nemli psikolojik bir ierie sahiptir.
men olmutur. Bu sembolizm, Kurnn yaratl tm sergileyiiyle can Fransrzea "myticjue" szefrne karlk "mitsel sze''"m"
landrd btnlk iinde birlie, btne ve Allah'a balanr. kullanyoruz (ev.).

S LM ARATIRMALAR CLT: 7, SAYI: 3-4, YAZ-GZ DNEM )994


MUHAMMED ARKOUN/AHMET ZEK NAL 251

Kffrn Dinamii nancn Dinamii

KFR yetm MAN


zulm-adv-srf-s adl-gst-hyr-
evlad nisa
arr-takdib-tgy- CEHL hsn-tasdiq-ls
by-tv-kbr-fhr- MAL lan-havf-taq
hbt-cdl-gny-itm KESB va-ukr- h-
-dnb-scyyie-fls ia ^ t c v b c - s a b
batl-nr iekbur
d-haram vb. (ak-cennel r-fgr-sih-la-
ganime
sene-helal vb.
DNYA

ema III. Semantik yaplar

yksee doru, yakarlar (dua), dnceler kam etgah [lijjn)/Cehennemliklerin aa


(zat es-sudur) ve eklemlere (amel) doru y- durumu [esfele sajilin) ifadelerinin gsterdii
neltme ilevine sahiptir. Buradan, dil iin, an- gibi, yine simgesel olan bir antitezin ortasnda
eak ada bilimin kndan itibaren ciddi kendini gsterir.
ekilde yelliden tartma konusu olaeak bir Ib ) B ir m its e l y a p d ili
ayrlaealk ortaya kar.
Mit, sosyal ve kfltrel antropoloji tarafn-
Tann'nn Sz, yaratlrn-dnya-varlnn
dan salna kavuturulmu ve gzler nfne
(1. ema) a^re zellii olan ve nesrel-dnya-
serilmi en zengin kavramlardan biridir. Tm
varlnnkinden (11. ema) tam olarak farkl gerek temel zfnnlemi olmasna ramen,
bulunan bir bilgi edime lilmi ortaya koyar.
kurgusal anlat ve fabl le karm mitin gz-
Dil ve dnce dayanmal olarak, her simge-
den d zellikle Aristodan bu yana akln
szck tarafndan harekete geirilen zincirleme
ykseliiyle balantldr.10 Bugn, miti, ilk ve
armlarn yardmlaryla, Yarabc-Dzenleyiei evrensel gerekliklerin simgesel bir ifadesi (ila-
(hliq-mdebbir) Tanr'ya gnderme yapar bir
rak deerlendirme konusunda anlayoruz. Mit-
anlamlar dfmyasna alr, ite en yksek d-
sel anlatm az ya da ok, iinde olutuu sos-
zeyde tutulmu olan m al kitab, cahil ilevleri- yal grubun kltrel durumuna baldr: By-
ni, ancak, basit dilsel gstergeler olarak ( 1 1
lcce, inde insanlk durumunun deimezleri
de, simge-szckler olarak alnrlarsa, yerine
simgesel olarak artrlan Kitab-1 Mukaddes-
getirmelerinin nedeni bu. Mal ve om somut-
in okluka saflatrlm anlatlarna. Yunan-
latran (111. ema, dairenin iinde sralanm)
Latin Antikam iirsel mitolojilerine, ends-
btfn varlklar ya da nesneler; Tanr-insan, triyel uygarlmzn "rk ve geiel mitlerine
nsan-Tanr kutsal ilikisinin gsterildii yerler- sallbiz. Briyle bir tanmlama, kendi kendilerine
den daha az, -elde edilmesi, elde tutulmas,
ve bize gre deerlendirilen btr kltrlerin
ekip evrilmesi vb. hedeflenen- somut gerek-
derinliine yorundarna Dikil salamada ge-
liklerdir. Burulan rlolay, tm dnyevi nimetin ni bir kolaylk salar. Bylece hangi tr mito-
dualist gr"m"me gre. Temel Szleme (mi-
lojinh Kurn oluturduunu kendi kendimize
sq) (Kltab- Mkaddes'in Antlama's) nanem
sorark en , onun sim gesel fa d esin in rice
(mn), boyun eiin (/.aa/), mimeriar teslinlye-
ilemilerini sezinleme ansmz artrp ars-
tin (kr) vs. insan tarafndan borunmu, ya
11111 ada dffcede etkisini hala gsterebil-
da inanszln (kfr), bakaldrnn ('asri, ha-
rnesinin nedenini t"m"yle kefederiz.
g, / (nankr reddediin (cehl) vb. insan
tarafndan bozulmutur. Eklemek gerekir ki. D ilb ilim s e l ^ ak la^ m b izi, -k a r tlk ,
ierine, karlkl bant, simetri ilikileri tara-
her iki btum da eit olarak ayn Mutlak Var-
fmln lare^ete geirilm i, deiik kavram-
la gnderme yapar ki. Mutlak Varlk by-
leee. Solun Arlanlar/Sam Adamlar (Asla- 16Bkz: G. DURAND, L'Iagtnatton sijmfxillque. P.U.F. 1964;
b-imal/Ashabl-Yemi), Seilmilerin Yce M. ELIADE: Aspects (iu nigthe, Galllmard 1963.

JOURNAL OF IStAMIO RE^EAROH VOL. 7, NO: 3-4, SUMMER-ATUMN )994


252 KURNI NASIL OKUMALI?

lardan fkran kaynak -sim ge- szcn rarl anmsatmalaryla ayn amac gderler, sz
karsna -manta vurulabilen bilgiye temel konusu olan ey. nsanlk durumumuzun ya
oluturan- genel dnce-kavram "n koy pc Umudunu beslemek ve merulatrmaktr.
maya gtrmtr. Gsterge-szcn simge- Tam ve geri alnamaz Adalet beklentisi: nsa
szce ykselii, mantkl ya da somut dilin nn, dnyann ve Tanr'nn saylamayacak ka
mitsel dile ykseliini salar. Kitab- Mukaddes dar ok esrar perdelerini (bkz. bilimsel" ayet
ve Yeni Alitde mitsel dilin imdiye kadar bul ler ve balar) aralama stei; dnyevi varl
gulanm tm ip ular Kurnda bulunmakta mzn yetersizliklerini, gvensizliklerini ve gei
dr.17 O halde gstermek kolaydr ki Kurn di
ciliini ama arzusu bu Umutta toplanr. Arap
li:
dilinin iirsel p ota n siyellerin in gerek ten
1) Dorudur, nk benzer bakalar ulaamad bir esizlie varasya parldayan
salayan bir baka mitsel dil tarafndan henz Kurn, bilince, nananlarn gnmze kadar
ykseltilmemi insan bilinci zerine etki eder; eylem ve dncesini lham etmeye devam
2) Etkilidir, nk Yaratl'n Esas Zama- eden geni simgesel bir yap nererek bilinci
nna balanr ve bizzat kendisi ayrcalkl bir doldurur. Bu yapnn paralar ayrlarak ele
zaman balatr: Vahyin, Muhammedin Pey alnacaktr:
gamberliinin ve Dindar lklerin (S elefi Salih) a) Yanl bilin sembolizmi". Teolojik, hu
zamann; Tanr tarafndan izilmi, fakat ta kuk! ve ahlak dn ondan bllmcl, kat
rihsel yol allar srasnda yitirilmi Doru Yol ve baskc bir hukuk dzecektir. Peygam-
[el-hud.) zerinde yeniden yola koyulmak iin, bercillkten yasallkla, kutsal bir radenin
mslman bilincin inatla dnmek isteyecei fadesini anlayacak, bulunuun zel biimi"
zaman. Pozitivist aklama diyecektir ki. slam, olan buyruktan yasa doktorlarnn kazulstilne
gelime kavramn bilmez; ama mitsel bilin bu gei, Kurana uygulanabilir terimlerle.
iin gelime, Balang Zamanna dnmekten Eski Ahit konusunda, P. Rlcoeur tarafndan
ibarettir;18 incelenmitir.20
3) Kendiliindendir; bir ispata dayanmayan b) Ulrevi ufuk sembolizmi" tarihe bir an
fakat insan duyarllnn srekli atlanlarna lam verir, yani bir ynlendirme ve anlamlan
derin uygunluu zerine dayanan gerek drma tahsis eder. Araplar ve slmlam b
liklerden sregelen bir kaynamadr. Kurnda tn toplumlar, bylelikle, Tanr halknn Kutsal
olduka sk grlen isim cmlesinin19 slup - Tarlh'l iine girmi bulunurlar; Kutsal rade-
zellikleri, dinleyicinin btn psiik srarlarm *nin fadesinin temsilcileri olarak- Muharnmed,
ayn anda kuatveren (zira Kran sessizce Gnderilenler dizisini kesin olarak kapamtr-
okunmak deil, anlatlm olmak zorundadr) Krtluun ufkunu bakalarna gstermek zo
bu kaynan gcn vurgular. Yine "Kltab el- runda olan seilmi halka dnrler;
line, inanszlara, ikiyzllere kar tartma c) Toplum (mhet) sembolizmi" gemi r
blmlerinde slup, rtmeden ok dorula nei dile getirir ve II. (622) ylndaki Medine
ma biiminde; sarlarn, asilerin, rtl kalpli den somut tarihsel bir yansma alr. Burada
lerin vs. dzmeleri, uydurmalar ve tutarszlk
larna kar gerein ortaya k biiminde 17Bu. m iller ayndr demek deildir. Tersine, yntemimiz.
srer; Eski Ahite gre Kur'n'n, bozulmalara, basitletirmelere
4) Simgeseldir. Baldan, araptan rmaklar vs. kaytszl dncesini ortaya koyan metinsel ve tarih
sel gereksiz karlatrmalardan kanmay salar. Bu m e
akt ve istcklendirlci hurilerin dolu olduu tinsel eletirinin yeni bir uygulam as in baknz: H.
(vb.) Allah'n cenneti" istihzasn, zme ka Speyer. Die Blblischen erzhlungen im Qoran. Hildeshelm
vuturmak gerekir. eviri, burada, somut im 1961. Sz konusu olan daha ok. Kur'n'n kendine zg
mitolojisini oluturmak in kiiler, anlatlar ve sembolleri
gelere (images) bavuran bir artrann teh kendi tarznda nasl kullandn gstermektir. Saptanm
likelerini arttrr. Somut imgeler ise. tm yara olaylardan farkl olarak, mitlerin amall ve oluturulma
tc glerini ve etkileyici deerlerini ancak, yntemlerinde benzerlik vardr.
18Bu tutum slamda Hanbel tarihiyle ne kavumutur:
bunlar, bedevilerin iirsel imgeleme (imagina-
Karlatrnz: 11. LAOUST, Les Schism es dans l'Islam.
tion) yaplarna yeniden balanrsa, gsterirler. Payot 1965.
Cennetin ve cehennemin gereki" tasvirleri, 19inde, imdiki zaman olmak fiilinin gizli bulunduu k
kutsal tarihten alnm anlatlarla, kurtulmu k cmle: srekli gerekliklerin ve olaylarn anlatmna
uygundur.
ya da lanetlenmi halklarn rnek deneyimleri
20Bkz: La Sym bolique du mal, Paris 1960 s. 55-57 ve
nin ve peygamberlerin ideal davranlarnn s deiik birok sayfalarnda.

SLM ARATIRMALAR CLT: 7, SAYI: 3-4, YAZ-GZ DNEM 1994


M UHAM M EO ARKOUN/AHMET ZE ^ NAL 255

m o d em tarihinin. 622de yalnzca mslfman ri deil, eit derecede, gemi kuaklarca gi


bir devletin douundan sz ettiinde, stka- riilmi saysz okumalar da gz nnde bu
pa l -stkapal oluu daha da zararldr- yap- lundurmak zorundadrlar. Fakat yorum gele
b ciddi, felsefi seim zerinde durmak gere- nei ile ilgilenmenin iki biimi vardr ya ok
kir. Oysa mmet'in gnmze kadar beklen- geni bir kamuoyunca sayg duyulan uzmanla
medik tarihsel olaylarnn tiim bu Balang ra tercihen bavurarak, otorite oluturan so
Olayda toplanmtr. Bu olay, ilgililer tarafn- nular aratrlr, ya da vahyedilmi metni rea
dan, yer-yzndc Tanrnm Iradesi'ni gerek- litenin farkl dzeylerine balamaya alan
letirme olarak, tm insanlarn yol alnda mslman bilin zerine bunca tanklklar ola
son bir dneme giri -zira herkes sonsuz Kur- rak, btn klasik yorumlarn tasvirine zen
tulu'a a-rldr- olarak s a tlm tr . Olann gsterilir. Birinci durumda, salam olarak ta
simgesel zellii, yeni bir an kuruluu tara- nnm, dolaysyla tm eletirilerden uzak, bir
fndan belirginletirilir. Fakat, byleee insann reti ekle edilir; ikinci durumda ise, tm sl
eriebilecei bir uzakla konmu olan akn- m dnce fenom enolojik ve eplstemolojik
lk, somut tarihin zararlarna, kirlerine ve e- adan ortaya konur; bu durum da da b
likilerine maruz kalr. Aristocu aklcln nn"- dncenin aralarn ve ltlerini bizimkilere
dahalesiyle karmaklaan. Vahy ile tarih ara- gre aklamak ve kurmak sz konusu olur.
sndaki gerginlikler. Ortaa bilincinin balca Bu sonuncu yntem, inanyoruz ki. zihinsel
tartmasna, akl ve inan atmasna, yol ufkumuzu eski teolojik ve felsef kabullerden
aacaktr. Bu nedenle de, Ummet-Sitenin ka- kurtaran, byleee kutsal metinlerin tekrar oku
deri, Vahy-Hakikat-Tarih^* arasnda sfrekli bir nuuna yeni bir bak aan tek yntemdir.
diyalektik olarak okunmak zorunda ktlaeaktr. Marx, Nietzsche. Freud zirveyi olutururlar
d) Hayat ve lm sembolizmi. Yeni Alit'- ki o zirveden iki yama iner; biri yanl bi-
in zenginliine ulaamaz, nk onunki ZC- lin"in egemen olduu bir gemi, dieri nesnel
lkle, bu dnyay aalama ile yeniden dirilme anlaya ak bir gelecek. Birinci filozof tarihte
arasnda; geiei snav olarak anlalan dnya ekonominin ilevine uygulanm olan diyalek
hayat ile ikinci ve son bir Yaratl olarak su- tik akln kn salad; kincisi, bir st felse
nulan sonsuz layat arasnda sancyan antiteze fenin (metaplilosophie) yani Iyi'nin ve Kt-
dayanyor. Bu konular, Platoeu ve stoae fel- *nn". Doru ve Yanln ar insancl" n
sefeni konularyla yaknlaacak ve zengin ah- tesinde bir dnn koullarn tanmlad;
laksal-dinsel bir literatr oluturacaklardr^ nihayet ncs, ak ve seik bilin tarafn
Szcfk aratrmasnn gsterdii gibi, bu dan bastrlm, byk, rtl, psiik ktay
deiik sembolizmler, doru" yani tam olarak ortaya kard. Eer onlarn ortak niyetlerine
kurtuluumuzun kefine balanm, ilevsel" yeniden ulalsa, diye yazar P. Ricoeur, orada
bir dnya gr (vislon) oluturm ak iin ncelikle bilincin, btnl iinde "yanl" bi
karlkl olarak iice girerler, birbirlerine des- lin olarak deerlendirilmesi karar bulunur.
tek olurlar. Dala akas, denecektir ki. "do- Oradan, her biri ayr bir tonda, kartezyen
" bir grtr, nk insann varolsal ve kuku problemine, onu kartezyen kalesinin de
varlkbllimsel olaslklarm teoremler eklinde tam ortasna tamak iin, yeniden sarlrlar.
snrlar; mitsel tasarmlar imgelemini doldurur
ki bu mitsel tasarmlarn karsna dnen 21Bu okuyua. Gazall'nln eserine dayanarak giritik: bkz:
M. AKROUN. Rvlation Vrit et Histoire d'aprs l'oeuvre
akln yanlgdan kurtaran iddialar gibi gerek de Ghay.l: J. Schacht. Studla Islamlca XXXI. Marksist
tarihin bnea olaylar da krlmak zere gele- aklamaya katlyoruz, temel bir farkla: Din sadece ve zo
eklerdir, zellikle slam'da, lmgclcmsel, tarih- runlu olarak "halkn afyonu" deildir; o, nsann tarihsel
gerekleme biimlerinden birisidir ve olduu gibi, inde
tesel grf (Vision imagimdre, translistorkjue) bir mutlan dorulann srdrd tarihin deimelerine
onu, sonunda, akilletiren metafizik gr - baldr.
zerie getirir.^ 22Bu yaknlklarn ncelenmesi in bkz: M. Arkoun: Countri-
button l'tude de l'humanism e arabe au IV 'e sicle de
le) Geleneksel yorumlamlarn gc ve l'hgire: Miskawayh philosphe et historien. Drt tip sembo
snrlar lizm P. BARTHEL tarafndan ayrtrlmtr. Interprtation
du langage mythique et thologie biblique. Leyde 1963.
Nesnel gerein verilerinden biri olarak de-
23Bkz. H. CORBIN. Histoire de la philosophie Islamique,
erlendirilen dinsel olgumn anteni zerine Gallimard 1964.
t"m ciddi dfler, yalnzca kutsal metinle 24De l'Interprtation, Seuil 1965. s. 41.

JOURNAL OF ISLAMO RESEARCH VOL: 7, NO: 3-4, SUMMER-AUTUMN 1994


2S4 KURNI NASIL KUMALI?

Descartes okukmda biimlenmi filozof, eyle sal yntemlerine ne kadar brlu olduklar ke-
rin kuku verici olduklarn, grndkleri gibi sin olam^ hala bilinmiyor.27 Fakat, olgu tari-
olmadklarn bilir; fakat bilincin kendi kendi hine derinden girmi olan, stelik bir insani
sine grndnden baka bir ey olmad dikte seslendirilen Tanrnn Sz'nn, Orta-
ndan kuku duymaz, onda anlam 1le anla Dourun kltrl merkezlerinde geerli olan
mn bilinci rtr; Marx, Nietzsche ve Freud- anlama ve yorumlama yntemlerine gre, tl'im
dan beri bundan kukuluyuz. ey zerine bilgi ve gndelik yaant anlarnda ok hzl
kukudan sonra, bilin konusunda kukuya iletildiini gstermek kolaydr. Kukusuz ilk
girdik".24 dnemde, ran-Bizans dnee geleneklerin-
Bu nem li fe ls efe ta rih i zeti slm den yaylan etki, onu bilgisel etkinin stne
dncenin anlam ve snrlar zerine yeni bir kard, nc yzyln bandan beri, bir
k tutar. Vahyedilmi verinin, Aristo mant teoloji"nin peindeki !) rejim tarafndan
nn kavramclnn ve neoplatoncu dualizmin desteklenen Yunan felsefesinin kaba mfdala-
tem elleri zerinde gelitii lde, slam ! te-si- ikili br aldatmacann bilimsel aracm
dnce, hrlstiyan skolastiine vc daha ge retecektir; bir taraftan, gerekten, gne de^
nelde, nesnel idealizme yneltilen tm eletiri olmad kadar (dimolojinin, dilbilgisel yapnn
lere hedef olur. Kuraa uygulanm balca ve belagat usullerinin ekiciliine boyun eile-
-mantksal, dilsel ve nebevi- yorumlama cck; dier taraftan, hukuk doktorlar -teologlar
akmnn nasl, mutlak ve deikenin, doru ve ve sfl hukukular- Vahyi, allak-din bir
yanln, iyi ve ktnn vs. hakim kararcs yasa !)iimine dmt"reeelderd]r, ki bu ahla-
olarak yalnzca yaln bir bilin" kurmaktan ki-dhfi yasa. peygamberin sz {hadis) ile, bu
baka bir ey yapmad kolayca gsterilebilir. ekilde !)ir tutulmu olan ? Sznn28
Kurnda bulduumuz bu mitsel yap dilini, akn nitelii kuramsal olarak da olsa kurtarl-
badatrmam bir metafiziin25 youn etkisi al madii iin yasama almasn bozacak ve
tn d a, d o ru sa l ve b iim s e l d n le r yoksullatracaktr. (")te yandan. Yunanca uz-
eklinde, soyut ve geri dnlmez antitezler bi man filozoflar (felsifa), iki !)ilgein, Platon ve
iminde, yavan ve ksr tartmalar biiminde, Aristonun retilerini tercih ederek Kurn
ya da bilinebilir kurulular eklinde donduran karsnda uzaklklarn aka ortaya koyacak-
ayn esasci dnce lcr yerde bulunabilir. terdi *. Bunun sonucunda, ktesik metefizik b-
Burada unu eklemek gerekir ki Ortaa in t slam kltrnde geni bir ^^ylm kaz^n-
sanl kurguyla (speculation) yitirdii eyi ntr. slamm gme.1 tarihi iinde, !) zaferin
ayinlerle (rites) telafi ediyordu ve bugn biz, zararl sonularn lmek iin, slamda ol-
ayinleri inkar ettiimiz in elimizden kaan duu gibi lristlyan Batda da, Kutsal Kitap-
anlam, gerein eksiksiz bir bilgisi sayesinde, lar, ardndan da, tophmlarn yazgsm2^ z-
yeniden yakalayabiliriz. Ayinler inanann gn meyi ynlendiren temel lkeleri anmsatmakta
yarar gryoruz. Be ilke zerinde durulacak-
lk yaantsn dzenliyorlar ve onu kutsal
tr:
olanla srekli likide tutuyorlard. Mit-simge-
lerde telkin edilmi olan rnekleri ve amalar, a) Yormelar araclyla elde edildikleri
hareket ve szle canlandrmay salyorlard.26 ekliyle, Aristo'nun kategorileri. Yunan diline
Bu durumda sorun, ayinler sayesinde srekli zg olan gereklikten kopmay metafizik esas
lik kazanm bu mitsel evrenin ou zaman,
23Orada, yeni platoncu reti (Aristo tecrlsl). farkl kaynak]]
kurgusal planda kat sistemler biiminde k blllnebiilr elemanlar, Aristo'nun Catgories'sinin yar^un^la
lmesinin nedenini ve naslln bilmektir. az ok sistemletirilmitir.
Yukarda aret edilmi olan f akmn her bi 26Ayin' konusunda bkz. j . CAZENEUVE, Les Rites la
Condition humaine. P.U.F. 1957. tslaml ayinleri ncelemek
rinde balca krlma noktalarn saptayarak iin en eser, hareketlerin ve biimlerin tasviriyle ye-
bu soruyu cevaplamaya alacaz. tinen Oazali'nin J/ya'sdr.

Bizi ilgilendiren -Kurana uygulanm oku 22Bkz. 11. FLE1SCI1. Trait ?philologie arabe, c. I, Beyrut
1961.
ma yntemlerini incelemek- bak asndan,
28Bu bir tutm a, yle grnyor k, kutsaln anlamnda
mantksal akm dilsel akmdan ayrmak zor her eyi birkiiren mitsel bilincin iaretlerinden biri gibi
dur. Gerekten, hicri ikinci asrdan balayarak d"]]]mek gerekiyor.
Irakta giriilmi dilbilgisi ve szlklk a 2>Bu formlletirme, kltr de toplum arasmda yalnzca et-
klleim hareketini saptar. halde bir anlamda bir neden-
lmalarnn, batan beri ran-Yunan mantk sellli dnmek gereksizdir.

SLM ARATIRMAtAR CLT: 7, SAYI: 3-4, YAZ-GZ <>NEM 1994


MUHAMMED ARKOUN/AHMET ZEK NAL 2SS

lar dzeyine ykselttiler. Arapa, Latince ve Bu ilkeler, yazarna gre az ya da ok sk


Bat dilleri kendi dilbilgisel yaplarnda mank- bir uygulama alan buldu. Btn durumlarda,
llatlar, yle ki Tanr ve Kutsal Kitaplar keyfi Kur'n metninden mantksal" elikiler kar
kavramsal ereveler iinde dnld;30 dlar: nceden takdir vc czi irade (el-cebr
b) Akln zdelik, elimezlik, tasm (syllo- w'el-qader) peygamberlie velayet ve hilafet-
gisme) ilkeleri, iinde analoji (kyas) yoluyla emlrlik-saltanat; yaratlm Kurn, yaratlma
akl yrtme leminin mmkn ve hatta ge m Kur'n: mulkcm, muteabih ayetler vs.
rekli olan toplumsal trde bir zaman kavram de olduu gibi. ler eye karn Tanrya gt
olutururlar. Byleee bu akl yrtme msl ren yolda (el-huda) sabit kalmak iin, belirli
tarihsel balamlarda, slyasal-dinsel tutumlara
man uzmanlarca. Vahiyle tarihin kontrol yn
temi olarak kabul ettirildi. Ne kadar aldatc, bal eitli kurgusal zmler ortaya kon
mutur. Byleee, metnin ilk akla gelen {zahir)
zararl ve zellikle tarihi harekete geiren Tan-
anlamna kesin ballklar, hem tm akllletir-
rnn Sznn diriltici amacna kart b ir
menin berisinde Tanr'nn arsna katlma
y n te m ! S o n u n d a , s la m da en s a y g n
kaygsn hem de dnyaya fazlasyla kaplm
dnrlerden birinin eserinin ylesine anlam
bir aristokrasinin toplum sal-siyasal reddini
l paradok su n a u la la ca k tr: G azali (l.
ifade eden lafzclar (lltterallstes) (hanbeliler,
505/1111) tmyle din ilimlerinin ihyas"n
zahirler); -genel insan akl gibi sunular- Aris
amalayan bir reti ortaya koyar, fakat eserle
tocu akla gvenleri, resmi bir ideolojiye katl
rinden birini, btn tasm biim ve ekillerini
m, yani dini, mitoloji, vc yasa olarak kullana
Kur'nn erdiini gstermeye adar!31 Daha
rak lkenin ilerini etkili bir ekilde ynetme
genel olarak, bu akl lkelerden beslenen ok
kaygsn dile getiren aklclar (mutezile, eari-
s a y d a y o ru m c u , s a y s a l p a r a la m a la r
ler, felasife) ortaya kt; nihayet, doktrinleri,
oluumun gerek zaman iine sokan, ey, du
mit-simgelerin deney imsel bir kefi olarak alg
rum, tr, birey vb. kavramlarn Krana uy
lanan simgeseller ile kurtarc d32 olarak
gular;
yaanan bilinebilir (gos) arasnda gidip gelen,
c) Nedensellik (casalite) ilkesi, empoze imgclemcilcr (laginatifs) {sujller, iiler) diye
edildii determinist, dorusal ve soyut gr ceimiz kimseler orLaya kt.
nmde deil, felsefi olarak formlleniinde Bu sonuncu anlay grubu zellikle nebevi
snn denilen teoloji tarafndan dlanmtr. akm temsil etti. 334e33 dek iktidarn tek sa
lk Muharrikten ya da lk Ncden'den sz et hipleri olan haarlar srniler tarafndan siya-
mek yerine her eyin Yaratc tarafndan her sal-(linsel muhalefette tutulan iiler, -mmetin
anda tekrar yaratld sylenecektir: nedensel karizratik nderi olan- ve Kurn'da temel fa
lik a tlm a m tr, fa k a t som u t d ou tan , kat gizli bir amacn en u sonularn karan,
oluumdan, gerekliin diyalektik dinamizmin m an simgesi zerinde merkezleen bir nebe
den haberi olmayan, aklama ilkesi olarak, vi felsefe" gelitirdiler. -lk karizmatik nder
basitletirilmitir; olan- Peygamberin lmnden beri ilerin ve
d) VahyedJli gerekliin yannda -ya da snnlerln amanszca giritikleri atmalar,
karsnda-, zamana bal olmayan bu ilke ve aknlk boyutunu tarihin iine sokarak tarihte
diyalektii harekete geiren Vahyin eksiksiz
kategorilerin tam uygulannn skc sonucu
anlamn tam olarak dile getirirler. Gerekten
gibi alglanan, akl bir gereklik kendini gste
rir; bylelikle inan ile akl ve zellikle Jelasife- de snniler biiminde parlak ad kabullenen
ler, bir oldu-bitti kuram hazrlamaya elverili
nin rettii sahte zmler arasnda nl tar
tmalar doacaktr; bir K ran okuma yntem ini benim sediler:
ak-seik metinlere ve ilk retilerin tutumuna
e) Platonun bellettii, Plotinin vurgulad,
Stoaclarn kendilerince deitirdikleri ruh-bc-
30Bkz. E. BENVENSTE. Catgories de pense et Catgories
den ikicilii, Vahyin at Umutun yerine bir de langue. Problmes (le linguistique gnrale, Gallimard
irade mitolojisi koyar. Akl tarafndan aydnlat 19(56, s. 63-74.
lan irade, -madd, pis, geici gereklik- bedenin 3 Bkz. Al Qtstas al nuistaqlm. . Chelhot Yay. Beyi-ut 1959.
aleyhine -manevi, saf, lmsz ilke ve gerek 32Bkz. 11. CORBN. L'Imagination cratrice dans le soujisme
d'Ibn Arab, Flammarion 1958. D szc. G. Bachelar-
yurdu gk olan- ruhun kurtuluunu seebilir. d'n eserlerinde tanmlad anlamda alnmas gerekiyor.
Sonuta, Kuran retiye yanstlacak bir ahla- 33 mezhebinden olan Bveyhoullanrnn Badatta yetl-
k-siyas deerler sistemi ortaya kmaktadr. m ele geirdikleri tarih: Bkz. H. Laust, CLg.e.

JOURNAL OF ISLAMIC RESEARCH VOL: 7, NO: 3-4, SUMMER-AUTUMN 1994


256 KU R'N I NASIL OKUMALI?

gre, grevdeki halifeye iktidarn merulatra ruz: ada anlay, Kr'an'la yalnzca tarihi
rak itaat etmek gerekir. Baka bir deyile, la ve edebi belge olarak deil, ayn zamanda
fzdan alnm ve zaten akla uygun olan34 evrensel bilincin bir anlatm kipi ve kaynama
emirlere ve yasaklamalara zen gstermek ye- alan olarak ilgilenmeye hangi motifler ynlen
terlidir. Bylelikle Kurnn gizli kalm bir an direbilir?
lam ihtimali de atlm olur. Oysa illerin,
Tanmladmz izgide Kur'n'n ve slm
sakl (hatr) amaca ulamak iin dilin gr
dncenin incelenmesi c acil ihtivaca cevap
nmlerini aan bir yorumlama (tewil) teknii
sayesinde gn yzne karmaya alacaklar verebilir:
ve hakl olarak ayrcalkllaacaklar ite bu a) Kavirn merkezci zihniyeti ve teolojik ve
anlamn gizliliidir. Gerekten, rcsn ideoloji tolar kesin olarak amak:
tarafndan sapkn olarak ilan edilenler, snn - b) Diyalektik ilikileri iinde Vahy, Hakikat
lerin pragmatik tutumuna ve nihayet, tarihte ve Tarih'in nsan hayatn yaplandran terimler
aknl ok byk bir abayla canlandrmak olarak deerlendirilecekleri bir bilimsel aratr
olan Vahyin ilk gereini nsanlarn kalbinde ma gelitirmek;
durdurma becerisine sahip tek dinsel tutum
e) ada bilinci, kendisinin ifade edildii
olan laikletirici tutumuna kar kmaktan
dillerle birletirmek.
vn duydular. Bylelikle onlar, peygam
berliin (nbvvet) en son anlamnn, lah il Yine yerimiz olmad iin burada, gn
hamn nsan varlkta srekli ve aldatmaz bir mz llerinde bir hmanizmin lazrlanna
yansmas olduu konusunda direttiler. Pey Kurnn gelitirdii bakalar zerine geici
gamber, yeryznde Tanr'nm Iradcsi'ni eksik deinimlcrle yetineceiz.
siz olarak, sadakatle aktard ve uygulad; byle 2a) Vetolarn tesinde
bir rol geri dnlmez bir durum yaratt: m- Batl benmerkezcilikten zellikle sz etmek
met-Slte sadakatsizlie dmeksizin karizmatik alkanlk haline geldi; konu, ar bir evren
bir nderden vazgeemez. O halde, peygam sellik iddias yanlgsndan kurtarmak amacyla
berliin velayet ile devam etmesi gerekir: yani olduu kadar emperyalist an srekli alan
zamann sonuna kadar insanlarn karsnda eytanlarn kovmak amacyla da byk rabet
Tanr'nm canl bir varln gstermek!en ibaret grmeye devam ediyor. Antropoloji ve etnoloji
olan ruhan naiplik. Zira veli, tam anlamyla nin gelimeleri, dinsel gerekliklere ilikin ko
Tan rnm yakn dostudur, zel bir bala,
nularda yzyllardr srp gelen bir duyarl
Ak'n grnmlerinde kusursuz karlkll
ln etkilerine kar denge oluturmak iin
gerekletiren nsandr.
ok yeni, ok yetersiz ve ok tartmal bir du
Grld gibi, mitsel yap dil dzeyinde rumdadrlar. Dinsel gereklikler ise rka, zih
yer alan Tanrnm Sznn bir yorumu sz
niyete, akltesi dzeyinde, dierinin, yani bu
konusudur. Adalctin Efendisi olarak da isim
dierinin yaad deerlerin temelden reddedi-
lendirilen i m an, insanlarn lk rnek (ar-
liii kuran her eye baldrlar. Kukusuz,
chetypales) isteklerini simgesel kiiliinde top
niversite kltr hogr s zl k evresini
lar. Btn bu istekler Kurn tarafndan kes
kinletirilmi ve denenebilir klnmtr. ilik, aabildi mi ki; btn hristiyan kiliselerini
elbette, an kltrel olaanlndan da kurtu birletirme hareketiyle (oecumenlsme) comu
lamad: byleee manev miras Hz. Mham- hrlstiyanlar hristiyan olmayan dinlerle manev
medin biyolojik soyuna balad ve smailiyye bir kardelii de desteklemeye alyorlar.36
frikiye'de35, daha sonra Msr'da iktidar sahibi Kald ki hristiyan teolog, tekelcilik sorunsaln
olduunda, sylem dzeyinde gereklem i dan hi ayrlamazken37 niversiteli de fiilen
olan manev gereklilii, tarihe egemen oluak
34Dinsel yasa (eriat) hkmlerinin akla mutlak uygunluu
iin meruiyeti ve ekilci gereklilie dntr
Yunanca uzam filozoflarn bu yola ektikleri hukuk dok
mek gerekti. torlarnn deim ez saplantsyd. Bunun, dini, dinsel,
dnce zerinde resm sansrcler tarafndan uygulanan
2- ADA DNCE KARISINDA yasa gibi baskn kartmakta katks ok olmutur.
35Ortaada, bugnk Libyann bir blmn, Tunus'u ve
KRAN
Cezayir'in batsn kapsayan siyas zatlyet
Kurn Metninin gelitirdii bakalar ve 3Bkz. not. 1.
klasik slam dncesinin giritii yaklamlar 37Teologun bu direnii yine de normaldir: dinsel olgu felse
fesinin hzla dinleri sona erdirmesinden korkmaktadr. Fa
zerinde yeterince konutuktan sonra, bu ya kat dinler filozofun tedirginliine kadar dlamaya ynelen
znn banda sorduumuz ikinci soruya geliyo etkenlerin ypratc hareketi altnda deimektedirler.

SLM ARATIRMALAR CLT: 7, SAYI: 3-4, YAZ-GZ DNEM 1994


MUHAMMED ARKOUN/AHMET ZEK NAL 257

hibir zaman kendisini lgilendirmeyen grn fesine geilecektir. Artk bir inancn gerekliini
glerin (phnomnes) nesnel" tasviriyle yeti savunmak iin deil, fakat inanc gereklik ola
niyor. rak anlam ak iin aba harcanacaktr. Bu
Bununla birlikte, Batda, yabanc kltrle koulladr ki, Kurn, birileri iin en son Vahy,
rin dnsel sorumluluunu gerek yklenie dierleri iin basit dahice bir yapm olmaktan
doru son bir adm atmak baarlnasa da, kurtulacaktr.
byle bir ihtiyacn orada gitgide belirginletii 2b) Diyalektiin ve aknlm servenleri
en azndan kabul edilecektir. Az gelimi de Geleneksel inanllarn ileri srecekleri bir
nen yani mslman lkeler bakmndan du
yaklam, sonunda insan aknlktan kopara
rum ayn ekilde deildir. Bunlarda, 19. yz
cak ve yalnzca dinin besleyebildii bu umut
yldan beri, oryantalizmle edeer olan batc
l, ya devrimci dnceleri, edebi ifade tek tan insan yoksun brakacaktr. Dini, bir ayin
niklerini ve dahas, maddi uygarln kazanan ler, kurumlar ve bilimsel incelemeye ak laik
larn safa kabullenme, ya da daha ok son eylemler toplamna indirgeyerek, sonuta, din
zamanlarda, ruhsuz bir insanl tutkuyla, red den olmayana, imdiye, olaana yerlemek iin
detme belirliyor. Bylelikle, birilerinin kltrel dnyay ve insan hayatn kutsallktan arndr
bencilliklerine dierlerinin beddualar karlk ma srecine atlanr. O andan itibaren, ama
veriyor. Bu koullarda, evrensel bilincin tank sz ve genellikle de sama servenlerin bir di
belgesi dzeyine Kurnn ykselii hala ger zisi olarak zmlenmi somut tarih plannda
ekleemedi. Oysa, tarih, felsefi ve teolojik bi anlamlar snrlayan anlay daha fazla yer
limlere yeni yollar amak iin her iki yandan eder. Ve amzn ok belirgin zellii olan u
da salanmas zaman gelen bu ykselitir.
sonuca ulalr: Ekonomik ve toplumsal gle
Sz konusu olan, Tanrnm Hz. Muhamredin
rin diyalektik oyununa boyun emi, tarihsel
araclyla insanlara seslendiini karlk bek
eylemde aknmz gdmlerime karsnda,
lem eksizin ilan ederek m slm alarnklne
benzer bir tutumu hayalle ve sempatiyle38 eski insan nostaljisi bir sulama olarak ortaya
sergilemek deildir. Tersine, bir din felsefesi kar. Akrl diyalektiin servenlerine bala
asndan Kur'n'n zgn katks, Peygan- may reddedi tam olarak bu nostaljinin gs
berin hayatnn koullaryla apak balarna tergelerinden biridir. Bu, nsanlarn neden
karn, bir Vahy gibi alnmay srdryor ol imdiye dek olmad kadar bylesine az a
masdr. Bugne kadar teologlarn dogmatik da olduklarn aklar. Ortaa'da, zangin ve
yaplarna ve bilimcilerin keyfi yorumlarna ter yoksul, efendi ve kle, aydn ve kltrsz mit
kedilmi nsan bir fenomeni, nihayet tm lerin ve ayinlerin kurduu kutsal mekanda ve
olumlu sonular iinde, o gn bu gndr zamanda eit bulunuyorlard; bugn, Tanrnm
dnmeye zorluyor. Karlatrmal dinler tari
insan ile devletin insan arasnda ayrn kk
hi kadar nemli bir disiplinin yksek re
tendir. Mesafeyi kapatmak iin giriilen aba
nimde yerini almam olmas bile ok anlaml
lar ise dil plann ya da daha ok kendinde
dr.39 nsanln din tarihinde aldatmacadan ve
mitolojlletirmeden arndrma gibi ok byk paralanmann izlerini tayan bir dilin alann
bir grev byleee, nceki tm teolojilerden kur pek amazlar. Felsefi ve teolojik dncelerin
tulmu bilimsel bir amala yerine getirilmei nemli bir blm, bylelikle, tm eksik yo
bekliyor. Byk teolojik eserler de kendilerini rumlamalarn kkten sorgulanna ykselecek
bu eletirel snamaya konu yapmak zorunda insan zekasnn bir yeteneksizliini gizleyen
drlar. Bu anlamda Hristiyanlk iin daha kor eski ruhuluk ve maddecilik sorunsalna de
kusuzca antropolojik bir hedefe harcanan aba vam ettiriyor.
yine de yeterli deil: Mitolojiletirmeden arn
nerdiimiz okuma insan aknlktan ko
d rm aya kar k la r, bir inan zerine
parmyor; yalnzca aknl, aknlm deiik
dnmekten, en deiik tarihsel balamlarda
ilevsel nsan gereklik olarak inancn kavra biimlerde yeniden ortaya kt tarihsel ger
nna geilmek istenmediini ortaya koyarlar. eklikte izlemeye zorluyor. Bylelikle, Kitab-
Tm Kutsal Metinleri insann Kurtulu Zen- Mukaddes ve Yeni Ahit gibi tm tarihsel ve fe-
ginllinln paras klan saysz olaylar olarak nomenolojik anlamlarn yeniden kurmu,
okumay salayacak -tm bilim koullarnda-
ortak bir szck daarc ve yntembilim ta 38P. Ricoeur'un ifadesi.
nmlamak gerekmektedir. Byleee, dar kulla 39Sorbonne'da, dinler tarihi diplomas almak iin her yl bir
nml sylem olarak teolojiden bir teoloji felse ya da ki renci slam' seiyor!

JOURNALOF ISLAMIC RESEARCH VOL: 7, NO: 3-4, SUMMER-AUTUMN 1994


KURN I NASIL OKUMALI?

Kurn gibi bir metin, insanln gemiini yeni akrlk kavramn ada dncenin ufkuna
bir gzle tekrar okuma aciliyetini ve imkann tama kaygsna sahiptir. Akmlk, bir dil b-
onaylar. Gerekte, bilinlerin mevcut ayrl ve tnletirimi sayesinde bir bilin btnletiri-
dal nedeninin yalnzca endstriyel uygar mine ulamak in u anda tek uygun eydir.
ln gelimeleri olduu doru deildir. Bilimsel 2c) Bilinlerin karlkllna doru
bir gereksinimle birlikte, bir kere bilginin tm Aknla tarih iinde bir anlam kazandra
a la n la rn d a g d m len m i olan ak l, b rak, tarihsel bellein dlamakta olduu mitsel
tnletirici bak aam asna hala ulam a bellei de yeniden harekete geirmi oluruz.
mtr. zellikle tarih, yzyllar boyunca teolo Tarihsel bellek blnm, dalm, ksmdir,
jik, ahlak ve ideolojik kayglarla birlikte olduk dolaysyla kanlmaz olarak tarafldr; dieri
tan sonra ekonomik ve toplumsal gereklii z, kapsaml, varln simgesel gsterimlerine
iinde yeniden kurulmaktadr. Fakat artk u dolaysyla derinden iletiime aktr. Sk sk
soruyu sormak gerekiyor: Kurnn bayra al tekrar edilir: yaludiler, hristiyanlar, msl-
tnda"40 ya da ncillerin ve Kitab- Mukaddes'- malar brahimin manev ocuklardrlar; Pey
gamberler araclyla insanlara bildirilen diri,
in dorudan veya rtk etkisi altnda yaan
yaratc bir Tannya inanyorlar: Bu bildirim,
m tarihsel psikoloji alanm her zaman karan
areyi, benzeik simgeler kullanan bir mitsel
lkta brakarak, tarihi, ortaya kartlabilir ve
yap diline srkleyen eydir. Fakat, bylelikle
zmlenebilir olaylarn -ekonomik ve toplum alm olan inan birlii anslar, farkl tarih
sal altyap diyeceklerdir marksisLlcr- eksiksiz sel belleklerce dlanmtr: yaanan tarih, so
bir betlmleniine indirgemekle hala yetinebilir nuta, her bir toplum iin, yazlan tarihte kay
mi? Bir tr tophrbilimciliin (sociologisme) dedilmi kendine zg deerler biiminde be
dnn pozitivizminin yerini alma eiliminde ol lirginleir. En nemlisi, yzyllardan beri, her
duu bir gerektir. Dinsel duygu, en fazla, din, ballarnn ekonomik ve siyasal davra
apayr bir glge olay (epipleenomenc) olarak nlarn tam olarak -tam anlamyla- kutsa
ele alnmtr ve dind-kutsal, madd-manevi maya yarad. te insann. Tanryla ilikisini,
kartlklar, btn nsan gerekliinin bir ayn zamanda da her toplumsal kitlede ge
emalatrlmasn hatrlatyor. Kutsaln dln- limi doktrinler, yasalar, gelenekler, grenek
ler btnyle Yaludllikte, Hristiyanlkta ol
dna ve dindnm kutsala dnmn an
duu gibi, devletin ve slm kurumlanl kut
lamaktan uzak durulaca gibi, ayrmn net ol
sallatrlmasna imkan verdi. Bu, bugn, K.
duu Hristiyanla nazaran slamda maddnin Barlh'n u paragrafndaki gl aklamay
manevden asla ayrlmad yine bir dogma ola izah eder:
rak tekrarlanacaktr. Din. insann bu dnyadaki eylemini Tannsz
Bu ok ksa dnceler41, insanln evri gerekletiriyor oluunu hi deitirmez. Yal
minde vahyin, hakikatin ve tarihin -ya da di nzca tm gzelliiyle ateizmi ortaya kara
lerseniz, mitin, akim ve olayn- saygn nemine bilir. Zira insann var olmas, sahip olmas
basmakalp dnce olmaksnz deer biecek ve davranta bulunmas olarak din d k
her bir aa ve her bir nsan grubuna kendini smdr. Tm nsan olann dind zelliine
verecek olan tarihsel bir bilgiyi aklama amac ve dzensizliine katlr. En yksek nokta
n gdyor. Toptan tarih (llistoirc totale) adn sndadr tamamlannda; almakta deil ye
verdiimiz ey, daha yukarda belirttiimiz gibi mlenmektedir. lk hrlstiyanlarn dini de
srekli gerilim halinde olan bu etkenin so deil.44 Ne sann dini ne de reformcularn.
nucudur. slam uygarlklar, zengin olduu ka
dar ok saydaki rneklerin yardmyla bu g 40Mustafa Sadk er-Rafi'ni nl eserinin arpc bal.
rleri yanstmaya imkan verirler. Kurnda, 41Her cmle, ele alman konular zerine eski ve yeni litera
h ala, a k n l n ta rih e n fu zu , b ilin c in trlerde ak rneklere dayanr. Fakat biz, notlandrmamz
lszce geniletmekten uzak durmay yeledik.
m itlem esi (m ythisation) ve buna karlk,
42Hicri III. asrda ok sevilen yazar Cahz'n eseri buna bir
aknln tarillemesi ve mitin aklilemesi para tanklk eder. Fakat, aslnda rnekler oktur.
(ationalisation) izlenebilir. Bu diyalektik, Yu 43nsan zerine bilgilerimizin bugnk durumunda, "daha
nan aklnn (logos grec42) yormlanyla bir ok", "ayn", "daha az" diyemiyoruz; bunu sylemek hakl
olarak ak bir aratrm aya aittir. Fakat o da ona hi
likte artar. Byle bir yaklam, grld gibi, ulaabilecek midir?
hayatmz ve ayn zamanda43 ekonomik, top 44Biz ekleyelim, ne de "doru" dini onarmak istedikleri her
lumsal ve siyasal vs. olan da hareketlendiren defasnda nslimanlar yardma aran "selef-l salih' in dini.

SLM ARATIRMALAR CLT: 7, SAYI: 3-4, YAZ-GZ DNEM 1994


M UHAMMED AHKOUN/AHMET ZEK NAL 259

Bir lm kokusunun dinin doruklarndan tan bir evrim halinde deitirici verileriyle sk
aka yaylmas raslant deildir: O din ki, yzletlrinlere dayanm olmay arzu ederler.
Zwingle onun evresine yavan bir burjuva li nsanlarn dikkatine sunulmu en olaanst
beralizmi yayd, Klcrkegaard zehirli bir st- metinlerden birinde hala dolaan en ac verici
pletizml*. Dostoyevski histerik bir parala ortak noktalar sona erdirme sabrszlnn bizi
n... Ne yazk ki dinin doruklarndan din belki de dikkatsiz aklamalara srklediini
den baka bir ey ykselm ezkcn! z u an iin itenlikle kabul ediyoruz. Duyguya
grletirmiyor, tm lapsedebllclcrin en k kaplaca her defasnda okuyucu, kendisini,
k e s in s o n u la r a u la m a k ta n o k . b ir
ts olan koullarda hapsediyor.45
dne ardmz iyi hatrlamak zorunda
Yava bir mitolojiletlrue almas tara dr. Dununla birlikte, aadaki noktalar kaza
fndan kutsallatrlm bir gereklikler btn nn olarak hatrda tutmak gerek ^-ktir:
i in e k a p a tlm , to rtu la m b ilin le r ,
1) Tarihsel ve felsefi eletiri, mslman bi
kuaklar boyunca ite byle ekillendi. Mo
lincin kabul ettii ve yaad biimde anlamla
dern anlayn, kendisinden bir mekanizma
rn fenomenolojik betimlenll karsnda, ka
elde etmek, zerinden basklar kaldrmak ve
nihayet, mmknse, gerein dolambasz, ara nlmaz bir ilk aydnlatma almasnda her
csz bir anlalrln, dorudan ve btncl eyini gstererek haklarn yitirir;
bir okunuunu kurmak iin incelemek iste 2) Simgesel imgelemle mttefik diyalektik
mem kstahl gnalTn gsterdii te bu ak l, d i e r b ir d eyile, b l n m ez b ilin ,
almadr. Anlatlm olan mitolojilciirmeden dnen akl, Voltaireln dedii gibi Kur'n'n
arndrl. nceleme srasnda, gizlice yeni bir her sayfasnda titreyen akl ortaya karveren
m itolojiletirrneye dnm esi mmkndr. elikiler" dalll Vahy'lr diliyle btnleme ye
Semboln yerine kavramn getii, akliletiril teneinde tektir;
mi mitolojiler olan ideolojiler anda yaad
3)Kur'an, yalnzca zel incelenmesi dn
mz iin tehlike korkutucudur. Bu nedenle, fi
da, edeb ve tarihi bir belge olarak ele alna
lozoflar ve teologlar mitolojlletirme (den arn
maz; bu dernektir ki. eski kktenciler ve mo
drma -(de)nythologisatlon-) le mitletlrmc(den
dern yorumcular tarafndan erefle ortaya kon
arndrma -(de)rnythisation-)y birbirinden ayr
mu yntemi tersine evirmek gerekiyor: ayet
maya zen gsteriyorlar. Modern eletirinin
ler, anlamlarn ii koullanndan (esbabut-
ekilcilik dmanl (ieonoclasnc)(*). ksacas,
nzO almazlar, fakat tarihiye, VII. yzyln
tm klasik slamn en deimez tulumuna
banda Arabistan'da toplumun ve kltrn
ulayor, rnein: klasik slam, tarihin dour
duu tm eitleriyle yorumlamalarn, aldat durumu zerine ipular verirler. Daha nce
yapld gibi, ayetleri koula balamak, oppor-
malarn, putlarn tesinde srekli Valye d
ne arr. Tann'nn Sz'n "ilk tazelll"ne, turist bir Vahy, gerektii zaman Tanry yard
zikir araclyla, yeniden ulamak gerek iini ma aran bir peygamber pozltlvist dncesi
ni aklamaktadr: lk amac ve mevcut sonucu
Sufiler tekrar tekrar dile getirdiler. Bugn de
tarihi canlandrmak olan bir Metin'in gcn
biz, Kutsal Metinlerin kurtarc amac olan lk
sradanlm iinde dondurmaktr. Ortaa'da
mitsel ekirdei, din ad altnda karmakark
gelim i zc (eseetia liste) teolojin in bu
edilmi tm nanlardan, uygulamalardan ve
doktrinlerden kurtarmak gerektiini sylyoruz. lmcl tutumunu elden geirmenin tam za
man;
Eskilere nazaran bizim ayrcalmz, bu rnitolo-
Jlletirmcde arndrma iini tarihi reddetme 4)Yorunlama alannda eletiri ihtiyac yle
den, tersine, orada daha ok bilinli, daha az bir eie gelmitir ki, orada ya aynnt deneme
yabanclatrc bir faaliyet gstererek gerek- ler iinde tekrarlanmaya ve younluunu yitir
letirebilmemizdir. arya ak, fakat insan meye mahkumdur, ya da dilin ve, ardndan
tarafndan yaratlm kutsallklarda eksiksiz da, b ilin cin b lrlc tirim in e doru ken d in i
kendini gsteren eletiri ihtiyac sayesinde, git amaya mecburdur. Bu srada, aratrmann
gide artan saydaki bilinler, hr bakalar bu yeni aamasnn, balamaktan baka yapa
karlkl" iinde, lcnz, diyaloga giriyorlar. ca bir ey yoktur.
Tavsiye ettiimiz Kur'n okunuu te bu dlya-
lou desteklemeyi amalyor. "Pletisme: Protestanln gizemci bir kolu, zhdlye (ev.).
Kukusuz ne srlen btn bu grler, 45H. BROULLARDAN'da alnt K. Barth. c. I. s.54.
titiz metin zmlemelerine, geni ve eitlen *Iconoelasme: Kiliselerdeki tasvirlere tapnmay yeren ve bu
dirilmi aratrmalara, bilimsel dncenin tasvirleri krp paralamay tleyen bir dinsel reti (ev.).

JOURNAL OF ISLAMIC RESEARCH VOL: 7, NO: 3-4, SUMMER-AUTUMN 1994