You are on page 1of 70

DEBATA Streszczenia

Materiały Społecznego Zespołu Ekspertów przy IGOR LYUBASHENKO: Niepewna europeizacja. Mołdowa między Wschodem
a Zachodem
Przewodniczącym Sejmowej Komisji Spraw Zagranicznych Mołdowa boryka się z licznymi problemami: permanentnym deficytem „wykwalifikowane-
go kierownictwa”, korupcją, skomplikowaną sytuacją w zakresie przestrzegania praw czło-
Redaktor: Kazimierz Wóycicki wieka. Musi ona też stawić czoła rosnącej emigracji, co jest jednym z kluczowych proble-
Sekretarz redakcji: Joanna Andrychowicz mów społecznych państwa (głównie po wstąpieniu Rumunii do UE).
Autor przypomina o poważnym kryzysie politycznym, który miał miejsce po przeprowadzonych
Recenzent naukowy: prof. dr hab. Zbigniew Czachór w 2009 r. wyborach parlamentarnych. Ponieważ prezydent nie został wybrany, a Mihai Ghimpu
jest jedynie pełniącym obowiązki, wewnętrzna sytuacja polityczna pozostaje niestabilna.
Stała współpraca z Kwartalnikiem „Sprawy Międzynarodowe”, Autor wymienia również podziały etniczne oraz kwestię separatyzmu Naddniestrzańskiej
Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, Republiki Mołdawskiej. Sam konflikt w Naddniestrzu stał się przyczyną zmniejszenia in-
tensywności reform w Mołdowie. Najważniejszymi podmiotami wywierającymi wpływ na
Centrum Studiów Niemieckich i Europejskich im. Willy’ego Brandta zachodzące procesy są UE (poprzez Europejską Politykę Sąsiedztwa, więc i Partnerstwa
Uniwersytetu Wrocławskiego. Wschodniego) i Rosja.

KRZYSZTOF RUCHNIEWICZ: Czy rocznice 2009 r. stały się przełomem?


Autor podsumowuje rok 2009 jako rok ważnych rocznic (przede wszystkim 1939 i 1989)
w historii Polski i Europy. Zastanawia się, czy polskie władze uczyniły wszystko, by nie tylko
w Polsce, ale i w Europie wspomnienia wydarzeń rocznicowych przekazać w sposób jasny
i zrozumiały. Nawiązuje do realizowanych obecnie projektów powstania podręcznika pol-
sko-niemieckiego oraz budowy Muzeum II wojny światowej, które spotkały się z krytyką
ugrupowań prawicowo-konserwatywnych w związku z zamiarem ukazania w nich odmien-
ności w doświadczeniach II wojny światowej wśród poszczególnych narodów.
Polskie obawy, dotyczące wykorzystania roku 2009 przez Niemcy do przedstawienia światu
własnego spojrzenia na najważniejsze dla nich rocznice, nie sprawdziły się. Autor stwierdza,
że już dawno nie dyskutowano i nie mówiono tyle o II wojnie światowej, a organizatorzy
berlińskich obchodów zburzenia muru nie zapomnieli o wydarzeniach w innych krajach Blo-
ku Wschodniego, w tym w Polsce. Autor podsumowuje artykuł rozważaniami nad kwestią
pamięci europejskiej, która stanowi wielkie wyzwanie nie tylko dla Polski, Niemiec i Rosji,
ale także dla innych narodów Europy.

Katarzyna Pisarska: Formowanie liderów w dyplomacji – działalność


Europejskiej Akademii Dyplomacji
Za zmianami w dzisiejszym świecie nie nadążają zmiany w jakości szkoleń, które minister-
stwa oferują swoim przyszłym dyplomatom. W celu poprawy w tym zakresie na całym
świecie powstają ośrodki pozarządowe, podchodzące do tego zagadnienia w szerszy spo-
sób. Takim ośrodkiem w Polsce jest, według autorki, założona przez nią Europejska Akade-
mia Dyplomacji (EAD).
© Copyright by Kancelaria Sejmu W EAD zauważono problem odpływu pracowników polskiej administracji publicznej do in-
Warszawa 2010 stytucji europejskich i sektora prywatnego. Aby zminimalizować te negatywne trendy,
EAD prowadzi swój flagowy program – „Akademię Młodych Dyplomatów”, zastrzegając, że
nie szkoli ona przyszłych dyplomatów, lecz liderów w dyplomacji. Drugą grupą docelową
ISSN 2081-3791 szkoleń EAD są urzędnicy – pracownicy ministerstw na szczeblu kierowniczym. EAD realizu-
je też Polsko-Amerykańską Parlamentarną Wymianę Młodych Liderów pod egidą Kongresu
KANCELARIA SEJMU Stanów Zjednoczonych oraz Parlamentu RP. Autorka tekstu udowadnia, że profesjonali-
zacja służby na rzecz państwa wymaga nieustannych inwestycji w kształcenie i szkolenie
Wydawnictwo Sejmowe urzędników i dyplomatów, a w obszarze tym coraz bardziej ewidentna staje się potrzeba
Warszawa, lipiec 2010 współpracy instytucji administracji publicznej z sektorem pozarządowym oraz biznesem.

debata okl-lipic.indd 2 7/12/10 12:30 PM


Wstęp

Autorzy eseju „Orientacje polskiej polityki zagra- Pragnę też zwrócić uwagę na krótki co prawda,
nicznej” stwierdzają w tym numerze „Debaty”, że ale szalenie istotny tekst – informację Jana Malic-
„zasadnicze przemiany układu sił we współcze- kiego dotyczący stypendystów rządu polskiego
snym świecie zmuszają do przemyśleń dotyczą- z Europy Wschodniej. Jan Malicki jest dyrektorem
cych zorientowania polskiej polityki zagranicznej Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu War-
i oceny geopolitycznego położenia Polski”. I mają szawskiego, placówki o niezwykłych i praktycz-
wiele racji. Toczone ostatnio dyskusje dowodzą, nych zasługach dla polskiej polityki wschodniej.
że potrzeba takich przemyśleń jest powszechniej W latach 80. w drugim obiegu Jan Malicki był
odczuwana. Tekst Kazimierza Wóycickiego i Ada- wydawcą periodyku „Obóz” (ukazującego się do
ma Balcera jest zapowiedzią raportu dotyczącego dzisiaj), który walnie przyczynił się do formowania
wpływu międzynarodowego otoczenia na przy- tej polityki po roku 1989. Dziś szeroki program
szłość Polski. Obszerny raport, jaki ukaże się na stypendialny, a przede wszystkim studia kierowa-
jesieni, pomyślany jest jako swojego rodzaju uzu- ne przez Jana Malickiego, stanowią istotny ele-
pełnienie opracowania „Polska 2030. Wyzwania ment polskich działań na Wschodzie. Wiedzy
rozwojowe”, które opublikował zespół pod kierun- o tych działaniach nie można w żadnym wypadku
kiem Michała Boniego, koncentrujący się na pomijać, jeśli ktoś zajmuje się polityką wschodnią.
wewnętrznej sytuacji kraju. Globalizacja nie jest To co robi SEW jest działaniem praktycznym
abstrakcyjnym i jedynie teoretycznym pojęciem. o ogromnym i długotrwałym znaczeniu.
Współzależność we współczesnym świecie jest Gorąco polecam też lekturę tekstu Igora Lyuba-
powszechna i należy pilnie analizować, jaki wpływ shenki o sytuacji w Mołdowie. Z krajem tym Polska
– całkiem konkretny i wymierny – mają światowe nie graniczy bezpośrednio, niemniej jednak leży
przemiany na naszą sytuację i w jaki sposób winny w bezpośrednim jego otoczeniu. Długotrwały
być uwzględnione w polskiej polityce zagranicz- tamtejszy konflikt związany z separatyzmem Nad-
nej. Raport „Pionek czy rozgrywający?”, podobnie dniestrza wpływa na sytuację w całym regionie.
jak już teraz publikowane teksty, mam nadzieję, Ewentualne wycofanie garnizonu rosyjskiego
będą ważnym impulsem do pogłębionych pu- z tego pseudo-państewka może być papierkiem
blicznych dyskusji. Problematykę tę podejmują lakmusowym, o ile dążenia Moskwy do zbliżenia
również Zbigniew Czachór i Mariusz Krasuski, z Europą są autentyczne.
przedstawiając jednak inny punkt widzenia niż
K. Wóycicki i A. Balcer. Andrzej Halicki

1
Orientacje polskiej polityki zagranicznej.
Punkty regionalnego odniesienia

Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
Bruksela i polityka unijna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
Niemcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Europa Środkowa i orientacja Północ–Południe . . . . . . . . . . . . 11
Sąsiedzi z Południa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Bałkany Zachodnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
Morze Czarne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
Bałtyk i Via Baltica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
Europejski Wschód i Partnerstwo Wschodnie . . . . . . . . . . . . . 29
Partnerstwo Wschodnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
Rosja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
Kaliningrad/Królewiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
Krótka konkluzja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37

2
KAZIMIERZ WÓYCICKI, ADAM BALCER

Orientacje polskiej polityki zagranicznej.


Punkty regionalnego odniesienia

Wstęp co dalej? – nie zostało postawione dość wyrazi-


ście. Zaistniała bowiem potrzeba postawienia
Zasadnicze przemiany w układzie sił we współcze- sobie nowych, strategicznych celów, ale brak bli-
snym świecie zmuszają do przemyśleń dotyczą- skich bezpośrednich zagrożeń paradoksalnie
cych zorientowania polskiej polityki zagranicznej utrudniał ich określenie. Można też było po inten-
i oceny geopolitycznego położenia Polski. Toczo- sywnym okresie poprzednim zająć się niejako
ne publicystyczne spory wokół „koncepcji jagiel- konsumpcją własnego sukcesu. I w ten sposób
lońskiej” – jej znaczenia lub nieaktualności – to pytanie „co dalej?” w dużym stopniu zdaje się
widomy znak, że potrzeba takiej dyskusji jest po- pozostawać bez odpowiedzi.
wszechniej odczuwana. W jednym punkcie polskie plany i nadzieje
Wydaje się, że potrzeba nie tylko publicystycz- spotkało rozczarowanie. Dotyczy ono Ukrainy.
nych wystąpień, ale znaczenie szerszych i to naj- Chciano, by dołączyła ona szybko do Unii Euro-
pewniej wielu, aby zdać sobie sprawę, w jak zło- pejskiej. Zdawało się, że w tym kierunku prowadzi
żonej sytuacji geopolitycznej znajduje się obecnie ta Historia (ta przez duże „H”), która weszła
Polska. w nowy nurt w roku 1989 i dzięki której rozpadł
Potrzeba dyskusji strategicznej odczuwana była się Związek Sowiecki. „Pomarańczowa rewolucja”
silnie w początku lat 90. i dyskusje wokół nowych zdawała się być tej Historii naturalną kontynu-
definicji interesu narodowego prowadzone były acją. Dobrze też pasowało to do wyobrażeń
z dużą intensywnością. Podjęto też zasadnicze odziedziczonych z przeszłości. Wejście Ukrainy do
i wyraziste rozstrzygnięcia. Zwrócono się jedno- UE to byłoby niemal przezwyciężenie błędów
znacznie ku Zachodowi, dokonano zasadniczego z XVII wieku, a Unia Europejska mogłaby w pol-
zbliżenia z Niemcami, dążono do członkowstwa skim odczuciu zyskać coś z jagiellońskiego ducha
w NATO, a następnie budowano drogę do Unii i unii Wielkiego Księstwa z Koroną. Nie twierdzi-
Europejskiej. Jednocześnie zaś starano się my wcale, że takie wyobrażenia pozbawione są
o otwarcie na Wschód w przekonaniu, że to znaczenia i są zupełnie nieprzydatne. W końcu
przede wszystkim niepodległa Ukraina dołączy do polski commonwealth XVI i XVII wieku może
Unii Europejskiej. W ten sposób polski interes służyć za prefigurację Unii Europejskiej, podobnie
narodowy zostaje zdefiniowany w praktycznym jak rewolucja francuska za początek nowoczesno-
działaniu politycznym przy jednoczesnym bardzo ści. Należy jednak odróżnić myślenie symboliczne
szerokim poparciu społecznym. Dziś poparcie dla od analizy realiów.
Unii jest w Polsce jednym z najwyższych spośród Niepowodzenia ukraińskiej transformacji i ostat-
wszystkich państw członkowskich. nie wybory na Ukrainie zmuszają do rewizji wielu
Rzadko też bywa, by polityka która wyznacza wyobrażeń, nawet jeśli nie od razu należy porzucać
sobie cele na lat kilkanaście, osiągnęła je niemal piękną symbolikę. Być może właśnie sytuacja na
w 100%, jak można było stwierdzić 1 maja 2004 Ukrainie jest jednym z powodów dyskusji o aktual-
roku, kiedy Polska, będąc już członkiem NATO, ności idei jagiellońskiej. Niektórzy publicyści idą
stała się pełnoprawnym członkiem europejskiego nawet dalej, pisząc o „pożegnaniu z Giedroyciem”.
klubu. Inni dalej chcieliby się trzymać drogich im histo-
Ten sukces jednak wywołał pewien niedowład rycznych wyobrażeń. Taka jednak polaryzacja nie
myślenia politycznego, bowiem niemal wszystkie prowadzi do owocnego sporu i dowodzi raczej
marzenia zostały spełnione, pytanie natomiast – myślowej bezradności.

3
Wydaje się, że nie trzeba „żegnać się Giedroy- Polska nie zmieniła swojego położenia geogra-
ciem” ani też nazbyt dosłownie wczytywać się ficznego, ale poważnie zmieniła swoje położenie
w wielką i ważną literaturę polityczną II RP, choć geopolityczne. I wciąż pojawiają się zmiany. Nie-
wcale to nie oznacza by rzucać je w kąt. Wracając pewny rozwój sytuacji w Rosji, wielki kryzys finan-
do wybitnych książek okresu II RP, przy całej ich sowy, z którego UE wydobywać się będzie być
historycznej wartości, uderza ich ograniczona na może przez wiele lat, wyłanianie się nowych świa-
czasy dzisiejsze przydatność. Prace tak wybitnych towych potęg gospodarczych, relatywne słabnię-
myślicieli tamtej epoki jak Włodzimierza Wakara czy cie Stanów Zjednoczonych – są to wszystko pro-
Tadeusza Hołówki, choć tak interesujące w lekturze, cesy wpływające na sytuację Polski. Są też wielkie
zajmują się problemem, którego już nie ma – poło- procesy społeczne, cywilizacyjne związane z de-
żeniem Polski między Niemcami a Rosją. Ich myśle- mografią, rozwojem technologii, które wywierać
nie całkiem logiczne i konsekwentne szuka sposo- będą wielki wpływ. Wszystkie czynniki winny być
bu wyjścia z tej pułapki i znajduje go w idei związku starannie analizowane.
państw położonych pomiędzy Rosją a Niemcami. Polska polityka zagraniczna ma jednak przede
Idee międzymorza czy prometeizm, często ośmie- wszystkim wymiar regionalny. Wszelką analizę
szane w okresie PRL, nie były pozbawione argu- zacząć należy od najbliższego otoczenia między-
mentów, które je dobrze uzasadniały w tamtejszej narodowego. W takim właśnie obszarze uwidacz-
sytuacji dziejowej1. Dziś jednak należą jedynie do nia się ciągłość, ale także istotne zmiany geopoli-
dziejów myśli politycznej i trudno wywodzić z nich tycznego położenia Polski. Pojawiają się nowe
bezpośrednio wskazówki na przyszłość. Wobec punkty odniesienia, które stały się już lub winny
istnienia Unii Europejskiej pomysł budowy regio- się stawać koordynatami polskiej polityki zagra-
nalnego związku państw w Europie Środkowej czy nicznej. Temu właśnie zagadnieniu poświęcone
Środkowowschodniej wydaje się tyleż nierealny, co jest to opracowanie.*
niepotrzebny, a nawet szkodliwy.
* Publikowana praca jest częścią obszerniejszego opracowa-
Nigdy jednak ciągłość nie zostaje zerwana cał- nia, jakie ukaże się jako specjalny raport „Debaty”, zatytułowa-
kowicie. Bronisław Geremek wskazywał w swoim nego „Polska 2030 i jej otoczenie międzynarodowe”. Współauto-
czasie w ciekawy sposób, jakie wciąż aktualne rem raportu jest obok Kazimierza Wóycickiego i Adama Balcera,
elementy zawierała była polityka zagraniczna również Andrzej Krawczyk. Prezentowany fragment dotyczy
kwestii regionalnego zorientowania polskiej polityki zagranicz-
kształtowana przez marszałka Piłsudskiego2. nej. Część zawartych w tym artykule rozważań znalazło się
W oczywisty sposób wielką inspiracją dla polskiej w artykule zamieszczonym w „Sprawach międzynarodowych”.
polityki zagranicznej po roku 1989 była myśl poli-
tyczna paryskiej „Kultury”. Trudno wyobrazić sobie
teksty, które wywarły silniejszy wpływ od esejów Bruksela i polityka unijna
Juliusza Mieroszewskiego i inspiracji Jerzego
Giedroycia. Myśl obu tych wybitnych postaci wy- Jeśli kraje takie jak Niemcy czy Francja zdają
rastała w jakimś stopniu z doświadczeń II RP, ale się rozumieć, że są zbyt małe, by podołać sa-
uderza też odwaga zrywania z długą tradycją modzielnie globalnym wyzwaniom, świado-
i otwarcie się na to, co w roku 1945 było tak mało mość ta tym silniejsza winna być w Polsce.
widoczne, z czasem jednak miało się po roku 1989 Próby zdobycia złudnej samodzielności dla pań-
okazać całkowicie nowym czynnikiem polskiej stwa średniej wielkości może być politycznie
polityki. Obaj wybitni myśliciele polityczni, gdyby zgubna. Nie oznacza to wcale, żeby nie wyznaczać
żyli, mogliby mówić o zrealizowaniu się ich ma- sobie własnych celów, ale osiąga się je przez
rzeń3. Czym bowiem innym jest istnienie niepod- współdziałanie z innymi. Dlatego w polskim inte-
ległej Ukrainy i odrębnej od Rosji Białorusi, nieza- resie, jako państwa średniej wielkości, jest aktyw-
leżnie od wszystkich problemów politycznych, ne uczestnictwo w gęstej sieci powiązań między-
jakie są z tą sytuacją związane. Z Giedroyciem nie narodowych i w ponadnarodowych organizmach
ma co się naiwnie żegnać, ale raczej postawić mu politycznych. Po pierwsze jednak i przede wszyst-
należy pomnik albo ufundować tablicę na gma- kim w europejskim klubie – Unii Europejskiej.
chu naszego MSZ. Wszelki kryzys UE wystawiałby Polskę bezpośred-
1 3
P. Eberhadt, Twórcy polskiej geopolityki, Kraków 2006. T. Synder, Henryk Józewski i polsko-sowiecka rozgrywka
2
B. Geremek, Political System and Foreign Policy. An open o Ukrainę, Kraków 2008.
lecture given at the Polish Institute of International Affairs,
November 28, 2000, „The Polish Foreign Affaires Digest” 2001,
nr 1(1), s. 52–53.

4
nio na te ogromne zagrożenia, jakie pojawiają się tylko w poszczególnych stolicach państw człon-
we współczesnym świecie. W żywotnym interesie kowskich lub w ustaleniach dwustronnych. Dlatego
Polski jest by UE stała się jednym z globalnych to, co dzieje się w Brukseli jest istotne i będzie
graczy obok USA, Chin, Indii i Brazylii. Realizacja stawało się coraz istotniejsze. Proces decyzyjny
tego scenariusza wymaga większej spójności UE w Brukseli jest niezwykle skomplikowany i wielo-
oraz współpracy z Stanami Zjednoczonymi, które poziomowy. Dlatego też negocjacje mające na celu
są wśród globalnych mocarstw zdecydowanie osiąganie dobrych dla Polski efektów są niezwykle
najsilniej powiązane gospodarczo, politycznie trudne i stanowią dla Polaków w Brukseli (posłów
i kulturowo z Europą i podobnie jak ona nie nale- do Parlamentu Europejskiego i ich asystentów,
żą do wschodzących mocarstw4. W efekcie popar- pracowników Komisji itd.) wielkie wyzwanie.
cie współpracy transatlantyckiej między UE i USA Poruszanie się w gąszczu unijnych regulacji
opartej na partnerstwie powinno być jednym i udział w negocjowaniu nowych uregulowań wy-
z fundamentów europejskiej polityki Warszawy5. maga nie lada umiejętności. I dzisiaj od tych umie-
W ramach wsparcia spójności UE Polska musi jętności zależy w dużym stopniu pozycja Polski
się natomiast przeciwstawiać wszelkim próbom w europejskim klubie. Dbałość o jakość polskiej
ustanawiania rozwarstwienia Unii Europejskiej, reprezentacji w Brukseli ma więc nader poważne
Europie dwóch prędkości, na lepszych i gor- znaczenie i winna być w centrum uwagi zarówno
szych członków UE, nawet wtedy gdyby kuszo- czynników politycznych, jak i opinii publicznej.
no Warszawę tym lepszym członkostwem. Pensje w Brukseli są bez porównania wyższe niż
Zarazem należy zdawać sobie sprawę, że inte- w Warszawie, stąd stać się one mogą łupem krajo-
gracja europejska to skomplikowany proces nie wych karierowiczów lub popłatną synekurą dla
tylko polityczny, ale i kulturowy. W szczególności tych, których postanowiono pozbyć się z wpływo-
podział na Zachód i Wschód utrwalony jest silnie wego stanowiska w kraju. Do Brukseli wyjeżdżać
w mentalności i stereotypach i nader trudny do winni najlepsi z silną misją reprezentowania Polski
przezwyciężenia. Wschód (do którego należy rów- i jej interesów, zarazem przekonani do idei europej-
nież nasza część kontynentu) w oczach Zachodu skiej. Jerzy Buzek, jako przewodniczący parlamen-
jest wciąż zacofany, demokracja ma być w nim tu europejskiego, stanowi wspaniały przykład, do
wciąż zagrożona nacjonalizmem, gospodarka ku- jakiej pozycji i wpływu mogą dążyć polscy repre-
leje, a przede wszystkim pozostaje on mało znany. zentanci. Szalenie istotna jest też funkcja komisarza
W szczególny sposób dotyczy to pamięci historycz- UE ds. budżetu i planowania finansowego Janusza
nej (patrz ramka: Europejski konflikt pamięci). Lewandowskiego. Trzeba jednak stwierdzić, że
Poważnym natomiast dylematem polskiej po- bardzo wiele jest do zrobienia i procentowy udział
lityki unijnej może być wybór między spójnością polskich przedstawicieli, biorąc pod uwagę różne
Unii a usiłowaniami jej dalszego rozszerzenia. szczeble brukselskiej hierarchii, jest wciąż zdecydo-
Należy przy tym zdawać sobie sprawę, że „pol- wanie niezadawalający.
ska polityka europejska” realizuje się nie w samej Wobec wielostronnych i wielopoziomowych
Brukseli (nazwijmy ten wymiar brukselskim), ale negocjacji brukselskich i unijnych trudno myśleć
poprzez stosunki ze stolicami państw członków o poważnym sukcesie, jeśli działa się krótkoter-
UE (nazwijmy ten wymiar unijnym). Wymiar bruk- minowo, ad hoc, zaskakiwanym jest się zagroże-
selski wspierany jest w nader istotny sposób przez niami, jakie znacznie wcześniej należałoby
wymiar unijny, co związane jest w dużym stopniu przewidywać. Trzeba posiadać własną długo-
z podziałem na Komisję i Radę Europejską. Polska okresową, obliczoną na wiele lat strategię, którą
polityka zagraniczna w dużej części rozgrywać się w elastyczny sposób trzeba wdrażać. I wcale nie
ma w Brukseli oraz w wymiarze unijnym. to, co na dziś zdaje się być korzystnym rozwią-
Trzeba zdawać sobie sprawę, jak duża część re- zaniem, musi być korzystne na dłuższą metę.
gulacji prawnych dotyczących życia gospodarcze- Trzeba skutecznie poruszać się w Brukseli, ale
go podejmowana jest już dziś w Brukseli, nie zaś także ogromna jest rola europejsko-unijnych
4
UE i USA są wzajemnie dla siebie najważniejszymi partne- a Strategic U.S. – EU Partnership. Lead Authors Daniel S. Hamilton
rami handlowymi (blisko 20% udział UE w bilansie handlowym and Frances G. Burwell. Contributors Atlantic Council of the
USA i ponad 15% tych ostatnich w bilansie handlowym UE). United States, Center for European Policy Studies, Center for
Olbrzymie są także wzajemne inwestycje zagraniczne liczące Strategic and International Studies, Centre for Transatlantic Re-
około 2,5 biliona euro. Jest to unikalne zjawisko w skali świata. lations, John Hopkins University SAIS, Fundatcion Alternativas,
5
Należy zwrócić uwagę na ważne opracowanie amerykań- Prague Security Studies Institute, Real Instituto Elcana, Swedish
skich i europejskich think-tanków: Shoulder to Shoulder. Forging Institute of International Affairs. December 2009.

5
ustaleń. Te z kolei poprzedzają bilateralne kontak- nalnego lidera, stojącego na czele licznej koalicji.
ty stosunków z poszczególnymi państwami, któ- Natomiast jej budowę ułatwi status jednego z unij-
rych celem jest właściwe przygotowanie tego co nych głównych graczy.
międzyrządowe. Kwestia, czy ustąpić rządowi X W Brukseli negocjuje się sprawy, które mają
w jakim punkcie, aby zbudować skuteczniejszą znaczenie gospodarcze i dotyczą ogólnych regu-
koalicję w innej, jeszcze ważniejszej dla Polski lacji, ale także niemal bezpośrednio walczy się
sprawie, może decydować o skuteczności Polski o pieniądze. Z około 130 miliardów euro, które
jako negocjatora. Członków w Unii jest jednak tak składają się na unijny budżet można otrzymać
wielu, że umiejętność poruszania w całym gąszczu mniej lub więcej i można otrzymać tam, gdzie
interesów i wykorzystywaniu ich z korzyścią dla pieniądze te są najbardziej potrzebne, albo też na
siebie związane jest z oczywistymi gigantycznymi sprawy drugorzędne.
komplikacjami i tylko bardzo systematyczne oraz Obecnie w tym względzie ogromną wagę ma
obliczone na długą metę działanie może być sku- debata finansową UE nt. Planu Ramowego 2014–
teczne. Wektor brukselski musi być uzupełniany 20207. Płatnicy netto unijnego budżetu, tacy jak
nieustannie wektorem nazwanym tu unijnym. Niemcy, będą dążyć do ogólnej redukcji wydat-
Budowanie odpowiedniego lobby w Brukseli ków oraz przesunięcia wydatków na działy, z któ-
musi być poparte oddziaływaniem na rządy rych będą mogły intensywniej korzystać.
poszczególnych krajów i klasycznymi pertrakta- Jeśli budżet Unii trzymać się będzie minimalne-
cjami do ut des (coś za coś). Oczywiste jest, że go 1% limitu a nie powiększać się, to oczywiście
stwarza to niezwykle wysokie wymogi koordy- jest to dla Warszawy zła wiadomość. Dwa działy
nacji całej polskiej polityki zagranicznej. finansów unijnych – pieniądze na rolnictwo i wy-
Portugalia, weźmy wymyślony przykład, z pew- równywanie poziomu rozwoju gospodarczego –
nością nie jest zainteresowana bezpośrednimi będą redukowane.
kwotami połowowymi na Bałtyku, może jednak Strona polska stawałaby w tej sytuacji wobec
popierać Polskę w tej sprawie, za polskie poparcie wyboru priorytetu między intensywnym korzy-
dotyczące innych żywotnych z kolei dla Lizbony staniem z polityki rolnej, w czym pewnie zna-
spraw. Taki właśnie lobbing w stolicach europej- lazłaby sojuszników w Paryżu, a funduszami
skich jest konieczny dla osiągania sukcesów strukturalnymi. Im większy sukces gospodarczy
w Brukseli. Pozornie niewiele mające wspólnego Polski tym trudniej będzie domagać się korzyści
z Brukselą sprawy mogą być wykorzystane do tego, z funduszy strukturalnych. Jeśli zaś finansowa-
aby właśnie w Brukseli odnosić sukcesy. Wskazali- nie polityki rolnej pozostawać będzie na wyso-
śmy, jako przykład, na możliwy związek interesów kim poziomie to trudno wyobrazić sobie, by
Portugalii i Polski, jako krajów tak od siebie odle- większe pieniądze unijne poszły na innowacyjną
głych, których interesy, gdyby nie brukselskie me- gospodarkę, badania naukowe etc. Takich zaś
chanizmy, nie zazębiałyby się tak istotnie6. Polska pieniędzy Polsce jak najbardziej brakuje i trud-
musi być szczególnie zainteresowana współpracą no dziś wyobrazić sobie lepsze źródło pieniędzy
z poszczególnymi krajami Unii w perspektywie na inwestycję w polską nowoczesność, na miarę
ogólnounijnej. Polska polityka zagraniczna musi XXI wieku, niż właśnie kasę Unii Europejskiej.
też być w dużym stopniu podporządkowana ce- Z punktu widzenia długofalowych polskich
lom, jakie stawiamy sobie w Brukseli. Polska po- interesów przesunięcie finansów UE powinno
winna budować swoją pozycję w UE wykorzystu- następować m.in. w kierunku finansowania ba-
jąc wyjątkowy status kraju, który może być lide- dań naukowych i nowych technologii (m.in.
rem koalicji małych i średnich państw unijnych związanych z energetyką). W tej dziedzinie Pol-
z regionu Europy Środkowej oraz równocześnie ska jest nader słabo zaawansowana i dlatego
dysponuje potencjałem bycia członkiem unijne- powinna poszukiwać europejskiego wsparcia.
go „koncertu” mocarstw. W efekcie kluczem do Między średniookresową a długookresową per-
sukcesu Polski jest zdolność do grania na dwóch spektywą występuje tu dla Polski wewnętrzny
fortepianach czyli w pierwszej lidze wielkich konflikt. Mniej dla rolnictwa i funduszy struktural-
graczy oraz w regionie z mniejszymi sojusznika- nych – co z pewnością byłoby bolesne – oznaczać
mi. Pozycji w pierwszej lidze pomoże status regio- może więcej na technologie, co jest pożądane. Ten
6 7
Wiele ciekawych uwag o tak rozumianej polityce europej- P. Becker, Rewizja budżetu UE według Niemiec, „Międzyna-
skiej zawiera książka J. Łukaszewskiego, O Polsce i Europie bez rodowy Przegląd Polityczny” 2007, nr 4(20).
niedomówień, Warszawa 2008.

6
scenariusz byłby także korzystny dla samej UE, gdyż gospodarczego kandydatów. Zróżnicowany po-
jej gospodarcza konkurencyjność jest warunkiem ziom integracji poszczególnych państw UE (np.
sine qua non jej uczestnictwa w globalnej grze. waluta euro) nie ulegnie zdecydowanemu pogłę-
W oczywisty sposób rozstrzyganie takich dyle- bieniu, gdyż nowi członkowie będą prawdopodob-
matów musi być związane z odpowiedzią na py- nie zainteresowani ze względu na korzyści ekono-
tanie, jakiej Unii sobie życzymy i czym ona ma być miczne i polityczne przynależnością do unijnego
dla Polski: kasą zapomogową czy też skompliko- głównego nurtu.
wanym narzędziem realizacji najbardziej żywot- Polska po zdecydowanym odsunięciu się euro-
nych i długotrwałych polskich interesów. Perspek- pejskiej perspektywy Ukrainy oraz ze względu na
tywa UE – kasy zapomogowej, trzeba to od razu znaczenie wsparcia finansowego z budżetu unijne-
powiedzieć, nie jest na dłuższą metę ani możliwa, go dla jej rozwoju gospodarczego, straciła entu-
ani zachęcająca8. Obecny kryzys gospodarczy zjazm do procesu rozszerzenia. Formalnie jest
i perspektywa długotrwałej stagnacji gospodar- jego zwolennikiem, ale nie wymienia rozszerzenia
czej połączonej z głębokimi trudnościami po- jako jednego z priorytetów polskiej prezydencji,
szczególnych państw członkowskich (od Grecji biorąc pod uwagę, że dotyczy ono obecnie Bałka-
poczynając) może uczynić politykę korzystania nów Zachodnich, Turcji i Islandii. W interesie Polski
z UE jako kasy zapomogowej coraz trudniejszą. natomiast leży dalsze rozszerzenie UE. Dostrzeże-
Bez stałej dążności do pogłębienia integracji, nie znaczenia tego procesu dla Polski wymaga
spójność Unii będzie słabła, co wyrażać się musi strategicznego podejścia. Ambicje UE do odgry-
także w mniejszej ilości pieniędzy, jaką będzie ona wania roli globalnego gracza będą bowiem zale-
miała do dyspozycji. Jedynie silna i bardziej zinte- żały w najbliższych dekadach od jej zdolności do
growana Europa może stanowić organizm dający trwałej stabilizacji szeroko rozumianego sąsiedz-
Polsce możliwość wspierania własnych dążeń twa (nie tylko obszar ENP). Bałkany Zachodnie są
i ambicji, a przede wszystkim własnego rozwoju wręcz laboratorium Wspólnej Polityki Zagranicznej
gospodarczego w okresie ogromnych przemian i Obronnej (CFDP)9. Trwała stabilizacja Bałkanów
technologicznych. Silna Unia stanowić może za- Zachodnich, niektórych krajów Europy Wschodniej
sadniczą gwarancję, że Polska będzie mogła reali- (Gruzja, Mołdawia, Ukraina) i Turcji jest natomiast
zować swoją ambicję bycia krajem nowoczesnym, ściśle powiązana z procesem rozszerzenia. Warun-
będącym w światowej czołówce. kiem trwałej stabilizacji większości krajów aspiru-
Perspektywa akcesji Turcji i Bałkanów Zachod- jących do UE (w tym Ukrainy, Mołdawii i Gruzji) jest
nich podobnie jak w przypadku ostatnich rozsze- budowa liberalnego demokratycznego państwa
rzeń może stać się katalizatorem przyspieszającym prawa, co jest niemożliwe bez wsparcia zewnętrz-
reformy pogłębiające integrację wewnętrzną UE. nego, którego może udzielić im jedynie UE poprzez
Natomiast jeśli akcesji siedmiu małych państw perspektywę akcesji. Warunkiem uzyskania przez
bałkańskich i Turcji, która byłaby najludniejszym UE pozycji globalnego gracza jest także rozwój
członkiem UE nie będą towarzyszyć konieczne re- Wspólnej Polityki Bezpieczeństwa i Obronnej
formy wówczas można spodziewać się osłabnięcia (CSDP). Stwarza ono także możliwość zacieśnienia
spójności wewnętrznej Unii. Członkostwo Turcji relacji transatlantyckich (USA są zainteresowane
i siedmiu małych państw bałkańskich doprowadzi wzmocnieniem potencjału militarnego UE i jej
do pogłębienia zróżnicowania ekonomicznego UE, większym zaangażowaniem w świecie). CSDP
jednak nie w radykalnym stopniu. Dystans między znajduje się – mimo, że minęło od jej inauguracji
nimi i bogatymi krajami zachodnimi będzie się ponad 10 lat – wciąż we wstępnej fazie rozwoju10.
zmniejszał ze względu na szybkie tempo wzrostu Teoretycznie UE posiada bardzo duży potencjał
8
Podobnie zresztą jak scenariusz powstawania Europy mia większość policjantów, wojskowych i urzędników unijnych
różnych prędkości, niezwykle niebezpieczny zarówno dla sa- służących w misjach Wspólnej Polityki Obronnej i Bezpieczeń-
mej UE, jak i z punktu polskiej racji stanu. Z perspektywy pol- stwa znajduje się na Bałkanach Zachodnich. Znaczenie tego
skiej gospodarki bardzo trudno wyobrazić sobie pozostanie regionu w CFDP wzrośnie wraz z przekazaniem Unii dużej misji
naszego kraju w drugim kręgu integracji poza ewentualnym NATO w Kosowie (KFOR), co nastąpi w najbliższych latach.
10
twardym rdzeniem UE. Ponad 70% inwestycji zagranicznych Podstawowymi problemami są brak jedności UE w sprawie
w Polsce i blisko 45% wymiany handlowej pochodzi bowiem charakteru tej polityki (na 27 członków sześciu nie należy do
z krajów założycielskich UE (Belgia, Luksemburg, Holandia, NATO), brak odpowiedniego nowoczesnego sprzętu (śmigłowce
Niemcy, Włochy, Francja), wymienianych najczęściej jako Euro- i samoloty transportowe, samoloty szpiegowskie, elektroniczny
pa „pierwszej prędkości”. sprzęt, itp.), brak odpowiednich struktur organizacyjnych i koor-
9
Kosowo i Bośnia są protektoratami unijnymi. Pierwsza misja dynacji polityk obronnych oraz napięcia między Cyprem i Turcją
unijna została zorganizowana w tym regionie. Obecnie olbrzy- utrudniające wykorzystanie przez UE potencjału NATO.

7
Europejski konflikt pamięci
To co zachodni europejczycy ustalili po roku 1945, aby uzgodnić swoje obrazy narodowych przeszłości,
jest bardzo odległe od obrazu przeszłości, który można by nazwać ogólnoeuropejskim, i panował w tej
sprawie konsens ogarniający też Europę Środkową i Wschodnią. Znakomicie widać to przyglądając się
pamięci zarówno pierwszej, jak i drugiej wojny światowej.
Temu, że pierwsza wojna światowa stanowi główną katastrofę XX wieku, prawie nikt na Zachodzie
nie będzie przeczył. W kraju takim jak Polska, który właśnie tej wojnie zawdzięcza odzyskanie narodo-
wej niepodległości, z pewnością nie będzie się tego zdania. W zasadzie podobnie postrzegać się będzie
I wojnę w innych krajach środkowowschodniej Europy, które w 1918 roku odzyskały własną państwo-
wość.
Jak duże są różnice w spojrzeniu na dzieje kontynentu w okresie II wojny światowej na Zachodzie
i w Europie środkowej wskazuje w egzemplaryczny sposób spór, jaki wywołało wystąpienie minister
spraw zagranicznych Łotwy na otwarciu Lipskich Targów Książki w 2004 roku. Wypada dodać, że ło-
tewska polityk Sandra Kalniete urodziła się na Syberii gdzie jej rodzice zostali deportowani przez sta-
linowskie władze.
Po drugiej wojnie światowej Europę przecięła żelazna kurtyna, która nie tylko zniewoliła narody Europy
Wschodniej, ale też wymazała ich historię z dziejów całego kontynentu. Europa właśnie uwolniła się od
zarazy nazizmu i było całkiem zrozumiałe, że po tej krwawej wojennej łaźni niewielu ludzi miało dość sił,
aby przejrzeć na oczy. Nie mieli sił, aby stanąć wobec faktu, że połową Europy nadal rządzi terror i że za
żelazną kurtyną radziecki reżim wciąż dopuszcza się ludobójstwa przeciw ludom wschodniej Europy i prze-
ciw własnemu narodowi.
I dalej łotewska polityk i zesłaniec mówiła:
Przez 50 lat historia Europy była pisana bez naszego udziału. Historia zwycięzców drugiej wojny świato-
wej bardzo wyraźnie podzieliła wszystkich na dobrych i złych, na poprawnych i niepoprawnych. Dopiero
po upadku żelaznej kurtyny badacze zyskali wreszcie dostęp do archiwów i życiorysów ofiar. A te dane
potwierdzają prawdę, że oba totalitaryzmy – nazizm i komunizm – były równie zbrodnicze. (Pełny tekst
przemówienia Sandry Kalniete: <http://www.die-union.de/reden/altes_neues_europa.htm>).
Mówiła ona o sprawach, które większości mieszkańców Europy Środkowej wydają się oczywistością.
Ciekawe, że wystąpienie Sandry Kalniete wzbudziło gorące protesty i oburzenie. Charakterystyczny
jest fragment komentarza jednego ze znanych zachodnioeuropejskich dzienników:
Europejska integracja stworzyła możliwość wyznania narodowych win najrozmaitszego stopnia i krok
po kroku osiągnięcia pewnego wspólnego historycznego punktu docelowego. [...] Tu jednak wyraźnie
przeszkadzają wypowiedzi Europejczyków ze Wschodu (FAZ 18. Februar 2006.).
Innego przykładu dostarcza spór między Polska a Hiszpanią, dotyczący biografii członków komuni-
stycznych brygad międzynarodowych walczących w Hiszpanii, a następnie biorących udział w insta-
lowaniu komunistycznego reżimu w Polsce.
Wspólne zrozumienie historii jest istotnym czynnikiem integracji europejskiej, choć nie posiada tak
bezpośredniego politycznego wpływu jak niektóre inne czynniki. Zarazem jednak należy stwierdzić,
że długofalowo trudno o wspólnotę polityczną, która nie jest również wspólnotą „biografii”, a ta opie-
ra się w dużej mierze na podobnym zrozumieniu dziejów najnowszych. Brak zrozumienia w wielu
sprawach między Zachodem a Europą Środkową (będącą wciąż dla wielu na Zachodzie Wschodem)
świadczy o tym, że głębszy proces integracji nie jest jeszcze zakończony.

militarny, który nie przekłada się jednak na zdolności swoją proeuropejskość promując agendę rozbudo-
operacyjne11. W efekcie Polska mogłaby potwierdzić wy europejskiego potencjału militarnego.
11
Budżet obronny państw unijnych razem wziętych jest naj- państw unijnych jest nie zdolna do działań za granicą. Nawet
większy na świecie po amerykańskim, stanowiąc ok. 50% tego w przypadku wprowadzenia w życie prognozowanych sił szybkie-
ostatniego. Jednak zdolność bojowa państw unijnych jest radykal- go reagowania ich potencjał stanowić będzie jedynie ok. 10–15%
nie mniejsza. Posiadające łącznie 1,8 miliona żołnierzy państwa amerykańskiego. Nakłady na badania i rozwój w sektorze zbroje-
unijne (pół miliona więcej niż USA) nie są w stanie od wielu lat niowym są w Stanach Zjednoczonych sześć razy większe niż w UE.
stworzyć 60 tys. sił szybkiego reagowania. Ponad 70% wojsk Produkcja uzbrojenia w UE jest zdecydowanie droższa niż w USA.

8
Niemcy wiążą swoje strategiczne interesy z większą i jed-
nolitą Unią. Niemiecka odpowiedź na kryzys go-
Polskiej polityki brukselskiej i unijnej nie sposób spodarek europejskich zbliżona jest do polskiej
prowadzić nie uwzględniając czynnika niemiec- postawy. Upraszczając, można powiedzieć, że
kiego. duch oszczędnej Północy stoi w opozycji do roz-
Intensywna współpraca polsko-niemiecka jest rzutnego ducha Południa kontynentu13.
potrzebna również po to, aby skuteczniej działać Jest to okazja do dalszego zbliżenia Berlina do
w polityce unijnej. Stosunki polsko-niemieckie Warszawy. Nie tylko jednak. Jest to być może
mają charakter nie tylko dwustronny, ale zako- okazja, by przekonać Berlin, że Europa Środko-
twiczone są w stosunkach europejskich i taka wa ma większe dla Niemiec znaczenie niż to
sytuacja jest z punktu widzenia polskich intere- dotychczas tam spostrzegano.
sów korzystna. „Europeizację” stosunków polsko- Realizowana po roku 1989 „polityka pojedna-
niemieckich należy wzmacniać i pogłębiać. Mimo nia”, które osiągnięć nie należy lekceważyć, zastą-
zmiennej topografii interesów wewnątrz UE, wyda- piona zostaje dziś pragmatycznym definiowaniem
je się, że łączy Polskę z Niemcami stosunkowo zgodności i rozbieżności interesów. Stosunki pol-
najwięcej i, nie deklarując tego otwarcie, winno się sko-niemieckie należy definiować jako asyme-
intensywnie wykorzystywać stosunki z Niemcami tryczne z uwagi na dysproporcje siły gospodar-
do realizacji polskich interesów. Widać to obecnie czej, ale także sposób wzajemnego postrzegania.
w okresie kryzysu finansowo-gospodarczego Skoro Polska jest partnerem słabszym owa asyme-
w sposób szczególny, jeśli uwzględni się rozbieżno- tryczność może być częściowo rekompensowana
ści jakie dzielą Paryż i Berlin oraz zada się pytanie, aktywnością i inicjatywą. Stronie niemieckiej na-
do której z tych stolic Polsce jest bliżej. leży prezentować nie polski „eurosceptycyzm”
Propozycje prezydenta Sarkozy´ego utworzenia i obawy, lecz ofensywną proeuropejską politykę
zarządu gospodarczego strefy Euro de facto podzie- (co znajduje pokrycie w badaniach polskiej opinii
liłoby Europę (na UE-16 i resztę)12. Niemcy dobitnie publicznej). Polska winna być demonstracyjnie
sprzeciwiły się tym planom i uczyniła to nie tylko bardziej europejska niż Niemcy i ową proeuropej-
sama kanclerz Merkel, lecz wparły ją w tym jedno- skość stosować jako rodzaj nacisku na partnerów
znacznie niemieckie media. Stosunki Paryża i Berli- niemieckich (np. w sprawach polityki energetycz-
na są dziś napięte, co nie jest dobrą wiadomością nej, wspólnej armii i poszerzania współpracy
dla Unii ale jest zarazem symptomatyczne dla wojskowej, tworzenia wspólnych planów badań
obecnej sytuacji w Europie. Okazało się, że Niemcy naukowych). Niemców „szantażować” można eu-

Gospodarczy i społeczny wymiar relacji polsko-niemieckich


Niemcy to największy polski partner handlowy, a także stale jeden z największych inwestorów. Niem-
cy posiadają dwa razy więcej ludności niż Polska i 4,5 krotnie większą gospodarkę (wedle GDP PPP).
W Niemczech mieszka około 1,5 miliona osób polskojęzycznych związanych w taki czy inny sposób
z kulturą polską. Pół miliona polsko-niemieckich par małżeńskich to również jeden z istotnych społecz-
nych komponentów dzisiejszych stosunków polsko-niemieckich. Polskę i Niemcy wiele łączy, ale
emocje związane z historią II wojny światowej jeszcze całkowicie nie wygasły. Niemcy budzą nieustan-
nie uwagę Polaków, Niemcy powoli uczą się zauważać Polskę jako partnera, z którym należy się po-
ważnie liczyć. Od wielu lat wymiana handlowa z Niemcami stanowi około 1/4 bilansu handlowego
Polski. Udział Rosji, jako polskiego partnera handlowego, jest ponad trzykrotnie mniejszy. Skumulo-
wane inwestycje zagraniczne Niemiec 1 stycznia 2008 r. wyniosły 18% wszystkich inwestycji zagranicz-
nych w Polsce (2 miejsce). Niemcy wyprzedziła Holandia (ponad 20%). Jednak spora część holender-
skich inwestycji jest realizowanych przez międzynarodowe korporacje, których związek z Holandią
ogranicza się do rejestracji, więc de facto Niemcy są najważniejszym inwestorem w Polsce.

12
Propozycje francuskie, jak się wydaje nie wynikają jedy- nie mniejsze znaczenie każdego z członków).
13
nie z oceny obecnej sytuacji gospodarczej. Dopatrywać się Solidność polskiej gospodarki stanowi w tej grze poważ-
można głębszych motywów, jakimi są dążenia do utrzymania ny argument. Polska jest jedynym krajem UE posiadającym
dominującej pozycji Francji w Europie. Zarówno zjednoczenie konstytucyjne ograniczenie długu publicznego do 55% PKB.
Niemiec, jak i rozszerzenie UE na Wschód relatywnie zmniejszy- Jest to ten typ regulacji, jaki Europie starają się proponować
ły polityczne znaczenie Paryża (czym większa UE tym względ- Niemcy.

9
ropejskością, nie sposób natomiast polskim „eu- Niemiec na cele militarne (od ponad 2% do 1,4%
rosceptycyzmem”, który z góry oceniany jest w ostatnim okresie)16.
w Niemczech jako „prowincjonalizm” i budzi po Uzasadnione jest też dążenie do jak najszerszej
stronie niemieckiej postawę „pouczania”. współpracy wojskowej między Polską i Niemcami.
Priorytetowe kierunki niemieckiej polityki za- Promocja przez Polskę idei rozwoju armii europej-
granicznej, przy wszystkich różnicach, nie stoją skiej, może być istotnym narzędziem polskiej
w zasadniczym konflikcie z polskimi celami. „Part- polityki również w stosunkach z Niemcami.
nerstwo transatlantyckie jest obok integracji eu- W stosunkach polsko-niemieckich istotną rolę
ropejskiej najważniejszym kierunkiem niemieckiej odgrywa polityka energetyczna, co zarazem jest
polityki zagranicznej”14. Przy zasadniczych strate- kwestią ogólnoeuropejską. Dyskusji na ten temat
gicznych zbieżnościach polskiej i niemieckiej po- nie wolno sprowadzać do samego tylko zagadnie-
lityki zagranicznej są też pewne różnice, które nia „rury” – Northstreamu. Proponowana przez
należy widzieć i w sposób ciągły i uparty ze stroną Polskę europejska polityka energetyczna – po-
niemiecką dyskutować. Dotyczą one sposobu ro- lityka energetycznej solidarności – wymaga
zumienia kwestii bezpieczeństwa, polityki ener- ścisłej współpracy w Niemcami. Polska winna
getycznej, a także percepcji znaczenia Polski i re- wywierać na Niemcy naciski na rezygnację z ogra-
gionu Europy Środkowej. niczeń narzucanych rozwojowi własnej energety-
Mimo orientacji proatlantyckiej silną pozycję ki jądrowej.
w Niemczech ma pogląd o potrzebie równego Należy dążyć do jak najściślejszej współpracy
dystansu wobec USA i Rosji. Ten pogląd jest słabszy z Niemcami w sprawie europejskiej polityki są-
w szeregach obecnej koalicji CDU/FDP, silniejszy siedztwa jaką jest Partnerstwo Wschodnie. Per-
był gdy w koalicji była SPD. Niemcy posiadają układ cepcja krajów takich jak Ukraina i Białoruś jest
o strategicznym partnerstwie z Rosją. Oszacować w Niemczech z polskiej perspektywy niewystar-
można, oczywiście jedynie orientacyjnie, że 70% czająca, choć należy strzec się stereotypu, że
elit politycznych i opinii publicznej reprezentuje strona niemiecka problemów tych krajów nie
postawę wewnątrzeuropejską (głoszącą potrzebę dostrzega17. Polityka „partnerstwa wschodniego”
owego równego dystansu), w przeciwstawieniu do będzie tym skuteczniejsza, im bardziej będzie
postawy atlantyckiej, która ocenić można na 25%. prowadzona we współpracy z Niemcami (wg for-
Nie należy jednak ulegać stereotypowi, że muły „polskie know-how, niemieckie środki”) i im
Niemcy gotowi są porozumiewać się z Rosją po- bardziej uda się przekonać Berlin do głównych
nad naszymi głowami. Należy też brać pod uwagę, priorytetów polskiego stanowiska, tym samym
że obraz Rosji w Niemczech systematycznie się wzmacniając polskie kompetencje w definiowa-
pogarsza. Ostatnia wypowiedź kanclerz Merkel niu europejskiej polityki wschodniej (podobnie
może stanowić tego kolejny sygnał. Mówi ona jak uznaje się kompetencje Francji, Włoch czy
Moskwie, że warunkiem uznania autentyzmu ro- Hiszpanii w sprawach polityki śródziemnomor-
syjskich prób otwarcia się na Europę jest wycofa- skiej UE). Wydaje się, że w Niemczech obecne jest
nie wojsk z Naddniestrza i dążenie do uregulowa- w niektórych kręgach przekonanie, że strona
nia tamtejszego „zamrożonego konfliktu”15. polska posiada szczególne kompetencje w spra-
Jednym z najistotniejszych obszarów polskiej wach wschodnich. Jak wyraził to jeden z czoło-
ofensywnej polityki wobec Niemiec jest i musi być wych polityków CDU: „Polska ze względu na swe
kwestia bezpieczeństwa. Trudno jest mówić o po- położenie i historię zawsze była aktywnie zaanga-
lityce bezpieczeństwa z polskiego punktu widze- żowana w politykę wschodnią Unii Europejskiej.
nia z pominięciem Niemiec. Paradoksalnie wobec Właśnie w dialogu ze wschodnimi sąsiadami wi-
doświadczeń historycznych w interesie Polski jest dzę dla Polski jej wiodącą rolę, co również popie-
obecnie, by Niemcy zwiększały swoje wydatki ramy, bowiem jest to w naszym wspólnym intere-
wojskowe nie zaś je redukowały. Od początku lat sie”18. Należy wspierać jak najintensywniej wspól-
90. następuje systematyczny spadek wydatków ne inicjatywy polsko-niemiecko-ukraińskie 19 oraz
14
Por. <http://www.auswaertigesamt.de/diplo/de/Aussen- dzona z wielkim rozmachem w Mińsku przez Astrid Sahm,
politik/RegionaleSchwerpunkte/USA/Uebersicht.html>. współpracującą ze stroną polską.
15 18
Por. <http://euobserver.com/24/30223>. W. Schleb, Polacy i Niemcy wspólnie w Europie, Kraków 2007.
16 19
SIPRI: World and regional military expenditure estimates M. Fałkowski, Kai-Olaf Lang, Wspólne zadanie. Polska,
1988–2006, <http://www.sipri.org/contents/milap/milex/mex Niemcy i Ukraina w przeobrażającej się Europie. (Gemeinsame
_wnr_table.html>. Aufgabe. Deutchland, Polen und die Ukraine im sich wandelen
17
Jak np. działalność niemieckiego centrum IBB prowa- Europa), Warszawa 2004.

10
polsko-niemiecko-białoruskie. Wskazane byłoby ska organizacja świata w 1945 roku, jest zjawi-
rozszerzenie polsko-niemieckiej współpracy na skiem, którego pełne konsekwencje dopiero się
terenie Kaukazu, a także w miarę możliwości na kształtują i widoczne będą za 10–20 lat20. Los Eu-
terenie Azji Centralnej. Użytecznym narzędziem ropy Środkowej jest wciąż sprawą otwartą, po-
byłaby współpraca NGO, a także współpraca aka- dobnie jak wciąż niedostatecznie rozumiana jest
demicka ekspertów. rola i znaczenie tej części kontynentu.
Groźba uzależnienia Polski od Niemiec, między Podstawowym geopolitycznym problemem
innymi poprzez stosunki unijne, jest iluzoryczna. regionu jest to, czy dokona się pełna jego inte-
Paradoksalnie zagrożenie to stanowiłoby zbyt gracja ze strukturami europejskimi. Ta część
poważne osłabienie naszego zachodniego sąsiada Europy nadrabia dystans do bardziej zaawanso-
i swoiste sprowincjonalizowanie się polityki nie- wanych gospodarek Zachodu. Najważniejszym
mieckiej. Bezpośrednio po roku 1989, szukając wyzwaniem długoterminowym dla regionu są złe
zbliżenia z Niemcami, można było mieć nadzieję, prognozy demograficzne, znacząco gorsze niż
iż silne Niemcy to lokomotywa ciągnąca europej- w Europie Zachodniej.
ski pociąg, do którego właśnie wsiadamy. I dobrze Obecny kryzys gospodarczo-finansowy w dodat-
jest jechać pociągiem z dobrą lokomotywą. W cią- kowy sposób wyakcentowuje ten problem. Trud-
gu ostatnich kilkunastu lat mogliśmy obserwo- ności krajów strefy Euro stwarzają dla rządów za-
wać, jak niemiecka lokomotywa coraz bardziej chodnich (jak czyni to obecnie Paryż) pokusę
słabła. Najgorsza byłaby wiadomość, że ową loko- działania w gronie krajów silniejszych gospodarczo.
motywą Niemcy wcale nie zamierzają być. Można Pokusa ta może być coraz silniejsza, gdyby trudno-
nawet nie spierać się, czy Niemcy są Polsce krajem ści UE okazały się trwałe i współpraca z Europą
przyjaznym, czy też Polsce niesprzyjającym. Środkową uznana zostałaby bardziej za obciążenie
Znacznie istotniejsze jest stwierdzenie, że Niemcy niż za wzmocnienie unijnej (Zachodniej) Europy.
są krajem słabnącym i absolutnie niezdolnym do Istnieje więc groźba, że w następnych dekadach
jakiejkolwiek ekspansji. XXI w. Europa Środkowa, zamiast doganiać Za-
Najgorszą poradą dla Polaków byłoby pielęgno- chód, z powrotem spadnie do pozycji peryferii
wanie lęków przed Niemcami. Wyobrażenie Nie- i grozić więc może nowy swoisty prowincjonalizm.
miec jako mocarstwa skłonnego do ekspansji Może one wynikać nie tylko z zapóźnienia gospo-
i przez to zagrażającego Polsce jest wciąż jeszcze darczego w stosunku do najbardziej rozwiniętych
u nas, choć coraz słabiej, obecne. Polityka wobec państw europejskich, lecz także perspektywy
Niemiec winna wykazywać gotowość dialogu, przy stania się pograniczem ze strefą niestabilności
jednoczesnym wyraźnym definiowaniu własnych i zacofania cywilizacyjnego.
celów i dostatecznie wczesnym komunikowaniu Wschodnia Europa (Rosja, Białoruś, może też
rozbieżności. Doświadczenie wskazuje, że wyrazi- niestety Ukraina) nie gwarantuje Unii ciekawego
stość polskiej postawy przynosi najlepsze efekty. partnerstwa – dynamicznych kontaktów gospodar-
Polska winna być stroną aktywniejszą we wzajem- czych, ożywczej kulturalnej wymiany. Z tej strony
nych stosunkach i unikać tonu defensywności. spotykać będą Europę raczej same trudności, pro-
blemy i zagrożenia – autorytarna Rosja, reżym Łu-
kaszenki lub Łukaszenkopodobny na Białorusi,
Europa Środkowa niedokończona transformacja na Ukrainie.
i orientacja Północ–Południe Z drugiej jednak strony trudno przecenić zna-
czenie tego regionu dla całej Unii Europejskiej.
Zmiana polskiej sytuacji geopolitycznej nie wyni- Zachód, który nie potrafi nadać dynamiki większej
ka jedynie z członkostwa w Unii Europejskiej części kontynentu i będzie graniczył z zapóźnio-
i w NATO. Równie ważne jest to, że członkami obu nym i dostarczającym nieustannych trudności
tych ugrupowań stały się kraje Europy Środkowej. regionem byłby z pewnością znacznie słabszym
Daje to Polsce poczucie bezpieczeństwa i przyna- światowym graczem. Gdyby jednak integracja
leżności, którego nie miała po odzyskaniu niepod- europejska okazała się sukcesem, korzyści odnio-
ległości po roku 1918. Wyłonienie się Europy są wszyscy.
Środkowej z politycznego niebytu, w jaki wtrącił Można sobie oczywiście wyobrazić, że sukces
ją najpierw pakt Hitler–Stalin a następnie jałtań- ten osiągną jedynie niektóre kraje Europy Środko-
20
R. Zendrowski (red.), Europa środkowa: wspólnota czy
zbiorowość?, Wrocław 2004.

11
Jak zdefiniować Europę Środkową?
Przed I wojną światową termin miał niemal wyłącznie geograficzne znaczenie. Różne definicje Europy
Środkowej zależne są od politycznego nastawienia. Polityczna dyskusja rozgorzała wraz z ogłoszeniem
przez niemieckiego liberała Naumana jego książki „Mitteleuropa”. Krytykowana często za wyraz nie-
mieckiego ekspansjonizmu, rozpoznawała ona zarazem rosnące znaczenie narodów położonych
między Niemcami a Rosją.
Doktryna prezydenta Wilsona o samostanowieniu narodów oraz traktat wersalski zdecydowały, że
projekt Europy Środkowej został po I wojnie zrealizowany. Wskutek paktu Hitler – Stalin projekt ten
upadł, a porządek jałtański przypieczętował ten stan rzeczy. Europa podzieliła się na Wschód i Zachód.
Nie było w niej miejsca na Europę Środkową.
Zapowiedzią nadchodzących wielkich przemian politycznych były dyskusje toczone wokół pojęcia
Europy Środkowej pod koniec lat 80. ubiegłego wieku. Mówiono o tragedii Europy Środkowej (Milan
Kundera), Marzenia o Europie Środkowej (Gyorgy Konrad) czy o „ukradzionej Europie”, mając na myśli
tą właśnie część kontynentu.
Po roku 1989 Polska, Czechy czy Węgry przestały być w powszechniejszym odbiorze, jak było przed-
tem Europą Wschodnią (jako części bloku wschodniego), a na mocy nowych nawyków terminologicz-
nych zaczęły być nazywane Europą Środkowowschodnią. Termin ten jest o tyle dziwaczny, że nikt nie
mówi o Europie Środkowozachodniej (chyba że miałyby być to Niemcy i Austria).
W tradycji anglosaskiej Europa Środkowa to Niemcy, Polska, Czechy, Słowacja, Węgry, Słowenia. Takie
potoczne zwyczajowe użycie terminu potwierdzają liczne anglojęzyczne przewodniki. W kulturze języka
francuskiego i niemieckiego Polska, Czechy, Słowacja, Węgry to wciąż Europa Wschodnia (Europe de l’est,
Osteuropa) kojarzona w jakimś stopniu z Rosją. W wielkich księgarniach Paryża i Berlina książki Milana
Kundery i Witolda Gombrowicza są obok książek Fiodora Dostojewskiego w regale zatytułowanym Eu-
ropa Wschodnia/Rosja. Trudno więc o jakąś powszechnie przyjętą definicję Europy Środkowej.
Skoro jednak o tego typu nazewnictwie decyduje polityka uzasadnionym wydaje się uznanie za
aktualne określenie Europy Środkowej jako całego pasa państw rozciągającego się na północy od Es-
tonii, poprzez Łotwę, Litwę, Polskę, Czechy, Słowację, Węgry, i dalej Rumunię, Serbię, Chorwację, Bośnię
i Hercegowinę, Słowenię aż po Bułgarię, Macedonię, Czarnogórę i Albanię na południu.
Przy całym zróżnicowaniu regionu łączy go podobne doświadczenie historyczne (położenie między
wielkimi potęgami, przeżycie okresu władzy komunistycznej) i problem pewnego zapóźnienia gospo-
darczego, konieczność ekonomicznej i społecznej transformacji. Uzasadnieniem takiej definicji może
być też to, że wszystkie kraje tak zdefiniowanego regionu albo są już członkami UE, albo też mają
wszelkie szanse stania się nimi wkrótce, w przeciwieństwie do państw Europy Wschodniej.

wej (np. Czechy i Słowenia), gdy inne pozostaną Paryż czy Berlin wybierałby „zachodnią drogę” na
w strefie niepewności (np. Bułgaria czy Macedo- zasadzie myślenia „ratuj się kto może”.
nia). Trzeba jednak zauważyć, że dla Unii najbar- W tym sensie Europa Środkowa winna być te-
dziej liczyłby się sukces zespołowy Europy Środ- renem nader aktywnej działalności polskiej poli-
kowej. tyki zagranicznej i budzić nie mniejsze zaintereso-
Z tych ogólnych obserwacji wynikają istotne wanie niż tradycyjnie Ukraina, Białoruś i Rosja.
wnioski dla Polski. W dzisiejszej sytuacji Polska Orientacja Północ–Południe jest dziś równie
wciąż jeszcze może liczyć, że jest uprzywilejowa- ważna, jak zrozumiałe w Polsce zainteresowanie
nym w jakimś stopniu krajem Europy Środkowej Wschodem kontynentu.
(jeśli nie wszystkie kraje dokonają skutecznej in- Obraz Europy rozciągniętej wyłącznie na osi
tegracji to jednak Polska dokona jej). W istocie Wschód–Zachód nadal dominuje w polskich wy-
jednak Polska będzie mogła być tym bardziej obrażeniach. Dopiero powoli zdobywa się w Pol-
pewna swojego sukcesu im bardziej cały region sce świadomość, że historyczny przełom roku 89
Europy Środkowej dokona skutecznej moderni- pozwala i każe myśleć o wielu nowych wymiarach
zacji. Byłoby to najlepsze zabezpieczenie przed jednoczącej się Europy. Dostępna jednak bezpo-
scenariuszem, w którym wobec relatywnego średnio Polsce przestrzeń do negocjacji, inicjatyw
słabnięcia Europy i pojawiających się trudności, i innowacji jest znacznie szersza niż wynika to

12
Mapa Europy z zaznaczoną Europą Środkową – wedle definicji przyjętej w niniejszym artykule

z zakorzenionych historycznych wzorców. Polska określone wspólne interesy i problemy w ramach


musi zrozumieć, że obok wymiaru Wschód–Za- Unii, podobne powiązania gospodarcze z krajami
chód jest też nowa oś Północ–Południe, obejmu- Zachodu oraz zbliżone stanowisko w niektórych
jąca region Bałtyku (relacje z krajami skandynaw- istotnych kwestiach polityki zagranicznej (np. roz-
skimi i republikami bałtyckimi), Europę Środkową szerzenia UE). Polska jako największe państwo
(Grupa Wyszehradzka, Partnerstwo Regionalne, położone na tej osi powinna umiejętnie – kluczowe
Strategia dla regionu dunajskiego), Bałkany, znaczenie ma unikanie aspiracji do bycia mocar-
Morze Czarne (Rumunia), a także Turcję. Powinna stwem regionalnym, protekcjonalizmu – wykorzy-
ona być równorzędnie traktowana z kierunkiem stać wspomniane wspólne elementy do budowy
wschodnim, a nawet w sytuacji kryzysu polityki w ramach UE koalicji na rzecz konkretnych rozwią-
wschodniej stać się jego alternatywą. zań politycznych. W tym kontekście należy uznać
W najbliższych dekadach kierunkiem o prioryte- za duży sukces inicjatywy Polski:
towym znaczeniu dla Unii Europejskiej będzie Po- – wspólną deklarację na spotkaniu w War-
łudnie. Kwestie energetyczne, demograficzne oraz szawie ministrów Grupy Wyszehradzkiej, Bułgarii
kluczowa rola wektora unijnego dla przyszłości i Rumunii popierającą Partnerstwo Wschodnie
Polski powodują, że także polska polityka zagra- i Synergię Czarnomorską (wrzesień 2008 r.);
niczna powinna uzyskać perspektywę południową. – wspólne stanowisko koalicji państw „postko-
Nadmierna koncentracja na sam tylko Wschód munistycznych” UE w sprawie pakietu energetycz-
grozić może prowincjalizacją polskiej polityki. no-klimatycznego przyjęte na spotkaniu w Gdań-
Orientacja wschodnia jest też ciekawa i istotna sku przed szczytem UE;
z szerszego europejskiego punktu widzenia wtedy, – wspólne stanowisko tych samych państw
gdy łączy się ze spojrzeniem ku Morzu Czarnemu. w marcu 2009 r. w kwestii polityki UE wobec kry-
W ramach osi Północ–Południe warto abyśmy do- zysu gospodarczego na miniszczycie w Brukseli,
strzegli pewną wspólnotę interesów ze znajdują- poprzedzającym szczyt UE;
cymi się na niej nowymi członkami UE, których łą- – dość częste spotkania Grupy Wyszehradz-
czy z Polską w wymiarze społeczno-gospodarczym kiej z krajami bałtyckimi i oddzielnie Rumunią
spuścizna komunistyczna, przekładająca się na i Bułgarią;

13
Polska na tle osi Północ–Południe: demografia i gospodarka (najważniejsze kraje) 2008 r.

Kraj PKB (PPP) [mld USD] Populacja [mln]

Polska 666 38,1


Czechy 262 10,4
Węgry 196 10
Słowacja 119 5,4
Austria 328 8,3
Szwecja 342 9,2
Finlandia 191 5,3
Serbia 79 7,3
Chorwacja 82 4,4
Rumunia 270 21,5
Bułgaria 93 7,6
Turcja 915 71
Ukraina 337 46,2
Źródło: Międzynarodowy Fundusz Walutowy, ONZ, Urzędy Statystyczne

– bardzo liczny udział najważniejszych przy- 1998 r. odbywały się nieregularnie, nie wychodzo-
wódców państw Europy Środkowej, państw bał- no poza sferę deklaracji. Wydarzeniem sprzyjają-
tyckich i bałkańskich (w odróżnieniu od państw cym intensyfikacji relacji w ramach Grupy Wyszeh-
zachodnich) w bezprecedensowych obchodach radzkiej była utrata władzy na Słowacji w 1998 r.
70 rocznicy wybuchu II wojny światowej wcześniej przez autorytarny reżym Vlado Mecziara na rzecz
na nieco mniejszą skalę w 20-lecia wyborów proeuropejskiej koalicji demokratycznej.
czerwcowych; Kilkunastoletnia historia tej współpracy z jej
– szczyt energetyczny państw Europy Środko- licznymi meandrami pokazuje, że myśl o ścisłej
wej i wspólna deklaracja ws. dywersyfikacji do- politycznej i instytucjonalnej współpracy regio-
staw gazu (luty 2010 r.); nalnej Pragi, Budapesztu, Bratysławy i Warszawy
– wspólne stanowisko państw Europy Środko- jest raczej utopią. Zbyt silne są elementy rywaliza-
wej ws. polityki spójności podczas prac nad Euro- cji między państwami regionu, różnice stanowisk
pa 2020 (wiosna 2010 r.). w ważnych kwestiach polityki zagranicznej, doty-
czące także jej kierunków, oraz problemy w rela-
Warto, aby te miniszczyty i spotkania przyjęły cjach dwustronnych, szczególnie między Słowacją
stały charakter. Wokół osi Północ–Południe Polska i Węgrami (status mniejszości węgierskiej).
powinna także budować poparcie dla członko- Gospodarki krajów regionu są w dość wysokim
stwa w UE Ukrainy i Mołdawii, a w przyszłości stopniu konkurencyjne wobec siebie (np. rywaliza-
Kaukazu. cja o inwestycje zagraniczne). U naszych południo-
wych sąsiadów można dostrzec pewien dystans
Sąsiedzi z Południa wobec idei współpracy z Polską, która postrzegana
jest jako partner zbyt duży, mogący zdominować
W końcówce doby komunizmu i na początku charakter całego bloku, a postrzeganie z zewnątrz
transformacji w Polsce, na Węgrzech, w Czechach Wyszehradu będzie pochodną opinii o Polsce.
i na Słowacji obecna była, w większym lub mniej- Dlatego Polska dyplomacja winna mieć stale „w tyle
szym stopniu, idea współpracy regionalnej. Efek- głowy” wzgląd na obawę naszych południowych
tem tych tendencji było powołanie w 1991 r. sąsiadów przed polską dominacją. Pojawiają się
Grupy nazwanej – od miejsca ogłoszenia i przez także opinie, że Polska ze względów geopolitycz-
wzgląd na tradycje historyczną sięgającą średnio- no-historycznych, a nawet mentalnościowych, „nie
wiecza – Wyszehradzką. Spotkania Grupy do pasuje” do Europy Środkowej. W niektórych krajach

14
(Czechy) można nierzadko spotkać się z tezą, że zainteresowania politycznego poszczególnych
współpraca bilateralna z czołowymi państwami krajów. Wśród wielu polityków czeskich, słowackich
zachodnioeuropejskimi przyniesie więcej korzyści i węgierskich istnieje obawa przed wpisaniem się
niż działanie w bloku środkowoeuropejskim, ze w potencjalnie napięte stosunki polsko-rosyjskie.
względu na bliskość kulturową i mniejszą lukę Polska jako jedyny kraj ma zainteresowanie dla
technologiczną między nimi a rozwiniętą zachod- sytuacji w rejonie Bałtyku i znacznie większe Euro-
nią Europą niż w przypadku pozostałych państw pą Wschodnią, mniejsze zaś zachodnimi Bałkanami
regionu. Daje się też odczuć obawę, bazującą na w porównaniu z pozostałymi państwami Grupy.
starych stereotypach, że polskie rolnictwo może Ten ostatni region jest szczególnie interesujący –
być kulą u nogi dla całej Grupy. W ostatnim dziesię- czasami bardziej w sferze deklaracji niż czynów –
cioleciu uwidoczniły się także różnice w geografii dla Czech, Słowacji i Węgier.

Południe Polski
Granica z Czechami (blisko 800 km) jest najdłuższym odcinkiem granic Polski. W ramach granic lądowych
odcinek ze Słowacją zajmuje drugie miejsce po Czechach (ponad 540 km). Niemal 1/3 populacji Polski
mieszka w czterech województwach (dolnośląskie, opolskie, śląskie, małopolskie) położonych wzdłuż
granicy ze Słowacją i Czechami. Ich powierzchnia stanowi około 15% terytorium Polski. Gęstość zalud-
nienia w województwie śląskim wynosi blisko 400 mieszk./km2, w małopolskim ponad 210 mieszk./km2,
dolnośląskim ponad 150 mieszk./km2 i opolskim 110 mieszk./km2, zaś średnia krajowa niemal 124 mieszk./
km2. W tej części Polski znajdują się w bliskiej odległości od siebie największe aglomeracje: Silesia (Gór-
nośląski Związek Metropolitalny) blisko 2 miliony mieszkańców, Kraków – drugie miasto w Polsce (760
tys.) i Wrocław (630 tys.) – czwarte miasto w Polsce. Łączny Produkt Krajowy Brutto tych województw
wynosi ponad 30% całego PKB. Województwo śląskie wytwarza blisko 14% PKB kraju. Zajmuje drugie
miejsce pod względem wielkości PKB oraz trzecie pod względem PKB per capita. Dolnośląskie produku-
je około 8% PKB, co daje mu czwarte miejsce w kraju pod względem wielkości PKB i drugie, jeśli chodzi
o dochód na głowę. Małopolskie z PKB stanowiącym 7% gospodarki Polski zajmuje piąte miejsce w kra-
ju. Do tych województw trafiła proporcjonalnie większa część inwestycji zagranicznych.

Z drugiej strony relacje ekonomiczne między silnych więzi gospodarczych na poziomie lokalnym
krajami Europy Środkowej są na relatywnie wyso- i przygranicznym jest fakt, że Czesi i Słowacy są
kim poziomie. Powiązania gospodarcze Polski zdecydowanie najczęściej odwiedzającymi Polskę
z Europą Środkową należy rozpatrywać w kontek- cudzoziemcami21. Powiązania Polski z Europą Środ-
ście uwarunkowań wewnętrznych – demograficz- kową w wymiarze gospodarczym unaocznił także
no-gospodarczych. „Środek ciężkości” Polski ostatni kryzys gospodarczy. Okazało się, że kraje
znajduje się bowiem na południu (Śląsk, zachod- regionu są postrzegane jako całość przez inwesto-
nia Małopolska), które jest najbardziej rozwiniętą rów z londyńskiego City (tak zwany wspólny ko-
i gęsto zaludnioną częścią kraju, z najlepszą infra- szyk), co przekładało się na ich podobne działania
strukturą. – bez uwzględnienia lokalnych uwarunkowań –
Szczególnie rozwinięte i perspektywiczne są wobec walut krajów środkowoeuropejskich i ulo-
relacje polsko-czeskie. Pomiędzy polską i czeską kowanych w nich inwestycji. Związki Polski z Euro-
częścią Śląska można już mówić o istnieniu jedne- pą Środkową będą zacieśniać się wraz z dalszym
go, wspólnego obszaru gospodarczego. Przejawem rozwojem infrastruktury komunikacyjnej22. Na
21
W 2008 r. Polskę odwiedziło 7,8 miliona Czechów (popu- Czech; – projekt nr 23 nowoczesna trasa kolejowa Gdańsk –
lacja kraju ponad 10 milionów) i 3,7 miliona Słowaków (popu- Warszawa – Brno – Bratysława – Wiedeń, realizowana jako
lacja kraju 5,5 miliona) – niestety chodzi głównie o „turystykę priorytetowa w ramach Trans–European Transport Network.
zakupową”, w dużej części w ruchu przygranicznym. W najbliższym czasie dojdzie także do rozbudowy autostrad
22
Około 2015 r. głównymi polskimi szlakami komunika- w Czechach, szczególnie na Morawach oraz rozwoju szybkiej
cyjnymi na osi Północ–Południe będą: – autostrada A-1 koleji łączącej Węgry z chorwackim portem Rijeka. Szczegól-
przebiegająca z Gdańska przez obszar metropolitarny Łodzi, nie interesującym projektem jest koncepcja budowy kanału,
Śląsk do granicy z Czechami; – Via Carpathia autostrada Kow- który połączyłby Odrę i w efekcie Wisłę z Dunajem. W efekcie
no – Białystok – Lublin – Rzeszów – Preszów – Koszyce – De- realizacji tego projektu Polska zostałaby powiązana poprzez
breczyn z przedłużeniem do Rumunii (decyzję o jej budowie sieć rzeczną nie tylko z Europą Środkową ale także z Morzem
podjęto w 2006 r.); – S-3 droga ekspresowa ze Szczecina do Czarnym i Bałkanami.

15
pewno pomocne dla tego procesu byłoby zaanga- rych krajach pozaeuropejskich27. Obecnie najważ-
żowanie władz polskich we wsparcie dla naszego niejszym wyzwaniem dla pogłębienia współpracy
biznesu w Europie Środkowej, gdyż Polska jest w Grupie Wyszehradzkiej są złe relacje słowacko-
najsłabiej zintegrowana ekonomicznie z pozosta- węgierskie. Warto, żeby Polska zastanowiła się, co
łymi członkami Grupy23. może zrobić dla ich poprawy. Spore znaczenie dla
Dla pogłębienia integracji regionalnej korzyst- skali współpracy regionalnej będą miały konstelacje
na byłaby intensyfikacja relacji między NGOsami24. polityczne w każdym z krajów Grupy Wyszehradz-
Istotną kwestią są także wspólne badania histo- kiej. Partie rządzące grające kartą nacjonalistyczną
ryczne pokazujące związki między krajami regio- lub kierujące się negatywnymi stereotypami na te-
nu, badające zjawisko tożsamości regionu (środ- mat sąsiadów mogą stwarzać przeszkody dla roz-
kowoeuropejskość) oraz próbujące znaleźć woju współpracy regionalnej. Polska ma spośród
wspólne stanowisko w spornych kwestiach. Szcze- państw Grupy Wyszehradzkiej najbardziej rozwinię-
gólnie w przypadku Polski korzystne byłoby te relacje polityczne i gospodarcze z Czechami28.
upowszechnienie wiedzy na temat środkowoeu- Warto, żeby ten sojusz polsko-czeski nie był zależny
ropejskiego wymiaru jej historii. od kalendarza politycznego i opierał się na jak naj-
Grupa Wyszehradzka w kształcie, w jakim istnie- bardziej trwałych i strategicznych podstawach.
je dzisiaj, jest ugrupowaniem o dość ograniczo- Dalszy rozwój relacji gospodarczych i społecz-
nym stopniu integracji wewnętrznej. Jedyną jej nych może stanowić podstawę do większej zbież-
instytucją pozostaje Sekretariat Międzynarodowe- ności interesów w wymiarze polityki zagranicznej.
go Funduszu Wyszehradzkiego. Nie można liczyć Już dzisiaj Grupa Wyszehradzka stwarza ważną
na radykalną intensyfikację jej znaczenia i integra- platformę łagodzenia różnic stanowisk między
cji. Jednak można i należy pracować nad rozwo- krajami środkowoeuropejskimi oraz napięć na
jem wybranych obszarów współpracy w jej ra- poziomie bilateralnym29. Z perspektywy Polski
mach (komunikacja, ochrona środowiska, współ- pozytywnym elementem jest możliwość osłabia-
praca transgraniczna, tworzenie tożsamości Re- nia poprzez Grupę Wyszehradzką prorosyjskich
gionu, współpraca między NGO, wzajemne pozna- tendencji w polityce Słowacji lub Węgier.
wanie się sąsiadujących społeczeństw, Fundusz Czynnikiem, który może znacząco pomóc we
Wyszehradzki). Wydaje się, że w tej dziedzinie współpracy w ramach Grupy Wyszehradzkiej jest
dzieje się mimo wszystko zbyt mało25. Warto także zwiększenie zainteresowania Polski Bałkanami30.
rozwijać ruch turystyczny między Polską i połu- Warszawa, angażując się bardziej na Bałkanach,
dniowymi sąsiadami. W przypadku tych ostatnich oprócz innych korzyści, uwzględniłaby wrażliwość
zdecydowanie rzadziej przyjeżdżają oni do Polski południowych sąsiadów wobec tego regionu
na wakacje niż Polacy w słowackie Tatry, nad Ba- i wówczas łatwiej byłoby jej podtrzymać zaintere-
laton oraz do Budapesztu i Pragi26. sowanie środkowoeuropejskich partnerów Europą
Bardzo dobrą ideą jest pomysł ustanowienia Wschodnią, wynikające z obiektywnych uwarun-
wspólnych placówek dyplomatycznych w niektó- kowań31. Dobrym sposobem łączenia państw
23
Najsłabiej Polska jest obecna inwestycyjnie na Słowacji. Jest polsko-czeskiej istnieje także najwięcej euroregionów (sześć).
29
to szczególnie zaskakujące, biorąc pod uwagę bliskość geograficz- W kwietniu 2008 r. kraje Grupy Wyszehradzkiej, w tym
ną, skalę wymiany handlowej, niskie koszty pracy na Słowacji oraz Słowacja i Węgry, rządzone przez formacje często krytykowane
mocną pozycję inwestycyjną Węgier i Czech na rynku słowackim za prorosyjskość, przyjęły deklarację wyrażającą poparcie dla
(niemal 12% wszystkich inwestycji). Polska mogłaby zdecydowa- członkostwa Ukrainy i Gruzji w NATO. Pomimo napięć słowacko-
nie zwiększyć swoją obecność biznesową na Słowacji. węgierskich przedstawiciele obu krajów biorą udział w szczytach
24
Tego typu inicjatywą jest powołanie polsko-czeskiej plat- Grupy Wyszehradzkiej i zajmują wspólne stanowisko.
30
formy analitycznej, która powstała jesienią 2009 r. z inicjatywy Polska powinna zdać sobie sprawę, że kraje Grupy Wy-
Polskiego Instytutu Stosunków Międzynarodowych, Ośrodka szehradzkiej stanowią dla niej pomost do Turcji i w kierunku
Studiów Wschodnich, Instytutu Stosunków Międzynarodowych Morza Czarnego, czyli do regionów, w których Polska powinna
w Pradze (ÚMV), Stowarzyszenia na rzecz Spraw Międzynarodo- wyraźnie zwiększyć swoją aktywność.
31
wych w Pradze (AMO) oraz Międzynarodowego Instytutu Poli- Dla całej Europy Środkowej Europa Wschodnia stanowi jej
tologicznego (IIPS) Uniwersytetu Masaryka w Brnie. pośrednie lub niemal bezpośrednie sąsiedztwo. W przypadku
25
Do usprawnienia współpracy przyczyniło się ustanowie- Słowacji i Węgier chodzi o wspólną granicę z Ukrainą, inwestycje
nie rotacyjnej, rocznej prezydencji Grupy. Warto zastanowić się i handel z Ukrainą (do połowy 2009 r. ponad 600 milionów USD
nad stworzeniem nowych instytucji oraz zdecydowanie po- inwestycji z Węgier oraz ponad 100 milionów USD ze Słowacji),
większyć budżet Funduszu. mniejszość węgierską na Rusi Zakarpackiej oraz powiązania
26
W 2008 r. ponad 17% polskich turystów, wyjeżdżających na kulturowe (Kościół greckokatolicki) w obszarze środkowych
wakacje lub urlop, spędziło je w krajach Grupy Wyszehradzkiej. Karpat między wschodnimi Węgrami i Słowacją oraz Rusią Za-
27
B.T. Wieliński, Wspólna dyplomacja na czas kryzysu, „Gaze- karpacką. Przykładem węgierskiego zainteresowania Europą
ta Wyborcza”, 04.09.2009. Wschodnią jest fakt, że Węgier kieruje unijną misją w Mołdawii,
28
Biorąc pod uwagę całość granic Polski, wzdłuż granicy a jego rodak jest specjalnym wysłannikiem do tego kraju.

16
Polska a Europa Środkowa – wymiar gospodarczy
Łączna wymiana handlowa między Polską i krajami Grupy Wyszehradzkiej (Czechy, Słowacja, Węgry)
oraz Partnerstwa Regionalnego (Austria, Słowenia) wyniosła w 2008 r. odpowiednio 23 miliardów euro
i 5,8 miliarda euro, czyli ponad 11% polskiego bilansu handlowego.
Według NBP na dzień 1 stycznia 2008 r. inwestycje zagraniczne z tych państw przede wszystkim
z Austrii stanowiły ponad 5% inwestycji zagranicznych w Polsce. Inwestycje z Polski w krajach regionu
wyniosły ponad 1,2 mld euro czyli blisko 10% wszystkich inwestycji polskich. Olbrzymia większość
z nich trafiła do Czech, a w dalszej kolejności do Węgier i Austrii.
Najważniejszym partnerem gospodarczym Polski w Grupie Wyszehradzkiej są Czechy. Wymiana
handlowa między Polską i Czechami osiągnęła w 2008 r. ponad 11,7 miliardów euro, co stanowiło
około 4,5% polskiego bilansu handlowego. Biorąc pod uwagę czynnik geograficzny i skalę wymiany
handlowej między Czechami i Słowacją wymiana polsko-czeska mogłaby być znacząco większa.
W 2008 r. Polska była trzecim partnerem handlowym Republiki Czeskiej (udział około 6%). Według
czeskiego banku narodowego skumulowane polskie inwestycje w Czechach 1 lipca 2009 roku wynio-
sły ponad 1,35 miliarda euro. Według Ambasady RP w Pradze, biorąc pod uwagę polskie firmy zareje-
strowane zagranicą, wartość polskich inwestycji przekroczyła 2 mld euro. Dla czeskich inwestycji za-
granicą rynek Polski jest jednym z najważniejszych. Według danych czeskich do 1 lipca 2009 r. Czechy
zainwestowały w Polsce około 400 mln euro, co stanowiło niemal 5% inwestycji czeskich za granicą.
Według Ambasady RP w Czechach dane te nie oddają stanu faktycznego. Należy zakładać, że inwesty-
cja holdingu energetycznego ČEZ a.s. w przejęcie od amerykańskiej spółki PSEG Elektrociepłowni Elcho
i Elektrowni Skawina w wysokości ok. 390 mln euro potraktowana została w statystyce jako inwestycja
„amerykańska”. Uwzględnienie tej inwestycji jako czeskiej oznaczałoby, że inwestycje czeskie w Polsce
wynoszą około 800 milionów euro.
W 2008 r. blisko 5% w bilansie handlowym Słowacji stanowił handel z Polską. Kilka państw miało
bardzo podobny bilans jak nasz kraj. Na dzień 1 stycznia 2009 r. inwestycje słowackie w Polsce wynio-
sły około 100 mln euro. Polska odgrywa dość ważną rolę w bilansie inwestycyjnym Słowacji za granicą.
Inwestycje w Polsce stanowią blisko 4% wszystkich słowackich inwestycji za granicą. Polska zainwe-
stowała na Słowacji do 1 stycznia 2008 r. jedynie około 50 milionów euro.
Wymiana handlowa z Polską stanowiła w 2007 r. 4% w węgierskim bilansie. Według danych węgier-
skich inwestycje Węgier w Polsce przekraczają 230 mln euro. Wg NBP Polska zainwestowała do 1 stycz-
nia 2008 r. na Węgrzech ponad 200 milionów euro.
Nad Wisłą zostało ulokowanych około 4–5% inwestycji zagranicznych Austrii. Polska zajmowała
w 2006 r. 6 miejsce w austriackim bilansie inwestycyjnym. Żaden kraj zachodni proporcjonalnie nie
jest tak zaangażowany inwestycyjnie w Polsce jak Austria.
Wymiana handlowa Polski ze Słowenią wynosi około 2,5% słoweńskiego bilansu handlowego.
Jeszcze w 2006 r. ponad 4% skumulowanych inwestycji zagranicznych Słowenii znajdowało się w Pol-
sce, pod koniec 2008 r. już tylko 1,6%. Zmniejszyły się one także w liczbach bezwzględnych. Polska
stanowi nadal atrakcyjny rynek dla firm słoweńskich, więc możliwe jest ponowne przyciągnięcie inwe-
stycji ze Słowenii.

Grupy Wyszehradzkiej z Europą Wschodnią jest radzką i dwa pozostałe państwa środkowoeuro-
promowana przez Polskę idea stawiania jej za pejskie: Austrię i Słowenię. Ta inicjatywa austriacka
wzór do naśladowania dla krajów Partnerstwa spotkała się początkowo z chłodną reakcją Polski,
Wschodniego. Na poziomie regionalnym warto obawiającej się marginalizacji Grupy Wyszehradz-
zintensyfikować współpracę w ramach euroregio- kiej, dominacji Austrii w regionie oraz tematyki
nu Karpaty, obejmującego część Polski, Rumuni, bałkańskiej w agendzie Środkowej Europy. Te
Słowacji, Ukrainy i Węgier. obawy okazały się bezpodstawne. Grupa Wyszeh-
W kontekście wymiaru bałkańskiego Grupy radzka pozostała najważniejszą organizacją regio-
Wyszehradzkiej warto intensyfikować współpracę nalną Europy Środkowej. Nastąpiła intensyfikacja
multilaterlaną w ramach Partnerstwa Regionalne- relacji bilateralnych Polski ze Słowenią i Austrią. Ta
go, utworzonego w 2001 r. przez Grupą Wyszeh- pierwsza jest także zainteresowana zacieśnieniem

17
relacji z Grupą Wyszhradzką. Dobrym pomysłem Grupy Wyszehradzkiej. Państwa ją tworzące łączy
jest idea organizowania regularnych spotkań bowiem – przy wszystkich różnicach – wspólnota
Grupy Wyszehradzkiej z przywódcami Słowenii32. interesów oparta na przynależności do, w miarę
Partnerstwo Regionalne natomiast stało się homogenicznej, grupy nowych państw członkow-
szansą dla wsparcia przez Grupę Wyszehradzką, skich charakteryzujących się niższym poziomem
Austrię i Słowenię integracji europejskiej krajów rozwoju społeczno-gospodarczego. Polska po-
Bałkanów Zachodnich, występujących co istotne winna włączyć się do Strategii i w ten sposób
w relacjach z Europą Środkową jako region. Szcze- wzmocnić jej wschodni wymiar.
gólnie dla Polski Partnerstwo stwarza szansę na Polska, wspierająca współpracę w ramach Gru-
zwiększenie aktywności na Bałkanach. Co więcej, py Wyszehradzkiej, powinna umieścić ją w szer-
powstanie Partnerstwa spowodowało intensyfika- szym kontekście europejskim. Grupa powinna być
cję relacji bilateralnych między Polską i Słowenią jednym z kilku ugrupowań regionalnych tworzą-
oraz Austrią. Do Partnerstwa powinna zostać za- cych infrastrukturę Unii Europejskiej, które mogą
proszona Chorwacja, która najprawdopodobniej się zazębiać, mieć swoją specyfikę tematyczną itp.
w 2011 r. zostanie członkiem UE. W efekcie postulowana potrzeba rozwijania przez
W 2009 r. w Polsce pojawiły się obawy przed Polskę wymiaru Północ–Południe (więcej na ten
kolejną inicjatywą Austrii i Rumunii – Strategią UE temat w dalszej części tekstu) powoduje, że
na rzecz regionu naddunajskiego, która ma zostać współpraca wyszehradzka winna być takim sa-
ostatecznie opracowana przed końcem 2010 r. mym elementem polityki jak współpraca bałtycka,
Strategia stanowi kontynuację Procesu Współpra- zaangażowanie w basenie Morza Czarnego i na
cy Dunajskiej powołanego w 2002 r., który objął Bałkanach. Długookresowo region środkowoeu-
Austrię, Bośnię i Hercegowinę, Bułgarię, Chorwa- ropejski (Wyszehradzki) będzie zyskiwał na zna-
cję, Czechy, Mołdawię, Niemcy, Rumunię, Serbię, czeniu wraz z rozwojem gospodarczym Europy
Słowację, Słowenię, Ukrainę i Węgry. Celem inicja- Środkowej, szybszym niż Europy Zachodniej, oraz
tywy austriacko-rumuńskiej jest wypracowanie rozwojem relacji unijno-tureckich, unijno-rosyj-
całościowej strategii pod auspicjami UE, pozwala- skich i unijno-ukraińskich. Jednak utrzymanie
jącej na lepsze wykorzystanie już istniejących in- szybkiego tempa wzrostu gospodarczego oraz
stytucji i funduszy. W Polsce pojawiają się głosy, znaczenia politycznego Europy Środkowej w ra-
że Strategia zagraża Partnerstwu Wschodniemu mach UE jest ściśle powiązane z poprawą nega-
(czytaj dalej) i spójności Grupy Wyszehradzkiej tywnych tendencji demograficznych w krajach
oraz może zostać zdominowana przez tematykę regionu.
bałkańską. Jednak, Strategia nie będzie oznaczać Przed polską polityką zagraniczną będzie stało
zmniejszenia funduszy dla PW, gdyż podstawo- zadanie wykorzystania tego wzrostu znaczenia
wym źródłem finansowania Strategii nie będzie naszego regionu. Szczególnie ważny będzie pro-
Europejski Instrument Sąsiedztwa i Partnerstwa. ces zwiększenia zainteresowania regionem środ-
Dużą zaletą Strategii jest natomiast włączenie kowoeuropejskim i w tym kontekście szczególnie
Ukrainy i Mołdawii. Naczelnym interesem Polski Polską w Niemczech33.
wobec tych państw jest ich jak najgłębsza integra- Warto przypomnieć, że wymiana handlowa
cja z UE. Na przykładzie państw bałkańskich między krajami Grupy Wyszehradzkiej i Niemcami
można zobaczyć, że są one objęte inicjatywami jest kilkakrotnie większa niż niemiecko-rosyjska.
o różnych punktach ciężkości (Bałkany, Morze W 2009 r. Polska i Czechy oddzielnie miały większy
Czarne, Dunaj, Morze Śródziemne i Adriatyckie) udział w niemieckim bilansie handlowym niż Rosja.
i nie oznacza to dominacji wyłącznie jednego Także skumulowane inwestycje niemieckie w tych
wymiaru i wykluczenia możliwości współpracy krajach są kilkakrotnie większe niż w Rosji.
regionalnej w różnych konfiguracjach. Inicjująca W żadnym wypadku nie należy dopatrywać się
rola Rumunii w tym przedsięwzięciu oraz interesy w Węgrach, Czechach czy Słowakach sojuszników
we Wschodniej Europie członków Grupy Wyszeh- w ewentualnych sporach z Niemcami. Idea stwo-
radzkiej oznaczają, że wschodni kierunek (Mołda- rzenia jakiś specjalnych regionalnych antynie-
wia, Ukraina) nie zostanie zmarginalizowany. mieckich powiązań jest nie tylko zupełną mrzon-
Polska nie powinna także obawiać się o przyszłość ką, ale także szkodliwa i niebezpieczna. Polska
32
We wrześniu 2009 r. prezydent Słowenii został zaproszo- jami Grupy Wyszehradzkiej i Niemcami jest zdecydowanie
ny na szczyt Grupy Wyszhradzkiej do Sopotu. większa niż niemiecko-rosyjska. Także inwestycje niemieckie
33
Warto przypomnieć, że wymiana handlowa między kra- w tych krajach są kilkakrotnie większe niż w Rosji.

18
winna być zainteresowania spójnością Unii jako odpowiedź na to zagrożenie. Pas niestabilności
całości. został przerwany. Rozpadł się na dwie części: ro-
Należy zwrócić uwagę, że procesy te zmieniać syjsko-ukraińsko-białoruską oraz drugą połu-
będą długookresowo niemiecką percepcję regio- dniową cześć związaną z przede wszystkim z sy-
nu. Będzie on po prostu za duży na to, aby przez tuacją w Serbii, Kosowie, Macedonii i Bośni-Her-
kogokolwiek w Niemczech mógł być postrzegany cegowinie.
jako jedynie obszar położony między Niemcami Aktywność UE na Bałkanach Zachodnich jest
a Rosją, do czego walnie przyczynia się też istnie- zdecydowanie większa niż na Wschodzie i będzie
nie suwerennej Ukrainy i – należy mieć nadzieję wzrastała. Do momentu stabilizacji Bałkanów
– Białorusi. Niemcy będą więc coraz bardziej zako- będą one stanowiły swoistą konkurencję dla za-
rzenione w Europie Środkowej. Gospodarcze angażowania unijnego w Europie Wschodniej.
kontakty z Niemcami będą dla wszystkich tych Załamanie się nadziei na szybkie przyjęcie Ukra-
krajów równie ważne jak dla Polski. Dlatego też iny do UE oraz przesunięcie się tej perspektywy
interesy państw Grupy Wyszehradzkiej i Niemiec co najmniej na rok 2030 stawia całą polską stra-
będą się w tym regionie w rozmaity sposób krzy- tegię polityki zagranicznej przed poważnymi
żować i nakładać na siebie. Należy wyrazić prze- kwestiami i już dzisiaj, jako możliwy scenariusz
konanie, że im bardziej rozwinięte będą polskie wydarzeń, wymaga poważnego namysłu. Kwe-
kontakty w bezpośrednim środkowoeuropejskim stia rozszerzenia nie powinna się w polskiej myśli
sąsiedztwie, tym ważniejszym będziemy partne- i praktyce politycznej sprowadzać do przyjęcia
rem dla największego naszego sąsiada, jakim są do UE Ukrainy. W latach 2010–2025 kwestie roz-
Niemcy. Polska dyplomacja, administracja rozma- szerzenia UE, a po części jego losy, będą rozstrzy-
itych resortów i samorządy powinny być na to gać się na południowym wschodzie: w Albanii,
zjawisko uczulone i promować na każdym pozio- Bośni, Czarnogórze, Kosowie, Macedonii i Serbii.
mie współpracę z krajami Europy Środkowej. Możliwości takiego rozwoju wypadków absolut-
nie nie należy lekceważyć również z punktu wi-
Bałkany Zachodnie dzenia polskich interesów. Przede wszystkim taki
scenariusz zakwestionowałby poważną część
Od początku lat 90. XX wieku regionem Europy, polskiej kompetencji dotyczącej spraw wschod-
gdzie UE jest najbardziej aktywna są Bałkany nich. Dopóki mówi się o członkostwie Ukrainy
(misje, proces rozszerzenia, wymiar finansowy). w UE, Polska jako adwokat takiego rozwoju, ma
Rozpadowi Jugosławii towarzyszyły najkrwawsze istotną rolę do spełnienia. Kiedy perspektywa ta
konflikty zbrojne na starym kontynencie od cza- oddala się, polskie kompetencje tracą na znacze-
sów II wojny światowej. Zachód, niebezpodstaw- niu. Dlatego Polska nie powinna postrzegać
nie, uznał, że najlepszym i jedynym gwarantem wymiaru południowego wyłącznie instrumental-
stabilizacji regionu jest jego integracja z UE. nie przez pryzmat polskiej polityki wschodniej.
W efekcie, w odróżnieniu od Europy Wschodniej Warto przypomnieć, że integracja Zachodnich
oraz Turcji, kwestia ich akcesji cieszy się zdecydo- Bałkanów nie będzie łatwym procesem dla UE
wanym poparciem wszystkich członków Unii34. i w efekcie stanie się najpoważniejszym egzami-
Europejczycy zdali sobie sprawę, że trwałe istnie- nem dla Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpie-
nie ogromnego pasa niestabilności rozciągające- czeństwa36. Ewentualne problemy UE z integracją
go się naszym kontynencie od półwyspu Kola po Zachodnich Bałkanów podważą jej wiarygod-
Albanię, stanowiłoby dla UE ogromne zagroże- ność i jej ambicje do odgrywania roli globalnej
nie. Pospieszne przyjęcie Rumunii i Bułgarii35, siły. Polska powinna także spojrzeć na Bałkany
które było mniejszym złem, biorąc pod uwagę jako pomost między Europą Środkową a Turcją37,
duże niedociągnięcia obu państw w kwestii prze- obszar działania rosyjskich „adwokatów” w Euro-
strzegania kryteriów kopenhaskich, stanowiło pie38 oraz region tranzytowy dla gazu i ropy z Azji
34 36
Na szczycie UE w Feirze w 2000 r. wspólnota europejska Z tego powodu błędem byłoby wycofanie polskiego
uznała kraje Bałkanów Zachodnich (Albania, Bośnia, Chorwacja, kontyngentu z Bośni, co rozważa polski MON.
37
Czarnogóry, Macedonia, Serbia) za potencjalnych członków Więcej na temat znaczenia kwestii tureckiej w polskiej
Unii, którzy, jeśli tylko spełnią kryteria, na pewno zostaną do geopolityce w następnym podrozdziale.
38
niej przyjęte. Pod tym względem pozycja Bałkanów Zachod- Grecja ze względu na silną współpracę z Moskwą jest
nich jest znacznie mocniejsza niż Turcji czy Ukrainy. nazywana przez ekspertów koniem trojańskim Rosji na Bałka-
35
Znaczenie tych państw w polskiej geopolityce zostanie nach. Serbia uważa politykę Grecji za wzór do naśladowania.
szerzej omówione w podrozdziale poświęconym Morzu Czar- Silne tendencje rusofilskie występują w Bułgarii, Bośni (Repu-
nemu. blika Serbska) i Czarnogórze.

19
do Europy39, sam posiadający znaczny potencjał Po upadku komunizmu myśl o Południowej Eu-
energetyczny40. Powinniśmy także zdawać sobie ropie przez moment stała w centrum polskich
sprawę, że członkostwo państw Bałkanów Za- obaw i napędzała stracha naszym strategom. Bez-
chodnich będzie oznaczało poszerzenie się pośrednio po roku 89 pojawił się ów południowy
wspomnianej przez nas koalicji nowych, post- wymiar jako zagrożenie Polski szczególną izolacją.
komunistycznych członków UE. Warto także, Włoskie plany „pentagonale” związku państw Euro-
aby Polska potrafiła wykorzystać powiązania py Południowo-środkowej, pozostawiały Polskę
między Bałkanami i Ukrainą oraz Mołdawią w strefie niczyjej. Groziło, że włoskie zaangażowa-
(Strategia dla krajów dunajskich, Synergia Czar- nie na południu i francuska chęć zrównoważenia
nomorska, Organizacja Współpracy Państw rosnącej siły Niemiec poprzez plan europejskiej
Morza Czarnego, członkostwo Mołdawii w licz- konfederacji, pozostawi Polskę w strefie wpływów
nych organizacjach bałkańskich, Inicjatywa Moskwy. Rozpad Jugosławii i konflikt w Bośni cał-
Środkowoeuropejska) dla zacieśniania więzi kowicie pokrzyżował plany włoskich polityków.
tych dwóch państw z UE. Polską odpowiedzią na działania Włoch była inicja-
Bardziej priorytetowe potraktowanie kierunku tywa grupy Wyszechradzkiej z Czechosłowacją (w
południowego będzie dla polskiej polityki zagra- konsekwencji z Czechami i Słowacją) oraz Węgrami
nicznej i polskiej świadomości po 1989 r. czymś oraz późniejsze utworzenie w tym gronie Środko-
zupełnie nowym. Szukając zakorzenia dla swojej woeuropejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu
aktywności na Bałkanach, warto, aby Polska przy- (CEFTA), do której dołączyły w następnych latach
woływała zapomnianą historię związków polsko- Słowenia, Rumunia, Bułgaria i Chorwacja. Po przy-
bałkańskich. stąpieniu do UE w 2004 r. Polska opuściła tę orga-
Żartobliwie można by rzec, że od czasów odsie- nizację. Jednak CEFTA pozostała ważnym wkładem
czy wiedeńskiej pod koniec XVII wieku kierunek Europy Środkowej w rozwój współpracy regional-
ten nigdy więcej nie zaznaczył się jako istotny dla nej na Zachodnich Bałkanach. W latach 2003–2007
polskiej polityki i w polskiej świadomości w nie- jej członkami stały się wszystkie państwa tego re-
podległym państwie. gionu.

Polska (nie)obecność gospodarcza na Bałkanach Zachodnich


Cała wymiana handlowa Polski z Bałkanami Zachodnimi wyniosła w 2008 r. miliard euro w 2007 r.
(główni partnerzy: Chorwacja, Serbia, Macedonia). Dla porównania między Polską i maleńką Estonią
osiągnęła poziom niemal 700 mln euro, z Łotwą zaś blisko jeden miliard. Do myślenia powinien dać
fakt, że podróż samochodem z Warszawy do Tallinna i do Belgradu trwa niemal tyle samo. W latach
2007–2008 zdecydowanie wzrosła wymiana handlowa Polski z Macedonią i Serbią. W 2008 r. udział
Polski był najwyższy w macedońskim bilansie handlowym (blisko 3%). Jednak kryzys spowodował, że
w 2009 r. udział Polski radykalnie się zmniejszył.
Jedynie w przypadku Chorwacji relacje gospodarcze z Polską mają relatywnie nieco większy zakres
i pewne znaczenie dla mniejszego partnera. Udział Polski w chorwackim bilansie handlowym wynosi
niespełna 2%. Według danych chorwackich do 1 stycznia 2009 r. Polska zainwestowała w Chorwacji
blisko 90 mln euro. (Jednak w 2009 r. wycofał się jeden z większych inwestorów polskich). Natomiast
według danych chorwackich inwestycje Chorwacji w Polsce wynosiły 1 stycznia 2009 r. blisko 120
milionów euro, czyli blisko 6% inwestycji chorwackich za granicą. W latach 1997–2001 Polska była
pierwszym rynkiem inwestycyjnym dla Chorwacji (ponad ¾ inwestycji). Polacy stanowią także około
4% turystów z zagranicy – ich liczba rośnie w największym tempie spośród obywateli krajów najczęściej
spędzających wakacje nad Adriatykiem – natomiast turystyka jest źródłem blisko 20% PKB Chorwacji.
Rozwój infrastruktury komunikacyjnej w Europie Środkowej może być ważnym czynnikiem sprzyjają-
cym rozwojowi więzi gospodarczych między Polską a Bałkanami.

39
Więcej na ten temat w podrozdziale poświęconym zainteresować się zasobami w Kosowie. Szczególnie, że są one
Turcji. położnymi najbliżej Śląska (najbardziej prawdopodobnego
40
W Kosowie znajdują się wielkie złoża węgla (14,7 mln centrum produkcyjnego) większymi złożami tego surowca.
ton). Jeśli Polska w przyszłości wyspecjalizowałaby się w pro- Południowa część Bałkanów może być także interesująca dla
dukcji nowych energii z tego surowca, nie tylko na rynek we- Polski pod względem energii słonecznej, gdyż ma najwyższy
wnętrzny, ale także na eksport, wówczas Warszawa powinna poziom naświetlenia w Europie.

20
Lata 90. XX wieku to także okres największego kostwo w NATO). Jednak, zwiększenie obecności
zaangażowania Polski, dążącej do członkostwa UE, NATO i USA w regionie Morza Czarnego na
w NATO i UE, w misje międzynarodowe na Bałka- początku XXI w. sprawiło, że zaczął on być na Za-
nach oraz organizacje tworzone przez Brukselę chodzie coraz bardziej postrzegany jako pewna
w celu integracji regionalnej Europy Południowo- całość44.
wschodniej. Choć, zaangażowanie Polski było Członkostwo Bułgarii i Rumunii w UE uzyskane
mniejsze niż na przykład państw skandynawskich, w 2007 r. spowodowało, że basen Morza Czarnego
to jednak nasze kontyngenty wojskowe i policyjne uzyskał kluczowe znaczenie dla Brukseli jako ob-
– z czego często nie zdajemy sobie sprawy – są szar pograniczny między Unią i jej trzema najważ-
jednymi z największych w Kosowie (policja) i Bośni niejszymi sąsiadami Rosją, Turcją i Ukrainą45.
(wojsko)41. Pozytywnym aspektem tego zaanga- Przejawem nowej percepcji regionu w Brukseli
żowania była współpraca, z polskiej inicjatywy, na było przyjęcie przez Unię w kwietniu 2007 r. ini-
Bałkanach państw Europy Wschodniej i bałtyckich, cjatywy współpracy regionalnej Synergii Czarno-
która służyła przybliżeniu tych państw do struktur morskiej, pierwszej w przypadku UE traktującej
europejskich i budowie wzajemnego dwustron- region jako całość. Polska była państwem mają-
nego zaufania42. cym najbardziej niechętny stosunek wobec nowej
Na początku XXI w. Polska powinna zdecydo- inicjatywy. Najważniejszą obawą Warszawy była
wanie zaktywizować swoją politykę wobec Bałka- perspektywa przesunięcia azymutu Unii od wy-
nów Zachodnich. Warszawa powinna być żywot- miaru wschodniego na południowy.
nie zainteresowana zmianą negatywnych wyobra- Punktem odniesienia dla Synergii było bowiem
żeń i stereotypów o Bałkanach. Warunkiem pod- Morza Czarne, nie zaś wschodnia granica UE, jak
stawowym skuteczności polityki polskiej na Za- w przypadku Partnerstwa Wschodniego wspiera-
chodnich Bałkanach musi być jednak zwiększenie nego przez Polskę. Warszawie nie odpowiadało
obecnie uderzająco małej aktywności gospodar- nieobjęcie przez Synergię istotnych dla Polski
czej Polski w tym regionie. Ta nieobecność Polski obszarów (Białoruś, obwód kaliningradzki, granica
jest zaskakująca, gdy weźmiemy pod uwagę jego polsko-ukraińska). Polska obawiała się także, że
relatywną bliskość geograficzną. polityka Synergii oznacza zdominowanie polityki
UE przez kwestie relacji z Rosją i Turcją, podczas
Morze Czarne gdy strategiczne znaczenie dla nas ma członko-
stwo Ukrainy w UE. Kolejnymi zastrzeżeniami
Pod koniec XX w. upadek komunizmu i rozpad Polski były: nieposiadanie przez Synergię wymia-
ZSRR spowodowały, że na globalnej szachownicy ru unijnego (m.in. liberalizacja reżymu wizowego,
pojawił się w sąsiedztwie Unii Europejskiej nowe umowy o wolnym handlu, implementacja aquis
„pole” – region Morza Czarnego. Pierwszą i jak communitaire) oraz perspektywa zinstytucjonali-
dotychczas najważniejszą – pomimo licznych zowania Synergii (specjalny koordynator, finanso-
słabości – próbą zinstytucjonalizowania i zdefinio- wanie). Polska była także sceptyczna wobec szans
wania regionu było utworzenie z inicjatywy Turcji na odgrywanie – co zakładała Synergia – przez
w 1992 r. Organizacji Współpracy Państw Morza BSEC roli głównego partnera UE w regionie.
Czarnego (Black Sea Economicla Cooperation – W efekcie polsko-szwedzkie Partnerstwo Wschod-
BSEC)43. Nie mogła ona spełnić pokładanych nie można określić jako kontratak Polski i odpo-
w niej nadziei ze względu na konflikty między jej wiedź na słabości Synergii46. Polsce i Szwecji
członkami oraz różnice stanowisk w podstawo- udało się przekonać Komisję Europejską do uzna-
wych kwestiach polityki zagranicznej (np. człon- nia Partnerstwa za projekt unijny. Z pewnością
41
W Bośni stacjonuje obecnie ponad 200 żołnierzy polskich wencja USA w Afganistanie i Iraku (region tranzytowy), przy-
(ponad 10% misji). W ramach misji administracyjno-policyjnej stąpienie do NATO (2004 r.), a następnie do UE (2007 r.) Bułga-
UELEX w Kosowie polscy policjanci, urzędnicy i prawnicy sta- rii i Rumunii, rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych z UE przez
nowią około 7–8%. Turcję (2005 r.), członka NATO od kilku dekad, oraz pojawienie
42
Najważniejszym przykładem tych działań Polski było się kwestii integracji z NATO i UE Gruzji i Ukrainy, z samą zaś
utworzenie polsko-ukraińsko-litewskiego batalionu w Kosowie Unią Mołdawii.
45
oraz współpraca polskich „błękitnych hełmów”ze skandynaw- Łączny PKB (PPP) Rosji, Turcji i Ukrainy wynosi 3,2 miliar-
skimi w Bośni. da USD, ponad 20% unijnego, populacja zaś około 260 milio-
43
Jej członkami zostały kraje posiadające dostęp do Morza nów, ponad 50% ludności UE.
46
Czarnego lub położone niemal u jego wybrzeży (Mołdawia), Warszawa wybrała odpowiedni moment do przedstawie-
państwa południowego Kaukazu (Armenia, Azerbejdżan) oraz nia Partnerstwa. Po roku funkcjonowania okazało się bowiem,
bałkańskie (Albania, Grecja, Serbia). że Synergia Czarnomorska nie przyniosła wyraźnego impulsu
44
Głównymi przejawami tych nowych tendencji były: inter- dla intensyfikacji relacji w regionie.

21
Partnerstwo jest lepszym projektem niż Synergia, poparcia jesienią 2008 r. deklaracji Grupy Wyszeh-
jednak można wobec niego zgłosić zastrzeżenia, radzkiej, stwierdzającej, że Partnerstwo ma charak-
które ogólnie można określić jako niedocenienie ter komplementarny wobec Synergii i oba projekty
wymiaru czarnomorskiego. powinny się wzajemnie wzmacniać. Jednak nadal
Polska powinna dostrzec, że – pomimo bezdy- w obu krajach występują obawy wobec Partner-
skusyjnego znaczenia dla naszych interesów rela- stwa. Warto się zastanowić, czy ze względu na
cji z Białorusią i obwodem kaliningradzkim oraz znaczenie Morza Czarnego w ramach Partnerstwa,
kwestii polsko-ukraińskich – główni partnerzy nie było błędem przedstawienie tej inicjatywy tylko
Partnerstwa (Gruzja, Mołdawia, Ukraina) są kraja- ze Szwecją z pominięciem Rumunii. Wówczas by-
mi czarnomorskimi. Poza Morzem Czarnym znaj- łaby ona projektem bałtycko-środkowoeuropej-
duje się jedynie Białoruś, której poziom współpra- sko-czarnomorskim. Polska powinna zneutralizo-
cy z UE nie osiągnie poziomu wymienionych wać obawy Rumunii, gdyż biorąc pod uwagę zna-
państw (i prawdopodobnie także Armenii) ze czenie Morza Czarnego w Partnerstwie, Bukareszt
względu na uwarunkowania polityczne. W efekcie powinien stać się ważnym partnerem Warszawy.
Polska winna zaakceptować, że punkt ciężkości Rumunia jest obecnie najważniejszym państwem
Partnerstwa Wschodniego przesuwa się w kierun- regionu po Rosji i Turcji. Jej pozycja wynika z człon-
ku Morza Czarnego i nie postrzegać tego regionu kostwa w NATO i UE, relatywnie dużego potencjału
wyłącznie w świetle sporów o politykę Synergii. gospodarczego (rozmiar gospodarki i tempo roz-
Warto także, aby Polska przygotowała się na moż- woju) i bardzo dobrych relacji z USA. Z Polską łączy
liwy scenariusz przenikania się w najbliższych la- ją także zdecydowane poparcie dla rozszerzenia
tach Synergii, Partnerstwa oraz Strategii dla regio- Unii, pozytywny stosunek do USA oraz realistyczne
nu naddunajskiego i tworzenia się „osi rozwojo- podejście do Rosji. W efekcie Polska powinna zacieś-
wej dunajsko-czarnomorskiej”. nić relacje ekonomiczne z Bukaresztem48 i rozwijać
Z perspektywy Warszawy szczególnie ważne polityczną współpracę49. Choć jednocześnie Polska
jest, aby patrząc na Ukrainę z geopolitycznego powinna zdawać sobie sprawę, że Rumunia ma
punktu widzenia nie widzieć za nią wyłącznie obecnie złe stosunki z Ukrainą, miała bardzo złe
Rosji, ale przede wszystkim Morze Czarne. „Środek z rządzoną przez komunistów Mołdawią i może
ciężkości” Ukrainy znajduje się w południowo- stwarzać problemy, nie zaś być producentem sta-
-wschodniej części kraju nad Morzem Czarnym bilności. Dlatego Polska powinna starać się o rap-
lub w bezpośrednim jego sąsiedztwie (Donbas, prochement w relacjach rumuńsko-ukraińskich.
Dniepropietrowsk-Zaporoże). Ten region wytwa- W Polsce „polityka synergii” jest często trakto-
rza największą część PKB. Jest najgęściej zaludnio- wana jako niemal martwy projekt i, gdy się to
ny i najbardziej zurbanizowany. Przyjęcie perspek- potwierdza, wywołuje satysfakcję wielu polskich
tywy czarnomorskiej wobec Ukrainy i Kaukazu decydentów. Silne jest przekonanie, że współpra-
Południowego powoduje także podważenie defi- ca multilateralna obejmująca Rosję w regionie po
niowania tych krajów w kategoriach geopolitycz- konflikcie rosyjsko-gruzińskim jest skazana na
nych obszaru postsowieckiego. Ta ostatnia defini- porażkę. Takie podejście do Synergii wymaga
cja jest na Zachodzie często postrzegana jako przemyślenia z wielu względów.
milczące uznanie specjalnej pozycji Rosji na tym Po pierwsze Zachód jest zainteresowany dialo-
obszarze jako spadkobiercy ZSRR. giem z Rosją, będącą nadal najważniejszym kra-
Partnerstwo Wschodnie spotkało się początko- jem w basenie Morza Czarnego i Europie Wschod-
wo z sceptyczną reakcją czarnomorskich członków niej. Po drugie organizacja BSEC, główny filar Sy-
UE, Bułgarii i Rumunii, obawiających się przesunię- nergii, przy wszystkich licznych wadach, jest jedy-
cia się środka ciężkości europejskiej polityki są- ną organizacją akceptowaną przez wszystkie
siedztwa z Morza Czarnego na wschód i północ47. kraje regionu50. Jest także organizacją ważną dla
Sukcesem Polski było przekonanie tych państw do kluczowych graczy w regionie (Rosja, Turcja, Gre-
47 49
Partnerstwo Wschodnie, ze względu na polsko-szwedzkie Rząd polski musi przezwyciężyć irracjonalne uprzedzenia
autorstwo zostało odebrane przez Bułgarię i Rumunię począt- Polaków wobec Rumunów, którzy są jednym z najbardziej
kowo jako inicjatywa krajów bałtyckich. nielubianych narodów w Polsce z powodu ich utożsamienia
48
Udział Polski w rumuńskim bilansie handlowym wyniósł z Romami (podobna nazwa i liczna migracja cygańska do Polski
w 2008 r. około 3%. Do 1 stycznia 2008 r. Polska zainwestowała z Rumunii).
50
w Rumunii blisko 190 mln euro. W przyszłości rozwojowi współ- BSEC odgrywa nierzadko rolę nieformalnego kanału
pracy ekonomicznej z pewnością pomoże powstanie infra- kontaktów między państwami nieutrzymującymi stosunków
struktury drogowej (Via Carpathia). W 2008 r. ponad 2% wymia- dyplomatycznych (Turcja, Azerbejdżan v. Armenia, Gruzja v.
ny handlowej Bułgarii było zrealizowanych z Polską. Rosja).

22
cja), w której statusem obserwatora były i są zain- szu Walutowego PKB Turcji, obliczany według pary-
teresowane mocarstwa. Jej reforma, wspierana tetu siły nabywczej (GDP PPP) wyniesie w 2010 r.
gorąco przez Turcję, umożliwiająca sprawniejsze ponad 930 miliardów USD. W efekcie Turcja jest
działanie, byłaby zjawiskiem pozytywnym dla obecnie 16 gospodarką świata i największym sąsia-
Partnerstwa Wschodniego. Warto wykorzystać dem Unii Europejskiej po Rosji. Według prognoz
BSEC jako platformę dla włączania Rosji w kon- ekspertów ekonomicznych Price Waterhouse Cooper
kretne multilateralne projekty oraz narzędzie Turcja ma duży potencjał rozwojowy. Będzie rozwi-
pomagające uniknąć pokrywania się projektów jała się znacznie szybciej niż kraje zachodnie i Rosja.
multilateralnych Partnerstwa z Synergią. W efekcie około 2050 r. będzie zajmowała na liście
Polska powinna postrzegać wektor czarnomorski gospodarek światowych 10 – 12 miejsce, wyprzedza-
w szerokim kontekście, obejmującym także Połu- jąc Hiszpanię i Włochy, a niewykluczone, że jej roz-
dniowy Kaukaz, czyli region szczególnej polskiej miar będzie nieznacznie mniejszy od gospodarek
aktywności politycznej od kilku lat. Rzeczywiście, Francji i Wielkiej Brytanii oraz Rosji51.
Kaukaz Południowy ma strategiczne znaczenie jako Znaczenie geopolityczne Turcji wzrośnie także
skrzyżowanie pomiędzy północną Eurazją a Bliskim ze względu na jej przyrost demograficzny i rady-
Wschodem (północ–południe) oraz Europą i Azją kalne zmniejszenie się populacji Rosji oraz
Centralną (wschód–zachód). Ten ostatni region w mniejszym stopniu Niemiec. W 2050 r. popula-
może w pewnym zakresie odgrywać dla Europy rolę cja Turcji będzie wynosiła około 100 milionów,
źródła dywersyfikacji dostaw ropy i gazu, jednak nie Rosji około 115 milionów, a Niemiec około 75 mi-
powinna ona być przeceniana (kilka procent złóż lionów. W Rosji i Niemczach nastąpi także wyraźny
światowych). Jej znaczenie w kontekście energe- wzrost udziału procentowego muzułmanów.
tycznym powinno być bardziej postrzegane przez W efekcie Ankara, dzięki związkom historyczno-
pryzmat bardzo dużych złóż uranu (blisko 20% złóż -kulturowych z rosyjskimi i niemieckimi muzułma-
światowych). Z geopolitycznego punktu widzenia nami, uzyska dodatkowe wpływy.
dla Moskwy wpływy na Kaukazie Południowym są Potencjał gospodarczy i polityczny Turcji nie
warunkiem sin pro quo mocnej pozycji Rosji w Azji jest należycie doceniany nad Wisłą (wymiana
Centralnej oraz oddziaływania na Bliski Wschód. handlowa jest ograniczona, choć szybko ostatnio
Kaukaz Południowy ma także żywotne znaczenie rośnie, małe są inwestycje, rzadkie wizyty dyplo-
dla Moskwy, gdyż jest bezpośrednim pograniczem matyczne – po raz pierwszy premier Turcji odwie-
jej miękkiego podbrzusza, czyli Kaukazu Północne- dził Polskę w 2009 r.). W Polsce większość elit
go. Jest to część Rosji zamieszkana przez liczną i społeczeństwa popiera ideę członkostwa Turcji
mniejszość muzułmańską, charakteryzującą się w UE52. Polska nie jest jednak promotorem człon-
najwyższym – zdecydowanie wyższym od etnicz- kostwa Turcji w UE tak zdecydowanie, jak na
nych Rosjan – przyrostem naturalnym. Jednocze- przykład Szwecja lub Wielka Brytania. Jest to być
śnie wśród tej ludności najsilniejsze są tendencje może spowodowane sceptyczną postawą Francji
odśrodkowe oraz radykalnie islamskie (Czeczenia, i Niemiec. Przykładem zdystansowanego stosun-
Inguszetia, Dagestan). Polska jest bardzo aktywna ku Polski do wymiaru czarnomorskiego jest nie-
politycznie na Południowym Kaukazie, natomiast złożenie Turcji identycznej oferty współpracy przy
jej dotychczasowe zaangażowanie ekonomiczne regionalnych projektach multilateralnych, jaka
jest bardzo niewielkie. Ta sytuacja powinna ulec została przedstawiona Rosji.
zmianie, jeśli Polska chciałaby odgrywać długoter- Warto też wziąć pod uwagę, że akcesja Turcji
minowo większą rolę w regionie. czyniłaby też aktualną kwestię dalszego rozszerza-
Proponowana tu perspektywa dostrzegania orien- nia UE na Wschód o Ukrainę i kraje Kaukazu. Rezy-
tacji Północ–Południe i Morza Czarnego każe pilniej gnując w trakcie negocjacji (w obecnej fazie wciąż
przyjrzeć się politycznemu znaczeniu Turcji. Według jakże ogólnych) z jednego, rezygnuje się także
najnowszych statystyk Międzynarodowego Fundu- w jakimś stopniu z drugiego.
51
Warto dodać, że szacunki Price Waterhouse Cooper opie- pojawienia się nowego dużego gracza. W pierwszym przy-
rały się na danych IMF, które nie doszacowały w dużym stopniu padku wystarczy przypomnieć o tempie rozwoju Turcji,
rozmiaru gospodarki Turcji. Wkrótce później zostały opubliko- perspektywie około 10 lat do jej członkostwa i możliwo-
wane „poprawione” dane. ściach wprowadzeniu przejściowych form wsparcia dla
52
Oprócz kwestii ukraińskiej i problemów z absorbcją, biedniejszych rejonów Polski po akcesji tureckiej (propozy-
opisanych we fragmencie poświęconemu Ukrainie, główny- cja Komisji Europejskiej). Członkostwo Turcji w UE, także
mi argumentami przeciwników akcesji Turcji, jako zagroże- w wymiarze układu sił w UE, byłoby raczej korzystne dla
nia dla polskich interesów są: zmniejszenie się funduszy Polski, gdyż równoważyłoby pozycję oraz wpływy wielkich
unijnych dla Polski i osłabienie naszej pozycji w UE na skutek i średnich państw.

23
Znaczenie Turcji w wymiarze energetycznym
W perspektywie 10–25 lat duże znaczenie Turcji w europejskiej, ale także polskiej, polityce energetycz-
nej będzie polegać na jej strategicznym położeniu pomiędzy Unią Europejską a Bliskim Wschodem
oraz Azją Centralną, czyli obszarem gdzie znajduje się większość złóż ropy i gazu na świecie. Turcja jest
jedynym lądowym pomostem, przez który można prowadzić tranzyt tych surowców poza kontrolą
Rosji. W perspektywie 10–25 lat będzie rosło zapotrzebowanie Unii na gaz. Klasycznym przykładem
dużego znaczenia Turcji w europejskiej polityce energetycznej jest jej kluczowe miejsce w ramach
projektu Nabucco, najważniejszej inicjatywie Unii Europejskiej. Z perspektywy Polski ten projekt jest
szczególnie ważny, gdyż jego celem jest zagwarantowanie dywersyfikacji dostaw gazu do krajów
bałkańskich i Europy Środkowej. Rosja stara się zablokować Nabucco, promując własny projekt South
Stream przebiegający przez Morze Czarne i Bałkany.
W dalszej perspektywie (kilkadziesiąt lat) Turcja może odgrywać sporą rolę w europejskiej polityce
energetycznej ze względu na znaczny potencjał produkcji energii solarnej. Terytorium Turcji (783,5 tys.
km2) jest minimalnie mniejsze od łącznej powierzchni Niemiec, Polski, Czech i Słowacji. Warto zauwa-
żyć, że Turcja jest krajem najbliżej położonym Polski z tak dużym potencjałem produkcji tego rodzaju
energii. Według najnowszych szacunków tureckiego Generalnego Dyrektoriatu Zarządzania Badania-
mi nad Sprawami Elektrycznymi dzisiejszy potencjał produkcji energii słonecznej Turcji wynosi średnio
1600–1700 kWh/m2 rocznie. W południowej części kraju, a szczególnie południowo-wschodniej prze-
kracza on poziom 1800 kWh/m2 rocznie. Jest to poziom niższy niż w Afryce Północnej (średnio około
2000 kWh/m2 rocznie), nie mówiąc o krajach położonych na Saharze. Jednak, według Światowej Rady
Energii jest on wysoki w skali globalnej. Turcja dysponuje także dużym potencjałem produkcji energii
wodnej (1/3 potencjału UE), geotermalnej (12,5% światowych zasobów) oraz wiatrowej. Turcja może
okazać się kluczowym krajem w kontekście trwających obecnie badań nad produkcją paliwa wodoro-
wego i nowych rodzajów energii nuklearnej. W obu przypadkach ważnym surowcem miałby być brom,
którego największe złoża na świecie znajdują się w Turcji (ponad 70%).

Należałoby w tym kontekście rozważyć, czy Kierunek południowy w przypadku polityki


Polska wspólnie ze Szwecją nie może budować zagranicznej UE oznacza w praktyce relacje ze
ogólnej koalicji na rzecz akcesji Turcji? Podstawę światem islamu. Polska powinna znaleźć swoją
mogłoby stanowić to, że w państwach postko- niszę w tym wymiarze. Korzystnym rozwiąza-
munistycznych oraz w Szwecji (w dużym stopniu niem dla Polski byłoby przyjęcie roli „eksperta ds.
w Finlandii) główne siły polityczne i ich społe- islamu na obszarze postsowieckim” (poza obsza-
czeństwa (z wyjątkiem Słowacji) są zdecydowa- rem Partnerstwa Wschodniego także Azja Cen-
nie bardziej pozytywnie nastawione do akcesji tralna i Rosja), co wymagałoby oczywiście zdecy-
Turcji niż wiele państw zachodnich. Samo podję- dowanej intensyfikacji relacji z Turcją, której
cie takiej próby zwracałoby uwagę na znaczenie wpływy będą rosły na całym obszarze Europej-
tej europejskiej osi Północ–Południe na której skiego Sąsiedztwa i którą łączą z wspomnianymi
położona jest Polska i wskazywałoby, że Polska wyznawcami islamu szczególnie silnie więzi
ma szeroką wizję europejskiej geopolityki. kulturowe.

Potencjał Turcji w przestrzeni postsowieckiej


Turcja jest z punktu widzenia geopolityki pomostem między Kaukazem Południowym i Azją Centralną
a Europą. Ankara kontroluje Cieśniny, czyli jedyne „wejście” morskie na Morze Czarne. Mają one strate-
giczne znaczenie dla całego regionu, gdyż większość lub bardzo duża część handlu państw położonych
nad Morzem Czarnym jest realizowana tym szlakiem morskim. Stambuł, zamieszkany przez około 12 mi-
lionów osób (wielka aglomeracja nawet 15 milionów), jest zdecydowanie największym i najbogatszym
miastem w basenie Morza Czarnego. W 2008 r. gospodarki państw kaukaskich, Azji Centralnej oraz Ukra-
iny i Mołdawii razem wzięte stanowiły jedynie około 80% gospodarki Turcji. Natomiast populacja Turcji
(ponad 70 milionów) jest większa niż Ukrainy, Mołdawii i Kaukazu Południowego razem wziętych lub

24
całej Azji Centralnej. Siły zbrojne Turcji są pod względem potencjału bojowego piątą armią NATO i ósmą
na świecie. Są o wiele większe, lepiej uzbrojone i wyszkolone od państw postsowieckich, za wyjątkiem
Rosji. Cała turecka marynarka wojenna przemieszczająca się między portami na Morzu Czarnym i Śród-
ziemnym jest siłą znacznie większą niż rosyjska Flota Czarnomorska.
Turcja ma w odróżnieniu od Rosji dobre relacje ze wszystkimi krajami postsowieckimi oprócz Arme-
nii, z którą próbuje obecnie znormalizować stosunki.
Turcja ma duże wpływy gospodarcze w regionie, szczególnie na Południowym Kaukazie i w Turk-
menistanie. Jest najważniejszym partnerem handlowym Gruzji (około 15% wymiany handlowej)
i Azerbejdżanu (około 8%) oraz bardzo ważnym inwestorem (10% inwestycji w Gruzji, 15% w Azerbej-
dżanie) i ważnym partnerem handlowym (około 10%) oraz inwestorem w Turkmenistanie (bardzo duży
wzrost wymiany handlowej od 2006 r., także w 2009 r., pomimo kryzysu). Udział Turcji w wymianie
handlowej pozostałych krajów też jest wysoki (od 4% do 8%). Turcja ma duży udział w sektorze bu-
dowlanym krajów postsowieckich. W okresie 2003–2008 kontrakty tureckich firm budowlanych
w Turkmenistanie wyniosły 8,2 miliardów, w Kazachstanie 5,7 miliardów i Azerbejdżanie 2,5 miliarda
dolarów.
Pozycja Turcji w obszarze postsowieckim wynika także z czynników kulturowych i religijnych (turec-
ka wspólnota językowa, w niektórych przypadkach wspólna tradycja osmańska, wspólnota islamu). To
poczucie wspólnoty znajduje najsilniejszy wyraz w haśle „dwa państwa jednego narodu” dotyczącym
Turcji i Azerbejdżanu. W Turcji mieszka kilka milionów osób wywodzących się z Kaukazu, Krymu i Azji
Centralnej. Ponadto Turcja ma mocną pozycję w regionach zamieszkanych przez mniejszości tureckie
lub muzułmańskie, posiadające istotne znaczenie dla krajów regionu (np. Abchazja, Adżaria, Gagauzja,
Krym). Turcja buduje swoją pozycję poprzez rozwój związków edukacyjnych, szczególnie z mniejszo-
ściami tureckimi i muzułmańskimi oraz z Azerbejdżanem i Turkmenistanem. Na przykład w 2008 r.
blisko 30% Turkmenów studiowało za granicą z czego najwięcej w Turcji (ponad 25% z nich). Turcja jest
także ważnym donatorem dla tych mniejszości i krajów.

Batłyk i Via Baltica Europa Wschodnia. Na region Morza Bałtyckiego


(bez Rosji) przypada 8,5% polskiej wymiany han-
Jeśli weźmiemy pod uwagę orientację Północ–Po- dlowej (na kraje Partnerstwa Wschodniego jedynie
łudnie polskiej polityki zagranicznej, to Morze
3%, a na Rosję 7%). Podobnie jak w Europie Środ-
Bałtyckie jest oczywistym i ważnym punktem
kowej – choć w mniejszym stopniu – Polska posia-
odniesienia. To, że Polska leży nad Bałtykiem jest
da bardzo duże lub duże znaczenie dla niektórych
niby oczywiste, a jednak o geopolitycznym zna-
gospodarek (Litwa i Łotwa), choć związki gospo-
czeniu tego faktu często się niemal zapomina.
Polska nie jest z całą pewnością krajem morskim, darcze Polski z państwami skandynawskimi i repu-
jednak Bałtyk posiada dla niej duże znaczenie. blikami bałtyckimi odstają od ich bardzo silnego
Ponad 30% polskiego handlu jest realizowane wzajemnego powiązania. Warto, aby Polska zwięk-
drogą morską. szyła swoja integrację ekonomiczną z regionem
Zimna wojna podzieliła nie tylko kontynent, ale poprzez zwiększenie nieznacznych wciąż inwesty-
również Morze Bałtyckie. Po roku 1989 Polska cji polskich na Łotwie i w Estonii53 oraz dalsze
odkrywa, jak ważni są jej północni, zamorscy są- przyciąganie do Polski kapitału skandynawskiego.
siedzi. Wspólnota krajów Bałtyku stwarza nowe Z pewnością możliwe jest także zwiększenie wy-
możliwości dla polskiej polityki zagranicznej. miany handlowej Polski z tymi krajami.
Morze Bałtyckie z perspektywy gospodarczej Polska powinna wykorzystać duży potencjał
jest regionem dla Polski nie mniej ważnym, a może województw pomorskich, będących jednymi
nawet pod pewnymi względami ważniejszym niż z bardziej rozwiniętych w kraju54. Do ich dalszego
53
Brak tych inwestycji musi zastanawiać, biorąc pod uwagę, niej i boryka się z tym samym problemem – biednym sąsiadem
że w obu krajach były po 1991 r. bardzo korzystne warunki in- za miedzą, czyli obwodem kaliningradzkim. Z drugiej strony
westycyjne (wolność gospodarcza, niskie podatki i koszty ma od nich większe szanse rozwojowe, ze względu wielkie
pracy). walory turystyczne, liczną turystykę z Niemiec i położenie bli-
54
Najsłabszym ogniwem północnej Polski jest wojewódz- sko Warszawy i Trójmiasta. Jego przyszłość będzie zależała od
two warmińsko-mazurskie, nieposiadające dostępu do Bałtyku. umiejętnej polityki turystycznej władz lokalnych i central-
Jest ono bardzo podobne do województw ze ściany wschod- nych.

25
Polska w narracji historycznej regionu Bałtyckiego
Z pewnością historia Polski nie jest w tym samym stopniu związana z Bałtykiem, jak kraje skandynaw-
skie, czy też republiki bałtyckie. Jednak nie ma wątpliwości, że patrząc na dzieje naszego kraju trzeba
go uznać za silnie związany z Bałtykiem. Od momentu powstania państwowości Polska z przerwami
przez blisko 650 lat posiada dostęp do Bałtyku. O strategicznym znaczeniu Bałtyku w historii Polski
świadczą liczne wojny o uzyskanie dostępu do niego lub w jego obronie, które miały kluczowe zna-
czenie dla jej losów (potop szwedzki, trzecia wojna północna, II wojna światowa) W XX wieku przywią-
zywanie przez Polskę dużego znaczenia do Bałtyku pokazały budowa portu w Gdyni w okresie mię-
dzywojennym oraz przerwana przez wojnę modernizacja marynarki wojennej.
Do XVII w. nierzadkim zjawiskiem były koligacje dynastyczne między Polską i Pomorzem a krajami
skandynawskimi. Szwecją (w latach 1523–1654) i Polską (w latach 1587–1668) rządziła dynastia Wazów,
zaś w latach 1592–1599 ten sam władca.
Tradycją jednoczącą kraje bałtyckie może być przynależność w średniowieczu wielu miast położo-
nych nad Bałtykiem lub w jego sąsiedztwie do związku handlowego Hanza, założonego w Lubece.
Członkostwo w Hanzie miało bardzo poważne implikacje dla ich rozwoju społecznego i gospodarcze-
go. Przypomnijmy, że członkami Hanzy były też Kraków, Wrocław, Toruń.
Przez ponad kilka stuleci do Polski należał Gdańsk, przez wieki największy port na Bałtyku i najwięk-
sze miasto w Rzeczypospolitej i odgrywał olbrzymią rolę w polskiej gospodarce (eksport zboża i drew-
na) i bardzo dużą w bałtyckiej. Flota handlowa Gdańska była jedną z większych w Europie. W efekcie
to tradycja Gdańska zinterpretowana w szerszym kontekście niż relacje polsko-niemieckie powinna
posłużyć jako główny punkt odniesienia dla polskiej pamięci historycznej na temat Bałtyku.
Pomorze Zachodnie jest regionem naszego kraju szczególnie związanym ze Skandynawią (wikin-
gowie na Wolinie, wieloletnie pośrednie lub bezpośrednie rządy duńskie i szwedzkie, Eryk XIV Pomor-
ski, władca całej Skandynawii zjednoczonej unią kalmarską, panujący przez ponad 50 lat) i bałtyckim
wymiarem Niemiec (Meklemburgia-Pomorze Przednie). Niestety ta część Pomorza jest prawdopodob-
nie najsłabiej zadomowiona w polskiej pamięci historycznej spośród wszystkich regionów Polski. Jej
zadomowienie powinno nastąpić poprzez uświadomienie sobie, że aż do początków XIX w. językiem
większości mieszkańców Pomorza Szczecińskiego był kaszubski. Co więcej jego pozycja była mocniej-
sza – ze względu na protestantyzm – niż w katolickiej, gdańskiej części Pomorza. Kultura kaszubska
jest natomiast integralną częścią naszego dziedzictwa narodowego.
Dziedzictwem także niedocenionym w Polsce jest blisko 250-letnie panowanie Polski nad Inflanta-
mi, Inflantami Polskimi (Dyneburg) i lenną Kurlandią (Łotwa). Te ziemie uległy wpływom polskiej tra-
dycji ustrojowej i kultury. Procesy polonizacyjne niemieckiej szlachty sprawiły, że wywodzą się stamtąd
wybitne rody polskie (Donhoff, Platter, Manteuffel, Romer, Tyzenhauz). Polacy do dzisiaj stanowią
znaczną mniejszość w łotewskim regionie Łatgalia (Dyneburg). Jeszcze przed I wojną światową byli
jedną z ważnych narodowości składających się na niezwykłą mozaikę etniczną Rygi (8% mieszkańców).
Polacy z Łotwy są chyba najsłabiej znaną w Polsce społecznością polską z ziem wschodnich dawnej
I Rzeczypospolitej. Mówiąc o roli Polaków u ujścia Dźwiny, warto pamiętać także o ważnej roli polskich
jezuitów w rozwoju literatury łotewskiej i estońskiej.
W okresie zaborów liczni Polacy ukończyli uniwersytety w Tartu/Dorpacie (Estonia) i Rydze (m.in.
Władysław Andres, Ignacy Mościcki, Władysław Raczkiewicz, Marian Zdziechowski). Polacy mieli także
duży wkład w życie intelektualne i społeczne Petersburga. Uniwersytet w Petersburgu był w okresie
rozbiorów zdecydowanie najpopularniejszą wśród Polaków wyższą uczelnią rosyjską. Wykładali na nim
także wybitni polscy naukowcy (np. światowej sławy językoznawca Jan Baudouin de Courtenay).

rozwoju i wzmocnienia w polskiej geopolityce osi wa infrastruktury drogowej i szlaków, takich jak
Północ–Południe, a w jej ramach wektora bałtyc- Via Baltica55.
kiego, z pewnością przyczynić się mogła rozbudo-
55
Via Baltica jest fragmentem drogi międzynarodowej jest także projektowaną linią kolejową, która ma połączyć
E67, częściowo zrealizowaną droga ekspresową z Warszawy Warszawę z Helsinkami. Jej ukończenie jest planowane
do Helsinek, biegnącą przez republiki bałtyckie. Via Baltica w 2013 r.

26
Te działania powinny stanowić bazę dla dalsze- Warto pamiętać, że wektor bałtycki ma także
go zacieśniania relacji politycznych między Polską duże znaczenie z perspektywy polskiej strategii
oraz blokiem republik bałtyckich i Skandynawii. energetycznej. Pierwsza próba dywersyfikacji
Podstawą dla nich może być wspólnota interesów dostaw gazu do Polski podjęta w 2001 r. opierała
w kwestiach: uwrażliwienie na politykę Rosji oraz się na idei budowy gazociągu z Norwegii, biegną-
poparcie dla rozszerzenia Unii (przy mniejszym cego przez cieśniny duńskie. Zakończyła się na
zainteresowaniu Danii). Podobny stosunek krajów podpisaniu umów nieratyfikowanych przez kolej-
bałtyckich do Rosji powoduje, że szansa na syn- ny rząd. Obecnie dywersyfikacja ta ma nastąpić
chronizację polityki polskiej z wymienionymi poprzez budowę gazoportu w Świnoujściu. Rząd
państwami jest łatwiejszym zadaniem niż budowa podjął decyzję w tej sprawie w 2009 r. Ma on zo-
takiej wspólnoty z wszystkimi krajami Grupy Wy- stać zbudowany do 2013 r. Źródłem największego
szehradzkiej. W ostatnich kilku latach doszło do zaniepokojenia Polski jest rozpoczęta budowa
intensyfikacji politycznych relacji bilateralnych gazociągu Nord Stream na dnie Morza Bałtyckie-
z Finlandią i Szwecją. Z inicjatywy Polski państwa go, który połączy bezpośrednio Rosję z Niemcami,
bałtyckie (Litwa, Łotwa i Estonia) zaczęły regular- omijając Białoruś, Ukrainę i Polskę. Dla Rosji ten
nie spotykać się z Grupą Wyszehradzką. Wciąż jest projekt jest gwarantem wzmocnienia swej pozycji
wiele do zrobienia. Nadal, za wyjątkiem Litwy, w relacjach z Ukrainą. Dzięki niemu Rosja unieza-
Polska utrzymuje bardziej intensywne kontakty leżni się od pośrednictwa Ukrainy w eksporcie
z krajami środkowoeuropejskimi niż bałtyckimi56. gazu do Europy. Wówczas Moskwa będzie mogła
Szczególnie ważne dla Polski są relacje ze Szwe- stosować wobec niej szantaż energetyczny, nie
cją. Jak wiele wspólnych interesów może łączyć obawiając się o reakcję Europy. Gazociąg ma tak-
Polskę ze Szwecją pokazała polsko-szwedzka ini- że, z perspektywy Moskwy, doprowadzić do zacie-
cjatywa Partnerstwo Wschodnie oraz sceptyczny śnienia powiązań Rosji z Niemcami.
stosunek Sztokholmu do budowy przez Rosję W efekcie nie przypadkiem to właśnie Nord
i Niemcy gazociągu Nord Stream na dnie Bałtyku. Stream stał się jedną z najważniejszych przyczyn
Jest też oczywiste, że – przy pewnych różnicach napięć w relacjach między Polską i Niemcami.
w spojrzeniu na Moskwę – Finlandii jest w tej Istnieje zagrożenie, że jego budowa na dnie morza
kwestii bliżej do Polski niż Francji. Norwegia jest w okolicach Świnoujścia może uniemożliwić po-
równie transatlantycka jak Polska. Nie przypadkiem wstanie portu gazowego, blokując ruch wielkich
w 2010 r. Polska właśnie razem z Norwegią przed- okrętów transportujących ciekły gaz. Polska nie
stawiła wspólnie plan rozbrojenia w Europie. może wiele zrobić, żeby zablokować ten projekt.
Polska powinna także zintensyfikować swoją Prawo morza zezwala na budowę na dnie morza
aktywność w organizacjach i inicjatywach regional- jednego państwa przez państwa trzecie gazocią-
nych (Rada Państw Morza Bałtyckiego, Związek gów. Według prawa morza jedynie czynniki eko-
Miast Morza Bałtyckiego) oraz euroregionach, logiczne mogą zostać użyte jako argument prze-
szczególnie największym z nich – Bałtyk. Dla ciw nim, ale wyłącznie na rzecz zmiany ich tras.
państw bałtyckich testem zaangażowania Polski Dlatego Warszawa powinna skupić się na projek-
w regionie będzie aktywny udział Warszawy w Stra- cie budowy portu gazowego i zrobić wszystko,
tegii Morza Bałtyckiego, inicjatywie autorstwa aby doszło do jego realizacji.
Szwecji, która jest realizowana od końca 2009 r. Wymiar bałtycki ma znaczenie dla Polski także,
w ramach wymiaru północnego Unii Europejskiej. gdy chodzi o kwestie energii atomowej i innych
Jest to pierwsza tego typu inicjatywa w UE. Polska alternatywnych rodzajów energii. Szwecja i Fin-
powinna także zintensyfikować relacje z krajami landia są dwoma najbardziej innowacyjnymi
bałtyckimi na poziomie lokalnym i społecznym. krajami w UE, także w wymiarze produkcji „no-
Warto zwiększyć ruch turystyczny, który jest już wych” energii58. Szwecja zdecydowała się także
dzisiaj duży między Polską i Litwą. Polska jest też na początku 2009 r. do powrotu do rozwoju
często odwiedzana przez turystów z Łotwy57. energii jądrowej. Warto rozważyć, czy Polska nie
56 58
Poprzez zaangażowanie na kierunku północnym może We wrześniu 2008 r. szwedzki koncern energetyczny
wzrosnąć w Polsce świadomość znaczenia kierunku południo- Vattenfall otworzył w Schwarze Pumpe (Niemcy) pierwszą na
wego. Dyplomacja i siły zbrojne państw skandynawskie odgry- świecie elektrownię pracującą w technologii wychwytywania
wają bowiem od kilkunastu lat bardzo ważną rolę w procesie i składowania dwutlenku węgla – CCS (carbon capture & stora-
stabilizacji Bałkanów Zachodnich. ge). Vattenfall jest zainteresowany realizacją podobnych
57
W 2008 r. spośród blisko 13 milionów turystów, którzy od- przedsięwzięć na większą skalę w Polsce. Czeka jednak na
wiedzili Polskę niemal 700 tys. było Litwinami (3,6 miliona miesz- szczegóły zapowiadanego unijnego wsparcia dla takich przed-
kańców) zaś 350 tys. Łotyszami (2,6 miliona mieszkańców). sięwzięć w ramach 12 demonstracyjnych elektrowni tego typu,

27
Polskie relacje gospodarcze z krajami Partnerstwa Wschodniego
Wymiana handlowa Polski z krajami Partnerstwa Wschodniego (Armenia, Azerbejdżan, Gruzja, Mołda-
wia, Ukraina oraz Białoruś jako potencjalna strona partnerstwa) wyniosła w 2008 r. ponad 8,3 mld euro
(3% w polskim bilansie handlowym; ponad 70% tej kwoty przypada na Ukrainę, zaś 25% na Białoruś).
Inwestycje polskie w tych krajach na dzień 1 stycznia 2008 r. wyniosły około 650 mln euro, czyli około
5% polskich inwestycji za granicą (olbrzymia większość na Ukrainie).
Zdecydowanie najmocniejszą pozycję gospodarczą ma Polska na Ukrainie. Według danych ukraiń-
skiego urzędu statystycznego inwestycje polskie na Ukrainie wyniosły dopiero w 1 lipca 2009 r. blisko
600 milionów euro (ponad 2% inwestycji zagranicznych). W rzeczywistości ten udział jest większy, gdyż
spora część inwestycji z Cypru oraz z Brytyjskich Wysp Dziewiczych – łącznie około ¼ inwestycji zagra-
nicznych – w istocie pochodzi z Ukrainy). Udział Polski w wymianie handlowej Ukrainy wyniósł w 2008 r.
około 5%. Według źródeł polskich inwestycje ukraińskie w Polsce są na poziomie pół miliarda euro.
Można oszacować, że stanowią około 12% inwestycji zagranicznych Ukrainy.
W przypadku pozostałych państw tylko w bilansie handlowym Białorusi Polska ma nieco większy
udział (blisko 4%) i Mołdawii (blisko 3%). Gospodarka Białorusi jest jednak zdominowana przez Rosję.
Wymiana handlowa Polski z Gruzją i Armenią jest minimalna i nieco większa z Azerbejdżanem (w 2008
roku przekroczyła 180 mln euro).

powinna korzystać z pomocy szwedzkiej w swo- spornych istniejących pomiędzy partnerami


ich planach budowy elektrowni atomowych, a Polską oraz budowa poczucia wspólnoty. Taka
które moga być w perspektywie długotermino- polityka historyczna nie jest niczym nowym jako
wej najważniejszym gwarantem polskiego bez- narzędzie polityki zagranicznej. Współpraca
pieczeństwa energetycznego. Warszawa prowa- państw skandynawskich opiera się na wspólnych
dzi rozmowy na temat budowy elektrowni ato- doświadczeniach historycznych (wikingowie,
mowej z Litwą. Miałaby ona powstać na Litwie. luteranizm, wielowiekowe więzi państwowe –
Sporną kwestią jest moc nowej elektrowni oraz unie, itp). Grupa Wyszehradzka odwołuje się do
koszt jej budowy i energii w niej produkowanej. współpracy państw Środkowej Europy w XIV w.
Rosja jako kontrpropozycję przedstawiła pomysł (zjazd królewski w Wyszehradzie w 1335 r.). Au-
skorzystania na dogodnych warunkach (niska stria swoje zaangażowanie w Europie Środkowej
cena energii) przez Polskę i Litwę z nowej budo- i na Bałkanach objaśnia dziedzictwem Habsbur-
wanej przez nią elektrowni w obwodzie króle- gów. Turcja na bazie tradycji osmańskiej rozwija
wieckim. Z perspektywy długoterminowego relacje z Bałkanami, Kaukazem i Bliskim Wscho-
bezpieczeństwa Polski lepszym rozwiązaniem dem. Francja tłumaczy przez pryzmat historii
jest budowa własnej – nawet droższej – elektrow- swoje wyjątkowe polityczne związki z Maghre-
ni we współpracy z krajami unijnymi. bem. Także Polska – jak już wspominaliśmy – od-
Budowa polskiej polityki na osi Północ–Połu- wołuje się w przypadku wektora wschodniego
dnie wymaga od Polski zdecydowanego zwięk- do tradycji jagiellońskiej, I Rzeczypospolitej, idei
szenia jej aktywności politycznej, społecznej federalizmu itd.
i gospodarczej w wielu krajach. Stawia to przed Kapitałem „otwarcia” polskiej polityki Północ–
Polską także zadanie reinterpretacji pewnych Południe mogą być relatywnie rozwinięte relacje
motywów naszej zbiorowej pamięci historycznej Polski z Europą Środkową i regionem bałtyckim
lub dowartościowania innych niedocenionych (kraje skandynawskie, państwa bałtyckie). Choć
czy też zapomnianych elementów59. Celami win- nadal jest bardzo wiele do zrobienia, to właśnie
no być ukazywanie obecności Polski w regionach w wymiarze środkowoeuropejskim i bałtyckim
położonych na osi (zadomowienie, nadanie sen- pozycja Polski jest bowiem ważna, jak w żadnym
su), zneutralizowanie historycznych kwestii innym rejonie świata.
jakie mają powstać na terenie UE. Pierwsza z tych elektrowni da 5 ciepłowni. W listopadzie 2008 r. kupił blisko 20% akcji Enei,
w Polsce miałby być jedną z największych inwestycji zagranicz- dzięki czemu stał się największym zagranicznym graczem na
nych w naszym kraju (2,5 miliarda euro). Koncern Vattenfall jest polskim rynku energetycznym.
59
czwartym co do wielkości producentem energii elektrycznej Na temat polityki historycznej zob. K. Wóycicki, Europejski
w Europie i największym producentem ciepła. W Polsce posia- konflikt pamięci, Warszawa 2007.

28
Relacje gospodarcze Polski z krajami skandynawskimi, republikami bałtyckimi
i obwodem królewieckim
Wymiana Polski z krajami skandynawskimi (Dania, Finlandia, Szwecja, Norwegia) i republikami bałtyc-
kimi (Estonia, Litwa, Łotwa) wyniosła w 2008 r. blisko 22 miliardów euro (około 8,5% polskiego bilansu
handlowego). Największe znaczenie dla Polski mają relacje handlowe ze Szwecją (6,6 mld euro i 2,5%
wymiany handlowej Polski). 1 stycznia 2008 r. skumulowane inwestycje z krajów skandynawskich
stanowiły blisko 10% wszystkich inwestycji w Polsce. Najważniejszym inwestorem jest Szwecja (4,5%
inwestycji zagranicznych w Polsce, 7 miejsce) i następnie Dania.
Polska zainwestowała w krajach skandynawskich, republikach bałtyckich i obwodzie kaliningradzkim
ponad 1,6 miliarda euro (ponad 12% polskich inwestycji za granicą). Blisko połowa z nich trafiła na
Litwę, blisko 325 milionów do Norwegii i 385 milionów do Szwecji. Bardzo ograniczone są polskie in-
westycje na Łotwie i w Estonii. W żadnym innym kraju na świecie pozycja ekonomiczna Polski nie jest
tak mocna jak na Litwie i dla żadnego nie jesteśmy tak ważnym partnerem. Polska jest najważniejszym
inwestorem (około 18% inwestycji zagranicznych). Do Polski trafiło 10% inwestycji litewskich za grani-
cą (rynek polski zajął trzecie miejsce). W bilansie handlowym Litwy wymiana z Polską stanowi ponad
8% (trzecie miejsce). Polska jest także ważnym partnerem handlowym dla Łotwy (5,5% wymiany ło-
tewskiej) i dość ważnym dla Estonii (ponad 3%).
Polska ma także duże znaczenie w gospodarce obwodu kaliningradzkiego. W 2008 r. udział Polski
w wymianie handlowej obwodu wyniósł blisko 8%. W ostatnich latach zdecydowanie wzrosły polskie
inwestycje w Kaliningradzie. 1 stycznia 2009 r. inwestycje z Polski stanowiły 20% wszystkich inwestycji
zagranicznych. Bardzo zbliżony był udział USA i Cypru (w rzeczywistości rosyjski kapitał). Z perspekty-
wy gospodarek krajów skandynawskich Polska odgrywa nieznaczną rolę. Największy udział mamy
w bilansie handlowym Szwecji (około 3%). Do Polski trafiło ponad 2% inwestycji zagranicznych Danii.
Podobny jest udział naszego kraju w duńskim bilansie handlowym.

Europejski Wschód iną), polską mniejszością oraz bardzo silnymi


i Partnerstwo Wschodnie więzami historycznymi.

W Polsce, patrząc na polityczną mapę Europy, Partnerstwo Wschodnie


widzi się przede wszystkim oś Wschód–Zachód. Obawy wobec tendencji neoimperialnych Rosji
Powody tego są oczywiste. Decyduje o tym do- oraz niechęć do pozostania krajem frontowym są
świadczenie historyczne (dziedzictwo I Rzeczy- kluczowymi przyczynami poparcia przez Polskę
pospolitej) i długo doskwierające położenie idei członkostwa w NATO i UE państw Europy
między Niemcami i Rosją. Problem niemiecki Wschodniej (Ukraina, Mołdawia i w bardzo odle-
w dawnym znaczeniu zniknął, skoro z Niemcami głej przyszłości Białoruś) i Kaukazu Południowego
jesteśmy w jednym klubie. Inaczej jednak jest (Azerbejdżan, Armenia, Gruzja) oraz powiązania
z Rosją, która w ostatnich latach zaczęła prowa- z Zachodem Azji Centralnej (szczególnie w wy-
dzić asertywną, a czasami wręcz agresywną, miarze energetycznym)60. W efekcie Polska jest
politykę w sąsiedztwie Polski. W przypadku Eu- w UE największym adwokatem wielkiego rozsze-
ropy Wschodniej (Białoruś, Ukraina) polskie zain- rzenia Unii w długoterminowej perspektywie.
teresowanie tym obszarem jest związane z bez- Oczywiście z perspektywy Warszawy największe
pośrednim sąsiedztwem – granica Polski jest zaś znaczenie ma członkostwo Ukrainy, największego
jednocześnie granicą unijną – dość rozwiniętymi z tych państw i najważniejszego partnera Polski
związkami gospodarczymi (szczególnie z Ukra- spośród nich61.
60
Polskie zaangażowanie na Wschodzie oprócz aspektów Polski, których przodkowie pochodzili z tych ziem oraz czynnik
geopolitycznych oraz gospodarczych ma także silny wymiar mniejszości narodowej (polska mniejszość na Białorusi i Ukra-
mitologiczno-emocjonalny (Kresy Wschodnie, Wielkie Księstwo inie oraz ukraińska i białoruska w Polsce).
61
Litewskie, federalizm Piłsudskiego, prometeizm, Wilno, Lwów, K. Pełczyńska-Nałęcz, Poszerzona Unia Europejska wobec
Kamieniec Podolski itp.) wynikający z bardzo dużej roli wschod- wschodniego sąsiedztwa: problemy i rozwiązania, Warszawa (2003).
nich ziem I RP w historii Polski, wzmocniony przez pamięć Autorka proponuje trójstopniową politykę sąsiedztwa: całościową
o „małych ojczyznach” wśród znaczącej części mieszkańców strategię sąsiedztwa, strategie regionalne oraz polityki bilateralne.

29
Choć, zdecydowane odsunięcie się perspekty- jest znacznie większe niż często na samej Ukrainie.
wy członkostwa Ukrainy w UE i jej rezygnacja Duża część elit ukraińskich ma charakter postso-
z akcesji do NATO spowodowały, że entuzjazm wiecki ograniczone zdolności reformatorskie i jest
Polski dla wielkiego rozszerzenia znacznie pozbawiona przeważnie silnej determinacji w dą-
osłabł. żeniu do członkostwa w UE. Wspomniane kraje
W najbliższych dekadach nastąpi osłabnięcie borykają się z najróżniejszymi wewnętrznymi
znaczenia krajów Partnerstwa Wschodniego problemami politycznymi, społecznymi i gospo-
w agendzie UE, a także w nieco mniejszym stop- darczymi oraz charakteryzują się silnymi wpływa-
niu Rosji jako sąsiedztwa unijnego. Ta tendencja mi Moskwy, niezainteresowanej utratą swojej
wynikać będzie z radykalnego spadku demogra- pozycji na obszarze postsowieckim62. Dodatko-
ficznego populacji państw wschodnich i szybkie- wym czynnikiem demobilizującym jest brak po-
go wzrostu południowych oraz znacznie wolniej- parcia najważniejszych państw unijnych dla akce-
szego tempa rozwoju gospodarczego Wschodu sji Ukrainy, nie mówiąc o pozostałych krajach. Te
w porównaniu z sąsiedztwem południowym. wszystkie ograniczenia krajów postsowieckich
W samej UE także dojdzie do przesunięcia się brutalnie unaoczniło niewykorzystanie przez
środka ciężkości w stronę krajów zainteresowa- ukraińską elitę polityczną pomarańczowej rewo-
nych kierunkiem południowym ze względu na lucji po 2004 r. do dokonania przełomu w rela-
tendencje demograficzne. Jedynym czynnikiem, cjach Ukrainy z UE (podpisanie umowy stowarzy-
który może zrównoważyć w pewnym stopniu szeniowej, złożenie wniosku o przyznanie statusu
marginalizację krajów Partnerstwa Wschodniego kandydata i ewentualne jego otrzymanie). W miej-
w agendzie unijnej może być objęcie ich proce- sce przyspieszonych reform prounijnych, które
sem rozszerzenia. Strategicznym celem i poważ- mogły zmienić stosunek UE do aspiracji Ukrainy,
nym wyzwaniem dla Polski w najbliższych deka- mieliśmy do czynienia z ukraińską „wojną na gó-
dach będzie przeciwdziałanie marginalizacji kie- rze” o dużej intesywności. W 2010 r. nowa ekipa
runku wschodniego na agendzie unijnej. W przy- rządząca Ukrainą pod hasłem wielowektorowej
padku długoterminowego zachowania status quo polityki zagranicznej wyraźnie zbliżyła się do Rosji,
obszar Partnerstwa przekształci się na trwałe w de np. podpisując umowę o przedłużeniu do 2047 r.
facto strefę buforową między UE i Rosją oraz Tur- zezwolenia na stacjonowania na Krymie rosyjskiej
cją. W odróżnieniu od regionu Bliskiego Wschodu floty czarnomorskiej. Można spodziewać dalszego
i Afryki Północnej MENA, w obszarze Partnerstwa zacieśnienia relacji rosyjsko-ukraińskich w najbliż-
Wschodniego oprócz UE jest aktywny inny silny szych latach, choć Ukraina zachowa suwerenność
gracz (Rosja), który traktuje wspomniany obszar i niezależność. Jednak ten proces przesunie jesz-
jako własną strefę wpływów i w efekcie sceptycz- cze bardziej prawdopodobną datę akcesji Ukrainy
nie odnosi się do zaangażowania w nim Unii. poza 2030 r.63 W efekcie realną datą ewentualne-
Z przyczyn gospodarczych i politycznych (zdecy- go członkostwa Ukrainy w UE wydaje się być
dowana różnica potencjałów) obszar PW jest obecnie rok 2030 r.
z perspektywy zdecydowanej większości państw Polska jest państwem średniej wagi, które może
UE mniej istotny niż relacje z Rosją. pomóc Ukrainie, Mołdawii i krajom Kaukazu
Trzeba bardzo realnie ocenić, jakie są szanse w procesie zbliżenia z UE, jednak nie jest w stanie
realizacji tych celów oraz poważnie rozważyć, ja- przeforsować ich członkostwa. Warunkiem powo-
kich narzędzi należy użyć do ich osiągnięcia, za- dzenia polskiej polityki jest mocna pozycja w ra-
czynając od oszacowania możliwości Polski w tych mach UE (zdolność budowy koalicji) oraz w kra-
regionach oraz uwarunkowań wewnętrznych jach wschodnich. Musimy szczerze przyznać, że
w tych państwach. istnieje jaskrawa różnica między deklarowanym
Poparcie Polski dla członkostwa Ukrainy i pozo- przez Polskę strategicznym znaczeniem Europy
stałych krajów ma charakter paradoksalny, gdyż Wschodniej i Kaukazu Południowego, wzmożoną
62
Mołdawia jest najbiedniejszym, zaś Ukraina jest jednym wolności gospodarczej Ukraina jest na ostatnim miejscu w Eu-
z najbiedniejszych państw w Europie. PKB (PPP) per capita ropie. Dystans cywilizacyjny między Ukrainą i UE powiększy się
Mołdawii wynosi około 3 tys. USD i jest blisko sześciokrotnie w najbliższych latach. Kryzys gospodarczy znacznie poważniej
mniejszy niż w Polsce. W przypadku Ukrainy jej PKB per capita uderzył w Ukrainę niż w UE. W 2009 r. PKB Ukrainy zmniejszy
(mniej niż 7 tys. USD) jest blisko dwukrotnie mniejszy niż Turcji. się o ponad 10%.
63
Według Transparency International Ukraina i Mołdawia są obok Rok 2030 został podany jako realna data przyjęcia Ukra-
Rosji najbardziej skorumpowanymi krajami w Europie, znacznie iny do UE przez brytyjskiego profesora doradcę rządu ukraiń-
bardziej niż kraje bałkańskie, nie mówiąc o Turcji (poziom Pol- skiego ds. europejskich, podczas konferencji, która odbyła się
ski). Natomiast w rankingu Doing Business pod względem w maju 2009 r. w Warszawie.

30
aktywnością dyplomatyczną naszych władz, bar- dawać sobie radę, mimo dużych niedogodności.
dzo ograniczonym lub umiarkowanym polskim Nie przeszkadzało to w jej rozwoju i prospericie.
zaangażowaniem w kluczowym wymiarze gospo- Polska na szczęście nie jest w żaden sposób podzie-
darczym. Nawet w przypadku najważniejszego lona i jest w całości po unijnej stronie. Nawet jeśli
państwa – Ukrainy – nie można określić gospodar- wschodnia granica Polski pozostanie na dłużej
czych relacji polsko-ukraińskich jako bardzo inten- granicą Unii, a nasi wschodni sąsiedzi nie będą do
sywnych. Również w wymiarze społecznym kon- końca tacy jakich ich sobie wymarzyliśmy, to i tak
takty Polaków są znacznie częstsze z zachodnimi dzięki członkostwu w UE i NATO będziemy w stanie
i południowymi sąsiadami niż ze wschodnimi. Co sobie z tą sytuacją radzić.
najbardziej zaskakujące, to niewielka liczba stypen- Okrętem flagowym polskiej polityki wschodniej
diów i studentów z Europy Wschodniej studiują- stała się początkowo polsko-szwedzka, obecnie
cych w Polsce64. W naszym kraju studenci z zagra- unijna, inicjatywa Partnerstwo Wschodnie, zapre-
nicy stanowią jedynie 0,6% społeczności studenc- zentowana w maju 2008 r. i poparta przez UE.
kiej. (Większość z nich pochodzi z Europy Zachod- Największe wsparcie w ramach UE – choć w róż-
niej.) Jest to najniższy współczynnik w UE. nym stopniu – udzieliły Partnerstwu Wschodnie-
Naszemu poparciu dla członkostwa Ukrainy mu państwa bałtyckie (Estonia, Finlandia Litwa,
w UE powinna towarzyszyć niemal nieobecna Łotwa), Europy Środkowej (Czechy, Słowacja,
w Polsce otwarta dyskusja nad ewentualnymi Węgry). Oficjalne zainicjowanie Partnerstwa na-
negatywnymi konsekwencjami tej akcesji. Należy stąpiło na szczycie UE w maju 2009 r. Partnerstwo
zwrócić uwagę, że Ukraina sama w sobie stanowić Wschodnie jest projektem mającym na celu
może konkurencję dla Polski z uwagi na strukturę wzmocnienie wschodniego wymiaru polityki Unii
przemysłu i rolnictwo. Ukraina posiada też wiele Europejskiej w ramach Europejskiej Polityki Są-
atutów, których Polska nie posiada – przemysł siedztwa. Zakłada zacieśnienie współpracy z Ukra-
lotniczy, elektrownie jądrowe itd.65 Ukraina, która iną, Mołdawią, Azerbejdżanem, Gruzją i Armenią,
wkroczy do UE wcale nie musi też okazywać Pol- Białorusią. Przejawem realizacji tego projektu
sce wdzięczności i ku przerażeniu niektórych z nas mają być preferencje handlowe, ułatwienia wizo-
może być jej bliżej do Berlina niż do Warszawy. we i programy pomocowe oraz dostosowanie
A jednak wzgląd na całość UE oraz negatywne prawodawstwa krajów objętych Partnerstwem do
konsekwencje niestabilności Ukrainy czy też jej norm unijnych. W zamiarach Polski w dłuższej
zdominowania przez Rosję winny skłaniać War- perspektywie Partnerstwo ma przygotować obję-
szawę do zdecydowanego popierania jej członko- te nim państwa do akcesji do UE. Ta inicjatywa
stwa w Unii Europejskiej. może być niezwykle pożyteczna dla wzmocnienia
Trzeba także być przygotowanym na scenariusz relacji Europy Wschodniej i Południowego Kauka-
niewejścia Ukrainy do UE w średnim terminie (30 zu z UE oraz ich stabilizacji wewnętrznej. Czasami
lat). Polska winna więc być przygotowana również można spotkać się z opinią, że Partnerstwo
na sytuację, w której długo jeszcze będzie krajem Wschodnie jest niewystarczającym półśrodkiem,
granicznym UE. Nie jest to zgodne z polskimi na- mało ambitnym projektem niespełniającym ocze-
dziejami, ale też konsekwencje takiego scenariusza kiwań sąsiadów UE. Jednak, warto pamiętać, że
należy na chłodno rozważyć. Nie byłoby to rozwią- kraje PW są przeważnie znacznie słabiej ekono-
zanie najszczęśliwsze, ale nie oznaczałoby też micznie i społecznie powiązane z UE niż kraje
końca świata. Wszelka granica UE jest zobowiąza- Bałkanów Zachodnich. Bez intensyfikacji tych
niem dla całej wspólnoty. Polska, pozostając w sy- powiązań szanse krajów PW na uzyskanie statusu
tuacji kraju granicznego, powinna i będzie mogła potencjalnych kandydatów do UE będą bardzo
domagać tej współodpowiedzialności od innych ograniczone.
(chociażby nakładów na służby graniczne etc.). Największymi wyzwaniami dla Partnerstwa
Niemcy żyły kilka dekad nie tylko na granicy dwóch Wschodniego są: negatywny stosunek Rosji, która
wrogich bloków, ale z granicą wewnątrzniemiecką ma znaczny potencjał do destabilizacji krajów
i bońska Republika Federalna mogła z tym dobrze postsowieckich, oraz brak entuzjazmu wobec
64
W 2007 r. na polskich uniwersytetach studiowało około porównania za granicą studiuje ponad 7% mołdawskich
2,7 tys. Ukraińców i 1,8 tys. Białorusinów. Stanowili oni około studentów, z czego blisko połowa w Rumunii. UNESCO, Global
35% wszystkich zagranicznych studentów. Tylko około 10% Education Digest 2009,
Białorusinów i Ukraińców studiujących zagranicą studiuje <http://www.uis.unesco.org/template/pdf/ged/2009/GED_
w Polsce. Bardzo mało Ukraińców i Białorusinów studiuje za- 2009_EN.pdf>.
65
granicą (odpowiednio 0,9% i 2,7% wszystkich studentów). Dla A. Górska, Dokąd zmierzasz Ukraino?, Warszawa 2005.

31
niego ze strony niektórych państw unijnych zain- większym niż pozostałe mocarstwa atomowe.
teresowanych dobrymi relacjami z Rosją i w efek- W Rosji znajduje się na przykład ponad 25% złóż
cie niegotowych do większego zaangażowania gazu na świecie. Te wszystkie elementy dają rzą-
finansowego i politycznego. dzącej elicie na Kremlu możliwości politycznego
oddziaływania, które z uwagi na silny centralizm
mogą być spektakularnie wykorzystywane, cza-
Rosja
sem w sposób niedostępny dla rządów zachod-
Po rozpadzie ZSRR, a następnie w epoce jelcynow- nich70.
skiej, wielu, nie tylko w Polsce, miało nadzieję na Nie powinno się jednak przeceniać siły Rosji.
demokratyzację Rosji i wyhamowanie jej imperial- Porównując gospodarkę Rosji z gospodarką Fran-
nych ambicji – wobec widomych słabości. Po ob- cji czy Niemiec, mamy do czynienia z wyrówna-
jęciu władzy przez Putina Rosja, przezwyciężając nym stosunkiem. Jeśli jednak porównywać wiel-
ciężki kryzys, dzięki wzrostowi cen ropy i gazu, kość gospodarki całej UE z gospodarką Rosji, to
odzyskując cząstkę dawnej potęgi i imperialnych różnica jest uderzająca (patrz wykres). Gospodar-
ambicji66, stawała się, jak dawniej, Polsce nieprzy- ka unijna jest ponad siedem razy większa od go-
chylna67. To zdawało się czynić kierunek wschodni spodarki rosyjskiej. Gospodarka chińska mierzona
nadal czymś szalenie istotnym dla polskiej polity- według parytetu siły nabywczej jest trzy do czte-
ki zagranicznej. Nie mniej ważne jest, gdy poja- rech razy większa od rosyjskiej. Dochód per capita
Rosji jest niższy od wszystkich państw członków
wiają się ze strony Moskwy sygnały otwarcia
UE (oprócz Rumunii i Bułgarii). Przy porównaniu
i nowej polityki wobec Warszawy, a co ważniejsze
gospodarki rosyjskiej z europejskimi należy brać
Europy.
także pod uwagę czynniki nowoczesności i zróż-
Istotnie, odzyskała ona w latach 2000 – 2008
nicowania. W tej kategorii Rosja też wypada słabo
pod rządami Putina część swojej siły, dzięki dobrej
na tle UE. Ponad 50% eksportu rosyjskiego stano-
koniunkturze gospodarczej i prowadzi agresywną wi ropa i gaz. Rosja korzystała z poważnego wzro-
politykę. Głównymi jej celami jest zachowanie we stu cen tych surowców, co w dużej części decydo-
własnej strefie wpływów obszaru postsowieckie- wało o jej sukcesach. Resztę eksportu stanowi
go68 oraz zdobycie uznania mocarstwej pozycji w dużej części eksport innych surowców oraz
wśród innych, w tym szczególnie USA i Chin, jako broni. Nie można także wyolbrzymiać potencjału
równego im partnera, decydującego wraz z nimi szantażowania energetycznego UE przez Rosję.
o losach świata. Rosja pozostaje, dzięki rozmiarom Udział rosyjskiego gazu w ogólnym unijnym bilan-
gospodarki, arsenałowi atomowemu, istotnym sie energetycznym od 1990 r. utrzymuje się na
wpływom na obszarze postsowieckim69 oraz du- poziomie jedynie około 6,5% (w ramach gazowej
żym złożom surowców, ważnym graczem na are- części bilansu około ¼)71. W rzeczywistości Rosja
nie międzynarodowej. Dochód narodowy Rosji w wymiarze energetycznym jest znacznie bardziej
liczony według parytetu siły nabywczej (PPP) uzależniona od UE niż vice versa72.
wynosi dziś blisko 2,1 biliony USD, co stawia ją Wielkim wyzwaniem dla Rosji jest realizacja zo-
w rzędzie takich krajów jak Wielka Brytania czy bowiązań kontraktowych wobec odbiorców zagra-
Francja. Według różnych źródeł Rosja dysponuje nicznych. Eksploatacja nowych złóż wymaga nato-
największym lub drugim po USA arsenałem jądro- miast wielkich środków finansowych, którymi Rosja
wym (3,9 tys. – 4,8 tys. sprawnych rakiet) znacznie nie dysponuje, do jej rozpoczęcia zaś potrzebne
66
L. Edward, The New Cold War. How the Kremlin Menaces rych państw, bardzo duże znaczenie Rosji dla większości go-
both Russia and the West, London 2008. spodarek postsowieckich (choć w tym ostatnim wymiarze
67
S. Meller, Dla Rosjan jesteśmy zdrajcami, „Gazeta Wybor- pozycja Rosji uległa po 1991 r. największemu osłabieniu).
70
cza” 16–17.05.2008. Nie tylko ropa i gaz decydują w rosnących obecnie wpły-
68
Podstawą mocnej pozycji Rosji na obszarze postsowiec- wach Rosji, ale także owe środki finansowe, którymi Kreml
kim są: względna przewaga demograficzna i ekonomiczna, może dysponować bez dostatecznej demokratycznej kontroli
silne powiązania instytucjonalne i personalne z czasów komu- i z dowolnością znacznie większą niż rządy zachodnie. Patrz:
nistycznych (prosyjskie lobby), kontrola tranzytu dużej części E. Lucas, The New Cold War…, London 2008.
71
eksportu surowców energetycznych z Azji Centralnej, prorosyj- W ramach unijnego importu gazu udział Rosji zmniejszył
skie mniejszości (Rosjanie i część ludności rosyjskojęzycznej), się w ostatnich 30 latach z 80% do 40%.
72
zamrożone konflikty i kontrolowane parapaństwa (Abchazja, Udział UE w rosyjskim eksporcie wynosi ponad 55%, w im-
Naddniestrze, Południowa Osetia, Górny Karabach), bazy woj- porcie zaś blisko 45%. Natomiast udział Rosji w eksporcie unij-
skowe (Białoruś, Armenia, Ukraina, Abchazja, Południowa nym wynosi niewiele ponad 5%, zaś w imporcie 10%. W niezwy-
Osetia, Kirgizja, Naddniestrze, Tadżykistan), liczni gastarbeite- kle ważnym dla Rosji eksporcie gazu udział UE wynosi 70%. Brak
rzy z krajów regionu pracujący w Rosji, których przekazy pie- infrastruktury umożliwiającej eksport na inne wielkie rynki np.
niężne odgrywają bardzo dużą rolę w gospodarkach niektó- Chin, powoduje, że Rosja nie ma alternatywy wobec UE.

32
jest co najmniej kilka do kilkunastu lat73. Wyzwanie opiera się w zdecydowanie zbyt dużym stopniu na
dla rosyjskiego sektora energetycznego stanowi sektorze energetycznym. Biorąc pod uwagę bardzo
perspektywa rozwoju wydobycia gazu łupkowego wysoki poziom korupcji, która wzrosła w okresie
(w tym w Polsce i na Ukrainie). Jeśli nawet tylko rządów Putina i biurokratyzacji, należy uznać zdol-
część prognoz związanych z nowym źródłem tego ności reformatorskie rosyjskiej elity politycznej za
surowca potwierdziłyby się, wpłynęłoby to najpew- ograniczone. Najważniejszymi przyczynami tej
niej na poważne osłabienie pozycji rosyjskich. sytuacji jest brak demokracji i ścisłe powiązania
Rosja stoi przed koniecznością głębokich strate- między światem polityki i gospodarki74. Z perspek-
gicznych reform gospodarczych, które doprowa- tywy strategicznej 10 lat rządów Putina należy
dzić winny do dywersyfikacji jej gospodarki, która uznać za straconą dekadę75.

Wykres 1
Gospodarki Francji, Niemiec, Polski i Rosji w porównaniu

Wg CIA World Factbook

Wykres 2
Gospodarki UE i Rosji w porównaniu
bln USD

Wg CIA World Factbook

73 75
Z tego powodu tak duże znaczenie ma dla Rosji kontrola Szokującym przykładem słabości Rosji jest fakt, że dłu-
przepływu surowców z Azji Centralnej do Europy. gość dróg jest obecnie krótsza niż w 1990 r.
74
Pięciu urzędników Kremla jest prezesami firm, które sta-
nowią 1/3 PKB Rosji.

33
Nader poważnym obciążeniem dla Rosji są cego chińskiego giganta. Już dzisiaj mamy do
kwestie demograficzne i paradoksalnie teryto- czynienia w Azji Centralnej z zdecydowanym
rium. Długofalowe perspektywy sytuacji ludno- wzrostem wpływów Chin kosztem Rosji.
ściowej są dla Rosji, i to również zdaniem samych Trudno sobie wyobrazić, żeby dzisiejsza Rosja
rosyjskich ekspertów od demografii, alarmujące. mogła zdobyć długotrwałą przewagę nad UE – Eu-
Dzisiejsza Rosja licząca 142 mln ludności, w roku ropą, jeśli nie zdobyła jej w okresie zimnej wojny,
2025 będzie miała o 14 mln mniej mieszkańców, gdy wraz z całą gospodarką sowiecką i bloku
w roku 2050 skurczy się do około 115 mln. Zmieni wschodniego była w znacznie lepszej pozycji. Nie
się też zasadniczo skład ludności. Już obecnie ok. oznacza to jednak, że korzystając z ewentualnego
15% to muzułmanie. Ich udział procentowy bę- powrotu hossy na rynku surowców, niezdecydo-
dzie rósł ze względu na wyższy przyrost naturalny wania i sprzecznych strategii i interesów poszcze-
od reszty społeczeństwa. Koniecznością stanie się gólnych krajów unijnych, nie może odniesić wielu
migracja z krajów muzułmańskich byłego ZSRR. spektakularnych sukcesów. Ponowny wzrost cen
Jednak w Rosji brak akceptacji dla cudzoziemców surowców może spowodować, że w średniej per-
z muzułmańskich krajów postsowieckich. Dodat- spektywie istotny czynnik, jakim są gaz i ropa,
kowym problemem w wymiarze demograficznym przyczyniać się będzie do podtrzymywania wpły-
jest to, że większość rosyjskiej ludności mieszka wów Moskwy. Jednak długoterminowo Rosja stoi
w europejskiej części tego państwa. Średnia za- przed bardzo poważnymi wyzwaniami demogra-
ludnienia Rosji (50 osób na km2) i tak jest niezwy- ficznymi i gospodarczymi oraz zagranicznymi.
kle niska w porównaniu z większością świata, ale Podsumowując: Federacja Rosyjska nie jest już
tereny za Uralem to prawdziwe pustkowie. Gigan- potęgą, jaką był Związek Sowiecki. Rosja niezdol-
tyczny obszar od Uralu do Kamczatki, większy od na jest do ekspansji na wielką skalę. Trudno wy-
Chin czy Stanów Zjednoczonych, zamieszkuje dziś obrazić sobie, aby powróciła do roli supermocar-
jedynie 38 mln mieszkańców, co daje znikomą stwa, choć nie raz jeszcze swoją polityką może,
gęstość zaludnienia – 5 osób na km2.76 Prognozy szczególnie na obszarze postsowieckim, niepoko-
sugerują, że ludność tej części Rosji będzie zmniej- ić świat, a w szczególności Europę77. Warto pamię-
szała się – także ze względu na migrację we- tać, że wojna w Gruzji ukazała, że Rosja jest
wnętrzną – w znacznie szybszym tempie niż znacznie bardziej gotowa od Zachodu do stoso-
w europejskiej części kraju. Brak równowagi de- wania przemocy dla realizacji swoich celów poli-
mograficznej między północą a południem kon- tycznych. Długoterminowe osłabnięcie Rosji może
tynentu azjatyckiego jest uderzający i musi pro- wywołać dwie reakcje z jej strony: pragmatyzację
wokować spekulacje o możliwości potężnych jej polityki oraz zbliżenie do Zachodu albo agre-
migracji. sywną i irracjonalną obronę błędnie postrzega-
Rosja będzie musiała także zmierzyć się z dwo- nych interesów narodowych. Należy być przygo-
ma zewnętrznymi wyzwaniami, jakimi są radykal- towany na każdy z tych scenariuszy. Tragedia
ny islam w Azji Centralnej, Afganistanie i Pakista- w Smoleńsku otworzyła nowy etap w relacjach
nie oraz Chiny na wschodzie. Jest mało prawdo- polsko-rosyjskich, stwarzając szansę na wyraźną
podobne, aby wyzwaniom tym umiała samodziel- ich poprawę.
nie sprostać. Radykalny islam jest nie tylko wyzwa- Polska polityka wobec Rosji winna być polityką
niem zewnętrznym, ale i wewnętrznym (Kaukaz). nacechowaną pragmatyzmem, jednak nie opor-
W Rosji pojawiają się czasami pomysły zawarcia tunizmem, i jak najsilniej zakotwiczoną w Brukse-
ścisłego sojuszu z Chinami, wymierzonego w Za- li. Bezcelowe jest też staranie się za wszelką cenę
chód. W rzeczywistości Chiny stanowią znacznie o lepsze stosunki z Rosją. Każda polityka nacecho-
poważniejsze wyzwanie dla Rosji niż UE. Zbyt wana być winna zasadą do ud des. Dopóki nie ma
bliski sojusz z Chinami mógłby okazać się dla Rosji poważnych przesłanek, że Rosja zmienia swój
pułapką, bowiem trudno sobie wyobrazić, by stosunek do Polski, bezcelowe są próby „popra-
stała się ona równorzędnym partnerem dla rosną- wiania” stosunków z Moskwą na siłę. Warszawa nie
76
A. Vishnevsky, Multipolarity and Demography, „Russia in bezpieczny scenariusz dalszego rozpadu terytorialnego obec-
Global Affaires” vol. 6, No. 1, January–March 2008, s. 103–118. nej Federacji Rosyjskiej, co byłoby geopolitycznym trzęsieniem
W szczególności s. 111–116. M. Jaroszewicz, L. Szerepka, Wy- ziemi. Rosja powróciłaby wtedy w przeciągu niewielu dziesię-
zwania migracyjne w państwach wschodniego sąsiedztwa Unii cioleci do swoich granic z XVII wieku, usiłując budować pań-
Europejskiej, Warszawa 2007. stwo narodowe. Zarazem taki obrót spraw przybliżałby Rosję
77
W perspektywie okresu po roku 2030, jeśli światu uda do Europy, czyniąc z niej w dalekiej przyszłości ewentualnego
rozwiązać się problem energetyczny, można analizować nie- członka struktur europejskich.

34
Relacje gospodarcze polsko-rosyjskie
Udział Rosji w polskim bilansie handlowym wyniósł w 2007 r. niespełna 7%, zaś Polski w rosyjskim 4%.
Z państw UE tylko Niemcy, Włochy i Holandia (międzynarodowy rynek gazowy) miały większą wymia-
nę z Rosją niż Polska. W pierwszej połowie 2009 r. doszło do wyraźnego zmniejszenia się wymiany
handlowej polsko-rosyjskiej i spadku udziału Polski w bilansie handlowym Rosji do 3,5%. Olbrzymią
większość (70%) wymiany handlowej stanowi import z Rosji, przede wszystkim surowców. Polska jest
zainteresowana dywersyfikacją bilansu energetycznego, co spowodowałoby zmniejszenie się handlu
z Rosją. Polski eksport do Rosji jest mniejszy niż do Czech. Skumulowane inwestycje polskie w Rosji
wyniosły pod koniec 2007 r. około 350 mln USD, mniej więcej tyle samo ile rosyjskie w Polsce. (Według
danych polskich inwestycje polskie w Rosji wyniosły blisko 580 mln USD.)
Eksport do Polski rosyjskiego gazu i ropy to jednie 4% całego eksportu tych surowców z Rosji.

powinna się obawiać zarzutu rusofobii oraz tego, wać swoje wpływy. Byłby to powód do niepokoju,
że nie najlepsze stosunki z Rosją pogorszą jej no- ale nie do odnowienia lęków, jakie podpowiada
towania na Zachodzie. Nawet jeśli Polska zaliczana może przeszłość.
jest do „jastrzębi”78, to dopóki język polskiej poli- Znacznie poważniejsze dylematy i trudności
tyki wobec Rosji pozbawiony jest emocji, a podej- z wyborem właściwej polityki mogłaby stworzyć
mowane kwestie mają charakter rzeczowy i do- paradoksalnie dla Warszawy sytuacja, w której
brze uzasadniony (jak sprawa eksportu mięsa), to Moskwa zaczęłaby się istotnie otwierać na Za-
nie będzie szkodzić polskiej polityce. Chłodna chód, rezygnując ze swoich imperialnych ambicji
i merytoryczna postawa Polski może wręcz wpły- i szukając współpracy z Unią Europejską. Takie
nąć na ukształtowanie się bardziej realistycznego sygnały Moskwa daje w ostatnim czasie.
podejścia całej UE do Rosji. Moskwa zacznie też Po pierwsze, na początku obowiązywać musi
powoli rozumieć, że aby dogadywać się z UE trze- zasada ostrożności. Nie ma powodów, aby zdawać
ba też dogadywać się z Warszawą. Trzeba też pa- się na najlepiej nawet brzmiące deklaracje, skoro
miętać, że ani Rosja nie posiada dla Polski tak przez tak długi czas prowadzona była inna polity-
wielkiego znaczenia, jakie zwyczajowo przypisuje ka. Z rosyjskiego słownika politycznego musiałyby
się jej nad Wisłą, ani Rosja nie może postrzegać trwale zniknąć terminy takie jak „bliska zagranica”.
Polski jako szczególnie ważnej ze względu na Najprawdopodobniej do oceny autentyczności
własne interesy. otwarcia potrzebna by nam była znacznie bardziej
Rosja zdaje się być groźna, ale nierzadko realne szczegółowa i pogłębiona wiedza o Rosji niż ta,
przyczyny tych zagrożeń, leżą w Warszawie, a nie jaką obecnie dysponujemy.
w Moskwie. Gdyby Polska umiała rozwiązać swoje Drugą trudnością w ocenie sytuacji może być
problemy energetyczne (np. budowa gazoportu, sprzeczność napływających sygnałów. Zamiar
siłowni jądrowych, wreszcie pozyskiwanie w przy- otwierania się na Zachód nie wyklucza chęci od-
szłości gazu z łupków), nie musiałaby się czuć noszenia sukcesów takich, jak na przykład wzmoc-
polityką Moskwy specjalnie zagrożona. nienie własnych wpływów w Kijowie czy Mińsku.
Uzasadnieniem specjalnego znaczenia polityki Gestom otwarcia mogą więc towarzyszyć kroki,
wschodniej mógłby być argument, że jeśli Rosja które Warszawa, nie bez racji, rozumieć może jako
odzyskałaby wpływy na południowym Kaukazie, dawną kremlowską politykę.
a przede wszystkim na Ukrainie i Białorusi, de Miarą otwarcia Moskwy na współpracę z Europą
facto pozbawiając je suwerenności, włączając może być jej stosunek do Partnerstwa Wschodnie-
w skład quasi-federacji, Polska graniczyłaby wtedy go. Definiowanie sześciu krajów partnerstwa jako
praktycznie z Moskwą, pozbawiona odpowiednie- własnej sfery wpływów, granie zamrożonymi
go bufora. Wydaje się jednak, że tego co stało się konfliktami, by od czasu do czasu je podgrzewać,
w Kijowie i Mińsku nie da się tak łatwo odwrócić, przeczyłoby otwarciu. Zarazem polityka otwarcia
zarazem nie wydaje się, że Polska mogłaby się nie musi wcale oznaczać rezygnacji z wszelkich
czuć poważniej zagrożona ze wschodu nawet politycznych ambicji w regionie, choć ich cele
wtedy, gdyby Moskwa zaczęła po części odzyski- mogą być zmienione i wyrażać się one mogą
78
M. Leonard, N. Popescu, Rachunek sił w stosunkach Unia
Europejska–Rosja, Warszawa 2008.

35
w całkiem nowy sposób, bardziej pragmatyczny w multilateralnych projektach PW. Oczywiście
wobec Zachodu. powołanie Rady nie oznaczałoby akceptacji dla
Również jeśli zwolennicy „otwarcia” zdobędą rosyjskich tez o bliskiej zagranicy i strefach wpły-
w Moskwie przewagę, sytuacja wewnętrzna po- wów. Rosja miałby bowiem w jej ramach identycz-
zostanie skomplikowana i tym większe mogą być ny status jak kraje PW i UE. W ramach Rady pewne
napięcia w elitach władzy. Ocena siły i trwałości rozwiązania z Partnerstwa Wschodniego (np.
polityki otwarcia może być sprawą nader skompli- elementy aquis) mogłyby zostać przeniesione do
kowaną. partnerstwa dla modernizacji i zaakceptowane
Jednakże poważniejsze „otwarcie” w polityce przez Moskwę, natomiast powiązanie obu proce-
Kremla wobec Zachodu i potencjalną możliwość sów mogłoby przekonać Rosję do złagodzenia jej
kontynuowania przez Moskwę takiej polityki na- stosunku wobec PW.
leżałoby uznać za sprawę o wielkim dla Polski
znaczeniu. Wymagałoby to przemyślenia od pod- Kaliningrad/Królewiec
staw wielu założeń polskiej polityki zagranicznej,
w szczególności polityki związanej z Partner- Nader szczególny fragment stosunków polsko-
stwem Wschodnim. -rosyjskich związany jest z obwodem kalinin-
Polska powinna jednak wspierać prozachodni gradzkim, inaczej mówiąc – z Królewcem. Wiąże
zwrot Rosji oraz unijną koncepcję Partnerstwa dla się to ściśle ze stosunkami zarówno z Bałtami (w
modernizacji, zakładającą wsparcie UE dla reform szczególności z Litwą), jak i Skandynawią.
w Rosji. Polska powinna równocześnie zachować Obwód stanowi w wymiarze bezpieczeństw
realizm i świadomość możliwości negatywnego twardego i miękkiego poważne wyzwanie dla
rozwoju wydarzeń (antyzachodni dryf Rosji, trak- Polski, ale także dla regionu i całej Unii. Polska ma
towanie przez Moskwę Zachodu jako rywala) ograniczone szanse na polityczne oddziaływanie
i w efekcie trudnych relacji z Moskwą. Skuteczna na sytuację w obwodzie. Jednak wykorzystując
modernizacja w Rosji nie może mieć wyłącznie własny spory potencjał gospodarczy, powinna we
„odgórnego” charakteru. Wsparcie Polski dla pro- współpracy szczególnie z Litwinami, ale także in-
zachodniego kursu Rosji powinno polegać na nymi krajami, budować poprzez rozwój handlu
przedstawieniu przez Warszawę swojej wizji part- i inwestycje podstawy dla stopniowego i powolne-
nerstwa dla modernizacji opartej na wspieraniu go upodmiotowienia Królewca w relacjach z Unią.
reform instytucjonalnych w Rosji, nie ograniczają- Polska jest strategicznym partnerem gospodar-
cej się do transferu technologii. Ta wizja powinna czym Kaliningradu (inwestycje i handel). Szansą dla
opierać się na de facto rezygnacji z kwestii demo- Polski powinna być najsilniejsza w Rosji opozycja
kratyzacji i uczynienia centralną kwestią budowy demokratyczna i społeczeństwo obywatelskie.
państwa prawa sprzyjającego inwestycjom zagra- Szansę na intensyfikację współpracy gospodar-
nicznym i rozwojowi rosyjskiej klasy średniej, czej między Polską i obwodem stwarza podpisanie
która długoterminowo może doprowadzić do na początku września 2009 r. umowy z Rosją
demokratyzacji. Polska powinna także wspierać w sprawie otwarcia Zalewu Wiślanego do żeglugi
synchronizację Partnerstwa Wschodniego z part- morskiej79. Polska powinna także wciągać władze
nerstwem dla modernizacji skierowanym do Rosji. obwodu do współpracy na poziomie regionalnym,
W agendach obu inicjatyw znajdują się bowiem wykorzystując członkostwo obwodu w euroregio-
wspólne elementy (np. liberalizacja wizowa, wol- nach: Bałtyk, Niemen (wspólnie z Litwą) oraz Łyna
ny handel, energetyka). Rosja jest także ważnym – Ława. Bardzo pozytywną inicjatywą jest wspólny
partnerem krajów PW oraz została oficjalnie za- list szefów MSZ Polski i Rosji opublikowany wiosną
proszona jako państwo trzecie do PW. Najlepszą 2010 r. do UE postulujący objęcie całego obwodu
formą synchronizacji obu inicjatyw byłoby stwo- ułatwieniami umowy o małym ruchu granicznym.
rzenie Rady Trójstronnej UE, kraje PW i Rosja,
która zajmowałaby się kwestiami wprowadzenia W polskiej percepcji obwód traktowany jest
w życie wspólnych elementów agendy PW i Part- często jako byłe ziemie niemieckie, jako dawne
nerstwa dla modernizacji oraz udziałem Rosji Prusy Wschodnie i dawny Koenigsberg. Jest to
79
W 2009 r. mamy do czynienia z odpływem polskiego ocenić negatywnie kwidację przez LOT we wrześniu 2008 r.
kapitału z obwodu, którego skalę na razie trudno oszacować. połączenia Warszawa–Królewiec oraz decyzję o zamknięciu
Polska nie powinna rezygnować z rynku kaliningradzkiego ze nieco później wydziału handlowego w konsulacie RP w Kró-
względu na kryzys gospodarczy. W tym kontekście należy lewcu.

36
Obwód królewiecki (wyzwanie dla Polski i Unii)
Powierzchnia 15 tys. km2, zamieszkały przez około 940 tys. osób (z czego około 45% w Kaliningradzie/
Królewcu), jest najbardziej zmilitaryzowanym regionem w Europie.
Siły zbrojne stacjonujące w obwodzie stanowią kilka procent populacji. W miejscowości Bałtyjsk/Pi-
lawa znajduje się kwatera rosyjskiej Floty Bałtyckiej. Znaczenie tego portu wynika z faktu, że w odróż-
nieniu od portu w Kronsztadzie nie zamarza on w okresie zimy. Flota Bałtycka jest relatywnie jedną
z najlepszych formacji marynarki wojennej Rosji. Jednak jej potencjał bojowy jest znacznie słabszy od
łącznego potencjału marynarek bałtyckich państw NATO i UE. W obwodzie kaliningradzkim znajdują
się także rakiety, które są w stanie przenosić ładunki jądrowe. Moskwa zapowiedziała, że w przypadku
budowy w Polsce i Czechach infrastruktury amerykańskiej tarczy antyrakietowej, zainstaluje w obwo-
dzie stację radiolokacyjną oraz rozlokuje najnowocześniejszy system rakietowy Iskander.
Obwód stanowi poważne wyzwanie także w wymiarze bezpieczeństwa miękkiego, problemów
społecznych i zagrożenia środowiska. Pomimo pewnej poprawy sytuacji poziom narkomanii i prosty-
tucji oraz liczba nosicieli HIV są radykalnie większe niż w UE. Według szacunków Światowej Organizacji
Zdrowia blisko 5% mieszkańców obwodu jest nosicielami wirusa HIV. W liczbach bezwzględnych jest
to grupa bardzo zbliżona do populacji nosicieli tego wirusa w 40-krotnie większej Polsce. Według sza-
cunków władz rosyjskich blisko 3% mieszkańców obwodu jest narkomanami. W obwodzie jako prosty-
tutki pracuje co najmniej 3 tys. kobiet. Proporcjonalnie czterokrotnie więcej niż w Polsce. Szara strefa
oparta na przemycie jest największa w Rosji i jest niemal równa 100% oficjalnemu PKB. Ta struktura
gospodarki, wysoki poziom narkomanii i prostytucji oraz nieefektywne struktury państwowe (bardzo
wysoki poziom korupcji) powodują, że silne są struktury zorganizowanej przestępczości. Kilka lat temu
skończyła się migracja do obwodu z głębi Rosji i jego ludność zaczęła się zmniejszać. W efekcie obwód
stoi podobnie jak Rosja przed perspektywą radykalnego zmniejszenia się populacji. Co więcej sytuacja
jest gorsza, gdyż długość życia w obwodzie jest niższa o kilka lat od i tak niskiej średniej rosyjskiej. Po
Petersburgu Kaliningrad przyczynia się w największym stopniu do zanieczyszczania Bałtyku.

z pewnością istotne historyczne dziedzictwo tych cym w europejskiej flotylli wymaga ogromnej
ziem. Warto jednak pamiętać, że nie jedyne. uwagi. Jaki może być polski plan dla Europy? Nie
Znaczna część obwodu, a przede wszystkim sam trzeba go od nowa budować. Pewne wskazówki
Królewiec to przez blisko 200 lat polskie ziemie wynikają z polskiego doświadczenia historyczne-
lenne, znajdujące się obszarze oddziaływania go. Inne są wynikiem doświadczeń po roku 1989,
polskiej kultury. Powstały tam uniwersytet Alber- zakorzeniły się już w polskim myśleniu politycz-
tyna w Królewcu (druga wyższa uczelnia w Polsce nym i są istotnymi wątkami polskiej polityki zagra-
po Akademii Krakowskiej, powstała dzięki Zyg- nicznej. Poddanie polskiej polityki zagranicznej
muntowi Augustowi) odgrywał znaczącą rolę przejściowym modom i nadmiarze taktycznych
w historii polskiego protestantyzmu. Na tym tere- kombinacji byłoby z wielką szkodą dla jej skutecz-
nie spragnionym tożsamości, jak niemal nigdzie ności.
indziej, strona Polska przyjść więc może z frag- Polska winna być adwokatem poszerzania Unii
mentem dziedzictwa, który może okazać się oraz więzów atlantyckich. Polsce nie wolno też
przydatny i interesujący. lekceważyć swego szeroko rozumianego środko-
Okreg królewiecki może być też istotnym miej- woeuropejskiego otoczenia, które również dla UE
scem polsko-rosyjskiego dialogu, do pewnego stop- ma znaczenie strategiczne.
nia laboratorium, gdzie sprawdzana będzie goto- Wszelkie plany w polityce należy jednak trakto-
wość obu stron do konstruktywnej współpracy. wać elastycznie. Przyszłości nie da się w szczegó-
łach ani przepowiedzieć, ani tym bardziej zapro-
jektować. Wschodnie rozszerzenie Unii może
Krótka konkluzja okazać się procesem nierealnym. W Rosji mogą
nastąpić zmiany, które zmienią poważnie sytuację
Europa żegluje od początku XXI wieku po coraz geopolityczną całego obszaru Europy Wschodniej.
bardziej burzliwym i zmiennym oceanie dziejów. Turcja może wyrosnąć na samodzielną potęgę.
W tej sytuacji sterowanie polskim okrętem płyną- Poważne zmiany przynosić będą demografia,

37
kwestia energetyki i postęp technologiczny. Nie- wojennym; dziennikarz BBC (1986–1987); redaktor
wiadomych jest wiele. Wiemy tylko, że sytuacja naczelny dziennika „Życie Warszawy” (1990–1993);
współczesnego świata nie jest stabilna, a nurt hi- dyrektor Instytutu Polskiego w Düsseldorfie
storii jest wartki. Najbliższe dwie dekady przynosić (1996–1999) i Lipsku (2000–2004); dyrektor od-
będą z całą pewnością zmiany w świecie o zasad- działu szczecińskiego Instytutu Pamięci Narodo-
niczym znaczeniu. Może nie przeżyjemy takiego wej (2004–2008); wykładowca Uniwersytetu
spektakularnego i nagłego przełomu, jakim był Warszawskiego; przewodniczący Grupy Doradców
rok 1989, ale świat w roku 2030 może być zupełnie Społecznych przy Przewodniczącym Sejmowej
niepodobny do tego, jaki początkowo, jak wyda- Komisji Spraw Zagranicznych.
wało się, wyłaniał się z epoki „zimnej wojny”. Dla-
tego nie można zbyt dosłownie nawiązywać do Adam Balcer – szef projektu „Polityka rozszerzenia
tradycji polskiej myśli politycznej. Koniecznością i sąsiedztwa UE” w Centrum Strategii Europejskiej
jest ciągła analiza wszystkich możliwych scena- demosEUROPA; w latach 2000–2009 analityk ds.
riuszy. bałkańskich Ośrodka Studiów Wschodnich; w la-
tach 2005–2009 kierownik projektu „Turcja po
rozpoczęciu negocjacji akcesyjnych – polityka
Notki o autorach: zagraniczna i sytuacja wewnętrzna” w OSW; autor
licznych artykułów na temat Bałkanów, Turcji
dr Kazimierz Wóycicki – studia filozoficzne na i regionu Morza Czarnego; wykładowca i dokto-
Katolickim Uniwersytecie Lubelskim; praca w mie- rant w Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu
sięczniku „Więź” (1974–1980); więziony w stanie Warszawskiego.

38
ZBIGNIEW CZACHÓR, MARIUSZ KRASUSKI

Ciągłość i zmiana w polskiej polityce zagranicznej.


Perspektywy na przyszłość

Podstawy bilansu polskiej polityki Polski, skutkującą przemyślanymi decyzjami


zagranicznej 2007–20101 politycznymi4;
• pragmatyczną sieć wielostronnych i dwu-
Analiza polskiej polityki zagranicznej okresu stronnych relacji z państwami i organizacjami
2007–2010 opierać się musi na jej podsumowaniu, międzynarodowymi o charakterze globalnym
ocenie oraz zadaniu ważnych pytań dotyczących i regionalnym, z naciskiem na równoważenie
przyszłości. Wiąże się to z potrzebą dokonania jej dwóch jej wymiarów: europejskiego i atlantyc-
przeglądu i bilansu, związanego z upływem czasu kiego;
(co naturalne), ale także dynamicznie zmieniającą • utrzymanie poprawnych i partnerskich stosun-
się sytuacją międzynarodową2 oraz stanem poli- ków z wszystkimi państwami – sąsiadami. Pol-
tyki wewnętrznej w Polsce. skie granice nie tworzą dziś żadnych nowych
Polska polityka zagraniczna w analizowanym linii podziału, nie zamykają i nie izolują;
okresie formułowana była i jest w oparciu o: • proces wzmacnia polskiej tożsamości i pod-
• dialog, deliberację oraz zamykanie, a nie miotowości na arenie międzynarodowej. Sta-
otwieranie nowych obszarów spornych w re- jemy się partnerem dla tych większych i sil-
lacjach naszego kraju z zagranicą, jednak bez niejszych od nas, ale także nie obnosimy się
unikania podejmowania spraw trudnych (np. ze swą przewagą w stosunku do mniejszych
wycofanie wojsk z Iraku, gazociąg Nord-Stre- i słabszych. Polska na arenie międzynarodowej
am, Centrum Przeciwko Wypędzeniom, kwoty wyróżnia się stanowczością i konsekwencją,
emisji dwutlenku węgla w UE, wsparcie dla ale też innowacyjnością i zaradnością. Widocz-
Gruzji, mniejszość Polska na Białorusi czy po- ne jest to szczególnie w aktywności polskich
lityka historyczna w relacjach z Rosją); deputowanych do Parlamentu Europejskiego.
• przekonanie, że polityka ta służyć ma ochronie Odgrywanie roli poważnego aktora stosun-
narodowych wartości, strategicznych celów ków międzynarodowych nie sprawia Polsce
i żywotnych interesów, niepodległości i inte- już szczególnego kłopotu. Odnajdujemy się
gralności Polski, ale także modernizacji i niwe- na salonach dyplomatycznych całego świata,
lowaniu luki cywilizacyjnej w rozwoju naszego korzystając z coraz bardziej sprawnego, silne-
kraju. Jest to tym bardziej ważne w dobie go i przygotowanego do trudnych negocjacji
rozlewającego się po świecie i Europie kryzysu, korpusu dyplomatycznego.
i to nie tylko finansowego; Jeżeli chodzi o europejski zakres polskiej polity-
• dystans wobec monopolu ideologicznych, ki zagranicznej na szczególną uwagę zasługuje
historycznych i geograficznych uwarunkowań nasze miejsce w Europie i na nim nadal powinny
stosunków międzynarodowych; koncentrować się wysiłki polskich władz i oddanej
• wybijającą się na pierwszy plan funkcjonalną do ich dyspozycji administracji. Europę należy po-
– reaktywną, adaptatywną3, a co najważniej- strzegać tu szerzej. Europa to głównie Unia Euro-
sze realną, ale nie minimalistyczną ocenę pejska, ale też rozleglejsza od niej Rada Europy,
środowiska i otoczenia międzynarodowego a także szereg innych organizacji, struktur i poro-
1 3
Ta część niniejszego opracowania powstała w oparciu Dopasowującą się do zmienności i dynamiki stosunków
o wypowiedzi posłów i ministrów wygłoszone w trakcie debat międzynarodowych.
4
parlamentarnych dotyczących polskiej polityki zagranicznej, Por. M.A. Cichocki, Polskie strategie w Europie, „Przegląd
a także wcześniejsze publikacje autorów. Zachodni” 2009 , nr 3, s. 3–15.
2
Pamiętać trzeba, że kryzys przywędrował do Polski
z zewnątrz.

39
zumień międzynarodowych Starego Kontynentu, go też z pełną odpowiedzialnością wypełniamy
które mogłyby zostać wzmocnione polską w nich zobowiązania integracyjne, które na siebie przy-
aktywnością (np. Inicjatywa Środkowoeuropejska, jęliśmy. Idziemy też dalej, inicjując i pobudzając tę
Rada Państw Morza Bałtyckiego, OBWE). czasami skostniałą i zbiurokratyzowaną strukturę
Koncentrując się na Unii Europejskiej wyraźnie do dalszego rozwoju i działania.
dziś widać, że Polska zdała trudny i wymagający Nikt dziś nie może kwestionować sensu taktycz-
egzamin ze swej dojrzałości poakcesyjnej i inte- nego Partnerstwa Wschodniego, do którego po-
gracyjnej. W siódmym roku członkostwa można wstania Polska przyczyniła się w największym
z całą pewnością powiedzieć, że Polacy w pełni stopniu. Warto podkreślić, że Partnerstwo nie jest
akceptują integrację europejską. Przegrali Ci wszy- projektem wybranej grupy państw, którą możemy
scy, którzy chcieli zbić kapitał polityczny na wywo- umownie nazwać „Przyjaciółmi Wschodu”, a jest to
ływaniu strachu przed Unią Europejską. przedsięwzięcie całej Unii Europejskiej. Odnosząc
Nikt dzisiaj nie ma wątpliwości, że maksymalne się tylko do wybranego aspektu Partnerstwa, na-
wykorzystanie rozszerzenia Unii pozostaje nadal leży podkreślić, że jego celem jest budowanie
strategicznym celem Polski. Na unijnym forum więzi nie tylko między Unią i krajami Europy
zapewniliśmy sobie pełne prawo przedstawiania Wschodniej, ale również między samymi „partne-
i obrony swoich racji. Przełamujemy skutecznie rami wschodnimi”. Dlatego też tak ważne jest
podział na „my” i „oni”. Uczymy się Unii opartej na wypracowanie mechanizmów stymulowania
systemie ciągłych negocjacji i wypracowywania współpracy między krajami tej części Europy po
wspólnych stanowisk w oparciu o regułę kompro- to, aby przygotować je do samodzielnego rozwią-
misu. Uczymy się z powodzeniem budowania zywania problemów wewnętrznych i zewnętrz-
różnego rodzaju koalicji, głównie ad hoc, które nych. To jest konieczny proces, gdyż kraje te, aby
przyczyniają się do urzeczywistnienia polskich in- mogły zapewnić sobie europejską perspektywę,
teresów. Udowodniliśmy ponadto, że nie tylko muszą się po pierwsze wzmocnić, a po drugie
Polska jest dla Unii, ale Unia Europejska dla Polski. nauczyć się pomagać sobie nawzajem. Partner-
W ramach Rady Europejskiej i Rady UE wpływamy stwo Wschodnie jest przysłowiowym daniem
bezpośrednio na porządek wewnętrzny w Unii. wędki na ryby wraz z kursem do jej obsługi. Samo
Więcej, państwa członkowskie, a szczególnie kraje łowienie ryb musi pozostać domeną uczestników
tzw. „starej Unii” przekonały się, że Polska zasługu- Partnerstwa6. Tym m.in. ma różnić się Partnerstwo
je na szczególną w niej pozycję, kraju dużego Wschodnie od Unii dla Śródziemnomorza (Union
i aktywnego, który w naturalny sposób stał się for the Mediterranean).
istotnym podmiotem polityki europejskiej z aspi- Polska polityka zagraniczna realizowana jest nie
racjami do odgrywania kluczowej roli w całej UE. tylko w ramach bardzo bliskiej nam Unii Europej-
Gra w „pierwszej lidze” europejskiej to już nie skiej, ale także poprzez wzmocnioną współpracę
marzenie, a rzeczywistość polskiej polityki zagra- z USA i NATO. Nadrzędnym i wciąż obowiązującym
nicznej. Teraz naszą ambicją musi być ekstraliga. założeniem jest tu brak sprzeczności między
Z tym jednak należy uważać, gdyż dzielenie Unii współpracą transatlantycką a członkostwem
na różnego rodzaju kręgi i grupy funkcjonujące w Unii. Tym bardziej, że dzięki silnej pozycji w Eu-
w oparciu o różne prędkości nie leży absolutnie ropie stajemy się poważnym partnerem dla Sta-
w polskim interesie. nów Zjednoczonych.
Miejsce silnego państwa w Europie będziemy Nie można tu też pominąć bilateralnych relacji
mogli zamanifestować i udowodnić w drugiej po- Polski skoncentrowanych na trzech grupach po-
łowie 2011 r., podczas czekającej nas prezydencji wiązań z założenia celowych i funkcjonalnych.
w Unii Europejskiej. To jest najważniejsze zadanie Pierwsza z nich to Grupa Wyszehradzka (w formu-
dla rządu, ale również dla parlamentu i dla całej le rozszerzonej jako tzw. Grupa Wyszehradzka
administracji publicznej5. Polska w swej europej- Plus), która wciąż jest kluczem do powodzenia
skiej polityce zagranicznej wyraźnie udowadnia, że w polityce zagranicznej Polski prowadzonej w Eu-
nie jest w Unii tylko po to, aby brać – szczególnie ropie Środkowo-Wschodniej. Druga grupa to
fundusze unijne, ale także po to, aby dawać. Dlate- Trójkąt Weimarski, którego próby rewitalizacji
5
M. Kałużyńska, Polska prezydencja w Unii Europejskiej – jak Komitetu Integracji Europejskiej, nr 22, listopad 2009, s. 5.
6
pomyślnie zdać europejski egzamin dojrzałości? Uwarunkowania M. Łapczynski, The European Union’s Eastern Partnership:
i wyzwania prezydencji Polski w UE w 2011 r. – zapis debaty Chances and Perspectives, „Caucasian Review of International
z udziałem ekspertów zagranicznych, Biuletyn Analiz Urzędu Affairss” 2009, nr 3, s. 143–144.

40
wciąż są podejmowane. Trzecia grupa to państwa („filozofii”) staje się wyznacznikiem dla przyszłej
Partnerstwa Wschodniego z naciskiem na Ukrainę, polskiej polityki zagranicznej.
Gruzję i Mołdowę. Na koniec warto też odnieść się do bilansu
Krajem bardzo ważnym dla dalszego rozwoju zysków i strat w polskiej polityce zagranicznej.
polskiej polityki zagranicznej i wzmocnienia na- Symbolem tego rachunku niech będzie pytanie
szej pozycji w Europie i świecie jest Rosja, która jednego z dziennikarzy zadane kandydatom na
znajduje się niejako w centrum pomiędzy tymi urząd Prezydenta RP w trakcie ich ostatniej przed-
grupami państw. Nie ulega wątpliwości, że pozy- wyborczej debaty telewizyjnej8. Zapytano tam
cja Polski w tych trzech grupach interakcji bilate- o to, co zostało „załatwione” w polskiej polityce
ralnych i polilateralnych wpływa bezpośrednio zagranicznej. Jeżeli za właściwe przyjmiemy tak
i pośrednio na nasze relacje z Rosją. strywializowane rozumienie celów polityki zagra-
Na polską politykę zagraniczną należy też nicznej, to co do Unii Europejskiej odpowiedź na
umieć spojrzeć krytycznie. Krytyka ta powinna być to pytanie jest jednoznacznie pozytywna. W tym
przeprowadzona w szerszym horyzoncie czaso- przypadku mamy do czynienia z maksymalizacją
wym, wykraczający poza okres założony w niniej- zysku9, przy założeniu, że w toku negocjacji akce-
sze analizie. Obejmuje ona okres od referendum syjnych Polska uzyskała optimum tego co mogła
akcesyjnego do Unii Europejskiej (czerwiec uzyskać. Jeżeli jednak chodzi o pozytywny bilans
2003 r.) do dziś. Wyraźnie tu widać osłabienie relacji ze Stanami Zjednoczonymi i NATO, to wi-
koncentracji na sprawach zagranicznych, a więk- dziana z perspektywy obecności Polski w Afgani-
szą koncentrację na problemach wewnętrznych stanie, że odpowiedź na to pytanie nie jest już tak
i historycznych zaszłościach. Proces ten występo- jednoznaczna i pewna.
Ostatnie zdania w tej części analizy poświęcić
wał praktycznie we wszystkich nowych państwach
należy bilateralnym relacjom Polski z Ukrainą,
członkowskich UE, ale w naszym kraju był najbar-
które po ostatnich wyborach prezydenckich wy-
dziej widoczny i odczuwalny. Od roku 2002, gdy
magają szczególnego podejścia, które powinny
osiągnięte zostały najważniejsze międzynarodo-
opierać się na syntezie podejścia idealistycznego
we cele polityczne Polski, zaczął się okres kon-
(utrzymanie europejskich aspiracji i niezależności
sumpcji i dyskontowania akcesji zarówno do
Ukrainy od Rosji) i realistycznego (uprzedzenie
NATO (w 1999 r.), jak i do UE (2004 r.) Do tego
konsekwencji zacieśnienia współpracy politycznej
doszedł jeszcze czas złamania konsensu elit poli- i gospodarczej Ukrainy z Rosją).
tycznych skupionych wokół wspólnych celów
i zamierzeń w polityce zagranicznej. W okresie
tym mieliśmy do czynienia kolejno z procesami Przyszłość
adaptacji prostej, dekonstrukcji, upodmiotowie- polskiej polityki zagranicznej
nia, adaptacji antycypacyjnej i pragmatyzowania
polskiej polityki zagranicznej7. Politykę zagraniczną państwa powinno analizo-
Z punktu widzenia upływającego czasu warto wać się z punktu widzenia funkcjonalności jej całej
też zwrócić uwagę na dysfunkcjonalność w kre- konstrukcji. Polityka zagraniczna charakteryzuje
owaniu i prowadzeniu polityki zagranicznej, która się w związku z tym formalnie i nieformalnie zde-
ukształtowała się pomiędzy ośrodkiem rządowym finiowanymi funkcjami, a także zespołem instytu-
a prezydenckim w okresie 2005–2010. Kulminacją cji i procedur oraz podziałem ról w zarządzaniu
tego zjawiska było orzeczenie Trybunału Konstytu- wszystkimi jej aspektami. Polityka ta, o czym war-
cyjnego w sprawie kompetencji konstytucyjnych to pamiętać, warunkowana jest także dystrybucją
rządu i prezydenta w sferze polityki zagranicznej. środków materialnych i niematerialnych (głównie
Na krytyczne ujęcie zasługuje też budowanie bez- wartości) oraz charakterem określonych zacho-
podstawnej alternatywy pomiędzy historycznymi wań politycznych krajowych i międzynarodowych
jagiellońskim i piastowskim odniesieniami do po- ośrodków decyzyjnych.
lityki zagranicznej. Dziś to nie alternatywa, a prag- Polska polityka zagraniczna powinna być anali-
matyczna i realna koniunkcja obu tych koncepcji zowana metodą systemową, gdyż analiza ta po-
7
Por. artykuły i opracowania dr. M. Cichockiego, w tym: Warszawa–Kraków 2010, s. 67–96.
8
M. Cichocki, Szkice z polskiej podmiotowości, [w:] J. Kloczkowski, Do debaty telewizyjnej doszło 30.06.2010 r. z udziałem
T. Żukowski (red.), Rzeczpospolita na arenie międzynarodowej. J. Kaczyńskiego i B. Komorowskiego.
9
Idee i praktyczne dylematy polityki zagranicznej, Kancelaria I nie tylko o miliardy euro z funduszy strukturalnych
Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej, Ośrodek Myśli Politycznej, i Wspólnej Polityki Rolnej tu chodzi.

41
zwala na wyróżnienie szeregu systemów (i w rela- i prowadzenie z punktu widzenia treści polityki
cjach z nimi nadsystemów i podsystemów), które zagranicznej, szczególnie w dzisiejszym turbulent-
kreować można w nieograniczony sposób na po- nym, zaburzonym i poddanym fragmentacji sys-
ziomie generalnym i szczegółowym po to, aby temie stosunków międzynarodowych.
zrozumieć wszystkie uwarunkowania polityki mię- Przestrzenne podejście do polityki zagranicznej
dzynarodowej państwa. Analiza ta umożliwia nie prowadzi też do poglądu o konieczności ciągłej
tylko badaczom, ale też i decydentom politycznym translokacji (transpozycji) państwa w stosunkach
koncentrację na wnętrzu systemu i interakcjach międzynarodowych, o czym poniżej w części do-
zachodzących pomiędzy jego elementami10 (głów- tyczącej funkcji i modeli zarządzania polską poli-
nie aktorami polityki zagranicznej). Dotyczy to też tyką zagraniczną.
relacji wnętrza systemu z jego otoczeniem między-
narodowym (sprzężenia zwrotne). Analiza syste- Funkcje polskiej polityki zagranicznej in spe
mowa daje też możliwość odchodzenia od geopo-
litycznego ujmowania polityki zagranicznej i sku- Zastanawiając się nad przyszłością polskiej polity-
pienia się nie na geopolitycznej orientacji, a na ki zagranicznej, warto skoncentrować się na jej
zmiennych wymiarach przestrzeni i otoczenia przyszłych funkcjach11. Pierwszą z nich byłaby
systemu polskiej polityki zagranicznej. Przestrzeń funkcja programowania oraz operacjonalizacji.
ta formowana jest m.in. w procesie łączenia pod- Wypełniając tę funkcję treścią, należałoby zadbać
miotów polityki zagranicznej (kto?), treści (co?) o precyzyjne priorytety polskiej polityki zagranicz-
miejsca (gdzie?) i czasu (kiedy?). Nikt przecież nie nej, zarówno te generalne, jak i sektorowe (szcze-
zaprzeczy, że skorelowanie takich elementów jak gółowe). Aktywność w tym zakresie polegałaby
dobre/właściwe stanowisko/projekt międzynaro- głównie na: – wprowadzeniu pod dyskusję kwestii
dowy, zaproponowany we właściwym momencie i spraw, które wynikają z kontynuacji/ciągłości
i we właściwym miejscu, jest kluczem do sukcesu programowej polskiej polityki zagranicznej (np.
w polityce zagranicznej. głębsza europeizacja polskiej polityki zagranicz-
Przewaga koncentracji na przestrzeni i wymia- nej); – kreowaniu i wprowadzaniu nowych tema-
rach polityki zagranicznej, a nie na jej orientacji tów niepodnoszonych dotąd w ujęciu wewnętrz-
lub reorientacji o charakterze geopolitycznym nie nym przez dotychczasowe ekipy rządzące w Pol-
ma li tylko akademickiego charakteru. Wymiar sce (np. międzynarodowe implikacje wprowadza-
w polityce zagranicznej związany jest ze zmien- nia energetyki atomowej w Polsce) i w ujęciu ze-
nym pozycjonowaniem Polski w zdefiniowanym wnętrznym niewprowadzanych przez rządy in-
już przestrzennym systemie międzynarodowym nych krajów czy organizacje międzynarodowe
i jego otoczeniu, który nazywany jest po prostu (np. zmiany dotyczące małego ruchu granicznego
systemem euro-atlantyckim. Warto też podkreślić, w UE); – przypominaniu o problemach i sprawach,
że takie pojęcia jak orientacja, wektor, oś niosą za które mimo prób, nadal nie zostały rozwiązane/
sobą li tylko linearne, a nie przestrzenne konota- rozstrzygnięte w stosunkach międzynarodowych
cje. Utrudniają, a nie ułatwiają kreowanie i prowa- (np. rozbrojenie, problem podziału Cypru, pro-
dzenie polityki zagranicznej. blem Nadniestrza). W kontekście funkcji operacjo-
Wielowymiarowa analiza systemowa stosun- nalizacji przyszłą agendę polskiej polityki zagra-
ków międzynarodowych pozwala z całą pewno- nicznej można podzielić na: agendę in spe (spo-
ścią na odchodzenie od płaskiego wertykalnego dziewaną lub oczekiwaną); agendę ex ante (zapro-
i horyzontalnego ujmowania polskiej polityki za- gramowaną, ale jeszcze niezrealizowaną); agendę
granicznej. Dziś w polityce międzynarodowej ex post (podsumowaną, poddaną ewaluacji i oce-
geografia przestaje być już tak istotna. Zastępuje nianą z punktu widzenia przydatności i skutecz-
ją przestrzeń aktywności państwa sprowadzająca ności podejmowanych działań)12. Agenda in spe
się w ujęciu fizykalistycznym nie tylko do jej dłu- i agenda ex ante konstruowane są jako od-
gości (zasięgu, kierunku), ale także szerokości powiedź/reakcja na bieżące problemy i potrzeby
i głębokości merytorycznej. Takie ujęcie polityki Polski jak i jej otoczenia międzynarodowego.
zagranicznej pozwala na jej właściwe rozumienie Agendę ex post badać można z punktu widzenia
10 12
Konwersja wewnątrzsystemowa. J. Tallberg, The Agenda-Shaping Powers of the EU Council
11
Inspiracją był tu artykuł: Z. Czachór, Miejsce prezydencji Presidency, „Journal of European Public Policy” 2003, vol. 10,
państwa członkowskiego w systemie politycznym Unii Europej- nr 1, s. 6–15.
skiej. Wybrane uwarunkowania. Tekst oddany do publikacji.

42
wyników podejmowanej aktywności międzynaro- się polityką zagraniczną. Wymaga też bardzo
dowej, a także z punktu widzenia werbalizacji wysokich umiejętności organizacyjnych i wysokie-
i operacjonalizacji określonych priorytetów pol- go stopnia znajomości sposobu funkcjonowania
skiej polityki zagranicznej. Nikt dzisiaj nie ma systemu międzynarodowego w ujęciu globalnym
wątpliwości, że dobrze przygotowana agenda i europejskim. Wszystko to sprowadza się do ko-
polityki zagranicznej odgrywa istotną rolę w sys- nieczności wypracowania specyficznego modus
temie zarządzania polityką zagraniczną. operandi polityki zagranicznej, na który poza re-
Druga funkcja polskiej polityki zagranicznej to gułami i procedurami składa się jej zaplecze insty-
funkcja pobudzania systemu międzynarodowego, tucjonalno-administracyjne oraz zaplecze logi-
zarówno globalnego (system – świat13), jak i regio- styczno-techniczne.
nalnego oraz subregionalnego. Polska powinna Następna funkcja to funkcja mediacyjna i nego-
w związku z tym włączać się w proces permanent- cjacyjna. Opiera się ona na rozwiązywaniu konflik-
nej reformy stosunków międzynarodowych, ze tów, neutralnym pośrednictwie i mediacji pomię-
szczególnym uwzględnieniem przebudowy Unii dzy sprzecznymi interesami państw, instytucji
Gospodarczej i Walutowej w ramach UE, reformy oraz innych podmiotów stosunków międzynaro-
funkcjonowania NATO, nie zapominając też dowych (brokering between different interests).
o ONZ. Tym bardziej, że kryzys globalny i europej- Współczesne stosunki międzynarodowe, a głów-
ski doprowadził do pogłębiania heterogeniczno- nie integracja europejska, wytwarzają system
ści stosunków międzynarodowych, a tym samym permanentnych negocjacji. Negocjacje te prowa-
powstania ryzyka ich jeszcze większego zróżnico- dzone są albo na poziomie instytucjonalnym, albo
wania, a tym samym dominacji dywergencji na poziomie międzyrządowym (negocjacje w za-
i dysfunkcjonalności międzynarodowych. Polska
kresie wypracowywania kompromisu pomiędzy
nie ma innego wyjścia – musi sprostać zmianom
państwami). Warto zatem zadbać jak najszybciej
międzynarodowym. Zdolność w tym zakresie jest
o polską szkołę negocjacji międzynarodowych
zdolnością do wpływu na sytuację międzynarodo-
wzorowaną na duńskich doświadczeniach.
wą i co najważniejsze zdolnością do zmiany wy-
Funkcja reprezentacyjna polskiej polityki zagra-
wołanej sytuacją wewnętrzną kraju.
nicznej odnosi się do odpowiedzialności za repre-
Trzecią funkcją polityki zagranicznej jest jej
zentowanie Polski w stosunkach zewnętrznych,
funkcja innowacyjna i misyjna (aksjologiczna).
Polega na wprowadzaniu do otoczenia systemu wprowadzanie w życie przyjętych środków, przed-
integracyjnego nowych reguł i mechanizmów stawianie stanowisk w organizacjach międzyna-
działania14. Innowacyjność wiąże się też z wprowa- rodowych oraz na forach i konferencjach między-
dzeniem „nowego stylu/sposobu myślenia”, a tym narodowych.
samym nowatorstwem, reformą i ulepszaniem Funkcja adaptacyjna przejawia się między inny-
polityki zagranicznej15. Misyjność natomiast spro- mi w usprawnianiu działania polskiej polityki za-
wadza się do promowania i propagowania wartości granicznej oraz poszerzaniu bazy funkcjonowania
wynikających z polityki międzynarodowej, głównie systemu międzynarodowego. Funkcja adaptacyj-
z Karty Narodów Zjednoczonych i traktatów Unii na wiąże się też bezpośrednio z przygotowaniem
Europejskiej (o czym poniżej). Misja polityki zagra- (antycypacyjnym przewidzeniem konsekwencji)
nicznej wiąże się też z kreowaniem odideologizo- i dostosowywaniem do permanentnej zmiany
wanej wizji polityki zagranicznej, zamierzeń i aspi- zachodzącej w polityce międzynarodowej zarów-
racji Polski na arenie międzynarodowej. Tak zdefi- no w zakresie zarządzania nią, jak i poszerzania jej
niowana misja ukierunkowuje, uwiarygodnia i in- zakresu kompetencyjnego. Najlepszym przykła-
spiruje każdą narodową politykę zagraniczną. dem niech tu będzie umiędzynarodowienie pro-
Kolejna funkcja to funkcja regulacyjna i zarzą- blem zagrożenia klimatycznego, w którym Polska
dzająca. Opiera się ona sterowaniu przez państwo ma swój szczególny udział jako współorganizator
procesami międzynarodowymi głównie według 14. Konferencji Narodów Zjednoczonych w spra-
reguł prawa międzynarodowego publicznego wie Zmian Klimatu w grudniu 2008 r. Pogłębiona
i prawa UE. Wymaga to perfekcyjnego przygoto- adaptacja jest również istotna z punktu widzenia
wania wykształconego zespołu ludzi zajmujących stabilności polityki zagranicznej. Pozwala neutra-
13 15
Inspiracją były tu prace I. Wallersteina. Por. K. Szczerski, Ludzka Europa, [w:] M. Brachowicz (red.),
14
K.A. Wojtaszczyk, Współczesne systemy polityczne, Warsza- Wyzwania polskiej prezydencji 2011, „Raport Klubu Jagielloń-
wa 1996, s. 7. skiego” nr 2, Kraków 2010, s. 19.

43
lizować wszelkie próby zakłóceń funkcjonalnych model polityki zagranicznej silnie skoncentrowa-
jej struktury, pozycji i zbioru kompetencji. nej na krajowym (narodowym) ośrodku wykony-
Na końcu warto zaprezentować funkcję imple- wania władzy zagranicznej. W tym scentralizowa-
mentacji, tj. harmonizacji i unifikacji polskiej poli- nym modelu rola placówek dyplomatycznych
tyki zagranicznej. Harmonizacja to proces i innych podmiotów sprowadzona zostaje do
niwelowania/usuwania różnic pomiędzy polityka- wykonywania decyzji podjętych na poziomie
mi zagranicznymi państw. Harmonizacja to rów- rządu i ministra spraw zagranicznych. Istotą tego
nież proces polegający na dostosowywaniu się modelu byłoby dostarczanie im informacji ko-
państw do wymogów współczesnego świata, niecznych do podjęcia decyzji dotyczących poli-
wymogów wynikających z rozproszonego charak- tyki zagranicznej. Taki model pozwala zachować
teru współczesnego systemu stosunków między- dużą/pełną kontrolę rządzących nad polityką za-
narodowych poddanego procesom globalizacji graniczną.
i pozostającemu w stanie permanentnej, kryzyso- Proponując różnorodne konceptualne modele
wej nierównowagi. Unifikacja to proces ujednoli- przyszłej polskiej polityki zagranicznej, nie można
cania, ale także łączenia poszczególnych elemen- wyeliminować z rozważań procesu fragmentacji
tów polskiej polityki zagranicznej z tożsamymi (fragmentaryzacji) polityki międzynarodowej, tak
elementami polityk zagranicznych innych państw istotnej dla programowania i kreowania przyszłej
w jedną całość. polskiej polityki zagranicznej. Akceleratorem tegoż
procesu staje się rozbudowany system negocjacji
Modele zarządzania polską polityką zagraniczną wielu podmiotów polityki zagranicznej, które
wchodzą ze sobą w intensywne interakcje. Do
Wyżej wymienione funkcje polityki zagranicznej fragmentaryzacji dochodzi też w wyniku utrzymy-
prowadzą do próby wyartykułowania kilku doce- wania pluralizmu, wielości różnorodnie zarządza-
lowych modeli przyszłej polskiej polityki zagra- nych polityk i form współpracy zagranicznej. Biorąc
nicznej, które to mogłyby właściwie wykonywać pod uwagę wszystkie powyższe przesłanki, można
zapisane powyżej funkcje. przyjąć, iż w wyniku rozwoju globalizacji, integracji,
Przechodząc do modeli opartych głównie na ale także atomizacji w stosunkach międzynarodo-
kryterium formalno-logistycznym, wyróżnić moż- wych (konwergencja versus dywergencja) mamy
na po pierwsze model skoncentrowany na wielo- dziś do czynienia z transpozycją państwa i jego
poziomowej sieci aktorów prowadzenia polskiej polityki zagranicznej w oparciu o koncepcję „wie-
polityki zagranicznej, z naciskiem na wzrost zna- lości pól”, którą nazwać też można koncepcją
czenia placówek dyplomatycznych i innych pod- transpozycji państwa lub pozycjonowania państwa
miotów uczestniczących w realizacji polskiej poli- w systemie międzynarodowym. Oparta jest ona na
tyki zagranicznej. Ten model miałby charakter założeniu, iż państwo operuje jednocześnie w róż-
centryfugalny – odśrodkowy, w którym centrum/ norodnych przestrzeniach (umownie nazywanych
koordynator (rząd /MSZ) delegowałoby wiele za- polami lub lepiej: przestrzeniami)16. Należy skon-
dań do samodzielnej realizacji podmiotom poza centrować się na kilku z nich.
granicami kraju. Drugi model (który jest konse- Pierwsza dotyczy interakcji zachodzących mię-
kwencją pierwszego) to polityka zagraniczna dzy państwem a światem zewnętrznym. Druga
zdecentralizowana, która nie oznacza li tylko de- odwołuje się do relacji z organizacjami i struktu-
koncentracji przedmiotowej (decyzyjnej), ale rami międzynarodowymi w ich wzajemnych rela-
także podmiotowej. W ramach tego modelu po- cjach. Trzecia przestrzeń dotyczy interakcji „we-
szczególne resorty i urzędy, ale także komisje wnętrznych” zachodzących między państwem
spraw zagranicznych obu izb parlamentu, uzysku- a pozostałymi państwami. Czwarta odnosi się do
ją większą swobodę w kształtowaniu kierunków relacji pomiędzy państwem członkowskim a po-
i programu polityki zagranicznej. Poza tym w mo- zostałymi państwami reprezentowanymi w insty-
delu tym do programowania i sprawowania poli- tucjach i organach międzynarodowych. Piąta
tyki zagranicznej włączane są także podmioty obejmuje interakcje między państwem a podmio-
nierządowe, chociażby samorządy terytorialne tami transnarodowymi (np. Komisja Europejska,
szczebla regionalnego. I ostatni trzeci model to korporacje międzynarodowe, ruchy międzynaro-
16
Koncepcję wielości pól oraz transpozycji państw w sys- Z. Czachóra, m.in. Zmiany i rozwój w systemie Unii Europejskiej
temie stosunków międzynarodowych na przykładzie Unii Eu- po Traktacie z Maastricht, Wrocław 2004.
ropejskiej zaprezentowano w wielu analizach i opracowaniach

44
dowe – (np. ekologiczne), kościoły i grupy religij- funkcję mobilizującą, która sprowadza się do peł-
ne, partie polityczne (o charakterze regionalnym nienia roli czynnika motywacyjnego przy podej-
np. Europejska Partia Ludowa lub partie zrzeszone mowaniu określonych działań międzynarodowych.
w międzynarodówkach), międzynarodowe cen- Do głównych wartości potwierdzających realizację
trale związków zawodowych. I szósta nie mniej funkcji mobilizacyjnej należą: dobro wspólne, siła
ważna, to przestrzeń, w którym państwo człon- oddziaływania, dobrobyt i bogactwo oraz postęp
kowskie wchodzi w interakcje ze swym wnętrzem: i rozwój. Funkcja facylitacyjna wartości pozytyw-
organami państwa (rząd, parlament i sądy) oraz nych polega na sprzyjaniu porozumieniom, stwa-
narodem (społeczeństwem – ludem – zbiorem rzaniu możliwości dla pojawiania się warunków
obywateli). W każdej z tych przestrzeni pozycja umożliwiających wypracowanie kompromisu mię-
(rola, funkcja) państwa zmienia się. Pod ich wpły- dzy uczestnikami polityki międzynarodowej. Dla
wem zmienia się też jego polityka zagraniczna. realizacji funkcji facylitacyjnej istotne są takie war-
We wszystkich tych przestrzeniach cały czas tości jak: wolność, równość, sprawiedliwość i zaufa-
mamy do czynienia z różną siłą i częstotliwością nie. Istotne znaczenie posiada także wypełnianie
wzajemnych oddziaływań. Bez wątpienia inten- funkcji stabilizacyjnej. Jej specyfika polega na
sywność i jakość interakcji, w jakich pozostaje tworzeniu względnie stałej równowagi i kształto-
państwo, wiąże się ze stopniem (wielkością) kom- waniu się status quo pomiędzy państwami. Wiąże
petencji, które są mu pozostawione do dyspozycji. się to przede wszystkim z kreowaniem ładu mię-
Na dodatek jakość i intensywność aktywności dzynarodowego, stabilnego systemu instytucjo-
państwa w każdej z przestrzeni przesądza ostatecz- nalnego, służącego utrzymaniu równowagi, osią-
nie o efektywności polityki zagranicznej, a tym sa- gnięciu odpowiedniego standardu rozwoju oraz
mym o miejscu (sile) państwa w systemie między- korzystnej pozycji międzynarodowej państwa. Do
narodowym. Poza tym w każdej z nich państwo wartości przyczyniających się do realizacji funkcji
postępuje zupełnie pragmatycznie w stosunku do stabilizacyjnej zalicza się współzależność, bezpie-
zaistniałej sytuacji międzynarodowej, w oparciu czeństwo, pokój, wolność i demokrację. Uzupełnie-
o podobny schemat: temat – cel – rezultat plus niem dla funkcji stabilizacyjnej jest urzeczywistnie-
stosowne dla ich osiągnięcia metody. nie funkcji ogniskującej, która oznacza poszukiwa-
nie takich wartości, które byłyby podstawą do
Nie ma polityki zagranicznej bez aksjologii wypracowania konsensusu możliwego do przyję-
cia przez wszystkich uczestników stosunków mię-
Przyszła polska polityka zagraniczna powinna dzynarodowych lub przynajmniej ich zdecydowa-
wpisywać się w proces kreowania politycznej ną większość.
wspólnoty międzynarodowej opartej nie na ide- Wartości międzynarodowe spełniają również
ologii, ale na wartościach. Aksjologia polityki za- funkcję standaryzacji i ekspresji. Ta pierwsza wska-
granicznej może stanowić dziś jej element prze- zuje na najistotniejsze w danym momencie histo-
trwania i kontynuacji. rycznym wartości polityczne i ogólnocywilizacyj-
Analizując praktykę współczesnych stosunków ne. Do najczęściej wskazywanych wartości należą
międzynarodowych, wyróżnić należy trzy zasad- tu: wolność, równość, pokój, bezpieczeństwo,
nicze typy funkcji wartości międzynarodowych: demokracja i zaufanie18. Funkcja ekspresyjna na-
pozytywne, negatywne i pomocnicze17. tomiast wypełniana jest przez popularyzację
W ujęciu pozytywnym wartości takie jak np. so- i upowszechnianie przez prezydencję wartości
lidarność i bezpieczeństwo stanowią podstawę do wśród społeczeństw i narodów. Oznacza to z jed-
integrowania uczestników stosunków międzyna- nej strony przybliżanie ludziom tych wartości, ich
rodowych. Wartości pozytywne polegają na two- interpretacji i znaczenia, z drugiej natomiast jest
rzeniu, konstruowaniu takich układów i systemów to utrwalanie przekonania o istotności konkret-
korzyści, których osiągnięcie byłoby pożądane nych wartości oraz inicjowanie zainteresowania
i stanowiłoby przedmiot zainteresowania Polski. i działań na rzecz ich utrzymania.
Wspólnota celów i wartości nie tylko bieżących, Jeżeli chodzi o funkcje negatywne wartości
lecz także perspektywicznych stanowi okoliczność międzynarodowych, to praktyka międzynarodowa
sprzyjającą podejmowaniu kolektywnych wysiłków w pełni udowadnia, że mogą one być również za-
dla ich osiągnięcia. Wartości pozytywne pełnią też rzewiem sporów i konfliktów międzynarodowych.
17
C. Maj, Wartości polityczne w stosunkach międzynarodowych, temat w polskich badaniach stosunków międzynarodowych.
18
Lublin 1992, s. 122–130. To jedna z najważniejszych prac na ten Ibidem, s. 122–129.

45
Wynikać to może ze zderzeń wartości, jak też z od- przestrzennych wymiarach. Chodzi tu o zdolność
mienności ich interpretacji. Do negatywnych zali- do formułowania polityki, zdolność do egzekwo-
czamy tu funkcje: dezintegracyjną, atomizacyjną, wania polityki i zdolność do zabezpieczenia poli-
antagonizacyjną, polaryzacyjną, autokratyzacyjną, tyki. Zdolność do formułowania polityki zależy od
destabilizacyjną i izolacjonistyczną. W przypadku instrumentów pozyskiwania wiedzy, informacji
funkcji dezintegracyjnej przywiązanie do wartości i analizy sytuacji. Chodzi tu o pozyskiwanie i prze-
i brak porozumienia co do ich wspólnej interpreta- twarzanie danych. Kluczem do sukcesu jest tu
cji mogą być przyczyną rozpadu związków i struk- perfekcyjna znajomość swoich własnych zasobów
tur. W tej sytuacji realizacja takich wartości jak (od powierzchni lasów zaczynając, przez rodzaje
niezależność czy też interes narodowy prowadzić upraw i hodowli po zakres aktywności gospodar-
może do dezintegracji systemu międzynarodowe- czej przedsiębiorców w obszarach nadgranicz-
go. Z funkcją dezintegracyjną wiąże się wypełnia- nych), a tym samym zdolność do szybkiej oceny
nie funkcji atomizacyjnej. Jej występowanie kojarzy skutków nowej sytuacji międzynarodowej (w
się głównie z realizacją i próbami bezkompromiso- ujęciu politycznym, ekonomicznym, ale też i praw-
wego egzekwowania wartości. Ze zjawiskiem tym nym) dla tych zasobów. Zdolność do egzekwowa-
wiąże się arbitralne i absolutyzujące, a także wąskie nia polityki związana jest ze zdolnością aparatu
i egoistyczne pojmowanie racji stanu. Działania te administracyjnego do przetwarzania impulsu
prowadzą do atomizacji społeczności międzynaro- pochodzącego zarówno z własnego środowiska,
dowej. Funkcja antagonizacyjna oznacza stwarza- jak i z otoczenia międzynarodowego. Zdolność do
nie warunków sprzyjających powstawaniu rozbież- zabezpieczenia polityki to zdolność do zachowa-
ności i napięć między uczestnikami stosunków nia bezpiecznej wewnętrznej komunikacji decy-
międzynarodowych. Zjawiska takie są efektem zyjnej w państwie, koordynacja i harmonizacja
zderzeń odmiennych interpretacji konkretnych polityki, lojalność polityków i urzędników oraz
wartości lub przyjmowania odmiennych systemów ochrona tajemnic i poufność19.
wartości. Przyczyną sporu czy też konfliktu staje się W takim ujęciu do zobrazowania przyszłego
często rywalizacja i walka o wartości. Funkcja pola- kształtu polskiej polityki zagranicznej zastosować
ryzacyjna opiera się na wykształcaniu się podziałów można metaforę drzewa (np. dębu), które wyrosło
międzynarodowych stanowiących rezultat przyj- w Europie Środkowej, o głębokich korzeniach
mowania odmiennych systemów wartości. Wystę- (historia polityki zagranicznej) przywiązanych do
powanie funkcji autokratyzacyjnej kojarzy się ze ziemi i czerpiących z tej ziemi potrzebne do życia
zjawiskami narzucania przez prezydencję określo- składniki (zasoby polityki zagranicznej), z konara-
nego ładu politycznego, który miałby być dla mi rozrastającymi się w różnych kierunkach i wy-
uczestników korzystny. Wartości w tym wypadku miarach (treść/przestrzeń polityki zagranicznej),
stają się instrumentem ideologicznego ustanowie- które zdolne są czerpać dwutlenek węgla i pro-
nia i utrzymania porządku międzynarodowego. Są mienie słońca z powietrza (środowisko międzyna-
one także środkiem zabezpieczającym przed jaki- rodowe) z jednej strony, a z drugiej strony produ-
mikolwiek dążeniami do osiągnięcia zmian. Konse- kować wartość dodaną w postaci tlenu oddanego
kwencją jest wymuszanie na państwach słabszych do powietrza (innowacyjność i nowe projekty
określonych zachowań, przyjmujących niekiedy w polityce zagranicznej). Jest to drzewo zdrowe,
charakter presji. Występowanie funkcji destabiliza- wpisane w otaczającą przyrodę (otoczenie mię-
cyjnej łączy się ze zjawiskami zachwiania równo- dzynarodowe), nieprzeszkadzające rozwijać się
wagi i ładu integracyjnego. Natomiast specyfika innym drzewom z nim sąsiadującym. Drzewo
funkcji izolacjonistycznej polega na odcinaniu się wytrzymujące i znoszące ryzyka i liczne zagroże-
uczestników stosunków międzynarodowych od nia, potrafiące się utrzymać w czasie wichury
świata zewnętrznego. i ostrej zimy (odporność na kryzys).
2. Przyszłość polityki zagranicznej Polski uza-
leżniona jest od właściwego zrozumienia i ujęcia
Zamiast wniosków zaprezentowanych w tej analizie jej funkcji i mo-
deli. Jest to dowód na konieczność spokojnej
1. Dyskusja nad przyszłą polską polityką zagra- i pragmatycznej refleksji nad zmianą w strukturze
niczną powinna koncentrować się na trzech jej podmiotowej i przedmiotowej polskiej polityki
19
Cyt. za K. Szczerski, Jakość struktur państwa a jego zdol- T. Żukowski (red.), Rzeczpospolita…, s. 158–160.
ność do realizacji polityki zagranicznej, [w:] J. Kloczkowski,

46
zagranicznej. Do tego dochodzi też konieczność grupowania państw i instytucjonalizacji relacji
uruchomienia wyobraźni politycznej, która po- międzynarodowych w ujęciu geopolitycznym.
zwoli na właściwe wykorzystanie analizy systemo- 6. Perspektywa przyszłości polskiej polityki
wej w wytyczaniu celów i zamierzeń polskiej po- zagranicznej tworzona może być w oparciu o cele
lityki zagranicznej. Odwołując się do nieco bar- krótko i długoterminowe oraz projekty ciągłe i ad
dziej plastycznego ujęcia, warto spojrzeć na poli- hoc, bez rozstrzygnięć co do starych czy nowych
tykę zagraniczną tak jak widz w kinie na szeroki wektorów/osi/orientacji geopolitycznych. Nowy
panoramiczny obraz i to w trójwymiarze, a nie, tak sposób myślenia o polskiej polityce zagranicznej
jak w domu, w ekran telewizora, który ze swej może koncentrować się na zmianie jakościowej
natury jest płaski i zniekształcający prawdziwe wnętrza tej polityki opartej na nowym, pragma-
kształty i kolor rzeczywistości. tycznym podejściu do zaprezentowanych powyżej
3. Kluczem do przyszłości polskiej polityki za- funkcji, modeli oraz aksjologii międzynarodowej.
granicznej jest równowaga funkcjonalna pomię-
dzy potrzebą zmiany a koniecznością kontynuacji
na poziomie strategii i taktyki międzynarodowej. Notki o autorach:
4. Proponowanie zmian w polityce zagranicz-
nej opierać się musi na przygotowaniu do takiej prof. dr hab. Zbigniew Czachór – prawnik, poli-
decyzji klasy politycznej i rządzących, najlepiej tolog i dziennikarz, specjalista w prawie Unii Eu-
poprzez debatę nad polską myślą zagraniczną ropejskiej i prawie wspólnotowym, prawie mię-
także z udziałem opozycji i środowisk naukowo- dzynarodowym publicznym oraz w międzynaro-
eksperckich. Każda zmiana w polityce zagranicz- dowych stosunkach politycznych; profesor UAM
nej musi zostać właściwie przygotowana. Wymaga w Poznaniu; prezes Zarządu Ośrodka Badań i Edu-
to przeglądu dostępnych w tym zakresie zasobów kacji Europejskiej; kierownik Pracowni Badań nad
i zgody państw, struktur i organizacji międzynaro- Integracją Europejską UAM; kierownik Podyplo-
dowych – adresatów tej zmiany. Przebudowa mowego Studium Administracji Europejskiej oraz
polityki zagranicznej na poziomie meta brzmieć Podyplomowego Studium Wiedzy o Europie i In-
może atrakcyjnie, ale na poziomie mikro wymaga tegracji Europejskiej UAM; profesor nadzwyczajny
wyjątkowej operacjonalizacji w postaci nowych w Instytucie Administracji i Bezpieczeństwa Naro-
i atrakcyjnych międzynarodowo projektów oraz dowego PWSZ w Gorzowie Wielkopolskim; stały
wypracowania nowych reguł modus operandi. doradca Komisji Spraw Zagranicznych Sejmu RP.
5. Zmianie w polityce zagranicznej nie sprzyja
niejasność, niepewność i niestabilność w systemie Mariusz Krasuski – politolog, specjalista obsza-
międzynarodowym20. Na kryzysie można dużo rów b. Związku Sowieckiego; współpracownik
zyskać, ale też i dużo stracić. Ostrożność w kre- trzeciego programu podziemnego „Radia Solidar-
owaniu i prowadzeniu polityki zagranicznej w cza- ność”; współzałożyciel i pierwszy prezes Fundacji
sach turbulencji i intensywnej fragmentacji jest Pomoc Polakom na Wschodzie; współpracownik
jak najbardziej wskazana. Tym bardziej, gdy pro- Studium Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersy-
ponuje się zmiany oparte na procesie nowego tetu Warszawskiego.
20
Inspiracją był tu fragment artykułu: A.D. Rotfeld, Polska–
–Rosja. Czas na zmianę, „Gazeta Wyborcza” 3–4 lipca 2010, s. 13.

47
JAN MALICKI

Stypendia a polityka wschodnia

Studium Europy Wschodniej UW – Studium ropy Środkowej, Wschodniej, Rosji oraz Azji
Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego Środkowej i Kaukazu. W ramach studiów wykłada-
wraz z jego już bardzo licznymi inicjatywami or- ją uznani specjaliści zajmujący się problematyką
ganizacyjnymi i wydawniczymi oraz ze „Studiami wschodnią w Polsce, a także wybitni uczeni z za-
Wschodnimi”, kształcącymi znowu „jak przed woj- granicy, którzy wykładają jako goście i visiting
ną”, kadry młodych specjalistów „od spraw professors (kilku w ciągu roku), a także zmieniający
wschodnich” – należy właśnie do grupy polskich się co roku wykładowcy w ramach Fulbright Distin-
instytucji naukowych, akademickich i analitycz- guished Chair. Częścią programu studiów są kur-
nych, których powstanie, rozwój i działanie stały sowe obowiązkowe objazdy naukowe do corocz-
się możliwe po upadku komunizmu i odzyskaniu nie zmieniającego się regionu spośród obszaru
niepodległości. Studium wszakże w odróżnieniu zainteresowań Studiów Wschodnich. Absolwenci
od innych powstało jako bezpośrednia kontynu- Studiów Wschodnich pracują w instytucjach pol-
acja prac rozpoczętych jeszcze w okresie „Solidar- skich i międzynarodowych, zajmujących się
ności” i kontynuowanych w podziemiu, głównie problematyką wschodnią, w polskich mediach,
w pracy wydawniczej, ale także w pracach kon- administracji i dyplomacji. Studium prowadzi
cepcyjnych. również Podyplomowe Studia Wschodnie – są to
dwuletnie studia odpłatne, przeznaczone szcze-
Specjalistyczne Studia Wschodnie UW – istnie- gólnie dla osób już profesjonalnie zajmujących się
jące od 1998 roku „Studia Wschodnie” oferują Europą Wschodnią i Środkową w urzędach pań-
swoim studentom naukę w zakresie aż sześciu stwowych, instytucjach gospodarczych, politycz-
specjalizacji (I. Europa Wschodnia, II. Rosja, III. Azja nych i społecznych, mediach lub myślących o ta-
Środkowa, IV. Kaukaz, V. Europa Środkowa, VI. Bał- kiej specjalizacji w przyszłości oraz dla wszystkich
kany) oraz naukę języków wschodnich w Szkole zainteresowanych, pragnących pogłębić swą
Języków Wschodnich, gdzie mają do wyboru wiedzę z tej dziedziny.
prawie 30 języków wschodnich i orientalnych.
Szkoła działa w ramach Uniwersyteckiego Syste- Wschodnia Szkoła Letnia – (zał. 1991 r.) groma-
mu Nauczania Języków Obcych (UNSJO). Corocz- dzi corocznie ok. 20 słuchaczy – młodych badaczy
nie w lipcu odbywają się również Wakacyjne In- z różnych dziedzin humanistyki, zajmujących się
tensywne Kursy Językowe ze wzbogaconą ofertą historią i współczesnością regionu. Uczestnicy
językową. Specjalistyczne Studia Wschodnie to Szkoły nie mogą pochodzić z Polski. Wykłady
dzienne, dwuletnie, magisterskie studia II stopnia prowadzi zmieniająca się grupa wybitnych specja-
(dla absolwentów studiów licencjackich i magi- listów, pochodzących głównie z Polski, Europy
sterskich), kształcące specjalistów, zamierzających Zachodniej i Ameryki. Na program Szkoły składa-
zajmować się problematyką Europy Wschodniej, ją się: seria wykładów, seminaria, objazdy nauko-
Rosji, Azji Środkowej i Kaukazu oraz Europy Środ- we oraz prezentacje instytutów, bibliotek i archi-
kowej i Bałkanów. Studia łączą w sobie elementy wów. Językami wykładowymi Szkoły, których
wiedzy o historii i współczesności, gospodarce, znajomości wymaga się od kandydatów, są polski
kulturze, problematyce społecznej, narodowo- i angielski. Odbyło się dotychczas, w latach 1992
ściowej, religijnej, etnologicznej i politycznej. Co – 2009, dziewiętnaście sesji Szkoły. Wykładało
roku niemalże 50% słuchaczy Studiów Wschod- łącznie prawie 100 profesorów, dotąd ukończyło
nich stanowią obcokrajowcy – stypendyści z Eu- Szkołę z dyplomem absolwenta „Wschodniej

48
Szkoły Letniej UW” prawie 450 słuchaczy z 17 dla 25 kandydatów z Europy Środkowej i Wschod-
krajów Europy Środkowej i Wschodniej, z 3 krajów niej” oraz krajów świata postsowieckiego, mające-
Azji i Kaukazu oraz 6 krajów Zachodu. Absolwen- go na celu kształcenie na Studiach Wschodnich
tów i wykładowców gromadzi powołany w 2000 r., młodej kadry specjalistów z innych krajów. Od
podczas Pierwszego Zjazdu absolwentów i wykła- cudzoziemców ubiegających się o stypendium na
dowców Szkoły w Warszawie – międzynarodowy studia oczekuje się ukończenia wyższych studiów
Klub Wschodniej Szkoły Letniej. humanistycznych w swoim kraju. Do dotychcza-
sowych dziewięciu konkursów zgłosiło się łącznie
Wschodnia Szkoła Zimowa – Wspólnie z Kole- prawie 900 kandydatów z 19 krajów. Przyznano
gium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jezio- ponad 170 stypendiów kandydatom z: Białorusi,
rańskiego we Wrocławiu, Studium Europy Rosji, Armenii, Azerbejdżanu, Bułgarii, Chorwacji,
Wschodniej, od 2004 r. organizuje Wschodnią Czech, Gruzji, Kazachstanu, Kirgistanu, Litwy, Ło-
Szkołę Zimową. Jest ona skierowana do studen- twy, Mongolii, Słowacji, Ukrainy, Uzbekistanu
tów ostatniego roku studiów humanistycznych i Węgier.
z krajów b. ZSSR i b. obozu komunistycznego. Na
program Szkoły składają się wykłady i seminaria Program Stypendialny Rządu RP dla Młodych
prowadzone zarówno przez profesorów z polskich Naukowców – dla kandydatów z Rosji, Ukrainy,
ośrodków akademickich i naukowych jak i zagra- Białorusi, Mołdawii oraz państw Zakaukazia i Azji
nicznych – wśród nich absolwentów Wschodniej Środkowej. W programie uczestniczy corocznie
Szkoły Letniej, dziś już znanych badaczy, którzy ok. 70 stypendystów, młodych naukowców, hu-
teraz wykładają dla swoich młodszych kolegów. manistów, którzy w czasie dziewięciomiesięcznego
Tematyka Wschodnich Szkół Zimowych jest opar- stażu w najlepszych polskich szkołach wyższych
ta na szeroko rozumianej problematyce historii podnoszą swoje kwalifikacje. Pobyt ma charakter
i współczesności Europy Środkowej i Wschodniej. rocznych studiów uzupełniających, w czasie któ-
Szkoła proponuje także bogaty program kultural- rych młodzi badacze, kierowani indywidualnie
ny. Do tej pory odbyło się pięć dorocznych sesji przez polskich profesorów, zgłębiają tajniki nowo-
Wschodniej Szkoły Zimowej. Mamy już ponad 150 czesnego warsztatu badawczego i zapoznają się
absolwentów z 15 krajów, głównie Europy Środ- ze światowymi osiągnięciami w dziedzinie swoich
kowej i Wschodniej. zainteresowań. Ogółem od początku trwania
programu wzięło w nim udział ponad 300 osób.
Wschodnie Szkoły Narodowe – Projekt
Wschodnich Szkół Narodowych (Polsko-Rosyjska, Program Stypendialny im. Lane’a Kirklanda
Polsko-Ukraińska, Polsko-Kaukaska, Polsko-Moł- – Od roku akademickiego 2000/2001 Studium
dawska, Polsko-Białoruska) jest odpowiedzią na bierze udział w realizacji programu – najpierw
narastające potrzeby kształcenia dobrze jako organizator i pierwszy koordynator Progra-
przygotowanych młodych specjalistów zajmują- mu, a następnie jako instytucja koordynująca
cych się relacjami między Polską a Rosją, Ukrainą, przebieg stypendiów w Warszawie. Stypendia są
Białorusią, Mołdawią i krajami Kaukazu. Uczestni- przeznaczone dla kandydatów z krajów Europy
kami Szkoły mogą być doktoranci, młodzi bada- Wschodniej, zajmujących się praktycznie bądź
cze, twórcy, dziennikarze, publicyści i działacze teoretycznie kwestiami przekształceń, zwłaszcza
społeczni. Podczas Szkół uczestnicy mają możli- ekonomicznych, państw i społeczeństw po komu-
wość poznać aktualny stan nauki, nowe środo- nizmie. Dotychczas wzięło w nim udział ponad
wiska akademickie, wybitnych naukowców oraz 350 stypendystów.
mają możliwość wymiany doświadczeń. Zdobyta
na Szkole wiedza zostanie wykorzystana przez Program Stypendialny Rządu RP im. Konstan-
uczestników w ich dalszej pracy naukowo-badaw- tego Kalinowskiego – koordynowany przez Stu-
czej i publicystycznej. Do dnia dzisiejszego udział dium program jest największym w Europie pro-
w Szkołach Narodowych udział wzięło 153 mło- gramem pomocowym dla młodych Białorusinów
dych ludzi z krajów Europy Wschodniej i Polski niemogących studiować na Białorusi ze względu
na swoje polityczne poglądy. Program powstał,
Stypendia Wschodnie – W roku akademickim dzięki szybkiej reakcji polskich władz państwo-
2001/2002 rozpoczęła się realizacja specjalnego wych oraz władz polskich uczelni wyższych,
programu stypendialnego „Stypendia Wschodnie 30 marca 2006 r. Studenci studiują na kilkudzie-

49
sięciu kierunkach w kilkunastu miastach w Polsce. oraz Uniwersytet w Białymstoku. Główne za-
Powstała przez to niespotykana w dotychczaso- łożenie Nagrody polega na tym, że w ciągu roku
wych dziejach Białorusinów możność wykształce- akademickiego laureat będzie jeździł od uniwer-
nia w duchu demokratycznym, zachodnim i euro- sytetu do uniwersytetu, gdzie otrzymawszy dobre
pejskim nowych elit białoruskich. warunki życia i pracy, będzie wykładał n.t. Białoru-
si – realizując się jako wykładowca i umożliwiając
Warsaw East European Conference – dorocz- studentom polskim zapoznanie się z zagad-
na, międzynarodowa konferencja anglojęzyczna, nieniami białoruskimi. Jeśli wynikiem pobytu
której pierwowzorem stała się Warszawska Spe- laureata będzie książka – zostanie ona wydana.
cjalna Konwencja ASN (Association for the Study W roku 2010 została ona przyznana po raz piąty.
of Nationalities), jednej z największych międzyna-
rodowych organizacji naukowych, zajmujących SENSE – Studium Europy Wschodniej jest koor-
się naszym regionem. Uczestnicy WEEC (łącznie dynatorem programu SENSE (Strategic Economic
zwykle ok. 300 osób) w przeważającej większości Needs and Security Exercise), tj. szkoleń dla śro-
pochodzą z Polski oraz krajów b. ZSSR (najwięcej dowisk rządowych sąsiednich krajów. Szkolenia są
z Ukrainy, Białorusi, Rosji, Litwy ponadto Kazach- przygotowywane we współpracy z Ministerstwem
stanu, Gruzji itp.), także krajów Europy Zachodniej Spraw Zagranicznych, Centrum Symulacji i Kom-
(Niemiec, Włoch, Wielkiej Brytanii, Turcji, Grecji), puterowych Gier Wojennych Akademii Obrony
państw b. bloku komunistycznego (Węgier, Sło- Narodowej oraz United States Institute for Peace
wenii, Czech, Rumunii), a ponadto Stanów Zjed- (USIP). Program składa się z dwóch części: aka-
noczonych i Kanady, a także innych państw świata. demickiej oraz symulacji komputerowej. W pierw-
Konferencja oparta jest o system panelowy z te- szej części uczestnicy biorą udział w cyklu semi-
matycznymi referatami. Zasadniczymi punktami nariów poświęconych szeroko rozumianym za-
programu są Okrągłe Stoły, a po części naukowej gadnieniom transformacji systemowej, ekono-
uczestnicy mają możliwość wzięcia udziału w pro- micznej i społecznej. Seminaria są prowadzone
gramie kulturalnym. przez byłych wysokich urzędników państwowych,
doświadczonych w procesie transformacji Polski.
Stacja Kaukaska Studium Europy Wschodniej Na drugą część składa się szkolenie z zakresu
UW w Tbilisi – powstała w wyniku ustaleń między technik negocjacji i metod rozwiązywania konflik-
władzami Uniwersytetu Państwowego im. Ivane tów oraz symulacja komputerowa. Do tej pory
Dżawachiszwili w Tbilisi a władzami Uniwersytetu przeprowadzono 8 szkoleń dla uczestników
Warszawskiego, zawartych podczas oficjalnej wi- z Ukrainy (2 szkolenia), Białorusi, Mołdawii, Gruzji,
zyty delegacji Uniwersytetu Warszawskiego w Ti- Azerbejdżanu, Serbii i Afganistanu. Jak do tej pory
bilisi, jesienią 2005 r. Celem działania Stacji jest w szkoleniach wzięło udział 330 osób.
organizacja współpracy pomiędzy jednostkami
Uniwersytetu Warszawskiego a jednostkami na-
ukowymi w krajach Południowego Kaukazu (or-
ganizacja współpracy, pomocy naukowej, bazy Notka o autorze:
informacyjnej, kontaktów naukowych). Od czte-
rech lat w Tbilisi przebywają, zmieniający się co Jan Malicki – historyk, specjalista historii i współ-
roku, sekretarze stacji. Od 2009/2010 inny sekre- czesności obszarów b. Związku Sowieckiego;
tarz stacji przebywa także w Erewaniu. w podziemiu członek redakcji „Obozu”; założyciel
podziemnego Instytutu Europy Wschodniej
Nagroda im. Lwa Sapiehy pod patronatem (1983); po 1989 r. m.in. założyciel „Przeglądu
Prezydenta RP – została ustanowiona w roku Wschodniego”; prowadzi m.in. programy stypen-
2006 przez Studium Europy Wschodniej Uniwer- dialne dla Wschodu i uniwersyteckie „Studia
sytetu Warszawskiego i Kolegium Europy Wschod- Wschodnie”, kształcące młodych specjalistów „od
niej we Wrocławiu (jako inicjatorów Nagrody) oraz spraw wschodnich” z Polski i krajów regionu; kie-
podjęta i wspar ta przez grupę uniwersytetów: ruje Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu
Warszawski, Jagielloński, Poznański, Wrocławski Warszawskiego.

50
IGOR LYUBASHENKO

Niepewna europeizacja.
Mołdowa między Wschodem a Zachodem

Przegląd sytuacji politycznej wał się także swoisty „pion władzy”. W wyniku
i gospodarczej Mołdowy tego, mimo formalnego podziału władzy, najważ-
niejsze decyzje w państwie były podejmowane
W latach 90. XX w. Mołdowę niejednokrotnie okre- przez prezydenta Vladimira Voronina i jego naj-
ślano jako państwo o najbardziej rozwiniętych na bliższe otoczenie.
przestrzeni postsowieckiej (z wyjątkiem państw Za przejaw niekonsekwentnego wprowadzania
bałtyckich) procedurach demokratycznych oraz reform politycznych w Mołdowie można było
wysokim stopniu pluralizmu politycznego. W Moł- uznać w szczególności następujące zjawiska:
dowie ukształtował się system wielopartyjny, a) znaczny stopień centralizacji państwa, w szcze-
w 2000 r. zaś wprowadzono ustrój parlamentarny, gólności deficyt procedur demokratycznych
co stało się wyjątkiem na skalę Wspólnoty Niepod- na poziomie lokalnym;
ległych Państw (WNP). Wszystkie wybory odbywa- b) wysoki stopień korupcji przy równie wysokim
jące się w Mołdowie w latach 2000–2009 (wybory stopniu tolerancji społecznej dla tego zjawi-
parlamentarne w 2001 r. i 2005 r., wybory samorzą- ska;
dowe w 2003 r. i 2007 r.) zostały uznane przez c) brak dogłębnej reformy lokalnych struktur
społeczność międzynarodową za zasadniczo wol- administracji publicznej, która pozostaje nie-
ne i rzetelnie przeprowadzone. efektywna i w wielu sytuacjach cierpi na brak
Niemniej jednak Mołdowa po odzyskaniu nie- zgodności między ramami funkcjonalnymi
podległości pozostawała państwem niestabilnym. i instytucjonalnymi;
W ciągu pierwszych 12 lat niepodległości w Moł- d) skomplikowana sytuacja w zakresie prze-
dowie 8 razy zmienił się skład rządu. Państwo to strzegania praw człowieka i podstawowych
zajmowało jedno z czołowych miejsc na świecie wolności, w szczególności problemy w sferze
pod względem częstotliwości zmian rządów, zabezpieczenia praw dziecka, równoupraw-
w wyniku czego permanentnym problemem jest nienia płci, przypadki stosowania tortur i nie-
deficyt „wykwalifikowanego kierownictwa”1. godziwego traktowania więźniów2.
W 2001 r. w wyniku wyborów parlamentarnych do Pod względem sytuacji gospodarczej Mołdowa
władzy doszła Partia Komunistyczna Republiki nie wyróżnia się jakościowo wśród innych państw
Mołdowy (PKRM) pod hasłami rewizji procesu posowieckich. Gospodarka Mołdowy ma charak-
transformacji systemowej. W rzeczywistości obiet- ter przejściowy – elementy systemu wolnorynko-
nice te nie zostały spełnione, jednak proces kon- wego wprowadzane są bez pozbywania się
tynuacji reform demokratycznych został zahamo- w pełni dziedzictwa gospodarki planowej. Mołdo-
wany, a nawet doznał regresu. Krajobraz politycz- wa jest jednym z najbiedniejszych państw Euro-
ny Mołdowy został zdominowany przez PKRM. py3. Jedną z charakterystycznych sił napędowych
Partia ta ponownie wygrała wybory w 2005 r. wzrostu gospodarczego Mołdowy stała się kon-
Wprowadziło to stosunkową stabilność w funkcjo- sumpcja zasilana pieniędzmi przesyłanymi przez
nowanie systemu politycznego, jednak ukształto- obywateli pracujących za granicą. W związku
1
I. Munteanu, Put’ Moldowy k niezawisimosti i territorialnoj Report. Moldova, SEC(2004) 567, Brussels, 12.05.2004, s. 8–10.
3
celostnosti, [w:] Quo vadis Moldova?, Lwów 2007, s. 10. Według danych Banku Światowego, wskaźnik PKB per ca-
2
Przedstawione problemy w zakresie praw człowieka są pod- pita Mołdowy w 2008 r. kształtował się na poziomie 1694 USD
kreślone w raporcie Komisji Europejskiej. Zob. Commission of the (dane dostępne na <http://data.worldbank.org/indicator/NY.
European Communities, European Neighbourhood Policy. Country GDP.PCAP.CD>).

51
z tym wzrost gospodarczy faktycznie nie jest nić z pozostającą w mniejszości PKRM kandydatu-
sprężony z rozwojem gospodarki, bowiem napły- ry kompromisowej. Obowiązki prezydenta pełni
wające w ten sposób do kraju pieniądze zazwyczaj obecnie przewodniczący parlamentu Mihai Ghim-
nie są inwestowane4. pu, zaś nowym premierem stał się młody biznes-
Emigracja, w szczególności siły roboczej, stano- men Vlad Filat. Kolejne przedterminowe wybory
wi jeden z kluczowych problemów społecznych parlamentarne odbędą się w listopadzie 2010 r.
państwa. Ogólna sytuacja społeczna jest skompli- Wewnętrzna sytuacja polityczna pozostaje więc
kowana i pozostaje w ścisłej zależności od sytuacji niestabilna.
gospodarczej. Według zróżnicowanych ocen,
problem ubóstwa dotyczy znacznej części ludno-
ści Mołdowy (do 40%). Ze względu na trudną Problem Naddniestrza
i niesprzyjającą sytuację gospodarczą, wysoki w polityce Mołdowy
stopień bezrobocia, dyskryminację, a także dąże-
nie do uniknięcia łamania praw człowieka emigra- Specyfiką Mołdowy w znacznym stopniu wpływa-
cja nabrała charakteru masowego. Jednym z głów- jącą na słabość instytucji państwowych są podzia-
nych jej kierunków jest Unia Europejska (UE). ły etniczne leżące u podstaw niestabilności
Problem pogłębił się wraz z przystąpieniem do UE zwłaszcza w początkowych stadiach rozwoju
Rumunii w 2007 r. Obywatele mołdawscy pocho- niepodległego państwa. Rumuńsko- i rosyjskoję-
dzenia rumuńskiego mają możliwość (i często zyczne wspólnoty były (i wciąż pozostają) głęboko
z niej korzystają) otrzymania obywatelstwa ru- podzielone odnośnie do fundamentalnych kwestii
muńskiego, co daje ułatwienia w dostępie do suwerenności i państwowości7. Najbardziej istot-
wewnątrzunijnego rynku pracy. Problem ma nym skutkiem takiego stanu rzeczy są wyraźne
istotną „wagę polityczną”, gdyż wyraźnie dzieli tendencje odśrodkowe, zagrażające integralności
społeczeństwo Mołdowy na dwie – w różnym terytorialnej państwa, zaś najbardziej znaczącym
stopniu uprzywilejowane – grupy. przejawem – kwestia separatyzmu Naddniestrzań-
Wybory parlamentarne przeprowadzone skiej Republiki Mołdawskiej po rozpadzie ZSRR.
w kwietniu 2009 r. należy uznać za moment prze- W 1991 r. doszło do krótkiej wojny między Nad-
łomowy w najnowszej historii Mołdowy. Mimo dniestrzem a Mołdową. Do zawieszenia broni
pozytywnych raportów Organizacji Bezpieczeń- doszło po ingerencji stacjonujących w Naddnie-
stwa i Współpracy w Europie (OBWE), opozycja strzu rosyjskich sił zbrojnych, od tego czasu Nad-
oskarżyła PKRM o sfałszowanie wyborów, w wyni- dniestrze pozostaje de facto niepodległym pań-
ku czego rozwinął się ostry kryzys polityczny. stwem, jednak nieuznanym przez społeczność
Protesty uliczne w Kiszyniowie zakończyły się międzynarodową8. Wojska rosyjskie do tej pory
masowymi aresztowaniami, były także ofiary stacjonują w Naddniestrzu, konflikt pozostaje
śmiertelne. Ze względu na to, iż nowy skład parla- nierozwiązany. Innym – choć mniej istotnym –
mentu nie zdołał wybrać prezydenta5, rozpisano przejawem tendencji odśrodkowych w Mołdowie
przedterminowe wybory parlamentarne, które jest kwestia separatyzmu w Gagauzji.
odbyły się w lipcu 2009 r. Wynikiem wyborów Konflikt w Naddniestrzu stał się przyczyną
stało się odsunięcie PKRM od władzy i utworzenie zmniejszenia intensywności reform w Mołdowie,
nowej koalicji rządzącej – „Aliansu na rzecz Inte- znacznie zmniejszył potencjał państwa (w Nad-
gracji Europejskiej” (AIE)6. Niemniej jednak koalicja dniestrzu skupiony jest przemysł Mołdowy), brak
nie zdołała zebrać większości głosów niezbędnej rozwiązania tego konfliktu ponadto negatywnie
dla wyboru prezydenta, nie udało się także uzgod- wpływa na wewnętrzne procesy polityczne, potę-
4
W. Ionice, Sostojanije i perspektiwy ekonomiki Moldowy, ous Democracy, Reluctant Reform, [w:] The UE and Moldova. On
[w:] Quo vadis Moldova?, s. 48. a Fault-Line of Europe, A. Lewis (red.), London 2004, s. 29.
5 8
Wyboru prezydenta dokonuje 101-osobowy parlament Warto podkreślić, iż terytorium Naddniestrza stanowi jedy-
większością 61 głosów. ną część współczesnej Mołdowy, która w latach 1922–1940 była
6
Koalicję AIE tworzą 4 partie: Partia Liberalna pod przywódz- częścią ZSRR w składzie Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki
twem Mihaia Ghimpu, Partia Liberalno-Demikratyczna pod Radzieckiej. Pozostała część kraju w latach 1920–1940 pozosta-
przywództwem Vlada Filata, Demokratyczna Partia Mołdowy pod wała częścią Rumunii. Kontekst historyczny należy uznać za
przywództwem Mariana Lupu oraz Sojusz „Nasza Mołdowa” pod jedną z podstawowych przyczyn konfliktu, gdyż dążenia sepa-
przywództwem Serafima Urecheanu. Partie te są zróżnicowane ratystyczne były m.in. skutkiem niechęci przeważnie rosyjskoję-
pod względem ideologicznym, łączy ich przede wszystkim dąże- zycznej ludności Naddniestrza do projektu „reintegracji” Mołdo-
nie do marginalizacji PKRM na scenie politycznej Mołdowy. wy z Rumunią, który znajdował się w głównym nurcie debaty
7
W. Crowther, Moldova’s Post-Communist Transition: Ambigu- politycznej na początku lat 90. XX w.

52
gując swoiste kompleksy wśród elit politycznych9. tywy Partnerstwa Wschodniego, będącej swo-
Kwestia Naddniestrza nie tylko determinuje ogól- istym wzmocnieniem wschodniego wymiaru
ną stabilność państwa mołdawskiego, lecz dodat- EPS11. W ramach tej inicjatywy zakłada się m.in.
kowo sama w sobie stanowi zagrożenie z punktu stopniową integrację gospodarczą państw są-
widzenia społeczności międzynarodowej jako siedzkich z UE, pogłębienie współpracy w sferze
źródło przestępczości zorganizowanej, handlu przemieszczania się osób i bezpieczeństwa,
ludźmi oraz przemytu10. współpracę w sferze bezpieczeństwa energetycz-
Podobnie jak w przypadku sytuacji wewnętrz- nego oraz wsparcie rozwoju gospodarczego
nej, „zamrożony konflikt” w Naddniestrzu pozosta- i społecznego państw sąsiedzkich.
je fundamentalnym problemem, wokół którego Warto w szczególności zwrócić uwagę na kwe-
zbudowana jest aktywność międzynarodowa stie integracji gospodarczej, ułatwień w prze-
Mołdowy. Dążenie do rozwiązania tego problemu mieszczaniu się osób fizycznych oraz na działania
jest wymienione wśród priorytetów współpracy na rzecz rozwiązania konfliktu w Naddniestrzu
zarówno z UE, jak i z Rosją. Z kolei sposób rozwią- jako najbardziej wymierne i mające przełożenie
zania problemu Naddniestrza może stać się wy- na codzienne życie obywateli aspekty współpracy
znacznikiem dla określenia kierunku polityki za- z UE. W 1991 r. Mołdowa została objęta Ogólnym
granicznej państwa. Obecnie dialog zmierzający Systemem Preferencji Taryfowych UE (GSP)12. Po
do rozwiązania konfliktu ma charakter wielostron- rozszerzeniu UE w latach 2004 i 2007 znaczenie
ny, włączając Mołdowę i Naddniestrze jako strony Mołdowy jako partnera handlowego UE dodatko-
konfliktu, Rosję i Ukrainę jako mediatorów i gwa- wo wzrosło. W styczniu 2006 r. Mołdowa została
rantów osiągniętych porozumień, OBWE jako objęta pogłębionym Ogólnym Systemem Prefe-
pośrednika, UE oraz USA jako obserwatorów w ra- rencji Taryfowych Unii Europejskiej (tzw. GSP+)13,
mach tzw. formatu „5+2”. w wyniku czego preferencje dotyczyły 88% moł-
dawskich towarów eksportowanych do UE14. Po
spełnieniu szeregu kryteriów (z których najważ-
Mołdowa w kontekście niejszym było wprowadzenie efektywnego syste-
interesów międzynarodowych mu kontroli i certyfikacji pochodzenia towarów)
w marcu 2008 r. Rada UE wprowadziła dodatkowo
Ze względu na ograniczony potencjał Mołdowa autonomiczne preferencje handlowe dla Mołdo-
znajduje się na peryferiach międzynarodowych wy, które zastąpiły istniejący system GSP+. Z kolei
procesów politycznych. Najważniejszymi podmio- w grudniu 2008 r. Komisja Europejska rozpoczęła
tami wywierającymi wpływ na procesy zachodzą- przygotowania do negocjacji odnośnie do utwo-
ce w Mołdowie pozostają UE i Rosja. rzenia głębokiej i wszechstronnej strefy wolnego
Polityka UE wobec Mołdowy zasadniczo nie handlu między UE a Mołdową, zaś w czerwcu
różni się od polityki tego podmiotu stosunków 2009 r. Rada UE nadała mandat na rozpoczęcie
międzynarodowych prowadzonej wobec całego stosownych negocjacji (w ramach negocjacji od-
obszaru postsowieckiego i ma na celu rozszerze- nośnie do nowej umowy bazowej). W 2007 r.
nie „strefy dobrobytu, stabilności i bezpieczeń- między Mołdową a UE zostały podpisane umowy
stwa” w oparciu o normy i wartości charaktery- o readmisji oraz o ułatwieniach wizowych.
styczne dla samej UE. Poczynając od 2005 r. filo- W 2008 r. została podpisana deklaracja, która za-
zofia ta została wcielona w życie w postaci Euro- początkowała tzw. partnerstwo na rzecz mobilno-
pejskiej Polityki Sąsiedztwa (EPS). W 2009 r. z kolei ści między UE a Mołdową, zaś w czerwcu 2010 r.
odbyła się inauguracja polsko-szwedzkiej inicja- Mołdowa rozpoczęła tzw. dialog wizowy – wpro-
9
I. Munteanu, Put’ Moldowy k niezawisimosti…, s. 8. ny jest wobec państw, które są postrzegane jako „wrażliwe” pod
10
Zob. więcej na temat konfliktu w Naddniestrzu: M. Cele- względem rozmiaru lub niewystarczającego stopnia dywersyfi-
wicz, J. Kłoczowski, M. Pietraś (red.), Konflikt niskiej intensywności kacji eksportu. Ponadto, wprowadzenie danego reżimu jest
w Naddniestrzu, Lublin 2006. ściśle związane ze stosowaniem przez UE warunkowości poli-
11
Inicjatywa obejmuje Armenię, Azerbejdżan, Białoruś, tycznej, ponieważ państwo-beneficjent powinno ratyfikować
Gruzję, Mołdowę i Ukrainę. i wykonywać szereg konwencji międzynarodowych w zakresie
12
GSP jest asymetrycznym układem handlowym, w ramach praw człowieka, standardów pracy, zrównoważonego rozwoju
którego UE wprowadza dostęp do swojego rynku wewnętrzne- i dobrych praktyk rządzenia.
14
go dla szeregu rozwijających się państw i terytoriów na prefe- S. Buscaneanu (red.), Moldova and UE in the European
rencyjnych zasadach, obniżając stawki celne na produkty po- Neighbourhood Policy Context. Implementation of the UE–Mol-
chodzące z tych państw lub terytoriów. dova Action Plan (February 2005–January 2008), Chisinau 2008,
13
Preferencyjny reżim handlowy, jakim jest GSP+, skierowa- s. 70.

53
wadzenie przez tę ostatnią szeregu reform mają- Należy przy tym podkreślić, że odrzucenie przez
cych na celu zniesienie reżimu wizowego w przy- Mołdowę takich propozycji jak wspomniany Plan
szłości. Z kolei kwestia konfliktu w Naddniestrzu Kozaka, może świadczyć nie tyle o gotowości roz-
regularnie pojawia się w dokumentach unijnych wiązania problemu zgodnie z propozycjami UE, ile
poświęconych Mołdowie, jednak praktyczne dzia- o zainteresowaniu części mołdawskich elit politycz-
łania UE w tym zakresie sprowadzają się w głów- nych w zachowaniu istniejącego status quo16, bo-
nej mierze do funkcjonowania Misji Granicznej UE wiem kwestia Naddniestrza może stanowić wygod-
dla Mołdowy i Ukrainy (ang. UE Border Assistance ną „kartę przetargową” w negocjacjach z Rosją (np.
Mission – UEBAM)15, o której będzie mowa niżej. w kwestii prawidłowego przeprowadzenia wybo-
Polityka Rosji wobec Mołdowy jest mniej wyra- rów parlamentarnych).
finowana i właściwie nie łączy się z wymogiem Należy podkreślić, iż jednym z potencjalnie naj-
wprowadzenia jakichkolwiek reform wewnętrz- ważniejszych aktorów międzynarodowych mogą-
nych. Podstawowym celem Rosji jest bowiem cych znacząco wpływać na sytuację wewnętrzną
utrzymanie, a nawet odbudowa strefy wpływów na Mołdowy jest Ukraina, której interes jest zdefinio-
obszarze byłego ZSRS. W ostatnim czasie można wany w głównej mierze przez wspomniany konflikt
odnotować odejście Rosji od niezmiennego dotąd w Naddniestrzu. Niemniej jednak zaangażowanie
wsparcia określonych sił politycznych, często tra- Ukrainy we współpracę z Mołdową pozostaje ogra-
dycyjnie i niemal automatycznie postrzeganych niczone. W tym kontekście należy wspomnieć
jako prorosyjskie. Po odsunięciu od władzy PKRM o niezrealizowanym „planie Juszczenki” ws. uregu-
– postrzeganej właśnie jako prorosyjska siła poli- lowania konfliktu w Naddniestrzu oraz o de facto
tyczna – latem 2009 r. Rosja rozpoczęła stopniowe niedziałających inicjatywach regionalnych, takich
wycofywanie się z tradycyjnego wsparcia tej ostat- jak GUAM czy Wspólnota Demokratycznego Wybo-
niej na rzecz budowy pragmatycznego partner- ru17. Najważniejszym przykładem owocnej współ-
stwa z nowo powstałą koalicją AIE. Nie oznacza to pracy ukraińsko-mołdawskiej pozostaje współpra-
jednak bezwarunkowego odejścia od ingerencji ca na podstawie Memorandum Porozumienia
w wewnętrzne procesy polityczne Mołdowy ani między Komisją Europejską, rządem Republiki
akceptacji pluralizmu politycznego. Podejście takie Mołdowy i rządem Ukrainy z dnia 7 października
skierowane jest raczej na utrzymanie ciągłości 2005 r., zgodnie z którym została uruchomiona
uwzględnienia kluczowych interesów Rosji w wa- wspomniana wyżej UEBAM. Działania UEBAM mają
runkach nieprzewidywalności wyników wyborów wyłącznie techniczny charakter.
i związanych z tym zmian elit rządzących. Warto także wspomnieć, iż stopień zaintereso-
W odróżnieniu od Ukrainy i Białorusi, Mołdowa wania poszczególnych państw członkowskich UE
nie odgrywa roli znaczącego kraju tranzytowego Mołdową jest zróżnicowany. Najbardziej zaanga-
surowców energetycznych. Także stosunkowo żowanym państwem członkowskim UE w tym
niewielkie zapotrzebowanie mało uprzemysłowio- kontekście jest Rumunia, która ze względu na
nej gospodarki mołdawskiej na surowce takie jak wspólną przeszłość historyczną postrzega Mołdo-
gaz ziemny powoduje, iż najważniejszym instru- wę w kategoriach niejako tradycyjnego przedmio-
mentem wpływu ze strony Rosji jest wspomniany tu swoich interesów międzynarodowych.
wyżej „zamrożony konflikt” w Naddniestrzu. Rosja
niejednokrotnie podejmowała próby wyłączenia
pozostałych stron uczestniczących w procesie Polityka Aliansu
uregulowania konfliktu w celu narzucenia korzyst- na rzecz Integracji Europejskiej
nego dla siebie rozwiązania (np. tzw. Plan Kozaka
z 2003 r.). W ocenie ekspertów realizacja takich Jak wskazuje sama nazwa rządzącej obecnie koali-
propozycji może oznaczać faktyczną dominację cji, zadeklarowanym podstawowym celem polityki
Rosji nad Mołdową, a więc także podważyć euro- wewnętrznej i zewnętrznej Mołdowy jest integracja
integracyjny kierunek jej polityki zagranicznej. z UE. Istotnie, działania podejmowane przez obec-
15
Pewna aktywizacja w tym kontekście nastąpiła w czerwcu Quo vadis Moldova?, s. 44.
17
2010 r., kiedy kanclerz Niemiec Angela Merkel wspólnie z prezyden- W tym kontekście interesująca jest możliwa polityka wo-
tem Rosji Dmitrijem Miedwiediewem zaproponowała utworzenie bec Mołdowy nowego prezydenta i rządu na Ukrainie. W maju
wspólnego Komitetu UE–Rosja ds. polityki zagranicznej i bezpie- 2010 r. w środkach masowego przekazu pojawiła się informacja
czeństwa, jednym z celów którego byłoby rozwiązanie konfliktu o porozumieniu rosyjsko-ukraińskim na rzecz rozwiązania kon-
w Naddniestrzu. Rozwiązanie takie stanowiłoby jedynie intensyfi- fliktu w Naddniestrzu. Praktyka polityczna nie pozwala jednak
kację wysiłków w ramach dotychczasowego formatu „5+2”. potwierdzić tego faktu. Niejasne pozostają także ogólne priory-
16
I. Chifu, Moldova: mieżdu Wostokom i Zapadom, [w:] tety nowej elity politycznej Ukrainy wobec Mołdowy.

54
ny rząd pozwalają mówić o odejściu od dotychcza- śnie do dalszego kierunku rozwoju Mołdowy.
sowej polityki „balansowania między Wschodem Praktyka funkcjonowania EPS w ostatnim czasie
i Zachodem”, realizowanej przez PKRM. Koalicja AIE wskazuje, że podejście decydentów do tej proble-
zapowiedziała intensyfikację wysiłków skierowa- matyki jest bardziej pragmatyczne niż, przykłado-
nych na integrację Mołdowy z UE, w tym rozpoczę- wo, odpowiednie podejście elit politycznych
cie negocjacji odnośnie do nowej umowy bazowej, Ukrainy czy Białorusi22. EPS traktowana jest jako
zastępującej obowiązującą Umowę o partnerstwie dodatkowy instrument zbliżania z UE, który
i współpracy. Jak podkreślił premier Vlad Filat po w przyszłości może wesprzeć europejskie aspira-
swojej pierwszej wizycie roboczej w Brukseli, Moł- cje tego państwa. Świadczy o tym także doświad-
dowa „powinna najpierw skreślić „długi” pozostają- czenie Fundacji PAUCI w zakresie realizacji projek-
ce w sferze realizacji Planu Działań [UE–Mołdo- tów pomocowych w Mołdowie. Praktyka ta poka-
wa]”18. Wydaje się więc, iż nowa elita polityczna ma zuje znaczny stopień zainteresowania elit poli-
zasadniczo pozytywne nastawienie do logiki tycznych i przedstawicieli administracji publicznej
współpracy proponowanej przez UE (niezbędność – zwłaszcza na szczeblu lokalnym – „unijnymi”
przeprowadzenia reform wewnętrznych jako wa- rozwiązaniami w takich sferach jak wprowadzenie
runek pogłębienia współpracy) oraz nastawiona praktyki audytów wewnętrznych w jednostkach
jest na praktyczne wykorzystanie instrumentów administracji lokalnej czy też praktyki budżetowa-
dostępnych w ramach EPS i Partnerstwa Wschod- nia zadaniowego. Niemniej jednak, trudno mówić
niego. Należy przy tym podkreślić, iż społeczeń- o znacznym jakościowym skoku Mołdowy w kie-
stwo Mołdowy jest jednym z najbardziej „euroen- runku demokracji i praworządności w ostatnim
tuzjastycznych” na obszarze byłego ZSRS – ponad czasie, wspomniane reformy pozbawione są bo-
70% obywateli popiera ideę ewentualnego przy- wiem istotnej „wagi politycznej”. Z jednej strony,
stąpienia Mołdowy do UE19. przyczyną tego jest wciąż niska świadomości wagi
W odniesieniu do Rosji obecny rząd wydaje się reform wewnętrznych w procesie integracji euro-
prowadzić niejednoznaczną politykę. Z jednej pejskiej. Z innej strony, AIE działa w cieniu silnej
strony, w lutym 2010 r. podjęto decyzję skutkującą opozycji ze strony PKRM. Obecnie rządząca koali-
kontynuacją zależności energetycznej Mołdowy cja podjęła wysiłki na rzecz zmiany konstytucji tak,
od Rosji. Mianowicie, mołdawskie firmy energe- aby wybór prezydenta stał się ponownie przed-
tyczne (państwowa Energocom i prywatna Red miotem głosowania ogólnonarodowego. Referen-
Unia Fenosa) przedłużyły do marca 2011 r. umo- dum w tej sprawie odbędzie się na jesieni 2010 r.
wę o dostawach prądu z położonej na terytorium przed wyborami parlamentarnymi. Może to sprzy-
Naddniestrza i należącej do rosyjskiego koncernu jać stabilizacji sytuacji wewnętrznej, tym niemniej
Inter RAO JES elektrowni w Cuciurgan20. Z innej należy pamiętać o wspomnianym wyżej we-
strony, w czerwcu 2010 r. nasiliły się wymagania wnętrznym zróżnicowaniu koalicji. Warto także
ze strony mołdawskiej odnośnie do ostateczne- podkreślić, że w przypadku, gdy następować bę-
go wyprowadzenia wojsk rosyjskich z terytorium dzie coraz głębsza integracja Mołdowy z UE,
Naddniestrza. Symboliczne znaczenie ma także zmiany z nią związane mogą uderzyć w niektóre
decyzja p.o. prezydenta Mihaia Ghimpu odno- grupy społeczne. Oznacza to, że nawet w przypad-
śnie do obchodów dnia 28 czerwca jako Dnia ku skutecznego wprowadzenia reform wewnętrz-
Okupacji Sowieckiej21. nych mogą zwiększyć się koszty społeczne podej-
Przedstawione fakty świadczą o pewnym stop- mowania decyzji politycznych związanych z pro-
niu „niezdecydowania się” obecnego rządu odno- cesem integracji. Dodatkowym czynnikiem nie-
18
RM-UE agreement talks to kick off soon – Filat, 01.10.2009, Moldova, SEC(2006) 1506/2, Brussels, 04.12.2006; Commission of
<http://www.azi.md/en/story/6182>. the European Communities, Commission Staff Working Document
19
Według danych Instytutu Polityki Publicznej, <www. Accompanying the Communication Implementation of the Euro-
ipp.md>. pean Neighbourhood Policy in 2007’. Progress Report. Moldova,
20
Nowy rząd kontynuuje politykę energetycznego uzależnienia SEC(2008) 399, Brussels, 03.04.2008; Commission of the European
Mołdawii od Rosji, „Tydzień na Wschodzie”, nr 9 (127), z dn. Communities, Commission Staff Working Document Accompany-
03.03.2010 r. ing the Communication Implementation of the European Neighbo-
21
28 czerwca 1940 r. terytorium współczesnej Mołdowy urhood Policy in 2008. Progress Report. Republic of Moldova,
położone między Dniestrem a Prutem zostało przyłączone do SEC(2009) 514/2, Brussels, 23.04.2009; Commission of the Euro-
ZSRR na mocy paktu Ribbentrop–Mołotow. pean Communities, Commission Staff Working Document Accom-
22
Zob. raporty Komisji Europejskiej odnośnie realizacji EPS: panying the Communication ‘Taking Stock of the European Neigh-
Commission of the European Communities, Commission Staff bourhood Policy. Implementation of the European Neighbourhood
Working Document Accompanying the Communication on Streng- Policy in 2009’. Progress Report. Republic of Moldova, SEC(2010)
thening the European Neighbourhood Policy. ENP Progress Report. 523, Brussels, 12.05.2010.

55
sprzyjającym wprowadzeniu dogłębnych reform państwem. Pozytywnym krokiem w tym kierunku
wewnętrznych jest obecny kryzys gospodarczy. była wizyta ministra spraw zagranicznych RP Ra-
W związku z tym osiągnięcie celów zadeklarowa- dosława Sikorskiego w Kiszyniowie przed przy-
nych przez AIE w żadnym przypadku nie nastąpi śpieszonymi wyborami parlamentarnymi w lipcu
w krótkiej perspektywie, a spełnienie warunków 2009 r. Nie mniej istotna jest pomoc rozwojowa
członkostwa nie będzie zadaniem łatwym. udzielana Mołdowie przez Polskę, w tym pożyczka
(na początku 2010 r.) w rozmiarze 15 mln USD na
wsparcie budżetu Mołdowy. Warto kontynuować
Podsumowanie takiego rodzaju działania, gdyż dzięki nim udaje
się budować pozytywny wizerunek Polski jako
Aktywne zaangażowanie we współpracę z Mołdo- państwa wspierającego aspiracje europejskie
wą jest korzystne z punktu widzenia polskiej dy- Mołdowy. Ważne są także wysiłki na rzecz uzyska-
plomacji. Polska jest zainteresowana kształtowa- nia efektu synergii we współpracy z innymi pań-
niem szeroko pojmowanego „wschodniego wy- stwami członkowskimi UE w ramach konsekwent-
miaru” UE. Efektywne osiągnięcie celów Partner- nego wspierania inicjatyw unijnych skierowanych
stwa Wschodniego wymaga wyjścia poza logikę wobec Mołdowy, w szczególności w zakresie
działań dwustronnych i osiągnięcia wyraźnych rozwiązania konfliktu w Naddniestrzu oraz stop-
efektów w skali regionalnej. Wobec tego skutecz- niowej integracji tego państwa z UE.
ne wprowadzenie proponowanych reform we-
wnętrznych w Mołdowie jako państwie niedużym
może być dobrym przykładem dla pozostałych Notka o autorze:
państw objętych Partnerstwem Wschodnim.
Ewentualny sukces Mołdowy może sprzyjać po- dr Igor Lyubashenko – ukończył studia politolo-
wstaniu swoistego „efektu wyścigu”, który można giczne w zakresie współczesnych stosunków
było zaobserwować w procesie rozszerzenia UE na międzynarodowych w Wyższej Szkole Pedago-
Wschód w 2004 i 2007 roku i który powszechnie gicznej TWP w Warszawie (2006 r.); w 2010 r.
jest uznawany za sprzyjający implementacji re- obronił doktorat na Wydziale Politologii Uniwer-
form towarzyszących procesowi integracji euro- sytetu Marii Curie-Skłodowskiej; przedmiotem
pejskiej. jego zainteresowań naukowych jest polityka ze-
Mołdowa przejawia szereg pozytywnych ten- wnętrzna UE, stosunki międzynarodowe na obsza-
dencji w sferze polityki wewnętrznej i zagranicz- rze Europy Środkowej i Wschodniej, procesy za-
nej. Niemniej jednak przemiany te nie są nieod- chodzące w postsowieckich państwach Europy
wracalne. Mołdowa pozostaje państwem niesta- Wschodniej; pracuje jako koordynator projektów
bilnym, wobec czego wskazane jest bardziej ak- badawczych w Fundacji Współpracy Polsko-
tywne zaangażowanie Polski we współpracę z tym -Ukraińskiej (PAUCI).

56
Recenzje i noty
KRZYSZTOF RUCHNIEWICZ

Czy rocznice 2009 r. stały się przełomem?

Rok 2009 powinien zapisać się w sposób szczegól- nych prób zrzucenia tej zależności – pozostawała
ny na mapie pamięci historycznej Polski i Europy. członkiem tego „związku“ przez następne długie
Mieliśmy bowiem okazję do uczczenia dwóch dziesięciolecia. Poważniejsze rysy w radzieckim
ważnych dat, które – każda w inny sposób – zawa- monolicie zaczęły pojawiać się wraz z narodzinami
żyły na dziejach naszego kraju i całego kontynen- „Solidarności“. Wprawdzie ruch ten po kilkunastu
tu. Były to daty-cezury historyczne, między którymi miesiącach próbowano zdławić, nie udało się
mieści się pewna epoka dziejów. Pierwsza data to jednak zatrzymać procesu destrukcji systemu
dzień wybuchu II wojny światowej, 1 września w Polsce, a także innych krajach socjalistycznych.
1939 r. Strzały na Westerplatte zapoczątkowały Rządy Michaiła Gorbaczowa w ZSRR zamiast kry-
sześcioletnią wojnę, której efektem były nieznanej zys systemu komunistycznego przezwyciężyć,
dotąd skali mordy na bezbronnej ludności cywil- dodatkowo go jeszcze pogłębiły, ośmielając spo-
nej i jeńcach, spustoszenia materialne, głębokie łeczeństwa do zdecydowanych wystąpień. Jeszcze
zachwianie systemem wartości. Polska została raz potwierdziła się stara prawda, że najniebez-
szczególnie dotknięta tym konfliktem. Mimo dra- pieczniejszym momentem dla reżymów autory-
matycznej obrony stała się terenem okupowanym tarnych czy totalitarnych jest próba ich reformo-
przez dwie dyktatury, hitlerowskie Niemcy i stali- wania. ZSRR pogrążający się w załamaniu, ciągle
nowski ZSRR. Została poddana głębokim i brutal- był jednak groźną potęgą militarną, której wojska
nym przekształceniom, których instrumentem były stacjonowały w sercu Europy.
przede wszystkim represje. Ludobójczą politykę Rok 1989 możemy więc widzieć jako niemalże
na ogromną skalę rozwinęli zwłaszcza naziści, li- czas cudów, wspaniałych uniesień narodowych,
kwidując miliony polskich obywateli żydowskiej, których tym razem nie ważono się na ogół tłumić
ale także polskiej i innych narodowości. Wysiedle- siłą. Po raz pierwszy od 1945 r. w krajach Europy
nia, deportacje, obozy koncentracyjne, miejsca Środkowo-Wschodniej doszło powszechnie do
zagłady i egzekucji, rabunkowa polityka gospodar- wrzenia, które śmiało można nazwać rewolucyj-
cza, pozbawienie Polaków podstaw normalnego nym w tym dawnym dziewiętnastowiecznym
rozwoju społecznego i narodowego oraz obróce- znaczeniu. Mówimy potocznie o Jesieni Narodów.
nie w kategorię podludzi stanowiły istotę okupacji Wypadków tych jednak nie można sprowadzać do
niemieckiej. Na Kresach Wschodnich zsyłki, areszty, kilku jesiennych miesięcy. Nie tylko obrady „okrą-
wywłaszczenia, indoktrynacja komunistyczna głego stołu“ w Polsce, demonstracje na ulicach
dotykały w większości Polaków, ale i Białorusinów, Berlina i innych miast NRD, lecz także protesty
Ukraińców czy Żydów. Blizny po ranach wtedy w Pradze i innych stolicach krajów socjalistycznych
zadanych widoczne są do dziś. Nieraz jeszcze bolą. pokazały, że na naszych oczach kończy się epoka
Ostatnia wojna pozostaje wciąż dla Polaków wy- dominacji radzieckiej, próchnieje martwy od daw-
darzeniem żywym i ważnym, którego traumy do na kościec komunistycznej ideologii, wreszcie
końca nie przezwyciężyliśmy. rozpadają się narzucone sojusz i „przyjaźń“, a wy-
Podział Europy i świata po 1945 r. na dwa prze- zwalające się narody żądają demokracji, praw
ciwstawne bloki polityczne dodatkowo skompli- człowieka, wolności w życiu osobistym i publicz-
kował położenie poranionego, zubożałego naro- nym. Nadszedł czas odrzucenia Jałty, czyli symbo-
du, wepchniętego w dodatku w nowe granice lizowanego przez konferencję Wielkiej Trójki po-
i polityczną podległość. Polska wraz innymi pań- rządku politycznego narzuconego wielu narodom
stwami Europy Środkowo-Wschodniej znalazła się wbrew ich woli. W tym sensie 1989 r. był prawdzi-
w strefie wpływów ZSRR i – mimo podejmowa- wym zakończeniem politycznych skutków II wojny

57
światowej. Wyzwolenie, o którym marzono i o któ- odrzucanej i obwinianej o wszystko co złe III RP,
re walczono, dla narodów wtłoczonych w „rodzinę jawić się musiały jako coś podejrzanego, niewar-
krajów socjalistycznych“, wreszcie nadeszło. Rocz- tego ogólnonarodowego upamiętniania. Urazy
nicowe wydarzenia publiczne roku 2009 łączyć o charakterze prywatno-politycznym wzmacniały
zatem mogły te wątki historii XX w. – z jednej stro- dodatkowo takie podejście, szkodząc wizerunko-
ny czas klęski, upokorzenia, strachu, masowej wi Polski na zewnątrz. Kulminacją owego podej-
śmierci, a z drugiej zwycięstwa, wolności narodów ścia były skomasowane ataki na przywódcę „Soli-
i jednostek, międzynarodowej solidarności. darności“, Lecha Wałęsę, głównego architekta nie
Czy polskie władze uczyniły wszystko, by nie tylko wydarzeń przełomu lat 70. i 80., lecz także
tylko w Polsce, ale i w Europie ten sposób widze- przełomu następnego dziesięciolecia. Na relacje
nia wydarzeń rocznicowych był czytelny, zrozu- z Niemcami, którzy w naszych bojach o historię
miały? Jakie kroki podjęto? Czy wykorzystano zajmują poczesne miejsce, ten zorientowany na
obchody 2009 roku, by przedstawić Europie polski konflikt charakter nowej polityki historycznej mu-
punkt widzenia na te wydarzenia? Publicystyczne siał wpłynąć. Zasadne było więc pytanie, czy upa-
dyskusje, wypowiedzi polityków co rusz przecież miętnienie wydarzeń 1989 r., tak silnie uwarunko-
nawiązywały do tej europejskiej ignorancji na te- wane bieżącą polityką, będzie odpowiadać randze
mat naszych dziejów. I oto nadszedł czas jak naj- tego wyjątkowego przełomu historycznego.
bardziej przydatny do prowadzenia polityki histo- Po wyborach do Sejmu w 2007 r. nadszedł czas
rycznej. Czas działań, a nie tylko werbalnej aktyw- zmian, także w sposobach uprawiania polityki
ności. Rocznice mogą jednak sprawiać kłopot. historycznej. Zmienił się ton i atmosfera, zwłasz-
Warto przypomnieć obchody rocznicowe Poznań- cza w relacjach zewnętrznych. Niektóre projekty
skiego Czerwca oraz Października 1956 r., które zarzucono, inne uległy znaczącym zmianom.
miały miejsce w 2006 r. Forsowano wtedy – zgod-
Wysunięto nowe pomysły. Do nich bez wątpienia
nie zresztą z obowiązującą polityką historyczną
można zaliczyć projekt podręcznika polsko-nie-
– Czerwiec, wydarzenia październikowe zepchnię-
mieckiego oraz budowę Muzeum II wojny świato-
to w cień. Stłumiony siłą bunt robotników Pozna-
wej. Pierwszy z nich nie był wprawdzie pomysłem
nia świetnie wpisywał się w ciąg powstań polskich,
całkiem nowym, gdyż już w latach 90. XX w. do-
szlachetnych zrywów bez szans na sukces. Nie bez
magano się opracowania wspólnego podręcznika
powodów ówczesne władze tak wielką rolę przy-
do historii. Jednak dopiero w 2008 r. koncepcji
pisywały Powstaniu Warszawskiemu, nie zajmując
okazano wystarczające wsparcie polityczne.
się wcale bolesną i trudną dyskusją nad zasadno-
ścią jego wybuchu, ceną tamtych decyzji, wreszcie Wsparcie, a nie kontrolę i ingerencję. Dla uczest-
ich dalekosiężnymi skutkami. Każda ofiara złożona ników projektu było ważne, by od samego począt-
na ołtarzu Ojczyzny jest uzasadniona i potrzebna, ku udział polityki był znikomy, by pozwolono au-
właściwie nie ma więc wyboru. Klęska jest wszak torom polskim i niemieckim spokojnie pracować
zwycięstwem moralnym, ożywczym znakiem dla i dyskutować. Projekt utworzenia Muzeum II woj-
następnych pokoleń, które, jak się zakłada, bez ny światowej uznać należy w naszych warunkach
owych punktów na mapie marszu narodu byłyby (poloncentryczny obraz wojny) za wyjątkowy.
zagubione, bardziej podatne na „kradzież duszy“. W intencjach autorów koncepcji ma to być bo-
Podobnie było z obchodami Czerwca. Wprawdzie wiem muzeum uniwersalne, pokazujące wielowy-
powstańcy musieli ulec władzy komunistycznej, miarowo to wydarzenie. „Idea stworzenia Muzeum
jednak zwyciężyli moralnie. Postawy Polaków II wojny światowej […] jest próbą pokazania całej
w Październiku – przecież o wiele bardziej maso- złożoności pamięci tego najważniejszego i najtra-
wą – już nie dawało się tak pięknie wyjaśnić. Nie giczniejszego doświadczenia Europejczyków XX
pasowała ona w żaden sposób do schematu mar- wieku – czytamy w artykule Pawła Machcewicza
tyrologicznego i nie dawała się wykorzystać na i Piotra Majewskiego, autorów koncepcji. – Próba
potrzeby bieżącej polityki. Wydarzenia te bowiem ukazania pełnego obrazu wojny, bez zamazywa-
były przykładem dialogu (przy całym jego ograni- nia odmienności w doświadczeniach poszczegól-
czeniu) władzy ze społeczeństwem, zawarcia nych narodów. Tylko w ten sposób możemy posu-
pewnego paktu ponad podziałami. Przy takim nąć się naprzód w kierunku wzajemnego rozumie-
podejściu do najnowszej historii Polski także ob- nia się, co nigdy nie będzie oznaczało pełnej uni-
rady „okrągłego stołu“ oraz niedemokratyczne fikacji pamięci. Lepiej jednak różnić się, wiedząc
w pełni wybory czerwcowe 1989 r., fundament o swoich, często bardzo odmiennych doświadcze-

58
niach historycznych, niż pozostawać na gruncie W przypadku wybuchu II wojny światowej jest ona
stereotypów i ignorancji“. również zróżnicowana. Pomimo licznych prób
Reakcja ugrupowań prawicowo-konserwatyw- podejmowanych w ostatnich latach przez histo-
nych na taki program placówki była do przewidze- ryków, pisarzy, publicystów, nauczycieli narody
nia. Zarówno projekt podręcznika, jak i koncepcja europejskie są nadal podzielone w tej kwestii. Li-
Muzeum II wojny światowej spotkały się z ostrą nia podziału biegnie starym szlakiem, pamięć
krytyką. Pierwszemu z wymienionych zarzucano, Zachodu jest różna od pamięci Wschodu. Pewnym
że Niemcy będą w nim dominować i narzucać sprawdzianem jedności europejskiej w tej kwestii
swój punkt widzenia, w drugim zaś dopatrywano była 60. rocznica zakończenia II wojny światowej.
się całkowitego deprecjonowania wkładu Polski Centralne uroczystości zapowiedziano w Mo-
w pokonanie Niemiec hitlerowskich, a wręcz jego skwie. Sprzeciwy państw ofiar paktu Hitler – Stalin
relatywizowanie w wyniku zestawiania go z inny- nie na wiele się zdały. Dla społeczeństw zachod-
mi państwami. Nie ucichły też głosy krytyczne, nich II wojna światowa była okresem walki z nazi-
choć to za słabe słowo, by oddać ich ducha, pod zmem, w którym ZSRR odgrywał wielką rolę.
adresem Lecha Wałęsy i jego roli. Nagle ważne Z kolei dla Rosji – zgodnie zresztą ze starą zasadą
nade wszystko stały się wyrwane epizody z życia ideologiczną – rozpoczynała się wraz z napaścią
Wałęsy, skrupulatnie badane i komentowane. Niemiec hitlerowskich 22 czerwca 1941 r. i począt-
Prosta prawda o tym, że nikt z wielkich w historii, kiem tzw. wielkiej wojny ojczyźnianej. Ten sposób
nie ostałby się na cokole, gdyby brano pod uwagę patrzenia, choć trudno uznać go za zgodny z fak-
wszystkie ich myśli i czyny, okazała się po raz ko- tami historycznymi, był ogólnie akceptowany
lejny nudna. przez państwa zachodnie. Holokaust zdominował
W tym czasie za tzw. miedzą, u naszego zachod- obraz ofiar nie tylko nazizmu, ale w ogóle wojny.
niego sąsiada do druku oddawano kolejne publi- Skutki eksterminacji dokonywanych przez Zwią-
kacje poświęcone przełomowi 1989 roku, dopina- zek Radziecki ważne były tylko dla narodów, które
no plany świętowania tej rocznicy, a wyłom ich doświadczyły, bo … tylko one o nich pamięta-
w murze berlińskim odnosił kolejne zwycięstwo ją. Duże oburzenie wywołało wystąpienie łotew-
w bitwie na ikonę wyzwolenia połowy Europy skiej minister spraw zagranicznych Sandry Kalnie-
spod komunizmu. O potrzebie szukania symbolu te na otwarciu Lipskich Targów Ksiązki w 2004 r.
polskich przemian pisał trafnie minister kultury Mówiła ona wtedy: „Po II wojnie światowej Europę
i dziedzictwa narodowego Bogdan Zdrojewski: przecięła żelazna kurtyna, która nie tylko zniewo-
„W przyszłym roku będziemy obchodzili 20. rocz- liła narody Europy Wschodniej, ale też wymazała
nicę wydarzeń czerwcowych i z wielkim smutkiem ich historię z dziejów całego kontynentu. Europa
możemy stwierdzić, że w wyniku konsekwentnej zaś właśnie uwolniła się od zarazy nazizmu i było
antypolityki historycznej doprowadziliśmy do całkiem zrozumiale, że po ten krwawej wojennej
sytuacji, w której w powszechnej świadomości łaźni niewielu ludzi miało dość sił, aby przejrzeć
komunizm runął w chwili zburzenia muru berliń- na oczy. Nie mieli sił, aby stanąć wobec faktu, że
skiego. Świat mówi i pamięta również o aksamit- połową Europy nadal rządzi terror i że za żelazną
nej rewolucji w Czechosłowacji, a przecież te wy- kurtyną radziecki reżym wciąż dopuszcza się lu-
darzenia nigdy nie miałyby miejsca, gdyby nie dobójstwa przeciw ludom Europy i przeciw wła-
Polska, gdyby nie „Solidarność“, gdyby nie tamten snemu narodowi. Historia Europy była – dodawa-
Sierpień i Czerwiec, gdyby nie Jan Paweł II. Na- ła – pisana bez naszego udziału. Historia zwycięz-
szym zadaniem jest chronić i pielęgnować pamięć ców II wojny światowej bardzo wyraźnie podzieli-
narodową i symbole z nią związane, a także na- ła wszystkich na dobrych i na złych, na popraw-
uczyć się opowiadać polską historię językiem nych i niepoprawnych. Dopiero po upadku żela-
nowoczesnym i atrakcyjnym. Dajmy się wreszcie znej kurtyny badacze zyskali dostęp do archiwów
zrozumieć Europie i Światu!“. Święta racja. Godne i życiorysów ofiar. A te dane potwierdzają prawdę,
pochwały chęci. Jak jednak miały wyglądać ob- że oba totalitaryzmy – nazizm i komunizm – były
chody rocznicowe w Polsce, skoro nie stworzono równie zbrodnicze“. Słowa te dla nas przecież
jakiejś ogólnopolskiej platformy porozumienia nieszokujące wywołały w Niemczech ogromną
w tych sprawach? Czy była to tylko polska przypa- burzę. Zarzucono łotewskiej minister relatywizm
dłość? Jak w innych krajach europejskich szły historyczny, postawienie znaku równości między
przygotowania do obchodów rocznicowych? nazizmem a komunizmem. Jak można się było
Kwestia ta związana jest z pamięcią europejską. przekonać z późniejszych wystąpień minister, nie

59
było to w żadnym wypadku jej intencją, chciała Wałęsy, który jako pierwszy obala kostkę ogrom-
jedynie zwrócić uwagę na ofiary komunizmu, nego domina symbolizującego mur dzielący nie
uwrażliwić zachodnią opinię publiczną na ten tylko miasto, naród, ale i kontynent, zrobił wielkie
aspekt historii Europy. wrażenie również w jego ojczyźnie.
Przy obchodzeniu rocznicy wybuchu II wojny Także przypomnienie faktu podpisania paktu
światowej trzeba więc uwzględnić różną pamięć, Ribbentrop–Mołotow, który poprzedził wybuch II
jaka istnieje pośród narodów Europy. Dodatkowy wojny światowej, unaoczniło krajom Europy Za-
kłopot stanowi tu pamięć dzisiejszej Rosji o swej chodniej jak ważne to było wydarzenie i jakie
przeszłości. Dotąd podjęcie tych kwestii wiązało miało brzemienne skutki dla krajów Europy Środ-
się z przekreśleniem dotychczasowej polityki hi- kowo-Wschodniej. Po 1939 r. znalazły się one pod
storycznej uprawianej przez Kreml, która polega okupacją dwóch reżymów totalitarnych, nazistow-
na świadomym pomijaniu okresu 1939–1941, skich Niemiec i stalinowskiego ZSRR. Rok 1945 r.
a więc ścisłej współpracy Stalina z Hitlerem. Pery- dla tej części Europy także nie oznaczał pełnego
petie ze sprawą mordu katyńskiego w rosyjskich wyzwolenia, budowy demokratycznego porząd-
organach sprawiedliwości dobrze pokazują natu- ku, lecz przyniósł ponad 40 lat życia w strefie
rę tego problemu. Trudno być tu zagorzałym wpływów ZSRR lub bezpośrednio w granicach
optymistą, ale pewne sygnały zmiany można do- Kraju Rad. Zwłaszcza w RFN data podpisania ukła-
strzec. Nadzieja opiera się jednak nie tyle na sło- du Ribbentrop–Mołotow i wybuch II wojny świa-
wach i postawach zaprezentowanych przez towej były szczególnie upamiętniane. Zorganizo-
przywódców Rosji podczas obchodów rocznicy wano konferencje naukowe, ukazały się nowe
wybuchu wojny w 2009 r., ale przede wszystkim opracowania, wyprodukowano filmy. W rocznicę
związana jest z rosyjską reakcją na tragiczny wy- podpisania paktu ponad 140 intelektualistów
padek samolotu polskiego prezydenta pod Smo- niemieckich wystąpiło publicznie z oświadcze-
leńskiem 10 kwietnia 2010 roku. niem, w którym jednoznacznie i zdecydowanie
Należy przyznać, że w miesiącach poprzedzają- mówili o skutkach przejściowego sojuszu nie-
cych obchody dat historycznych w 2009 r. wielu miecko-radzieckiego. „W całej Europie wspomina-
obserwatorów wyrażało głębokie zaniepokojenie my zmierzch komunistycznych dyktatur w Europie
aktywnością władz i instytucji odpowiedzialnych Środkowo-Wschodniej – pisali sygnatariusze –
za organizację uroczystości. Obawy wzbudził który nastąpił 20 lat temu. Uroczystości i konferen-
także konflikt na linii premier–prezydent, który był cje, wystawy i filmy przypominają odwagę obywa-
rywalizacją między dwoma ośrodkami władzy na telską wielu ludzi, którzy poprzez swój pokojowy
polu polityki historycznej. W kontekście obcho- protest nie tylko pokonali dyktaturę, lecz również
dów rocznic w 2009 r. pojawiło się również pyta- zbudowali podstawę do stworzenia demokracji
nie, czy 2009 r. nie będzie obchodzony jako swego oraz obalenia podziału Europy i Niemiec. Początek
rodzaju rok rocznic niemieckich, czy też zwróci się tego podziału oraz władzy komunistycznej w Eu-
uwagę na inne wydarzenia, które będąc także ropie Środkowo-Wschodniej, trwającej ponad
„niemieckimi“ miały negatywny wpływ na histo- cztery dekady, stanowiła II wojna światowa. Dla-
rię. Ponadto siła oddziaływania obrazów upadają- tego też ze wstydem i smutkiem pamiętamy
cego muru berlińskiego wydawała się być zagro- o 1 września 1939 roku, kiedy to narodowosocja-
żeniem dla wszystkim innych ikon wyzwolenia listyczne Niemcy napadły na Polskę. Osiem dni
Europy Środkowo-Wschodniej, w tym polskiej wcześniej Niemcy i Związek Radziecki podpisały
„Rewolucji Solidarności“ i jej przywódcy, Lecha bezduszny niemiecko-sowiecki pakt, na mocy
Wałęsy. Z perspektywy minionych miesięcy należy którego oba państwa totalitarne podzieliły mię-
z naciskiem podkreślić, że te obawy nie sprawdzi- dzy sobą kraje nadbałtyckie oraz Polskę, Finlandię
ły się. W 2009 r., od dawna już nie dyskutowano i Rumunię. Niemiecki i sowiecki napad na Polskę
i mówiono tyle o II wojnie światowej. Po raz pierw- we wrześniu 1939 roku był preludium do niema-
szy też dyskusja – co warto podkreślić – stała się jącej precedensu zaborczej i niszczącej wojny,
ogólnoeuropejska i przyczyniła się – takie można którą Niemcy wyrządzili swoim sąsiadom w Euro-
mieć wrażenie – do zaakceptowania polifonii pa- pie, zwłaszcza w Polsce, a także w Związku Ra-
mięci istniejącej w dzisiejszej Europie. Organiza- dzieckim, niepojętą krzywdę.“ Był to ważny głos
torzy berlińskich obchodów zburzenia muru za- na forum publicznym, wskazujący na genezę tra-
dbali o uwzględnienie wydarzeń w innych krajach gedii Polski i innych krajów regionu. Ponadto
Bloku Wschodniego, na czele z Polską. Widok w sposób niebudzący żadnych wątpliwości pod-

60
kreślono rolę i znaczenie Polski i innych krajów przez porównanie z dialogiem polsko-niemiec-
wschodnioeuropejskich w obaleniu komunizmu. kim. Ma on swą specyfikę, własną temperaturę
„Nie zapomnimy, że to przede wszystkim Polacy emocji, ale i dobrą wolę w ostatnim czasie, którą
walczący za własną i naszą wolność zadali pierw- strona rosyjska, niewątpliwie pod wrażeniem
sze ciosy systemowi komunistycznemu. Dziękuje- tragedii w Smoleńsku, ale być może także w efek-
my również członkom Karty 77, którzy dodali nam cie mocnego podkreślania przez Polskę wagi
odwagi do życia w prawdzie. Pamiętamy o wszyst- kwestii historycznych, wyraźnie okazała. Ostatnie
kich, którzy utorowali na Węgrzech drogę do de- wypowiedzi prezydenta Miedwiediewa mogą
mokracji i latem 1989 roku otworzyli żelazną zapowiadać zmianę w kwestii postrzegania zbrod-
kurtynę. Sowieccy dysydenci zaangażowani byli ni stalinowskich. „Jeśli mówić o Stalinie i osobach,
w obronę praw człowieka długo przed latami które pracowały pod jego kierunkiem, liderach
głasnosti i pieriestrojki“. Gazety w Polsce – nieza- ówczesnego Związku Radzieckiego – mówił on
leżnie od reprezentowanych profili politycznych w połowie kwietnia 2010 r. – to dokonali oni
– uznały oświadczenie intelektualistów za przeło- zbrodni. Jest to dla wszystkich zrozumiałe i oczy-
mowe i godne najwyższego uznania. wiste. Dokonali zbrodni i wobec własnego narodu
Żywo interesowano się obchodami rocznicowy- i w pewnym sensie wobec historii“. Dzisiaj jeszcze
mi na Westerplatte oraz wypowiedziami polity- trudno powiedzieć, czy ten trend się utrzyma.
ków z państw sąsiednich. Decyzja kanclerz Ange- Mamy jednak więcej argumentów na tak niż
li Merkel o przyjeździe do Gdańska, i potwierdze- w końcu zeszłego „rocznicowego“ roku.
nie tym samym uczestniczenia w obchodach na Zeszłoroczne obchody wybuchu II wojny świa-
Westerplatte długo przed oczekiwanym termi- towej zwracają uwagę na jeszcze inny aspekt –
nem, była bardzo dobrym znakiem. Pokazywał on, kwestię pamięci europejskiej. Jest wielu history-
że Niemcy – pomimo podnoszonych czasami nad ków, którzy podważają próby jej tworzenia.
Wisłą zarzutów o pisaniu historii na nowo, a II Trudno nie odmówić im racji. Często tworzenie
wojny światowej i pierwszych lat powojennych pamięci europejskiej kojarzy się z polityką histo-
w szczególności – nie zmienili swego stosunku do ryczną Unii Europejskiej. Ale i w tym przypadku
września 1939 r., z dużą pokorą podchodzą do tej nie ma tam zgodności, co ma się znaleźć w skarb-
tragedii i własnej odpowiedzialności. Z pewnym nicy tej europejskiej pamięci. Najlepszym tego
niepokojem czekano na wystąpienie premiera dowodem są nie tylko trudności w stworzeniu
Rosji, Władimira Putina. Wiele osób miało w pa- wspólnego muzeum, ale także i podręcznika eu-
mięci wielkie uroczystości w Moskwie sprzed 4 lat, ropejskiego do historii. Wydaje mi się, że odpowie-
kiedy to hucznie obchodzono dzień zakończenia dzią na te problemy winna być akceptacja naro-
II wojny światowej. Dla wielu krajów, w tym Polski, dów tworzących Europę dla polifonii pamięci.
obchody te miały przebieg bolesny i rozczarowu- Podobnie jak to było w przeszłości Starego Konty-
jący. Rosja odwoływała się wtedy jedynie do nentu, także i dzisiaj, jego dużą zaletą jest różno-
„wielkiej wojny ojczyźnianej“, skrzętnie pomijano rodność, choć hołdowanie tym samym warto-
okres dwuletniej współpracy z nazistowskimi ściom. Wprawdzie w zglobalizowanym świecie
Niemcami w latach 1939 – 1941. Ponadto przyjazd dyskusje na temat wartości nie odbywają się zbyt
premiera Putina do Polski poprzedziła niejasna często, umykają one gdzieś pod wrażeniem cią-
antypolska kampania w Rosji, która miała umniej- głego ruchu, przyspieszenia. Polifonia pamięci nie
szyć rolę i znaczenie paktu Ribbentrop – Mołotow oznacza jednak dowolności czy przypadkowości,
i oskarżała Polskę o współpracę z Niemcami hitle- lecz tolerancję i szacunek dla pamięci innych. Tą
rowskimi. Wprawdzie wystąpienie Putina na We- polifonię można osiągnąć jedynie w drodze dialo-
sterplatte było uznane przez część obserwatorów gu, który jest kolejną cechą zjednoczonej Europy.
za mało konkretne, za zbyt ogólnikowe. Zadowa- Jest to wyzwanie, przed którym stoi nie tylko
lające dla nich byłoby tylko otwarte potępienie Polska, Niemcy i Rosja, lecz także inne narody
paktu Ribbentrop – Mołotow i Stalina. Warto jed- Europy. „Tak jak rok 1939 – pisali w swym oświad-
nak przypomnieć, iż premier Putin wypowiedział czeniu intelektualiści niemieccy – również 1989
ważne słowa, m.in. o wznowieniu polsko-rosyj- stał się, choć w inny sposób, rokiem europejskiego
skiego dialogu historycznego i potrzebie budowy przeznaczenia. Wolna i demokratyczna Europa
wspólnego domu historii. Jeszcze raz kłopoty musi być świadoma swojej historii. Potrzebuje
z porozumieniem polsko-rosyjskim pokazały, jak więc pamięci o czasach komunizmu i jego upad-
kruchy jest to dialog i że nie można go oceniać ku. Opowiedział się za tym w kwietniu Parlament

61
Europejski. Pierwszy krok został zrobiony, lecz ten śmy sami od siebie oczekiwać. Rok 1939 był trage-
proces musi być kontynuowany, Europa potrze- dią Polski, Europy i świata. Rok 1989 był wielkim
buje aktywnej oraz świadomej ciężaru odpowie- pozytywnym przełomem, szansą, którą narody
dzialności kultury pamięci. Wyczuli ona przyszłe dostają niezwykle rzadko.
pokolenia na niebezpieczeństwo powstania no-
wych autorytarnych reżimów“.
Powrót do dialogu i współpracy w sferze upa- Notka o autorze:
miętniania i edukacji historycznej jest konieczny.
Nie jest niczyją dobrą wolą ani w Polsce, ani w in- prof. dr hab. Krzysztof Ruchniewicz – historyk,
nym kraju, tylko poważnym obowiązkiem. Nie jest dyrektor Centrum Studiów Niemieckich i Europej-
to sprawa dwustronnych relacji, ale stanu ducha skich im. Willy’ego Brandta Uniwersytetu Wrocław-
całej europejskiej rodziny, także tych jej członków, skiego; kierownik katedry historii najnowszej w tym
którzy pozostają poza granicami UE. To właśnie Centrum, pracownik naukowy Instytutu Historycz-
dzisiaj kontynent nasz potrzebuje spokoju, rozwa- nego UWr.; członek prezydium Polsko-Niemieckiej
gi i solidarności. Potrzebuje dobrych znaków. Komisji Podręcznikowej; koordynator naukowy
Umiejętne pokazanie wydarzeń historycznych nie projektu polsko-niemieckiego podręcznika do hi-
przeciw sobie, ale raczej w kontekście doświad- storii; m.in. członek rady naukowej Niemieckiego
czenia ludzkiego i wysiłków przezwyciężenia Instytutu Historycznego w Warszawie, Hannah
dramatycznej historycznej schedy jest tym, czego Arend Institut w Dreźnie oraz Fundacji im. W. Brand-
Europa od nas oczekuje. Jest tym, czego powinni- ta w Berlinie; członek Grupy Kopernika.

62
KATARZYNA PISARSKA

Formowanie liderów w dyplomacji –


działalność Europejskiej Akademii Dyplomacji

Wbrew obiegowej opinii, we współczesnym, glo- W odpowiedzi na te wyzwania na całym świecie


balizującym się świecie rola dyplomatów nie powstają ośrodki pozarządowe, których oferują
zmiejsza się, a raczej nabiera nowego znaczenia. nie tylko profesjonalne szkolenia dla urzędników
Dyplomaci przestają być pośrednikami jedynie administracji publicznej i dyplomatów, ale rów-
w relacjach państwo–państwo, a funkcjonują nież myślą szerzej o wyzwaniach związanych
w coraz bardziej skomplikowanej strukturze świa- z profesjonalizacją służby zagranicznej. W Polsce
towych powiązań, w których znaczącą rolę odgry- Europejska Akademia Dyplomacji (EAD) realizuje
wają aktorzy niepaństwowi, jak korporacje mię- programy skierowane do czterech grup odbior-
dzynarodowe czy przedstawiciele społeczeństwa ców:
obywatelskiego. Dynamika zachodzących zmian a) studentów i młodych absolwentów zaintere-
i wyzwań, przed którymi stoją dzisiaj ministerstwa sowanych w pracą w polskiej i europejskiej
spraw zagranicznych na całym świecie, nie jest służbie zagranicznej i cywilnej;
jednak odzwierciedlana w jakości szkoleń, które b) pracowników instytycji państwowych, w tym
ministerstwa oferują swoim dyplomatom. Po służby zagranicznej, zainteresowanych podno-
pierwsze, zadania przygotowywania do pracy szeniem swoich kompetencji zawodowych;
oraz doszkalania dyplomatów przekazywane są c) przedstawicieli świata dyplomacji i admini-
albo ośrodkom akademickim, albo realizowane są stracji publicznej państw trzecich; chcących
przez jednostki państwowe takie jak akademie wymienić się doświadczeniami oraz nabyć
dyplomatyczne czy szkoły administracji publicz- profesjonalne umiejętności;
nej. Instytucje te oferują jednak zazwyczaj teore- d) firm funkcjonujących w środowisku międzyna-
tyczne przeszkolenie do zadań, które wymagają rodowym.
w znaczącej mierze znajomości zagadnień prak-
tycznych. Jest to szczególnie widoczne w progra-
mach przygotowujących do pracy nowych dyplo- Wzbudzanie zainteresowania
matów. Zamiast szkoleń kompetencyjnych – ta- pracą w służbie dla państwa
kich jak wystąpienia publiczne, negocjacje mię-
dzynarodowe czy kształtowanie postaw przywód- Poważnym problemem dla polskiej administracji
czych – młodzi adepci otrzymują powtórkę z zajęć publicznej, w tym służby zagranicznej jest rotacja
uniwersyteckich i wiedzy, która była od nich wy- pracowników, w tym ich odpływ do instytucji
magana już na poziomie aplikowania do pracy europejskich czy sektora prywatnego. Ponadto,
w dyplomacji. Po drugie, szkolenia kompetencyj- napływające aplikacje często nie spełniają podsta-
ne, jeżeli się pojawiają, mają charakter doraźny wowych kryteriów koniecznych do zatrudnienia
i ograniczony do często przypadkowej grupy dy- nowych adeptów. Boleśnie odczuwalny jest po-
plomatów. Odpowiednia jednostka proponuje wszechny brak myślenia w kategoriach przywódz-
szkolenia à la carte, z której każdy wybiera to co twa pracowników administracji publicznej, gdzie
w danej chwili go interesuje. Oferta szkoleń nie bierność zbyt często ogranicza skuteczność dzia-
stanowi tym samym części gruntownie przemy- łania. Sytuacja ta jest konsekwencją nie tylko
ślanej i przygotowanej strategii rozwoju ścieżki niewystarczającej konkurencyjności płacowej
kariery zawodowych dyplomatów. Po trzecie sektora publicznego w stosunku do sektora pry-
w końcu, brak takowej jasnej ścieżki kariery oraz watnego, ale również braku jasnej strategii pań-
zapewniania ustawicznego rozwoju, w połączeniu stwowej oferowania rozwojowych miejsc pracy
z niewystarczającym często wynagrodzeniem dla najlepszych absolwentów, którzy oprócz wie-
w stosunku do powierzanych obowiązków, znie- dzy posiadają praktyczne doświadczenie w przy-
chęca najlepiej wykształconych i ambitnych mło- wództwie i zarządzaniu. W rezultacie młodzi ludzie
dych ludzi do służby na rzecz państwa. wybierają pracę w organizacjach międzynarodo-

63
wych, które oferują im nie tylko dobrą płacę, ale sku międzynarodowym. Są one jednak nieade-
również jasną ścieżkę rozwoju i kariery zawodo- kwatne dla potrzeb kadry kierowniczej, która
wej. Aby zminimalizować te negatywne trendy, pełni funkcje łączące umiejętności menadżerskie,
Europejska Akademia Dyplomacji od ponad sze- przywódcze i nadzorcze w centrali oraz na pla-
ściu lat prowadzi swój flagowy program, jakim jest cówkach dyplomatycznych. Osoby te pracują
„Akademia Młodych Dyplomatów”. Skierowany w zróżnicowanym środowisku międzynarodowym
jest on do studentów ostatnich lat i absolwentów, wymagającym zaawansowanych umiejętości ko-
planujących podjąć w niedalekiej przyszłości munikacji i negocjacji. Dlatego drugą grupą doce-
pracę w polskiej służbie zagranicznej oraz polskiej lową szkoleń Europejskiej Akademii Dyplomacji
służbie cywilnej. W każdym roku akademickim są urzędnicy, którzy już posiadają bogate do-
program kończy ponad 240 studentów, reprezen- świadczenie w pracy na rzecz państwa, w obsza-
tujących około 90 uczelni z Polski i zagranicy. Re- rach wymagających ścisłej współpracy międzyna-
ceptą na sukces, oprócz wyjątkowości oferowane- rodowej. Uczestnikami szkoleń EAD są pracownicy
go programu, jest niezwykła konkurencyjność wielu ministerstw na szczeblu kierowniczym,
procesu rekrutacji. Na jedno miejsce przypada którzy reprezentują Polskę u grupach roboczych
w niektórych rocznikach nawet 4 kandydatów. Unii Europejskiej i na licznych forach międzynaro-
Akademia nie szkoli jednak przyszłych dyploma- dowych. Unikalność zajęć oferowanych przez
tów, lecz liderów w dyplomacji. Program podzie- Akademię wiąże się z łączeniem najlepszych ele-
lony jest na cztery części. Pierwsza z nich to dys- mentów programów szkoleniowych, z których
kusje panelowe z wybitnymi politykami i urzędni- korzystają wielkie korporacje międzynarodowe,
kami najwyższego szczebla służby zagranicznej z podejściem „szycia na miarę” uczestników (tailor-
i cywilnej na tematy najważniejsze dla przyszłości made approach) każdego organizowanego szko-
służby dla państwa. Druga obejmuje grupy spe- lenia. Uwzględniają one również kontekst pracy
cjalizacyjne (służba zagraniczna, służba cywilna, i zróżnicowanie obowiązków poszczególnych
instytucje międzynarodowe) i warsztaty z komu- osób i obejmują taką tematykę, jak umiejętności
nikacji (w tym negocjacje międzynarodowe, praca negocjacji wewnątrz Rady Unii Europejskiej czy
z mediami czy budowanie silnej marki Polski). wystąpienia publiczne w grupach roboczych UE.
Trzecia to laboratorium dyplomacji, prowadzone Co najważniejsze prowadzone są w językach pra-
przez najlepszych praktyków, która obejmuje za- cy urzędników i dyplomatów zajmujących się
jęcia z zakresu niezbędnej w pracy dyplomatycz- współpracą międzynarodową, a więc po angielsku
nej wiedzy: savoir-vivre, protokół i korespondencja lub francusku.
dyplomatyczna, wystąpienia publiczne. Ostatnia
część to dni narodowe, w ramach których uczest-
nicy mają okazję spotkać się z szefami placówek Dzielenie się doświadczeniem
krajów akredytowanych w Polsce. Zadaniem pro- z innymi państwami
gramu „Akademia Młodych Dyplomatów”, który
dziś ma około 1500 absolwentów, jest nie tylko Polska, jako państwo wielkiego sukcesu transfor-
zachęcenie młodych ludzi do pracy na rzecz pań- macji ustrojowej, ma moralny obowiązek dzielenia
stwa, ale też zaopatrzenie ich w niezbędne narzę- się swoimi doświadczeniami z tymi państwami,
dzia do pracy w służbie zagranicznej czy cywilnej. które nadal pozostają na drodze rozwoju ku de-
Tym zadaniem jest zmiana myślenia o służbie dla mokracji i pełnej wolności rynkowej. Szczególnie
państwa jako obszarze potrzebującym kompe- cenne dla dyplomatów państw trzecich są do-
tentnych urzędników, będących równocześnie li- świadczenia wynikające z naszego członkostwa
derami zmian. w Unii Europejskiej. Odpowiadając na to zapotrze-
bowanie, EAD organizuje Europejskie Warsztaty
Dyplomatyczne, które pomagają członkom korpu-
Szkolenia dla urzędników „szyte na su służby cywilnej i zagranicznej państw trzecich
miarę” lepiej zrozumieć kluczowe aspekty polityki zagra-
nicznej UE, w tym takie programy, jak Partnerstwo
Szkolenia „w pigułce”, oferowane przez akademie Wschodnie. Ponadto, warsztaty oferują zagranicz-
dyplomatyczne czy inne jednostki państwowe, nym dyplomatom nabycie szeregu umiejętności
mogą być wystarczające dla nowych dyplomatów, praktycznych: od wystąpień publicznych po lob-
dopiero uczących się funkcjonowania w środowi- bing w instytucjach europejskich. Innym progra-

64
mem realizowanym przez EAD jest Polsko-Amery- lenie funduszy. Dziś najważniejsze są konkretne
kańska Parlamentarna Wymiana Młodych Liderów rezultaty, które możliwe są tylko przy zastosowa-
pod egidą Kongresu Stanów Zjednoczonych oraz niu spójnego programu szkoleń nakierowanego
Parlamentu Rzeczypospolitej Polskiej. Głównym na wieloletni i wieloetapowy rozwój urzędników
celem programu jest ukazanie młodzieży ze Sta- i dyplomatów. W tym obszarze coraz bardziej
nów Zjednoczonych i Polski korzyści płynących ewidentna staje się potrzeba współpracy instytu-
z przyjacielskich relacji między oboma krajami. cji administracji publicznej z sektorem pozarządo-
Poprzez intensywny program pobytu w obu pań- wym oraz biznesem. Tylko bowiem połączenie sił
stwach program pozwala na stworzenie grupy z jednostkami, które mają bogate doświadczenie
świadomych młodych liderów, którzy dzięki swo- w profesjonalnym szkoleniu i doszkalaniu pracow-
im działaniom dzielą się ze swoimi rówieśnikami ników administracji publicznej, zwiększa szansę
wiedzą, zdolnościami i poczuciem globalnej od- na umięjętne stawienie czoła najważniejszym
powiedzialność. W końcu, w ramach współpracy wyzwaniom związanym z profesjonalizacją służby
międzynarodowej EAD, wraz z Protokołem Dyplo- na rzecz państwa.
matycznym Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP,
prowadzi kursy języka polskiego dla dyplomatów,
wychodząc naprzeciw potrzebom przedstawicie- Notka o autorce:
li akredytowanego w Polsce korpusu dyploma-
tycznego. dr Katarzyna Pisarska – doktor nauk ekonomicz-
Profesjonalizacja służby na rzecz państwa nych; założyciel i dyrektor Europejskiej Akademii
w kontekście międzynarodowym wymaga nie- Dyplomacji; obecnie również adiunkt w Szkole
ustannych inwestycji w kształcenie i szkolenie Głównej Handlowej w Warszawie oraz agent bry-
urzędników i dyplomatów. Doświadczenia ostat- tyjskiego historyka, profesora Normana Daviesa;
niej dekady, związane z przeobrażeniami społecz- od 2006 r. ekspert Rady Europy ds. społeczeństwa
nymi na całym świecie, wiążą się natomiast z ko- obywatelskiego na obszarze postsowieckim oraz
niecznością całościowego, ale i praktycznego pomysłodawca regionalnych kongresów NGO;
podejścia do programu szkoleń i doboru ich stypendystka programu Fulbrighta na Harvard
uczestników. Należy odejść od ilościowych wy- University (2007) oraz Visiting Scholar na Johns
znaczników, takich jak liczba przeszkolonych dy- Hopkins University w Waszyngtonie (2010); absol-
plomatów czy wielkość przeznaczonych na szko- wentka SGH i College of Europe w Brugii.

65
AGNIESZKA ŁADA

Książka:
Rosja dziś i jutro. Opinie polskich i niemieckich ekspertów

W ostatnim czasie ukazała się książka: Agnieszka Książka dostępna na: www.isp.org.pl
Łada (red.), Elżbieta Kaca, Kai-Olaf Lang, Jan Pe-
ters, Rosja dziś i jutro. Opinie polskich i niemieckich
ekspertów, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa
2010.
Warunkiem i szansą prowadzenia trudnego
polsko-niemieckiego dialogu na temat Rosji oraz
– w miarę możliwości – rozwijania wspólnych
dwustronnych lub europejskich inicjatyw w tej
dziedzinie jest dokładne poznanie opinii sąsiada
dotyczących Rosji. Czy w polskim i niemieckim
podejściu do tego kraju obowiązują stałe zasady,
czy może ulegają one zmianie? Jak bardzo nega-
tywnie „gorące tematy“ w obszarze stosunków
z Rosją wpływają na relacje polsko-niemieckie? Jak
można zapobiegać polsko-niemieckim nieporozu-
mieniom w tej dziedzinie i przezwyciężać różnice
interesów? Gdzie występują szanse na wspólne
polsko-niemieckie działanie wobec Rosji?
Niniejsza publikacja dąży do znalezienia odpo- Notka o autorce:
wiedzi na powyższe pytania. Na podstawie roz-
mów przeprowadzonych w Polsce i w Niemczech dr Agnieszka Łada – doktor nauk politycznych,
na przełomie 2009 i 2010 roku z czołowymi pol- kierownik Programu Europejskiego/Analityk In-
skimi i niemieckimi ekspertami, którzy zajmują się stytutu Spraw Publicznych; specjalizuje się w te-
problematyką rosyjską, przedstawiono ich opinie matyce polsko-niemieckiej oraz europejskiej,
dotyczące postrzegania przez nich Rosji oraz po- zwłaszcza w tematach dotyczących instytucji eu-
lityki wobec tego kraju. Zestawienie poglądów ropejskich, prasoznawstwa i edukacji obywatel-
specjalistów z obu państw wskazuje na różnice, skiej; członek Zespołu Doradców Społecznych
ale także podobieństwa w polskim i niemieckim przy Przewodniczącym Sejmowej Komisji Spraw
postrzeganiu Rosji. Zagranicznych.

66
Przyszłe tematy:

Problematyka bezpieczeństwa międzynarodowego

W poprzednim numerze m.in.:

Kazimierz Wóycicki, Rosyjska agenda


Andrzej Ananicz, Rosja po dwóch małych wojnach
Aleksander Smolar, O co chodzi Rosji?
Agnieszka Łada, Jak Polacy widzą Rosjan?
Zbigniew Czachór, Wyzwania dla UE

67
68