You are on page 1of 90

SYMBOL

Revist kulturore / Cultural Magazine


Tiran-Prishtin-Shkup
Nr. 11, 2017 / No 11, 2017

Ag APOLLONI
Kryeredaktor / Editor-in-chief

Agron Tufa, Albulena Blakaj


Sherif Luzha, Orjela Stafasani
Redaksia / Editorial board

Xhemajl Avdyli
Botues / Editor

Rrezeart Galica Giqi


Dizajner / Designer

Arben Januzi, Gzim Arifi


Menaxher / Managing office

ISSN 2415-2749 (Online)


ISSN 2310-9998 (Print)

Webpage: www.omprom.com
E-mail: symbol@omprom.com

Telefonat / Phones
+355675791574 (Tiran/Tirana)
+37744107873 (Prishtin/Pristina)
+37744414285 (Shkup/Skopje)

All right reserved by OM Publisher

SYMBOL 11 3
4 SYMBOL 11
PRMBAJTJA / CONTENT

Intervista / Interview

-Jonathan Culler: A Life in Criticism / Nj jet pr kritikn 6

-Jonathan Culler: Kontrata narrative / Narrative Contracts 16

Tregim / Story

-Blerim Shala: Kthimi / The Return 19

Kritik / Critical Writings

-Albert Aurier: I izoluari:Vincent van Gogh / Isolated:Vincent van Gogh 23

-Vincent van Gogh: Letr falnderuese / Acknowledgment letter 25

-Thomas Steinfeld: E penguara / A Girl in Exil 28

-Ludwig von Mises: Socializmi vs Shkmbimi n treg / Socialism vs Market Exchange 30

-Robert Willton: Musine Kokalari: njqind vjet e fshehur / Musine Kokalari: a hundred
hidden years 36

-Ag Apolloni: Metateatri dhe miti / Metatheatre and myth 38

-Primo Shllaku: Kush asht Frederik Reshpja? / Who is Frederik Reshpja? 51

-Marci Shore: Nj parahistori e post-t-vrtets n Lindje dhe Perndim/ A pre-history


of post-truth, East and West 73

-Orjela Stafasani: Kosova: Fake news n demokracin e brisht / Kosovo: fake news in
struggling democracy 81

SYMBOL 11 5
Jonathan Culler

Xhonatan Kaller(1944) sht kritik amerikan Jonathan Culler(1944) is an American literary


dhe profesor i anglishtes n Universitetin e Kor- critic and Professor of English at Cornell
nellit. Libri i tij, Poetika strukturaliste, sht shpr- University. HisStructuralist Poetics won MLAs
blyer me mimin Lowell Prize dhe i ka krijuar au- Lowell Prize and established his reputation as
torit t saj reputacionin si nj ndr kritikt m t themost prominentliterarycritics. The other
njohur. Libri tjetr i tij, Teori letrare: nj hyrje shum book Literary Theory: A Very Short Introductionhas
e shkurt sht prkthyer n 26 gjuh, prfshir been translated into some 26 languages.
edhe gjuhn shqipe.
Professor Culler has been President of the
Profesor Jonathan Culler ka qen president i American Comparative Literature Associa-
Shoqats Amerikane t Letrsis komparative tion and chair of the departments of English,
dhe shef i departamenteve t Anglishtes, Letr- Comparative Literature, and Romance Studies
sis komparative dhe studimeve t gjuhve ro- at Cornell. He was elected to the American
mane n Kornell. Nga viti 2001 sht antar i Academy of Arts and Sciences in 2001 and to
Akademis Amerikane t Arteve dhe Shkencave, the American Philosophical Society in 2006. He
kurse nga viti 2006 sht antar i Shoqats Filo- currently serves as Secretary of the American
zofike Amerikane.Tash punon si sekretar i Kshil- Council of Learned Societies and as the Chair
lit Amerikan t Shoqatave Msimore dhe si shef i of the New York Council for the Humanities.
Kshillit t Nju Jorkut pr Shkencat Humane.

6 SYMBOL 11
K R IT I K

SYMBOL 11 7
NJ JET
PR
KRITIKN

XHONATAN KALLER
I N T E R V I S T O I : A g A polloni

- Profesor, si keni filluar me kritik? Keni qen i es t Kritiks s Re (sigurisht nj prpjekje e pa-
motivuar nga babai juaj, Duajt Kaller,1 apo ju ka ard- kicave n Harvard n vitet 1960), un u njoha me
hur si shtys e brendshme? fenomenologjin dhe strukturalizmin n Harvard
XHONATAN KALLER: Kush e di se far n nj kurs mbi Tendencat n Kritikn Letrare, t
na motivon n skutat e mendjes? sht gjith- mbajtur nga Xhozef Frenk2, nj profesor vizitor
mon e vshtir ta thuash. Sigurisht q nuk kisha nga Princetoni, n vjeshtn e vitit 1965. Kur
ambicie t hershme pr t br kritik letrare. vazhdova t punoj n Letrsin Krahasuese n
Kam kaluar nj vit n Angli pasi kisha mbaruar Oksford, bra nj tez t shkurtr (e nevojshme
shkolln e mesme dhe atje kam pasur nj msues pr bachelor) mbi fenomenologjin dhe kritikn
shum dinamik t anglishtes, i cili u interesua pr letrare, t fokusuar te Merlo-Ponti3 dhe kritikt
mua; edhe studimet letrare n at shkoll ishin e Shkolls s Gjenevs4 (Pule, Rishar, Starobins-
shum t ndryshme nga ato n shkollat e mesme ki etj). Leximi i kritikve bashkkohor francez
amerikane - shum m t fokusuara dhe inten- ishte ai ka me t vrtet m interesonte te
sive. N Harvard u diplomova pr Histori dhe strukturalizmi (Barti, Zheneti), por n t vrtet
Letrsi. Kurset e letrsis mu dukn m intere- nuk kishte asnj n fakultetin e Oksfordit q t
sante sesa kurset e historis dhe, kur fitova nj ishte i interesuar ose i informuar mbi struktural-
burs n Rhodes pr Oksford, vendosa t studio- izmin. Kur vendosa pas bachelor-it t qndroja
ja Letrsin Krahasuese. Por ndrkoh n Angli n Oksford dhe ti ndiqja studimet doktorale,
aplikova pr nj pun verore n kompanin kon- mendova t prqendrohesha te strukturalizmi,
sulente t menaxhimit, McKinsey, dhe nse do t por sigurisht nuk do t ma pranonin nj tem
m kishin pranuar, mund t kisha shkuar n botn 2
Xhozef Frenk (ang.: Joseph Frank) ka qen studiues,
e biznesit. profesor dhe ekspert i jets dhe veprs s Dostojevskit.
Libri i tij n pes vllime, Dostojevski: shkrimtari n kohn e
tij, konsiderohet si biografia m e mir n t gjitha gjuht,
- Ju jeni shkolluar n Harvard, mandej n Oksford, prfshir edhe rusishten.
ku jeni njohur me teorit franceze. A mos sht ky ka-
3
Moris Merlo-Ponti (fr.: Maurice Merleau-Ponty) ka
qen filozof fenomenologjik francez. Ka shkruar librat:
lim nga njri universitet te tjetri njkohsisht edhe ka- Fenomenologjia e perceptimit, Humanizmi dhe terrori, Lavde
lim nga Kritika e Re (Amerikane) n Strukturalizm? filozofis, E dukshmja dhe e padukshmja etj.
KALLER: Jo, prderisa trajnimi im kryesor 4
Sintagma Shkolla e Gjenevs i referohet (1) nj
grupi gjuhtarsh (F. de Sosyri, Sharl Baji etj.) t vendosur
n Harvard ishte me msuesit q ishin simpatizu- n Gjenev, q ishin pionier t gjuhsis strukturaliste
moderne dhe (2) nj grupi teoriciensh dhe kritiksh letrar
1
A. Duajt Kaller (ang.: A. Dwight Culler, 1917-2006) ka q punojn nga nj perspektiv fenomenologjike. Kalleri
qen kritik dhe profesor i anglishtes n Universitetin e Jelit. ktu i referohet grupit t dyt, ku bjn pjes: Zhorzh Pule,
Ka shkruar librat: Intelekti perandorak, Pasqyra viktoriane e Zhan-Pjer Rishar, Zhan Starobinski, Marsel Rejmon, Gaston
historis, Poezia e Tenisonit etj. Bashlar etj.

8 SYMBOL 11
A Life
in
Criticism

JONATHAN CULLER
I N T E RV I E W E D b y A g A P O L L O N I

- Professor, how did you start in criticism? Have you eton, in the fall of 1965. When I proceeded to
been motivated by your father, Dwight Culler, or it graduate work in Comparative Literature at Ox-
was just an internal impulse? ford, I undertook a short thesis (required for the
JONATHAN CULLER: Who knows what mo- B. Phil. Course) on phenomenology and literary
tivates us at a deep level? It is always hard to tell criticism, focused on Merleau-Ponty and on the
about such things. I certainly did not have an early critics of the Geneva School (Poulet, Richard,
ambition to do literary criticism. I spent a year Starobinski, etc.). This reading in contemporary
in England after finishing secondary school and French criticism was what really got me inter-
there I had a very dynamic English teacher, who ested in structuralism (Barthes, Genette), but
took an interest in me; also literary studies in that there was really no one on the faculty at Oxford
school were very different from what happened who was interested in or knowledgeable about
in American high schools much more focused structuralism. When I decided after the B.Phil. to
and intense. At Harvard I majored in History and stay at Oxford and pursue a doctorate, I thought
Literature and found the literature courses more about working on structuralism but certainly
interesting than the history courses, and when I would not have been accepted to do so by the
won a Rhodes Scholarship to Oxford I decided to Faculty of Modern Languages, has they not just
study Comparative Literature. But while in En- elected Stephen Ullman, an expert in stylistics, to
gland I applied for a summer job with McKinsey, the Chair of Romance Languages. He had broad
the fancy consulting firm, and if I had gotten that interests in the relations between linguistic and
job I might have gone into the business world. literary criticism, and I wrote to him before he
had even arrived in Oxford, asking whether he
- You are educated at Harvard and later at Oxford, would agree to supervise a dissertation on the
where I suppose you were introduced to French the- use of models from structuralist linguistics in lit-
ories. Is this transition from one university to another erary criticism and he said yes. The Faculty could
also a transition from New Criticism to Structuralism? not really reject the first student of the man they
CULLER: No, while my primary training at Har had just elected to a professorial chair.
vard was with teachers who were sympathetic to During my years working with Ullmann, there
the New Criticism (certainly a minority endeav- was really no one else at Oxford interested in
or at Harvard in the 1960s), I was introduced to or knowledgeable about structuralism, and actu-
phenomenology and structuralism at Harvard in ally that was quite important for me. Feeling that
a course on Trends in Literary Criticism, taught I knew more about these things than anyone in
by Joseph Frank, a visiting professor from Princ- Oxford (even Ullmann was not knowledgeable,

SYMBOL 11 9
t till n Fakultetin e Gjuhve Moderne, nse isha n gjendje ta gjeja nj pun si msimdhns i
Stiven Ullman5, nj ekspert n stilistikn e gjuhs, frengjishtes n Kolegjin Seluin t Kembrixhit, ka
nuk do t ishte zgjedhur Shef i Gjuhve Romane. do t thot se po e kaloja kohn duke msuar
Ai kishte interesa t gjera n marrdhniet midis letrsi franceze. Gjat pes viteve n Kembrixh,
kritikave gjuhsore dhe letrare dhe i shkrova atij bra dy her aplikimin pr tu angazhuar si m-
para se t vinte n Oksford, duke e pyetur nse simdhns n fakultetin e anglishtes dhe n Kem-
do t pajtohej ta mbikqyrte nj disertacion mbi brixh, dhe isha shum afr pr ta kaluar pragun
prdorimin e modeleve nga gjuhsia struktural- e konkursit (Poetika Strukturaliste ishte n interes
iste n kritikn letrare dhe ai qe dakord. Fakulteti t Rejmond Uilliamsit6, Graham Hafit7 dhe t t
nuk mund ta refuzonte kurrsesi nxnsin e par tjerve n fakultetin e anglishtes), por, n fund, ata
t njeriut q sapo e kishin zgjedhur shef. zgjodhn dik tjetr. Libri im Floberi erdhi m
Gjat viteve kur punoja me Ullmanin, nuk ki shum se rastsisht. Graham Hafi po krijonte nj
shte njeri tjetr n Oksford q interesohej apo q seri studimesh kritike mbi romancierin e madh
dinte dika rreth strukturalizmit, dhe kjo ishte mjaft pr nj botues t ri, Elek Books, dhe na ftoi disa
e rndsishme pr mua. Ndjenja se dija m shum prej studiuesve t rinj pr t takuar prfaqsues-
pr kto gjra sesa kushdo tjetr n Oksford (ma in e botuesit, i cili krkoi prej secilit prej nesh ti
dje as Ullmann-i nuk ishte n rrjedha, thjesht ishte thoshim nse kishim ndonje autor pr t cilin do
i interesuar pr temn) m dha shum besim pr t donim t shkruanim ndonj libr. Po msoja
t shkruar recensione pr botimet e reja dhe pa rregullisht Floberin dhe knaqesha duke punuar
dyshim m ndihmoi ta prvetsoj nj ton autoritar pr t, kshtu q thash Floberi dhe u ftova t
n Poetikn Strukturaliste. paraqisja nj propozim, t cilin e pranuan.
M pas gjeta nj pun si msimdhns universitar
- A ishte doktorata juaj konkretizim i bindjeve t n frngjisht dhe si lektor n Kolegjin Brasenos, n
strukturalistve (natyrisht, s pari i formalistve) mbi Oksford, ku kalova gjith kohn duke dhn letr-
studimin e letrsis si fakt gjuhsor? si franceze, kshtu q prgjigjja e thjesht sht e
KALLER:Teza e doktorats, nga e cila doli pastaj dyfisht: tet vitet e para si msues, msova letrsi
Poetika strukturaliste, flet pr zbatimin e drejtprdrejt franceze, dhe kjo m futi n kto ujra; po ashtu,
t modeleve gjuhsore n gjuhn e letrsis, si te Ro- lvizjet teorike q veanrisht m interesonin ishin
man Jakobson, por i kushton m s shumti vmendje ato t francezve. Q nga viti 1977, megjithat, kam
analogjis midis gjuhsis dhe poetiks dhe kshtu re- punuar si profesor i anglishtes dhe i letrsis kra
alisht nuk e trajton letrsin si nj fakt gjuhsor. hasuese dhe kam qen i lir t punoj fardo q
m ka interesuar.
- Librat tuaj, Floberi, Poetika strukturaliste,
Sosyri, Barti, kan objekt francezt. Cili ka qen - Librat tuaj kritik njihen gjithandej, jan prk-
kontakti juaj i par me Francn dhe si u b letrsia thyer n mbi njzet gjuh dhe prdorur npr shum
franceze tema juaj e preferuar? universitete. Ndoshta libri m i famshm sht Po-
KALLER: Kam kaluar tre muaj n Franc n etika strukturaliste, i konsideruar si nj prej prezan-
vitin 1962, para se t hyja n Harvard, dhe kam timeve t para t lvizjes strukturaliste frnge n an-
vazhduar ta studioja letrsin franceze, s bashku glisht. Si e zgjodht kt objekt (t pazakonshm pr
me at angleze dhe italiane, gjat viteve t mia amerikant) dhe si e shkruat?
atje. sht fakt se strukturalizmi ishte kryesisht KALLER: Si e prmenda m lart, vendosa t
frengjisht, ka m detyroi ta bja tezn time t qndroja n Oksford pr t br nj doktorat dhe
doktorats n Fakultetin e Gjuhve Moderne, 6
Rejmond Uilliams (ang.: Raymond Williams) ka qen
n frengjisht, dhe jo n anglisht, dhe m pas t romancier, kritik dhe profesor n Universitetin e Kembrixhit,
gjat viteve 60-80 t shekullit t kaluar.
5
Stiven Ullman (Ang.: Stephen Ullmann; Hungarian: Istvn 7
Graham Haf (angl.: Graham Hough) ka qen kritik letrar
Ullman) ka qen gjuhtar dhe profesor hungarez, i cili e anglez. Ka punuar si profesor i Anglishtes n Universitetin
kaloi pjesn m t madhe n Angli dhe shkroi mbi stilin dhe e Kembrixhit nga 1966 deri m 1975. Ka shkruar librat: Ro
semantikn n gjuht romane. Ka shkruar librat: Parimet e mantikt e fundit, Dielli i errt, Imazhi dhe prvoja, Stili dhe stilistika
semantiks, Fjalt dhe prdorimi i tyre, Gjuha dhe stili etj. etj.

10 SYMBOL 11
INTERVIEW

merely interested in the topic) gave me a lot of the simple answer is two-fold: for my first eight
confidence, in writing reviews of current publica- years as a teacher, I taught French literature, and
tions and doubtless helped me adopt an authori- that set me on this course; and the theoretical
tative tone in Structuralist Poetics. movements that particularly interested me were
French. Since 1977, however, I have been a pro-
- Is your D.Phil. thesis concretizing the convictions of fessor of English and Comparative Literature and
structuralists (and, of course, the formalists before free to work on whatever interests me.
them) on the study of literature as a linguistic fact?
CULLER: The D.Phil. thesis, which shortly be - Your critical books are well-known, translated into over
came Structuralist Poetics, discusses the direct ap twenty languages, and highly talked within universities.
plication of linguistic models to literary languages, But perhaps the most famous is Structuralist Poetics,
as in Roman Jakobson, but devotes most of its which is considered as one of the first introductions
attention to the analogy between linguistics and to the Frenchstructuralistmovement available in En-
poetics, and so really does not treat literature as glish. How did you choose this object, (which was not
primarily a linguistic fact. familiar for the Americans), and how did you write it?
CULLER: As I mentioned above, I decided to
- Your books, Flaubert, Structuralist Poetics, Sau- stay at Oxford to do a D.Phil. and was looking
ssure, Barthes, etc., have French objects.What was for a topic. One idea was to work on the Col-
your first contact with France and how did French lit- lege de Sociologie in France (an interesting group
erature become your favorite object? of Surrealist intellectuals: Roger Caillois, Michel
CULLER: I spent three months in France in 1962, Leiris, Georges Bataille). The other was to move
before entering Harvard, and continued to study on from phenomenology (the subject of my B.
French literature, along with English and Italian, Phil.Thesis), to the next major critical movement,
during my years there. It was really the fact that Structuralism (of great contemporary interest in
structuralism was primarily French that led me to France at that moment 1968). I did not par-
do my D.Phil. in the Faculty of Modern Languages ticularly like the faculty member with whom it
rather than in English, and then I was able to get a would have been logical to work on the College
job as Fellow in French at Selwyn College, Cam- de Sociologie, so when Ullmann agreed to direct
bridge, which meant that I was spending my time a thesis on structuralism, I chose that topic. I
teaching French literature. During my five years in made the mistake of starting with Levi-Strauss,
Cambridge, I did twice apply for University Lec- who was the first major figure outside linguistics
tureships in English and Cambridge, and got quite to identify himself with structuralism, and starting
far in that competition (Structuralist Poetics was with his first major work, The Elementary Struc-
of interest to Raymond Williams, Graham Hough tures of Kinship, quite a technical book. I spent
and others in the English faculty), but they each too much time learning about Anthropology and
time chose someone else in the end. My Flau- studying this work and wrote about 80 pages
bert book came about rather by chance. Graham which never made it into the dissertation. But
Hough was creating a series of critical studiers of aside from that false start, what I produced for
major novelist for a new publisher, Elek Books, and the dissertation was able to go quite directly into
he invited some of us young scholars to meet the the book. The main change was to cut out all the
publishers representative, who asked each of us if extraneous references, to non-structuralist ap-
there was someone we would like to write a book proaches to this or that topic, which my supervi-
about. I was teaching Flaubert regularly and en- sor had urged me to put into the dissertation, in
joyed working on him, so I said Flaubert and was the interests of making it a more comprehensive
invited to submit a proposal, which they accepted. study of the uses of linguistics in literary criticism.
I then got a job as Universit Lecturer in French
and Fellow of Brasenose College, Oxford, where - From what kind of circumstances the structuralism
I spent all my time teaching French literature, so has been dictated?

SYMBOL 11 11
po krkoja nj tem. Nj ide e kisha q t punoja n KALLER: sht e vrtet se Sontagu dhe un
Kolegjin e Sociologjis n Franc (nj grup intere- ndryshojm n at q propozojm. Ajo dshiron
sant i intelektualve surrealist: Rozhe Kajua, Mishel t promovoj nj vlersim m efektiv t veprave
Lers, Zhorzh Bataj). Tjetra ishte q t lvizja nga pr lexuesit e t gjith llojeve, ndrsa si thoni ju,
fenomenologjia (tema ime e diploms) kah lvizja un debatoj pr at q duhet t marr prparsi
tjetr kryesore kritike, strukturalizmi (drejtim me n studimet letrare. Un nuk do t thosha se jam
interes t madh n Francn e asaj kohe - 1968). Nuk pro interpretimit n at artikull; e kuptoj se sigu
m plqente fare nj person i fakultetit me t cilin risht ai do t vazhdoj, pavarsisht ka them un.
do t ishte logjike t punoja n Kolegjin e Sociolog- Un vetm prpiqem ti ndryshoj prioritetet. Sa i
jis, kshtu q kur Ullmani ra dakord t drejtonte prket rolit t interpretimit, meq veprat letrare na
tezn time mbi strukturalizmin, un e zgjodha at tregojn pr botn, sht e natyrshme q lexuesit
tem. Bra gabim q fillova me Levi-Strosin, i cili t jen t interesuar n at q thon ato. do libr
ishte figura e par e madhe jasht gjuhsis q iden- interpretues mund t jet gjithashtu nj burim kn-
tifikohej me strukturalizmin dhe q nisa me veprn aqsie n studimet letrare. Por un mendoj se n
e tij t par t madhe, Strukturat elementare t fisit, gjysmn e fundit t shekullit XX, interpretimi u b
nj libr mjaft teknik. Kam kaluar shum koh duke qllim n studimin e veprave letrare. Kjo sht dika
msuar rreth antropologjis dhe duke e studiuar mjaft e re. Asnj nga kritikt e mdhenj para shek-
at vepr dhe kam shkruar rreth 80 faqe t cilat ullit XX nuk shpenzonte kohn n interpretimin e
kurr su futn n disertacion. Por, nse e prjashto- veprave letrare. Kritika zakonisht sht vlersuese,
jm kt fillim t gabuar, pjesa tjetr q shkrova pr ose prqendrohet n natyrn e letrsis n prgji
disertacionin ishte e vlefshme pr tu botuar edhe thsi dhe n rndsin e saj kulturore. Dhe n stu
si libr. Ndryshimi kryesor ishte heqja e t gjitha dimin e letrsis para shekullit XX studentt bn
referencave t jashtme, qasjeve jo-strukturaliste n shum gjra t tjera n vend se ti interpretonin
kt apo at tem t cilat mbikqyrsi im m kishte ato: i prkthyen, i imituan, i prshkruan strukturat
krkuar ti fusja n disertacion, n interes t studim- dhe komponentt e tyre formale dhe retorike. Un
it m gjithprfshirs t prdorimeve t gjuhsis mendoj se interpretimi duhet t shihet si nj mnyr
n kritikn letrare. pr tu ballafaquar me letrsin mes t tjerash.

- Nga cilat rrethana sht diktuar strukturalizmi? - Sa ndihmon letrsia krahasuese n studimin e let
KALLER: Shum gjra jan shkruar mbi rre rsis s vendeve t vogla dhe sa ndihmon n njohjen
thanat q ndikuan n ngritjen e strukturalizmit, por e tyre? far mendoni pr letrsin e krijuar n Ball-
un me t vrtet nuk dua t hyj n ato debate kan?
dhe nuk di se sa e rndsishme sht pr llojin e KALLER: Natyrisht, ka komparatist t cilt
poetiks q promovon Poetika strukturaliste, e cila n e studiojn letrsit e vendeve t vogla dhe q
retrospektiv duket mbi t gjitha nj prpjekje pr mund tu ndihmojn atyre t bhen m t njo-
t sistemuar, pr t llogaritur, llojin e kompetencs hura. Nga ana tjetr, meqense komparatistt
letrare q shfaqet n traditn e interpretimit letrar, po trheqin edhe letrsin m t rndsishme,
gj q zakonisht nuk ishte ajo q strukturalistt mund ti ln pas dore veprat e vendeve t vogla,
francez mendonin se po e bnin. far m ka ndodhur sigurisht edhe mua. Ka aq
shum vepra n anglisht, frngjisht, gjermanisht
- N Prtej interpretimit, ju keni nj qasje tjetr nga dhe italisht saq nuk jam tunduar t shikoj diku
qasja q ka Susan Sontagu te Kundr interpretimit. Ju tjetr, sidomos te gjuht q nuk i njoh. Kam frik
jeni pro interpretimit, por n kt qndrim pozitiv jeni origji- se nuk e njoh letrsin e Ballkanit.
nal kur thoni:T angazhohesh n studimin e letrsis nuk
do t thot t bsh edhe nj interpretim m shum mbi - N Teoria e liriks, ku eksploroni parametrat e
Mbretin Lir, por t osh prpara kuptimin e konventave zhanreve nga Safo deri te Ashberi, keni vrejtur kufi-
dhe veprimtarive t nj institucioni, t nj mnyre diskursi. jt e liriks n dy modele dominante. Cilt jan kufijt
Cili sht roli i interpretimit dhe i teoris n prgjithsi? dhe far sht perspektiva e liriks n shekullin 21?

12 SYMBOL 11
INTERVIEW

CULLER: Much has been written about circum - How does the comparative literature help in study
stances affecting the rise of structuralism, but I of the literature of small countries and how does
really dont want to go into that, and I am not it help them to be recognized? What do you think
sure how relevant it is to the particular kind of about literature which is created in Balkans?
poetics I am promoting in Structuralist Poetics, CULLER:There are of course comparatists who
which in retrospect seems above all an attempt study the literature of small countries and that
to systematize, to account for, the sort of literary may help them become better known. On the
competence manifested in habits of literary inter- other hand, since comparatists also are drawn to
pretation, which usually was not what the French the most important literatures, they may neglect
structuralists actually saw themselves as doing. the literatures of small countries, which has cer-
tainly been the case with me. There is so much
- In Beyond interpretation, you have a different ap- English, French, German, and Italian that I hav-
proach to Susan Sontags approach in Against inter- ent been tempted to look elsewhere, especially
pretation.You are pro interpretation, but in this posi- with languages I dont know. Im afraid I have no
tive attitude you are original when you say:To engage knowledge of the literatures of the Balkans.
in the study of literature is not to produce yet another
interpretation of King Lear but to advance ones un- - In Theory of the Lyric, where you explore param-
derstanding of the conventions and operations of an eters of genre from Sappho to Ashbery, you noticed
institution, a mode of discourse. What is the role of the limits of the lyric in two dominant models. What
interpretation and theory in general? are the limits and what is the perspective of the lyric
CULLER: It is true that Sontag and I differ in in 21st century?
what we are proposing. She wants to promote CULLER: The limitations I speak of in Theory of
a more affective appreciation of works for read- the Lyric are limitations in the models by which
ers of all sorts, whereas as you say, I am arguing people in the Anglophone world conceive of lyr-
about what ought to take priority in literary stud- ics what I call the Romantic model of intense
ies. I wouldnt say that I am pro interpretation in self-expression by the poet and the New Criti-
that article; I recognize that it is certainly going cal model of lyric as the fictional imitation of a
to continue, whatever I say; I am just trying to speech act, a speech act by a fictional persona. I
shift priorities. As for the role of interpretation, dont have a good sense of how far 21st century
well, since literary works tell us about the world, poet think of themselves as writing in the lyr-
it is natural that readers would be interested in ic tradition doubtless it varies from country to
what they say. Any interpreting works can also country. Certainly there are many who resist the
be a source of pleasure in literary studies. But I association of poetry with sonorousness, musi-
do think that in the last half of the 20th century cality, and so on.
producing interpretations came to be seen at the
goal of studying literary works. This is something - While the lyric according to etymology is a word
rather new. None of the great critics before the that refers to an instrument (lyre), what do you think
20th century spend their time interpreting literary about the relationship between music and literature?
works. Criticism is usually evaluative, or focused CULLER: I dont have views about the relation
on the nature of literature in general and its cul- between literature and music in general, but I do
tural significance. And in studying literature pri- think that the model of song, especially popular
or to the 20th century students did many things song, is valuable for thinking about lyric. People
other than interpret works: they translated them, enjoy the rhythmical language of song and can
they imitated them, they described their formal develop considerable expertise, connoisseurship
and rhetorical structures and components. I think without spending their time in interpretation,
that interpretation should be seen as one way of whereas literary studies in our day has made
encountering literature among others. poems into objects that exist to be interpreted
rather than to be repeated, enjoyed, modified.

SYMBOL 11 13
KALLER: Kufizimet pr t cilat flas n Teo antidot i vlefshm pr disa drejtime t studimeve
rin e liriks jan kufizime n modelet me an t letrare t cilt shpesh kan br q studentt t
t cilave njerzit n botn angleze e prfytyrojn besojn se atyre nuk u plqen poezia.
tekstin - at q un e quaj modelin romantik t
vet-ekspresivitetit intensiv nga poeti dhe modeli - A e lexoni, apo e dgjoni letrsin e Bob Dillanit
i ri kritik i liriks si imitim fiksional i nj akti t t dhe far mendoni pr t?
folurit, nj akt i t folurit nga nj person imagjinar. KALLER: Po, un kam qen nj adhurues i
Nuk e di sakt se sa mendon vet poeti i shekullit madh i Dillanit, ktij talenti t jashtzakonshm
XXI n shkrimin e liriks s tradits - pa dyshim krijues, kngt e t cilit mendoj se do t jetojn.
ai ndryshon nga vendi n vend. Sigurisht ka shum Mendoj se ai sht i denj pr mimin Nobel, por
q i rezistojn bashkimit t poezis me melodin, m vjen keq q i sht dhn atij, pasi ky mim do
muzikn dhe kshtu me radh. t thot shum pak pr t (ai se kishte problem
pr tu br i njohur), ndrsa Nobeli do ta bnte
- Derisa lirika sipas etimologjis sht nj fjal q i t njohur cilindo poet tjetr q do ta pranon-
referohet nj instrumenti (lyrs), far mendoni pr mar- te mimin. sht veanrisht e vlefshme kur ky
rdhnien midis muziks dhe letrsis? mim i jepet nj poeti nga nj vend i vogl, pr tu
KALLER: Nuk kam ndonj pikpamje pr li kthyer n pyetjen tuaj t mparshme, i cili paprit-
dhjen ndrmjet letrsis dhe muziks n prgji mas do t bhej botrisht i famshm dhe do t
thsi, por mendoj se modeli i kngs, sidomos i prkthehej n shum gjuh.
kngve t popullarizuara, sht i vlefshm pr t
menduar rreth liriks. Njerzit i gzohen gjuhs - Rolan Barti ka folur pr knaqsin e tekstit. Bor-
ritmike t kngs dhe mund t zhvillojn njohuri hesi kmbngulte n knaqsin e leximit. Sa ju knaq
t konsiderueshme, njohuri pa shpenzuar kohn e letrsia q po krijohet sot dhe a keni vrejtur ndonj
tyre n interpretim, ndrsa studimet letrare n ditt tendenc t re letrare n shekullin ton t ri?
tona e kan kthyer poezin n objekt q ekziston KALLER: Un nuk jam ndonj lexues i madh
pr tu interpretuar m shum sesa t prsritet, t i letrsis bashkkohore. Ka aq shum letrsi t
knaq, t modifikohet. Duke pasur parasysh lidhjet mir t s kaluars pr tu lexuar. Nuk jam n
mes liriks dhe muziks s popullarizuar, sht nj rrjedha me trendet bashkkohore letrare.

14 SYMBOL 11
INTERVIEW

Bearing in mind the links between lyric and pop- It is especially valuable when given to a poet from
ular music is a valuable antidote to some trends a small country, to return to an earlier question
in literary studies which often have led students of yours, who suddenly becomes world-famous
to believe that they dont like poetry. and is translated into many languages.

- Do you read, or listen to Dylans literature, and what - Roland Barthes talked about the pleasure of the
do you think of him? text. J. L. Borges insisted on the pleasure of reading.
CULLER: Yes, I have been a great fan of Dylan: How much do you enjoy the literature that is being
an extraordinarily inventive talent, whose songs created today and have you noticed any new literary
I think will live on. I think that he is worthy of tendency in our new century?
the Nobel Prize but I regret that it was given to CULLER: I am not a great reader of contem
him, since it meant so little to him or for him (he porary literature there is so much good litera
couldnt be bothered to show up), whereas it will ture of the past to read. I am really not familiar
make the reputation of any poet who receives it. with contemporary literary trends.

SYMBOL 11 15
KONTRATA
NARRATIVE
(Pjes nga Poetika strukturaliste)

Jonathan CULLER
KRITIK

Nse rregullat e tekstit e drejtojn rrfimin, t rinjohjes, me parandalimin e lvizjes nga teksti
sht e pritshme q lexuesi, prmes kontak- te bota dhe me leximin e tekstit si nj objekt au-
tit t tij me t t jet i gatshm ta njoh botn tonom gjuhsor. Por, kto efekte jan t mundshme
q e prodhon apo t cils i referohet. sht e vetm nse u referohemi rregullave, konvencione-
mundshme q ai ti identifikoj m n fund disa ve, t cilave nj novel a roman u referohet.
elemente t tekstit, funksioni i t cilave sht q Alen Rob-Grije bn prshkrimin e famshm
ta konfirmojn kt pritshmri t tij dhe ta po- t nj pjese t domates, me t ciln na tregon s
hojn orientimin reprezentativ dhe mimetik t pari q sht perfekte dhe m pastaj q sht me
fiksionit. N shum nivele elementare ky funk- cen, e met. Loja q prshkruhet, n fakt, s pari,
sion i prmbush ato q mund t quhen teprica shfaqet q t ket nj funksion referencial, i cili
deskriptive: njsit q vetm duken n nj tekst do t vihej n telashe kur paraqitjet shkrimore
jan ato q na japin (denotojn) realitetin konk- jan t pasigurta dhe kshtu do ta zhvendosnin
ret (veprimet triviale, objektet e pashenjuara, di- vmendjen ton nga objekti i cili supozohet se
alogt e teprt). N prshkrimin e nj dhome, sht krijuar gjat procesit t shkrimit (Les Gom-
njsit t cilat nuk merren dhe nuk integrohen mes, III, iii). Apo, pastaj, n paragrafin hyrs t ve-
n kodet simbolike apo tematike (pr shembull, prs s Rob-Grijes, Dans le labyrinthe, prshkrimi
njsit q nuk na tregojn asgj rreth banorit t i motit duket q n fillim i vendosur n nj kon-
dhoms) dhe t cilat nuk kan asnj funksion n tekst (Jasht bie shi), por kur n tekst fjalit n
prodhimin e pjess (ngastrs) narrative, t cilat vijim paraqesin kundrshtin (Jasht dielli shndrit),
Barti i quan efekte t realitetit (leffet de rel), q ne jemi t detyruar ta kuptojm se i vetmi re-
privohen nga ndonj funksion tjetr, bhen njsi alitet pr t cilin flitet ktu sht ai i shkruari, pr
t integruara me shnjimin: Ne jemi reale (Leffet t cilin Zhan Rikardu thot se ky realitet shkri-
de rel, 1968: 878). Duke u br kshtu reprez- mor i prdor konceptet e bots, natyrs, me ql-
entuese t realitetit, si thot Barti, nj mendim i lim q ta paraqes ligjsin e vet.
qndrueshm, nj instanc e iluzionit referencial, i Nse procesi i njohjes n at nivel nuk sht i
akorduar, me t cilin mendimi i shenjs nuk sht bllokuar, ather lexuesi do t pandeh q teksti
gj tjetr vetm se referenti i tij. sht nj gjest drejt bots t ciln do t mund ta
Elementet e ktij lloji konfirmojn kontratn identifikonte. Pas asimilimit t ksaj bote n nj
mimetike dhe sigurin q lexuesi i tekstit, do t vepr, lexuesi prpiqet q t zhvendoset prapa
mund ta interpretonte at si nj bot reale. sht e nga bota n tekst, aq sa ta hartoj dhe ta jap
mundur, natyrisht, q t vihet n pikpyetje, t prob- mendimin pr at ka sht identifikuar n t.
lematizohet, kjo kontrat me bllokimin e procesit Zhvendosja e tij e dyt n ciklin e leximit mund

16 SYMBOL 11
K R IT I K

t shkaktohet nse teksti prmban nj shum t nyr t njjt jan t determinuar nga dshira pr
teprt t elementeve, funksioni i t cilave sht objektivitet. Prandaj, kto prshkrime, si t tilla, e
puro referencial. Enumeracioni dhe prshkrimi i ojn lexuesin drejt konstruktimit t nj bote, t
objekteve t cilat jan t vendosura pa nj qllim ciln ai e merr si reale, por kuptimet e s cils e
tematik, i ln mundsi lexuesit ta njoh botn e ka t vshtir ti kap.
tekstit, por e parandalojn at q ta kompozoj Funksioni referencial mund t afirmohet prmes
n mendjen e tij kt bot, duke e ln at me prshkrimit t detajeve. Por, ky funksion gjithashtu
kuptime jo t plota, t cilat jan ende t vendosu- varet nga masa apo hapsira e konsiderueshme e
ra n botn e lexuesit, e cila sht virtyt i ekspe- pozicionit narrativ t prfshir n tekst.Vshtir-
riencs dhe njohjes s tij t par. sia e leximit t nj romani, sikurse ai i Pjer Gy-
Karakteri thelbsor i t vrtets realiste jotas, den, den, den, prfton nj pjes nga fakti
apo i diskursit referencial, si thot edhe Filip n t cilin ne nuk jemi n gjendje ta identifikojm
Hamon, e mohon rrfimin letrar dhe e bn t ndonj narrator (rrfimtar) dhe gjithashtu nuk e
pamundshm, duke prodhuar kshtu nj zbrazti dim se si ta vendosim dhe ta vlersojm gjuhn
tematike (une thmatique vide) (Quest-ce quune e ktij romani. Nse do t mund ta lexonim kt
description?, 1972: 485). Kam parasysh, pr shem- roman si nj shum t disa folsve, t vendosur si
bull, prshkrimin e nj skene nga Floberi, n t imagjinar apo real, ne do t mund t ishim duke
ciln konfrontohen Bovarit dhe Pekuett, kur n ecur drejt organizimit t tij, por, n vend t ksaj,
mngjesin e par afr shtpis s tyre n fshat, ne kemi nj struktur q zgjat dyqind e pesdhjet
dalin dhe vshtrojn jasht dritares: e pes faqe, sikur t ishte shtje e prfaqsimit,
N drejtim t tyre ishte fusha, n t djatht jo sken e imagjinuar, por sken e gjuhs, kshtu
nj stall dhe n t majt pamja e nj plepi. q modeli i ri mimetik nuk sht m aventura e
Dy rrugt kryesore, n form t nj kryqi, e heroit, por aventurat e shenjuesit: far ndodh me
ndanin oborrin n katr pjes. Barishtet ishin t t (Barti n parathnien pr romanin e Pjer Gy-
rregulluara n shtrat, nga t cilat trndafili, i vn jotas, Eden, Eden, Eden, Paris, 1970: 9).
aty-ktu, qiparisi shkurtak dhe drurt frutor, t N letrsi, sidoqoft, kemi disa romane t ktij
cilt ishin t dekoruar. N nj an rrugica e kop- tipi. N shumicn e rasteve ne mund ta rendisim
shtit na on deri te nj tend, ndrsa n ann tekstin si nj ligjrim t nj narratori eksplicit apo
tjetr muri q mbahet i lart, si dhe rrethojat e implicit, q na tregon rreth ngjarjeve q ndodhin
gardhit nga prapa, t hapura prmbi fshat. Atje, n botn e rrfyer n tekst. Zhan-Pol Sartri mban
prtej murit ishte nj pyll me pem frutore, prapa qndrimin se romani i shekullit XIX sht thn
tends ishte nj shkurrnaj, ndrsa prtej rrjets nga pikshikimi i menuris dhe eksperiencs, si
s rrethojave t kopshtit ishte nj trase e vogl. dhe sht rreshtuar, ndrtuar, sipas pikshikimit
t rregullit. Ky roman ka nj narrator, i cili gjith-
sht e vshtir t zbulohet qllimi tematik n her sht n rolin e nj analizuesi t shoqris
kt prshkrim. Fjalit na drgojn drejt kopshtit apo t nj analizuesi individual, q shikon doher
dhe zbulojn, n fund t aventurs s tyre, nj pyll prapa, i cili e zotron botn pr t ciln rrfen.
me pem frutore, nj shkurrnaj, nj trase t vogl. Ky narrator i flet nj shoqrie t qytetruar t
N kt pjes shfaqet une thmatique vide. Duke dgjuesve lidhur me vargun e ngjarjeve, t cilat ai i
e bllokuar futjen e koncepteve, Floberi na tregon thur dhe i emron me emrin prkats n rrfimin
zotsin e tij letrare:Mnyra m e mir q nj gjuh e tij (Quest que la littrature?, 1948: 172-3).
t jet indirekte sht q ajo t referohet dhe drej- Ndoshta edhe mund t jet shtje e thjesht,
tohet n mnyr t vazhdueshme si e mundshme q shtja ku narratori e identifikon vetveten dhe
vetvetiu t shprehet dhe t mendoj m mir sesa audiencn, e cila i bashkngjitet atij n prcjell-
konceptet dhe idet q vetvetiu ekzistojn (Essais jen dhe shikimin e ngjarjeve nga e kaluara pr t
critiques, 1964: 232). cilat rrfen. Por, kur kuadri i vatrs, vendit, mun-
Lidhur me kt funksion referencial t tekstit, gon n rrfim, ne, fal asaj q Rolan Barti e quan
Floberi ka prodhuar prshkrime, t cilat n m kod prmes t cilit narratori dhe lexuesi jan t

SYMBOL 11 17
shenjuar gjithandej n tregim, mund ta bjm, ta ri e ka krijuar me respektin ndaj narratorit dhe
ndrtojm nj tekst brenda komunikimit, dialo- lexuesit.
gut, me botn e krijuar, inventive, t ciln auto- Nga anglishtja: Adil Olluri

18 SYMBOL 11
Kthimi

Blerim Shala
TREGIM

You. Nuk jam Ti, po jam Un. Jam Un. E di tit, prej dits, prej ksaj banese, prej jets tnde.
Ti kush. Mora vesh q do t shkruash pr ne, pr Nuk do t kthehem m.
veten, pr mua, pr dashurin q patm. Mos m Kt ta shkruajta me germa t mdha, q ti ta
pyet si mora vesh. Nuk do ta them. E di ti sa kok- zsh kuptimin e fjalve menjher, me t parn.
fort mund t jem. Vemas kur kam pun me ty. E lash aty para pasqyrs. Do ta gjeje shpejt. Si
Kokfortsia ishte e pashmangshme, s paku kt t zgjohesh. Ishe n gjum t thell.
e msova un, kur dik e do aq shum, si Un Ty, Nuk m bhej von se a do ti besoje fjalve
e pastaj, Ai, nuk t mon dhe t do sa edhe ti. Po. t mia apo jo. Kryesorja, un u besoja. Ksaj rad-
E di ka do t m thoshe tani. E dashur, he. Sishte hera e par q provoja t largohesha.
ktu nuk ka baraspesh. Nuk ka numra. Nuk ka M kujtohet, n at letrn e par lamtumirse, t
prqindje, statistik, grafikone. Dashuria, edhe shkruajta gjer dhe gjat pr veten, pr ty, pr ne.
kt do ta shtoje, i ikn njsive matse q i njo- Shpresova q kur ta lexosh letrn, do t kup-
him ne. Dhe shpjegimeve q i dim. sht prtej tosh pse duhet t m kthesh. Dhe pse un duhet
do gjje. Kt do t ma thoshe. E di. Dhe un do t rri me ty.
t mahnitesha, si gjithmon, me menurin tnde. E bre kt. Edhe pse nuk i kishe ra as n fund
Po tash, e di mir q nuk sht m kshtu. ksaj letre t par.
Dhe kurr m nuk do t jet. U bn edhe disa letra n ndrkoh. Secila m
Po. Ta kam shkruar nj fjali t vetme kur u lar- e shkurtr se tjetra. Skisha far t shkruaja aty
gova, n at mngjes. e q nuk e kisha thn me goj, njqind her. Q
Ishte e shtun, dita q un m s paku e dua. nuk ta kisha shpreh me heshtje, nj mij her.
Kshtu ka qen gjithmon. Prej fmijris. Sepse Q nuk e kishe par n lott e mi. Shum her.
nna m vdiq nj t shtun. Data skishte fare Ksaj radhe, i rash trup.
rndsi. As viti. As mosha e saj, apo e imja. Ishte Nuk do t kthehem m.
e shtun. Ajo dit ma mori nnn dhe un nuk Ndoshta t ka shkuar buza n gaz. Ke men-
mund ta duroj t shtunn. Po kt e di ti. E di. duar q sht episod i radhs n serialin e ikjeve
Nuk u mendova shum far do t shkrua- t mia t pasuksesshme. T cilat u ngjajn atyre
ja para se ti mbathja kpuct, para se ta hapja autobusve q sillen n rreth, npr stacione, pr
portn, duke ti ln pastaj elsat n dyshemen tu kthyer prap n t njjtin vend, prej nga jan
e korridorit. nisur.
Nuk m duheshin m elsat. Kjo banes. Kjo Ksaj radhe, ishte ndryshe.
hyrje. Ti. Nuk kemi qen pr njeri-tjetrin. Shkurt. Por
Un dilja. Nj her e prgjithmon. Prej shtra- na bashkoi dashuria. E ajo, po ndodhte, si ishte

SYMBOL 11 19
me mua dhe me ty, q ti bj bashk ata q nuk Aq isha ligshtuar, saq edhe ajo e shtun mu
duhet. duk m e mir se sa kjo e ndarjes.
Jet sht kjo. Kshtu do t ndrhyje tani ti. Nuk po mund t trrej. Po t rrfehem si Zotit.
Nuk ka prllogaritje t madhe. Sepse t kam dasht si Zotin. E ti nuk e meri-
Ke t drejt. Ksaj here, po. Ke t drejt. ton. Jo. Nuk meriton t m shohsh prap kaq
Nuk dua t shkruaj gjat ktu. Kot e kam. keq, edhe prmes prfytyrimit q u kapet ktyre
M par, n ato letrat e mia lamtumirse, e fjalve t mia.
thash, shpjegoja se far ndjeja pr ty. Pse aq Por sot nuk dua ta kursej veten. Sepse nuk e
shum isha e dhn pas teje. di ti si ndihem tani, kur po t shkruaj. Kur srish
M von e kuptova q ato letra ndarse, m po eci asteve dhe udhve t qytetit, t asaj dite
mbanin t lidhur pr teje, m shum se t gjitha kur t braktisa ty.
premtimet dhe zotimet e mia t mparme. E pra, shkova te tezja, n pjesn e vjetr t
Nck. Nuk ishin ato letra pr ta kthyer fjaln qytetit, aty ku ka shum faltore, ku rrugicat e
n heshtje. Lidhjen n shkurorzim. Dashurin n ngushta t detyrojn, dasht e pa dasht, tu afro-
harres. hesh njerzve q ecin aty pran.
Jo. Ato letra ishin certifikata t lutjeve t mia Isha n shoqri, edhe pse me ask nuk flisja,
pr dashurin tnde. atyre rrugicave.
E ti mendoje q ato jan ftesa pr shlyerjen e Nuk m duhej vetmia. Sepse kur mbeta pa ty,
borxheve. mu duk q jam fillikat vetm n kt qytet, n
Q si t m kthesh prapa, do t humbin ato kt Bot.
fjal, ato ndjenja, ato dhimbje. Q letra do t kthe- Si hyra brenda te tezja, pa nj pa dy, ia plasa
het n gjendjen e par: T bardh. Pa gj n t. vajit. Oh sa kam qar. Nuk mund ta marrsh me
Dola, pra, prej banese. Hapi i par ishte m i mend. Ia bra me dor asaj, n shenj q sht
rndi. Sa ecja m posht, lehtsohesha. Kur dola dhimbje e shpirtit kjo, q nuk jam smur, q
nga hyrja kryesore, mu duk q u mbusha frym. askush nuk ka vdekur. M mori vesh. E menur
Dhe qetsi. Qetsi far sht ajo kur kthehesh sht. Tezja ime.
prej varrezave. Kur e di q je ndar me vdekjen e Ma ziu nj aj kamomil. E shrngova filxhanin
atij q e l prapa, dhe q duhet ti kthehesh jets. me dy duar, thuajse prej tij, prej lngut q kishte
Jam e sinqert. Nuk po i bj qejfin vetes. Nuk brenda, varej jeta ime.
dua t tlndoj kot s koti.Vetm po e prshkruaj Nuk folm gj nj or. TV na bnte zhurm.
at ditn time t shkuarjes prej teje. Bashk me orn e madhe t murit.
Po pastaj, sa m shum q largohesha prej Isha gjall. Mbijetova kt prmbytje.
ndrtess, m dukej q po m zihej fryma. Ma Pasditen e kalova duke i par fotografit e
merrte mendja q nse nuk do t qaj, ashtu, me mome t nns, t cilat i mbante tezja.
z, me shum lot, pandrprer, nuk do t shp- Bardh e Zi. Po aq shum gjallri e jet kishte
toj dot, q do t m mbyt ankthi i t shtuns. n to. U prmallova.
Shpresoja q me lott e mi, edhe Ti do t dilje Prqafova tezn si kurr m par. Pastaj ia
prej meje. tregova historin time dhe tnden. Nuk kisha
Mundohesha t mendoj pr shum gjra, nj- qare. M duhej ta bja kt. E dija q nse mbrrij
kohsisht, vetm ta harroj at pamjen e dhoms deri n fund, deri n kt t shtun, do t jet
ton, ty, pasqyrn ku grimohesha para se t dil- shenja e par q do t shrohem prej teje.
nim, t gjitha orendit e baness q skishin pun Ia dola.
tjetr at dit, pos t sillen npr kokn time, Tezja nuk m tha gj.Vetm ma mbante dorn
thuajse duan t gjejn renditjen m t mir. At dhe mi ledhatonte flokt. Ofshau disa her.
q nuk ndryshohet pastaj pr vite. U b muzg.
Krkoja shptimin edhe n syt e mbyllur t Shkoi kjo dit.
nns sime, n aty fytyrn e br dyll prej s- Pastaj...Pastaj...Ditt sndalen dot. Jo. Svaren
mundjes. N at t shtunn e par. M t keqen. prej meje, as prej askujt. Po t ishte ashtu, un

20 SYMBOL 11
TREGIM

kurr nuk kisha dal prej asaj t shtune.Apo, ajo e U ula prap.
shtun m kishte mbajt brenda, nj her e prg- Lexova dhjet her, njqind her. Pesqind
jithmon. her. Kot po flas. Nuk numrova gj. Jo.
Ja pra. Nse shkruan dika pr mua dhe pr Nuk do t kthehem m.
ty, mos i harro kto fjal q ti drgova me e-mail. Sa m shum e lexoja kt letr tnde t br
Dhe kot e ke nse m shkruan prapa. Nuk do t prej nj fjalie, q i prngjante nj t vetmes fjali q
prgjigjem m. Kurr. e thot ai majengjitsi, kur mbrrin n pikn m
Nuk do t kthehem m. t lart t nj mali, sepse aty, nuk t mbetet gj,
Have to Come Back to Me. Jo, m nuk pos t shikosh, t mahnitesh dhe t heshtsh, pa-
shpresoj q do t m kthehesh. E dija kt edhe siq i thua vetes Ia dola, bindesha q e ke prn-
para se t ma drgoje kt letr. T falemnderit jmend. Q nuk do t m kthehesh m. Q nuk
q m shkruajte. Megjithat. do ta hapim shishen e vers pr ta shnuar fillim-
Pash ndrra t kqija at nat. Do t m in e ri q ishte nj vazhdim tjetr. Midis meje dhe
thoshe tash: Shpeshher t ka ndodh. Vemas teje. Deri n prishjen e radhs. Deri n largimin
pas nj mbrmje t keqe q patm, at t prem- tjetr. Dhe kthimin e srishm.
te. Kur u zgjova, nuk m kujtohej dot pr ka u Desha t tthrras n celular. Por e dija q ti
zm. Jo. nuk do t m lajmrohesh. E edhe po t ishte
T thirra me z disa her. U ngrita. M ra n ndryshe, far do t tthoja. Nuk e dija.
sy menjher letra. U ula n karrigen prball Pastaj, m shkoi mendja t tdrgoj nj mesazh.
pasqyrs. T them t drejtn, m kishte marr far do t tshkruaja. Nuk e dija.
malli t lexoja letrat e tua lamtumirse, pas t Sikur t mund ta drgoja n mendjen tnde
cilave un ndryshoja pr pak koh, bhesha m i at orn e par t atij mngjesi, me veten t ulur,
mir, t lusja, dhe ti ktheheshe. me letrn n dor, me syt e ngulitur n at
Si edhe herave t tjera, lshova muzik para se fjalin tnde, me You have to come back to Me,
t nisja leximin. ndoshta edhe do t bindja t vije menjher, n
Ishte Gasparyan. E di ti sa m plqen. kt banes, n kt dhom, n kt shtrat. N
E gjeta You have to come back to Me, dhe e jetn time.
bra q t m kthehej pandrprer. Rewind. Urd- Ndoshta.
hr i mrekullueshm. M shptoi at dit. Po nuk mundja. Dhe nuk doja, madje.
Asnj fjal nuk sht n t. Asnj. E aq shum Nuk kam dasht t shkruaj pr dashurin
lutje, dhimbje dhe dshprim ka n te. N You ton, prndryshe. Jo. Dikush t paska mashtruar.
have to come back to Me. Sjam far shkrimtari, por nj gj e di. Secili
Mbeta pa frym kur e pash at fjalin tnde prej nesh, ka nj rrfim n vete, nj t vrtet
t vetme. n vete, t ciln nuk mund dot ta zbardh pr t
E ktheva letrn mbrapsht dhe para disa her. tjert, ta qes n letr, sepse ather do t ndihet
Isha i bindur q nuk sht e mundur q me kaq keq, shum keq, thuajse ka tradhtuar vetveten.
pak fjal doje t ndaheshe prej meje. Dashuria ime pr ty, sht ky rrfim imi q m
Fjalt e mortit jan m t gjata. Dhe disi m t prket mua, vetm mua.
ndieshme. M ngushlluese. sht edhe nj pun tjetr ktu. Nuk do t
Kshtu ke shkruar m par. Gjithmon. dija t shkruaja si duhet pr kt dashuri. Nuk
Shikova prapa pasqyrs, pastaj n dysheme, kam fjal. Kam heshtje sa t duash, por ajo nuk i
gjithkund n dhom. Thash mos e ke ln at vyen gj lexuesit.
letrn e vrtet diku tjetr, sepse nuk besoja q Nuk kam mendime. Kam dhimbje, nj mal me
kjo sht e tra. dhimbje dhe mall, por ato nuk i kupton kush, nse
Gasparyan i kishte mbyll syt dhe i binte nuk shndrrohen n letrsi.
You have to come back to Me. Pandrprer. M Po. Kam qar at dit. At or. Pas sa e sa
dukej q sht ul aty skaj dritares, ku drita q vjetsh.
vjen nga jasht e l n terr, nj an t dhoms. E qaja veten. Ti shptove.Veten e qaja.

SYMBOL 11 21
Nuk mundesh me marr me mend sa prto- Po. Pastaj...Pastaj...Si thua ti, ditt nisn t rr-
ja t ohesha prej karriges, ta hiqja shikimin prej jedhin n mua dhe un vazhdova t jetoj.
letrs tnde, t dilja prej You have to come back Kam shkruar. Nuk di a e ke par librin tim m
to Me. T shkoja n kuzhin. Ta bja nj kafe pr t ri?
vete. Ska rndsi. Nuk ke humbur gj. Mos ke mer-
Po kur m ra n mend ideja, u ngjalla. ak.
E kornizova letrn tnde. E afrova te librat e mi. E di q nuk do t m kthehesh.
Telefoni i baness nisi t binte. Nuk prgjigje- E di.
sha. E dija q ti nuk ishe. E pr gjith Botn e Sepse nuk ke ku. T kthehesh.
lume, nuk jepja pes para at dit. M njeh ti.

22 SYMBOL 11
I IZOLUARI:
VINCENT VAN
GOGH

Albert Aurier
KRITIK

Mercure de France, Janar, 1890 me pasion n mnyrn sikur dikush q ngazlle-


het, q vuan, q mendon; gur, terrene, kauba,
Nn qiejt q ndonjher verbojn si safirt barishte, kopshte dhe lumenj q duken t gd-
apo bruzt e faqosur, q ndonjher marrin for hendur nga minerale t panjohura, peizazhe shn-
m nga sulfujt e skterrshm, t nxeht, helmues dritse, t vagllimta, t ylberzuara, magjepsse
dhe verbues; nn qiejt si rrjedha e metaleve dhe si bulzimat e smalteve shumngjyrshe n enn
kristaleve t shkrira, t cilat, me koh, shprfaqin djallzore t ndonj alkimisti; gjethnaj q duket
rrezatimin, rratht diellor shkrumbues; nn rr- si nga bronzi antik, nga nj kazan i ri bakri, nga
jedhn e prhershme dhe rrqethse t secilit nj got e rrotulluar; lulnaja q duken m pak
efekt t mundshm t drits, n atmosferat e si lule se sa si xhevahir t pasur t br prej
rnda, t zjarrta e shkrumbuese t cilat duken se rubinve, agateve1, onikseve2, smeraldeve3, korun-
dalin prej furrave fantastike ku ari dhe diamantet dumeve4, krysoberileve5, amethisteve6 dhe kalke-
dhe gurt e tjer t muar jan shkrir - aty ka nj doneve7; sht nj kryqzim universal i mendur
shfaqje alarmante dhe shqetsuese t nj natyre dhe verbues i gjrave; sht e gjitha nj Natyr e
t uditshme, e cila prnjher sht krejtsisht prdredhur frenetikisht e ngritur n lartsin
realiste dhe po aq supernatyrale, t nj natyre t e nj acarimi; sht form, q bhet makth; ng-
prtejm ku gjithka qenie dhe gjra, hije dhe jyr, q bhet flak, llav dhe gur i muar; drit
drita, forma dhe ngjyra kthehen dhe ngriten lart q kthehet n nj zjarr shkatrrues; jet, n ethe
me nj vullnet t fort pr ta ulritur kryekngn shkrumbuese.
e tyre, n m t fortin dhe me t egrin e t lartin E till sht prshtypja q mbetet n retin
timbr: Drunj t dredhur si gjigantt n bete- kur pr her t par e sheh veprn e jasht
j, q me gjestet e krahve t tyre t nyjzuar e zakonshme, ngulmuese dhe t ethshme t Vincent
krcnues dhe me valvitjen tragjike t krifs se van Gogh-ut, bashkpatriotit dhe pasardhsit t
tyre t gjelbr, shpallin forcn e tyre t papr- pamueshm t mjeshtrve t vjetr holandez.
ballueshme, krenarin e muskujve t tyre, gjakun 1
Gur i muar ngjyr argjendi.
e ndezur, shprfilljen e prjetshme ndaj stuhive, 2
Gur gjysm i muar argjendi me shtresa q prmbajn
rrufes dhe dashakeqsis s Natyrs; qiparize ngjyra t ndryshme.

q zbulojn ankthshmrin e tyre shklqyese


3
Gur i muar me ngjyr t gjelbr t elur.
4
Gur tejet i kristalizuar i cili zakonisht prdoret pr grryerje,
e siluetzez, male q harkojn shpinat e tyre si
lloje t t cilit psh. rubini dhe safiri prdoren si stoli.
mamutht apo rinoqeronti: pemishte t bardha, 5
Lloj guri i muar i tejdukshm shpesh ngjyr t gjelbr t
t kuqe e ngjyr ari, si idealizim i ndrrave t t zbeht, t kaltr, ose t verdh.
virgjrve; shtpi t ulura galuc e t prdredhura 6
Gur i muar nga kuarci me ngjyr t purport, ose violet.
7
Lloj kuarci i gjendur n forma t ndryshme.

SYMBOL 11 23
Oh! Sa larg jemi - apo jo? - nga i bukuri, aq e thell dhe pothuaj fmijror t tij, dashurin e
i shndetshmi dhe i mirbalancuari, i madhi art tij t madhe pr natyrn dhe pr t vrtetn - t
tradicional i s shkuars holandeze. Sa larg nga vrtetn e tij personale.
de Hooghes-i, van der Meers-i, van der Heydens-i Nprmjet ksaj, nga vet vepra e Vincent Van
dhe nga pikturat e tyre mahnitse, pak borg- Gogh-ut ne jemi n gjendje ta konstatojm n
jeze, aq me durim t detajuara, aq gjakftoht t form legjitime temperamentin e tij si njeri, ose
strprfunduara, aq kujdeshm e ndshm! Sa m mir, si artist - konstatim t cilin kam mundur,
larg nga peizazhet e bukura, aq t prmbajtura, aq sikur t kisha dashur, ta lidh me fakte biografike.
mir t balancuara, t prmbledhura aq pafund- ka i karakterizon veprat e tij si trsi, sht
shm n tone t buta, mugtirat, dhe vagullit tejkalueshmria e tyre e forcs, e nervozs,
mjegull, sa larg nga van Ostades-i, Potters-i, van dhuna e tyre e shprehjes. N afirmimin kategorik
Goyens-i, Ruisdaels-i, Hobbemas-i!...Sa larg nga t karakterit t gjrave, n thjeshtsimin shpesh
ngjyrat e brishta, gjithmon pak t vranta dhe t t guximshm t formave, n arrogancn e tij n
ngrysta t vendeve veriore konfrontim t t kryelartit diell, n forcn e pa-
Dhe, prap, t mos gabohemi, Vincent van sionit t vizatimit dhe ngjyrs s tij, madje deri te
Gogh-u sigurisht nuk e kaprcen trashgimin e imtsirat m t vogla t tekniks s tij, nj figur
tij. Ai sht subjekt i ndikimit t ligjeve t pash- e fuqishme sht zbuluarmashkullore, e gux-
mangshme t lashtsis ataviste. Ai gjendet mir imshme, shum shpesh e vrazhdprap ndon-
dhe n pajtim t plot me linjn sublime holan- jher padjallzisht e brisht.
deze t Frans Hals-it. Prap, ky pikshikim dhe dashuria e tij pr
Dhe n radh t par, ashtu si bashkpatri- realitetin e gjrave nuk mjaftojn t vetme, pr
ott e tij t mirnjohur, ai n t vrtet sht ta shpjeguar apo pr ta karakterizuar thellsin,
nj realist, nj realist n kuptimin e plot t fjals. ndrlikueshmrin dhe veantin e artit t Vin-
Ars est homo, additus naturae, tha kancelari Bacon, cent van Gogh-ut. Pa dyshim, sikur t gjith pik-
dhe Emile Zola natyralizmin e definoi si natyr e tort e racs s tij, ai sht shum i vetdijshm
par nprmjet temperamentit. Mir, sht ky pr realitetin material, rndsin dhe bukurin e
homo additus, kjo nprmjet temperamen- tij, por madje edhe m shpesh, ai i konsideron kto
tit, ose ky formsim i unitetit objektiv brenda magjepsje vetm si nj lloj t nj gjuhe t mrekul-
nj diversiteti subjektiv, q e ndrlikon shtjen lueshme t destinuar pr ta prkthyer Iden. Ai
dhe e zhbn mundsin e ndonj kriteri abso- sht, pothuajse gjithmon, nj Simbolistq e
lut pr ta matur shkalln e sinqeritetit t artistit. ndjen nevojn e vazhdueshme pr ti veshur idet
Pr ta prcaktuar kt, kritiku pashmangshm e tij n forma t matura t prekshme me pam-
sht i kufizuar n m pak ose m shum konk- je t jashtme materiale dhe kmbngulshm t
luzione hipotetike, por gjithmon t dyshimta. ndjeshme. Pothuajse n t gjitha pikturat e tij, nn
Megjithat, n rastin e Vincent van Gogh-ut, sip- format e ksaj jashtsie, nn kt trup q sht
as meje, prve asaj thuajshmris orientuese shum trup, nn kt materie q sht shum ma-
t veprs s tij, sht e vshtir pr shikuesin e terie, aty shtrihet, pr shpirtin, q di si ta gjej, nj
mirinformuar dhe pa paragjykime ta mohoj ose mendim, nj ide, dhe kjo Ide, substrati thelbsor
ta vr n pikpyetje vrtetsin naive t artit t i veprs, sht, n t njjtn koh, dobia dhe sh-
tij, vizionin e tij gjenial. Vrtet, pavarsisht nga kaku final i saj. Sa pr simfonit e mrekullueshme
kjo arom e paprcaktueshme e besimit t mir rrezllitse t ngjyrs dhe linjs, fardo rndsie
dhe t asaj q vrtet shihet, arom t ciln e q ato kan pr piktorin n veprn e tij, ato jan
lirojn t gjith pikturat e tij, zgjedhja e subjek- thjesht qllime shprehse, thjesht metoda t
teve, harmonia e pandryshueshme mes ngjyrave simbolizimit. N t vrtet, sikur ne t refuzonim
ekstreme, studimi vmendshm i karakterit, hu- pr ta njohur ekzistencn e ktyre tendencave
lumtimi i vazhdueshm pr shenjn thelbsore t idealiste nn kt art realist, nj pjes e madhe n
secilit send, njmij imtsira t rndsishme n trupin e veprs q po e studiojm do t mbetej
mnyr t pamohueshme vrtetojn sinqeritetin trsisht e pakuptuar. Si do t mund ta shpjego-

24 SYMBOL 11
K R IT I K

nim, pr shembull, Mbjellsin, at mbjellsin e mir Monticellit - nj buqet n t bardha, m harro


dhe t trisht, at fshatar me ballin vrazhdsisht mua- jo e kaltr e as e portokallt10- ather
t bukur (q mban koh pas kohe nj ngjasim t do ta kuptosh se pr ka po mendoj. Por, ka nj
largt me vet artistin), silueta, gjesti, dhe puna e koh t gjat q, m t mirat, m mahnitset e
t cilit gjithmon e kan obsesionuar Vincent van Moticellit, jan n Skotland- n Angli11. N nj
Gogh-un, dhe t cilin ai e pikturoi dhe e ripikturoi muze diku n veri, ai n Lille mendoj, atje duhet
aq shpesh, ndonjher nn qiejt e kuqrremt n t jet ende nj mrekulli nga ai12, shum m e pa-
perndim t diellit, ndonjher n mes t pluhu- sur dhe sigurisht jo m pak franceze se sa Largimi
rit t art t mbrmjeve rrezllitse - si do t drejt Cythere-s 13 e Watteau-it. N kt moment z.
mund ta shpjegonim Mbjellsin pa e pasur para- Lauzet-i sht n proces t riprodhimit t rreth
sysh at idee fixe q e prndjek trurin e tij rreth tridhjet veprave t Monticellit14. Dhe ja, me sa di
ardhjes s domosdoshme t nj njeriu, nj mesie, un ska tjetr prdorues t ngjyrave i cili vjen aq
mbjells i s vrtets, i cili do ta rigjeneronte de- ndershm dhe drejtprdrejt nga Delacroix-i; dhe
valvimin e artit ton dhe ndoshta shoqrin ton prap duket sikur, pr mendimin tim, Monticelli
imbecile dhe industrialiste? Dhe si do t mund teorit e ngjyrs t Delacroix-it i kishte n radh
ta shpjegonim pasionin e tij ngulmues pr rrethin t dyt; n veanti ai i kishte ato nga Diaz-i dhe
diellor t cilin atij i plqen ta bj t ndrioj nga Ziem-i15. Mua m duket se temperamenti artis-
qiejt e tij t zbukuruar, dhe, n t njjtn koh, tik i Monticellit sht saktsisht si ai i autorit t
pr at diellin tjetr, at yllin vegjetativ, lulediel- Dekameronit- Boccaccio-s, nj njeri i melankolis,
lin madhshtor, t cilin ai e prsrit pa u lodhur i palumtur, m shum nj njeri q ka hequr dor, i
n mnyr monomaniake, nse refuzojm ta huaj16. Oh! Ai nuk e imiton Boccaccio-n m shum
pranojm preokupimin e tij t pandrprer me 10
Pr Vazoja e luleve t Monticellit ,shih letrn 578, n. 4.
alegorin e vagullt dhe t mrekullueshme helio- 11
Monticelli nuk pati njohje nga Franca deri pas vdekjes
mitike? n vitin 1886, por n Angli dhe Skoci veprat e tij jan par
nganjher nga koleksionuesit. Pa dyshim kt Van Gogh-u e
kishte dgjuar nga Reid-i, njri nga shprndarsit skocez t
veprs s Monticellit. Shih Fowle 2000 dhe letrn 578, n. 3.
LETRA FALNDERUESE E PIKTORIT8 12
N vitin 1869 Muzeu des Beaux-Arts n Lille kishte
krkuar dy piktura t Monticellit: Peisazhi me gardh dhe Ske-
na nga Dekameroni. Krahasimi me Watteau-n dhe referen-
I dashur z. Aurier, cat pr Boccaccio-n tregojn se Van Gogh-u sht duke ju
ju falemnderit shum pr artikullin tuaj n referuar pikturs s dyt, nj peisazh me figura femrore.Ill.
2312
Mercure de France9, i cili m befasoi pa mas. 13
Jean-Antoine Watteau, Largimi drejt Cythere, 1717 (Paris,
M plqeu shum si nj vepr arti n vetvete, Muse du Louvre).Ill. 1417
mendoj se ju me fjalt tuaja krijoni ngjyra; sido- 14
Lauzet-i bri eventualisht njzet litografe pr publikimin
qoft un jo vetm q i rizbuloj pikturat e mia Adolphe Monticelli;shih letrn 825, n. 7.
n artikullin tnd, por i gjej edhe m t mira se
15
DiazdheZiemishin msuesit e Monticellit. Ai mori m-
sime nga Ziem si nj artist fillestar n Marseille, dhe pik-
jan n t vrtet m t pasura, m t rnd- turoi shum me Diaz-in n vitin 1855-1856, n studion e
sishme. Megjithat, ndihem pak keq kur mendoj mvonshme t Parisit dhe n malet e Fontainebleau-s. Gjat
pesmbdhjet viteve t fundit t jets s tij, Monticelli
se ajo q e thoni ju pr mua duhet t thuhet m
punoi shpesh n studion e Ziem-it n Martigues, n pern-
par pr t tjert. Pr shembull, mbi t gjitha pr dim t Marseille-it.
Monticelli-in. Ai sht - me aq sa di un - i vet- 16
Van Gogh-u mund ti ket nxjerr idet pr temperamen-
mi piktor i cili e percepton ngjyrimin e gjrave tin e Boccaccio-s nga artikulli Boccace, daprs ses oeuvres et
les tmoignages contemporains t Henry Cochin-it, t cilin e
me nj intensitet t till, me nj kualitet t till lexoi n gusht t vitit 1888 (shih letrn 665, n. 12). Cochin-i
si metal- xhevahire - ju lutem shkoni n vendin shkruan se Boccaccio kishte compleksin jovial (complexion
joviale), por n t njjtn koh at tendenc anksioze pr
e vllait tim dhe shihni nj buqet t veant t tu ankuar, e cila gjithmon i bnte prputhjet e hidhrimit
t tij t alternojn me shprthime t egra gzimi (f. 374).
8
Nga:Vincent van Gogh. Pr:Albert Aurier. Data: Saint-Rmy- Ai ishte krenar, dyshues dhe temperament, por hidhrimi
de-Provence, e diel, 9 ose e hn, 10 Shkurt 1890. Lokacioni: i tij sht i shkurtr dhe jo i shpesht. Sa koh q krenaria
Private Collection / Musedeslettres et manuscrits, Brussels. e tij e ndjeshme nuk sht lnduar, ai sht m paqsori
9
Pr Aurier, Les isols: Vincent van Gogh,shih (te Letrat e prej njerzve. Me nj buzqeshje, ai lejon gjithka t kaloj,
Van Gogh-ut) letrn 845, n. 2. ka ka ndikuar q njerzit ta akuzojn pr indiferenc (f.

SYMBOL 11 25
se imitoi Henry Leys primitivt17. Mir, kjo ishte folur m par pr Gauguinin dhe Monticellin para
pr t thn se gjrat kan anuar nga emri im se t flisnit pr mua. Pjesa q m takon ose q do
e t cilat ju do t ishte m mir ti thoshit pr t m takonte mua, do t mbetej, t siguroj, tejet
Monticellin t cilit i kam shum borxh. Tjetri, t sekondare.
cilit i kam shum borxh, sht Paul Gauguin-i, me Dhe tani, do t pyesja po ashtu dika tjetr.
t cilin kam punuar pr pak muaj n Arles, dhe t Supozojm se ato dy pikturat e lulediellit q tani
cilin, prve ksaj, tashm e njihja n Paris. gjenden n Vingtistes21, kan kualitete t caktuara
Gauguin-i, ky artist kurioz, ky njeri i uditshm, t ngjyrs, dhe po ashtu se ato shprehin nj ide q
sjellja dhe vshtrimi i t cilit n mnyr t vagullt simbolizon mirnjohjen22. A sht kjo shum e
t kujtojn Portreti i nj burri t Rembrandt-it n ndryshme nga shum piktura t luleve q jan m
galerin La Caze18, ai shok i cili plqen ta bj mjeshtrisht t pikturuara dhe t cilat njerzit
tjetrin t ndjej se nj piktur e mir duhet t ende nuk i vlersojn mjaftueshm, si pr shem-
jet e barabart me nj veprim t mir, jo pse ai bull Hollyhocks-i dhe Yellow Irises23 t Quost-it?
e thot kshtu, por sidoqoft sht e vshtir t Buqetat mahnitse t bozhureve t cilat Jeannin-i
kalosh koh me t pa menduar pr nj prgjegjsi i prodhon me bollk24? E sheh, me duket shum e
t caktuar morale. Pak dit para se t ndaheshim, vshtir ta ndaj Impresionizmin nga gjrat e tjera,
kur smundja m detyroi t futem n nj shtpi nuk mund ta kuptoj qllimin e t menduarit sek-
azili, provova ta pikturoj vendin e tij t zbrazt. tarisht, si e kemi par n kto pak vitet e fundit,
sht nj punim i karriges s tij nga druri i por absurditeti i till m frikson.
zi, i kuq n t kaft, ulsja si bari ngjyrgjelbr Dhe, n mbyllje, m duhet t them se nuk e
dhe n vendin e personit q mungon, nj qiri i kuptoj pse ju flisni me aq nnmim pr Meissoni-
ndezur dhe disa romane moderne19. Nse do ta er-in25. Kjo mbase sht nga ai miku i shklqye-
keni mundsin, q ta keni si nj relik nga ai, ju shm Mauve, nga i cili un kam trashguar nj
lutem shkoni e shiheni prsri pak kt punim, i admirim t pakufishm pr Meissonier-in; Mauve
cili sht e tri n tone t thyera n t gjelbr ishte i pamas n vlersimin e Troyon-it dhe Meis-
dhe t kuqe. Ather ndoshta do ta kuptonit se sonierit- nj kombinim i uditshm.
artikulli juaj do t ishte m i sakt dhe do t m Kjo sht pr ta trhequr vmendjen tuaj se
dukej si i till edhe m i fuqishm- sikur n bal- sa shum njerz npr bot, admirojn pa i bash-
lafaqimin me shtjen e s ardhmes s pikturave kngjitur edhe rndsin m t vogl asaj q, fat-
t veriorve dhe shtjen e ngjyrs20, ju t kishit keqsisht shpesh i ndan artistt n Franc. Ajo
381). Dekameroni i Boccaccio-s (1349-1353) sht nj tregim q Mauve e prsriste shpesh ishte dika si kjo,
korniz n t ciln nj shoqri e prbr nga tre meshkuj nse do t bsh ngjyra, ti duhet po ashtu t dish
dhe shtat femra trhiqen n nj fshat pr tiu shmangur
si t vizatosh nj oxhak ose nj ambient t brend-
murtajs n Florence. N dhjet dit ata i tregojn njri tje-
trit 100 tregime t cilat alternohen me kng t knduara shm, si Meissonier-i.
nga femrat. Do t ta shtoja nj punim t qiparisve pr ju
17
Aludim n at q Thophile Gautiertha pr Henri Leys- n drgesn tjetr pr vllain tim, nse do t m
in;shih letrn 28, n. 7.
18
Ky portret m nuk konsiderohet i Rembrandt-it. Shih pashije dhe i baltosuri Geromes? (f. 28).
letrn 536, n. 9.Van Gogh-u m par e kishte krahasuar 21
Luledielli n vaz.
njeriun n portret me Gauguin-in;shih letrn 726. 22
Kjo vrejtje rreth lulediellit si symbol i mirnjohjes duhet
19
Karriga e Gauguinit. Van Gogh-u e pikturoi at rreth 19 t shihet n kontekst me iden e Van Gogh-ut pr t pasur
nntorit, koh n t ciln ai e prshkroi skicn si m shum Berrkeusin e tij t br nga dy piktura t lulediellit, mu ashtu
qesharake (shih letrn 721). Ai e pikturoi at disa dit para si peshkatart islandez, t cilt mbanin n kabinn e tyre
se Gauguin-i t largohej, prandaj simboli i karriks s tij t imazhet e Maris s Virgjr t bra nga buqeta lulesh. Shih
zbrazt sht nj interpretim i dhn m von. letrat 739 dhe 776.
20
Van Gogh-u ktu i referohet ktij pasazhi t artikullit Piktura t luleve t realizuara nga bashkkohaniku i Van
23
t Aurier-it: Pr nj koh t gjat ai knaqej duke imagjinuar Gogh-ut, piktori francez Ernest Quost.
renovimin e artit, q u mundsua duke e zhvendosur qen-
drn e civilizimit: nj art i regjioneve tropikale A nuk do t
24
N lidhje meQuostdhe Jeannin, shih letrat 850, nn.
duhej q ai, ngjyrossi i rryer dhe fantastik, q bluan ar dhe 7dhe8.
gur t muar, n fakt t ket qen piktori m i vlefshm 25
Aurieri thot q vshtir se ndonjher pikturat e Van
i ktyre vendeve rrezllitse, t diejve shklqyes dhe ng- Gogh-ut do t shiten me mimin q kan kapur turprinat e
jyrrave verbuese, m par se sa Guillaumets-i, Fromentis-i i vogla t bra nga z. Meissonier-i. (f. 29).

26 SYMBOL 11
K R IT I K

jepnit knaqsin e pranimit si nj relike pr arti- isht nuk do ta lija pa ardhur pr tju falnderuar
kullin tuaj. Jam ende duke punuar n t, sepse dua personalisht.
ta vendos n nj figur t vogl26. Qiparisi sht
shum karakteristik n peisazhin e Provencs, Vincent van Gogh
dhe ju e ndjet at kur that: madje ngjyrzi27.
Deri tani nuk kam mundur ti bj ato ashtu si i P. S.
ndjej; n rastin tim, emocionet q m mbajn para
natyrs shkojn aq larg sa m zalisin dhe pastaj Kur punimi q do tjua drgoj t jet thar
rezultati sht nj dyjavsh gjat t cilit nuk jam mjaftueshm, po ashtu edhe n impasto, q nuk do
n gjendje t punoj. Megjithat, para se t largo- t ket rast para nj viti - mendoj se do t bnit
hem, jam duke planifikuar ti kthehem lufts e ti mir sikur ti jepnit nj dor t mir me llak. Dhe n
sulmoj qiparist. Punimi t ciln e kam n mend ndrkoh, do t duhet t lahet disa her, me shum
pr ty, paraqet nj grup t tyre n nj knd t nj uj, pr ta nxjerr jasht krejt vajin29. Ky punim,
gruroreje n nj dite vere, kur fryn er e freskt sht pikturuar n t kaltr t plot prusiane, ng-
veriore. Prandaj ka nj not t nj zymtsie t jyr pr t ciln njerzit flasin shum gjra t kqi-
caktuar futur brenda lvizjes s kaltr n qarkul- ja dhe t ciln, megjithat Delacroix-i e prdori aq
limin e madh t ajrit, dhe kontrasti i pigmenteve shum30. Mendoj se sapo tonet e kaltrta prusiane
t lulkuqeve me tonin e zi. t jen thar, me llakosje mund t fitosh t zezn,
Do ta shohsh se kjo pak a shum prm- tonet shum t zeza t cilat nevojiten pr ti nxjerr
ban kombinimin e toneve t atyre cohrave t n pah t gjelbrtat e ndryshme t errta.
bukura skoceze: gjelbr, kaltr, kuq, verdh, zi28, Nuk e di mir se si ky punim do t duhej
t cilat njher u shfaqn aq sharmante pr ju t kornizohej, por meq me t vrtet dua t
ashtu si u paraqitn edhe pr mua, dhe t cilat bj dika si ato materialet e dashura skoceze,
fatkeqsisht vshtir se mund ti shoh kush kam vn re se nj korniz e rrafsht shum e
ktyre ditve. thjesht, e elur me dominanc portokalli, krijon
N ndrkoh, i nderuar zotri, ju lutem pra- efektin e dshiruar me t kaltrat e prapavijs
noni falnderimet e mia mirnjohse pr artikul- dhe me t gjelbrtn e mbyllur t lisave. Pa kto,
lin tuaj. Sikur t vija n Paris n pranver, sigur- ndoshta nuk do t ket mjaft t kuqe n piktur,
26
Punimi i llogaritur pr Aurier-in sht Qiparist, t cilin Van dhe pjesa e eprme do t paraqitej pak e ftoht.
Goghu e pikturoi n qershor t viti 1889 (shih letrn 783)
dhe punoi ende n t, pasi vendosi tia jepte Aurierit.
Nga anglishtja: Sherif Luzha
Van Gogh-u i referohet nj rreshti t poezis s cituar nga
27

Aurier-i, n fillim t ktij artikulli.Shih letrn 850, n. 19.


Van Gogh-u e kishte br kt krahasim me cohn Skoceze
28
29
Pr teknikn e larjes me shum uj, shih letrn 662 n. 8.
n letrn 497, n lidhje me pikturn e tij Ngrnsit e patateve 30
Pr prdorimin e t kaltrs prusiane t Delacroix-it, shih
dhe teorin e ngjyrave t Blank-ut. letrn 595, n 14.

SYMBOL 11 27
Mbylle
gojn,
kufom!

Thomas Steinfeld
KRITIK

Nuk ka kujtim pa interes dhe nuk ka moral pa ftohet t shkoj pr bised n selin e Komite-
siguri t rrejshme: autori i madh shqiptar Ismail tit t Partis. Arsyen nuk e di, por ai i friksohet
Kadare n romanin e tij E penguara (n gjerman- m t keqes. Ndoshta ka shkelur rregullat pr
isht: E internuara) rrfen pr vitet e fundit t sun- prodhimin e pjesve teatrale n realizmin social-
dimit t Enver Hoxhs. ist, sepse n aktin e dyt t veprs s tij m t
Ky rrfim, n t cilin Orfeu shkon n botn re prshkruan shfaqjen e nj shpirti. Ndoshta e
e nndheshme pr ta kthyer Euridikn n jet, ka denoncuar e dashura, pasi gjat nj fjalosjeje
nuk flet pr dashurin. Pr m tepr rrfimi ka t ia kishte prplasur kokn n nj vitrin me libra.
bj me vdekjen. Dashuria mes bashkshortve Ai sht aq i shqetsuar, saq flet dhe flet, ndrsa
vetm ndihmon n krijimin e rastit, n baz t shokt q e marrin n pyetje gjithnj e m shum
t cilit gjurmohet sa fundore sht jeta dhe sa e heshtin.
pakthyeshme vrtet sht vdekja. Rudian Stefa nuk sht njeri i kndshm dhe
Duket se grekt vshtir e durojn kt men- ndoshta sht njeri i keq, nga ana tjetr ai sht
dim, aq torturues sht pr ta, saq donjrin shkrimtar arrogant. Plotsisht egoist, ai duket se
prej heronjve t mdhenj e drgojn n peran- pjesn m t madhe t ditve t tij e kalon duke
dorin e hijeve: Teseun, Herkulin dhe Odisen. menduar se ka mendojn njerzit pr t (dhe
Kta tre heronj jan njerz t gjall. Ata vetm para s gjithash hetuesit e shtetit komunist), si
i bjn nj vizit Hadit. Pr dallim nga kta, Eu- reagojn ndaj tij, si duhet t sillet ai ndaj tyre,
ridika ka vdekur. Ajo duhet t sillet nga bota e nse ky apo ai dyshim rezulton i sakt pastaj
nndheshme. Kur Orfeu dshton n kt detyr, ai vjen n kt prfundim: Jetojm n bot t
me fajin e tij, ai mbetet vetm mbi tok, rri mbi ndryshme.
nj gur dhe kndon kng t piklluara, prandaj Pak gjra n kt libr duken reale pr t
shum shpejt i ngjan nj t vdekuri mes t gjallve. gjith pjesmarrsit dhe t liruara nga detyrimi
Q romani E penguara i shkrimtarit shqip- pr interpretim: kafeja vietnameze n hotelin Da-
tar Ismail Kadare, i botuar n origjinal m 2009, jti, bashk me agjentt dhe imkat, tabelat e la-
duhet t jet nj variant i historis s Orfeut dhe jmrimit t shfaqjeve para teatrit, ku nuk gjenden
Euridiks n vitet e fundit t diktatorit Enver m afishet pr pjesn teatrale t Rudian Stefs,
Hoxha, lexuesi i vmendshm e vren me gjas librat q bien nga vitrina, pr t ciln ai kishte
krejt n fund t ksaj vepre. Q ky roman rrfen prplasur kokn e t dashurs. Ajo quhet Mige-
ecjen npr nj lloj bote t nndheshme, kjo na (anagram i fjals Enigma). Ajo vjen e shkon,
sht e qart nga fillimi. Personazhi kryesor, nj e shtyr nga interesat e paqarta, por disi sho-
dramaturg i suksesshm me emrin Rudian Stefa, qrore, dhe e v n lvizje historin duke krkuar

28 SYMBOL 11
K R IT I K

ti shkruhet nj prkushtim n nj libr pr nj prfundimisht e shpie n botn e nndheshme,


mike me emrin Linda B. ky Orfe sht nj figur, e cila pa pushuar shikon
Rudian Stefa sht nj shtegtar n botn e rreth vetes, n t gjitha ant, dhe pr kt arsye
nndheshme dhe ashtu si ecn si hije npr libr, gjithka dhe do gj e shndrron n hije.
konturat e t cilit mbahen bashk nga nj material- Fundi i shtetit komunist nuk i sqaron kto rre-
izm i mjer, modest, por para s gjithash nga log- thana, prkundrazi. N t vrtet duket se sht
jika e dyshimit, ashtu duket se sht gjendja edhe e qart se kush sht Linda B.: e internuara, e
e vendit, edhe e udhheqsit t tij, Enver Hoxhs. cila i jep edhe titullin romanit n gjuhn gjermane,
Ai shfaqet n fund t ktij romani t vogl, nj prej mijra njerzve t padshiruar, t cilt
si burr i smur, i cili syt e tij t ujshm ia ka regjimi i internonte n zona t largta, shpesh
hedhur nuses s njrit prej funksionarve t tij. bashk me familjet. Por, edhe e internuara sht
Duket se bota e nndheshme e ka prvetsuar vetm nj hije, nj kujtes e ngjallur nga kureshtja
gjith realitetin. Ai vazhdon t ekzistoj edhe pasi e shkrimtarit, pr besueshmrin e s cils nuk
udhheqsi ka vdekur qmoti dhe statuja e tij n ka garanci, ndonse kujtesa, me kmbngulje, in-
sheshin Sknderbeu n Tiran sht rrzuar: siston n vrtetsin e saj.
Ky sht nj roman i vogl, i hidhur. Por, ka pe-
Tani koka e statujs gjendej nn dritaren e tij. N sh t rnd mentale edhe pr shkak se qndron
kafk ishte nj e ar, pastaj nj zbrazti e madhe larg nga idealizmat e ballafaqimit me t kaluarn.
dhe e errt. Zhduku, imazh i poshtr, mrmriti ai vet Nuk ka kujtim pa interes, kt na e mson kjo ve-
m vete. Klithma e mass jehoi. N syrin e djatht t pr, dhe nuk ka moral pa siguri t rrejshme.Mbyl-
statujs, e errt, vigane dhe e panatyrshme, dukej se le gojn, kufom! - kshtu i thrrasin shpirtit, t
qndronin lot. cilin Rudian Stefa e prezanton n dramn e tij t
mjer dhe n kundrshtim me rregullat e teat-
Ky dramaturg sht nj Orfe, tr vendi nj rit socialist. Kjo fjali mund t qndronte si moto
Had dhe sidomos minierat e bakrit, n t cilat mbi kt libr. Sepse natyrisht q kufomat flasin,
mendohet se zhvillohet pjesa m e re teatrale e prkundr mitit antik mbi shpirtrat e heshtur. Ata
Rudian Stefs, por t cilat jan vetm nj meta- madje flasin edhe brenda njeriut. Dhe a nuk do
for e fatkeqsis pr fuqin krijuese n zbehje e t doje ti dgjoje nga kureshtja pr t ditur se si
sipr (ose kurr ekzistuese) t shkrimtarit. Mir- jetohet me vdekjen?
po, nse Orfeu i mitologjis greke shikon vetm
njher gruan e tij q ecn pas tij dhe kshtu Nga gjermanishtja: Enver Robelli

SYMBOL 11 29
Socializmi vs
Shkmbimi
n treg

Ludwig von Mises


KRITIK

Zonja dhe zotrinj, bashkpunim,i cili udhhiqet prej individve,t cilt


japin udhzime t tjerve ti ndjekin udhheqsit
sht vshtir pr mua ti drejtohem ktij e tyre. Ky sistem i organizuar i bashkpunimit
grupi q tashm ka pasur shum fols t sht jashtzakonisht i popullarizuar. Ky sistem
mrekullueshm dhe me siguri do t ket edhe i organizuar sht jashtzakonisht mir i njohur,
shum prej tyre n t ardhmen. Por nuk dua t veanrisht nga pikpamja politike. sht nj
humbas koh me fjal t bukura hyrse. Dua t sistem ku individt integrohen n mnyr t
futem n mes t gjrave, in medias res, n mnyr veant. sht nj sistem i organizuar, q mund
q ta shfrytzoj kohn e limituar sa m mir t ta prshkruajm leht. sht sistemi q sot e
mundem. quajm socializm.
Njerzit nuk jan vetm klas biologjike nj Socializmi sht bashkpunim mes njerzve,
klas njerzish t lidhur apo t afrt me njri- por nj lloj i veant i bashkpunimit. Aty kemi
tjetrin prmes fakteve biologjike. Njerzit nuk nj individ, apo nj grup ose klas individsh, q u
jan vetm t afrt me njri-tjetrin; ata jan po japin udhzime gjith pjestarve tjer t grupit
ashtu bashkpuntor.Ata nuk jan t afrt vetm se si t bashkpunojn n trsi. N sistemin
n mnyr biologjike; ata jan po ashtu duke socialist sht nj vullnet q determinon do
prdorur nj term q ishte i panjohur disa dekada gj dhe t gjith njerzit, t gjith pjestart e
m par nj klas prakseologjike. Ata jan sistemit duhet tu binden urdhrave dhe dispozi
shpirtrisht dhe intelektualisht t afrt dhe po tave t grupit t vogl apo t nj individi q e
ashtu t afrt n mnyrn si jetojn dhe punojn. udhheq gjith organizimin. N sistemin m t
Ata jan bashkpuntor. Bashkpuntort nuk elaboruar socialist q bota e ka njohur deri m
jan vetm njerz q bashkpunojn mes vete. tani, n sistemin socialist teorikisht m s miri
Ata jan edhe njerz t cilt, para se t nisin t elaboruar, udhheqsi sht quajtur Fhrer.
bashkpunimin, mendojn n mnyr t njjt Fhrer, do t thot koka, drejtuesi. Nn parimin e
dhe e sjellin nj gjendje t ciln mund ta quajm Fhrer-it, nj njeri i vetm determinon ku dhe si
unitet i nj grupi apo klase. duhet t operoj i gjith sistemi. N kt sistem
Ka forma t ndryshme t bashkpunimit. ka vetm nj vullnet q determinon do gj. Aty
Vetm nj form sht e ditur pr njerzit e cila ska diskutim. Ka vetm nj lider, Fhrer-in, mbi t
merret vetm me mnyrn se si grupe t vogla gjith. T tjert duhet ti binden.
njerzish bashkpunojn mes vete. Kta njerz e Ky sistem sht shum i popullarizuar. Mund
shohin vetm bashkpunimin e organizuar nj ta prshkruajm shum sakt dhe shum leht;

30 SYMBOL 11
K R IT I K

por sht nj sistem pasojat dhe efektet e t kjo metod, do t na shpie pikrisht n ato efekte
cilit jan t ditura vetm pr disa njerz, nse dhe n ato situata n t cilat prkrahsi individual
ka ndonj t till. Nn parimin e Fhrer-it, nn i ideve t socializmit dshiron ti ket arritur.
kt tip t bashkpunimit q e quajm socializm,
nn nj shoqri t organizuar ose planifikuar, Nse supozojm q ky sistem do t ket
nn kt sistem, ekziston vetm nj vullnet po ashtu fuqi t determinoj gjithka q nj
q determinon do gj dhe t gjith t tjert individ bn n lidhje me far prgjithsisht i
duhet ti binden. Detyrohen ti binden. Ata jan quajm probleme religjioze, ne duhet po ashtu t
prkrahs. Sigurisht nn kt sistem nuk ka asnj supozojm q nj sistem i till i socializmit do
humbje t veprimit dhe fuqive, por kjo n vete t miratoj nj sistem specifik religjioz, q do ti
nuk do t thot asgj. Kjo domethn q t gjith kthente t gjitha sistemet e tjera religjioze n
njerzit e tjer nuk kan vullnet t vetin, kurrfar sisteme t persekutimit t pakicave.
mundsie, kurrfar oportuniteti, kurrfar fuqie, Duke i marr parasysh kushtet e socializmit
pr ta ndikuar drejtimin e gjith sistemit, drejtimin ne kurr nuk mendojm q ky sistem socialist
e bashkveprimit dhe bashkpunimit t njerzve. do ti detyronte njerzit t bjn gjra t cilat
Socializmi sht sistem i mrekullueshm; sht i konsiderojn si m t kqijat e mundshme. Si
i mrekullueshm, tepr i mir, i shklqyeshm, pasoj, kemi nj gjendje t ciln ne thjesht mund
nse pajtohemi me idet e Fhrer-it dhe vetm ta quajm gjendje e t menduarit keq. Njerzit
nse pajtohemi me idet e Fhrer-it, i cili i udhheq besojn, njerzit thon, Un jam n favor t
t gjitha deri n fund. Por sht krejt ndryshe kur socializmit. Ata mund t prdorin disa terma
e vshtrojm nga pikpamja e realitetit. N jetn q jan sinonim me fjaln socializm, por ata
reale, kuptojm se ekzistojn ide t ndryshme, supozojn se ky sistem i socializmit do t jet
dshira t ndryshme, plane t ndryshme dhe pikrisht ai sistem q ata vet e konsiderojn
individ t ndryshm. N jetn reale kuptojm se n do aspekt si t vetmin sistem t mir, dhe
kta individ, shumica e madhe e njerzve, do t t vetmin sistem q duhet t ekzistoj. Ata
kishin qen tepr t palumtur nse do ti kishin supozojn q t gjitha sistemet e tjera, t gjitha
braktisur dshirat, planet dhe vullnetin e tyre dhe metodat e tjera t fardo veprimi, gjra t mira,
po tu krkohej tu bindeshin vetm urdhrave t gjra t madhrishme, gjra bujare, dhe gjra t
t tjerve. Ky sistem, nj sistem t cilit i mungon prditshme, jan metoda t cilat sdo ti tolerojn.
liria pr gjith individt, pos njrit, duhet t quhet Ideja e socializmit mund t konsiderohet
sistem burgu nse nuk do t ishim t prkushtuar nga disa njerz nj ide e jashtzakonshme dhe e
ndaj gabimit fundamental, q sht arsyeja mrekullueshme. Njerzit mund t supozojn se
fundamentale pse aq shum njerz i pranojn do t kish qen nj ide e mrekullueshme nse
idet e socializmit dhe drejtimin e prgjithshm gjith bota do t prkushtohej, prkushtohej
t t gjitha shtjeve njerzore. plotsisht, ndaj nj metode t vetme t t
Njerzit e pranojn socializmin nga pikpamja punuarit, t menduarit dhe t jetuarit dhe do ti
e ideve t tyre. Ata jan plotsisht t bindur se refuzonte t gjitha metodat e tjera, le t themi,
nj sistem socialist do t funksionoj pikrisht n t kqija. Por pyetja sht gjithmon, dhe kjo
at mnyr n t ciln ata vet do t donin t pyetje nuk merret parasysh si duhet: a do t jet
funksionoj. Ata jan plotsisht t bindur se gjith ky sistem pikrisht nj sistem t cilin un di si ta
njerzit tjer do t duheshin ti prshtateshin prkrah, do ta prkrah dhe mundem ta prkrah?
ktij sistemi, t cilin ata vet e konsiderojn si Ideali i socializmit sht gjithmon n lidh
sistemin m t mir t mundshm. Kur flasim pr shm ri me bindjen e plot q duhet t ket
socializm supozojm, nse jemi n favor t tij, vetm nj plan t mir t mundshm dhe se
se sistemi socialist do t funksionoj pikrisht n ai plan i vetm duhet t praktikohet, dhe se
at mnyr n t ciln socialisti individual do t t gjitha planet e tjera pr vendimmarrjen e
donte t funksionoj. Ne supozojm se ky sistem, shtjeve duhet t ndalohen apo t konsiderohen

SYMBOL 11 31
ilegale, t pavrteta, imorale, e kshtu me radh. me forc. Ne duhet, prandaj, t kuptojm se
Popullariteti i jashtzakonshm q socializmi e kushtet njerzore duhet t zhvillohen n nj
shijon n hapsir t gjer t bots sht pr mnyr tjetr nse ka gjithmon njerz t cilt
shkak t faktit se njerzit gjithmon besojn se prdorin forcn pr ti br idet e tyre, metodat
socializmi, sigurisht, do t prkrah vetm gjrat e e tyre t veprimit dhe t jetess supreme ndaj t
drejta dhe jo gjrat e kqija dhe se gjrat e kqija gjith bots dhe t ndalojn gjithka tjetr.
do t ndalohen. ka sht mir e ka sht keq,
ka sht e drejt dhe e padrejt, sigurisht, do t Kemi pas, sht e vrtet, nj rrugdalje. Ne
vendoset prej dshirave t mia, ndjenjave t mia duhet t themi se mund t jet q n nj pjes
dhe asaj far un kam ndr mend. t bots mes nj grupi njerzish, mund t ket
nj sistem dhe mes nj grupi tjetr nj sistem
Popullariteti i jashtzakonshm i socializmit tjetr. Kjo do t thot nj gjendje n nj bot
bazohet pikrisht n faktin se njerzit gjithmon n t ciln do t ket shtete t pavarura, dhe n
e konsiderojn vetm si pjes t shumics secilin prej ktyre shteteve t pavarura nj sistem
sunduese, si forca sunduese e sistemit socialist, tjetr t rrept t socializmit, t determinimeve
dhe kurr si pjes e nj grupi ku mendimet, t ashpra nga grupi qeveriss pr do gj q do
ndjenjat dhe msimet t cilat nuk jan t lejuara, t mbizotronte. Kjo do t na kishte uar drejt
nuk tolerohen dhe nuk miratohen prej shumics. nj bote t grupeve t shumta, q me siguri do
Prandaj, kur ne flasim pr socializm, harrojm se t luftonin njri-tjetrin; t luftonin mes njri-
nn socializm mund t ndodh q un nuk do ti tjetrit pr arsye se, nse konsiderohen disa
takoj shumics ose grupit, edhe pse pakic, i cili ka gjra absolutisht t domosdoshme, nuk mund t
metoda t ndryshme teknike me t cilat sundon tolerohen zhvillimet e ideve t tjera nga grupe t
gjith botn dhe e ka fuqin ti persekutoj t tjera prtej kufijve t shtetit. Pse kemi civilizim
gjith kundrshtart. Njerzit jan krejtsisht t njerzor, pse kemi prmirsime t caktuara n
bindur se ky sistem do t jet i mrekullueshm kalimin e shekujve, sht pr shkak t faktit se
pr mua, vetm pr mua.Atyre nuk i l prshtypje nj sistem i till i prgjithshm q sundon gjith
a do t jet i mrekullueshm pr t tjert. Pra, botn nuk sht realizuar kurr dhe nuk sht
popullariteti i jashtzakonshm i nj sistemi miratuar kurr, megjithse ka pasur shum grupe
t till konsiston pikrisht n faktin se njerzit gjat rrjedhave t historis q jan munduar ta
jan t bindur se idet e tyre, planet e tyre, dhe arrijn kt.
metodat e tyre jan t drejta dhe do t jen t
vetmet t lejuara. Kishte grupe t cilat mendonin q ishte e
drejta e tyre, obligimi i tyre, t shfrytzonin
Le ta krahasojm kt sistem t ftoht fuqin e tyre t detyronin gjith njerzit e
monokratik me nj sistem t ekonomis s tjer t nnshtrohen. Kishte lufta t ktij tipi,
tregut, sistemin e liberalizmit, sistemin n t cilin lufta religjioze, pr shembull, n t cilat njerzit
secili njeri ose secili grup zgjedhet prej njerzve prpiqeshin ta detyronin nj grup njerzish t
t tjer. Kur i krahasojm kto dy sisteme, ne religjioneve t ndryshme t nnshtroheshin dhe ta
shohim se nn sistemin e tregut kemi nj gjendje pranonin religjionin e tyre. Kishte qindra e qindra
t paprsosur. Njerzit tani pyesin: pse aq shum vite t luftrave n lidhje me kto probleme.
njerz t mir nuk e pranojn socializmin? far Prfundimisht,nga kto luftime u kuptua se njerzit
nuk shohin kta njerz sht se, nga pikpamja jan t ndryshm dhe se nuk sht absolutisht e
e bashkpunimit njerzor, e bashkjetess mes domosdoshme t kemi nj gjendje n t ciln t
njerzve, ne kemi vetm nj mnyr t sjellim tjert jan t detyruar t sillen pikrisht n at
unanimitet t plot n do shtje, n t menduarit mnyr si t doj ndonj diktator. U zhvillua nj
dhe t vepruarit dhe kjo sht duke ndaluar do sistem i bashkpunimit n nj gjendje n t ciln
devijim dhe duke persekutuar njerz t cilt njerzit mund t bashkpunojn, sepse ata jan
devijojn nga ajo far miratohej prej atyre q t prkushtuar ndaj t njjts ide. Nuk sht e
kan fuqi ti bjn kundrshtart t nnshtrohen nevojshme q njerzit t veprojn pikrisht n

32 SYMBOL 11
K R IT I K

t njjtn mnyr, t sillen n t njjtn mnyr krkon pr far i jep ktij personi tjetr. sht e
dhe t mendojn n t njjtn mnyr si t tjert. mjaftueshme nse mund t elaborojm nj sistem
t till me prdorimin e t ashtuquajturit mjet
ka na nevojitet sht pikrisht ajo q na t kmbimit. far sht br, si e di gjithkush,
oi deri te nisma e civilizimit njerzor si e sht elaborimi i sistemit t shkmbimit prmes
njohim. ka sht e domosdoshme sht nj prdorimit t mjetit t kmbimit. Ky sistem
sistem i bashkpunimit n ato fusha n t cilat njerzor, si ekziston n bot sot, bazohet n
bashkpunimi sht i pranueshm nga grupe faktin se njerzit bjn dika me qllim pr t
t mdha dhe t vogla. Si rezultat, kemi, gjat marr dika pr dika q e kan br si shprblim
rrjedhave t historis, zhvillimin e sistemeve pr shrbimet e tyre.
q jan t bazuar n at q quhet shkmbim.
Shkmbimi rrjedh prej fjals latine t prdorur Ky sistem sht elaboruar nga prdorimi i
shum shpesh pr t prshkruar n mnyrn m mjetit t kmbimit. Kjo domethn se njerzit
t thjesht karakteristikn e kushteve, do ut des nuk japin ose nuk shkmbejn saktsisht at
un jap n mnyr q ti t japsh domethn far kan prodhuar pr gjrat q ata vet duan
un jap pr t shkmbyer m ty. N kalimin e ti konsumojn ose posedojn. sht e mundur
shekujve, kjo i solli t gjitha ato kushte t cilat ne t prdoret njfar mjeti i kmbimit q hyn
sot i konsiderojm si kushte t jets s civilizuar n shkmbimet indirekte t grupit. Ne kemi
moderne. elaboruar n kt mnyr nj sistem komplet t
civilizimit dhe veprimit njerzor q funksionon n
Ne mund t themi se, sigurisht, nn kushte mnyr t knaqshme.
t tjera mund t jet m mir se nn sistemin e
ekonomis s tregut. Nn sistemin e shkmbimit Ne kemi sistemin e ekonomis t paras.
t mallrave, ende zotrojn shum gjra t Njerzit thon sa e poshtr, sa e keqe sht t
padshirueshme t cilat do t ishin zhdukur nse, bsh dika pr dik vetm pr arsye se pret dika
nse! nj qenie mbinjerzore, e pakufizuar n asnj prej tij. Por nuk sht edhe aq keq, ju e dini. sht
mnyr, do t kishte fuqin pr t organizuar dhe kushti n t cilin jeta njerzore mund t ekzistoj.
administruar t gjitha shtjet njerzore. Ne kemi sht e domosdoshme n kt situat t ket
sistemin e shkmbimit. Ky sistem i shkmbimit, njfar mjeti t kmbimit pasi q nj njeri q do
gjat mijvjearve t historis njerzore, sht t jap pr t marr dika, nuk e ka gjithmon at
zhvilluar n nj sistem n t cilin njerzit q jan ka personi tjetr, prej t cilit dshiron ta marr,
t gatshm t bashkpunojn me njri-tjetrin po mund ta pranoj si kompensim. Prandaj ne kemi
bashkpunojn nj sistem n t cilin njerzit zhvilluar nj sistem t mjetit t kmbimit, sistemin
madje futen n nj lloj bashkpunimi t kufizuar e paras, i cili, e bn t mundur pr individin t
me grupe t tjera, mendjet e t cilve zotrojn ofroj dika si shkmbim pr njveprim nga ana
ide t tjera. N kemi nj sistem n t cilin un e dikujt tjetr i cili sht ndryshe prej tij n do
mund t bj dika pr t knaqur nj njeri tjetr aspekt.
prej t cilit un pres dika. Ne e kemi nj sistem
t shkmbimit t veprimeve dhe shkmbimit t Gjat disa mijra viteve, ne kemi zhvilluar
produkteve t ktyre veprimeve, dhe e kemi kt nj sistem praktik n t cilin njerzit mund t
sistem t bazuar n shkmbimin e shrbimeve. shfrytzojn cilsit e tyre t ndryshme, dijet e
Nj njeri e ofron nj shrbim duke pritur q tyre t ndryshme, aftsit e tyre t ndryshme dhe
t marr nj shrbim tjetr personi t cilit i ka sende t ndryshme t cilat i gjejn n ambientin
ofruar shrbimin. e tyre gjeografik, n mnyr q t marrim prej
njerzve sende t tjera t cilat duan ti ken ose
Ne e kemi elaboruar kt sistem t shkmbimit ti sigurojn. N kt mnyr e kemi zhvilluar
me ndihmn teknike t mjetit t kmbimit. Nuk sistemin e tregjeve.
sht e domosdoshme q nj njeri t gjej nj
njeri tjetr i cili sht n gjendje ti jap atij at q Njerzit thon se tregu sht dika shum
vulgare, ju e dini. Njerzit pyesin: Pse ti japsh dika

SYMBOL 11 33
dikujt vetm pr t pritur t marrsh dika prej tjetr i cili bn po ashtu t mundur t japsh dhe
tij? Kjo mund dhe smund t jet nj kundrshtim u ofron shrbime atyre q nuk jan n nj pozit
idiotik, por fakti sht se tregu e solli zhvillimin t kujdesen pr vete.
e civilizimit njerzor pr t cilin jemi shum
krenar sot. Pr shkak t tij, kemi prparim t Ne, prandaj, kemi nj sistem pr t cilin mund
jashtzakonshm prkundrejt kushteve q kan t themi se qendra e aktiviteteve tona sht do
ekzistuar n koht e kaluara. Ne mund t themi ut des, un jap n mnyr q t marr dika. N
se sa vulgare sht ti japsh nj njeriu tjetr t kt sistem, ne kemi etabluar mjetin e kmbimit
pij vetm pse dshiron t marrsh dika prej tij. pr arsye teknike, sepse e bn shkmbimin t
Un nuk dua t them nse sht apo ssht kjo mundur. Ky sistem me prdorimin e mjetit t
dika fisnike apo vulgare. sht baza e civilizimit kmbimit, paras, krkon disa rregulla speciale n
ton shkmbimi i mallrave dhe shrbimeve. Ishte mnyr q n t t mos i humbasim qllimet t
ky shkmbim i mallrave dhe shrbimeve q solli cilat prpiqemi ti arrijm. Ne prandaj mund t
civilizimin si e njohim. Ky sistem ka vetm nj themi se mijra e mijra vite m par njerzimi
alternativ. Kjo alternativ sht parimi i Fhrer-it. filloi me nj nivel shum t ult jetese, me mjete
Fhrertum-i, nj sistem me nj diktator n qendr shum t thjeshta, me injoranc absolute pr t
i cili i prcakton t gjitha duke i ndshkuar disa gjitha ato gjra t cilat i konsiderojm si gjrat
e duke shprblyer t tjert. Kjo sht e vetmja m t shtrenjta t jets. N kto mijra e mijra
alternativ ndaj sistemit ton t zakonshm t vite njerzimi e zhvilloi kt sistem n t cilin
marketingut nj sistem n t cilin njerzit jan ka shum gjra t cilat mund t konsiderohen
vazhdimisht duke u prpjekur t marrin dika m si plotsisht t knaqshme. Sidoqoft, edhe n
t mir duke dhn dika dhe duke marr pages vshtrim t ktyre shum gjrave plotsisht t
pr t. N sistemin ton vulgar, duhet t jesh i lir knaqshme, ende zotrojn sot shum gjra t
t japsh shrbime prderisa mund ti japsh dhe cilat jan shum t paknaqshme. Por ne kemi
t marrsh shprblim pr to. Ky sistem i tregut par se ky sistem sht zhvilluar hap pas hapi
q e kemi edhe mund t mos jet aq fisnik nga nga fakti q individt u munduan t sillnin nj lloj
pikpamja e nj fisnikrie teorike, por sht nj metode q ti largojn kushtet e paknaqshme
sistem q i solli t gjitha ato sende q i njohim dhe madje, n shum raste, duke i br kushtet
dhe i kemi sot. Ia ka dal ti heq shum smundje e paknaqshme m pak t paknaqshme, nse jo
dhe t ofroj kujdes pr njerz t smur dhe plotsisht t knaqshme.
pr ata t cilt, pr fardo arsye, jan t penguar Ky sistem sht i bazuar n treg. sht i
nga brja e dikaje. sht nj sistem n t cilin bazuar n shkmbimin n treg ndrmjet mjetit
ata po ashtu mund t jetojn dhe shijojn jetn. E t kmbimit. Ksi mjete t kmbimit nevojiten
gjith kjo sht pikrisht se e kemi krijuar kt n mnyr q t sjellim nj sistem n t cilin
sistem t mrekullueshm t marketingut. njerzit mund t bjn ato gjra t cilat ne sot
Ne e kemi krijuar kt treg botror q bn t i konsiderojm, pas mijra vitesh t zhvillimit,
mundur q dikush nse e merr ndonj smundje absolutisht t domosdoshme dhe absolutisht
n Evrop t mund t marr shrim, shrimin t knaqshme. Njerzit, prandaj, nuk jan t
e vetm t mundshm q e njohim kundr saj. justifikuar ti shikojn me prmim kto kushte t
Ky shrim sht i gatshm ndonse duhet me shkmbimit n treg, paran, t shiturit e sendeve
mijra e mijra kilometra udhtim dhe etablimin n mimin m t lart q mund t merret, thuajse
e shum ndrmarrjeve pr t cilat ndrtimi t gjitha kto kushte absolutisht t domosdoshme
dhe strukturimi i tyre mund t ken marr vite u prkasin gjrave t vogla n jet, sepse disa
apo dekada. Ne e kemi etabluar kt sistem kushte jetese n bot jan ta paknaqshme. Pr
t mrekullueshm n t cilin, sigurisht, vetm ti br kushtet m t knaqshme krkohen n
njerzit q jan t shndosh dhe kan fuqi t shum raste gjra t tilla si, pr shembull, t jesh
punojn, mund t marrin pjes n mnyr aktive. egoist krkohen veprime n nj mnyr n t
Por ne e kemi kt sistem t lidhur me nj sistem ciln njeriu prpiqet t marr m t mirn q

34 SYMBOL 11
K R IT I K

mund merret nga raporti i kmbimit (Raporti i disa ndrrave pr nj bot m t mir, ose disa
Kmbimit sht numri relativ i aksioneve q do tu prpjekjeve pr nj bot m t mir prmes
jepen aksionarve ekzistues t nj kompanie q fuqis s armve. far i solli kto gjra ishte
sht bler ose sht shkrir me nj tjetr. Pasi q t puna e prditshme, prpjekja e njerzve pr ti
jen dorzuar aksionet e kompanis s vjetr, raporti prmirsuar kushtet e tyre duke punuar shum
i kmbimit prdoret pr tu dhn aksionarve t dhe duke br gjra t cilat qen t panjohura
njjtn vler relative n aksione t reja t njsis s n epoka t kaluara, madje edhe pr ta m par.
shkrir - shnim i prkthyesit), e kshtu me radh. Prandaj, ne duhet t themi se sistemi i tregut
sistemi i t prodhuarit me qllim pr t dhn,
Ne sigurisht nuk kemi arritur gjendjen ideale. dhe vetm pr tu dhn njerzve t cilt vet
Ne nuk mund t arrijm nj gjendje ideale t jan duke na dhn dika neve pr prmirsimin
till, sepse kushtet n bot jan ashtu q njerzit e kushteve tona, ky sistem mund t konsiderohet
duhet t punojn n mnyr q t ushqejn shum i zakonshm, por ende nj sistem shum
veten. Kjo mbase, le t themi, do t jet m pak i domosdoshm. Ky sistem ndoshta nuk mundet
e knaqshme se vetm t shijojm jetn pa pasur t krahasohet me disa manifestime t jets
nevoj t punojm. N kt sistem kemi sjell, njerzore n art, n religjion, n filozofi, e kshtu
mjetin e kmbimit, paran, e cila luan nj rol t me radh, por sht sistem i cili i ka prmirsuar
rndsishm. E luan nj rol pr aq sa shohim, q t gjitha. sht sistemi q i ka shndrruar njerzit,
nuk mund t zvendsohet pr fardo tjetr. parardhsit e t cilve jetonin n nj nivel jetese
Prandaj, ne nuk mund t themi se kushtet nuk jan t cilin sot e konsiderojm tepr t paknaqshm,
t knaqshme n bot pasi q duhet t prpiqemi n pasardhs t cilt i prkushtohen vazhdimisht
t bjm pazar, duhet t provojm t shkmbejm ides t t prmirsuarit t kushteve duke
ka kemi kundr gjrave t cilat dshirojm ti punuar prher m shum, duke studiuar kushtet
sigurojm, e kshtu me radh. Disa njerz thon e natyrs prher m shum dhe duke gjetur
se kjo nuk sht shum e knaqshme, se kjo i metoda prher m t mira pr t luftuar gjithka
prket pjess m t ult t jets dhe aktivitetit q e konsiderojm t paknaqshme. Kjo sht
njerzor. Kjo nuk sht e vrtet. mnyra e duhur e njeriut pr t jetuar. Prandaj,
T gjitha gjrat e mdha q njeriu i ka sjell, nse disa njerz thon gjithka n kt bot
artet, t gjitha gjrat bujare q i kemi br, sht keq dhe gjja e vetme e knaqshme nga
ndihma q u kemi dhn njerzve t cilt kan pikpamja e nj filozofie m t lartsuar sht
pasur nevoj pr ndihm, ndihma q u kemi t trhiqemi nga puna aktive dhe t jetojm si
dhn njerzve n kushte t vshtira, t gjitha jetonin oshnart, prgjigja jon ndaj tyre sht
kto gjra do t kishin qen t pamundura, nse Jo!
nuk do t kishim zhvilluar me kalimin e shekujve Shikoni prreth dhe ku t shihni prmirsimin
nj sistem t tregut n t cilin ne vazhdimisht i m t vogl t kushteve, mund t thoni ky sht
prmirsojm metodat e konservimit t jets efekti i qllimeve dhe i puns s paraardhsve tan.
njerzore, duke e br m t dlir dhe duke e Ne kemi vetm nj metod pr ti prmirsuar
br m t knaqshm nga pikpamja etike dhe kushtet. Kjo metod sht pr ta br t njjtn
artistike. Prandaj, nse i krahasojm kushtet e si e kan br ata, t prpiqemi t arrijm
kqija t bots me idealet t cilat i kemi n mend prher e m shum, e ti prmirsojm kushtet
pr nj bot m t prsosur dhe t lart, duhet t tona prher e m shum.
themi se kto krahasime nuk kan kurrfar vlere.
Faleminderit!
far i ka br njerzit m t mir, far u
ka dhn njerzve kushte m t mira dhe far Nga anglishtja: Lek Salihu
kan krijuar t gjitha kto gjra t cilat ne sot i
konsiderojm krenari t arritjeve njerzore, nuk
qe prshkak t disa deklamimeve, disa bisedave,

SYMBOL 11 35
Musine Kokalari:
njqind vjet
e fshehur

Robert Wilton
KRITIK

Viti 2017 shnon njqindvjetorin e lindjes s


Abstract
shkrimtares q konsiderohet autorja e par shqip-
tare e botuar. Tri prmbledhjet e saj me shkrime The diverse aspects of writer-activist
popullore do ta bjn t rndsishme, pavarsisht Musine Kokalari should make her a prominent
historis s saj. Njlloj, do tia japin vendin edhe figure in the history of 20th Century Albania.
Her life and death are a mirror of the countrys
n historin e penguar t demokracis shqiptare. possibilities and tragedies. But she was silenced
Po ashtu, ajo do t dallohej si nj grua q u shfaq during her lifetime, and the continued stifling of
relativisht hert n jetn publike shqiptare. Meg- her legacy reflects a deeper discomfort about
jithat, jeta e saj sht e mbuluar nga heshtja. how we come to terms with the realities of
the past. Novelist and historian Robert Wilton
Sikurse e tr gjenerata e saj, edhe jeta e listens to her echoes.
Musine Kokalarit u krijua n faza t ndryshme
dhe t shpejta t zhvillimit shqiptar dhe u for- ishte kundr ndikimit n rritje t Italis n Shqipri.
mua prej tyre. Familja e saj ishte nga Gjirokastra, Nj vit pasi ajo mbrriti n Rom, Italia aneksoi
por jetonte n Turqi kur ajo u lind n vitin 1917. Shqiprin; brenda disa muajve kishte filluar lufta
Kur tre vjet m von u kthyen n Shqiprin e botrore. Roma e saj ishte nj ndrr kulturore e
pavarur, vllai i saj hapi nj librari n Tiran. Pak krijuese, pr nj vajz t lindur n Adana dhe t rrit-
para ditlindjes s saj t 21-t filloi t studionte ur n Shqipri. Por, ishte edhe Roma e fashizmit dhe
letrsin n Rom. Ajo ishte shembull i nj t perandoria e re italiane. N kohn kur u kthye n
reje t kulturuar dhe relativisht kozmopolite, Tiran dhe botonte tregimet e saj popullore, lufta
n nj periudh kur ende bnte jehon lvizja e botrore kishte arritur Jugosllavin dhe Greqin,
Rilindjes Kombtare. Tema e saj e diploms ishte kurse Shqipria ishte nn nj qeveri kukullash.
pr Naim Frashrin, njrin nga tre vllezrit m E kulturuar dhe idealiste, ndoshta ishte e
t njohur politiko-letrar shqiptar. Nuk sht udi natyrshme q ajo t prfshihej n politikn progre-
q ajo donte t bhej shkrimtare. Ajo u kthye n sive. Gjat kohs m t madhe t lufts, pushtimi
Shqipri n vitin 1941 dhe botoi nj prmbledh- kufizonte dominimin e do faktori shqiptar dhe
je t prrallave popullore: Si m thoshte nnua vrulli i pamshirshm i lvizjes s Hoxhs ende
plak; pr t vazhduar me librin e dyt dhe t nuk ishte i njohur. Mes larmis s lvizjeve, ndoshta
tret me proz t shkurtr tre vjet m von. ajo mund t shfaqej m shum. Ndrmjet Frontit
Por, kjo sigurisht nuk ishte koha kur entuziazmi Komunist Nacionallirimtar dhe Ballit Kombtar,
i pafajshm letrar mund t lulzonte pa u prekur Partia Social Demokrate u formua n vitin 1943.
nga politika. Fmijria e Kokalarit kishte kaluar nn Kokalari ishte nj figur kmbngulse pr krijimin
grindjen e Zogut me rivalt e tij. Adoleshenca e saj e ksaj partie dhe qndronte prapa programit

36 SYMBOL 11
K R IT I K

t partis, i cili u botua n vitin 1944. Prve nj dhe idealiste duhej t punonte si pastruese rrugsh.
Shqiprie t pavarur t bashkuar etnike, programi i Ajo vdiq atje n vitin 1983, e braktisur nga bota.
saj theksonte drejtsin sociale dhe lirin politike. N Shqipri kishte nj heshtje t trefisht: hes-
Demokracia Sociale n Shqipri dhe n t htja e imponuar nga shteti, nprmjet burgosjes,
vrtet pluralizmi politik, ishin t dshtuara. Ko- internimit dhe censurs; heshtja e imponuar nga
munistt dhe Ballistt donin t mundnin njri- t tjert, t cilt nuk guxonin t merreshin me
tjetrin, jo t bashkpunonin. Udhheqja e re dik si Kokolari, nga frika se do t kontaminohesh-
socialdemokrate u glltit nga grindjet politike t in; dhe heshtja e imponuar ndaj vetes, nga ata q
vitit 1944, e pastaj n kaosin e fitores s komu- e dinin se nj fjal e gabuar mund t nnkupton-
nizmit. Kokalari u arrestua, kurse dy vllezrit e te nj dekad tjetr burgimi. N t vrtet, edhe
saj u ekzekutuan nga komunistt n nntor t kur ndokush prpiqej t fliste me Malshovn,
vitit 1944. Nj vit m von, kur zgjedhjet pr- bashkpuntorin e Kokalarit, pas lirimit t tij nga
gatiteshin nga komunistt, Kokalari u drgoi nj burgu, do ta mbyllte gojn. Sipas sistemit shqiptar
krkes britanikve dhe amerikanve, n emr t t censurs, shkrimet kontrolloheshin prpara
nj grupi t rregullt jo-komunistsh, duke u br botimit: nuk ishte vetm e rrezikshme t shkruaje
thirrje q t shtyhen zgjedhjet pr t krijuar be- dika provokative; ishte e pakuptimt.
sueshmri. Krkesa e saj u hodh posht nga ale- Tingujt q na vijn sot nga periudha e diktatu
att (si nga nj klik e vogl dhe jo prfaqsuese, rs jan t shtrembruar.Tregimet individuale fla-
sipas raportit t Misionit Ushtarak Britanik) dhe sin pr grindjet private ose pr madhshtin poli-
Hoxha fitoi zgjedhjet me 93.7 % t votave. tike. T vjetrit jan t mrzitur se nuk dgjohen,
Ishte shembulli i fundit i marrzis s poli- se ankesat dhe problemet e tyre jan t pazgjid-
tiks britanike ndaj Shqipris n vitet 1940-ta, hura; nj incident para 40 vjetsh mund t bhet
para se t prjashtoheshin pr dy breza t tr. nj lajm n faqen e par, pr t ushqyer nj grind-
N do faz ata u trhoqn nga veprimet ven- je bashkkohore. Dosjet e Sigurimit tani jan nn
dimtare, nga frika se do t prshpejtonin disa kontrollin e nj agjencie t konstituuar si duhet;
reagime t padshiruara (hyrja italiane n luft, por shumica e njerzve duan vetm thasheth-
rnia e Greqis, hapja e lufts civile n Shqipri), emet? Ndrkoh, t rinjt nuk dgjojn. Nuk ka
e cila gjithsesi n fund ndodhi dhe ishte e pash- shenja se Shqipria sht angazhuar vrtet pr
mangshme. Deri nga fundi i vitit 1945, Britania po t ndriuar t kaluarn e vet, traumat thelbsore
prpiqej ta rregullonte Shqiprin e re; kurse n psikologjike dhe t vrtetat e vogla vicioze. Hes-
fund t vitit 1946 marrdhniet ishin ndrprer. htja sht m e rehatshme.
sht e pamundur t dim nse ndonj ndrhy Apeli romantik i fotos s Kokalarit n gjykat, re-
rje e fort diplomatike nga ana e britanikve dhe fuzimi i saj i shklqyeshm i cinizmit dhe mashtrimit,
amerikanve mund t kishte vonuar zgjedhjet, si tani admirohen lehtsisht. Por, ajo grua, apeli i saj dhe
dshironte Kokalari dhe nse nj vones e till do zri i saj, u varrosn menjher; ky z kurr nuk
t kishte dhn hapsir pr t lulzuar alterna- doli me t vrtet. Nuancat e historis shqiptare
tivat demokratike. Duke pasur parasysh pranin e nn komunizm - realitetet e shoqris, t bashk-
but t t huajve n vend deri n kt faz dhe fajsis n mnyr diskrete jan futur nn qilim.
dominimin n rritje t komunistve, t dyja opsio- Sa n t vrtet sht msuar apo marr prej saj
net duken t pamundura. Por, me pranimin e tyre t nga shkrimet e saj, nga politika e saj, nga shem-
heshtur t dominimit t rendit t ri, britanikt ishin bulli i saj si grua? Dy valixhe t vogla jan gjithka
pjesmarrs n heshtjen e nj zri t rndsishm q ka mbetur nga Musine Kokolari; shnime q ajo
- bashkpjesmarrs, si do t bheshin shum. i ka br gjat dekadave, shnime n skica t vogla,
Kokalari u arrestua n janar t vitit 1946 dhe u t shkruara n do lloj letre q ajo mund t gjente,
burgos si sabotuese dhe armike e popullit.Ajo kaloi mbi dekadat e fshehta t jets s saj. Kto jan nj
15 vjet n burgun e Burrelit, e izoluar dhe e torturu- trashgimi prekse, t ruajtura me kujdes nga ata
ar - nj koh provokimesh, e quajti ajo kt. Pas lir- q e respektojn emrin e saj, por pr pjesn tjetr
imit, u internua n Rrshen, ku shkrimtarja dinamike t bots ajo sht ende e heshtur.

SYMBOL 11 37
METATEATRI
DHE
MITI

Ag APOLLONI
KRITIK

Teorit e mdha t shekullit XX jan ngritur


Abstract
ose mbi poezin, ose mbi prozn. Pr shembull,
formalizmi preferonte t parn, kurse struk The Living Sphinx is a play that retains the
turalizmi t dytn. Nuk ka ndonj teori t madhe elements of the ancient theatre (mythos,
t ngritur mbi teatrin, prve disa rasteve kur vet ethos, pathos, catharsis), medieval theatre (bi-
dramaturgt kan pretenduar ta ngren praksisin nomial: good/evil, white/black), Renaissance
e tyre n teori, apo edhe disa rasteve t periud- theatre (Mukail like Lolo, Kabil like Richard
hs postmoderne, kur disa kritik t teatrit kan III), neoclassical theatre (reason, clarity, con-
krijuar nj terminologji me synimin pr ti krijuar stant character), romantic theatre (mixing of
theatrical types), modernist theatre (func-
konturat e ndonj teorie t teatrit. Me t drejt,
tionalization of dcor and costumes, scenic
studiuesi i teatrit Christopher W. E. Bigsby, kon- symbolism, dancing, mixing techniques) and,
staton se teatri ka trhequr shum pak interesin of course, from postmodern theatre as this
e teoricienve t mdhenj (2000:11). Fakti q te- play was written according to its principles.
atri sht fizik, tridimensional dhe i drejtprdrejt,
shton ai, mund ti ket friksuar kritikt (2000: 2). Key words: metatheatre, myth, fallocentrism,
Ndrsa studiues t tjer, duke e par dramn si postmodernism, performance, intertextuality,
intratextuality, iconoclastic
tekst t lidhur me mediumin e teatrit, si problem
shqetsues e shohin autorsin dramatike, e cila e deklamuar dhe shohim per for
mancn. Teksti
n rastin e inskenimit, sht autorsi kolektive. sht vepr e autorit, diskursi i deklamuar sht
N shikim t par, ky problem duket m shum tekst i artikuluar nga aktort, kurse performanca
nj keqkuptim sesa shqetsim shkencor, por kur nnkupton shfaqjen e luajtur nga aktort dhe t
shihet historia e drams si fat i prbashkt me hi- konceptuar nga regjisori, i cili, ndryshe nga koht
storin e teatrit, ather mund t shihet se trans- e mparshme kur bnte thjesht inskenimin, n
formimi i drams sht kushtzuar gjithmon nga teatrin modern dhe postmodern e pasuron edhe
transformimi i teatrit dhe anasjelltas. Derisa poe- kuptimin e tekstit. Duke e par dramn npr
zia dhe proza nuk lidhen me ndonj hapsir, apo kto shkall, Kerstin Schmitd e sheh at t pan-
ndrtes, drama nuk funksionon ndryshe. Autori dashme nga teatri, prandaj e quan teatr t trans-
edhe kur sht duke e shkruar dramn, krijon formimit dhe shton se pjesa m e mir e dramave
konturat hapsinore n mendjen e tij. Natyrisht q postmoderne nuk ka qen atraktive pr audiencn
drama edhe lexohet si tekst, por testin e kalon n masive (2005: 16). Kjo domethn q teatri post-
sken. Vlersimi final i drams, pra, bhet vetm modern, n shumicn e rasteve, ska arritur ta
ather kur lexojm tekstin, dgjojm diskursin zbatoj parimin e kodimit t dyfisht, q sht

38 SYMBOL 11
K R IT I K

kusht themelor i prozs postmoderne. ltat i shkrirjes s shum modeleve teatrale dhe si
Pasi poetika postmoderniste sht e hapur vetdijesim i autorit mbi risit e teatrit postmod-
ndaj poetikave t mparshme letrare, edhe dra ernist, q erdhi si vazhdim i natyrshm i teatrit
ma postmoderniste vjen si sintez e poetikave avangard, neo-aristotelian, por edhe si ikje nga
t ndryshme, t cilat her i prvetson, her i antidrama, pasi q postmodernizmi mund t shihet
ironizon, por kurr nuk i injoron. Poetika e till njkohsisht si zgjatim logjik i modernizmit dhe si
sintetizuese shfaqet si nj post-poetik, e cila, jo reaksion opozicional i tij (Schmidt, 2005: 20). Ashtu
pr shkak t hapsirs s kufizuar, por pr shkak si romani q mban status t dyfisht kategorial
t konceptit shpesh krejtsisht eksperimental, ka (trembdhjet tregime q mund t bnin nj roman),
rrezikuar ta largoj publikun. N fakt, ky teatr q edhe libri me drama lejon leximin alternativ: si
ka larguar publikun mund t ket qen postmod- triptik konceptual dhe si tri drama autonome. T
ern (si periudh), por nuk ka qen postmodernist tri dramat i lidh titulli dhe parateksti prkats
(si poetik), sepse ka anuar kah antidrama, e cila q shnjon tendencn autoriale pr zhveshjen e
prfaqson modelin ultramodernist, i cili nuk e mitit, tendenc kjo q sht ironike, pasi autori
njeh kodimin e dyfisht. thjesht refuzon rrfimet e mdha t paketuara si
Drama postmoderniste ka nj orientim meta ideologji dhe i zhvesh mitet pr ti veshur me ide
dramatik, strukturohet si palimpsest dhe mund t reja, pra pr ti risemantizuar.
t shihet edhe si kontaminim i praktiks nga teoria Kshtu, sintagma mite t zhveshura, q i refero-
(Pavis, 1986: 19). Madje, me t drejt, ajo shihet si het nj slogani socrealist, nnkupton mite t
teatr i teoris, ndrsa Hans-Thies Lehmann e quan ironizuara. Pasi ironizohen mitet, dramat shfaqen
teatr postdramatik, i cili, sipas tij, sht neglizhuar si parodi, ngaq parodia prmbys metarrfimet,
nga kritikt, sepse ka refuzuar t kategorizohet. kanunet dhe historit. N dramn e par prm-
Pra, problemi nuk sht te drama, por te teoria. byset miti i gjakmarrjes, n dramn e dyt retush-
ohet e modifikohet miti i flijimit dhe n dramn
Mite t zhveshura e tret ironizohet miti i mbretreshs ilire, duke
u konstruktuar nj version privat dhe origjinal i
N po at vit q botoi romanin e par, Vdekja fundit t saj si mbretresh.
m vjen prej syve t till (1974), q sjell pr her
t par modelin postmodernist n letrsin shqi Sfinga e gjall
pe, Rexhep Qosja nisi ta shkruaj dramn e par,
Sfinga e gjall, e cila u inskenua n vitin 1976,1 ndrsa Meqense teatri postmodern bn demitizimin
u botua n vitin 1978, bashk me dy drama t tjera e metarrfimeve si t vrteta ideologjike, dra-
(Beselam, pse m flijojn dhe Vdekja e nj mbretreshe), ma Sfinga e gjall ndjek t njjtn rrug, duke br
nn titullin e prbashkt Mite t zhveshura.2 Ashtu demitizimin e t drejts kanunore pr gjakmarrje.
si romani q erdhi si rezultat i poetiks s konit, nj Kjo dram dallohet pr nga statusi i dyfisht i lo-
sintagm e prdorur nga autori pr t shenjuar js: loja si tekst i destinuar pr tu luajtur dhe loja
postmodernizmin e tij, edhe drama erdhi si rezu- si tallje me temn. E para i jep drams karakter
rituali, e dyta i jep status parodie.
1
Regjisor i shfaqjes: Lubisha Georgievski. Rolet: Istref Be Sfinga e gjall, si metadram, manifeston t gjitha
golli (Kabili), Xhevat Qorraj (Habili), Isa Qosja (Lami), Melihate elementet e rndsishme t poetiks s teatrit
Ajeti (Undina) etj. Kjo dram mori shtat mime n Festivalin e
Teatrove Profesionist n Shabac t Serbis dhe prgjithsisht
postmodern, prfshir ktu intertekstin, pastishin,
cilsohej si shfaqja m e mir e shfaqur ndonjher n Teatrin fragmentaritetin e karaktereve, teatralitetin, ironin,
Krahinor t Kosovs. Po ashtu, nga kjo dram, n vitin 1997 u paradoksin, kodin e dyfisht etj. Interteksti e bn
realizua edhe filmi Vallja e mendur nga Isa Qosja. at t shihet si nyje n nj rrjet prej kryeveprash
2
Botimi i par (1978) dhe botimi i dyt (1983) i librit
botrore; pastishi shfaq imiti min e modeleve t
Mite zhveshura ka tri drama (n fakt, dy drama dhe nj
monodram), kurse botimi i tret (2003) ka dy drama dhe dy drams bashkkohore; fragmentariteti i karakter-
monodrama. Pra, te botimi i tret sht shtuar monodrama eve prjashton mundsin e ndrtimit t biografive
Bardha, por ky botim sht koleksion i dramave t autorit, jo t personazheve, duke sugjeruar q personazhet t
sistem konceptual i tij.

SYMBOL 11 39
shihen si figura, jo si njerz; teatraliteti shkaktohet n vllimin e dyt t ditarit t tij: Qllimi kryesor pse
nga gjuha metaforike dhe intelektualiste, si dhe e kam shkruar kt dram sht: demistifikimi, n t
nga disa veprime artificiale (veprimet e fqinjve vrtet mitizimi i gjakmarrjes si nj e keqe e madhe
dhe vallzimi); ironia n ballafaqim me temn e n jetn ton kombtare. Kam supozuar, ende nuk jam
madhe prodhon parodin; paradoksi zbulohet me plotsisht i sigurt a me t drejt, se kt mistifikim, kt
fqinjt q jan nj lloj kori q bn aminin, pa e mitizim t gjakmarrjes do ta arrij m mir, m bind-
kuptuar lutjen, ndrsa kodi i dyfisht prmban dy shm, m domethnshm n qoft se at, gjakmarr-
linjat e drams, njrn nprmjet tensionit dra- jen, e shoh si prbrs ndjenjor t krimit n botn e
matik q shfaq kuptimi semantik, kurse tjetrn sotme n prgjithsi. Krimi sht mjeti me t cilin n
nprmjet provokimit intelektual q fsheh kup- botn e sotme synohet, dhe shpesh arrihet, zgjidhja e
timi semiotik. shum problemeve, shum shtjeve. Krimi n botn
Pasi teatri postmodernist, metadramatik, kara e sotme sht br mjet i pushtetit, mjet i sundimit, mjet
kterizohet nga vnia e s vrtets n pikpyetje, i politiks s brendshme dhe mjet i politiks s jashtme
duke u artikuluar prgjithsisht si dram sugjes- mjet i shtetit (Qosja, 2014b: 51-52).
tive q ngre pyetje dhe si dram q pastishizon tek- Ky shnim sht br m 22 shkurt 1975,
stet dhe kanonet tradicionale, edhe Sfinga e gjall re- por tingllon sikur t ishte shkruar sot. Kjo
fuzon t vrtetn kanunore, primitive dhe ndrton t domethn se qllimi i autorit dikur dhe qllimi
vrtetn moderne, intelektuale. Autori insiston t i lexuesit sot, jan identik e, pr rrjedhoj, nuk
tregoj q nuk prbn krim shkputja nga tradita ndryshon as qllimi i veprs. Qosja e shihte gjak-
q glorifikon krimin: marrjen jo si akt pr t mbrojtur nderin e familjes,
por si akt kriminal, si akt destruktiv, i knduar si
KABILI akt trimrie n traditn popullore (2014b: 53).
Nisjani! Valle, kng! Sonte ose kurr! Ne jemi N ditar, autori jep edhe disa t dhna intere-
palca e gjinis son. sante pr dramn. M 30 shtator 1974, tregon q
e ka prfunduar versionin e par t drams.Tregon
FQINJT pr kokarjet q ia ka sjell akti i tret dhe per-
Ne jemi palca e gjinis son sonazhi i Lamit, ky personazh i parndsishm,
por q prpiqet t bhet i rndsishm: i rndsishm
HABILI n mnyr tragjikomike (2014a: 501). M von, pasi
Ne jemi e zeza e gjinis son kishte lexuar nj keqinterpretim t veprs s tij, au-
tori tregon q vrassi i t dashurit t Undins nuk
KABILI sht Lami, por Dini (2014b: 157).
Q zbaton urdhrat e trashgimis Pastaj, m 6 mars 1975, autori na tregon pr
problemet me titullin: Titullin punues, Kabili dhe
FQINJT Habili, m n fund e kam hequr. Pr lexim disa ko-
Q zbaton urdhrat e trashgimis legve t Redaksis s Jets s Re ua kam dhn
me titullin Vdekja pa kuror q, po ashtu, nuk m
HABILI duket i prshtatshm: sht patetik. Kt titull n t
Q zbaton urdhrat e marris vrtet e zgjodha prej nj radhe titujsh t tjer, si
jan: Ora bie dymbdhjet, Satana ante portas,
(2017: 128-129) Sfinga e zgjuar, Hidra, Dyluftimi me lanetin.
Asnjri prej ktyre titujve nuk m knaq, sepse asnjri
Ditari mbi dramn nuk e shpreh n masn e dshiruar qndrimin tim
ndjenjor, etik, mendimor ndaj gjakmarrjes (2014b:
Umberto Eco thot se kur flasim pr veprat le 58).
trare, nuk duhet ti harrojm tri qllimet: qllimin Gjithashtu, autori shpjegon se far synonte
e autorit, qllimin e veprs dhe qllimin e lexuesit. t simbolizonte me Kabilin dhe Habilin: Me perso
Ktu, qllimin e autorit e ka deklaruar vet autori nazhin e Kabilit dhe t Habilit n t vrtet bj pr

40 SYMBOL 11
K R IT I K

pjekje t simbolizoj e kjo t simbolizoj n kt mes drenush, sht nj qenie e brisht, e trembur,
do t thot t prgjithsoj nj an t shprfytyrimit n kt dram brutale, kurse Undina, emri i s
etnopsikologjik (2014b: 52). cils i referohet nimfs s ujit q jeton pran uj-
N ditar autori jep edhe nj sugjerim pr kriti varave t pyjeve t virgjra, simbolizon shpirtin
kt q do ta analizojn dramn e tij: Prej koks s e pastr, e cila e humb dashurin e par t saj
skulpturuar do t duhej t nisej do kritik q merret ta dhe e fiton simpatin e publikut, duke refuzuar
interpretoj dhe ta shpjegoj dramn Sfinga e gjall dshirn perverse t shpirtit t ndyt, Kabilit.
(2014b: 155). Ndrsa, Veqili sht nj lloj djalli qyqar, ashtu si
jan edhe fqinjt hipokrit, q mbajn ann e t
Pushka e ehovit fortit, jo ann e t drejtit.
Pushkt e varura n mur vrasin n sken dhe ja
N terminologjin e teatrit sht i njohur sht skene. Drama mbyllet ashtu si nuk do t prefer-
principi i quajtur Pushka e ehovit, nprmjet t onte Aristoteli: me kufoma n sken. Por, nprmjet
cilit thuhet se do element n dram duhet t ksaj mbylljeje, autori realizon te publiku funksionin
jet funksional. Sipas ehovit, nse n fillim t q krkonte Aristoteli: katarsisin shpirtror.
shfaqjes qndron varur nj pushk, n fund t saj Kshtu, Sfinga e gjall u prmbahet katarsisit
ajo duhet t shkrep. t Aristotelit, pushks s ehovit, fragmentarite-
N dramn Sfinga e gjall, n fillim t aktit t tit t Brehtit, absurdit t Kamys, ndrsa krisma
par na paraqiten dy pushk t varura n mur: e fundit e Lamit sht jehon e revolts sartriane
N murin e majt sht varur nj pushk e vjetr, pr nj angazhim humanist.
kurse n murin e djatht nj pushk e re. N fund t
dhoms, qndron nj bust si model pr qitje me Interteksti
pushk. N t Kabili e ushtron Lamin si t goditet
koka e tjetrit, i cili sht n lidhje me Undinn, Roland Barthes thot se kur jemi duke lexuar
t ciln, si kuptohet nga fundi i drams, e dshi- nj vepr, shpesh na duket sikur dika t till e
ron Kabili. Kabili insiston q t merret n shenj kemi lexuar edhe m par e kjo nnkupton in-
koka, asnj pjes tjetr. Tjetri sht intelektual, tertekstualitet. Kjo dj lu (tashm e lexuar) q
prandaj duhet goditur n kok. Zhvillimi mendor na shfaqet gjat aktit t leximit, provokon aktin e
i sjell ankth shpirtror Kabilit. Nse goditet koka, krkimit intertekstual.
mbrohet tradita primitive, mbrohet gjakmarrja. Jo Duke lexuar Sfingn e gjall e kemi t pamun-
rastsisht fjala kok prdoret aq shpesh n dram: dur ti shprfillim lidhjet intertekstuale. Titulli sa
gjithsej 56 her. na largon n koh dhe hapsir nprmjet em-
Lami sht karakter i pavendosur, ai nuk mund rit (Sfinga) duke na kujtuar Egjiptin e lasht, apo
tia kthej fjaln Kabilit, por as nuk mund ta vras edhe Edipin, po aq na afron nprmjet mbiemrit
t dashurin e Undins. Duke e ditur kt paven- (e gjall), duke na sugjeruar q vendi yn sht
dosmri t tij, hern e dyt me t shkon edhe prplot qenie t tilla, monstra moderne. Pastaj,
Dini. Pra, m i riu (Lami) dhe m i vjetri (Dini) Habili dhe Kabili na lidhin me tekstin kuranor, q
shkojn pr t kryer nj vrasje q pr njrin vjen si jehon e tekstit biblik (Abeli dhe Kaini).
sht krim, kurse pr tjetrin sht nder. Vrasjen Kur n ditar, m 30 shtator 1974, Qosja tre
e kryen Dini, por krenaria i lihet Lamit, ndrsa gon q sapo e ka prfunduar draftin e par t
faji i ngarkohet budallait t familjes, Mukailit, i cili drams, n shnimin pak m sipr sapo ka folur
arrestohet. Kabili refuzohet nga Undina. Habili pr Riardin e Tret t Shekspirit. Kjo nuk sht
vritet nga Kabili, kurse ky vritet nga Lami. Kshtu, lidhje rastsore. Kabili sht krijuar si nj lloj kip-
m n fund, m i riu vret, por vret t keqen, tra- ci shpirtror i Riardit t Tret, madje skena ku
ditn primitive. ai ia shfaq dashurin Undins pasi ia ka vrar
Dy femrat e drams, Hinda dhe Undina, me t dashurin, duket sikur insiston pr ta krahasuar
fjalt dhe fatet e tyre, vetm sa e shtojn dramn me skenn ku Riardi i Tret ia shfaq dashurin
emocionale. Hinda, emri i s cils do t thot Lady Ans, pasi ia ka vrar burrin. Po ashtu, Mukai-

SYMBOL 11 41
li3 ruan relacione me Lolon e Mbretit Lir, ashtu si azh veprave t lashta dhe t shenjta, me shum
edhe shorti n sken sht nj detaj nga dramat prsritje, me shum enumeracione, shpesh si nj
shekspiriane. strvitje retorike q insiston ta ngulis argumen-
N ann tjetr, fqinjt jan nj lloj kori qe tin n mendjen e marrsit.
sharak, q vijn si deformim i qllimshm i korit Prologu, q sugjeron nj dialog intim mes atij
antik. Gjithashtu, Kabili mund t shihet edhe n (q vritet nga Dini) dhe Undins, duket si nj dialog
relacion me Kaliguln e Albert Camus. Autori q mes Xhezairit dhe Rins. Undina e drams dhe Rina
llimisht nuk jep t dhna pr relacionin Kabil e romanit nuk dallojn n diskurs dhe n ndjenja,
Undin, n mnyr q t lihet e hapur mundsia po ashtu edhe ai i prologut dhe Xhezairi i kapitul-
e intepretimit pr prirjen e Kabilit drejt inces- lit Romana, jan t shqetsuar prej syve t kqinj.
tit, si lidhja e Kaliguls me Drusiln. Madje, duke Ajo i thot:Do t jetosh prkundr syve t kqinj,
qen Albert Camus autor i preferuar i Qosjes, ndrsa ai ka frik se vdekja do ti vij prej syve t
shoqrimet n ide dhe poetik vrehen jo rrall. till. Ai ka frik nga tipat si Veqili dhe si Kabili, ash-
Njjt ndodh edhe me Jean-Paul Sartre-in, jo vetm tu si ka frik edhe Xhezairi nga Danjolli, q sht
me Duart e ndyta, por m gjith veprn e tij. njhersh Veqil dhe Kabil, spiun dhe katil.
Lidhjet e tilla, t nj teksti me tekstet e tjera, Prve prologut, q menjher invokon kraha-
gjithmon jan par si pasuri e tekstit t ri.Autort simin me romanin, drama Sfinga e gjall trashgon
postmodern insistojn q vepra e tyre t lidhet t gjitha shenjat e diskursit t prozs s Qosjes.
me sa m shum tekste, pr ti dhn asaj sa m Madje figurat tipike t prozs s tij (anafora, enu-
shum kuptime. Rexhep Qosja, si autor me vetdi- meracioni, antiteza, ironia, paradoksi, erotema
je postmoderniste, e shkruan dramn sipas asaj q etj.) e karakterizojn edhe dramn e tij.
ai e quan poetik e konit, q justifikon prthithjen e Anafora sht figur e poezis, por
shum poetikave dhe t shum referencave. Qosja si autor me vetdije postmoderne, prak-
Sfinga e gjall bn kthes n dramaturgjin tikon przierjen e zhanreve pr ta br tekstin jo
shqiptare pr disa arsye: ajo riviziton ironikisht t vetm polifonik, por edhe proteiform. Prdorimi i
kaluarn; thuret si rrjet me referenca nga tradita anafors n dramn e tij vjen si strategji retorike
shqiptare dhe ajo botrore; diskursin dramatik e pr ta prforcuar dhe imponuar mendimin. Nse
kthen n diskurs ikonoklastik, duke parodizuar pas do pike, kalojm n rresht t ri, anafora
kanunin; ironizon absurdin autokton dhe struk- bhet edhe m e dukshme, si n kt rast:
turohet si pastish teatral dhe brikolazh tekstual.
Kjo sht drama e par shqipe ku mund t Ka shkuar diku, tek sdo t duhej t shkonte.
prjetohet bukuria e brikolazhit. Ka shkuar diku, tek ka prtuar t shkoj.
Ka shkuar diku, prej nga kush e di si do t kthehet.
Intrateksti
(2017: 59)
Intrateksti si relacion i nj konteksti inter-
nal, apo si lidhje e krkuar brenda nj vepre, apo Apo edhe n rastin kur anafora prmban
brenda disa veprave t nj autori, na mundson brenda antitezn, nprmjet nj diskursi poten-
ta shikojm krijimtarin artistike t Qosjes si nj cialisht paralajmrues:
vepr e vetme e prbr nga tekste t zhanreve
dhe temave t ndryshme, nj vepr q e uni- Ka shkuar me dy kmb e mund t kthehet i al.
fikon stili specifik, q sht i dallueshm n gjith Ka shkuar me dy duar e mund t kthehet sakat.
letrsin shqipe, pasi vjen si nj stil q u bn hom- Ka shkuar me dy sy e mund t kthehet i verbr.
3
Mukaili, me t folurn e tij kaotike dhe dyshuese, ngjan
Ka shkuar me dy vesh e mund t kthehet i shurdhr.
edhe me personazhin Salvatore t romanit Emri i trndafilit, Ka shkuar me nj pal mend e mund t kthehet
por pasi romani i Umberto Eco-s sht shkruar disa vjet m pa asnj
von (m 1980), nuk mund t flasim pr intertekstualitet,
duke u nisur nga drama, prderisa interteksti (n kuptimin
q ia jep Barthes, kur e barazon me dej l) sht lidhje mes (2017: 59)
nj teksti dhe teksteve q i kan paraprir.

42 SYMBOL 11
K R IT I K

Enumeracioni si figur q amplifikon dhe sipror: Un jam ktu; askush tjetr! Ai sht vetm
specifikon prshkrimin, haset her si gradacion, hija ime e zbeht (2017: 99). Ndrsa, Habili e sheh
her si konkretizim, her si banalizim i burrnis mizorin si qyqar q nprmjet krimeve dshiron
kanunore. Rastin e par mund ta ilustrojm me t duket i madh n syt e t tjerve: sa m t vogl
kt: e kam rritur, e kam prkundur n djep, i kam ta ndiesh veten, aq m t rnd do ta kesh dorn
knduar kng, i kam kallzuar fjal, e kam vesh- (2017: 114).
ur dhe e kam mbathur, e kam msuar t m quaj T gjitha veprat letrare t Rexhep Qosjes
nn (2017: 49), apo: Tr ditn e kam ndjekur: ku jan t ndrtuara sipas modelit t antitezs. N
ka qen, me knd sht par, ku do t shkoj sonte, to, antiteza prmban brenda vetes kritikn dhe,
kur do t kthehet n shtpi, do t jet vet apo me pr ti ikur strukturimit skematik, shkon drejt
tjetr knd (2017: 77); rastin e dyt mund ta ilus- nj prgjithsimi simbolik. Habili dhe Kabili nuk
trojm me kt: Npr terr kam par shum njerz: jan karaktere, apo tipa, por jan arketipa kura-
burra, gra, nna, motra, vasha, djem, foshnje (2017: nor-biblik t s mirs dhe t s keqes.
70), kurse pr rastin e tret mund ta prdorim Ironia, figur prfaqsuese e postmodern-
enumeracionin ironik t Habilit pr heroizmin izmit, n kt dram e karakterizon diskursin e
e katragjyshit, strgjyshit, gjyshit, babait, xhaxhait Habilit dhe t korit komik. Ironia e Habilit del,
etj.: pr shembull, nprmjet pyetjeve t tilla si:

Katragjyshi i filanit ka vrar katragjyshin e fiste- M thuaj t lutem, meq aq mir e njeh t djesh-
kut; strgjyshi i fistekut, ka vrar katragjyshin e filanit; men, ndrmjet vrasjeve a ka pasur pushim? Dhe, n
strgjyshi i filanit, ka vrar strgjyshin e fistekut; gjyshi qoft se ka pasur, far sht br? Jan zgjatur du-
i fistekut, ka vrar strgjyshin e filanit; gjyshi i filanit, art e paqes, apo jan br ushtrime n koka?
ka vrar gjyshin e fistekut; babai i fistekut, ka vrar (2017: 116)
gjyshin e filanit, babai i filanit, ka vrar baban e
fistekut; xhaxhai i fistekut ka vrar baban e filanit; Gjysma e dyt e fjalis s fundit shfaq haptas
xhaxhai i filanit ka vrar xhaxhan e fistekut; xhaxhai ironin me Kabilin. Po ashtu, kur Habili thot Do
i dyt i fistekut ka vrar xhaxhan e dyt t filanit; t prgjigjeni para gjyqit t ndrgjegjes!, fqinjt, duke
xhaxhai i tret i filanit, ka vrar xhaxhan e dyt t mohuar ekzistencn e ndrgjegjs edhe si fjal,
fistekut; xhaxhai i tret i fistekut, ka vrar xhaxhan artikulojn nj diskurs ironik n kurriz t tyre:
e tret t filanit; xhaxhai i katrt i filanit, ka vrar
xhaxhan e tret t fistekut; xhaxhai i katrt i fiste- FQINJI I PAR
kut, ka vrar xhaxhan e katrt t filanit; mandej i far the?
pesti t katrtin, i gjashti t pestin, i shtati t gjashtin,
i teti t shtatin Dhe, ashtu, me radh, derisa nuk FQINJI I DYT
ka mbetur puna n dmin e filanit apo t fistekut. sht kjo?
Tani e kan radhn: t bijt e baballarve dhe t bijt
e xhaxhallarve, nipat dhe strnipat, t bijt e nipave FQINJI I TRET
dhe t bijt e strnipave. Le t merren vesh, si jan Se kuptoj at fjal.
marr t part e tyre: npr grykn e pushks!
FQINJI I KATRT
(2017: 116) Se kam dgjuar kurr!

Antiteza, si figur mbi t ciln Qosja krijon (2017: 109-110)


dramn dhe prozn, shfaqet n ballafaqimin mes
t mirs dhe t keqes t personifikuar nga Habili Njsoj ndodh edhe kur Undina, pr t msuar
dhe Kabili: Kabili dhe Habili: dy gjysma t nj trsie, se kush do t jet viktima e Kabilit, i pyet fqinjt,
q jan bashk e duhet t ndahen (2017: 98). Por, t cilt i prgjigjen:
n raport me Habilin, Kabili e konsideron veten

SYMBOL 11 43
FQINJI I PAR ironia dhe antiteza, edhe paradoksi ka pr baz
I ka trashguar borxhet e babait! kundrthnien, por ndryshe nga ironia q prqesh
e kritikon, apo nga antiteza q thjesht afron t
FQINJI I DYT kundrtat, paradoksi udit dhe huton. Nse nga Ha-
E prmendin shpesh disa gra! bili, q sht i menur, presim ironin, ather nga
Mukaili q sht i mendur, por thot edhe gjra
FQINJI I TRET t menura, duhet t presim paradoksin. Mukaili
E ka hijen e gjat e t rnd! sht paradoksal, sepse nn petkun e marrzis
fsheh t vrtetn. Prkufizimi q ia bn demagog-
FQINJI I KATRT jis, sht nj prkufizim i drejt, por paradoksal,
E ka namin t madh! sepse nuk pritet prej tij q ta dij: Demagogjia sht
nusja, q prjashta duket poezi, e prbrenda sht dhi
(2017: 110) (2017: 55). Mukaili, i cili duket se sht shoqruar
m shum me Habilin, sht nj vargnues, rimues,
Me fjalt e fqinjve duket sikur tallet autori, q nuk ia del t thur poezi si mjeshtri i tij, por
prandaj ktu ironia kuptohet vetm nse shihet n vend se me fraza poetike, ia del ta thot t vr-
n relacionin personazh autor. tetn me fraza lunatike. Madje Dini e sheh Mukailin
Ironia si nj mnyr e t folurit si zdhns t ideve t Habilit:
kundrthns (mes asaj q mendohet dhe asaj q
thuhet) q i karakterizon njerzit inteligjent, n KABILI
kt dram prfaqsohet nga Habili, qndrimi i t Mos ia vini veshin, se nuk di thot, budallai.
cilit ndaj fqinjve sht ironik, si n kt rast:
DINI
Shikoji! Shikoji! Nuk e din ende se pr knd Me gojn e vet, sikur thot ato q mendon Habili.
sht fjala! Flasin e nuk din pr ka flasin! Ia djegin (2017: 94)
kokn e sdin pse ia djegin! E hapin varrin e sdin
k do ta varrosin! Kabili q si duron t vrtetn, t drejtn dhe
(2017: 89) t mirn, nuk i duron pran vetes as Habilin, as
Mukailin, madje as Hindn. Kur Habili e quan
Kshtu, n kt dram ironia her i lihet Kabilin sfing t gjall, me kok t bukur, njeriu, me
Habilit, her u lihet fqinjve si tallje e tyre me trup t shmtuar, shtaze, ky ia kthen n mnyr
vetveten, apo edhe si tallje e autorit me ta, ndon- paradoksale, duke u jerr: Hesht! Ti je aq i nder-
jher edhe Veqilit, i cili punn e spiunit thot se shm, sa q mi on t vjellat! (2017: 124).
e kryen me ndrgjegje: Nga kjo jerrje e Kabilit t flliqur q neveri-
tet nga Habili i pastr, kuptohet se n shkall ka
VEQILI arritur paradoksaliteti.
N qoft se prap dshton, Erotema, e njohur ndryshe edhe si pyetje re-
(e shikon Lamin me kujdes) torike, sht pyetje q ka prgjigjen brenda vetes.
mos t jem un fajtor. Edhe hern e kaluar, e kam Ajo prdoret pr t zgjuar vmendjen ndaj tems
kryer punn me ndrgjegje. s diskursit dhe sht nj mnyr trajtimi e llogaritur
(2017: 78) n mnyr admiruese pr t krijuar nj prshtypje t
Ironia qoft kur jan t vetdijshm per- fuqishme t s vrtets s nj subjekti, pasi ajo sfidon
sonazhet, apo qoft kur personazhet jan ironik pamundsin e kundrshtimit (Williams, 1850: 129).
pa vetdije, gjithmon sht nj shkelje e syrit q Ashtu si n gjith diskursin e Qosjes (t folur
autori ia bn lexuesit, apo publikut. dhe t shkruar), edhe n kt dram erote-
Paradoksi, ashtu si ironia, sht figur dom- ma sht figur dalluese. Kur Kabili e urdhron
inante n veprat postmoderne, pasi q vet Lamin q t vras pr tu br burr, Habili tallet
postmodernizmi cilsohet si paradoksal. Ashtu si me t nprmjet nj pyetjeje retorike: Skeni gje-

44 SYMBOL 11
K R IT I K

tur mnyr m t mir q ta burrroni?! (2017: 149). KABILI


Po ashtu, kur kupton se kujt ia kan ln fajin pr Lami! Akoma je fmij, q prej gjinjve ssht
vrasjen, Habili i afrohet Kabilit dhe shprthen me shkoqur. Kur do t bhesh burr? Kurr! (Lami hesht)
breshri pyetjesh retorike:
DINI
Mukailit ia ke ln fajin, ? T pafajshmit, ? T Tani del fjala, flasin fqinjt dhe bhet m keq se
voglit, ? Ti bn vrasjen e ai paguan fajin, ? Gjithmon mos t kishe shkuar.
i vogli, ? Gjithmon i pambrojturi, ? Gjithmon ashtu,
? Edhe sorra e madhe e mbron sorrn e vogl e ti i KABILI
shikon i gzuar viktimat, ? As ofshan, as pendohesh, Turp, hodum, turp!
? Ti urdhron e ata t dgjojn, ? Deri kur kshtu, ?
LAMI
(2017: 149) (ngre pushkn)
Hajdeni! Luani vendit! Vetm nj hap! Si ktu, si
Diskursi fallocentrik atje! Hajdeni!

M 1927, Ernest Jones krijoi termin fallocentrizm KABILI


pr ta kundrshtuar teorin e Sigmund Freud-it pr (trhiqet)
identitetin seksual femror si identitet me munges Lami! Mos u ngut! Kur t ngutet m s shumti,
fallosi (gr. fallos penis) q ia krijon femrs iden e ndalu, se t del m mir, ty dhe ne.
t qenit e kastruar, ide kjo q u mbshtet edhe nga
Lacani dhe nuk shkoi prtej konceptit aristotelian (2017: 72)
pr femrn si njeri t pakompletuar, apo edhe t
deformuar. Feministt, me t drejt, e kan kundr- Pra, fallocentrizmi ktu sht jo vetm diskurs,
shtuar kt teori seksiste, pavarsisht tendencs por edhe motiv q e v dramn n lvizje. Patri-
s Janet Malcolm-it pr ta sqaruar konceptin e arkalizmi dhe fallocentrizmi ktu jan t ndrlidhura:
Freud-it, duke thn se koncepti i tij ishte nj prsh-
krim, jo rekomandim (1995: 87). KABILI
N prgjithsi, letrsia shqipe karakterizohet Desha tju provoj, a do t bni ashtu si tregoni.
nga diskursi androcentrik, pasi bota shihet me Rrini ktu, pritni se shkoj un dhe skthehem si ti. (E
syt e meshkujve. Numrohen n gishta rastet tregon Lamin me gisht)
e shfaqjes s diskursit t kundrt, gjinocentrik. LAMI
Por, ndryshe nga ai diskurs dominant, Sfinga e O, jo ti! Kur shkon koka, trupi sdi ka bn!
gjall fokusohet n diskursin fallocentrik, q do (2017: 93)
t thot se tashm diskursi nuk lidhet thjesht me
mashkullin, por n veanti me nj organ t tij, i cili, Sipas rregullave patriarkale, babai sht koka
sipas mentalitetin mashkullor dhe patriarkal, pr- e familjes, prandaj fjala e tij sht ligj. Kabili vret
cakton identitetin e mashkullit si qenie superiore pr dy arsye: e para, sepse smund t jetoj pa e
ndaj femrs. dmtuar dik dhe, s dyti, sepse dshiron ta heq
Diskursi fallocentrik e karakterizon Kabilin, nj penges nga rruga (viktima sht i dashu-
i cili, si prfaqsues i mentalitetit patriarkal, kur ri i Undins, t ciln Kabili e dshiron). Kshtu,
kupton q Lami nuk e ka kryer vrasjen, fillon ta mendimi i Habilit se pr dy gishta vend t zi, ktu
godas nn brez, duke e provokuar me hipo- shpesh jan ln kokat (2017: 62), merr kuptim
forn dhe antihipoforn: Kur do t bhesh burr? sidomos n skenn ku Kabili i hapet Undins.
Kurr!, dhe pastaj duke e quajtur hodum (njeri pa Kabili si mizor q sht mendon vetm pr vrasje
testikuj, pra i paaft seksualisht). Dhe sht ky di- dhe seks. Madje, ai Undinn nuk e dashuron, por
skurs fallocentrik, q tensionon situatn: thjesht e dshiron.
Si personazh seksist, Kabili nuk lejon q grat,

SYMBOL 11 45
t cilat i sheh vetm si amvise (Hinda) apo si objekt HABILI
seksual (Undina), t ndrhyjn n punt e burrave. Kush?

UNDINA MUKAILI
Qyshkur me short caktohet guximi?! Ai q bn ush dhe sdi ti ftoh grat me prush.

KABILI DINI
Qysh se grat kan filluar t przihen n punt Cili?
e burrave.
(2017: 96) MUKAILI
E merrni vesh cili kur tju mbetet n der kopili.
Drama sht fallocentrike, jo vetm pse domi-
non diskursi mashkullor, por edhe pse fallosi sht (2017: 59-60)
n qendr. Prologu sugjeron nj sken intime mes
nj ifti. Kabili e ofendon Lamin duke e quajtur Pra, Mukaili i referohet mesnats si koh e ak-
hodum (t paaft seksualisht), eliminon t dashurin tit seksual, pastaj aludon n Lamin, at q sdi (apo
e Undins dhe krkon q ajo t jet oaza seksuale e smund) ta shuaj zjarrin e grave, sepse sht
tij. Nuk e do Hindn, sepse e konsideron shkrettir, hodum. Pastaj krejt kt diskurs seksual e lidh
nga barku i s cils nuk ka gzuar fruta (fmij). me pjelln (kopilin), q ktu sigurisht merr kup-
Po ashtu, edhe Habili aludon n fallosin (ose tim metaforik nprmjet idioms do tju mbetet
aktin seksual) kur e pyet Undinn: kopili n der, q n kt rast do t thot se do
tju mbetet faji. Kjo sht menuria e t marrit, i
HABILI cili di m shum se msuesi i tij, Habili, dhe m
E ke provuar? shum se Undina, t cilt nuk e din se k kan
shkuar ta vrasin Lami dhe Dini. Kur Undina e pyet
UNDINA Mukailin, ai i prgjigjet n mnyr figurative: Pyete
Kurr. zemrn tnde, se ajo t tregon (2017: 111).
E par brenda perspektivs psikanalitike, edhe
HABILI idioma nuk m ha palla, t ciln Habili e prdor dy
S paku mua thuama t vrtetn, dije se ta dua her pa vetdijen se sht duke iu referuar fallos-
t mirn. (...) it (palla), tregon se diskursi fallocentrik i drams
UNDINA shtrihet prve n vetdijen e personazheve,
E dua. Por sguxojm t shihemi shpesh, syt e edhe n nnvetdijen e tyre.
kqij na prcjellin. Kam droj pr t, ka droj pr Sfinga e gjall sht dram q u jep mundsi
mua. t shumta interpretimeve psikanalitike, qoft duke
i par personazhet si paradigma kuranore-biblike,
(2017: 102) qoft duke i par nga perspektiva etnopsikologjike.

Edhe diskursi lunatik i Mukailit, pavarsisht Familja e figuruar


mishmashit gjuhsor, ka referenc fallocentrike:
Autori te Sfinga e gjall nuk i shpjegon relacio-
HABILI net familjare. Krejt ka dim sht se Kabili sht
Kur? burri i Hinds, kurse Dini kunati i saj, pra vllai i
madh i Kabilit. N kt prfundim vijm duke u
MUKAILI nisur nga dialogu mes Hinds dhe Undins, e cila,
N mesnat, kur jan djegur grat. sapo hyn, e pyet: Ku sht Kabili? (...) Po Dini? (...) E
Lami, ku sht Lami? Kur Hinda prgjigjet se nuk e
di, Undina ia kthen:

46 SYMBOL 11
K R IT I K

ndoshta. Autori nuk e zbulon kt, por e l inces-


Nuk e di ku e ke burrin, nuk e di ku e ke kunatin, tin e dshiruar t Kabilit si shtje t hapur para
nuk e di ku e ke djalin, nuk e di nga ka ardhur kjo publikut.
kok e bukur Dika duhet t dish, se ktu i bn Nuk tregohet, as relacioni i Mukailit me t
natn e ditn! tjert, prve me Undinn, t ciln e ka motr: Fol,
(2017: 53) fol, fol, tregoi motrs sate! (2017: 111). Pra, mund t
jet kshtu: Kabili, Mukaili dhe Dini jan vllezr,
Pra, s pari, ajo e pyet pr burrin (Kabilin), s n shtpin e t cilve sht rritur edhe kopili
dyti pr kunatin (Dinin) dhe s treti pr djalin Habil. Undina sht motra e tyre, Hinda -gruaja e
(Lamin). Por, prapseprap ne nuk e dim cili Kabilit, kurse Lami biri jetim i Kabilit, apo biri i
sht relacioni i Hinds me Lamin: e ka djal t adoptuar i Kabilit dhe Hinds.
burrit, apo ajo dhe Kabili e kan adoptuar: Dshira e Kabilit ndaj Undins mund t shi-
het si prirje incestuoze. Por, kjo sht dram e
Kabil! Mos m lndo aq shum, mos mi el plagt, pasojs, jo e shkaqeve, prandaj edhe personazhet
mos mi nxij ditt e fundit se mjaft t zeza i kam aty na jepen si karaktere tashm t kryera, q
pasur! Nuk jam nna e tij, e di, nuk e kam mbajtur nuk zhvillohen, por prfaqsojn ide. Domethn,
nnt muaj n bark, as gji si kam dhn, por ia kam personazhet ktu jan figura, disa madje jan sim-
zvendsuar nnn, e kam rritur, e kam prkundur bole, ndrsa gjetja e lidhjeve familjare mes tyre
n djep, i kam knduar kng, i kam kallzuar fjal, i lihet publikut, pasi drama e pasojs gjithmon
e kam veshur dhe e kam mbathur, e kam msuar n gjithka lejon dhe krkon lexime alternative.
t m quaj nn, jam msuar ta quaj bir si t m Kabili na paraqitet i keq n fillim dhe ashtu mbetet
kishte pikur prej zemrs. Nuk mundet pa mua, nuk deri n fund. Habili na paraqitet i mir, po ashtu,
mundem pa t. nga fillimi deri n fund. Njjt ndodh edhe me
Mukailin, Hindn dhe Undinn. Vetm Lami ndry-
(2017: 49) shon n fund: nga nj njeri q smund t vras,
ai kthehet n vrass t s keqes, duke e vrar
T paidentifikueshm n lidhjet e tyre famil- babain me pes plumba: nj pr Habilin, nj pr
jare na jepen Habili dhe Undina. Mund t supozo- Mukailin, nj pr Hindn, nj pr Undinn dhe nj
het se edhe ata jan vllai dhe motra e Kabilit dhe pr t dashurin e Undins. Incesti nuk ndodh, por
Dinit. Mirpo, autori n ditarin e tij sugjeron q atvrasja kryhet. Pra, Lami vret kokn e familjes.
Kabili dhe Habili nuk jan vllezr, ndryshe prej Dhe kjo shton dyshimin se ai mund t jet i adop-
arketipave t tyre: n dram sht theksuar se ata tuar, gjenetikisht i ndryshm nga babai.
nuk jan vllezr (2017: 157). Ja dialogu: Drama Sfinga e gjall krijon iluzionin e nj fami
ljeje, por ajo nuk sht familje e mirfillt, sepse
KABILI sht familje e figuruar. Kt familje mund ta or-
Mjaft! Ti je kopil! ganizoj si t doj regjisori, shikuesi, apo lexuesi.

HABILI Diskursi metaforik


Un kopil!?
(Ndalet i hutuar) Jakobsoni thot se metafora i prket poezis,
Un, vrtet, jam kopil! Kurr se kam par baban kurse metonimia prozs. Poezia, sipas tij, sht
tim, por smund ta nderoj me gjakun e huaj, me metaforike sepse defamiljarizon gjuhn, duke pr-
gjakun e njeriut t pafajshm. ishur raportet e njohura mes fjalve dhe gjrave.
Kurse proza sht metonimike sepse gjuha e saj
(2017: 119) ruan raportet paralele midis asaj q shkruhet dhe
asaj q prfaqsohet (1956: 96). Drama ka qen
Por, nse Habili sht kopili i familjes, cili sht her poetike, her prozaike, ka do t thot se di-
relacioni mes Undins dhe Kabilit? Vlla e motr, skursi i saj ka qen her metaforik, her metoni-

SYMBOL 11 47
mik. Kurse drama e Qosjes sht sintez e t dy burimet e natyrs. Mund t jetohet edhe pa mua dhe
diskurseve, sado q dominon diskursi metaforik iftt e mi. Jam nj barr e rnd, nj penges, q ia
q shfaq intencn autoriale pr gjeneralizim, n pshtjellon qllimet Kabilit me shok. Do t zhdukem,
fakt, pr universalizim tematik. sepse nuk do t mund tiu prshtatem.
Diskursi metaforik na shfaqet q n titull: Sfin-
ga e gjall. Sfinga, apo si thuhet n standard sfink- (2017: 103)
si, sht Kabili. Kur Habili e sheh Kabilin duke i
folur n vesh Veqilit (spiunit), pyet se me gjuh Drama, ashtu si edhe proza e Qosjes, kurr
merren vesh ashtu: ssht optimiste. Ajo duket sikur e urren diellin
socrealist. Personazhi i mir n dram e di se e
HABILI pret m e keqja, sepse i keqi se duron pasqyrimin
Me far gjuhe merreni vesh ashtu? Nuk ju kuptoj! n syt e t mirit:

KABILI Un jam ky q jam! Shikom! Nuk guxon t m


Me gjuhn q sharrohet leht. shikosh n sy se e sheh mjerimin tnd! Edhe At do
ta vrisni sepse n pasqyrn e syve t tij e shihni veten
HABILI ashtu si jeni!
Kabil! Me at gjuh sflitet m. sht e flliqur,
e smur, ka zn t bjer copa prej dergjs s vet. (2017: 119)

KABILI Dialogu q sht tipik pr diskursin intelek-


Habil! sht akoma gjall, lviz, bn pun, el tual, n t shumtn e rasteve sht krejtsisht
rrug, m mir se asnj tjetr. metaforik. Ikja nga metonimia bhet me qllim q
familjes s defamiljarizuar ti prshtatet edhe
HABILI diskursi i defamiljarizuar:
(me t madhe)
el rrug! Sfinga e gjall, me pjes t ndryshkura KABILI
t trurit t neveritshm. Kush e dgjon fjaln e tij mbetet n gjysm t
(2017: 118) rrugs, se merr n thua n pendesn e vet, lutet pr
ndjes, krkon mshir, jeton i turpruar!
Dhe, sipas Habilit, nuk sht vetm nj sfing,
por sht nj shoqri sfingash: HABILI
Kush e dgjon fjaln e tij, i djeg t gjitha urat, za
Duke krkuar nderin e shkret, humbim edhe tetet n murin e vetes, jeton i mallkuar, vdes i turpru-
ndrgjegjen, shpirtin, ndjenjn! Nn maskn e ar!
Bess, kemi vn Hipokrizin! Mitrn, n t ciln
sht zn Sfinga! Sfinga e gjall, t ciln e shoh (2017: 128)
do dit, te ti, te ai, te ajo, n t gjitha ant! Me
kok t bukur, njeriu, me trup t shmtuar, shtaze! Edhe monologu i Undins, q sht mono-
logu i vetm n kt dram, artikulohet nprm-
(2017: 123) jet metaforave dhe kthehet trsisht n diskurs
metaforik:
Derisa Kabili dhe t tjert si ai quhen sfinga,
Habili dhe t tjert si ai jan dinozaur, por n nj UNDINA
kuptim pozitiv: (vetm)
Askujt sdo tia el dritaret e zemrs, se askush
Un jam si ajo shtaza e lasht, si i thon, q m nuk mund t m ngushlloj. Na ka prcjell me
sht zhdukur, sepse nuk ka ditur t shuaj etjen n shikime, e kan vrar nj her me fjal, mandej e

48 SYMBOL 11
K R IT I K

kan vrar me pushk.T gjith kan shkuar t flen, faqe. Po edhe aq sa na shfaqet, na trondit. Ndrsa,
si t kishin prer kokn e gjelit, q t zgjon koh e pjesn e padukshme na e sugjeron teatraliteti q
pa koh. Ai i zgjonte n kohn e duhur, tani do t krijon nj efekt distancimi, sipas sistemit t tea-
flen rehat! Do t flej edhe ndrgjegjja e tyre, sht trit epik, i cili krkon t mos humbet asryeja e
msuar ashtu me shekuj. sht vshtir hern e par, publikut gjat ndjekjes s shfaqjes. Sipas Brecht-
se dikur msohesh! Po nuk do t flen gjat Tani iu it, gjykimi sht m i rndsishm se prjetimi,
hyn frika n bark dhe secili tjetrin e shikon me mri! prandaj edhe Qosja i krijon personazhet sipas nj
Kurr nuk do ta shoh m! M ka ln vetm prg- teatraliteti q e bjn publikun t fokusohet m
jithmon! Sonte jam vetm, edhe Habili iku. Dhimbja shum n mesazhin sesa n emocionin.
m ka vyshkur, nesr do t jem e plakur. Terri i nats M 27 maj 1976, kur n teatrin tash t qua-
m ka djegur. Kush do t digjet pas Tij? Kush do t jtur Teatri Kombtar i Kosovs jepet premiera
digjet pas meje? e shfaqjes Sfinga e gjall, autori sheh nj publik
(2017: 136) q shkon n teatr m tepr pr tu par sesa pr
t par shfaqjen. Sidoqoft, ai e ka menduar me-
Metafora jan edhe maja e s keqes (ku sht sazhin edhe pr kt lloj publiku: e kam shkruar
ngjitur Kabili) dhe humnera (t ciln e ka hapur Sfingn e gjall me dshir q edhe ktij publiku ti
vet). Ndrsa nj metafor e madhe sht ajo q mshoj ekan n kok dhe ta zgjoj nga gjumi mendor
Kabili e quan dasm e kuqe, dasma e madhe (fes- dhe moral (2014b: 151).
ta), e pr t ciln Habili thot se sht dasm e Sfinga e gjall sht dram q ruan shenja nga
turpit. teatri antik (mythos, ethos, pathos, katharsis), nga
teatri mesjetar (binomi: e mira, e keqja; e bardha,
Metateatri e zeza), nga teatri i Rilindjes europiane (Mukaili si
Lolo, Kabili si Riardi), nga teatri neoklasik (arsye-
Sfinga e gjall, si sintez e shum shkollave t ja, qartsia, karakteri konstant), nga teatri roman-
drams, sht pararendse e metateatrit n dra- tik (przierja e llojeve teatrale), nga teatri mod-
maturgjin dhe teatrin shqiptar. Ajo sht iko- ernist (funksionalizimi i dekorit dhe i rekuizitave,
noklastike n trajtim: gjakmarrjen e sheh si krim. simbolizmi skenik, vallzimi, przierja e teknikave)
Formalisht fragmentarizon kompozicionin dra- dhe inkuadrohet natyrshm n teatrin postmod-
matik, duke injoruar shkaqet dhe duke u fokusuar ernist ku, sipas sloganit t tij t njohur, gjithka
n pasojat. Personazhet aty jan figura t vetdi- lejohet.
jshme pr rolin q duhet ta luajn n sken, sepse Sfinga e gjall, me risit e saj konceptuale dhe
jan mishrim i miteve, legjendave dhe i teksteve teknike, e ka transformuar dramn dhe teatrin
t ndryshme. Ata jan personazhe t vetdijshm shqiptar, duke i hapur shtigjet drejt metateatrit.
pr teatralitetin e tyre. Si thot Lionel Abel, kur
flet pr metateatrin: Dramat pr t cilat po flas BIBLIOGRAFIA
un e kan nj karakter t prbashkt: t gjitha jan I.
pjes teatrale pr jetn t para si t teatralizuara Qosja, Rexhep (2014a) Dshmitar n koh his-
tashm. Me kt dua t them se personat q shfaqen torike (Ditar I), Tiran: Toena.
n sken n kto shfaqje nuk jan thjesht aty sepse Qosja, Rexhep (2014b) Dshmitar n koh his-
jan kapur nga dramaturgu n pozita dramatike si torike (Ditar II), Tiran: Toena.
nga nj kamer, por sepse ata vet e dinin se ishin Qosja, Rexhep (1978) Mite t zhveshura, Pr-
dramatik para se dramaturgu t shkruante pr ta. ishtin: Rilindja.
far i dramatizoi ata fillimisht? Miti, legjenda, liter- Qosja, Rexhep (1983) Mite t zhveshura, Pr-
atura e mhershme, ata vet. . . Ndryshe nga figurat ishtin: Rilindja.
n tragjedi, ata jan t vetdijshm pr teatralitetin e Qosja, Rexhep (2003) Mite t zhveshura, Ti-
tyre (1963: 60). ran: Toena.
Sfinga e gjall na e shfaq vetm majn e ajsber- Qosja, Rexhep (2010) Mite t zhveshura, n
gut, ndrsa drama e vrtet qndron nn sipr- kompletin e veprave, Prishtin: Instituti Albanologjik.

SYMBOL 11 49
Qosja, Rexhep (2017) Sfinga e gjall, Prishtin: Malcolm,Janet (1995) The Silent Woman,New
Om. York:Vintage.
Schmidt, Kerstin (2005) The Theater of Trans-
II. formation, New York: Rodopi.
Abel, Lionel (1963) Metatheatre: A New View of Pavis, Patrice (1986) The Classical Heritage
Dramatic Form, New York: Hill and Wang. of Postmodern Drama: The Case of Postmodern
Bigsby, Christopher W. E. (2000) Modern Theatre, trans. Loren Kruger, Modern Drama: Vol
American Drama, 1945-2000, Cambridge: Cam- 28, No 1.
bridge UP. Williams, David (1850) Composition, Literary
Jakobson, Roman and Halle, Morris (1956) and Rhetorical, Simplified, London: W & T Piper.
Fundamentals of langualge, The Hague: Mouton.

50 SYMBOL 11
Kush asht
Frederik
Reshpja?
Qasja mitike ndaj Reshpes asht edhe ma e rrezik
shme sesa heshtja e dendun ndaj tij.

Primo Shllaku
KRITIK

Qysh n krye t ktij shkrimi tim t par rreth


Abstract
Frederik Reshpes (1941 2005) due t vehen
piketat mbi dyzimin real dhe faktik, publik dhe In the todays Albanian world of literature
t dukshm t ktij poeti, i cili edhe pr t gjall, Frederik Reshpja is held for a famous poet. But,
in reality there are few or even none studies
por sidomos me vdekjen e tij, ka shkaktue pr
and critical approaches to his poetical work.
mir e pr keq retorika t pafundme kolegsh e Round this figure a myth is going to be cre-
lexuesish, tifozsh dhe fanatiksh t tij. Me fol ated and this wont be useful to his work. His
pr Reshpen fillohet gjithnji prej hjekjes s asaj life of a true bohemian and his outnumbered
cipe ose shtrese mitike, me t ciln na kemi zakon excentricities as an individual could promove
him as a person but the biographical pecular-
me mvesh sendet q na bjn prshtypje pa ua ities shouldnt be extended over his poetical
krkue kuptimin e tyne. creative work. The culture of mythologizing
Pr hir t s vrtets duhet t themi se Fre names has already driven out of the field an-
derik Reshpja i prket ets s poetve amfib, other innovative poet of the period amidst the
two world wars, Migjeni.
q do t thot se ai jetoi n t dy koht q shkeli With the poet Reshpja this ought not to
jeta e tij dhe ekzistenca, krijimtaria e tij dhe noto- happen. The extention of biographical peculari-
rieteti. Qysh n fillim due me than se fjala am- ties over the literary becoming sometimes may
fib nuk ka n tekstin tim asnji konotacion, Zot result compromising for both the author and
his work.
ruejna, prbuzs apo denigrues. Kjo fjal duhet
t merret me veshtrimin e saj literal e pozitiv- Key words: socialist realism, dissident,
ist q do t thot ai q jeton n dy mjedise t
ndryshme q, pak a shum, e prjashtojn njeni pr arsye q un mendoj se nuk i interesojn ktij
tjetrin. Pr mue Reshpja ka qen poet i RS1 dhe studimi. Mbas 1990-s ai do t shkruej prap, do
se, mbas nji shqyrtimi t ngadalt dhe dashamirs, t na jap t gjithve prshtypjen se e ka gjet
mund t themi pa frik se kapacitetet e tij lirike veten dhe se po bante ato q duhet ti kishte ba,
kan qen t dukshme dhe, se pak a shum, qysh po t mos ishte ai regjim. Ktu ky opinion m gjen
n at koh ai e bante ndonji skapatel t vogl paksa t papajtueshm me ket mendim dhe sht-
lirike me mjete q ma von do t rezultonin si jellimi i ksaj do t vij ma von n faqet q vijojn.
trademark-u i tij i pangatrrueshm. Ai pati mjaft Sidoqoft, poezia e tij u shlirue prej detyrimesh,
jehon qysh n at koh dhe konsiderohej si lir- ndoshta edhe prej iluzionesh. Ajo u ba zdhansja
ik. Ma von ai do t binte n fatkeqsi me regjimin e Reshpes si individ dhe si prjetim. Mori pr vete
ato t paka forca dhe energji q i mbeten njeriut
1
RS - kshtu n kt punim quhet Realizmi Socialist mbasi ka vu rinin e vet n shrbim t nji ideje
(shnim i redaksis). eksperimentale dhe q kjo ide eksperimentale e

SYMBOL 11 51
ka shprblye me vuejtje e cfilitje, deri me humb- hkodrs i kndonte me za t nalt partis, kishte
jen e ndalimin e veprs. Ai qe me shum fat q e prqafue gjuhn e njsuar letrare, t ciln si
shkeli kohn, kur poezia nuk gjurmohej si arm tosknishte e njifte cekt dhe e merrte n pr-
pa leje dhe si diversion. Shkroi disa t paka poema dorim si t gatshme prej autorsh natyral t ktij
dhe shprazi n to tamthin e pikllimit t tij, lidh ekspresioni. Regjimi nuk kishte nevoj pr art cil-
me jetn, lidh me trashigimin, por, besoj, edhe sor, bile as q i zotnonte mjetet pr ta dallue artin
lidh me faktin se nuk mbrrijti me rigjet kurr ma cilsor prej atij jocilsor. Atij i duhej nji art simbas
energjin dhe impulsin juvenil, t cilin ia pati fal parimeve dhe sa realizim estetik, ideshmni dhe
ashtu si edhe rezultoi, t paktn xhelatit t vet. harmonika mund t krijonte, kjo si interesonte
Reshpja i jetoi dy stin, pavarsisht se ndamja fare. Ata q mund t kishin krah me fluturue ma
mes tyne kishte qen krejt e dhimbshme e jo si e nalt, ishin ma shqetsues pr regjimin sesa medio-
shum t tjerve q kaluen pa u ndie npr dern krit e nnmediokrit.
q kurr nuk kishin trokit. Fal kapaciteteve t tij individuale pr tu mar-
Kohn fillestare t inicimit t tij n punt e r me kt lloj arti, Reshpja ishte objektivisht dhe
holla t poezis Reshpja e kishte fillue mbrenda potecialisht ma shqetsues pr linjn, por dhe ma
korit t muzave shtetnore, n t cilin bajn pjes i ekspozuem me prodhue situata e rrethana pa-
pa prjashtim emnat ma t spikatun t asaj kohe. sigurie mbrenda linjs, si dhe pasigurie pr veten
Por Reshpja nuk mundi me e vazhdue garn, edhe e tij. Kta lloj tipash ishin n njifar mnyre t
pse e kishte zanin. Dika nuk funksionoi mbren- dyshueshm pr performanc, jo t dyshuem pr
da tij apo jashta tij? Nji prqasje e shpejt e kraha- aktivitet.
suese e prodhimeve t tij letrare t t dy stinve Mendoj se ndr shkaqet themelore t sh-
thot se Reshpja nuk mundi me i ba ball jets karjes s ktij poeti me vokacion t dukshm
s dyfisht dhe dha figur prjashta. do figur lirik ka qen struktura e formimit t tij si indi-
q jepet prjashta kishte t bante me Cerberin vid, kultura dhe edukata, qasja me letrsin dhe
e gatshm me u hjedh verbnisht mbi viktimn mbetja e tij shum mbrapa me njoftjen e letrsis
e radhs. Kjo duhet ti ket ndodh F. Reshpes. botnore si dhe moszotnimi e, ndoshta, nnvleft-
Poezia i endej diku nn sternum dhe jo nn flok simi i mjeteve specifike pr nji qasje t sigurt
si shum shokve t tij t korit. Me poezin t me letrsin e madhe dhe cilsore t modernis.
tjert kishin ndrtue karriern dhe kishin kor- Kjo dritare e ngusht dhe ky horizont i kufizu-
racue pozicionin e tyne publik. Reshpja e ndoqi em mund ta ken detyrue Reshpen me kujtue se
poezin n rrugt e saj t ravgimit dhe u rrzue mundet me qen edhe ai pjes e atij kori dhe
keq dhe u vra keq. Rruga e artit dhe e poezis pjes e asaj shtrese q i kap n ajr sinjalet e
e uen n zhgnjim. Mesa duket ai nuk mbrrijti promocionit shtetnor dhe, tue ndjek linjn e tij, i
me e mshef zhgnjimin. Pr shkak t origjins siguron vetes nji karrier, nji pozicion, nji prestigj
s tij do t ishte shum me lyp prej Reshpes q dhe, pse jo, edhe nji fam. Malsort tan, prej kah
t mos przihej me iluzionin. Por kushdo do tia e ka edhe origjinn e vet krejt t afrt F. Reshpja,
lypte ktij njeriu ta mshefte zhgnjimin. Prap, mesa e kan mjaft t zhvilluem sensin e promocionit
duket, Reshpes i mungonin shum gjana q, po ti n hierarki dhe, kur duen me shpall ambiciet e
kishte, do ta lejonin at me dallue jetn e vet prej tyne, prdorin shprehjen kuptimplote kapidan e
jets s poezive q mund t shkruente. Pranimi prpjet. Ndrsa kolegt e tij shfaqeshin me nji
i statusit t dyfisht autor dhe personazh dhe identitet t hatashm mes shkrimeve dhe jets s
ndjenja e harlisun e njilloj heroizmi vetvrass tyne e veprimeve, Reshpja ndoshta mund ta ket
q shum e kan veriort, pr t nuk mund t quejt t mjaftueshme q bots dhe establish-
mos rezultonte fatale. Ai ishte i vetmuem, jasht mentit politik po i falte vetm veprn. N mesin e
klanesh e grupimesh t lidhun me interesa. Nana njerzve konseguent dhe univok, ky parveny pa
e tij e nderueme kishte qen korriere partizane back ground, ky kacagjel i dyzuem mund t dukej
dhe ky fakt ia kishte hap disa dyer. N Lidhje si i padenj pr nji karrier ashensionale, pr t
ishin t knaqun q nji katolik nga malsit e Mbis- ciln dukej i prem ky amfitrion. Deri m 1973

52 SYMBOL 11
K R IT I K

ai shkruente me zell proregjimental, prmendte pah madhshtin e asaj q nuk beson. Them se, n
parti, komisar, dshmor, shok t rn, 1 ma- njifar mnyre, talenti dhe zotsia asht prdor
jin, minatort, anmiqt, burokratt, horizontet, pr me pru si t vrtet dika q nuk asht aq e
shekujt, kaltrsit, qiellin, ylbert, yjet, komisart vrtet dhe ksisoj me kamuflue shkrimtarin, i cili
dhe prap t rnt, uzinat, festn e dritave dhe me do shkrim t vetin duhet me dhan prov se
murgjit q, prej thellsive t kohs e pengonin me din dhe don me e tranformue realitetin n dika
flirtue ose me u dashunue me vashn e zemrs. djallzisht t zbukurueme. Kjo pr fat t keq ka
Na e dim mir strukturn e nji libri t botuem ndodh edhe me Reshpen n stinn e par t
n at koh. Asht 1973 dhe mbi botn e artit ka jets s tij univoke, para se ta pllakoste fatkeqsia
ndodh Hiroshima. Librat origjinal q botohesh- dhe rinia e tij ekzistenciale dhe krijuese t mbyl-
in kishin fitue struktur. Poema e par ishte pr leshin me nji sipar hekuri ndr burgjet skterr
partin dhe diktatorin, mandej pr komisarin, pr q ishin krijue me tredh menden dhe virilitetin
minatorin, pr nji vepr t madhe t pesvjearit, e njeriut mendues.
pr uzinn, pr dritat. Npr t hynte ndonji Sot e gjith ditn n qarqet letrare shqiptare F.
lirik me nji dashuni ikanake q nuk mund t Reshpja ka nji fam t madhe dhe nji reputacion
konsumohej, sepse t rijt skishin mundsi me u madhor. Por n mes t atyne q e duen Resh-
njoft. Mandej, a thue se dika i thoshte se duhej pen ka ma shum adhurues dhe fansa sesa asish q
t kthehej te temat e mdha dhe se me tem- munden me than pr t dika ma andej se asht
at intime e kishte teprue, ai i sillej, Lndinks s lirik i madh, se shkruen nji lirik t rrall, se
Lotve, emigrimit dhe diaspors si recet e ma- asht trondits etj, etj.
jme me klor, pr me pre epshin e pashoq t Asht krejt e vrtet se me Reshpen kemi t
shqiptarve pr me udhtue jasht Shqipnie. bajm me nji shpirt fluktuant dhe me nji klithm
Libra t paracaktuem si struktur. Poema e agonie t pashoqe n krejt poezin ton lirike.
partis, e komisarit, e puntorit, e dshmorit n Tekstet e tij t t dyja stinve, kur jan t vr-
kryeradh, si elsi solit n krye t do pentagrami. teta, i ngjajn nji puhie t leht q shkel e shkon
Pse gjith ky vaksinim? Pse gjith ky serum vak- ma tutje, pa prish e pa thye asgja. Reshpja nuk i
sine pr nji libr t holl sa nji kula votre? Pr mshon fjals, ndrton imazhe me fjal t thjesh-
me krijue shtegun me than ka? ka me than ta dhe imazhet e tij jan gati si t pambarueme,
mbas tan asaj dalje nga vetja, nga arti, nga poezia, fluide dhe transparente. Tingulli i poemave t tij
nga njeriu real prej mishi e kocke, prej dobsish e ma t mira i prngjet nji pshertime a nji grahme
frikash, prej kujtese dhe lkure q ohet kokrr, q nuk krkon me tu imponue, thjesht ndigjohet,
prej fryme dhe prej gjaku, prej shpresash e prej sepse i ke shkue afr. Poezia e tij nuk ban thirrje
dshprimi? Sall me than se AJO ishte vesh me pr asnji lloj solidariteti. Ai gjithkund na thot se
nji cop kaltrsi, se i kishte syt e saj ngjyr dhimbja asht e tij dhe askush nuk mund ta ndjej
hne verore? Ky ishte autori q krkon t gra- at si ai, sa ai. Ndoshta kjo ndodh, sepse ai e ndi-
dohet me art e prej artit? Vrtet un mund t en se e meriton kt dhimbje, prandej ajo nuk
dalloj aftsi dhe mjeshtri, mjete dhe stof, po ve- mund t bahet dhimbja e askujt. N rrfimin e tij
pra ku sht? Mjeshtria dhe prirjet, i ashtuquejtuni lirik, Reshpja duket se vjen para nesh, mbasi e ka
talent dhe aftsia marrin kuptim kur mishnohen vra njiher empatin. Vetmia e tij q ma von do
n rezultatin final t veprs s kryeme, t pr- ti delte edhe n titull libri, nuk na duket se asht
sosun ose diku afr prsosjes. Arti sht fusha ku gjithaq fati i keq i tij dhe mizoria e bots ndaj tij,
nuk mund t bsh pak. Arti sht fusha ku duhet sesa ndshkimi dhe vetndshkimi, ekspiacioni dhe
t bsh shum, aq shum sa disa brza t mos jen katharsis-i i tij.
n gjendje me ta shterrue zbulimin. E vrteta asht Shkaqet e fams s tij, edhe pse kjo fam mba-
se Reshpja ka nji damar t lir e nji hov poetik het ende n kamb prej lexuesve, tifozave dhe
kah hymnizimi i asaj q shifet, kah ripropozimi njoftsve serioz t poezis n pergjithsi dhe
metaforik i shqisores dhe evidentes, kah iluzioni asaj t Reshpes n veanti, mund t spjegohen
optik dhe kah prdorimi i iluzionit pr t vu n vetm mbrenda veantive t artistve shqiptar

SYMBOL 11 53
dhe vetm mbrenda tradits s poezis son, s vet ky lexues i njifte poett si t mdhej, por
mbrenda kuadrit t cilsis s artisve shqiptar biografia e tyne ishte banale dhe e amsht : De
si dhe me vetit individuale dhe idiosinkrasit e Rada, plak i kputun, ishte gjet i vdekun me nji
tipave dhe rrethanave formuese. sarag (cironk) n xhep; Ndre Mjeda prlyente
Qysh n krye t hers Reshpja erdhi n fus- me duhan t grim dhe me hi cigarje gjoksoren
hn e letrsis si njeri me ndjeshmni, por edhe e veladonit t tij t zi; Lasgushi i kndoi nja dy
me teka e shfaqje t prserta t temperamentit kang trenit t partis dhe u struk n nji heshtje
e t karakterit. Ai ishte njeri i lir dhe nuk pra- prej t paqeni; Camaj mbante n kopsht nji pop-
nonte me hy leht n kuadrate konvencionesh ull t tan breshkash. Shqiptarve, simbas ktij lloj
shoqnore. Bante nji jet t shrregullt dhe ndihej lexuesi, i mungonte panteoni i t krisunve. Dhe
keq mes rregullash dhe kanunesh t jets s pr- kjo nuk shifej si statistik e mir. Ata mendonin
ditshme. Ishte tip i paaft me kooptue dhe kishte dhe ende mendojn se nji poet ose, pr fund, nji
shenja t dukshme mizantropie q alternoheshin artist i mir duhet t jet sadopak i krisun, sepse
me ekcese altruizmi dhe filantropie. Kishte luhat- bizarrria e artistit shkon n prpjestim t dre-
je n sjellje dhe shum shpejt u pa se i plqente jt me artin e tij dhe me mrekullin q ai krijon.
ose do t prfundonte tek nji jet boheme. Modeli i artistit strambo, i artistit t cikatun, t
Deri n kohn kur botonte dhe shkruente krisun, q nuk pyet fare etj., ishte dhe asht kaq
simbas recetave dhe formateve t realizmit so- i krkuem, saq kto cilsi t shndetit mendor t
cialist, F. Reshpja ishte disi i centruem n jetn njeriut kan mbrrit deri aty sa me u marr pr
e tij, por ata q e njifnin, betoheshin se ishte e kriter cilsie t produktit letrar t nji artisti a po-
zorshme me i ra n t dshirave t tij, sado pre- eti t veant. Na i kishim dhe i kemi rrugt plot
dispozicion q t kishe pr tia mbrrijt ktij ql- me njerz nga ma t uditshmit, ma t hallakatu-
limi. Versatil dhe kaprioz, kokfort dhe irruent, nit, ma t paparashikueshmit, t aft me nxjerr
Reshpja kishte krijue imazhin e nji njeriu q asht prej goje batuta nga ma holofrastiket, befasuese
bot n vete. Deri ktu na jemi krejt n sinto- e komike njiheri, por ata as jan, as kan qen
ni me imazhin klasik t nji poeti q ka problem e as nuk mund t jen artist, poet e njerz t
me rretheqarkun e tij njerzor dhe kulturor. I ndrim t kulturs.
vetmuem dhe pa nji dashuni stabile, flirtues dhe Njifar miti i gjithhershm i Reshpes ndoshta
ikanak i lidhjeve t qndrueshme, turits i seksit e ka rranjn e vet pikrisht te stramberit e tij,
delikat dhe adhurues verbal i tij, ky poet mesa t atipia e tij prej qytetari, miku, shoku, kolegu e
dukej, nuk ushqehej mir me sendet q lyp natyra bashkpuntori. Tek paaftsia e tij ndoshta organike
dhe tejngopej me fantazi dhe prfytyrime, shtihej pr me qen ma i kopsitun dhe ma i prshtat-
se zotnonte gjithka dhe se prbuzte po gjithka. shm, na me t drejt shofim bohemin, por, pr
Distancn e thell dhe objektive me t tjert ai t theksue, theksojm rebelin. Thell-thell Resh-
e paraqiste si zgjedhje t tij, si moskombinim me pes i mungon sfida ndaj bots. Andej kah fundi
t dhe si vetmi sovrane q nuk prbahet doemos e shofim t vetfrustruem deri n at mas sa
prej mungess s njerzve sesa prej mosdshirs mezi pret me shijue gjithsesi mbarimin e tor-
ose mosaftsis me krijue marrdhanie. turs s vet fizike e morale. N jetn ditore ishte
Lexuesi snob shqiptar kishte ndigjue pr gjeni njeriu i nji mij marifeteve. Stratagjemat e tij t
q kryejn veprime t uditshme, pr homer t nji fantazie t hallakatun nuk mund tia siguronin
verbt q shifnin rrozullimin, pr diogjen q ia gjith qetsin. I ndodhun para letrs me penn
kthenin fjaln monarkve, pr kazanova q sul- n dor, ai kujtohej se kush ishte, se cili ishte,
monin murgeshat, pr beethoven- q e shkonin se far i kishte ba vetes dhe far i mungonte
jetn t hutuem, pr baudelaire- q merrnin atij prej natyre n formn e defektit, gandit ose
pjes ndr barrikada dhe banin thirrje pr ekzeku- keqfunksionimit dhe ne kishim foton e tij reale t
tim kapital t njerkut, pr van gogh- q i prisnin mbrendsis. Pjesa tjetr ishte arratisje prej vetes.
vetes veshin dhe ia onin me zarf dashnores si T gjitha t dhanat thon se F. Reshpja ishte
letr dashunie. N kopshtin poetik t shtpis autofobik, nji form shum e rrall e skizofrenis

54 SYMBOL 11
K R IT I K

q shoqnohet gati gjithnji me sindromn e per- jo pr bindjet, ndoshta jo pr forcn e karakterit


sonalitetit t trazuem. Autofobia sht frika prej as edhe pr shkak parimesh, t cilat si ka dhe
vetes, moshonepsja e vetes, qenia gjithher n i huazon sa andej ktej simbas konjunkturave t
gatishmni me ik prej saj, por, kuptohet, me for- mbrendshme e t jashtme t tij. Por, prsri kam
ma virtuale, fantastike, me zhvendosje identiteti bindjen e patundshme, se nji konflikt me shtetin
dhe adoptime personalitetesh t rreme dhe t pr t do t kishte qen rasti ideal i nji arratisje
trillueme simbas nevojave t krizs dhe fobive. t gjat e t plot nga vetja, nji kompensim dhe nji
Mesa duket dshtimi i prhershm pr t mbet rikuperim viriliteti, t cilin, mesa shifet n kushtet
n ato arratisje, e onte dshprimisht te vetja e jasht hipotezs, e fitonte me pikatore dhe sim-
padashtun pr nji rifreskim me t vrtetn e bas nji dinamike, t cils sapo i guxuem nji skicim.
ditun ndoshta vetm prej tij. Kontakti me t vr- Por Reshpja ka edhe nji pozicion ma t bukur,
tetn e ditun vetm prej tij nuk mund t ishte nji pozicion ku dinamika e luhatjes dhe e ravgimit
dshir e, aq ma pak, zgjedhje. I pamundun me zbulon pa mdyshje njeriun dhe dramn e tij t
u instalue prfare n njenin prej identiteteve t pazgjidhshme. Ai qe nis n rrugn e shkrimeve i
shpikuna, ai i prjetonte dramatikisht momentet pajisun me entuziazmin kolektiv t t shumve,
e ardhjes n vete. Ai, n fakt, karakterizohej nga q, me artin, deshn me ndrrue jetn. Reg-
rrshqitja drejt vetes. Me siguri kta kan qen jimi kishte aktivizue potenciale njerzore prej
edhe astet ma ideale pr t pr tiu afrue letrs e shtresash t emargjinueme, me projekt i kishte
pens. Dhe sapo shkarkohej pr shkak t rrfimit, transformue n parveny, ua njifte dhe ua pr-
ai fillonte prap mos me e durue veten. Indiferen- dorte dyzimin e tyne proverbial as mish, as pe-
ca dhe moskujdesja pr tekstet e dorshkrueme shk. I kishte shkput nga tradita, nmos i kishte
na duket se na jep nji t drejt. Me kthimin te gjet edhe pa fare kt t fundit. Si en boshe q
vetja, qenia e tij ruente veten nga shpartallisja mbushen spari me fardolloj materiali t duesh,
e pandreqshme, por arratisja nga vetja i ruente ata kishin msue ma s pari se duhet t hysh n
ekuilibrin q ai t mos hidhej n er prej asaj q kor, tu prngjassh modeleve t rekomandueme
ai dinte pr veten. Kta ekuilibra dinamik dhe pal- dhe t rreshtohesh pa fjal, kur vendet e para e
indromik e mbajtn at n naltsin e shkrimtarit, t dyta jan t zana.
t cilit, pr tradit, i falen disa gjana dhe i tolero- Te vllimi poetik N kt qytet, i botuem m
hen disa t tjera. I gjith ky cicmic i pafund rreth 1973 kemi nji Reshpe t asimiluem prej sensit
vetes, me veten, pa veten, kundr vetes dhe pr zyrtar t prceptimit. Shifet q e ka zbulue mod-
veten, spjegon natyrn e tij tragjikisht introverse, elin Kadareja sht i ulun kambkryq me gjith
mosrrugdaljet e tij dhe kompromiset e pafund- verbin e tij cerebral e t that prej sforcimit.
me me fatkeqsin. Traditn e ka kaprcye ose nuk e ka gjet kurr
Shumkush e me t drejt mund t na e para vetes, ka adoptue nji ekspresion gjuhsor t
drejtoj pyetjen se far krkon Federik Reshpja gatshm dhe nuk ka asnji prpjekje pr t sjell
ndr disident. Dhe vrtet ai kurr nuk kish qen qoft edhe nji fjal t vetme gege q t ket pe-
disident n at kuptim q ky punim ka pr qllim sh poetike dhe prozodike. Nuk po flasim pr
me i dhan ktij termi. Na duket se Reshpja, edhe mitifikimin e sendeve t socializmit, t cilin po
pse nuk kishte qen disident i formatit rus, ek e quejm si pasaport ose lienc pr t gjith
apo hungarez, ai mund t ishte fare mir i till, ata q nuk mund t rrinin pa botue. Por dika nga
poqese ndr ne do t kishte hapsin zhvillimi pr vetja e tij, dika q ta paraqiste kt njeri si t
nji dukuni t till. Besojm ngultas se Reshpja, me inicuem diku tjetr e q vjen e konformohet ktu
strukturn e vet psikike dhe ekscentrizmin e tij para syve tan. Me dhimbje apo me entuziazm,
t lindun, nuk do t prtonte me ia hy nji thy- ky njeri bart edhe veten e vet dhe mundohet ta
emje duersh me regjimin. Se dim nse do t infiltroj at si identitet i thell, kryene dhe afir-
ishte i pari apo i dyti, por n kushtet e nji disi- mues. Asgja prej t gjitha ktyne ktu. Reshpja na
dence legale t mbrendshme q na nuk e patn vjen te ky vllim si i pastruem ose si i sapolindun,
kurr, Reshpja do t ishte emn n spik. Ndoshta si i patradit ose si flet e bardh e pashkrueme,

SYMBOL 11 55
pa prejardhje, si nji foshnje 32 vjeare q lindet q mund ta shtynte nji njisi t dhan, si autori
para nesh, nji tabula rasa q po zhvirgjnohet prej yn nn shqyrtim, drejt nji sistemi n zhvillim, por
vet shkrimit t vet. Njeri i shartuem n bosh- gjithsesi t dhan. Mesa duket takimi i tyne ka
llk, Reshpja plotson ksisoj dy funksione vetiake. qen i pashmangshm. Sistemi politik i socializmit
I pari sht njinjisimi me njeriun e ri t epoks real si form e pastr diktature krkonte njeriun
s komunizmit. Mbiemni i ri n kt togfjalsh pa vete mundsisht dhe t konfeksionuem simbas
i kishte t dy kuptimet q i ka kjo fjal psh, n modelit. Reshpja vraponte me i ik vetes, i gat-
anglisht, frngjisht, gjermanisht ose italisht. Pra shm me lan te lkura e braktisun t gjitha ata
kuptimin kohor dhe kuptimin cilsor ( young dhe element q i kujtonin qenien e vet ontologjike.
new ). N shkaksin e shumt q mund t ken Dhe kshtu kishte ndodh martesa e lumtun me
prcaktue aderimin e Reshpes me valn komu- regjimin, vullneti i tij ishte mobilizue n at dre-
niste, duhet t ket qen humbja e vetvetes dhe jtim pr me i ardh n ndihm qenies, q spo
fitimi i nji vetje tjetr, krejt t re n kuptimin e mund ta duronte peshn e vet.
kohs (young) dhe po krejt t re (new) n kupti- Kjo mund t ishte skema e ndrveprimit t
min e cilsis. I nisun prej qllimesh thellsisht ve- s mbrendshmes s autorit ton me t prjasht-
tiake ose, than ndryshe, egoistike, Reshpja kishte men. Po ta fusim moralin si arbitr n gjykimin e
gjet si fillim te formula zyrtare mbi njeriun e zgjedhjeve tona, padyshim q ksaj i bie me qen
ri nji streh t bukur pr tu rinovue edhe me pjesa ma e pafajshme. Dy subjekte kishin krkue
bekimin e zyrtares, t shtetit dhe t asaj pjese t njeni tjetrin, rastsia kishte ba cak, martesa
shoqnis q ajo zyrtare e q ai shtet prfaqsonin. kishte ndodh dhe na sot kemi n dor at vllim
Kjo stratagjem e holl dhe q mund t bahet q e ertifikon at martes. Dy qenie morboze
realitet vetm kur ekziston krkesa, sepse terre- kishin formulue nevojn e tyne dhe, pr nji ast,
ni asht i pafundm dhe probabilitetet rriten fort, takimi fatal kishte ndodh. Nji dashuni po mor-
ia kishte mbulue Reshpes nevojn pr nji rilindje boze kishte triumfue. Shteti dhe Reshpja.
nga hii, pr nji ardhje t re dhe pr nji harrim Edhe pse shteti socialist nuk e kishte deklarue
t atij q ai ishte n t vrtet. Kt imazh, t kurr e ndoshta edhe nuk e dinte se ishte zbat-
paktn, marrim prej vllimit poetik N kt qytet. ues i nji eksperimenti, ai e tregoi veten se ishte i
Uni i tij i lidhun fort mbas unit kolektiv t mod- gatshm me e ue deri n fund eksperimentin,
elit heroi lirik e rimorkionte n tok e n qiell, me do kusht dhe me do mjet. Ai ia kishte dhan
e onte n vende t ndryshme, t cilat t pame lejen vetes me e zbatue eksperimentin edhe me
edhe si kantiere, edhe si uzina, edhe si parada, kundrshtart, por edhe me besnikt e tij. Kjo
edhe si hidrocentrale, i shrbenin ma s miri mos qenie eksperimentomane realizohej n arritjet e
me e lan kurr vetem me pasqyrat dhe koliket q saj ma shum tek rastet kur ajo kishte asimilue me
atij i shkaktonte vetja e vet e ngjitun dhe e pash- forc nprmjet asgjasimit t vetdijes, sesa tek
qitshme. Kam bindjen e patundshme se Reshpja ato raste kur afrimi kishte qen i ndrsjell. Ai
nuk kishte ndonji pun sentimentalisht me komu- shtet, pr parim, nuk e duronte iden e ortakis.
nizmin, as ndonji parim q ta lidhte sadopak me Ortakt hyjn n bashkveprim prej dashunis,
t. Zaten Reshpja nuk ishte njeri parimesh. Ai nuk prej nji lloj erotizmi aseksual. Ata nuk njofin pr-
mund t kishte parime, sishte natyra e njeriut q voja dhune, pra edhe mund t guxojn.
krkon, adopton dhe profeson parime. Parimet Asnji shkak kulturor ose shoqnor nuk vjen me
nuk mund t banojn n menden e nji njeriu e spjegue ndryshe divorcin e tij me socializmin.T
kaq t hallakatun q e gjmon prmbrapa vetja dhanat socio-kulturore jan pothuejse identike
e vet e padshirueshme. Parimet banojn ndr me nji mori kolegsh t tij, q kishin kalue npr
mendje solide e t orientueme, me dije e pr- t njajtin hark triumfi dhe npr t njajtin qemer
voja rysse e integrative, ndr tipa racional dhe shpatash. Kishin pothuejse t njajtn origjin so-
vertikalitete karakteresh. Na vjen shum keq, por ciale, prejardhs t s njajts zon amorfe mes
Frederik Reshpja nuk i kishte kto, nuk mund ti qytetit e fshatit, me rreshtime familjare ambigue
kishte kto. Kjo kishte me qen ana e pavetdishme e me element bazal karrierizmi me baz ikjen

56 SYMBOL 11
K R IT I K

prej fshatit dhe punve t tij. Nuk na udit aspak art t kulluem lirik? A do t mund ti kalonte nji
fakti q kta lloj kandidatsh pr parveny, nji dit poeti kaq t ndjeshm gjith ai kalvar vuejtjesh
mund ti mbushnin t gjitha mungesat thelbsore pa i dal as nji gjysm reference n poezit e n
dhe porozitetin e formimit edhe me krijime t librat e mbasramjes s diktaturs? Dhe nse po,
vlershme arti. Por ata mbetn t gjith n kapr- prse? Si kshtu? Mos vall gjith ai vaj e gjith ajo
cyell.T ndshkuem realisht prej mohimit t orig- breng e vllimit Vetmi asht vaji i tij pr vjett e
jins, ata mbetn gjith jetn n ajr pr shkak t burgut? A kishte shkrue ndonji poezi n burg ky
prishjes s rrugs q t on pr tek ajo. autor dhe cili mund t ishte fati i saj, kur dihet
Nuk mund t mohohet fakti se prve ktij fak- se poezia asht lloji ma i ngjeshun letrar, tamam
tori t thell me baz ngushtsisht personale, kta pr tu hjedh n letr n kushte syrvejimi t
shkrimtar zyrtar t kohs t jen ysht edhe burgut, pr tu ruejt mbrenda n burg dhe, mad-
prej mirazhesh racional dhe karremash egoizmi je, edhe pr tu nxjerr prej burgut? Asnji fjal
ashensional. Por pr kt kemi fol n qasje t pr burgun, asnji dshmi shkrimore pr t, asnji
tjera mbi disidencn. mburrje e krenari heroike pr t, asnji dinjitet i ri
Si e dim prej kroniks biografike, Reshpja i fituem atje? E uditshme!
pati ra dy her n burg gjat kohs s diktaturs. Frederik Reshpja jeton mes nesh ende vetm
Burgosja e nji njeriu t arteve lente mbrapa nji n saj t legjends.Tek na e vetmja gja q mundet
vakuum t gjan q vononte me u mbush. Aq ma me t prcjell nga nji fraksion kohe n tjetrn
tepr kur dikush e bante shpejt e shpejt llogarin asht ende legjenda. Pr udi, tek na, studimet n
se nji njeri i klass e, madje, i prejardhun nga nji vend q ti nxjerrin sendet n drit, sikur kan
familje me kontribute lufte, hymja n burg nuk ndihmue q t vorrosen edhe ma thell. Landa
ishte nji shenj se t gjith ishin t barabart para dhe mishi i legjends asht ai q hahet dhe kr-
ligjit, por shenji se secilit do ti vinte nji dit radha. kohet ma s shumti. Legjenda e shiton mendjen
Kjo agoni cfilitse rezononte tek t gjith, tek t ton e mpin dhe instalon aty vezullimin e pa mort
urtit dhe tek harrakatt, tek t bindunit dhe tek t t padiskutueshmes. Me an t legjends na
t heshtunit, tek ata q smund t rrinin pa kon- ngopim nevojn ton pr t qen t barabart n
takt me lexuesin si dhe tek ata pr t cilt lexuesi nji diskutim. Legjenda fillon rastsisht dhe mbar-
ishte nji destinacion virtual ose futurist. on me ortek. E na nuk mundemi me e kthye kt
Arshi Pipa, Jozef Radi, Kasem Trebeshina, Visar legjend n trup arsyetimi pa e besue t gjithn,
Zhiti, t gjith kta kan shkrue pr burgun, prej pa e konsumue t gjithn.
mbrend ose prej jasht, gjat dnimit ose edhe Shum miq dhe adhurues t Reshpes do ti
ma von. Madje, Pipa, padyshim i burgosuni ma i prgjigjeshin pyetjes rreth mungess absolute t
famshm i lagerve t regjimit Hoxha-Shehu, ska referencave t burgut n poezit e tij t mbas 90-
vepr tjetr ma t mir poetike sesa Librin e bur- s, se Reshpja asht poet kaq i madh sa ka mbr-
gut. Poezit e burgut [ndoshta ky term duhet fut rijt me distilue dhe me sublimue do element
ndr thojza, sepse ka prpjekje me krijue edhe biografik n shkrimet e tij, e sidomos, n ata t
kategorin e poezis s burgut si nnfish i moshs s pjekunis. Ky interpretim i holl dhe
poezis s sirtareve(sic)] ishin shprehje e rebe- logjik si argument e ka pak frik me i rezistue
limit t shpirtit individual ndaj represionit t liris prap kundrshtis. Nse ai nuk flet pr burgun se
dhe nji shembull i mrekullueshm i rezistencs burgu asht vrtet argument biografik, po pr lir-
njerzore ndaj shpartallimit t vlerave universale. in pse nuk flet Reshpja? Kaq t parandsi e kan
Mirpo, me udi t pashueshme, konstatojm se poett lirin? Askund nuk shofim te poezit n
Reshpja nuk i prmend kurrkund burgjet, asnji fjal nji hov fluturues a nji epsh grafullues kah lir-
referenc pr ta, asnji situat q t na e kujtoj ia, askund nji hjedhje jasht orbitash, askund nji
ose edhe t na e sugjeroj. pritshmni pr minimalen e pagjetshme.
Pse kjo heshtje? Pse ky mohim i asaj prvoje N nji parathanie pr vllimin N vetmi t F.
q pjesa ma e madhe e lexuesve t tij e kujtojn Reshpes, shkruesi i parathanies, Shptim Kelmen-
se ishte shkaku i konvertimit t tij gjithsor n nji di, nn titullin N muzgun e nj poeti lirik, thot

SYMBOL 11 57
shprehimisht: diktatorial q kaloi npr ne. I ardhun me gjak
Vshtirsia pr t qen mik i shum njerzve dhe i mbajtun me gjak, ai kishte frikn e Mak-
nuk shkaktohet pr arsye se Fredi sht nj tip i bethit se duert e tij nuk mund tia lante as uji i
vshtir dhe tekanjoz, jo se sht i pasjellshm, - detit.Ai e dinte se kto duer t palame prej gjakut
sepse n komunikim ai sht nj zotri i vrtet e padisnin at dhe se ai duhet ti ikte ksaj padie,
-, por sepse mendjemprehtsia dhe inteligjenca duhet ti ikte vetes s vet kriminale. Pse kot ishte
q i reflektohen n vshtrimin sardonik q buron gjith ajo propagand pr gjoja zemrgjansi t
prej syve t tij prher t skuqun, bjn do njeri partis e t pushtetit, disa amnisti, vija e masave
t ndjehet si prball nj skaneri q nxjerr n pah q duhet t ishte nji antipod i lufts s klasave,
smundjet e fshehura me kujdes.2 kompetencat q u liheshin kolektivave, metafo-
Un mendoj se Sh. Kelmendi e ka ndie mir ra e dors s ngroht pr t mshef dorn e
fort se n rastin e Fredit kemi t bajm me s- hekurt t regjimit, etj.. T gjitha kto ishin shpre-
mundje t fshehura me kujdes. Por pr shkak t hje se regjimi nuk e duronte veten e vet, se ai
legjends q e cekm ma sipr dhe t admirimit kishte ba ekcese dhe se, pr t ndej prap n
t gjan q ka Kelmendi pr Reshpen, pa dashje pushtet, duheshin ba edhe do ekcese t tjera.Arti,
asht ndrrue kahja e vshtrimit. Un nuk e di nse n mnyr t veant, ishte orientue drejt zbutjes
ai q ka smundje pr me mshef me kujdes, mund s figurs s regjimit, drejt galvanizimit t jets
ti ket syt si skaner q nxjerr n pah smundje si mnyra, me t ciln regjimi do t arratisej nga
t fshehuna me kujdes. Simbas vet prshkrim- identiteti i vet, por pa u largue fizikisht. Regjimi
it idiotrop t poetit t bam me shum vrtet- kishte nevoj pr amnezi historike dhe pr fre-
si nga ana e Kelmendit, i smundi mund t ishte skim identitetesh. Kjo, tham, kishte qen edhe
ai Reshpja , pra dhe aspak ti q ndodhesh ujdisja fatale e Reshpes me at regjim dhe pika e
para tij n nji rrethan rutine ose rndomsie. N takimit t tyne n qllime e deri n mnyra.
jetn korrente dhe p rditshmnin, ishte ai Dikush ka pas avancue iden se regjimi i
q shfaqte shenja t nji patologjie psikike q ndaloi kontaktet me artet moderne si dhe lavrim-
nuk mund t mohohet e kishte ba thalbsisht in e tyne ndr ne pr arsyen e thjesht se diktat-
mizantrop dhe t pashoqnueshm. Kjo idiotropi ura ishte e vetdishme pr shmtin e saj dhe do
e tij duhet ta ket prshtyp Kelmendin, kur e kontakt me t bukurn do ta padiste edhe ma
deklaron me nji dalje pak a shum t pazakont fort kt shmti.5
nga toni i parathanies: Kurr nuk e mora vesh Ndrsa shmtia e diktaturs ishte e kjart si
se cili ishte qndrimi i tij i vrtet dhe cili mas- drita e diellit, cilat mund t ken qen ato an t
ka.3 Dhe disa radh ma posht: Nn vizionin e identitetit t poetit Reshpja, t cilat ai nuk donte
tij q her asht haluinant, her surreal, her ab- me ia marr vesht kush? far pjese e identite-
surd, her onirik, her romantik, her futurist apo tit t tij dhe e intimitetit t vetnjoftjes prbanin
modernist etj, etj.4 sekretin e jets s tij t turbullueme? far dinte
Me siguri Kelmendi ka rreshtue ktu kta epi- ai pr veten q t tjert nuk e dinin dhe nuk duhet ta
tete pr t nnvizue dashamirsisht te ai nji fig- dinin? Ku i mbaronte ftyra e ku i fillonte maska ?
ur komplekse deri poliedrike, por jo. Kto fjal, Prse nuk e prmend askund burgun? Pse pikl-
edhe ashtu t pasakta n prdorim e t papr- limi i tij nuk lidhet me humbjen e liris dhe me
shtatshme n adres, jan pohimi ma i mir i jetn e shkueme dam? Pse dhimbja e tij humbet
paprcaktueshmnis kulturore dhe i nji person- n nji errsin shkaksie, kur shkaksia e persekuti-
aliteti t tronditun, n kuptimin ma t guximshm mit pr shkak t ideve asht tregues universal i
patologjik t fjals. dinjitetit dhe i prvemnis?
Mendojm se disi e n njifar mnyre jo vetm Mendojme se vetm 10 vjet mbas vdekjes
Reshpja ishte autofobik. I till ishte edhe regjimi asht ende tepr hert me e dhunue privatsin e
2
Frederik Reshpja, N vetmi, Arbria, (Parathania nga nji t vdekuni qoft me fakte, qoft me hamendje.
Shptim Klmendi, fq.4)
5
E.Gashi, Mali i Vashs (dram n pes akte), Parathanie
3
Po aty. nga P.Shllaku.Botim pa shtpi botuese vetem me ISBN (978-
4
Po aty. 99956-51-76-3)

58 SYMBOL 11
K R IT I K

Askush nuk do ta dshironte kt, qoft edhe pr Dhe pr t mbet gjithnji n lamin e hamend-
qllime studimi ose t nji objektiviteti tjetr. Por simeve, do t prpiqemi me i dhan prgjigje
gjithsesi duhet t vaksinohemi prfundimisht nga edhe puns se pse nuk prmendet burgu as drejt-
legjendat dhe, para se t ikin dshmitart, duhet prsdrejti, as trthorazi n botimet e tij t mbas
t tregojm eprsit e qytetnimit shkrimor. Ai 90-s.
dshprim kulturor pr t cilin fola n pjesn e par Mbasi ndrtuem hipotezn se Reshpja u fut
t ktij punimi, ushqehet dhe vazhdon, i ushqyem n RS si nji rishtar me memorie embrionale, pr
prej irruencs s legjends n t gjitha punt t krijue nji identitet t ri dhe pr ti ik vetes
tona t dijeve dhe t ndriimit. s tij me probleme bazale t gjinis dhe t viri-
T gjith ata q e kan njoft prej afr F.Resh- litetit, pati nji martes t lumtun me epokn,
pen thon se ishte nji burr i shkurt, me nji de- q ia moi do zerim t identiteteve individuale
formim t vogl n kurriz, me tipare prej plaku dhe kolektive. I kombinuem me t njajtin prob-
qysh n kohn e rinis, me nji fizik t imt e t lem bazal t diktaturs ikjes s saj prej historis
ecunn me hapa t vegjl si prej femne. Thon gjakatare q e padiste or e ast e minut Resh-
pr t se qe martue nji her, por martesa nuk pja besoi se kishte gjet qytetin dhe qytetnimin
zgjati.U ndan dhe mbretnoi heshtja prgjith- e bam tamam pr mas t tij. U ndie aleat dhe
mon. Thon se nuk ka pas asnjiher asnji relat homogjen me regjimin dhe fitoi vetdijn e orta-
dashunore dhe nuk kishte aftsin me trhjek kut me t. Aty gaboi me ndonji kritik, i bindun
gjinin e dobt edhe pse ishte i pajisun me nji se mbas bashkprkimit me regjimin n kaq pika
squetsi t admirueshme dhe poezit e tij plqe- bazale, ai nuk mund t dukej i rrezikshm pr t,
heshin prej elementit femnor. Disa komshij t tij sepse aleat ontologjik me t. Regjimi e burgosi
e mbanin mend q, n kohn e rinis, e kishin pr shemblltyr. N burg ai duhet t jet dsh-
pa n oborrin e shtpis vet q me or t tana, prue fort, sepse zhgnjimi ishte i madh. Por burgu
qendiste n gjergjef. Po t merren edhe poezit e ishte vend bashksie t ngusht njerzish soli-
tij, shifet n to nji skrupulozitet strukture si prej dar, ku problemet e veanta homogjenizohesh-
amvise poetike q di ti mbarshtroj vargjet si in dhe njerzit fillonin me i ngja tmerrsisht njeni
rang shtpie. tjetrit, derisa me u kthye n kipca t panumurt t
Asht fakt i pamohueshm se n poezit e tij njeni tjetrit, sidomos lidh me problemin e madh
ka shum trishtim e pikllim, por lott jan plazma q Reshpja kishte me veten e tij. N mjediset e
ku noton do poetem e tij. Lot, shum lot. Dhe burgut mashkullorsia e dobsueme ishte identike
lot serioz, t vrtet e q burojn prej struktu- me mashkullorsin e pezullueme. Mandej, mung-
rash adekuate t pikllimit e dhimbjes granishte. esa e pranis s elementit femnor dhe efekti i
Kudo pikllimi i tij asht qaraman, i prlotun, emo- saj natyral i ngacmimit pritet q t veprojn si
cionet e tij nuk mund t quhen t tilla, poqese kalmant pr nji vetdije seksualisht t prmbysun.
nuk shkaktojn lot. Ka edhe ndonji rast kur ai, n Mendojm se burgu pr t nuk qe vetmi as n
poezi, krahas i ri, vetquhet edhe i bukur. Na kuptimin e pranis s t tjerve, as n kuptimin e
duket se kto t paka indicie do ti mjaftonin dikujt ndjesis s te qenit i vetmuem n rastin tand t
me fillue me krijue iden se Reshpja ishte individ fatkeqsis. Mesa duket, burgun Reshpja e kishte
me mashkullorsi t dobsueme dhe se gjith ai mbrenda vetes dhe shtimi edhe i nji tjetri jasht
zballancim i tij n reflekset e shkrimeve, por edhe, nuk e kishte trondit edhe aq fort, kur, n mesin
deri diku, t sjelljes mund ta ket burimin te nji e tij gjeti dhe pa nji mori t tjersh si vetja, t
paprcaktueshmni e mjaftueshme e gjinis s cilt ishin pengue pa qen t penguem, kurse ky
ktij individi, e cila mund t kishte prek aftsit e tij i penguemi ishte i privilegjuemi se, t paktn
interaktive, me pasoj harlisjen kompensative t nuk i ndjente ngacmimet e mishit dhe dukej se
femnores q kaq e randsishme asht pr artin e burgu e privonte prej ma pak gjanash se sa t
poetifikimit e artin, n prgjithsi. Goethe fliste ha- tjert. Ngul kamb se n burg Reshpja duhet t
pun pr das ewige Weiblich (femnorja e prjetshme) ket konstatue njifar komoditeti t uditshm,
n punt e poetifikimit. sa i prket gjithmon problemit t tij qensor.

SYMBOL 11 59
Reaksion duket se i bante atij liria, shansi i madh struktura t jets s vet psikike. Ai nuk ndjehet
i kontakteve dhe i matjes s performancave indi- n mnyr gnosticiste, ka do ta detyronte ti qasej
viduale, rikthimi prsri para vetes s vet batalle, vetes si mjek ose si kritik i psikokritiks. Ai asht
q, duket, nuk i prgjigjej n njenin nga funksionet subjekt i nji marrdhanie patetike e deri patolog-
ma t rndomta q e gzonin me bollk edhe jike, prsa koh q do kontakt me kto pika pri-
bimt, edhe kafsht. Prandej na dalin dy vllime het prej dhimbjes, brengs e disforis6. Kt lloj
mbas 90-s e mbas daljes s tij prej burgu: N marrdhanie t thell me veten e aspak evidente
vetmi dhe Vetmi, t dy t botuem m 2004. Ksh- ai prpiqet ta prjashtzoj, ta kthej n send
tu mund t spjegohet edhe ai pikllim botnor, prmes fenomenologjis s vargjeve q shkruen.
ajo ankes pa adres q, si nji njoll hapet dhe E dim se shkrimi dhe shprehja gjithnji shoqno-
prhapet, sa me zan krejt universin. Kur pikllimi hen prej nji ndjenje zbrazje, pr pasoj lehtsimi.
mbrrin qiellin e hyjt, shkaku sht ontologjik dhe Nji send q ekziston vetm mbrend smbon
jo shoqnor. Pafuqia e njeriut me luftue me fatin e ma fort se dika q asht vetm jasht ose edhe
vet anonim, e prodhon ket tipologji pikllimi, t mbrend, edhe jasht. Ksisoj mund t spjegohet
gjan dhe evazive, anonime dhe t paderman. N edhe dshira e mallkueme e disa poetve t disa
vetmin q i shkakton qenia mes njerzish, Reshp- periudhave me shkrue pr me nxjerr jasht.
ja nuk mund t qetsohet ve si novic n diktat- Nga ana tjetr duhet t themi se, n prpjek-
ur ose mes t burgosunish q, sikurse ai, jan t jen pr ta ruejt qenien e vet, psikja e autorit nuk
privuem prej gostis s jets. Kemi bindjen se ky mjaftohet vetm me ato far ndodhin n nivele
ekuacion asht i mjaftueshm me prodhue dhe me t qenies. Pjesa tjetr e detyrs i lihet me u krye
spjegue at pikllim e at gjam prej Filokteti mi- arsyes s tij, pra bishtnimeve ose stratagjemave
tologjik, q poeti yn lshon si ma e ligshta grue racionale, me t cilat asht e mbushun plot jeta e
n vargjet e tij. ktij poeti. Nuk ka vend mbrenda ktij punimi q
Ndrsa po mundohemi me e spjegue Reshpen t merremi veanrisht me ann anekdotike t
njeri dhe poet me gjith rrezikun e hamendsimeve, ktij autori. Miqt, shokt e admiruesit e tij duhet
t cilat nganjiher mbrrijn edhe n dy kate, e t gjejn mnyrn q tia dorzojn kujtess s
theksojm se kto mekanizma q na duket se i letrs gjithka q ka lidhje me kt person, para
kemi zbulue te rasti i tij, kan t bajn me nivele t se at t shkretin ta mbuloj harresa, ose para se
kjarta ontologjike, ku operacionet nisin e prfun- at nafakmadh ta pshtjell n rrjetat e saj legjen-
dojn pa dijenin dhe vullnetin e subjektit. Bile ka da e jashtatoksorve.
shum mundsi q, po ta kishim edhe Reshpen mes I pajisun natyralisht me veti intelektive dhe nji
nesh sot, problem do t ishte po aq i madh pr nivel vetnjoftje t mjaftueshm, autori yn i ka
t vrtetue sadopak se tezat tona kan nji takim kthye n fakte t vetdijes t gjitha t metat e
substancial me fenomenologjin q na ofron ras- tij. Ai, pra, e din se ka nuk shkon, e din se ka
ti i ktij poeti t uditshm, por edhe uditrisht ka dhe nuk ka. Reshpja shum hert dinte mir
lirik, megjith vajin e tij aspak t mods n poez- pr veten e vet. Dhe kto i mbajti sekret pr t
in e mbas shek. XIX. Pra deri tashti hamend- gjith jetn. Me siguri nuk duhet tia ket than
simet tona dhe metodat e kalimit nga evidentja askujt, as nans s vet pr t ciln ka nji adhurim
te fenomenologjikja, pr me deprtue mandej t t dukshm dhe t pashterrshm. Por verifikimin
esencialja, te noumenologjikja kan prek zona t pr vetdijen e tij pasqyruese na e japin bukur fort
nnvetdijs dhe jan krye me metoda induktive e vargje t tij, t cilt, t shprndam sa andej ktej,
krahasimtare. Zakonisht autort din shum pak e prekin si rastsisht ose si pa t keq, por gjith-
rreth vetes s tyne nga kjo an. Madje, Reshpja mon tangjencialisht. Qysh te vllimi N kt qytet7
me probleme t mdha q ka me funksionimin e Reshpja shkruen lirika, drejtue vajzave anonime
natyrs s vet dhe me t natyrshmen n veten ose edhe eponime (poezia Anils), por me emna
e vet, as q mund t vij n kontakt n mnyr konvencional, tue lan me kuptue nji libido ak-
autognostike me kt vete. Prej s mbrendshmi ai 6
Antonimi i euforis
ka nji lloj tjetr marrdhanie dhe kontakti me kto 7
Frederik Reshpja, N kt qytet( vjersha dhe poema),
Shtpia botueseNaim Frashri,1973

60 SYMBOL 11
K R IT I K

tive si dhe nji erotik faktike t unit lirik. Madje n torin dhe poezit e tij, shum ma interesante jan
nji prej poezive t tij t vllimit N vetmi me titull poezit e kohs s para se me hy n burg. Atje,
Vijn cigant, Reshpja i lejon vetes edhe pozn e gjithsesi ai na shfaqet ma i ekuilibruem dhe duket
njeriut q plaket dhe kujton zamanin e vet t rin- se kta ekuilibra i kullandris ma me lehtsi. Apara-
is, si ma normali i njerzve, kur thot, tue sfidue ti i tij i ekuilibrit ka nji aleat t madh: andrrn. I
veten dhe , me gjas, edhe t tjert: paplotsueshm n jet, i paafrueshm dhe, mesa
Isha i ri e isha i bukur, duket, gjithmon me diet seksuale, Reshpja
Isha i zjarrt n dashuri, duhet t kompensohej diku tjetr e disi ndryshe.
Shum gjra tani i harrova Jeta pr t sishte dftue e drejt dhe ai duhet t
Pr hn jetonte, megjith padrejtsin e saj.
e pr magji... U tha n kapitullin e masiprm sesi na e men-
dojm se aderimi i tij me revolucionin dhe t
Kur mendon se ket lloj vete t par nuk e bamet e tij kishte ndodh pr shkak se ai i lejon-
pati prdor as vet Byron-i, pr shkak t kam- te atij nji arratisje prej vetvetes dhe mund ti of-
bs alamane, kupton se Reshpja e kishte poezin ronte nji identitet t ri, poqese ai hiqte dor prej
pr me mbajt ekuilibrat e tij mendor, pr t jets s tij t maparshme dhe pagzohej lakuriq
kompensue dhimbjet me burim te qenia si dhe me idet e revolucionit. E pam n sintoni me
pr t ndrtue andrrn e vet kozmike q do ta parimet e RS, n sintoni me baballart e letrsis
konsumonte po prap ai vet. t cilt, pr hir t s vrtets, edhe i imitoi deri
Por, sapo ushqehet me landn iluzore t andrrs, n stil, kadenc dhe imperativitet, i mburri edhe
ai ndihet i kompensuem, kompensimi i rikthen lu- me emna, megjithse ma von t mburrunit e tij
ciditetin e mendes dhe, pup, shprthen vetironia: duhet t ken firmos edhe prse e ai e meriton-
te burgun, kishte marr pjes n materializimin e
Kori i trndafilave derdh lot nji andrre kolektive, e cila kurr nuk u pa kolektiv-
Pr daulle dhe pr hn, i trishtuar isht, por u prdor pr me krijue sfondin mbi t
Ah, isha i ri dhe i bukur dikur cilin do t gjykohej jeta e secilit, e ndihmoi fuqi-
Dikur n nj misht partin q ligjrimi i saj cinik t pshtillej me
mars t shkuar! nji ambalazh deri poetikisht t konsakruem, nuk
la ngjarje t portats aktuale dhe propagandis-
Shenjat q sugjerojn kuptimisht dhe vizual- tike pa e vesh me tisin transparent e joshs t
isht ironin jan mars dhe pikuditsja n poezis, provoi me shkrue edhe poema t forma-
fund t vargut. Marsi vrtet sht mueji i par i tit t madh si t baballarve t RS, t mbrujtuna
pranvers, por jo mueji i luleve dhe i lulzimit me nacionalizm komunist, me kultin e qndress,
pr antonomazi. Marsi asht muej i prziem, me me kultin e binomit iliro-shqiptar, me anatemim-
shum dimn e me pak prill. Kompensimi e zhdeh in e kanunit dhe t patriarkalizmit t shqiptarve
atypraty dhe ai fillon me zbrit te pikllimi, te t Veriut dhe kurr nuk prmendi matriarkatin e
muejt q t ojn n dimn prej ku ishte arratis, shqiptarve t jugut edhe pse e kishte rastin te
tue u mburr pr rinin dhe bukurin e tij si dhe poezia me titull autentik (dmth ffmin) Lndin-
pr potencn erotike. Theksimi i vargut t fundit ka e Lotve, prmendi me simpati (!) paganizmin
asht pikuditsja. Ajo don me tregue se n astet (dhe kjo ka nji domethanie n linj t plot me
e luciditetit, ai e tregonte veten me gisht dhe e punt e Reshpes), sla aksion pa hymnizue a thue
padiste se shifte andrra dhe, pr pasoj, nuk duhej se shqiptart e kishin zbulue magjin e puns t
marr pr i krisun. part dhe, mandej, mbas pune, mbas hymnizimesh,
mbas apoteozash dhe kurbetash sa me i ra kape-
Andrrimtari la n tok, Reshpja gjente koh edhe pr ndonji
Anil, ose ndonji vajz tjetr anonime pr tia
Po ta vem re me kujdes, shofim se nga nis nji flirti gjithsesi konsumativ. Por pesha dhe
pikpamja e ksaj lloj analize ku e kemi fut au- prania e pamundsis s tij i shfaqej n t gjitha

SYMBOL 11 61
format dhe mbrapa t gjitha formave. Mungesa e absolute, sundim mbi t ardhmen, mbi historin,
funksioneve ishte aty, mbrenda tij, nevoja aty, urija mbi epokat, mbi t gjallt e mbi t vdekunit. An-
aty, me zgjimet e saj periodike. Dika ia kishte drra e promovueme e shtetit kishte vend pr an-
ba me hile natyrs te Reshpja dhe ai duhet t drrn e poetit. Me kusht q ai t ishte pjes e ksaj
qetsonte konvulsionet e natyrs mbrenda vetes. andrre kolektive, poeti i angazhuem kishte t dre-
Mandej i duhej t paqtonte e t pajtonte natyrn jt me andrrue edhe statusin e drejtsiprumsit,
gjigande me shpirtin e tij. Kt ur t pamundun edhe t bukurikultivuesit, edhe t kasnecit t s
e tenton vetm arti. Arti asht nji gjendje e pr- ardhmes, edhe parapamsin e qytetnimeve t
jetshme kllapie, andrre, nji prpjekje me pajtue paimagjinueshme prej turmash, edhe lirin me
t papajtueshmen, me paqtue t papaqtueshmen. andrrue pa fund, edhe lirin me u ngop me lugn
Leximet mund ta ken ue Reshpen qysh hert te bosh, edhe t drejtn me ndrrue institucion an-
arti, por te arti si pajtim duhet ta ken ue mbasi drrimesh.
ai ka fillue me marr vesht padrejtsit e natyrs Mendojm se disa hove t vrteta poetike, disa
q vepronin mbi qenien e tij. Ngacmimi ishte aty, vargje transparente, disa penelata prej akuarelisti,
n rrug, n zyr, n shtrat, n gjum. Askund nji disa metafora e disa sinekdoka e trathtojn Resh-
streh pr me u mshef. Ather, o burra, ta kri- pen si njeri q shkruente sa pr lienc. Ato jan
jojm nji streh ose shum streha, pr sa ma shum vrtet emanacione delirante dhe ekstatike t nji
koh q t jet e mundun. shpirti q nuk e ndien peshn e trupit (dhe t tur-
Ndr strehat ma e thjeshta dhe ma e lira sht pit). N kt pikpamje kam dshir me theksue,
andrra. Mjafton t shtrihesh n krevat dhe, ose se ndr t gjith armatn e madhe t artistve t
nga vesi i mendes, ose nga lodhja e trupit, andrra RS asnjeri nuk i ishte qas zyrtares me ma shum
vjen si shkputje gjithsore prej realitetit. Kupto- pafajsi e ma me shum interes se F. Reshpja. N nji
het se n rastin e Reshpes nuk e kemi luksin me ast t Kohs dhe n nji pik t hapsins paranoia
fol pr andrrn e gjumit, por pr andrrn me patologjike e nji shteti kishte takue patologjin
sy hapt, pr andrrn-ur q pajton natyrn me paranoiake t nji individi. Dhe t dy, njizani, kishin
shpirtin, nevojn me dshirn, hovet vertikale me shpall edhe triumfin e metods s RS, meq in-
stabilitetet bazale. dividi kishte qllue andrrimtar dhe shteti shits
Kjo metod artistike i blatonte tipit t F. andrrash.
Reshpes gjith autoritetin e andrrs s pashpoti- Asht me t vrtet interesante sesi nji bur-
tun. Ajo ishte nji andrr shtetnore, mbrenda s r shum nn mesataren, nji xhuxh pothuejse, me
cils mund t strehohej edhe andrra e vrtet probleme t randa mbrenda vetes e q kishin t
personale e poetit. Por andrra e tij nuk ishte banin me alarme biologjike q nuk rreshtin, por
pikprpik ajo e shtetit. Struktura dhe qllimi trbohen, t guxonte me marr prsipr pr
i saj ishte i njikahje me t Reshpes. Shteti, i pa- llogari t nji shteti, q ti skiconte t ardhmen
mundun me i dhan nji t tashme shoqnis q njerzimit, ti tregonte kaltrsit jo si qiell para-
e konstituonte, mundohej ta vrviste me do jse ku mund t shkohet mbasi t vdessh, por
kusht kah e ardhmja, kah abstraktja, kah pafundsia, si pafundsi mundsish realizimi, si pafundsi kohe a
kah prjetsia, sepse e tashmja ishte e pamund- si amshim, ku jashta do sensi historik e zbulimi
un me plotsue krkesa sado normale. Po kshtu ai merrte n dor stafetn e qndrestarit para
edhe Reshpja. Normale i kishte krkesat, normale anmiqsh shekullor, t mbrendshm e t jashtm
i kishte nevojat, por natyra e tij kishte ba qark t dhe me shembullin e vet si kangtar del para
shkurt diku dhe ai nuk mund t funksiononte si epoks me elsin e zgjidhjeve n dor. Vetm nji
i plot ose si qensor. Tue u bashkue me shtetin andrr dehse dhe nji andrrimtar i kputun mund
, i cili vuente analogjikisht prej t njajtit sindrom, t merrte poza t tilla para njerzimit, tue pas
prej sindromit t mospasjes s tashme, Reshpja n trup nji zbraztin e nji motiv kaq tragjikomik.
e ndjente se mund ta instalonte fare mir andrrn Po lam m nji an elementt e strukturs
n sqetulln e shtetit t tij. Hapsinat q i ofron- protokollare t renditjes s poezive n nji vllim t
te shteti i tij ishin pamas: pafundsi, kompetenc kohs, ku kryet e vendit e zan poezit me kush-

62 SYMBOL 11
K R IT I K

time politike. Po fillojm me nji poezi ose minipo- fle te kmbt e liqenit;
em q ai ia kushton Shkodrs, qytetit t lindjes. E mbase zri im nuk mund t merrte formn e
sigurt asht se ai ka pr vendlindje qytetin ma po- fluturimit t pelikanve
etik, me ma shum poet, me ma shum poezi, me formn e gjrave t thjeshta si dashuria.
ma shum tradit letrare e poetike, me ma shum
telashe me poett, ma t sakatuemin edhe po- N kt qytet q i kishte dhan jo vetm
etikisht. Reshpja ka dy mnyra pr tiu afrue qytetit hapsinn me hjedh t qamen e par t ardhjes
t lindjes: ose si adhurues i tij, ose si kritik dhe si n jet, por q ia kishte fillue ndrtimin e iden-
anatemues. Qysh n titull e ndjejm se ai ndodhet titetit deri at dit q ai u shkput prej tij, ai gjen
krejt off- side para qytetit t tij t lindjes q, mesa veten e vet q nuk i duhet gj. Prandej, me gjysm
duket, i asht qas me mendimin a priori pr ta zni, me droj e me pendes bashk, ai e pra-
himnizue. Papritmas nijeti i tij tronditet. Dshira non fajin e madh t ngatrrimit t hierarkive. Au-
pr ti kndue qytetit t vet simbas nji tradite t tokritik me vetdij apo i shpton goja? Qyteti
gjithhershme topitet, sapo ai ndihet prball tij. ofron humusin. Poett, mandej, ilin nn cilin qiell
N kt qytet e ka titullin dhe ndodhet n faqen t dshirojn. Ky qytet i kujton Reshpes veten e
118. Fjala kryesore e ktij titulli asht nji emn n tij, i kujton kohn e dyshimeve dhe konstatimeve
trajtn e pashqueme. Autori sikur ka ngurrue me t tmerrshme q ia kishin prmbys jetn. Por
ia than emnin qytetit t lindjes. Pse ? Mos vall ai e konsideron veten poet dhe si i till e ka de-
ardhja e tij rastsore para qytetit t lindjes e ka tyrimin q nji homazh duhet tia baj qytetit t
befasue me faktin se ata t dy jan t huej tashma lindjes, edhe sikur ai t mos ishte mitr gjigande
me njeni tjetrin dhe se prball tij ai asht ndie poetsh gjigand. Por ky qytet e turbullon Resh-
dorjasht dhe i huej ndaj tradits s madhe t pen, i kujton veten e tij, i kujton distancn q ka
Shkodrs, n t ciln ai mund t inserohet vetm krijue me poezin e tij, n shrbim t nji poezie
nse do t jet vazhdues i ksaj tradite? Mos vall tjetr. Ai ndihet pr nji ast djal plangprishs, i
mes tij dhe qytetit takimi ka qen nji pplasje dhe dhanun diku tjetr, i nisun diku tjetr, i orientuem
mosnjoftje reciproke? Un them se po. Edhe pse diku tjetr, me nji plag t pashrueshme q ky
zadhans e besues i nji ideje kozmike, entuziaste qytet nuk ia shron, prkundr ia malcon edhe ma
dhe triumfuese, poeti asht ndie minor, nnfish, lil- keq. Prandej strofa e masiprme ka dy momente
iput para qytetit t lindjes dhe e ka nuhat flakjen t randsishme: i pari asht ballafaqimi me qytetin
prej tij. Kam iden se n kt qytet thuhet pr dhe topitja autokritike e pendestare para tij dhe,
dika q shfaqet si i panjoftun. Andrrimtari snob i e dyta, largimi i poetit me ngadal e me marifet,
ka konvertue gjendjet. Konvertimi asht mnyra e me fjal t lehta e delikate, tue u justifikue pak a
tij e prjetshme se si gjen ngushllim, sa her mer- shum, por tue u trheq i paaft me e prballue
ret me punt toksore Pra, kush nuk njef k? takimin. Vargu i fundit sht zbulimi, ramja piks,
Reshpja Shkodrn apo Shkodra Reshpen? sikur poeti n ket monolog t gjat e rreks
Poemthi fillon uditrisht me nji fjali mohuese. para qytetit t vet t lindjes e ndien ma n fund
Pse mohuese ndaj vendlindjes? Do t jesh kritik detyrimin me than emnin e asaj fjale, q e ka ue
ndaj saj se ajo ka pjell ndonji prbindsh dhe ti drejt qytetesh t tjer:
nuk mund tia shprehsh admirimin, apo ti je gjet
gabim para saj dhe situata zhvillohet si papran- formn e gjrave t thjeshta si dashuria.
ueshmni?
Na duhet me theksue se Reshpja asht puri-
Un nuk kndova kurr pr ty. tan dhe nuk e ka pr mbar me u zhvesh n
Mbase nuk kam qen i sigurt publik pr hir t sinqeritetit. E gjith shkrimtaria
se zri im mund t merrte formn e mbrmjeve, e tij prpiqet me mbulue shkaqe, me i bishtnue
formn e plazhit ngjyr hn, q, i lodhur nga evidencave dhe me orientue lexuesin. Pr kt
zhurmat e dits qllim ai prdor thaniet inversive. At q i mun-
gon atij dhe e krkon pr vete, e paraqet si dika
8
Po aty.

SYMBOL 11 63
q ai e kupton se u mungon t tjerve. Ose n Dgjo, t thrrasin.
rastin e vargut t msiprm, Reshpja i ul tonet Vr re si zvarrisen n kt z
dhe i merr t gjitha prgjegjsit pr marrdhaniet sandalet e murgjve q nga rra e viteve!
e vokta me vendlindjen, sikur ai e ka fajin se
nuk i ka tregue qytetit dashunin q ai meriton. I mshefun mir nn fjalt e tij, Reshpja hjedh
N fakt ekuacioni asht tjetr. Pr poetin qyteti n eter dhimbjen e tij, ndrsa, nga ana tjetr,
asht nji nan e madhe, nji matrix prgjegjse pr ose luen t ngopunin, ose akuzon t trett q ia
dhuntit e pr defektet. Ajo merret prej poetit si rrmbejn rastet e erotizmit. Kur i kndon Anils,
nji zavendsuese e nans s vrtet, e cila mund i kndon me patos t dobsuem, dashunia i ik
t jet shkaktarja e atyne defekteve q i rrin n prej duersh dhe ky e len me i ik prej duersh, a
baz krizs s tij. Pr mue fjala e thjeshta mban thue se ikja asht nji destinacion ma i randsishm
barrn kryesore t ksaj strofe dhe aspak fjala se konsumimi. Por ankimi mbetet dhe kjo na de-
dashuria. Dashuria asht nji nocion universal, i pa- tyron me gjet fillin real t gjanave. Anila fluturon
sigurt dhe i ngatrrueshem pr dekodifikimin e si zog mbi atit e shtpive dhe ai hedonizm
rasteve t tilla kaq ambige dhe evazive. Ai vet mishtor q nuk realizohet pr poetin, sublimohet
na e pranon se ktu, n kt kontekst, mungon si imazh poetik pr tu konsumue si hedonizm
dashuria, por jo fardolloj dashunie, por vetm estetik, gjithsesi shpirtnor.
ajo e thjeshta, kupto natyralja, erotikja, erosi. Pra, Sikurse mund t shifet prej shembujve t
nn nji dukje t but prgjrimi, flen i pangush- strshumt q e popullojn poezin e tij t para
llueshm dhe i papaqtueshm ahti i poetit se 90-s, Reshpja e ka konstatue defektin e vet
qyteti kupto nana e madhe edhe e tij ia ka fiziologjik dhe me nji mij mnyra mundohet ta
mohue mundsin e knaqsive t erosit, prandej largoj kumtin e tij tragjik mbi vetdijn e tij. Me
ai, pr hakmarrje, nuk ka knduar kurr pr t. gjithfar stratagjemash e me gjithfar bishtnimesh,
Ndjenja e nji hakmarrje t kamuflueme ka dal ai prpiqet ta prapsoj efektin depresiv t ksaj t
edhe te nji poezi tjetr me titullin kuptimplot vrtete, tue invertue rolet, tue u shtie si normal
Erotike. Na duket se i vetmi element erotik q mes anormalsh, tue akuzue historin, ligjvumsit
mund t konsumoj poeti asht hakmarrja ndaj e murgjit pr fatkeqsin e vet, tue ba demokratin
atyne q ai dshiron ti caktoj si shkaktar t me dashunit q vijn vetm pr t ik dhe pr
pamundsis s tij. Edhe ktu sht prap inversiv. ti fal Reshpes vetm poetikn e nji ikje n rrug
N vend q poezin ta titulloj Hakmarrje pr ajrore prej zogjsh. Teknikat jan t shumta dhe
erotizmin e parealizuem, ai merr vetm njenin me shkallzimet e veta, gja q tregon se ai kshtu e
element t farss q do t pasqyronte real- paqtonte brengn e vet, derisa nji metod nuk e
isht temn. Poeti po rri me nji vajz n breg t qetsonte ma dhe ai shpikte tjetrn. Gjithsesi duhet
liqenit dhe e ama e saj e thrret q t mos rrij than se ai njeri, me vetdije e edukim mashkullor e
me poetin. Komentet e nans s vajzs Reshpja patrialkal, e ka pas shum t vshtir me e zbulue
i parashikon dhe fajin pr opinionin e saj nuk e t vrtetn e vet, me ia than lexuesit at q ai di
ka ajo vet, por Lek Dukagjini q, me kanun, pr veten. Zbulimet e tij jan t astit dhe ai nuk
nuk lejoka dashunin mes djalit e vajzs, ose ajo e ul kurr vigjilencn para nevojs dhe rrezikut e
ma e randa dhe ma cinikja, pr sintonin cini- t qenit i sinqert. Te poemthi pr Shkodrn ai e
ke me frymn e kohs, asht se vjersha mbyllet rimerr edhe njiher temn e dashunis, flet pr
me akuzn q i ban Reshpja murgjve sekretar nji vajz q e kishte dashunue, mandej nga landa e
e kancelar t L. Dukagjinit kur, n Mesjet t saj konkrete kalon vertikalisht t prshkrimi i syve
thell, shkruente ligjet e kanunit dhe ndalonte t saj q prfundojn me pejzazhe krepuskolare,
dashunin e tij mbas 500 vjetsh (!?!). Nji tjetr me prendime dielli dhe silueta shelgjesh. Kudo
prpjekje nuk di nse e suksesshme apo jo e dashunit e tij prej andrre, ku palandsin e tyne
arratisjes s Reshpes nga vetja e vet pr ti sh- duhet ta kompensoj nji estetizm i imagjinuem
karkue fajet mbi t tjert: shpesh ndihet shtrngzimi estetik irreal, fantastik,
impersonal, por edhe dekadent dhe krepuskolar:

64 SYMBOL 11
K R IT I K

t liriks dhe, bile, edhe me i gradue deri n sta-


N kt qytet q agoi mes zrit tim, tusin e simbolit. RS ishte pjes e sistemit shtetnor
banon e dashura ime; komunist, ai kishte ADN-n e tij si dhe prcillte
e dashura ime i ka syt n ngjyrn e qiellit (n t gjitha shqetsimet e ankthet e tij me nji frym
momentin e prendimit). t prkundrt, antonimike do t thoja. Problemit
Sikur syt e saj kan dal nga ky moment kryqsor t mbajtjes s pushtetit, arti dhe, sido-
nga ky moment i prer prej shelgjeve q u ka rn mos arti i fjals, i prgjigjej me optimizmin e s
muzgu prsipr. ardhmes, me hapjen e dimensioneve t pafund-
sis dhe t prjetsis, madje edhe t pavdeksis,
N ket njisi poetike q mund t merret si nocione q deri tashti kishin qen ekskluzivitete
strof kemi disa shenja parathanse t asaj q do t religjioneve dhe spiritualitetit metafizik. Berd-
t bahet poeti, mbasi ti ken mbarue stratagjemat jajev-i n veprn e vet madhore T vrteta dhe
dhe dredhit, mbasi ti ket konsumue t gjitha gnjeshtra t komunizmit, ka nxjerr n pah lidhjet
mundsit e mshefjes dhe t shprehjes deri te analogjike t komunizmit ideologjik me kristian-
limiti i zbulimit q ai i ka caktue vetes. Kemi dy itetin, tue than shprehimisht: Komunizmi thot
metafora baz n kta katr vargje momenti i shum t vrteta dhe vetm nji gnjeshtr: at q nuk
perndimit dhe shelgjet q u ka rn muzgu pr- ka Zot. Dhe vetm kjo gnjeshtr mjafton q t gjitha
sipr. Mbas t gjitha atyn q kemi rreshtue deri t vrtetat e tij t shkatrrohen e t shpartallisen.9
tash pr t, Reshpja duket i prfunduem qysh n Poezia oborrtare e RS kishte marr prsipr
fillim t vjetve 70. E dashuna e tij i ka syt ng- me i dhan arteve dhe letrsis nji vler spirituale,
jyr prendimi, pra q shuhen si shpresa e tij dhe nji spiritualitet. E paaft pr t spiritualizue nji
fillon adoptimi i shelgut si simbol me konotaci- sistem determinist materialist, n mnyr tinza-
one vetm vizuale, ku prkulja e kunors s ksaj re RS filloi ti huaj disa kategori prej ideologjive
bime sugjeron iden e kputjes, plakjes, grmuim- fetare si ishin ato t siprprmendunat: pafund-
it, dekadencs dhe rrnimit. Dhe ashtu ndodhi sia, amshimi dhe pavdeksia. I vetmi spiritualitet q
me F. Reshpen. Muzgu dhe shelgu, njeni n kurriz mund t haset n artet e RS jan kto tri nocione,
t tjetrit dhe shelgu i prkulun, i shkrehun e i pazoti t cilat jan nocione t kullueta e t damkosuna
me u drejtue, me u ngrit shul si t gjitha pemt e si fetare. Pr ta realizue kt qllim, shkrimtart e
tjera. Autoportret dhe autoprofeci ? Alegori dhe poett iu drejtuen nji mekanizmi mbrendagjuhsor
hjedhje t trthorta ? Pafuqi me e ndal veten n shum sugjerues dhe e prgjithsuen n t gjith
rrugn drejt honit dhe agonis s gjat ? Simboli i stilin artistik. I mahnitun prej ktij ekspresioni t ri
shelgut asht distanca ma e shkurt q na ka lejue q e futn n stil t gjan Kadareja dhe Agolli, por
ky autor me iu qas enigms s tij bazale. edhe Arapi e ndonji tjetr, Reshpja do t konfor-
Ma par se me marr n shqyrtim disa simbole mohej dhe do ta prdorte deri n keqprdorim,
a shenja karakteristike, me t cilat ndrton imazher- por, ajo q asht ma e randsishmja, do ta ruente
in e ligjrimit t tij poetik, m duket se do t ishte pr gjith jetn si mekanizm i sigurt q ia am-
me vend t gjurmonim element t prhershm t plifikonte shprehjen.
F. Reshpes, t cilt dalin q n krye t hers dhe e RS solli prdorimin n stil t gjan t njifar
shoqnojn at deri n shkrimet e fundit. lokativi t shprehun me t pashquemen e rass
Elementt protokollar t nji politike partie rrjedhore shums. Po kshtu u shfaqn togfjalsha
dhe t nji propagande jan land e lidhun me hi- emnor ku gjymtyra e dyt ishte nji emn i rass
storin dhe astin konkret. Ata zhduken e zhda- gjinore t pashqueme shums dhe q leksikalisht
variten, sapo mbaron stina e tyne. Por qysh n shprehte nocione kohe ose hapsine. Kto forma
kohn e nalt t RS, me t cilin Reshpja ishte rrok dhe ndrtime gramatikore u zbuluen poetikisht
e prqafue thell e n mnyr t pazgjidhshme, dhe morn frekuenc t madhe n poezit sido-
dallojm element t cilt do ti rikthehen varg- mos. Me t than mendja, se nji poezi nuk mund
jeve t tij edhe n koh t tjera, tue na e dhan t t tinglloj si e RS pa kto struktura t kalluna n
drejtn me i quejt ata si element konstitutiv 9
Nikolai Berdjajew, Wahrheit und Lge des Kommunismus,
Edition Neue Mitte, Wien, 1977

SYMBOL 11 65
trup. Marrim disa shembuj te Reshpja, sepse ai Disa simbole
ndoshta i ka lodh ma shum se asnji tjetr kto
sajesa gjuhsore, sepse ka vazhdue me ua shtrydh Kemi qmtue disa fjal q udhtojn nga vllimi
kapacitetet e sugjerimit spiritual edhe n krijimet n vllim dhe nuk kan psue vetm ndonji ndry-
e tij t mbas shembjes s ngrehins s RS. Ktu shim modal n krejt krijimtarin e Reshpes.
kemi disa shembuj:
Zri
q zvarrisen prjetsisht npr plloat e sheku
jve Kjo fjal me funksione t dukshme simbolike
del rndom n t gjith librat e Reshpes. Kuptimi
ose i saj nuk asht krejt ashtu transparent, ka nji for-
mul hermetike nn kt tog tingujsh q, gjithsesi
kto iniciale do ti lexonim edhe npr murin e denoton nji element t pangatrrueshm t nje-
kohrave riut. Prdorimet e tjera mbi botn e kafshve ose
mbi sendet, jan shtrimje metonimike t kuptimit.
ose Fjaln zri Reshpja e ka prdor si nji gjetje t
vetn, por edhe jo shum t largt me rndomsit
se zri im nuk mund t merrte formn e mbrm e kohs s diktaturs, kur organi ma i randsishm
jeve dhe tribuna e jets politiko-shoqnore shpallej n
gazetn nr. 1 t vendit Zri i popullit, q aso kohe
ose quhej pr shkurt Zri. Ket fjal Reshpja e prdor
n hymjen e vllimit N kt qytet te vjersha Kuror
si nj katund yjesh, i ndrtuar n breg t kaltr dshmorve:
sive
V zrin tim t br kuror

ose ose pak ma posht n t njajtn vjersh:

Dhe kooperativistt pleq dalin gardheve etj, etj. Zrin tim t br kuror,
zrin, q n gjunj ka rn,
Por edhe n vllimet e mba 90-s, Reshpja nuk po v mbi mermerin tuaj!
e braktis ket gjuh me trademark t deklaruem
realsocialist. Te vjersha Kng lahute prej vllimit Ky simbol ka nji prmbajtje mjaft evazive dhe
Lirika t zgjedhuna, faqe 38.10 t paprcaktueme, tamam land poetike q i
rrshqet analizs dhe nuk mund ta rroksh leht.
M zuri gjumi i balladave E din deri diku se ku sillesh, por nuk e thue me
Dalin etrit pleq n prag t rapsodive. nji fjal, madje as mund ta perifrazosh n mnyr
shterruese. Kjo fjal sht tipike e prozodis s
Mund t thuhet se, nse n shkrimet e tij sim- RS, nji poz letrare bolshevike, q, n munges
bas metods s RS, kto struktura prdoreshin pr t pasunis dhe n prbuzje t saj, patriarkt e
me sugjerue apoteozn hapsinore dhe kohore t humanizmit socialist (ndonji Majakovski) e pr-
sistemit socialist, n shkrimet e tij t mbas 90-s, dornin me tregue vlern personale t individit
Reshpes i kan ridal me efektin e sugjerimit t n revolucion, por edhe t poetit, i cili nuk ka
pafundsis s dhimbjes dhe tensionit t pafashit asgja mbas shpirtit prve fjals dhe kjo jo e
shm. shkrueme, por e deklamueme. Mbas t gjitha
atyne q i ndodhn socializmit prej veprimit t
kohs dhe njerzve prej kalimit sipr tyne t so-
10
Frederik Reshpja, Lirika t zgjedhura, Shtpia botuese cializmit, simboli zri im, asht nji figur fodulle e
EUROPA, 1996

66 SYMBOL 11
K R IT I K

deri qesharake me element t donkishotizmit, e back e nji lirishte n kujtes, ajo funksionon si nji
dhimbshme pr ata q ende na duket se e kishin prej rrugve ma t shpejta pr nji arratisje prej
besue dhe fort rafinato pr ata q e prdorn me vetes tande t rritun.
sukses pr karriera t athershme e t mapasta-
jme. Prfund, tingllimi i ksaj fjal n buzt e F. Pylli, drurt, shelgjet
Reshpes tingllon shum qesharak dhe i patakat, tue
mbajt parasysh problemin e tij t madh me t Pylli asht nji simbol sugjerues q ka lidhje me
cilin ai, me siguri, ishte prball dhe po prplitej zrin dhe ern. Pylli asht objekti ku era prodhon
qysh n kohn kur e prdorte kt simbol me z. Mendojm se simbolet e Reshpes nuk jan
solemnitet dhe bindje prej njeriu pa respekt pr t hallakatuna e t strpikuna. Problemi serioz i
veten e vet. Sidoqoft kjo fjal n gojn e nji po- personalitetit t tij dhe graviteti i tij ka krijue me
eti t RS ka kuptimin e personalitetit (gjithsesi t koh nji bosht rreth t cilit krijohen, rrotullohen
dhan), t gjenialitetit (gjithsesi t pretenduem) e funksionojn mjetet e tij t shprehjes. Sapo e
e t nji vetdije kolektive (gjithsesi t parashkrue kemi pohue n mnyr t trthort se te Resh-
me), e cila vetm n raste t tilla solemne e zyr- pja simbolet veprojn n sistem dhe mbrenda tij.
tare, guxon t shkputet prej asaj kolektive dhe t Landsisht ata jan asociativ dhe, ksisoj, siguro-
faktorizohet si veanti. jn nji funksionim t parreshtun edhe kur mbyl-
len metodat, edhe kur bie sipari midis epokave.
Era Ata jan krijesa t qenies s tij, mjetet e tij t
komunikimit me vetveten dhe t tjert dhe pr-
Edhe ky asht nji simbol i kudondodhshm te faqsojn elementt bazal t dshmitaris s tij,
Reshpja. Fillim e mbarim mbi shkrimet e tij fryn prsa rrojti mbi kt tok.
er. Era asht simbol i trazimit, por edhe i sug- Pylli sht simbol i njoftun edhe n letrsi t
jerimit t shkallve t ktij trazimi. Por gjithsesi tjera, edhe n drejtime letrare q kan hy n
era asht nji element shum i fuqishm e dinamik, letrsi me kontribute t shterrueme. Pylli del si
trazues e rropammadh q vjen prej askund dhe simbol i vetmis, i t vetmuemve. Njeriu i vet-
shkon n askund. Ajri n lvizje q e shkakton muem n kuptimin ekzistencial nuk asht njeriu q
asht i padukshm, i palexueshm dhe i paparashi- nuk ka rreth vetes njerz fizik. Robinson Cru-
kueshm. Vargjet e tij jan t prirta, mbi ta fryn soe nuk quhet i vetmuem, pse jeton i hedhun prej
vazhdimisht er. Nji er q vjen prej rropullive lundrthyemjes n nji ishull t shkret. Njeriu
t qenies s tij dhe ia trazon pa derman ditt e ekzistencialisht i vetmuem asht njeriu q jeton n
nett e jets. Ajo i prngjet kryekput asaj q ai qytete t mdha, mes njerzish dhe me njerzit,
di pr veten e tij dhe q, kurr nuk shfaqet, kurr por pa ta. Picasso thoshte: Po t mos ishte pa-
nuk lexohet, kurr nuk shprfaqet, por gjykohet sioni im i mendun pr korridat dhe lojn me
prej partallave q dallga qet hermbashere n demat, kurr nuk do t shkelja n arenat. Mes nji
breg. Reshpja fenomenologjik n konflikt t pr- turme kaq t madhe njerzish, ndihem tmerrsisht
jetshm me Reshpen noumenologjik. Qenie ag- i vetmuem.11 Vetmia ekzistenciale asht jo munge-
nostike ky poet dhe interesante edhe pr kt sa fizike e njerzve prreth, por paaftsia me krijue
fakt. Por era ka edhe nji funksion tjetr shum spe- raporte lirie me t tjert, pamundsia me funksio-
cial e gjithsesi mistik. Ajo ti rreh vesht dhe t nue si individ dhe me kooptue me ta. Vetmia asht
pshprit. Pr plazmn e ndjeshme t poetit kjo mosfunksionimi i asaj valence korrelacioni me t
pshpritje asht zavendsuesi i nji dialogu shum tjert, pr aq sa na t mos ndjejm nevojn or-
serioz me veten dhe nji dalje sado e shkurt prej ganike pr nji vetmi t krkueme pr nji krijim q
dnimit me vetmi. Nji er e till q mrmrit te e ka t vetin kt kusht.
veshi, asht nji rast i bukur me u kthye te koht Pylli asht element q ofron n mos asocia-
e lumtuna, kur njeriu ende nuk e ka takue veten cion, t paktn analogji me vetmin. Mes pyllit
dhe bota asht nji kafshat molle pr orekset e tij je i rrethuem me sende t ngjashme me njena
vigane. Me efekt komprese ose si luejtje n play 11
Cuatro pictores espaoles Velasquez, El Greco, Picasso y Dal,
Casa editorial La Cruz del Sur, Mendosa,1992

SYMBOL 11 67
tjetrn, pingule, t barazlargueme, lvizse dhe Reshpes me nji frekuenc relativisht t madhe.
pshpritse, q ekzistojn n nji komunitet t Shelgu asht dru, jeton n koloni, pra sajon njifar
pafund, si puna e njerzve n qytetet e mdha. Por pylli, por pr kta u fol. Shelgu ka nji karakteristik
komunikimi me ta asht hi. Ndihesh i rrethuem tjetr se degt e tij jan t prkulshme dhe ai
prej mospranis s tyne. Ekuacionit artimetik nji rri normalisht i prirun, degt i varen dhe pam-
me shum i prgjigjet ai ekzistencial nji me asnji. ja e tij asht pothuejse e prkulun, e brisht dhe
Edhe Baudelaire-i,, n poezin e vet t famshme e hallakatun prej ers ma t leht. Shelgu edhe
Obsession12, vuen prej sindroms s vetmis, t kur asht i ri e i njom, ka pamjen e plakut, t
ciln e lidh me pyjet: moshuemit dhe t leqendisunit. Shelgjet sido-
mos lloji salix lugens i parqeve tona jep pamjen
Pyje t mdhej, ju m tmerroni si katedralet. e nji njeriu t prkulun, zverkkputun n aktin e
gjat t nji rrzimi pa kthim. Ky simbol del qysh n
Por pemt jan druj dhe druni pr antonom- periudhn e tij t RS, n kontekste mjaft piktorike
azi asht landa q prdorim pr me prcaktue t dhe n at koh ishte fort e vshtir, kujtoj, q
pandieshmen, t pareagueshmen, t kundrtn e dikush me kap vlern simbolike t ktij elementi
mishit e lkurs njerzore. Shpesh poezia e tij i q rrinte i mshefun mir n kuadrin e nji pejzazhi
prdor drut si sinonimi pr simbolin e lod- fshatarak. Por sot, kur prfundimi i harkut biolog-
hun pyll. Por drut t marra si pem pylli ose jo, jik dhe gjanat na duket se mund t nxirren prej
kan erdhet prsipr dhe zogjt q rrin n kto tisit t mjegullave, pema e shelgut me degt nor-
erdhe. Pa nji interpretim t thell me rezonanca malisht t varuna kryeposht, nuk na shptojn
ontologjike dhe ekzistenciale, fjalori i Reshpes do pa hamendsue nji lloj ED (Erectile Dysfunction),
t na bante me kujtue se kemi prpara nji shkrim- pr t cilin t gjitha gjasat pshprisin n kor.
tar pr mosha t mituna. erdhja i vjen si mirazh i Shtegtimi i t njajtve simbole nga nji stin n
pamundun me u pas, e hypun atje maje nji druni tjetrn, nga nji periudh n tjetrn, madje, nga nji
t pandieshm, por q mbrend ka vetm zogj, metod n nji pametod, mund t merret fare
vetm zogj q ikin e q ai duhet t knaqet q ikin, mir si argument i ekzistencs s prhershme t
duhet tia poetizoj ikjen si e vetmja gja, t ciln ai nji baze psikalgjike te autori, si argument i falsite-
mund ta zotnoj n tansin e gjith atyne zotni- tit t angazhimit t tij n nji periudh angazhimi
meve t parealizueshme. Zogjt marrin statusin e t detyrueshme. Kuptojm se, mbas periudhs
simbolit t ikjes s pashkak. Ata vetm ikin, pavar- s burgut, t ciln nuk e prmend askund (na i
sisht nse ti u afrohesh me nijetin e mir apo t dham disa spjegime simbas linjs son rreth ksaj
keq. Ata nuk dallojn, jan t verbt, din vetm heshtje), ai do t sendrgjoj simbole t rij pa i
me ik, por ikin bukur, thot Reshpja. Dhe kshtu e humb t vjetrit, zbrthimi i t cilve na on me
gjith ajo q ndodh mbrenda tij e q ai nuk mund kuptue metamorfozat e autorit nn veprimin e
ta shprfaq n lakuriqsin e vet, ka gjegjsen e kohs s pjekunis, si dhe raporteve t reja q
vet n botn e sendeve tjera q ofrojn analogji. Reshpja do t ket n ket faz t dyt e t von
Gjetja e ktyne analogjive e okupon sapak menden me brengn e vet t pashrueshme.
e poetit dhe ai ndrton portretin e mbrendshm N kt pjes t dyt e t von Reshpja
apo edhe t jashtm t nji Reshpje t dyt me duket se e ndien ma pak defektin fatal, duket se
grimca simbolesh e analogjish, tamam sikurse pik- ka ndryshue stratagjemn e vet t dikurshme t
tori Arcimboldo bante portretet e veta tue pr- arratisjes nga vetja, sepse, simbas asaj q rezulton,
dor fruta dhe perime t ndryshme mbi ftyrat e kjo mnyr kryesisht e rinis dhe e fillimeve t
portreteve. Dhe kur dika, sado e vogl, e dikujt pjekunis kishte efektin e morfins, q, atypraty,
del prjashta, ather ajo len nji dalje mbas veti ta pushon dhimbjen, mandej dhimbja kthehet
q, pr lexuesin e studiuesin, bahet automatikisht edhe ma e ndrkryeme, edhe ma e trbueme,
hymje. edhe ma hakmarrse. Zaten, Reshpja me koh i
Shelgjet jan edhe ata nji simbol i poezis s ka konsumue t gjitha mnyrat e arratisjes s ve-
12
Charles Baudelaire, Les Fleurs du Mal, Hachette,1992, fq. tes si: RS, burgu, lirizmi elementar me re, shi, qiell
186

68 SYMBOL 11
K R IT I K

e sende jashtatoksore e mbitoksore, evokimi i vendimit q kishte marr mos me i ik ma vetes


ilirizmit, evokimi i iliadave, evokimi i trojave, evok- dhe atyne realiteteve tashma t strsprovueme
imi i paganizmit, evokimi i balladave e i epeve me dhe t konsumueme n moskonsumim, kishte
enigma dhe me rrug t tranzitueshme mes jets ndodh nji dika shum e randsishme. Ai kishte
e vorrit, inversioni i gjendjeve, trthorsia e lig- fitue ndgjegjen e nji prvoje speciale, anipse neg-
jrimit, zhdukja e vetes nn peshn e tmerrshme ative dhe thellsisht brengosse, dhe kishte ven-
t saj. N moshn prmbi 50vjeare (ah, sa do t dos me i dhan vler ksaj prvoje me an t
na ndihmonte Reshpja, po ta kishte zakonin me i dshmitaris mbi t si nji histori njerzore.
vu nji dat vjeti poezive t tij) Reshpja duket se Qetsia relative q fiton autori mbas ktij ven-
e ka fitue vetdijn e bashkbanimit me fatkeqsin dimi e q i bie me qen objektivizim i dhimbjes
e tij dhe, pak a shum, ket gja e ka pranue nn dhe njifar pakti bashkjetese me t, shenon edhe
formuln e fatit (ndihmue gjithnji prej ramjes s fazn e fundit t dukshme t krijimtaris s tij.
prestacioneve fizike) ose t enigms q ai nuk Dyzimi i tij i torturs s gjat kthehet n tjetr-
e shtjellon kurr, por ravgimi i tij npr t pan- sim (alteracion) t dhimbjes, ajo bahet nji qenie
joftunn dhe kputja e fillit logjik t rrfimit po- e ngjitun me autorin, e pandashme me t, por q
etik, tregojn mir se n terren asht tue shkel ka njifar autonomie. Reshpja i ndien pranin, por
mendrisht poeti. Karakteri eklektik i teksturs peshn jo ma. Dhe ky ka qen rasti ideal i mar-
poetike, kaprcimet e pahirta si dhe trokitja pa rjes me dhimbjen, i poetifikimit mbi t. Ai vazh-
mas n dern e ides fikse, jan teknika t sur- don me qen kontradiktor si n fillimet e vet-
realizmit ma t kulluet, t cilat i kan prdor konstatimit, por dhimbjen e ka vu nn lup dhe
me efekt t madh shprehs De Chirico, S. Dal po e kundron me prfitim. Ky ishte rasti i madh i
dhe Ren Magritte. Ata trokitn fort n dern e poetit. Nga psues i vetvetes, tashti ai po kthehet
madhe t enigms, nuk e hapn, por lan shenja n prfitues prej vetvetes. Arti me ksilloj lande
t thella mbi t. Na duket se n periudhn e von ndrton. Me dhimbje, breng e tortur t pak-
t jets ma fort se uria natyrale dhe inanicioni, uptueshme. Njeriu dhe vetm ai mund ta kthej
energjin Reshpes ia jep enigma dhe pyetja dr- vuejtjen e tij t thell n materie t ndritshme
muese: Pse mue kjo? Pse ky fat kurrizthyer pr arti. Kjo asht metamorfoza ma e dobishme, ajo
mue? Dhe ma fort se faktort e natyrs, enigma e q t autorizon edhe fodullkun, edhe krenarin,
ban me harbue Pikllimin. por edhe krenin. Njeriu q asht ndal, i ndjekun
N kt faz autori ka ndrrue taktikn. Ai nga dhimbja dhe brenga, pr ta shikue n sy dhe
asht ndalue para vetes, nuk do q t arratiset ma, pr ta prshkrue, ka fitue dika t madhe e t
don me e prballue veten, brengn, don me u pamueshme q nuk e kishte ma prpara: dinjite-
ndal para saj me e shikue n sy dhe me e zbut tin. Dhe, qe, sesi thot te poema e fundit e vllimit
n nji mnyr tjetr: tue e prshkrue. Kjo vetdije e Lirika t zgjedhuna:
nalt arti duket se i erdhi von Reshpes. Do prej
klims komanduese t RS e kanuneve vetpr- Kndoj pr tr ata q ikin
jashtuese, do prej ravgimit t madh npr burgje, Dhe q nuk do t kthehen kurr m
kjo vetdije i krijohet autorit n nji mosh kur ai Dhe pr tr t braktisurit
asht rrnue edhe me shndet dhe ka krijue figurn Dinjitoz deri n dhmbje. 13
e njeriut strambo, q vetm mund ta mshirosh,
por nuk mund ta bash bashkpuntor. Shum miq e Koha dhe pjekunia, rysja me fatkeqsin dhe
dashamirs t vrtet t tij na tregojn sesi Resh- kotsia e do kompromisi me t, objektivizimi
pja n koht e fundit ishte njeri krejt jasht bote, i brengs dhe ballafaqimi me t, jan shenja t
ishte kthye n holofrast, habiste t gjith me fatin nji dinjiteti q e kthen qaramanin n artist dhe
q i caktonte dorshkrimeve t veta, fantazon- artistin n njeri q e bart me dinjitet kryqin e
te dhe shkonte deri n gjendje halucinacioni, kur vet ekzistencial. Ma n fund ai duket sikur e ka
prshkruente takime dhe pun t tij q smund kuptue se arti asht nji rrug e vshtir ku nje-
t ndodhnin kurr. Por mbrenda vetes s tij, mbas 13
Frederik Reshpja, Lirika t zgjedhura, Sht. bot.EUROPA,
1996, poema Oremus, fq. 97.

SYMBOL 11 69
riu nuk ven vetm idet e veta n loj, por krejt I vetmi familjarizim i vrtet asht njoftja. Resh-
qenien, dhimbjen, vuejtjet, e gjithrropatjen e tij pja do t filloj ta njof brengn e vet si dika
ekzistenciale. jasht vetes dhe si send t pavarun. Kjo lehtson
Dhimbja asht sublimue dhe nuk e nxjerr ma shum. Prjashtzimi asht librim, asht divorc me
autorin jasht shinash. Vendimi i tij ose edhe, votrn e torturs. E para ndrhymje me qllim
ndoshta, t msuemit me dhimbjen, ose, edhe ma njofts asht matja e brengs. Kuja dhe lott fla-
keq, vartsia (nji lloj addiction) me dhimbjen nuk sin pr nji dhimbje t madhe, por jo pr nji dhim-
mund ti ndodhnin autorit pa katalizn e artit. Na bje t madhe dhe t transmetueshme. Filokteti
duhet me e pranue se edhe arti asht patjetr nji kishte mbet shum vjet n ishull, tue brtit e
lloj arratisje, por kjo arratisje do t ishte e nji tue bubullue, por njerzit kishin qen indiferent,
lloji tjetr. Kjo nuk do t ishte nji arratisje drejt sepse ai sua transmetonte dot masn e dhimbjes
kotsis dhe nji kthim i pahirt gjithmon atje ku q ndjente n trup. Arti i Reshpes nga egocen-
ishte nis. Arti do t ishte nji arratisje drejt plotnis. trist mund t bahet i transmetueshm edhe pr
Me artin asht i siguruem krijimi dhe, me krijimin, t tjert. Prmes empatis, dhimbja e tij mund t
shansi me jetue dy her, sikurse thot Camus-i. bahet edhe e t ma shumve.
Arti nuk ia zvoglonte dshprimin, as edhe pikl- Un mendoj se nji prpjekje e mrekullueshme
limin. Dshprimi dhe pikllimi i tij mbeteshin atje, pr ta mat dhimbjen e sakrificn e vet, ndodh n
t egjr e t paprekun, kaustik dhe shpirtn- kta vargje:
grans. Epshi dhe transporti gjat aktit t krijimit,
ramja n t e vetes, vetdija graduale e rezultateve Tutje pas mjegulls, perndit ilire
t knaqshme t vetnjoftjes e orientuen poetin Dgjonin ankthin e gurit: Imzot
drejt artit si i vetmi antidot ndaj gjendjeve t str- Si m kmbeve me nj qytet
zgjatuna, por edhe ndaj sfids reale ndaj vdekjes. Q sm kmbeje as me zotat?14
Reshpja ksaj here ka fitue nji fodullk t besue-
shm, t cilin e ka ble me dhimbjen e vet dhe Rozafa punon pr llogari t poetit n matjen
mimin e dhimbjes personale dhe jo me pozn e humbjes s dashunis e t familjes. T msuem
metodike t nji shkolle q e quente dinakisht tashma me inversionet dhe format e trthorta
parsore vetdijn kolektive. Arti po profilohej si t Reshpes, na ndjejm kambnguljen e tij pr t
nji qllim q mund ta justifikonte edhe ashtu ekzis- mos e zbulue burimin e brengs. N art nuk ka
tencn e poetit. Sepse arti asht prej vetiu shpre- randsi burimi i brengs, ka randsi ajo, pesha,
hje e mungess dhe shum rrall e bollkut. Pastaj masa, intensiteti. Kushedi se kujt i flet Reshpja me
arti asht pasqyra e vetes tande ma t bukur dhe, fjalt q ven n goj t Rozafs. Por mimi asht
ksisoj, artisti mund ta sfumoj sadopak dhe prg- kolosal. Ma i madh se vlera e nji qyteti, ma e mad-
jithnji dhimbjen pr veten e vet t paprsosun. he se vlera e perndive. Matja q i ka ba dhim-
Arti realizon dhe ky lloj realizimi krijon nji gjendje bjes, nuk asht vetm e barazvlefshmja e nji shifre,
shpirti pr autorin dhe nji realitet virtual me ve- por ajo kuptohet si zotnim, si prmbysje e roleve.
prn, q e relativizon shum fuqin e brengs. Deri tashti dhimbja e sundonte dhe ai qante me
Reshpja nuk mund ta zhduk dhimbjen, ai do t madhe si nji fmij ose si nji grue e dobt.Tashti
t provoj me e kultivue. Ballafaqimi me t do ta ai ven Rozafn tia mas brengn, bile brengn e
baj t bashkmatshm me t dhe ky familjaritet prbashkt. Jo vetm q e ka zotnue dhimbjen,
i fituem ngadal mes t dyve do t themeloj nji- por ka gjet edhe t tjer q kan t njajtin hall
far solidariteti mes tyne. N nji poezi ai thot: si ai. E k? Rozafn, nusen tragjike t legjends
s murosjes, q, mbas t gjithave, jeton n shekuj
Mirpo un jam pagan i vjetr, (qysh prej kohsh ilire, beson poeti). Me nji t
Pr fat t keq nuk ndjehem mir, rame, me nji trop poetik e me katalizn e artit,
do njeri e ka nj fjal ku v kryet ai ka fitue shumka: zotnimin e dhimbjes, solidar-
Kam edhe un pr prehje dhmbjen time. itetin e nji legjende dhe t nji figure legjendare si

14
Po aty. poema Rozafa e flijuar, fq.74.

70 SYMBOL 11
K R IT I K

dhe prjetsin q kan pr t legjendat. Ather kuptimshe e t padyshimta.


lumi i dhimbjes s tij ndrron shtrat. Nga rrjedhje Tashti Reshpja nuk po flet ma pr vetmi. Mad-
mbi terrenin e ashpr t prvojs s tij, ajo fillon je, na duket sikur po krkon t jetoj n vetmi, pa
me rrjedh n terrenin e rrafsht t hapsins e solidaritetin e t tjerve. Ky nuk asht nji hov fod-
t kohs estetike. Autori shtrngon dorn dhe e ullku pr solidaritetin e munguem t t tjerve
ndien produktin e tij, jeta e tij mund ta marr nji- q nuk ka ardh kurr edhe mbas thirrjesh e qa-
far kuptimi mbas gjith asaj batrdie dhe ai, me mjesh prej Filokteti. Jo. Ai ka themelue nji soli-
nji qetsi q nuk na e ka rrfye kurr, thot: daritet tjetr mbrenda vetes, ka fitue vetdijen e
cilsis s artit q prodhon dhe, prve ksaj, ka
Jo, un nuk deshta t ik npr qiej, ndie ma realin dhe ma ngushlluesin prej lehtsi-
Un deshta t ik npr kng.15 meve : at q buron prej krijimtaris dhe real-
izimit, adekuatsin e prjetimit me sublimimin n
Ky mtim i tij sht shum serioz kt her. art, vlern e dyzimit jo n nji vetje anmike dhe
Kt her ai do q t jetoj qoft edhe mbrenda torturuese, por vetjen n gur, mermer, n land
forms virtuale t veprs s artit, ku ajo asht pje- t pashkatrrueshme t artit. Ky njeri q tashti
sa e bleme ma shtrejt dhe e kthyeme n metalin jeton mbrenda vargjeve dhe prej vargjeve t tij,
ma t pashkatrrueshm: fjaln poetike. asht Reshpja i realizuem n nji form tjetr, n
Poeti ka gjet nji lloj karari, e ka stabilizue formn e sajueme nga alkimia estetike e dhim-
situatn dhe i lejon vetes ndonji llogari n fushn bjes q kthehet n vetdije universale e pakohore.
e ardhmnis: Prandej, mbasi ka qen ai vet q e ka pague kt
barr, nuk do q njeri ti afrohet jets s tij se,
Sdua t trishtohet kush pr fatin tim, kshtu, ai mund ti krkoj pjes n lavdi. Por tash-
Se pr fatin tim trishtohem vet; ti, kush t doj, le ti afrohet veprs dhe vetm
Mermer i thyer i Perndis s Humbjes: nprmjet saj t solidarizohet me poetin, por jo
Tr lavdia ime kjo ka pr t qen. 16 ma tue marr pjes n pikllimin e trishtimet e
tij, por tue admirue artin e tij lidh me pikllimet
Ksaj radhe na shfaqet nji fjal krejt e re dhe e trishtimet.
krejt n diametralitet me fjalorin pr jaz e tr- Por Reshpja mbeti gjith jetn introvers dhe
ishtimin e dendun q e shoqnon lexuesin npr hileqar. Ktej i grthet bots dhimbjen q ka, ktej
faqet e Reshpes. Kt her ai flet edhe pr lavdi. nuk e zbulon kurrkund shkakun. Madje, n ndonji
Lavdia asht papritmas nji element entuziazmues varg, sfidon botn, tue e akuzue se nuk e kupton.
i toneve t ngrituna dhe i rigjetjes s motiveve Si introvers q ishte, ai grumbullonte gjithnji nji
t jets. far mund ti ket ndodh Reshpes n energji t madhe mbrenda vetes, e cila gjithnji re-
ket ast? Nji zgjim i papritun mbi vlern e rand zultonte si nji faktor i prhershm vetshkatrrues.
t transaksionit dhimbje lavdi, apo vetdija e be- Introversiteti i tij ishte forca shkatrruese mbi t,
ft e dshmitaris q po ban me kaq kosto? Dika e mbajtun n kamb prej moralit si dhe, ma konk-
ka ndodh, sapo n mes ka hy vetdija sovrane e retisht, prej karakterit ekskluzivisht maskulist t
artit dhe fati i keq fillon t shfaqet si nji monedh shoqnis shqiptare. Prirja introverse ishte mina
q ka dy faqe. Bile, ktu po ndodh dika edhe ma me fitil t ndezun dhe agonia e saj n qendrn e
e madhe me Reshpen. Ai shfaq njifar shqetsimi nji qenie t brisht dhe t paprcaktueme. Resh-
q dikush mund t pikllohet me fatin e tij. Tash- pja e shkriu jetn n krkim t nji identiteti q do
ma n evidencat e veantis s prjetimeve t tij, t pajtonte introversin me narcizin q ai e mban-
bashk me shfaqjen e monedhs dyfaqshe, asht te mbrenda vetes. Narcizi i duhej gjithnji pr t
shfaq edhe ekuacioni pikllim = art = ladvi = zgjidh t gjitha emergjencat, kur ai krcnohej
prjetsi. T gjitha kto fjal nuk i kemi shpik na. prej vetshkatrrimit. Introversiteti i duhej pr ta
Ato kan dal si literalitete ose si parafrazime nji- mbrojt nga shkatrrimi mbrenda nji shoqnie ma-
skuliste. Problemi i tij bazik do t ishte nji qime e
15
Po aty, poema Lamtumir, fq. 78. futun n sy, po t mos vepronte konteksti shoqnor
16
Po aty, poema Fat, fq.92

SYMBOL 11 71
e moral. Pr ket, Reshpen do ta shofim prjet- prmendore,/ ma jetgjat sesa tunxhi / q as reshjet
sisht t korracuem mbrenda heshtjes s vet ma grryese, por as murlani i trbuem/ t mos ken ti
llafazane e diversive, ose, mbrenda llafazanis ma bajn./ Nuk do t vdes i tani.
memece. Me siguri ai duhet ta ket llogarit n Pr ta prmbyll ket vshtrim t par mbi
favor t vet nivelin e ult t kritiks, spurdhjak- Reshpen desha me than dika mbi marrdhaniet
llkun e saj q merret me struktura dhe jo me e tij me nann e vet. Tue lan mnjan homazhet
kuptime, ngurrimin e prjetshm t nji mendsie e natyrshme dhe formale t poetve n prgjithsi
q shkenca nuk mund ti afrohet personales. Por pr nann e tyne, lidhja e Reshpes me t merr
autori duhet t ket llogarit edhe introversitetin disa her vlera q ndrthuren me aventurn e
e shoqnis e t lexuesve. Dhe, kshtu, megjithse tij eksistenciale. N mnyrn si vjershron ai pr
la nji dshmi rnqethse t nji drame t kulluet nann e vet, nuk del prej stilit, por ndrron pro-
humane, na la edhe shijen e idht t nji mbrapam- zodin, bahet kalama dhe prek kordha melodra
betje kolektive. matike. Por n kta vargje mund t veohen disa
Edhe marrdhania e Reshpes me vdekjen ka t till q flasin pr nji dshir t tij me shkue
disa veanti. Nji introvers takohet rrall e tek me te e ama. Po t merrej n kuptim melo nuk do t
vdekjen, ose nuk takohet kurr. Vdekja nuk asht kishte kurrfar randsie, por kur mendojm se nji
mbrend te poeti. Mbrenda tij asht vetm dhimb- individ rropatet me njiqind mij mnyra me u ar-
ja dhe dhimbja nuk tregon vdekjen. Dhimbja asht ratis prej bote, na duket se kthimi i tij tek e ama,
shenj ekskluzive e jets. Ajo ma s forti tregon nuk mund t jet i barabart me dshirn pr ti
reagimin e jets ndaj saj. Si hero ekzistencialist, dhan fund jets dhe pr tu bashkue me t n
liriku i vjershave t Reshpes, jeton agonin e nji botn e prtejme. Reshpja n poezi deklarohet
vdekjeje q nuk vjen, q nuk mund t vij, sepse se nuk ka besue zot tjetr pos asaj.
jeta atje jep betej t fort, le t jet e pakuptim N els psikanalitik kthimi te nana merr
lufta. Kur Reshpja u familjarizue me dhimbjen e vlera simbolike q kan t bajn me riformim-
brengn, ather jeta ishte kullandrisja e ktyne dy in ose ringjizjen e atij q e dshiron kt kthim.
t fundit, kurse vdekja ishte e papranishme.Vdek- Ai q vdekjet nuk e zn, ose mendon me ia
ja kishte qen vetm metafora e gjendjeve t tij, hjek vetes, ose me u kthye te e ama n rrugn
por kurrsesi nji forc q pret me t zotnue. Pr prej kah ka ardh prej saj n mnyr q t rilin-
kt, vet Reshpja do t deklaroj n nji poezi se det edhe nji her me shpresn e sprovimit t nji
vdekjet nuk m zn. Un mendoj se n ket shansi tjetr, q mund t jet m i mir se ky
varg Reshpja mbrrijti me shpreh identitetin q folm. Sm duket se asht rasti me u kthye
e tij t krkuem dhe t rrokun, por t humbun n vorr, sepse atje nuk ka qen ndonjiher, por
vazhdimisht. Ky asht vargu ambig n kuptimin e te mitra e saj ku ka ndodh edhe aksidenti. Meg-
t cilit pajtohet introversi me narcizin. Dozat e jithse indiciet jan t vorfna n kt pikpamje,
ktij oksimoroni kaq t prvem e kaq reshpi- n terrenin e tronditun t personalitetit t Resh-
an, luhaten mes 50 % dhe jan pika m e ekuili- pes, ky interpretim nuk do t tingllonte veanr-
brueme e gjendjeve shpirtnore t shprehuna n isht i guximshm.
poezi, mbase edhe e jets s tij t vetdishme. Reshpja shkroi nji poezi egocentriste dhe
Kjo formul q ka formn e nji vargu, kuptimisht shqyrtoi kryesisht rastin e vet. Me ndjeshmnin
shpreh gjendjen permanente t alarmeve t po- e tij t leme, por edhe t mprehun prej rrethanash
etit, por edhe ngushllimin narcizist q i buron hipotetikisht dramatike, poeti arriti me dshmue
nga vetnjoftja, vetndjemja ose mendjelehtsia. E estetikisht nji aventur njerzore. Kjo aventur
para ka kuptimin e hiperbols s dhimbjes, e dyta ndoshta mobilizoi te ai poetin dhe poeti pasqy-
ka kuptimin e entuziazmit t lavdis. Ska asgja t roi aventurn. Nji lidhje e ndrsjell mes ktyne
keqe deri ktu. Edhe Horaci romak e ka pas nji faktorve e spjegon ma mir poetin, jetn e tij,
hov fodullku t till kur thoshte: I ngrita vetes nji shkrimet dhe ndrveprimin fatlumakeq mes tyne.

72 SYMBOL 11
Nj parahistori e
post-t-vrtets
n Lindje dhe
Perndim

Marci Shore
MEDIA

Postmodernizmi u konceptua kryesisht nga


Abstract
e majta si nj mbrojtje kundr ideologjive total-
itare. Megjithat, sot sht prvetsuar n emr Postmodernism was conceived in large
t nj neototalitarizmi t s Drejts. A duhet fa- part by the Left as a safeguard against totalizing
ideologies. Yet today, ideas that originated in the
jsuar teoria letrare franceze? A mundet nj filo-
critical sensibility of the Left have been have been
zofi e mospajtimit e zhvilluar n Europn Lindore appropriated on behalf of an encroaching neo-
komuniste t ofroj nj antidot? totalitarianism of the Right. Did postmodernisms
N vitin 2014, historiani rus Andrej Zubov u critique of the ontological stability of truth
shkarkua nga pozicioni i tij si profesor n Mosk, unwillingly create the conditions of possibility
for post-truth? Is French literary theory
pasi kishte krahasuar aneksimin e Putinit n to blame? And does a philosophy of dissent
Krime me aneksimin e Hitlerit n Sudetenland. developed in communist Eastern Europe offer
[1] Dy vjet m von, n nj festival n qytetin a potential antidote?
post-industrial ek, Ostrava, Zubov foli rreth de-
Key words: post-truth, postmodernism,
tyrs s historianve para nj audienc t mad- mauvaise foi, facts, dissent, ideology
he. My dolzhni govorit pravdu, tha ai. Ne duhet
t themi t vrtetn. Kjo deklarat aq m t njerzve t iluminuar, postmodern, gjithka
tepr kur shqiptohej n zrin bariton t Zubo- sht marrdhnie me publikun.
vit tingllonte e uditshme, madje demode. N Televizioni i realitetit e ka br t duket i
veanti, fjala sllave pravda e vrtet e thirrur vjetruar kufiri mes imagjinares dhe reales. E
pa kualifikim dhe pa parashtes, sugjeronte nj vrteta sht nj penges q sht tejkaluar;
epok t kaluar. Kush beson m n t vrtetn? post-e-vrteta sht shpallur si fjala e vitit.
Fundi i Fundit t historis erdhi bashk N Uashington, Shtpia e Bardh mbron paturp-
me fundin e besimit n realitet. Lufta e Ftoht sisht faktet alternative t saj. N fillim, gazetart
botrore ishte nj bot ideologjish t kundrta; amerikan u zun pa prgaditur: ata ishin trajnuar
n shekullin XXI, si kapitalizmi amerikan ashtu pr t konfirmuar pjes individuale t informa-
edhe oligarkia post-sovjetike punsojn t nj- cionit, pr t mos u prballur me nj terren t
jtt specialist t marrdhnieve me publikun, q paprmbajtur nga realiteti empirik. The Ne York-
ushqejn gangstert me ambicie politike. Ashtu er e zaptoi dshprimin me nj satir rreth fakt
si prshkruan Peter Pomerantsev n Asgj nuk kontrolluesit, i cili u b i pandrgjegjshm nga
sht e vrtet dhe do gj sht e mundur, lodhja pas debatit republikan. Ai duhej t shtrohej
n Rusin e viteve 2000, dallimi midis t vrtets n spital; si duket askush nuk e zvendsoi at.[2]
dhe gnjeshtrave u b e shkuar. N kt bot N do moment krize, nj tradit e gjat ruse
shtron dy pyetje t prjetshme. E para: Kto vino-

SYMBOL 11 73
vat? Kush duhet fajsuar? A ka krijuar kritika post- it filozofik. Para s gjithash n kishim nevoj pr
moderniste e stabilitetit ontologjik t s vrtets, qartsin epistemologjike, sigurin q ne mund
pa dshir, kushtet e mundsis pr post-t-vr- ta njohim botn. Prndryshe ne do t ishim t
tetn, tashm t shfrytzuar nga regjime oligarki- dnuar pr tjetrsim. Hana Arent e prshkroi
ke n t dy ant e Atlantikut? A sht faji i teoris melankolin e filozofis moderne n munges
letrare franceze dhe obskurantizmit narcistik t t ndonj gjje ose t cilitdo q mund t garan-
saj?[3] Besoj q sjam i vetmi q shkruan pr t toj prputhshmrin e mendimit dhe t Qenies.
mos pasur fytyr, shkroi Mishel Fuko. Mos m Ajo fajsoi Kantin (t cilin e dashuronte) pr sh-
pyesni kush jam dhe mos m krkoni t mbetem katrrimin e ktij identiteti klasik t ndrgjegjes
i njjti.[4] A nuk ishte gjithmon e dyshimt se dhe bots, duke mos na ln kshtu asgj pr t
teoricient letrar si Pol de Man dhe Hans Rob- mbajtur. Filozofia e Hegelit, nga ana tjetr, ishte
ert Jauss - ku secili prej t dyve kishte nj interes nj prgjigje ndaj Kantit, nj prpjekje pr ta rik-
personal pr ta shkputur veten nga rinia e kohs thyer kt unitet t thyer. Filozofi polak Leshek
s lufts, nga koha e dijetarit t paslufts t Kollakovski dhe filozofi hungarez Agnesh Heler e
prpunojn me kaq pasion filozofin e paqn- karakterizuan historin q Hegeli tha te Fenome-
drueshmris s Unit, mosekzistimin i nj subjekti nologjia e shpirtit, si nj Bildungsroman t ndrg-
t qndrueshm, kuptimi t qndrueshm, t vr- jegjes: ne lvizim dialektikisht prmes historis
tete t qndrueshme? A nuk mban asnj prgjeg- drejt telosit q premton pajtimin prfundimtar:
jsi Zhak Derrida pr Vladimir Putinin? midis subjektit dhe objektit, ndrgjegjes dhe
Pyetja e dyt e prjetshme: Chto delat? far bots, mendimit dhe Qenies.[6] Akoma, askush
duhet br? A ka nj antidot pr postmoderni nuk mund t jet i sigurt shkroi Arent - nse
zmin? Nse po, ku mund ta krkojm? Postmod- prpjekja e Hegelit pr rindrtimin e nj bote
ernizmi ka nj histori. Ai nuk erdhi nga askun- tashm t coptuar na l me nj vendbanim ose
di, por nga moderniteti, q pr historiant e nj burg pr realitetin.[7]
Europs tradicionalisht daton me iluminizmin Ekziston edhe nj aspekt tjetr i problemit: n
francez t shekullit t tetmbdhjet. N fillim, modernitetin europian, e vrteta nuk ishte vetm
Zoti u la mnjan, duke i ln vetm nj rol t e vshtir pr tu arritur, por edhe gjithnj e m e
vogl, pasi arsyeja njerzore e zuri vendin qendror. ndjeshme ndaj politiks. Arent sqaroi se nuk ishte
Sapere Aude! Ki guxim t prdorsh intelektin e gjith e vrteta aq e ndjeshme ndaj politiks,
tnd! kjo ishte motoja e iluminizmit, q Eman- por n veanti e vrteta faktike. Kjo e dallon nga
uel Kanti e shkroi n mnyr t shklqyeshme.[5] e vrteta filozofike, e cila mund t kuptohet si
M von (n 1880-n, pr t qen e sakt), Zoti e vrtet q mund t arrijm n a priori, duke
u vra krejtsisht (spekulativisht nga Dostojevski, prdorur vet arsyen ton, nj t vrtet q nuk
prfundimisht nga Nie). varet nga prvoja: 2+2=4, pr shembull, ose im-
Tani, aksionet filozofike t kompensimit pr perativ kategorik i Kantit q nj person duhet
nj Perndi t dshtuar-prmbysur-inekzistente gjithmon t trajtohet si nj qllim, jo si nj mjet.
jan br m t mdha. Zoti i kishte prmbushur Ajo q sht e ndjeshme ndaj politiks sht e
rolet epistemologjike, ontologjike dhe etike; vrteta faktike a posteriori, e vrteta empirike,
vdekja e tij la nj hapsir t pafundme boshe. e vrteta e varur nga prvoja. Sepse e vrteta
Pjesa m e madhe e filozofis moderne mund t faktike mban gjithmon dobsin e kontigjentit
prshkruhet si nj prpjekje pr t zvendsuar t saj origjinal. Dy plus dy duhet, gjithmon, do-
Zotin, pr t gjetur nj rrug pr t vrtetn ab- mosdoshmrisht t jen t barabarta me katr,
solute n mungesn e Zotit. por nuk ishte e nevojshme q Gjermania t push-
Krkimi i nj rruge pr t vrtetn ishte tonte Belgjikn n vitin 1914. Ngjarjet mund ta
krkimi pr nj ur: nga subjekti n objekt, nga kishin br vet lojn ndryshe. Pushtimi gjerman
brenda jasht, vetdija n bot, mendimi pr t i Belgjiks sht nj fakt a posteriori. (Pr Koa-
Qen. Epistemologjia (studimi i dijes, i mundsis kovskin ishte pikrisht ky kontigjent origjinal
s dijes) sht kthyer n dominuese t krkim- dhe i pafundm i realitetit empirik q ne na u

74 SYMBOL 11
MEDIA

duk ekzistencialisht i patolerueshm: mungesa e tit 1968, marksizmi humbi pikmbshtetjen. Dhe
nj domosdoshmrie m t lart pr gjrat q nuk kishte asgj t krahasueshme me t q t
ndodhin ashtu si ndodhin.[8]) mund ti zinte vendin. Un e prcaktoj postmod-
Ndrkoh q politika kishte prbr gjithn- ernen si mosbesim ndaj meta-narrativave, shkroi
j nj krcnim pr t vrtetn faktike Arent filozofi francez Zhan Fransua Liotar, nj dekad
shpjegoi gnjeshtra tradicionale para-moderne, m von.[12] Filozofia postmoderne ishte n
kishte qen modeste n krahasim me gnjeshtrn mas t madhe e frymzuar nga dshira morale
moderne politike. Gnjeshtra tradicionale kishte q t mos binte kurr m pre e atyre narrativave
dy cilsi dalluese: s pari, nuk kishte pse ti mash- t mdha, atyre rikonstruksioneve pa kontinuitet
tronte n mnyr literale t gjith; ajo i ishte dre- t realitetit q mundsuan totalitarizmin. Nse
jtuar armikut dhe kishte pr qllim t mashtroj modernizmi ishte prpjekje pr t zvendsuar
vetm at . Dhe kshtu e vrteta si gjithnj gjeti Zotin, postmodernizmi filloi ather kur ne ho-
nj streh t fundit, edhe pse vetm te gnjeshtari, qm dor nga zvendsimi i Zotit, kur pranuam
i cili ishte i vetdijshm se ishte duke gnjyer. se nuk kishte as Zot dhe as nj surrogate q do
S dyti, gnjeshtra tradicionale kishte t bnte t mund ta zvendsonte.
vetm me veorit ... [dhe] nj falsitet q nuk bn Karl Marksi ishte i parakohshm kur shkroi
asnj prpjekje pr t ndryshuar gjith kontekstin se gjithka q sht e qndrueshme shkrihet n
- lott, si ishte, nj vrim n strukturn e faktu- ajr. N mesin e shekullit t nntmbdhjet ky
alitetit. Si e di do historian, nj gnjeshtr mund qortim ishte i nxituar. Vetm n fund t shekullit
t shihet duke vrejtur mosprputhje, vrimat, apo njzet, gjithka q ishte e qndrueshme u shkri.
rrethanat e vendeve t sajuara.[9] Moderniteti, shpjegoi filozofi polak Zigmund Bau-
Gnjeshtra moderne, prkundrazi, nuk e lejoi man, aspiroi t zvendsonte qndrueshmrit pa-
strehimin e fundit pr t vrtetn, pasi gnjeshtari ra-moderne me dika akoma m t qndrueshme.
e mashtroi veten gjithashtu. Postmoderniteti (q Bauman e quan modernizm
Pr m tepr, gnjeshtra moderne nuk ishte i lngshm) synon t shkrij t ngurtat. Ky mod-
m shum se nj lot n strukturn e realitetit. ernizm i vals s dyt nuk krkon m pr nj
Gnjeshtrat moderne politike jan kaq t mdha terren t fort, por prqafon t prkohshmen, t
saq krkojn nj riorganizim t plot t t gjith rrshqitshmen, pasigurin, likuiditetin. Fleksibilite-
gjendjes faktike, shkroi Arent, brja e nj realiteti ti, shkroi Baumani, ka zvendsuar ngurtsin si
tjetr, si ishte, n t cilin ata do t prshtaten pa kusht ideal pr tu ndjekur nga gjrat dhe shtjet.
prerje, plasaritje apo ndarje.[10] N kt realitet Gjat gjith kohs, Zoti ka mbetur n mungesn
t ri nuk kishte lot pr ti perceptuar. e tij t tejzgjatur[13].
Kjo sht nj mnyr pr t kuptuar ideolog- Ajo q sht kaq joshse pr teorin postmod-
jit totalitare t shekullit XX: rindrtimet e erne - si e theksoi historiani Toni Xhud - sht
pashtershme t realitetit. Ata ofruan nj tregim pikrisht kmbngulja e saj pr t prmbysur jo
t madh, nj histori q mund t ishte e rreme, por vetm sigurit e vjetra, por edhe mundsin e
megjithat kishte harkun e saj personal narrativ. vet siguris.[14] Tani ne heqim dor prgjithnj
Ata ofruan nj els transcendental pr historin nga gjetja e asaj ure q lidh subjektin me objektin,
dhe jetn ton, duke i br, prmes vazhdimit, nj t brendshmen me t jashtmen, dhe mendimin e
trsi koherente. t Qenit. Ne heqim dor nga ideja se sht nj
Ideologjit q mundsuan totalitarizmin nuk rregull gjithprfshirs q lidh t veantn me t
zgjatn prgjithmon. (Bolshevizmi, shkruan Juri prgjithshmen, nj struktur e qndrueshme q
Slleskin n sagn e tij t gjat epike t elits bol- lidh qeniet tona individuale me botn. Strukturat
shevike, ishte nj fenomen i nj gjenerate.[11]) si thot filozofi francez Zhak Derrida - kan nev-
Duke shkatrruar eksperimentin e mundshm t oj pr nj qendr, nj pik baz, qoft Zoti, apo
socializmit me fytyr njerzore, pushtimi i Pak- ndonj zvendsim, nj mnyr pr t kufizuar
tit t Varshavs n Prag solli fillimin e fundit t lojn ndryshe dhe t pafundme t shnjuesve
narrativave t fundit t mdha. N, ose rreth vi- dhe t gjrave q ata shenjojn. Duhet t ket

SYMBOL 11 75
nj t shnjuar transcendental, tha Derrida, pr mendse, duke na ln kshtu pa nj baz t sig-
dallimin n mes shnjuesit dhe t shnjuarit dhe urt, nj gjendje q Arent e quan Bodenlosigkeit.
q t jet diku absolut dhe i pakthyeshm.[15] Sepse n qoft se nuk ka asnj t vrtet t pr-
Por kjo qendr ky i shnjuar transendental fundimtare, nse realiteti sht i ndrtuar vetm
sht pikrisht ajo ka po mungon, q nuk ekzis- nga diskursi, i prbr nga shnjuesit gjithmon
ton dhe nuk mund t ekzistoj. Implikimi sht n loj me njri-tjetrin, a ekziston mbi t gjitha
njkohsisht destabilizues dhe lirues. Mungesa e ndonj realitet me t cilin duhet t ndihemi t
nj t shnjuari transcendental, shkruan Derrida lidhur, t investojm n t, t varemi prej tij, t
n tekstin themelues t dekonstruksionit, zgjeron kujdesemi thell pr t? Bauman argumenton
domenin dhe luan shenjzimin pafundsisht.[16] se autoritetet e shumta jan anoksimorone; n
Pr Derridan, loja sugjeronte hapjen, prqa- mnyr efektive kjo do t thot asnj autoritet.
fimin e pluralitetit. Pr shkak se nuk ka qendr, [19] A jan kuptimet e pafundme dhe t vrtetat
asnj Zot dhe asnj Zot zvendsues nuk e mban e pafundme, n mnyr efektive, baras me asnj
strukturn e bots n vend, fjalt, kuptimet, t kuptim dhe me asnj t vrtet? Pas vdekjes s
vrtetat, tekstet, t gjitha prmbysen, gjithmon besimit n marksizm, asnj nga mendimtart e
prmbajn brenda vetes elemente n tension me Europs Lindore q jetonin nn komunizm, nuk
njri-tjetrin, duke mohuar njri-tjetrin. Kuptimi besonte m, pr shkak t nj nihilizmi t frikshm.
nuk sht kurr i njjti, por gjithmon fluid dhe n Ata kishin frik nga ajo q disidenti ek Vasllav
rritje, i paplot dhe vet-dmtues, njkohsisht i Havel ia prshkroi gruas s tij, Olga, si asgjja, kjo
ndryshm dhe i shtyr, prve asaj q kishte qen fytyr moderne e djallit.[20]
nj moment prpara dhe akoma ka pr t ardhur. Haveli ia shkroi kt letr Olgs n vitin 1981,
Marrdhnia ndrmjet fjalve dhe gjrave nuk nga burgu. Ai ishte gjendur disa her n burg, pasi
sht fikse; tashm fjalt jan gjithmon n loj merrte rolin e zdhnsit pr peticionin e t
me njri-tjetrin dhe kshtu nuk ekziston nj e vr- drejtave t njeriut Karta 77. Mes dy zdhnsve
tet e prcaktuar njher e prgjithmon. Jeta nuk t tjer origjinal, ishte i nderuari Jan Patoka, i
sht nj struktur e mbyllur. Nuk ka struktura cili ishte nj erek shekulli m i vjetr se Have-
t mbyllura; jeta sht nj lvizje e vazhdueshme. li. Patoka dhe Derrida kishin ardhur nga e nj-
Dhe kjo sht e rndsishme: pr Derridan, jta tradit filozofike gjermane: Bildungsromani i
ekzistenca e t shnjuarit transendental ka qen ndrgjegjes i Hegelit, fenomenologjia e Huserlit,
gjithmon nj krcnim totalitar. Mungesa e saj ekzistencializmi i Hajdegerit. N vitin 1930, Pa-
sht e dobishme, madje e gzueshme.[17] sht toka kishte ndjekur studimet njkohsisht si tek
nj munges q nuk na l me nj deficit kupti- Huserli ashtu edhe tek Hajdegeri; ai ishte ndr
mi dhe t vrtete, por m tepr me nj suficit. studentt e fundit t Huserlit. N vitin 1949, n
Pr Derridan fjala loj nuk kishte pr qllim t Universitetin arls n Prag, ai kishte dhn m-
nnvlersoj jetn ton dhe marrdhnien ton sim n nj kurs seminarik pr Fenomenologjin e
me botn. Prkundrazi, loj ishte nj pohim i Shpirtit t Hegelit; ai, gjithashtu kishte prkthyer
kreativitetit ton, liris son dhe prgjegjsis edhe tekstin e plot t Hegelit n gjuhn eke.
son. Dekonstruksioni i Derrids - filozofia para- Filozofi i vjetr i ekis i ishte shmangur gjith-
digmatike postmoderne - nuk nnkuptonte si nj mon politiks, ai nuk ishte as komunist as dis-
nihilizm fatalist, por si nj ngazllim provokues. ident; ai ishte nj studiues dhe nj mendimtar, i
Refuzimi i t gjitha pretendimeve pr t vrtetn cili, pasi ishte dbuar nga universiteti si pasoj e
absolute kishte pr qllim t na mbroj nga ter- pushtimit t vitit 1968, kishte udhhequr semin-
rori totalitar. Dekonstruksioni, kmbnguli Der- are ilegale n apartamente private, duke lexuar
rida, gjithmon kishte prfaqsuar kushtin m t Qenia dhe Koha t Hajdegerit me studentt e
vogl t nevojshm pr identifikimin dhe luftimin tij t asaj kohe dhe prsri, duke u prballur me
e rrezikut totalitar.[18] kuptimin e do fjalie, duke prkthyer me z t
Megjithat, kjo rrjedhshmri, kjo hapje ndaj lart nga gjermanishtja n ekisht ndrkoh q
mundsive t pafundme, sht po ashtu marra- ata lexonin. Tashm Patoka pranoi ti bashkng-

76 SYMBOL 11
MEDIA

jitet Havelit n paraqitjen e Karts 77. Brenda t gjithave, perimeshitsi nuk sht kaq i pafuq-
pak ditsh sigurimi shtetror i arrestoi q t dy. ishm. Prkundrazi, ai sht mjaft i fuqishm: jan
Shndeti i Patoks ishte i dobt; ai nuk i mbijetoi prodhuesit e vegjl q lejojn q loja t vazhdoj
marrjes n pyetje. n radh t par.
Nj vit e gjysm m von, nj shprndars Haveli e akuzoi perimeshitsin se po jetonte
ilegal i dorzoi Adam Micnikut, n at koh reda- nj gnjeshtr. Dshtimi i perimeshitsit pr t
ktor i nj reviste polake ilegale, esen in memori- jetuar n t vrtetn sht nj dshtim moral: ai
am t Havelit kushtuar Patoks. Eseja, e titulluar sht fajtor pr mbshtetjen e sistemit q e shtyp
Pushteti i t papushtetshmve, do t bhej tek- at. Se ai jeton nj gnjeshtr, se t gjith jetojn
sti ikonik i disidencs n Europn Lindore. An- nj gnjeshtr, nuk e largon t vrtetn km-
tiheroi i eses Pushteti i t papushtetshmve bngul Haveli - por vetm e demoralizon perso-
sht nj perimeshits i zakonshm, i cili do nin q jeton nj jet joautentike. Pohimi i Havelit
mngjes me devotshmri var n dritaren e dy- i reziston kthess postmoderniste: asnj sasi pro-
qanit t tij shnimin q thot Puntor t bots, pagande ose ritual i verbr ose besim mashtrues
bashkohuni! Perimeshitsi nuk ka ndonj entu- nuk mund ta shprbj dallimin ontologjikisht t
ziazm t veant pr idealet komuniste - nga vrtet midis s vrtets dhe gnjeshtrs.
fundi i viteve 1970, askush nuk kishte. Dhe kush- Nuk sht e rastsishme q disidentt e Eu-
do q e shihte at shnim e kuptonte se askush rops Lindore shpesh foln pr t vrtetn sikur
m nuk pret q puntort n mbar botn do t ishte dika e prekshme, e ngurt si elsat n
t bashkohen. Megjithat, perimeshitsi, ashtu si xhep. Haveli nuk ishte i vetmi q kishte bindjen se
gjith t tjert, vazhdonte ta varte shnimin. N realiteti ontologjik i s vrtets ishte dshmuar
fund t fundit, a kishte zgjidhje tjetr? Nse do nga prvoja e realitetit ontologjik t gnjeshtrave.
t refuzonte ta bnte kt, ai mund t merrej n Duke qendrzuar nj filozofi t disidencs rreth
pyetje, t burgosej, t persekutohej. Edhe familja dallimit mes t vrtets dhe gnjeshtrs, dis-
e tij, gjithashtu, kishte gjasa t vuante. Fmijve t identt e Europs Lindore nuk u trhoqn vetm
tij do tu mohohej e drejta pr t shkuar n uni- nga referencat filozofike t Europs Qendrore,
versitet. Haveli tregon se perimeshitsi (edhe pse por edhe nga nj tradit e pasur e letrsis ruse.
nuk e prdor termin francez), po jeton n mau- Pas vitit 1968, regjimi komunist i ngjante
vaise foi (besim mashtrues). Ai po jeton n besi- Inkuizitorit t Madh t Dostojevskit, i cili kishte
min mashtrues, pikrisht n kuptimin e besimit vetm nj sekret: ai nuk besonte n Zot. Pr
mashtrues t Sartrit si vet-mashtrim. Perimes- Dostojevskin, ehovin, Gogolin, Tolstoin dhe t
hitsi po gnjen veten e tij, qllimisht, pr besimin tjert, t kapsh lapsin do t thoshte t krkoje
e tij n komunizm.Ai e di shum mir q nuk be- t vrtetn e ekzistencs njerzore. N vazhdn
son n komunizm. Jo, perimeshitsi gnjen veten e terrorit stalinist, filozofi rus, Nikolai Berdiaev,
pr pafuqin e tij. shkroi nj ese t titulluar Paradoksi i gnjesh-
N kuptim sht kjo ndjenj e pafuqis nj trs. Gnjeshtra ishte kushti q e lejoi totalita-
vet-mashtrim? Haveli, ksaj, iu prgjigj me nj rizmin t ekzistonte, pohoi Berdiaev. N prvojn
pyetje: pse do t ndodhnin t gjitha kto pasoja e tij, kjo gnjeshtr ishte shprehje e deformimit
t pakndshme, nse ai do ta hiqte shnimin? N t thell t vetdijes njerzore; si pasoj e ktij
fund t fundit, askush nuk beson m n mesazhin deformimi, ndrgjegjja individuale largohet gjithn-
q pron ai shnim. Gjithkush - prfshir edhe j e m shum nga bota.[21]
vet perandorin - e di se perandori sht i zh- Nj film polak i epoks s Solidaritetit n
veshur. Megjithat, kto pasoja t pakndshme vetvete nj kontribut n filozofin e disidencs -
sugjerojn se varja e ktij shnimi sht gjithsesi ndrion nj dallim thelbsor midis totalitarizmit
jashtzakonisht e rndsishme pr regjimin modern komunist dhe Rusis postmoderne t
komunist. N fakt, nse nj dit, t gjith perimes- Putinit. N Marrja n pyetje (Przesuchanie,
hitsit do ti ulnin posht kto shnime, ky do 1982), vendosur brenda nj burgu stalinist, aktor-
t ishte fillimi i nj revolucioni. Dhe kshtu, pas ja e madhe polake Kristina Janda luan Tonjan, nj

SYMBOL 11 77
kngtare e re klubi nate q papritmas burgoset, kritike t s Majts jan rikonfiguruar si arm t
e akuzuar pr ndihm ndaj armiqve t Polonis s Djathts. Filozofia Derrida, e konceptuar si nj
Popullore. Hetuesit e saj kmbngulnin q ajo prqafim i prgjegjsis sht prvetsuar si nj
ishte dashnore e nj spiuni anti-komunist. Tonja abdikim i prgjegjsis. Nga kndvshtrimi i his-
nuk e kupton; historia e hetuesve sht fiksion, toris intelektuale, ekziston nj ironi e caktuar n
ajo mohon gjithka. Marrja n pyetje vazhdon; ro- post-faktualitetin q lviz nga Lindja n Perndim,
jet e burgut e torturojn at. Me kalimin e kohs, nga Moska n Uashington. Ktu, vet Derrida jep
rezistenca e Tonjas thyhet; gradualisht ajo pranon nj sugjerim: mes koncepteve t tij t preferuar
pjes gjithnj e m t mdha t ktij rrfimi fiktiv. sht pharmakos, nj fjal e lasht greke q mund
N fund t filmit, nuk msohet kurr se cila t prdoret pr t nnkuptuar si helmin ashtu
sht historia e vrtet, cili nga kta njerz q edhe ilain. Sot, Europa Lindore mund t paraq-
shfaqen n rrfimet e hetuesve stalinist mund iste veten si pharmakos: burimi i helmit mund t
t ket qen dashnori i Tonjas, nse ndonjri prej jet burimi i antidots.[23]
tyre ka qen spiun dhe nse po, Tonja a ka qen Kto vinovat? Kush duhet fajsuar? Fajsimi
e vetdijshme pr kt. Dhe ende - ne jemi br sht i paprgjegjshm, Agnes Heller prgjig-
pr t kuptuar ktu ka nj histori t vrtet. jet, sht prgjegjsi q duhet t merret. sht
Ajo q ne se msojm se far sht, nuk do t prgjegjsi q detyrimisht duhet t merret.[24]
thot se nuk ekziston. Me fjal t tjera, n fund t N Europn Lindore, filozofia e mospajtimit ishte
filmit, ka nj konfuzion epistemologjik, por jo nj filozofi e prgjegjsis. Patoka thoshte, shkroi
konfuzion ontologjik. E vrteta vazhdon t ket Havel n Pushteti i t papushtetshmve, gjja m
nj ekzistenc t qndrueshme pavarsisht nse interesante n lidhje me prgjegjsin sht se
nj individ ka qasje n njohjen e saj. ne e mbajm me vete kudo. Kjo do t thot se
Marrja n pyetje prfaqson pozicionin mod- prgjegjsia sht e jona, q ne duhet ta prano-
ernist: Zoti ka vdekur, por kjo nuk do t thot se jm at dhe ta kuptojm ktu, tani.[25] Jeta dhe
e vrteta, madje edhe nn regjimin totalitar, sht historia, shkroi filozofi polak Kristof Mihalski, nj
nj iluzion i thjesht subjektiv. Bota postmoderne nga studentt e fundit t Patoks, nuk shkojn
fillon ather kur lvizim nga pasiguria episte- t pavarura nga pjesmarrja jon, si nj karusel q
mologjike te pasiguria ontologjike. Kjo sht kur mund t ngassh ose t hidhesh n t.[26] Njeriu
ne heqim dor nga besimi se ekziston nj gj e - argumentoi ai - mund t identifikohet vetm si
till si nj realitet i qndrueshm nn apo mes subjekt i historis.[27]
rrfimeve t krijuara. Post-e-vrteta prfaqson Chto delat? far duhet br? Patoka in-
pozicionin postmodernist: ju keni faktet tuaja - sistoi q edhe nse nuk do t kishte kuptim
ne kemi fakte alternative. Gjithka sht mar- konkret, t qndrueshm pr tu gjetur, krkimi
rdhnie me publikun. Tani jetojm n nj numr i kuptimit ishte prgjegjsia jon. Njerzit nuk
t pafund t realiteteve alternative, secili me fak- mund t jetojn pa kuptimin, shkroi ai. Ndosh-
tet alternative t vetat. Pomerantsevi e prsh- ta t vrtetn nuk mund ta kesh, por mund dhe
kruan Rusin e Putinit si nj bot ku asgj nuk duhet ta krkosh.[28] Koakovski, gjithashtu, ishte
sht e vrtet - dhe t gjith e marrin kt me thellsisht i bindur pr kt pozicion. Huserli
lehtsi. N nj recension pr Asgj nuk sht besonte se krkimi pr siguri ishte komponent
e vrtet dhe do gj sht e mundur, eseisti i kulturs europiane dhe se heqja dor nga ky
ukrainas Gjurko Proasko e prshkruan t vr- krkim do ta shkatrronte at kultur, shkruante
tetn si nj cak, si nj vij kufitare dhe si nj kufi. Koakovski. Huserli ndoshta kishte t drejt.[29]
Dshtimi pr t njohur t vrtetn sht dshtim Koakovski besonte se dshtimi i krkimit t pa-
pr t mos njohur kufijt. Kjo mosnjohje, shkruan sionuar t Huserlit pr t vrtetn absolute ishte
Proasko, kurr nuk mbaron mir.[22] i pashmangshm: Problemi i urs sht i pazg-
Vet Derrida besonte n mikpritje, n miqsi, jidhshm; nuk ka asnj kalim logjik.[30] Por jo
n falje. Ai nuk ishte nj nihilist moral. Megjithat, m pak, megjithat, ishte prgjegjsia jon pr t
sot, idet q e kan origjinn n ndjeshmrin vazhduar krkimin. T heqsh dor nga e vrteta

78 SYMBOL 11
MEDIA

sht t heqsh dor nga etika. cago, 1989).


N vitin 2008, gjat biseds s tyre t fundit, 9. Hannah Arendt,Truth and Politics, Between Past
Adam Micnik e pyeti Havelin: far kshille do t and Future (New York: Penguin Books, 2006: 223259,
cit. f. 248).
kishit pr nj t ri t ditve t sotme nse do tju
10. Arendt, Truth and Politics, 249.
pyeste: si duhet t jetoj? 11. Yuri Slezkine, The House of Government: A
Prgjigjja themelore, ia ktheu Haveli. Jeto n Saga of the Russian Revolution (Princeton and Oxford:
t vrtetn.[31] Princeton University Press, 2017: 1176).
12. Jean-Francois Lyotard, The Postmodern Condi-
(Ky artikull sht pjes e tems bosht t konfer- tion: A Report on Knowledge, trans. Geoff Bennington
and Brian Massumi (Minneapolis: University of Minne-
encs Dezinformimi dhe Demokracia, organizuar
sota Press, 1984: xxiv).
nga Eurozine n fund t shtatorit 2017. Shkrimin 13. Zygmunt Bauman, Liquid Modernity (Malden:
mund ta lexoni edhe n gjuhn angleze n faqen on- Polity Press, 2012: viii-ix, cit. 55).
line n www.eurozine.com ) 14. Tony Judt, Postwar: A History of Europe since
(This article is part of the focal point Disinfor- 1945 (New York: Penguin 2005: 479).
mation and Democracy, which will be launched 15. Jacques Derrida,On Grammatology, A Derrida
in Eurozine at the end of September. It is co-pub- Reader, ed. Peggy Kamuf (New York: Columbia Univer-
sity Press, 1991: 31-58, f. 36).
lished with Public Seminar.)
16. Jacques Derrida, Structure, Sign, and Play in the
Discourse of the Human Sciences, Writing and Differ-
Nga anglishtja: Orjela Stafasani ence, trans. Alan Bass (Chicago: University of Chicago
Press, 1978: 279293, cit. f. 280).
17. Shih Derrida n Struktura, shenja dhe loja n
FUSNOTAT diskursin e shkencave humane: Duke u kthyer kah
prania e humbur ose e pamundur e prejardhjes s
munguar, kjo tem strukturaliste e gatishmeris s thy-
1. Shih: Joshua Yaffa, Putins New War on Trai-
er sht ana e piklluar, negative, nostalgjike, fajtore,
tors, The New Yorker (28 mars 2014), online n:
rusoiane e mendimit t lojs, pala tjetr e t cils do
http://www.newyorker.com/news/news-desk/putins-
t ishte afirmimi niean, q sht afirmim i gzuar i lo-
new-war-on-traitors; ,
js s bots dhe i pafajsis s brjes, afirmimit t nj
(1 mars 2014); https://www.vedomosti.ru/
bote t shenjave pa faj, pa t vrtet dhe pa origjin, e
opinion/articles/2014/03/01/andrej-zubov- eto-uzhe-
cila ofrohet pr nj interpretim aktiv. Ky pohim pastaj
bylo?
prcakton jo-qendrn krejt ndryshe dhe jo si humbje
2. Andy Borowitz, Fact-checker at Republican De-
e qendrs. Dhe luan pa siguri. (292)
bate Hospitalized for Exhaustion, The New Yorker (16
18. Jacques Derrida, Like the Sound of the Sea
janar 2016).
Deep Within a Shell: Paul de Mans War, Critical Inqui-
3. Tony Judt, Postwar: A History of Europe since
ry, vol. 14, no. 3 (spring 1988: 590-652, cit. f. 647).
1945 (New York: Penguin2005), 481.
19. Bauman, Liquid Modernity, 64.
4. Michel Foucault, The Archaeology of Knowledge,
20.Vclav Havel, Letters to Olga, trans. Paul Wilson
trans. A.M. SheridanSmith (New York: Pantheon Books,
(London-Boston: Faber and Faber, 1990), 175 (letra
1972: 17).
mban datn 14 mars 1981).
5. Immanuel Kant, What is Enlightenment? The
21. Nikolai Berdyaev, , fillimisht e
Basic Writings of Kant, ed. Allen W. Wood (New York:
botuar m 1939; http://www.krotov.info/library/02_b/
The Modern Library, 2001): 135141.
berdyaev/1939lozh.html. In English: The Paradox of
6. Agnes Heller, Contingency, A Philosophy of
the Lie, trans. Fr. S. Janos; http://www.berdyaev.com/
History in Fragments (Oxford: Blackwell, 1993): 1-35,
berdiaev/berd_lib/1939_xxx.html.
shih faqe 11; Leszek Koakowski, Main Currents of
22. (February 2016); https://krytyka.com/ua/arti-
Marxism: Its Rise, Growth, and Dissolution, vol. 1: The
cles/istynna-pravda. In English: Yurko Prokhasko, Ver-
Founders, trans. P. S. Falla (Oxford: Clarendon Press,
itable Truth, trans. Kate Younger, Krytyka (February
1978): 5680, shih f. 60.
2016);https://krytyka.com/en/articles/veritable-truth.
7. Hannah Arendt, What Is Existential Philosophy?,
23. Nuk ka antidote m t mir ndaj post-faktu-
Essays inUnderstanding 19301954, ed. Jerome Kohn
alitetit infektiv t Putinit - nnkupton romancieri bash-
(New York: Schocken Books,1994): 163187, f. 164.
kkohor rus, Sergej Lebedev - sesa tradita e madhe e
8. See Leszek Koakowski, The Presence of Myth,
letrsis ruse.
trans. Adam Czerniawski (Chicago: University of Chi-
24. Agnes Heller, Some Remarks about the Sense

SYMBOL 11 79
of Historical Existence, A Theory of History (London: al Responsibility, trans. E. Kohk, Cross Currents 7
Routledge and Kegal Paul, 1982: 328333, cit. f. 332). (1988: 129-135, cit. f. 132).
25.Vclav Havel, The Power of the Powerless, The 28. Jan Patoka, Does History Have a Meaning?
Power of the Powerless, ed. John Keane (Armonk: Heretical Essays in the Philosophy of History, trans.
ME Sharpe, 1985): 2496, cit. f. 80. Pr analizn Der- Erazim Kohk, ed. James Dodd (Chicago: Open Court,
ridas mbi iden e prgjegjshmris s Patoks, shih: 1996: 53-77, cit. f. 75).
Jacques Derrida, The Gift of Death, trans. David Willis 29. Leszek Kolakowski, Husserl and the Search for
(Chicago: University of Chicago Press, 2008). Certitude (South Bend: St. Augustines Press, 2001: 7).
26. Krzysztof Michalski, The Flame of Eternity: An 30. Kolakowski, Husserl and the Search for Certi-
Interpretation of Nietzsches Thought, trans. Benjamin tude, 80.
Paloff (Princeton: Princeton University Press, 2012). 31.Vclav Havel dhe Adam Michnik, Rewolucjo du-
27. Krzysztof Michalski, Iron Laws and Person- cha, przyjd!, Gazeta Wyborcza (15 nntor 2008).

80 SYMBOL 11
KOSOVA:
FAKE NEWS N
DEMOKRACIN
E BRISHT

Orjela Stafasani
MEDIA

Zhvillimi i shpejt i teknologjis dhe i rrjeteve


Abstract
sociale e ka br shum m t shpejt edhe
prhapjen e lajmit, por n t njjtn koh ka shtu- The aim of this study is to describe the state
ar edhe rrezikun e moskontrollimit t lajmeve q of online journalism in Kosovo. It attempts to
show how political interests and financial prof-
i ofrohen publikut. Bota sht shndrruar n nj
it-seeking have caused chaos in the media on
fshat global (McLuhan, 1962), ku lajmi brenda Kosovo, and have turned online journalism
pak minutash prhapet n t gjith botn. Ndr- into a sham. The economics of click bait and
koh q gazetaria e shkruar venitet dhe lajmet q the profits arising from it, the political control
of the media, the low economic level, unem-
paraqet jan m shum n formn e komenteve,
ployment, and the political crisis all mean that
opinioneve, kolumneve, hulumtimeve dhe inves- most news served up by the portals attaches
tigimeve, portalet jan fuqizuar, duke u br ksh- no importance to the truth, but only to sen-
tu bartset m t shpejta t publikimit t lajmeve. sation, and indeed consists of lies. The article
Shpejtsia e publikimit t lajmit nga portalet dhe provides an overview of the development of
online journalism, which, under the tight con-
mnyra e paraqitjes si nj ndrthurje e tekstit me trol of the Kosovo political parties, has failed
imazhe, video etj., apo si thot Gozzini (Storia del to perform its mission of presenting the truth.
giornalismo, 2011: 287), nj hipertekst, ka thelluar
krizn e letrs dhe e ka trhequr publikun kah Key words: fake news, truth, transition, corrup-
tion, hypertext, online journalism,
vetja. Dekada e fundit solli ndryshime t mdha
n gazetari, por vit pas viti, duket q lajmet e ofru- tyre, kontrollimi politik i tyre, niveli i ult ekono-
ara nga portalet tentojn m shum t anojn kah mik, papunsia, kriza politike etj., kan br q
sensacionalja dhe kah efekti, se sa kah e vrteta. shumica e lajmeve t servirura nga portalet, t
Qllimi i ktij studimi empirik sht t mos ken prioritet faktin dhe t vrtetn, por
paraqes gjendjen e gazetaris online n Kosov. efektin dhe gnjeshtrn.
Arsyeja e zgjedhjes s ktij vendi sht praktike, Ky shkrim jep nj panoram t zhvillimit t
e shtyr nga njohja e kontekstit t objektit, pr- gazetaris online, e cila nn kontrollin e fort t
katsisht njohja e zhvillimeve historike dhe poli- partive politike kosovare, ka dshtuar t prm-
tike q kan kushtzuar edhe zhvillimin e mediave bush misionin e saj, at t paraqitjes s t vrtets.
kosovare. Ky studim si i till tenton t tregoj
se si interesat politike dhe prfitimet financiare Vend n tranzicion, media n tranzicion
kan shkaktuar kaos n mediat e Kosovs, duke
e shndrruar kshtu gazetarin online n nj sur- Pas shpalljes s Pavarsis s Shqipris n vitin
rogat. Ekonomia e klikimeve dhe prfitimet prej 1912, Konferenca e Ambasadorve n Londr e
mbajtur gjat periudhs 1912-1913, m 29 kor-

SYMBOL 11 81
rik t vitit 1913, njohu formalisht Principatn e t qeverisur Kosovn n 4-vjearin e ardhshm,
Shqipris si shtet Sovran t pavarur nga Peran- gjendja ekonomike, arsimore, shndetsore, kul-
doria Osmane, ndrkoh q pas presionit t ush- turore etj., nuk premtojn ndonj ndryshim t
truar nga Greqia dhe Serbia, n kt konferenc madh.
u mor edhe vendimi i kufijve t Shqipris, duke Ekonomikisht Kosova ka ngelur n vend
e cenuar at, dhe duke e ln Vilajetin e Kosovs numro, pasi renditet ndr vendet m t varfra
dhe amrin jasht territorit t saj. Kosova t Ballkanit, ku shkalla e papunsis, n raport me
iu dha Serbis, ndrsa amria iu dha Greqis. numrin e popullsis sht friksuese. Shumica e
Kjo ndarje prcaktoi edhe kalvarin historik t familjeve jetojn me asistenc sociale, ose mba-
Kosovs. hen nga familjar q punojn dhe jetojn jasht
Pavarsisht prpjekjeve t shumta t grupi- Kosovs. Shndetsia sht n gjendje katastro-
meve t ndryshme, apo personaliteteve t vean- fale, pasi spitalet nuk i plotsojn kushtet e nevo-
ta, Kosova nuk mundi t shkputej nga Serbia jshme pr t kuruar njerz, qoft nga mungesa e
deri n vitin 1999, kur trupat e NATO-s sulmuan stafit t specializuar, qoft nga mungesa e apara-
serbt dhe solln lirimin e Kosovs. Gjat ksaj turave, qofte nga mungesa e medikamenteve,
kohe, pavarsisht kontrollit t regjimit t Millo- qoft n pastrti. Jeta kulturore thuajse nuk
sheviit, lajmet arritn t prohen edhe npr funksionon, pasi partishmria sht br kriter
bot dhe pr kt nj ndihmes t madhe dha pr mbshtetjen e artit. Ndrsa rezultatet e PI-
interneti. Nj reflektim i par i rndsishm i pranis SA-s, q e renditi Kosovn n vendin e 68, nga
s Internetit n frontin e informacionit ka ardhur n 72 shtete ku ishte zhvilluar testimi dhe pezullimi
vitin 1998, gjat lufts n Kosov: Kontrolli i ashpr i 131 programeve studimi nga Kshilli Shtetror i
i lajmeve i themeluar n Serbi nga regjimi i Millo- Cilsis (Agjencia eKosovs prAkreditim) pr
sheviit nuk mundi ti shtyp zrat e individve dhe shkak t mungess s stafit t kualifikuar akade-
grupeve q besonin n rrjetin telematik (Gozzini, mik n Universitetin e Prishtins dhe n univer-
2011: 286). sitete private, foln qart pr nivelin arsimor n
Zgjedhjet e para n Kosovn e lir u mbajtn Kosov. Ndr programet e studimit t cilit iu mor
n vitin 2001, ndrsa pavarsia u shpall n datn akreditimi ishte edhe Departamenti i Gazetaris,
17 shkurt t vitit 2008. i cili kt vit nuk do t ket t drejt t pranoj
Lufta n Kosov dhe shpallja e von e pavar- student n master dhe n doktoratur. T alar-
sis, shtetin e ri e kan vn para shum provave. muar nga kjo goditje, mediat menjher krkuan
I ri n qeveri, i ri n institucione, i ri n arsim, i ri shpjegim nga Universiteti i Prishtins, prkat-
n ekonomi, i ri n shndetsi, i ri n kultur, ky sisht nga rektori Marjan Demaj, i cili u shpreh se:
shtet ka mbetur i ri edhe n media. Faji kryesor pr pezullimin e programeve sht
Kosovs nuk i kan mjaftuar 10 vjet pavar- se nuk kemi kuadro. Ne jemi shum t kufizuar,
si pr t stabilizuar situatn politike. Kriza n realisht jemi si servil q kryejm punt mbi sta-
t ciln ndodhet vendi u pa edhe n zgjedhjet e tusin e arsimit t lart (shih linkun:http://telegra-
parakohshme parlamentare t mbajtura m 11 fi.com/dema-mungesa-e-kuadrove-shkak-pezu-
qershor 2017, ku pavarsisht formimit t koali- llimit-te-programave-ne/), ndrkoh q rektori
cioneve parazgjedhore, asnj koalicion, apo parti Demaj, Inspektoriati i Arsimit dhe mediat m t
nuk mundi t marr numrin e nevojshm pr t mdha n vend, kishin refuzuar verifikimin dhe in-
formuar qeverin. Populli e tha fjaln e tij, ai nuk vestigimin e shkeljes s kritereve t konkursit t
beson n partit politike q udhheqin Kosovn fundit pr pranim t stafit akademik n Departa-
dhe sht lodhur nga korrupsioni dhe skandalet mentin e Gazetaris (si dhe n departamente t
e qeverive paraprake. Ndrkoh q koalicioni q tjera t fakulteteve n Universitetin e Prishtins),
ka marr m shum vota n kto zgjedhje, PAN-i pr shkak t prekjes s interesave politike.
(Partia Demokratike e Kosovs, Aleanca pr Kto ngjarje historike dhe politike kan nd-
Ardhmrin e Kosovs, Nisma pr Kosovn) ikuar dukshm edhe n zhvillimin e mediave n
tenton t plotsoj numrin e deputetve pr Kosov, zhvillim i cili shfaq probleme t mdha n

82 SYMBOL 11
MEDIA

do medium. Mediat televizive, mediat e shkruara zemrat t opinionit publik n Kosov ishte
dhe mediat online, paraqesin thuajse t njjtat ai i kryeredaktores s Gazets Zri, Arbana
mangsi. Radio Televizioni i Kosovs, i cili finan- Xharra, e cila, pasi kishte br nj sr hetimesh
cohet drejtprdrejt nga qeveria sht televizioni dhe shkrimesh kundr Partis Demokratike t
me financimin m t madh dhe me nivelin m t Kosovs pr shkeljet dhe korrupsionet e ksaj
dobt n Kosov, sa i prket stafit dhe emisione- partie dhe t antarve t saj dhe kryesisht ndaj
ve q i servir publikut. Ndrsa televizionet e tjera, kryetarit t ksaj partie, hetime q ishin shpr-
t mbushura me telenovela turke dhe spanjolle blyer me disa mime kombtare dhe ndrkom-
thuajse nuk kan asgj edukative pr ti dhn btare, n qershor t ktij viti shokoi publikun
publikut. Nga gazetat e shkruara, Koha Ditore, duke aderuar n po t njjtn parti q e kishte
e cila ka edhe portalin e saj koha.net, mund t kritikuar prej vitesh (Ngjashm kishte ndodhur
konsiderohet si gazeta m e paanshme politikisht edhe disa vjet m par kur e njjta parti kishte
dhe m serioze n Kosov. antarsuar brenda saj kryeredaktoren e gazets
Gazetaria investigative, q do t duhej t ishte Kosova sot, Margarita Kadriun). Pavarsisht kri-
kryesore n zhvillimet e gazetaris n Kosov tikave t opinionit publikut, ish-kryeredaktorja e
sht thuajse inekzistente, me prjashtim t emi- Gazets Zri nuk kishte nj prgjigje pr pub-
sionit Jeta n Kosov, emisionit Zona Express, likun q kishte besuar n luftn e saj kundr
disa hetimeve t gazets Koha Ditore, t por- korrupsionit, dhe si do gj tjetr n Kosov, u
talit Insajderi dhe t gazets Zri. Por, gjithse- deshn vetm pak dit q kjo shtje t heshtej.
si investigimet e ktyre mediumeve t lartpr- Prgjigjja pr kt rast sht e thjesht, gazetaria
mendura jan kryesisht t atilla, siprfaqsore, q n Kosov nuk funksionon e pavarur nga partit
nuk arrijn ta shqetsojn udhheqsin politike. politike dhe askush nuk beson n mitin se nj
Mediat e shkruara dhe mediat online kan gazetar mund t demaskoj dhe madje t rrzoj
dshtuar n luftimin e korrupsionit q sht qeveri q jan t mbytura n korrupsion.
shtrir n do sfer t jets n Kosov, pasi shu- Drejtori i gazets m t madhe online n
mica prej tyre drejtohen nga persona q lidhen Kosov, Gazeta Express, Berat Buzhala ishte de-
ngusht me politikn. Ky dshtim vrehet n putet i Partis Demokratike t Kosovs, ka
heshtjen e shkeljeve q bhen nga ministri t flet qart pr pozicionimin e ktij portali.
ndryshme dhe nga institucione shtetrore, vre- Gazetari, shkrimtari dhe analisti politik, Halil
het n heshtjen ndaj ekstremizmit fetar q sht Matoshi, i njohur dikur si prkrahs dhe pjes e
shtrir kudo n Kosov dhe vrehet n heshtjen partis Lidhja Demokratike e Kosovs, aderoi
e krimeve, shkeljeve, korrupsionit etj., t person- n partin Aleanca pr Ardhmrin e Kosovs,
aliteteve politike. Pra, mediat n Kosov m nuk aderim t cilin e shoqroi me deklaratn e tij bom-
udhhiqen nga fjala e lir, por nga fjala e kontrol- bastike q si i kishte besuar m par kryetarit t
luar. Politika e tyre sht manipuluese, me qllim LDK-s, Ibrahim Rugova, tashm i beson kryetarit
klikimin q ju sjell prfitime dhe dezinformimin, t AAK-s, Ramush Haradinaj.
pr shkak t interesave t partive politike prej t Gazetari, eksperti i mediave, analisti politik dhe
cilave financohen. ish-kshilltari i ish-Kryeministrit dhe ish-kryetarit
t Partis Demokratike t Kosovs, Dukagjin
Gazetart/politikant e ardhshm Gorani, kumtoi lajmin e aderimit t tij n partin
Vetvendosje.
Mediat n Kosov nuk jan t pavarura, ato Gazetari Milaim Zeka, q po ashtu njihet pr
drejtohen dhe dirigjohen nga partit politike. kritika t shumta kundrejt partive politike dhe
Kt e vrteton edhe aderimi i disa gazetarve qeveris q kishte udhhequr Kosovn gjat
dhe ish-gazetarve n parti politike. Zgjedhjet e mandatit t kaluar, aderoi n partin NISMA pr
parakohshme nxorn n drit edhe preferencat Kosovn.
politike t shum gazetarve. Kto jan vetm disa nga rastet e gazetarve
Rasti q shkaktoi m s shumti zhurm dhe q u bashkohen haptazi partive politike, por ka

SYMBOL 11 83
edhe plot t tjer q n mnyr t hapur, ose sht klikimi dhe knaqja e orekseve t partive
t fshehur punojn n t mir t ktyre partive. politike.
Hipokrizia e gazetarve ka rrnuar besimin n M posht do t japim disa tipa ilustrativ t
media dhe ka shuar shpresn e qytetarve pr lajmeve fake q qarkullojn npr mediat online
nj t ardhme m t mir n kt vend. Se shu- t Kosovs.
mica e qytetarve t Kosovs jan t lodhur nga Tipi i par i lajmeve sht ai q n titull
kjo gjendje, kjo u dshmua edhe nga numri i koso- paralajmron nj informat, ndrsa prmbajtja
varve q krkuan azil n Gjermani dhe n vende nuk prkon me titullin. Nj shembull i ktij tipi
t tjera europiane. sht edhe ky lajm i publikuar nga Koha.net (n
datn 4 korrik 2017, n orn 08:21) me titullin
Politika e gazetave online, Fake vs Fact AAK i prgjigjet ftess s Mustafs pr koali-
cion, ka l t kuptosh se partit politike po i
Kosova numron mbi 300 portale t cilat nuk prishin koalicionet parazgjedhore vetm me syn-
kontrollohen nga asnj institucion pr shprndar- imin e formimit t qeveris, pavarsisht bindjeve
je t lajmeve t rrejshme, ose pjesrisht t rre- politike t ndryshme q ata kan. Por, brenda saj
jshme. Shumica e gazetave online n Kosov nuk lajmi nuk tregon asgj t till, por ndrtohet mbi
e zbatojn kodin e mediave, lajmet q paraqesin hamendsimin e njrit nga antart e ksaj par-
nuk jan t verifikueshme prsa i prket burimit tie, i cili shprehet: nuk sht korrekte q lideri
prej nga vijn, fakti dhe t dhnat jan zvendsu- i Lidhjes Demokratike t Kosovs, Isa Mustafa,
ar nga hamendsimet dhe opinionet personale t t krkoj nga Haradinaj ta prish partneritetin
gazetarve, lajmet q merren nga portalet e tjera, me PDK-n pr t bashkpunuar me koalicionin
n shumicn e rasteve nuk e tregojn burimin LDK-AKR-Alternativa.
fillestar, dezinformojn opinionin publik dhe ma- Tipi i dyt i lajmit sht ai q ndrtohet mbi
nipulojn opinionin publik. bazn e pyetjes n titull dhe prgjithsisht i dre-
Portalet n Kosov jan t dy llojeve, gazeta t jtohet nj publiku naiv, si psh. A e dini ka e ka
prditshme q jan shndrruar edhe n portale, Ozani Gylserenin n jetn e prditshme
dhe gazeta q funksionojn vetm online, pra si (gazeta Express, 22 prill 2016, ora 17:05). Lajme
portale. Portalet m t njohura n Kosov jan: t tilla jan mbizotruese n portalet kosovare,
Express, Zri, Kosova sot, Infopress, Bota sot, pasi targeti i ktyre portaleve sht shtresa me-
Telegrafi, Infokusi, Insajderi, Koha, Periskopi etj. satare e popullsis, e cila ndjek kto telenovela q
Shumica e ktyre, ose udhhiqen nga persona t ofrohen nga televizionet kosovare dhe kalon m
partive politike, ose mbajn haptazi an politike. s shumti koh n internet.
Si portale t etura pr klikueshmri, ato Tipi i tret i lajmit sht ai q manipulon lex-
plasojn ngutshm lajme t paverifikuara dhe uesin mesatar dhe lexuesin elitar, si psh: Rusia fi-
shpesh t rrejshme. Ashtu si u mungon kultura nancoi lajmet e rrejshme kundr SHBAs kush
gjuhsore (gjuha n portale n shumicn e ras- po i financon n Kosov? (gazeta Express, m
teve sht e paredaktuar, kurse lajmet nga gjuht 10 qershor 2017, n orn 12:16). Ky titull nxit
e tjera shpesh prkthehen me google translate, menjher kureshtjen e lexuesve, pasi t gjendur
q e deformon sintaksn shqipe dhe shpesh e n nj situat ku mediat jan n kriz, t gjith
devijon kuptimin), portaleve shpesh u mungon krkojn nj prgjigje pr kt kaos t shkaktuar.
edhe etika e gazetaris profesionale. Lajmet e rre- Prmbajtja e lajmit sht trsisht ndryshe nga
jshme, apo lajmet fake, jan t pranishme thuajse ajo q kuptohet nga titulli, pasi sht nj ndr-
n do portal q vepron n Kosov dhe vijn n thurje mes t dhnave t publikuara nga mediat
disa forma, manipulim me titullin, manipulim me amerikane, shkrimit t profesorit t Etiks dhe
prmbajtjen, mashtrim me titullin dhe prmbajt- kolumnistit t gazetave, Peter Signer, vendimeve
jen, apo lajme pjesrisht t rrejshme, me synimin t kabinetit t Angela Merkel-it pr lajmet fake
e vetm, trheqjen e vmendjes s lexuesit pr dhe nj pjese pr Kosovn, q duket se sht
t klikuar lajmin. Qllimi parsor i ktyre lajmeve thjesht opinion i gazetarit t tekstit. Lexuesi, q

84 SYMBOL 11
MEDIA

domosdoshmrisht interesohet m shum pr jm q titulli, ashtu si edhe prmbajtja jan t vr-


pjesn e Kosovs mbetet i habitur kur vren se teta, por koha kur ka ndodhur ngjarja nuk prkon
t vetmet pjes pr Kosovn n kt shkrim, nuk me kohn kur sht publikuar lajmi.
prkojn aspak me titullin. Lajmet e rrejshme N datn 7 korrik 2017 (n orn 09:21) por-
jan shpeshtuar edhe n Kosov. Sidomos n tali arbresh.info (q mban posht emrit moton
prag t zgjedhjeve. Disa parti politike po shprn- vetm lajme t sakta) publikon lajmin me titull
dajn lajme t rrejshme pr kundrshtart poli- Nisen pr pushime, vdesin 3 nga 5 antart e
tik () N Kosov lajmet e rrejshme nuk mund familjes. N orn 09: 33, portali INFOKUSI.com
t trajtohen nga Kodi Penal pr shkak se shpifjen (media online), publikon t njjtin lajm, me t nj-
dhe fyerjen nuk i cilson si vepra penale. Kto dy jtin titull. N orn 10:29, portali Periskopi.com,
vepra jan dekriminalizuar dhe mund t ndiqen po ashtu publikon t njjtin lajm, me t njjtin
me padi civile ndaj atyre q jan shkruar. titull. Pra, nga sa shohim m sipr, portali i par,
Tipi i katrt i lajmit sht ai q paraqet infor- duke prdorur piramidn e prmbysur, pra infor-
macione t pavrteta prej n titull dhe burimin e matn kryesore na e jep prej n titull, por kjo
prmbajtjes e ka trsisht t paverifikueshm, si sigurisht bhet pr qllime klikimi dhe efekti dhe
psh: Reuters: George Washington ka prejardhje jo pr t zbatuar rregullat e gazetaris. Shikuesi/
shqiptare, publikuar nga gazeta Zri (n datn lexuesi shqiptar, apo shqipfols, i tronditur nga ky
26 korrik 2016, n orn 22:32). I njjti lajm me t lajm, e klikon at m shpejt sesa do ta kishte kli-
njjtin titull dhe prmbajtje sht publikuar nga kuar nse titulli nuk do ta prfshinte numrin e t
gazeta Infopress (n datn 29 qershor 2017, n vdekurve. Me kaq sa tham m sipr, ky lajm nuk
orn 23:20). Asnjra nga kto portale, pavarsisht do t hynte n studimin ton empirik, pasi raste
se lajmi sht trsisht i pavrtet, nuk e kan t tilla gjen do dit n do portal, por ajo ka na
hequr ende prej portaleve t tyre. Ky lajm ka trheq vmendjen, sht se kur hyn n brendi t
qarkulluar prej vitit 2011, npr disa pseudopor- lajmit pson shokimin e radhs. Lajmi q mban
tale, ndrsa n 1 prill t vitit 2011, e prditshmja datn e 7 korrikut 2017, n t vrtet sht i vitit
Koha Ditore, duke ndjekur nj tradit t publi- 2014, kur edhe ka ndodhur ngjarja.
kimit t nj lajmi t pavrtet me rastin e dits s Ky lajm prvese thyen do rregull t gaze-
gnjeshtrs (tradit tashm disa vjeare e ksaj taris, luan edhe me ndjenjat e familjarve t t
gazete), e publikoi kt lajm, por duke e shoqru- ndjerve, pasi gjasat q ata ta lexojn lajmin jan
ar n fund m shnimin Aprililili, q nnkupton t mdha. Asnj organ ende nuk ka marr masa
shkakan e ksaj gazete. Portalet e lartprmen- pr kto portale q kan publikuar kt lajm, dhe
dura, e kan marr kt lajm vite m von dhe asnjri nga portalet nuk e ka hequr lajmin.
e kan publikuar si t mirqen, madje duke iu Ndrkoh q lajmet e rrejshme n kt gjend-
referuar gazets Reuters. je politike t trazuar, ku ende asnjri koalicion
Nna e presidentit historik amerikan ishte nuk i ka numrat e mjaftueshm pr t formuar
shqiptare me prejardhje nga rrethi i Pejs. Vet qeverin, glojn npr portale, duke u shoqru-
presidenti Washington thuhet ta ket ln nj ar kshtu me demantime nga personat apo sub-
letr-amanet pr mbrojtjen e shqiptarve nga jektet e prekura nga kto lajme, asnj institucion
Amerika n do koh dhe n do mnyr () i Republiks s Kosovs nuk sht i aft ti hetoj
Instituti i Biokimis dhe i Gjenetiks, me seli n dhe ti dnoj kto raste.
Schafhausen t Zvicrs, ka publikuar rezultatet e
hulumtimit m t ri gjenetik t liderve botror, E ardhmja e gazetaris
sipas t cilave del se presidenti historik i Shteteve
t Bashkuara t Ameriks, George Washington, Kriza e krijuar n shoqrin kosovare ka kri-
ka qen me prejardhje shqiptare (gazeta Zri). juar nj gjendje amullie n t gjith vendin. Pr
Tipi i pest i lajmit sht ai q duke prdorur t ndryshuar drejtimin q kan marr mediat n
piramidn e prmbysur, na e jep informatn prej Kosov, s pari do t duhej nj ndryshim drastik
n titull. N shembullin e mposhtm do t vre- n partit politike n Kosov. Kto parti q kan

SYMBOL 11 85
udhhequr dhe do t udhheqin Kosovn do t T dish t kopjosh sht virtyt, por ajo ka duhet t
duhej q prioritet t kishin t ardhmen e vendit bsh sht t krahasosh informacionet pr t kup-
dhe jo interesat e tyre personale dhe kontrollin tuar nse jan t besueshme, apo jo. (Shih linkun:
mbi fjaln e lir. Ndrsa qytetart kosovar, t http://www.ilmessaggero.it/societa/persone/
preokupuar me shtjet ekzistenciale, t izoluar umberto_eco_attacca_social_network_imbecil-
nga pjesa tjetr e bots, t rrezikuar prej shtetit li-1085803.html).
t tyre, kan hequr dor nga kritikat, kurse kri- Derisa n Kosov nuk zbatohet ligji kundr
za e mediave pr ta mbetet shqetsimi i fundit. shpifjes dhe fyerjes dhe derisa nuk krijohen
Vetm n nj normalizim t situats politike, in- komisione apo mjete pr filtrimin e informa-
stitucionale dhe sociale do t mund t flisnim pr cioneve, sht e kuptueshme q gazetaria on-
nj normalizim n media. Ather kur gazetart line do t prdor t gjitha mundsit e ma-
t jen vrtet t pavarur, t lir dhe t mbrojtur nipulimit me lajme t rrejshme pr t siguruar
nga shteti, gazetaria do t mund t ec n rrugn sa m shum klikime q kthehen n t ardhura
e saj t s vrtets. ekonomike.
Umberto Eco, n nj ligjrat mbi mediat,
kishte thn se Mediat sociale ua kan dhn t (Ky artikull sht pjes e tems bosht t konfer-
drejtn e fjals budallenjve q m prpara flisnin encs Dezinformimi dhe Demokracia, organizuar
vetm n bare pasi pinin nj gote me ver, pa e nga Eurozine n fund t shtatorit 2017. Shkrimin
dmtuar komunitetin. Ktyre u mbyllej goja men- mund ta lexoni edhe n gjuhn angleze n faqen on-
jher, ndrsa tani, ata kan t njjtn t drejt fjale line n www.eurozine.com)
si nj fitues i mimit Nobel. Ky sht pushtimi i bu-
dallenjve., prandaj, sipas Eco-s, gazetat duhet ti (This article is part of the focal point Disinfor-
dedikojn t paktn dy faqe analizs kritike t faqeve mation and Democracy, which will be launched in
online, ashtu si msuesit duhet ti msojn nxnsit se Eurozine at the end of September. It is co-published
si prdoren kto faqe online, kur ata t bjn detyrat. with Public Seminar.)

86 SYMBOL 11
SYMBOL
Revist kulturore / Cultural Magazine
Tiran-Prishtin-Shkup
Nr. 11, 2017 / No 11, 2017

ISSN 2415-2749 (Online)


ISSN 2310-9998 (Print)

Formati
A4 (21 x 29.7 cm)

Tirazhi
500 cop

Kt botim e ka prkrahur:

Ministria e Kulturs, Rinis e Sportit