SYMBOL

Revistë kulturore / Cultural Magazine
Tiranë-Prishtinë-Shkup
Nr. 11, 2017 / No 11, 2017

Ag APOLLONI
Kryeredaktor / Editor-in-chief

Agron Tufa, Albulena Blakaj
Sherif Luzha, Orjela Stafasani
Redaksia / Editorial board

Xhemajl Avdyli
Botues / Editor

Rrezeart Galica – Giqi
Dizajner / Designer

Arben Januzi, Gëzim Arifi
Menaxherë / Managing office

ISSN 2415-2749 (Online)
ISSN 2310-9998 (Print)

Webpage: www.omprom.com
E-mail: symbol@omprom.com

Telefonat / Phones
+355675791574 (Tiranë/Tirana)
+37744107873 (Prishtinë/Pristina)
+37744414285 (Shkup/Skopje)

©All right reserved by OM Publisher

SYMBOL • 11 • 3
4 • SYMBOL • 11
PËRMBAJTJA / CONTENT

Intervista / Interview

-Jonathan Culler: A Life in Criticism / Një jetë për kritikën 6

-Jonathan Culler: Kontrata narrative / Narrative Contracts 16

Tregim / Story

-Blerim Shala: Kthimi / The Return 19

Kritikë / Critical Writings

-Albert Aurier: I izoluari:Vincent van Gogh / Isolated:Vincent van Gogh 23

-Vincent van Gogh: Letër falënderuese / Acknowledgment letter 25

-Thomas Steinfeld: E penguara / A Girl in Exil 28

-Ludwig von Mises: Socializmi vs Shkëmbimi në treg / Socialism vs Market Exchange 30

-Robert Willton: Musine Kokalari: njëqind vjet e fshehur / Musine Kokalari: a hundred
hidden years 36

-Ag Apolloni: Metateatri dhe miti / Metatheatre and myth 38

-Primo Shllaku: Kush asht Frederik Reshpja? / Who is Frederik Reshpja? 51

-Marci Shore: Një parahistori e post-të-vërtetës në Lindje dhe Perëndim/ A pre-history
of post-truth, East and West 73

-Orjela Stafasani: Kosova: “Fake news” në demokracinë e brishtë / Kosovo: fake news in
struggling democracy 81

SYMBOL • 11 • 5
Jonathan Culler

Xhonatan Kaller (1944) është kritik amerikan Jonathan Culler (1944) is an American literary
dhe profesor i anglishtes në Universitetin e Kor- critic and Professor of English at Cornell
nellit. Libri i tij, Poetika strukturaliste, është shpër- University. His Structuralist Poetics won MLA’s
blyer me çmimin Lowell Prize dhe i ka krijuar au- Lowell Prize and established his reputation as
torit të saj reputacionin si një ndër kritikët më të the most prominent literary critics. The other
njohur. Libri tjetër i tij, Teori letrare: një hyrje shumë book Literary Theory: A Very Short Introduction has
e shkurtë është përkthyer në 26 gjuhë, përfshirë been translated into some 26 languages.
edhe gjuhën shqipe.
Professor Culler has been President of the
Profesor Jonathan Culler ka qenë president i American Comparative Literature Associa-
Shoqatës Amerikane të Letërsisë komparative tion and chair of the departments of English,
dhe shef i departamenteve të Anglishtes, Letër- Comparative Literature, and Romance Studies
sisë komparative dhe studimeve të gjuhëve ro- at Cornell. He was elected to the American
mane në Kornell. Nga viti 2001 është anëtar i Academy of Arts and Sciences in 2001 and to
Akademisë Amerikane të Arteve dhe Shkencave, the American Philosophical Society in 2006. He
kurse nga viti 2006 është anëtar i Shoqatës Filo- currently serves as Secretary of the American
zofike Amerikane.Tash punon si sekretar i Këshil- Council of Learned Societies and as the Chair
lit Amerikan të Shoqatave Mësimore dhe si shef i of the New York Council for the Humanities.
Këshillit të Nju Jorkut për Shkencat Humane.

6 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

SYMBOL • 11 • 7
NJË JETË
PËR
KRITIKËN

XHONATAN KALLER
I N T E R V I S T O I : A g A polloni

- Profesor, si keni filluar me kritikë? Keni qenë i es të Kritikës së Re (sigurisht një përpjekje e pa-
motivuar nga babai juaj, Duajt Kaller,1 apo ju ka ard- kicave në Harvard në vitet 1960), unë u njoha me
hur si shtysë e brendshme? fenomenologjinë dhe strukturalizmin në Harvard
XHONATAN KALLER: Kush e di se çfarë në një kurs mbi Tendencat në Kritikën Letrare, të
na motivon në skutat e mendjes? Është gjith- mbajtur nga Xhozef Frenk2, një profesor vizitor
monë e vështirë ta thuash. Sigurisht që nuk kisha nga Princetoni, në vjeshtën e vitit 1965. Kur
ambicie të hershme për të bërë kritikë letrare. vazhdova të punoj në Letërsinë Krahasuese në
Kam kaluar një vit në Angli pasi kisha mbaruar Oksford, bëra një tezë të shkurtër (e nevojshme
shkollën e mesme dhe atje kam pasur një mësues për bachelor) mbi fenomenologjinë dhe kritikën
shumë dinamik të anglishtes, i cili u interesua për letrare, të fokusuar te Merlo-Po­nti3 dhe kritikët
mua; edhe studimet letrare në atë shkollë ishin e Shkollës së Gjenevës4 (Pule, Ri­shar, Starobins-
shumë të ndryshme nga ato në shkollat e mesme ki etj). Leximi i kritikëve bashkë­kohorë francezë
amerikane - shumë më të fokusuara dhe inten- ishte ai çka me të vërtetë më interesonte te
sive. Në Harvard u diplomova për Histori dhe strukturalizmi (Barti, Zheneti), por në të vërtetë
Letërsi. Kurset e letërsisë m’u dukën më intere- nuk kishte asnjë në fakultetin e Oksfordit që të
sante sesa kurset e historisë dhe, kur fitova një ishte i interesuar ose i info­rmuar mbi struktural-
bursë në Rhodes për Oksford, vendosa të studio- izmin. Kur vendosa pas bachelor-it të qëndroja
ja Letërsinë Krahasuese. Por ndërkohë në Angli në Oksford dhe t’i ndiqja studimet doktorale,
aplikova për një punë verore në kompaninë kon- mendova të përqendrohesha te strukturalizmi,
sulente të menaxhimit, McKinsey, dhe nëse do të por sigurisht nuk do të ma pranonin një temë
më kishin pranuar, mund të kisha shkuar në botën 2
Xhozef Frenk (ang.: Joseph Frank) ka qenë studiues,
e biznesit. profesor dhe ekspert i jetës dhe veprës së Dostojevskit.
Libri i tij në pesë vëllime, Dostojevski: shkrimtari në kohën e
tij, konsiderohet si biografia më e mirë në të gjitha gjuhët,
- Ju jeni shkolluar në Harvard, mandej në Oksford, përfshirë edhe rusishten.
ku jeni njohur me teoritë franceze. A mos është ky ka-
3
Moris Merlo-Ponti (fr.: Maurice Merleau-Ponty) ka
qenë filozof fenomenologjik francez. Ka shkruar librat:
lim nga njëri universitet te tjetri njëkohësisht edhe ka- Fenomenologjia e perceptimit, Humanizmi dhe terrori, Lavde
lim nga Kritika e Re (Amerikane) në Strukturalizëm? filozofisë, E dukshmja dhe e padukshmja etj.
KALLER: Jo, përderisa trajnimi im kryesor 4
Sintagma “Shkolla e Gjenevës” i referohet (1) një
grupi gju­hëtarësh (F. de Sosyri, Sharl Baji etj.) të vendosur
në Harvard ishte me mësuesit që ishin simpatizu- në Gjenevë, që ishin pionierë të gjuhësisë strukturaliste
moderne dhe (2) një grupi teoricienësh dhe kritikësh letrarë
1
A. Duajt Kaller (ang.: A. Dwight Culler, 1917-2006) ka që punojnë nga një perspektivë fenomenologjike. Kalleri
qenë kritik dhe profesor i anglishtes në Universitetin e Jelit. këtu i referohet grupit të dytë, ku bëjnë pjesë: Zhorzh Pule,
Ka shkruar librat: Intelekti perandorak, Pasqyra viktoriane e Zhan-Pjer Rishar, Zhan Starobinski, Marsel Rejmon, Gaston
historisë, Poezia e Tenisonit etj. Bashlar etj.

8 • SYMBOL • 11
A Life
in
Criticism

JONATHAN CULLER
I N T E RV I E W E D b y A g A P O L L O N I

- Professor, how did you start in criticism? Have you eton, in the fall of 1965. When I proceeded to
been motivated by your father, Dwight Culler, or it graduate work in Comparative Literature at Ox-
was just an internal impulse? ford, I undertook a short thesis (required for the
JONATHAN CULLER: Who knows what mo- B. Phil. Course) on phenomenology and literary
tivates us at a deep level? It is always hard to tell criticism, focused on Merleau-Ponty and on the
about such things. I certainly did not have an early critics of the Geneva School (Poulet, Richard,
ambition to do literary criticism. I spent a year Starobinski, etc.). This reading in contemporary
in England after finishing secondary school and French criticism was what really got me inter-
there I had a very dynamic English teacher, who ested in structuralism (Barthes, Genette), but
took an interest in me; also literary studies in that there was really no one on the faculty at Oxford
school were very different from what happened who was interested in or knowledgeable about
in American high schools –much more focused structuralism. When I decided after the B.Phil. to
and intense. At Harvard I majored in History and stay at Oxford and pursue a doctorate, I thought
Literature and found the literature courses more about working on structuralism but certainly
interesting than the history courses, and when I would not have been accepted to do so by the
won a Rhodes Scholarship to Oxford I decided to Faculty of Modern Languages, has they not just
study Comparative Literature. But while in En- elected Stephen Ullman, an expert in stylistics, to
gland I applied for a summer job with McKinsey, the Chair of Romance Languages. He had broad
the fancy consulting firm, and if I had gotten that interests in the relations between linguistic and
job I might have gone into the business world. literary criticism, and I wrote to him before he
had even arrived in Oxford, asking whether he
- You are educated at Harvard and later at Oxford, would agree to supervise a dissertation on the
where I suppose you were introduced to French the- use of models from structuralist linguistics in lit-
ories. Is this transition from one university to another erary criticism and he said yes. The Faculty could
also a transition from New Criticism to Structuralism? not really reject the first student of the man they
CULLER: No, while my primary training at Har­ had just elected to a professorial chair.
vard was with teachers who were sympathetic to During my years working with Ullmann, there
the New Criticism (certainly a minority endeav- was really no one else at Oxford interested in
or at Harvard in the 1960s), I was introduced to or knowledgeable about structuralism, and actu-
phenomenology and structuralism at Harvard in ally that was quite important for me. Feeling that
a course on Trends in Literary Criticism, taught I knew more about these things than anyone in
by Joseph Frank, a visiting professor from Princ- Oxford (even Ullmann was not knowledgeable,

SYMBOL • 11 • 9
të tillë në Fakultetin e Gjuhëve Moderne, nëse isha në gjendje ta gjeja një punë si mësimdhënës i
Stiven Ullman5, një ekspert në stilistikën e gjuhës, frengjishtes në Kolegjin Seluin të Kembrixhit, çka
nuk do të ishte zgjedhur Shef i Gjuhëve Romane. do të thotë se po e kaloja kohën duke mësuar
Ai kishte interesa të gjera në marrëdhëniet midis letërsi franceze. Gjatë pesë viteve në Kembrixh,
kritikave gjuhësore dhe letrare dhe i shkrova atij bëra dy herë apli­ki­min për t’u angazhuar si më-
para se të vinte në Oksford, duke e pyetur nëse simdhënës në fakultetin e anglishtes dhe në Kem-
do të pajtohej ta mbikëqyrte një disertacion mbi brixh, dhe isha shumë afër për ta kaluar pragun
përdorimin e modeleve nga gjuhësia struktural- e konkursit (Poetika Strukturaliste ishte në interes
iste në kritikën letrare dhe ai qe dakord. Fakulteti të Rejmond Uilliamsit6, Graham Hafit7 dhe të të
nuk mund ta refuzonte kurrsesi nxënësin e parë tjerëve në fakultetin e anglishtes), por, në fund, ata
të njeriut që sapo e kishin zgjedhur shef. zgjodhën dikë tjetër. Libri im “Floberi” erdhi më
Gjatë viteve kur punoja me Ullmanin, nuk ki­ shumë se rastësisht. Graham Hafi po krijonte një
shte njeri tjetër në Oksford që interesohej apo që seri studimesh kritike mbi romancierin e madh
dinte diçka rreth strukturalizmit, dhe kjo ishte mjaft për një botues të ri, Elek Books, dhe na ftoi disa
e rëndësishme për mua. Ndjenja se dija më shumë prej studiuesve të rinj për të takuar përfaqësues-
për këto gjëra sesa kushdo tjetër në Oksford (ma­ in e botuesit, i cili kërkoi prej secilit prej nesh t’i
dje as Ullmann-i nuk ishte në rrjedha, thjesht ishte thoshim nëse kishim ndonje autor për të cilin do
i interesuar për temën) më dha shumë besim për të donim të shkruanim ndonjë libër. Po mësoja
të shkruar recensione për botimet e reja dhe pa rregullisht Floberin dhe kënaqesha duke punuar
dyshim më ndihmoi ta përvetësoj një ton autoritar për të, kështu që thashë “Floberi” dhe u ftova të
në Poetikën Strukturaliste. paraqisja një propozim, të cilin e pranuan.
Më pas gjeta një punë si mësimdhënës univer­sitar
- A ishte doktorata juaj konkretizim i bi­ndjeve të në frëngjisht dhe si lektor në Kolegjin Brase­nos, në
strukturalistëve (natyrisht, së pari i for­malistëve) mbi Oksford, ku kalova gjithë kohën duke dhënë letër-
studimin e letërsisë si fakt gjuhësor? si franceze, kështu që përgjigjja e thjeshtë është e
KALLER:Teza e doktoratës, nga e cila doli pa­­s­­taj dyfishtë: tetë vitet e para si mësues, më­sova letërsi
Poetika strukturaliste, flet për zbatimin e drejt­përdrejtë franceze, dhe kjo më futi në këto ujë­ra; po ashtu,
të modeleve gjuhësore në gjuhën e le­tërsisë, si te Ro- lëvizjet teorike që veçanërisht më interesonin ishin
man Jakobson, por i kushton më së shumti vëmendje ato të francezëve. Që nga viti 1977, megjithatë, kam
analo­gjisë midis gjuhësisë dhe poetikës dhe kështu re- punuar si profesor i anglishtes dhe i letërsisë kra­
alisht nuk e trajton letë­rsinë si një fakt gjuhësor. hasuese dhe kam qenë i lirë të punoj çfarëdo që
më ka interesuar.
- Librat tuaj, “Floberi”, “Poetika struk­tura­liste”,
“Sosyri”, “Barti”, kanë objekt francezët. Cili ka qenë - Librat tuaj kritikë njihen gjithandej, janë përk-
kontakti juaj i parë me Francën dhe si u bë letërsia thyer në mbi njëzet gjuhë dhe përdorur në­për shumë
franceze tema juaj e preferuar? universitete. Ndoshta libri më i famshëm është “Po-
KALLER: Kam kaluar tre muaj në Francë në etika strukturaliste”, i konsideruar si një prej prezan-
vitin 1962, para se të hyja në Harvard, dhe kam timeve të para të lëvizjes strukturaliste frënge në an-
vazhduar ta studioja letërsinë franceze, së bashku glisht. Si e zgjodhët këtë objekt (të pazakonshëm për
me atë angleze dhe italiane, gjatë viteve të mia amerikanët) dhe si e shkruat?
atje. Është fakt se strukturalizmi ishte kryesisht KALLER: Siç e përmenda më lart, vendosa të
frengjisht, çka më detyroi ta bëja tezën time të që­ndroja në Oksford për të bërë një doktoratë dhe
doktoratës në Fakultetin e Gjuhëve Moderne, 6
Rejmond Uilliams (ang.: Raymond Williams) ka qenë
në frengjisht, dhe jo në anglisht, dhe më pas të roma­ncier, kritik dhe profesor në Universitetin e Kembrixhit,
gjatë viteve ‘60-‘80 të shekullit të kaluar.
5
Stiven Ullman (Ang.: Stephen Ullmann; Hungarian: István 7
Graham Haf (angl.: Graham Hough) ka qenë kritik letrar
Ull­man) ka qenë gjuhëtar dhe profesor hungarez, i cili e an­glez. Ka punuar si profesor i Anglishtes në Universitetin
kaloi pjesën më të madhe në Angli dhe shkroi mbi stilin dhe e Kembrixhit nga 1966 deri më 1975. Ka shkruar librat: Ro­
semantikën në gjuhët romane. Ka shkruar librat: Parimet e mantikët e fundit, Dielli i errët, Imazhi dhe përvoja, Stili dhe stilistika
semantikës, Fjalët dhe përdorimi i tyre, Gjuha dhe stili etj. etj.

10 • SYMBOL • 11
INTERVIEW

merely interested in the topic) gave me a lot of the simple answer is two-fold: for my first eight
confidence, in writing reviews of current publica- years as a teacher, I taught French literature, and
tions and doubtless helped me adopt an authori- that set me on this course; and the theoretical
tative tone in Structuralist Poetics. movements that particularly interested me were
French. Since 1977, however, I have been a pro-
- Is your D.Phil. thesis concretizing the convictions of fessor of English and Comparative Literature and
structuralists (and, of course, the formalists before free to work on whatever interests me.
them) on the study of literature as a linguistic fact?
CULLER: The D.Phil. thesis, which shortly be­ - Your critical books are well-known, translated into over
ca­me Structuralist Poetics, discusses the direct ap­ twenty languages, and highly talked within universities.
plication of linguistic models to literary languages, But perhaps the most famous is “Structuralist Poetics”,
as in Roman Jakobson, but devotes most of its which is considered as one of the first introductions
attention to the analogy between linguistics and to the French structuralist movement available in En-
poetics, and so really does not treat literature as glish. How did you choose this object, (which was not
primarily a linguistic fact. familiar for the Americans), and how did you write it?
CULLER: As I mentioned above, I decided to
- Your books, “Flaubert”, “Structuralist Poetics”, “Sau- stay at Oxford to do a D.Phil. and was looking
ssure”, “Barthes”, etc., have French ob­jects.What was for a topic. One idea was to work on the Col-
your first contact with France and how did French lit- lege de Sociologie in France (an interesting group
erature become your favorite object? of Surrealist intellectuals: Roger Caillois, Michel
CULLER: I spent three months in France in 1962, Leiris, Georges Bataille). The other was to move
before entering Harvard, and continued to study on from phenomenology (the subject of my B.
French literature, along with English and Italian, Phil.Thesis), to the next major critical movement,
during my years there. It was really the fact that Structuralism (of great contemporary interest in
structuralism was primarily French that led me to France at that moment –1968). I did not par-
do my D.Phil. in the Faculty of Modern Languages ticularly like the faculty member with whom it
rather than in English, and then I was able to get a would have been logical to work on the College
job as Fellow in French at Selwyn College, Cam- de Sociologie, so when Ullmann agreed to direct
bridge, which meant that I was spending my time a thesis on structuralism, I chose that topic. I
teaching French literature. During my five years in made the mistake of starting with Levi-Strauss,
Cambridge, I did twice apply for University Lec- who was the first major figure outside linguistics
tureships in English and Cambridge, and got quite to identify himself with structuralism, and starting
far in that competition (Structuralist Poetics was with his first major work, The Elementary Struc-
of interest to Raymond Williams, Graham Hough tures of Kinship, quite a technical book. I spent
and others in the English faculty), but they each too much time learning about Anthropology and
time chose someone else in the end. My Flau- studying this work and wrote about 80 pages
bert book came about rather by chance. Graham which never made it into the dissertation. But
Hough was creating a series of critical studiers of aside from that false start, what I produced for
major novelist for a new publisher, Elek Books, and the dissertation was able to go quite directly into
he invited some of us young scholars to meet the the book. The main change was to cut out all the
publisher’s representative, who asked each of us if extraneous references, to non-structuralist ap-
there was someone we would like to write a book proaches to this or that topic, which my supervi-
about. I was teaching Flaubert regularly and en- sor had urged me to put into the dissertation, in
joyed working on him, so I said “Flaubert” and was the interests of making it a more comprehensive
invited to submit a proposal, which they accepted. study of the uses of linguistics in literary criticism.
I then got a job as Université Lecturer in French
and Fellow of Brasenose College, Oxford, where - From what kind of circumstances the structuralism
I spent all my time teaching French literature, so has been dictated?

SYMBOL • 11 • 11
po kërkoja një temë. Një ide e kisha që të punoja në KALLER: Është e vërtetë se Sontagu dhe unë
Kolegjin e Sociologjisë në Francë (një grup intere- ndryshojmë në atë që propozojmë. Ajo dëshiron
sant i intelektualëve surrealistë: Rozhe Kajua, Mishel të promovojë një vlerësim më efektiv të veprave
Le­rís, Zhorzh Bataj). Tjetra ishte që të lëvizja nga për lexuesit e të gjithë llojeve, ndërsa siç thoni ju,
fenomenologjia (tema ime e diplomës) kah lëvizja unë debatoj për atë që duhet të marrë përparësi
tjetër kryesore kritike, strukturalizmi (drejtim me në studimet letrare. Unë nuk do të thosha se jam
interes të madh në Francën e asaj kohe - 1968). Nuk pro interpretimit në atë artikull; e kuptoj se sigu­
më pëlqente fare një person i fakultetit me të cilin risht ai do të vazhdojë, pavarësisht çka them unë.
do të ishte logjike të punoja në Kolegjin e Sociolog- Unë vetëm përpiqem t’i ndryshoj prioritetet. Sa i
jisë, kështu që kur Ullmani ra dakord të drejtonte përket rolit të interpretimit, meqë veprat letrare na
tezën time mbi strukturalizmin, unë e zgjodha atë tregojnë për botën, është e natyrshme që lexuesit
temë. Bëra gabim që fillova me Levi-Strosin, i cili të jenë të interesuar në atë që thonë ato. Çdo libër
ishte figura e parë e madhe jashtë gjuhësisë që iden- interpretues mund të jetë gjithashtu një burim kën-
tifikohej me strukturalizmin dhe që nisa me veprën aqësie në studimet letrare. Por unë me­ndoj se në
e tij të parë të madhe, Strukturat elementare të fisit, gjysmën e fundit të shekullit XX, interpretimi u bë
një libër mjaft teknik. Kam kaluar shumë kohë duke qëllim në studimin e veprave letrare. Kjo është diçka
mësuar rreth antropologjisë dhe duke e studiuar mjaft e re. Asnjë nga kritikët e mëdhenj para shek-
atë vepër dhe kam shkruar rreth 80 faqe të cilat ullit XX nuk shpenzonte ko­hën në interpretimin e
kurrë s’u futën në disertacion. Por, nëse e përjashto- veprave letrare. Kritika zako­nisht është vlerësuese,
jmë këtë fillim të gabuar, pjesa tjetër që shkrova për ose përqendrohet në natyrën e letërsisë në përgji­
dise­rta­cionin ishte e vlefshme për t’u botuar edhe thësi dhe në rëndësinë e saj kulturore. Dhe në stu­
si libër. Ndryshimi kryesor ishte heqja e të gjitha dimin e letërsisë para shekullit XX studentët bënë
re­ferencave të jashtme, qasjeve jo-strukturaliste në shumë gjëra të tjera në vend se t’i interpretonin
këtë apo atë temë të cilat mbikëqyrësi im më kishte ato: i përkthyen, i imituan, i përshkruan strukturat
kërkuar t’i fusja në disertacion, në interes të studim- dhe komponentët e tyre formale dhe retorike. Unë
it më gjithëpërfshirës të përdorimeve të gjuhësisë mendoj se interpretimi duhet të shihet si një mënyrë
në kritikën letrare. për t’u ballafaquar me letërsinë mes të tjerash.

- Nga cilat rrethana është diktuar stru­kturalizmi? - Sa ndihmon letërsia krahasuese në studimin e letë­
KALLER: Shumë gjëra janë shkruar mbi rre­ rsisë së vendeve të vogla dhe sa ndi­hmon në njohjen
thanat që ndikuan në ngritjen e strukturalizmit, por e tyre? Çfarë mendoni për letër­sinë e krijuar në Ball-
unë me të vërtetë nuk dua të hyj në ato debate kan?
dhe nuk di se sa e rëndësishme është për llojin e KALLER: Natyrisht, ka komparatistë të cilët
poetikës që promovon Poetika strukturaliste, e cila në e studiojnë letërsitë e vendeve të vogla dhe që
retrospektivë duket mbi të gjitha një përpjekje për mund t’u ndihmojnë atyre të bëhen më të njo-
të sistemuar, për të llogaritur, llojin e kompetencës hura. Nga ana tjetër, meqenëse komparatistët
letrare që shfaqet në traditën e interpretimit letrar, po tërheqin edhe letërsinë më të rëndësishme,
gjë që zakonisht nuk ishte ajo që strukturalistët mund t’i lënë pas dore veprat e vendeve të vogla,
francezë mendonin se po e bënin. çfarë më ka ndodhur sigurisht edhe mua. Ka aq
shumë vepra në anglisht, frëngjisht, gjermanisht
- Në “Përtej interpretimit”, ju keni një qasje tjetër nga dhe italisht saqë nuk jam tunduar të shikoj diku
qasja që ka Susan Sontagu te “Kundër in­ter­pretimit”. Ju tjetër, sidomos te gjuhët që nuk i njoh. Kam frikë
jeni pro interpretimit, por në këtë qëndrim pozitiv jeni origji- se nuk e njoh letërsinë e Ballkanit.
nal kur thoni:“Të angazhohesh në studimin e letërsisë nuk
do të thotë të bësh edhe një interpretim më shumë mbi - Në “Teoria e lirikës”, ku eksploroni parametrat e
Mbretin Lir, por të çosh përpara kuptimin e konventave zhanreve nga Safo deri te Ashberi, keni vërejtur kufi-
dhe veprimtarive të një institucioni, të një mënyre diskursi.” jtë e lirikës në dy modele dominante. Cilët janë kufijtë
Cili është roli i interpretimit dhe i teorisë në përgjithësi? dhe çfarë është perspektiva e lirikës në shekullin 21?

12 • SYMBOL • 11
INTERVIEW

CULLER: Much has been written about circum­ - How does the comparative literature help in study
stances affecting the rise of structuralism, but I of the literature of small countries and how does
really don’t want to go into that, and I am not it help them to be recognized? What do you think
sure how relevant it is to the particular kind of about literature which is created in Balkans?
poetics I am promoting in Structuralist Poetics, CULLER:There are of course comparatists who
which in retrospect seems above all an attempt study the literature of small countries and that
to systematize, to account for, the sort of literary may help them become better known. On the
competence manifested in habits of literary inter- other hand, since comparatists also are drawn to
pretation, which usually was not what the French the most important literatures, they may neglect
structuralists actually saw themselves as doing. the literatures of small countries, which has cer-
tainly been the case with me. There is so much
- In “Beyond interpretation”, you have a different ap- English, French, German, and Italian that I hav-
proach to Susan Sontag’s approach in “Against inter- en’t been tempted to look elsewhere, especially
pretation”.You are pro interpretation, but in this posi- with languages I don’t know. I’m afraid I have no
tive attitude you are original when you say:To engage knowledge of the literatures of the Balkans.
in the study of literature is not to produce yet another
interpretation of King Lear but to advance one’s un- - In Theory of the Lyric, where you explore param-
derstanding of the conventions and operations of an eters of genre from Sappho to Ash­bery, you noticed
institution, a mode of discourse. What is the role of the limits of the lyric in two domi­nant models. What
interpretation and theory in general? are the limits and what is the perspective of the lyric
CULLER: It is true that Sontag and I differ in in 21st century?
what we are proposing. She wants to promote CULLER: The limitations I speak of in Theory of
a more affective appreciation of works for read- the Lyric are limitations in the models by which
ers of all sorts, whereas as you say, I am arguing people in the Anglophone world conceive of lyr-
about what ought to take priority in literary stud- ics –what I call the Romantic model of intense
ies. I wouldn’t say that I am pro interpretation in self-expression by the poet and the New Criti-
that article; I recognize that it is certainly going cal model of lyric as the fictional imitation of a
to continue, whatever I say; I am just trying to speech act, a speech act by a fictional persona. I
shift priorities. As for the role of interpretation, don’t have a good sense of how far 21st century
well, since literary works tell us about the world, poet think of themselves as writing in the lyr-
it is natural that readers would be interested in ic tradition –doubtless it varies from country to
what they say. Any interpreting works can also country. Certainly there are many who resist the
be a source of pleasure in literary studies. But I association of poetry with sonorousness, musi-
do think that in the last half of the 20th century cality, and so on.
producing interpretations came to be seen at the
goal of studying literary works. This is something - While the lyric according to etymology is a word
rather new. None of the great critics before the that refers to an instrument (lyre), what do you think
20th century spend their time interpreting literary about the relationship between music and literature?
works. Criticism is usually evaluative, or focused CULLER: I don’t have views about the relation
on the nature of literature in general and its cul- between literature and music in general, but I do
tural significance. And in studying literature pri- think that the model of song, especially popular
or to the 20th century students did many things song, is valuable for thinking about lyric. People
other than interpret works: they translated them, enjoy the rhythmical language of song and can
they imitated them, they described their formal develop considerable expertise, connoisseurship
and rhetorical structures and components. I think without spending their time in interpretation,
that interpretation should be seen as one way of whereas literary studies in our day has made
encountering literature among others. poems into objects that exist to be interpreted
rather than to be repeated, enjoyed, modified.

SYMBOL • 11 • 13
KALLER: Kufizimet për të cilat flas në “Teo­ antidot i vlefshëm për disa drejtime të studimeve
rinë e lirikës” janë kufizime në modelet me anë të letrare të cilët shpesh kanë bërë që studentët të
të cilave njerëzit në botën angleze e përfytyrojnë besojnë se atyre nuk u pëlqen poezia.
tekstin - atë që unë e quaj modelin romantik të
vetë-ekspresivitetit intensiv nga poeti dhe modeli - A e lexoni, apo e dëgjoni letërsinë e Bob Dillanit
i ri kritik i lirikës si imitim fiksional i një akti të të dhe çfarë mendoni për të?
folurit, një akt i të folurit nga një person imagjinar. KALLER: Po, unë kam qenë një adhurues i
Nuk e di saktë se sa mendon vetë poeti i shekullit madh i Dillanit, këtij talenti të jashtëzakonshëm
XXI në shkrimin e lirikës së traditës - pa dyshim krijues, këngët e të cilit mendoj se do të jetojnë.
ai ndryshon nga vendi në vend. Sigurisht ka shumë Mendoj se ai është i denjë për çmimin Nobel, por
që i rezistojnë bashkimit të poezisë me melodinë, më vjen keq që i është dhënë atij, pasi ky çmim do
muzikën dhe kështu me radhë. të thotë shumë pak për të (ai s’e kishte problem
për t’u bërë i njohur), ndërsa Nobeli do ta bënte
- Derisa lirika sipas etimologjisë ësh­të një fjalë që i të njohur cilindo poet tjetër që do ta pranon-
referohet një instrumenti (lyrës), çfarë me­ndoni për mar- te çmimin. Është veçanërisht e vlefshme kur ky
rëdhënien midis muzikës dhe letërsisë? çmim i jepet një poeti nga një vend i vogël, për t’u
KALLER: Nuk kam ndonjë pikëpamje për li­­­ kthyer në pyetjen tuaj të mëparshme, i cili paprit-
dh­jen ndërmjet letërsisë dhe muzikës në për­gji­ mas do të bëhej botërisht i famshëm dhe do të
thësi, por mendoj se modeli i këngës, sidomos i përkthehej në shumë gjuhë.
këngëve të popullarizuara, është i vlefshëm për të
menduar rreth lirikës. Njerëzit i gëzohen gjuhës - Rolan Barti ka folur për kënaqë­si­në e tekstit. Bor-
ritmike të këngës dhe mund të zhvillojnë njohuri hesi këmbëngulte në kënaqësinë e leximit. Sa ju kënaq
të konsiderueshme, njohuri pa shpenzuar kohën e letërsia që po krijohet sot dhe a keni vërejtur ndonjë
tyre në interpretim, ndërsa studimet letrare në ditët tendencë të re letrare në she­kullin tonë të ri?
tona e kanë kthyer poezinë në objekt që ekziston KALLER: Unë nuk jam ndonjë lexues i madh
për t’u interpretuar më shumë sesa të përsëritet, të i letërsisë bashkëkohore. Ka aq shumë letërsi të
kënaqë, të modifikohet. Duke pasur parasysh lidhjet mirë të së kaluarës për t’u lexuar. Nuk jam në
mes lirikës dhe muzikës së popullarizuar, është një rrjedha me trendet bashkëkohore letrare.

14 • SYMBOL • 11
INTERVIEW

Bearing in mind the links between lyric and pop- It is especially valuable when given to a poet from
ular music is a valuable antidote to some trends a small country, to return to an earlier question
in literary studies which often have led students of yours, who suddenly becomes world-famous
to believe that they don’t like poetry. and is translated into many languages.

- Do you read, or listen to Dylan’s literature, and what - Roland Barthes talked about the plea­sure of the
do you think of him? text. J. L. Borges insisted on the pleasure of reading.
CULLER: Yes, I have been a great fan of Dylan: How much do you enjoy the literature that is being
an extraordinarily inventive talent, whose songs created today and have you noticed any new literary
I think will live on. I think that he is worthy of tendency in our new century?
the Nobel Prize but I regret that it was given to CULLER: I am not a great reader of contem­
him, since it meant so little to him or for him (he porary literature –there is so much good litera­
couldn’t be bothered to show up), whereas it will ture of the past to read. I am really not familiar
make the reputation of any poet who receives it. with contemporary literary trends.

SYMBOL • 11 • 15
KONTRATA
NARRATIVE
(Pjesë nga Poetika strukturaliste)

Jonathan CULLER
KRITIKË

Nëse rregullat e tekstit e drejtojnë rrëfimin, të rinjohjes, me parandalimin e lëvizjes nga teksti
është e pritshme që lexuesi, përmes kontak- te bota dhe me leximin e tekstit si një objekt au-
tit të tij me të të jetë i gatshëm ta njohë botën tonom gjuhësor. Por, këto efekte janë të mundshme
që e prodhon apo të cilës i referohet. Është e vetëm nëse u referohemi rregullave, konvencione-
mundshme që ai t’i identifikojë më në fund disa ve, të cilave një novelë a roman u referohet.
elemente të tekstit, funksioni i të cilave është që Alen Rob-Grije bën përshkrimin e famshëm
ta konfirmojnë këtë pritshmëri të tij dhe ta po- të një pjese të domates, me të cilën na tregon së
hojnë orientimin reprezentativ dhe mimetik të pari që është perfekte dhe më pastaj që është me
fiksionit. Në shumë nivele elementare ky funk- cen, e metë. Loja që përshkruhet, në fakt, së pari,
sion i përmbush ato që mund të quhen teprica shfaqet që të ketë një funksion referencial, i cili
deskriptive: njësitë që vetëm duken në një tekst do të vihej në telashe kur paraqitjet shkrimore
janë ato që na japin (denotojnë) realitetin konk- janë të pasigurta dhe kështu do ta zhvendosnin
ret (veprimet triviale, objektet e pashenjuara, di- vëmendjen tonë nga objekti i cili supozohet se
alogët e tepërt). Në përshkrimin e një dhome, është krijuar gjatë procesit të shkrimit (Les Gom-
njësitë të cilat nuk merren dhe nuk integrohen mes, III, iii). Apo, pastaj, në paragrafin hyrës të ve-
në kodet simbolike apo tematike (për shembull, prës së Rob-Grijesë, Dans le labyrinthe, përshkrimi
njësitë që nuk na tregojnë asgjë rreth banorit të i motit duket që në fillim i vendosur në një kon-
dhomës) dhe të cilat nuk kanë asnjë funksion në tekst (Jashtë bie shi), por kur në tekst fjalitë në
prodhimin e pjesës (ngastrës) narrative, të cilat vijim paraqesin kundërshtinë (Jashtë dielli shndrit),
Barti i quan efekte të realitetit (l’effet de réel), që ne jemi të detyruar ta kuptojmë se i vetmi re-
privohen nga ndonjë funksion tjetër, bëhen njësi alitet për të cilin flitet këtu është ai i shkruari, për
të integruara me shënjimin: Ne jemi reale (L’effet të cilin Zhan Rikardu thotë se ky realitet shkri-
de réel, 1968: 87–8). Duke u bërë kështu reprez- mor i përdor konceptet e botës, natyrës, me qël-
entuese të realitetit, siç thotë Barti, një mendim i lim që ta paraqesë ligjësinë e vet.
qëndrueshëm, një instancë e iluzionit referencial, i Nëse procesi i njohjes në atë nivel nuk është i
akorduar, me të cilin mendimi i shenjës nuk është bllokuar, atëherë lexuesi do të pandehë që teksti
gjë tjetër vetëm se referenti i tij. është një gjest drejt botës të cilën do të mund ta
Elementet e këtij lloji konfirmojnë kontratën identifikonte. Pas asimilimit të kësaj bote në një
mimetike dhe sigurinë që lexuesi i tekstit, do të vepër, lexuesi përpiqet që të zhvendoset prapa
mund ta interpretonte atë si një botë reale. Është e nga bota në tekst, aq sa ta hartojë dhe ta japë
mundur, natyrisht, që të vihet në pikëpyetje, të prob- mendimin për atë çka është identifikuar në të.
lematizohet, kjo kontratë me bllokimin e procesit Zhvendosja e tij e dytë në ciklin e leximit mund

16 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

të shkaktohet nëse teksti përmban një shumë të nyrë të njëjtë janë të determinuar nga dëshira për
tepërt të elementeve, funksioni i të cilave është objektivitet. Prandaj, këto përshkrime, si të tilla, e
puro referencial. Enumeracioni dhe përshkrimi i çojnë lexuesin drejt konstruktimit të një bote, të
objekteve të cilat janë të vendosura pa një qëllim cilën ai e merr si reale, por kuptimet e së cilës e
tematik, i lënë mundësi lexuesit ta njohë botën e ka të vështirë t’i kapë.
tekstit, por e parandalojnë atë që ta kompozojë Funksioni referencial mund të afirmohet përmes
në mendjen e tij këtë botë, duke e lënë atë me përshkrimit të detajeve. Por, ky funksion gjithashtu
kuptime jo të plota, të cilat janë ende të vendosu- varet nga masa apo hapësira e konsiderueshme e
ra në botën e lexuesit, e cila është virtyt i ekspe- pozicionit narrativ të përfshirë në tekst.Vështirë-
riencës dhe njohjes së tij të parë. sia e leximit të një romani, sikurse ai i Pjer Gy-
Karakteri thelbësor i të vërtetës “realiste” jotasë, Éden, Éden, Éden, përfton një pjesë nga fakti
apo i diskursit referencial, siç thotë edhe Filip në të cilin ne nuk jemi në gjendje ta identifikojmë
Hamon, e mohon rrëfimin letrar dhe e bën të ndonjë narrator (rrëfimtar) dhe gjithashtu nuk e
pamundshëm, duke prodhuar kështu një zbrazëti dimë se si ta vendosim dhe ta vlerësojmë gjuhën
tematike (une thématique vide) (Qu’est-ce qu’une e këtij romani. Nëse do të mund ta lexonim këtë
description?, 1972: 485). Kam parasysh, për shem- roman si një shumë të disa folësve, të vendosur si
bull, përshkrimin e një skene nga Floberi, në të imagjinarë apo realë, ne do të mund të ishim duke
cilën konfrontohen Bovaritë dhe Pekuetët, kur në ecur drejt organizimit të tij, por, në vend të kësaj,
mëngjesin e parë afër shtëpisë së tyre në fshat, ne kemi një strukturë që zgjat dyqind e pesëdhjetë
dalin dhe vështrojnë jashtë dritares: e pesë faqe, “sikur të ishte çështje e përfaqësimit,
Në drejtim të tyre ishte fusha, në të djathtë jo skenë e imagjinuar, por skenë e gjuhës, kështu
një stallë dhe në të majtë pamja e një plepi. që modeli i ri mimetik nuk është më aventura e
Dy rrugët kryesore, në formë të një kryqi, e heroit, por aventurat e shenjuesit: çfarë ndodh me
ndanin oborrin në katër pjesë. Barishtet ishin të të” (Barti në parathënien për romanin e Pjer Gy-
rregulluara në shtrat, nga të cilat trëndafili, i vënë jotasë, Eden, Eden, Eden, Paris, 1970: 9).
aty-këtu, qiparisi shkurtak dhe drurët frutorë, të Në letërsi, sidoqoftë, kemi disa romane të këtij
cilët ishin të dekoruar. Në një anë rrugica e kop- tipi. Në shumicën e rasteve ne mund ta rendisim
shtit na çon deri te një tendë, ndërsa në anën tekstin si një ligjërim të një narratori eksplicit apo
tjetër muri që mbahet i lartë, si dhe rrethojat e implicit, që na tregon rreth ngjarjeve që ndodhin
gardhit nga prapa, të hapura përmbi fshat. Atje, në botën e rrëfyer në tekst. Zhan-Pol Sartri mban
përtej murit ishte një pyll me pemë frutore, prapa qëndrimin se romani i shekullit XIX është thënë
tendës ishte një shkurrnajë, ndërsa përtej rrjetës nga pikëshikimi i mençurisë dhe eksperiencës, si
së rrethojave të kopshtit ishte një trase e vogël. dhe është rreshtuar, ndërtuar, sipas pikëshikimit
të rregullit. Ky roman ka një narrator, i cili gjith-
Është e vështirë të zbulohet qëllimi tematik në herë është në rolin e një analizuesi të shoqërisë
këtë përshkrim. Fjalitë na dërgojnë drejt kopshtit apo të një analizuesi individual, që shikon çdoherë
dhe zbulojnë, në fund të aventurës së tyre, një pyll prapa, i cili e zotëron botën për të cilën rrëfen.
me pemë frutore, një shkurrnajë, një trase të vogël. Ky narrator i flet një shoqërie të qytetëruar të
Në këtë pjesë shfaqet une thématique vide. Duke dëgjuesve lidhur me vargun e ngjarjeve, të cilat ai i
e bllokuar futjen e koncepteve, Floberi na tregon thur dhe i emëron me emrin përkatës në rrëfimin
zotësinë e tij letrare:“Mënyra më e mirë që një gjuhë e tij (Qu’est que la littérature?, 1948: 172-3).
të jetë indirekte është që ajo të referohet dhe drej- Ndoshta edhe mund të jetë çështje e thjeshtë,
tohet në mënyrë të vazhdueshme si e mundshme që çështja ku narratori e identifikon vetveten dhe
vetvetiu të shprehet dhe të mendojë më mirë sesa audiencën, e cila i bashkëngjitet atij në përcjell-
konceptet dhe idetë që vetvetiu ekzistojnë” (Essais jen dhe shikimin e ngjarjeve nga e kaluara për të
critiques, 1964: 232). cilat rrëfen. Por, kur kuadri i vatrës, vendit, mun-
Lidhur me këtë funksion referencial të tekstit, gon në rrëfim, ne, falë asaj që Rolan Barti e quan
Floberi ka prodhuar përshkrime, të cilat në më­ “kod përmes të cilit narratori dhe lexuesi janë të

SYMBOL • 11 • 17
shenjuar gjithandej në tregim”, mund ta bëjmë, ta ri e ka krijuar me respektin ndaj narratorit dhe
ndërtojmë një tekst brenda komunikimit, dialo- lexuesit.
gut, me botën e krijuar, inventive, të cilën auto- Nga anglishtja: Adil Olluri

18 • SYMBOL • 11
Kthimi

Blerim Shala
TREGIM

You. Nuk jam Ti, po jam Unë. Jam Unë. E di tit, prej ditës, prej kësaj banese, prej jetës tënde.
Ti kush. Mora vesh që do të shkruash për ne, për Nuk do të kthehem më.
veten, për mua, për dashurinë që patëm. Mos më Këtë ta shkruajta me germa të mëdha, që t’i ta
pyet si mora vesh. Nuk do ta them. E di ti sa kokë- zësh kuptimin e fjalëve menjëherë, me të parën.
fortë mund të jem. Veçmas kur kam punë me ty. E lashë aty para pasqyrës. Do ta gjeje shpejt. Si
Kokëfortësia ishte e pashmangshme, së paku këtë të zgjohesh. Ishe në gjumë të thellë.
e mësova unë, kur dikë e do aq shumë, si Unë Ty, Nuk më bëhej vonë se a do t’i besoje fjalëve
e pastaj, Ai, nuk të çmon dhe të do sa edhe ti. Po. të mia apo jo. Kryesorja, unë u besoja. Kësaj rad-
E di çka do të më thoshe tani. E dashur, he. S’ishte hera e parë që provoja të largohesha.
këtu nuk ka baraspeshë. Nuk ka numra. Nuk ka Më kujtohet, në atë letrën e parë lamtumirëse, të
përqindje, statistikë, grafikone. Dashuria, edhe shkruajta gjerë dhe gjatë për veten, për ty, për ne.
këtë do ta shtoje, i ikën njësive matëse që i njo- Shpresova që kur ta lexosh letrën, do të kup-
him ne. Dhe shpjegimeve që i dimë. Është përtej tosh pse duhet të më kthesh. Dhe pse unë duhet
çdo gjëje. Këtë do të ma thoshe. E di. Dhe unë do të rri me ty.
të mahnitesha, si gjithmonë, me mençurinë tënde. E bëre këtë. Edhe pse nuk i kishe ra as në fund
Po tash, e di mirë që nuk është më kështu. kësaj letre të parë.
Dhe kurrë më nuk do të jetë. U bënë edhe disa letra në ndërkohë. Secila më
Po. Ta kam shkruar një fjali të vetme kur u lar- e shkurtër se tjetra. S’kisha çfarë të shkruaja aty
gova, në atë mëngjes. e që nuk e kisha thënë me gojë, njëqind herë. Që
Ishte e shtunë, dita që unë më së paku e dua. nuk ta kisha shprehë me heshtje, një mijë herë.
Kështu ka qenë gjithmonë. Prej fëmijërisë. Sepse Që nuk e kishe parë në lotët e mi. Shumë herë.
nëna më vdiq një të shtunë. Data s’kishte fare Kësaj radhe, i rashë trup.
rëndësi. As viti. As mosha e saj, apo e imja. Ishte Nuk do të kthehem më.
e shtunë. Ajo ditë ma mori nënën dhe unë nuk Ndoshta të ka shkuar buza në gaz. Ke men-
mund ta duroj të shtunën. Po këtë e di ti. E di. duar që është episod i radhës në serialin e ikjeve
Nuk u mendova shumë çfarë do të shkrua- të mia të pasuksesshme. Të cilat u ngjajnë atyre
ja para se t’i mbathja këpucët, para se ta hapja autobusëve që sillen në rreth, nëpër stacione, për
portën, duke t’i lënë pastaj çelësat në dyshemenë t’u kthyer prapë në të njëjtin vend, prej nga janë
e korridorit. nisur.
Nuk më duheshin më çelësat. Kjo banesë. Kjo Kësaj radhe, ishte ndryshe.
hyrje. Ti. Nuk kemi qenë për njeri-tjetrin. Shkurt. Por
Unë dilja. Një herë e përgjithmonë. Prej shtra- na bashkoi dashuria. E ajo, po ndodhte, siç ishte

SYMBOL • 11 • 19
me mua dhe me ty, që t’i bëj bashkë ata që nuk Aq isha ligështuar, saqë edhe ajo e shtunë m’u
duhet. duk më e mirë se sa kjo e ndarjes.
Jetë është kjo. Kështu do të ndërhyje tani ti. Nuk po mund të t’rrej. Po të rrëfehem si Zotit.
Nuk ka përllogaritje të madhe. Sepse të kam dashtë si Zotin. E ti nuk e meri-
Ke të drejtë. Kësaj here, po. Ke të drejtë. ton. Jo. Nuk meriton të më shohësh prapë kaq
Nuk dua të shkruaj gjatë këtu. Kot e kam. keq, edhe përmes përfytyrimit që u kapet këtyre
Më parë, në ato letrat e mia lamtumirëse, e fjalëve të mia.
thashë, shpjegoja se çfarë ndjeja për ty. Pse aq Por sot nuk dua ta kursej veten. Sepse nuk e
shumë isha e dhënë pas teje. di ti si ndihem tani, kur po të shkruaj. Kur sërish
Më vonë e kuptova që ato letra ndarëse, më po eci çasteve dhe udhëve të qytetit, të asaj dite
mbanin të lidhur për teje, më shumë se të gjitha kur të braktisa ty.
premtimet dhe zotimet e mia të mëparme. E pra, shkova te tezja, në pjesën e vjetër të
Ncëk. Nuk ishin ato letra për ta kthyer fjalën qytetit, aty ku ka shumë faltore, ku rrugicat e
në heshtje. Lidhjen në shkurorëzim. Dashurinë në ngushta të detyrojnë, dashtë e pa dashtë, t’u afro-
harresë. hesh njerëzve që ecin aty pranë.
Jo. Ato letra ishin certifikata të lutjeve të mia Isha në shoqëri, edhe pse me askë nuk flisja,
për dashurinë tënde. atyre rrugicave.
E ti mendoje që ato janë ftesa për shlyerjen e Nuk më duhej vetmia. Sepse kur mbeta pa ty,
borxheve. m’u duk që jam fillikat vetëm në këtë qytet, në
Që si të më kthesh prapa, do të humbin ato këtë Botë.
fjalë, ato ndjenja, ato dhimbje. Që letra do të kthe- Si hyra brenda te tezja, pa një pa dy, ia plasa
het në gjendjen e parë: Të bardhë. Pa gjë në të. vajit. Oh sa kam qarë. Nuk mund ta marrësh me
Dola, pra, prej banese. Hapi i parë ishte më i mend. Ia bëra me dorë asaj, në shenjë që është
rëndi. Sa ecja më poshtë, lehtësohesha. Kur dola dhimbje e shpirtit kjo, që nuk jam sëmurë, që
nga hyrja kryesore, m’u duk që u mbusha frymë. askush nuk ka vdekur. Më mori vesh. E mençur
Dhe qetësi. Qetësi çfarë është ajo kur kthehesh është. Tezja ime.
prej varrezave. Kur e di që je ndarë me vdekjen e Ma ziu një çaj kamomil. E shrëngova filxhanin
atij që e lë prapa, dhe që duhet t’i kthehesh jetës. me dy duar, thuajse prej tij, prej lëngut që kishte
Jam e sinqertë. Nuk po i bëj qejfin vetes. Nuk brenda, varej jeta ime.
dua të t’lëndoj kot së koti.Vetëm po e përshkruaj Nuk folëm gjë një orë. TV na bënte zhurmë.
atë ditën time të shkuarjes prej teje. Bashkë me orën e madhe të murit.
Po pastaj, sa më shumë që largohesha prej Isha gjallë. Mbijetova këtë përmbytje.
ndërtesës, më dukej që po më zihej fryma. Ma Pasditen e kalova duke i parë fotografitë e
merrte mendja që nëse nuk do të qaj, ashtu, me moçme të nënës, të cilat i mbante tezja.
zë, me shumë lotë, pandërprerë, nuk do të shpë- Bardh e Zi. Po aq shumë gjallëri e jetë kishte
toj dot, që do të më mbytë ankthi i të shtunës. në to. U përmallova.
Shpresoja që me lotët e mi, edhe Ti do të dilje Përqafova tezën si kurrë më parë. Pastaj ia
prej meje. tregova historinë time dhe tënden. Nuk kisha
Mundohesha të mendoj për shumë gjëra, një- qare. Më duhej ta bëja këtë. E dija që nëse mbërrij
kohësisht, vetëm ta harroj atë pamjen e dhomës deri në fund, deri në këtë të shtunë, do të jetë
tonë, ty, pasqyrën ku grimohesha para se të dil- shenja e parë që do të shërohem prej teje.
nim, të gjitha orenditë e banesës që s’kishin punë Ia dola.
tjetër atë ditë, pos të sillen nëpër kokën time, Tezja nuk më tha gjë.Vetëm ma mbante dorën
thuajse duan të gjejnë renditjen më të mirë. Atë dhe m’i ledhatonte flokët. Ofshau disa herë.
që nuk ndryshohet pastaj për vite. U bë muzg.
Kërkoja shpëtimin edhe në sytë e mbyllur të Shkoi kjo ditë.
nënës sime, në aty fytyrën e bërë dyll prej së- Pastaj...Pastaj...Ditët s’ndalen dot. Jo. S’varen
mundjes. Në atë të shtunën e parë. Më të keqen. prej meje, as prej askujt. Po të ishte ashtu, unë

20 • SYMBOL • 11
TREGIM

kurrë nuk kisha dalë prej asaj të shtune.Apo, ajo e U ula prapë.
shtunë më kishte mbajtë brenda, një herë e përg- Lexova dhjetë herë, njëqind herë. Pesëqind
jithmonë. herë. Kot po flas. Nuk numërova gjë. Jo.
Ja pra. Nëse shkruan diçka për mua dhe për Nuk do të kthehem më.
ty, mos i harro këto fjalë që t’i dërgova me e-mail. Sa më shumë e lexoja këtë letër tënde të bërë
Dhe kot e ke nëse më shkruan prapa. Nuk do të prej një fjalie, që i përngjante një të vetmes fjali që
përgjigjem më. Kurrë. e thotë ai majengjitësi, kur mbërrin në pikën më
Nuk do të kthehem më. të lartë të një mali, sepse aty, nuk të mbetet gjë,
Have to Come Back to Me. Jo, më nuk pos të shikosh, të mahnitesh dhe të heshtësh, pa-
shpresoj që do të më kthehesh. E dija këtë edhe siqë i thua vetes “Ia dola”, bindesha që e ke përn-
para se të ma dërgoje këtë letër. Të falemnderit jëmend. Që nuk do të më kthehesh më. Që nuk
që më shkruajte. Megjithatë. do ta hapim shishen e verës për ta shënuar fillim-
Pashë ëndrra të këqija atë natë. Do të më in e ri që ishte një vazhdim tjetër. Midis meje dhe
thoshe tash: Shpeshherë të ka ndodhë. Veçmas teje. Deri në prishjen e radhës. Deri në largimin
pas një mbrëmje të keqe që patëm, atë të prem- tjetër. Dhe kthimin e sërishëm.
te. Kur u zgjova, nuk më kujtohej dot për çka u Desha të t’thërras në celular. Por e dija që ti
zëmë. Jo. nuk do të më lajmërohesh. E edhe po të ishte
Të thirra me zë disa herë. U ngrita. Më ra në ndryshe, çfarë do të t’thoja. Nuk e dija.
sy menjëherë letra. U ula në karrigen përballë Pastaj, më shkoi mendja të t’dërgoj një mesazh.
pasqyrës. Të them të drejtën, më kishte marrë Çfarë do të t’shkruaja. Nuk e dija.
malli të lexoja letrat e tua lamtumirëse, pas të Sikur të mund ta dërgoja në mendjen tënde
cilave unë ndryshoja për pak kohë, bëhesha më i atë orën e parë të atij mëngjesi, me veten të ulur,
mirë, të lusja, dhe ti ktheheshe. me letrën në dorë, me sytë e ngulitur në atë
Si edhe herave të tjera, lëshova muzikë para se fjalinë tënde, me “You have to come back to Me”,
të nisja leximin. ndoshta edhe do të bindja të vije menjëherë, në
Ishte Gasparyan. E di ti sa më pëlqen. këtë banesë, në këtë dhomë, në këtë shtrat. Në
E gjeta “You have to come back to Me”, dhe e jetën time.
bëra që të më kthehej pandërprerë. Rewind. Urd- Ndoshta.
hër i mrekullueshëm. Më shpëtoi atë ditë. Po nuk mundja. Dhe nuk doja, madje.
Asnjë fjalë nuk është në të. Asnjë. E aq shumë Nuk kam dashtë të shkruaj për dashurinë
lutje, dhimbje dhe dëshpërim ka në te. Në “You tonë, përndryshe. Jo. Dikush të paska mashtruar.
have to come back to Me”. S’jam farë shkrimtari, por një gjë e di. Secili
Mbeta pa frymë kur e pashë atë fjalinë tënde prej nesh, ka një rrëfim në vete, një të vërtetë
të vetme. në vete, të cilën nuk mund dot ta zbardhë për të
E ktheva letrën mbrapsht dhe para disa herë. tjerët, ta qesë në letër, sepse atëherë do të ndihet
Isha i bindur që nuk është e mundur që me kaq keq, shumë keq, thuajse ka tradhtuar vetveten.
pak fjalë doje të ndaheshe prej meje. Dashuria ime për ty, është ky rrëfim imi që më
Fjalët e mortit janë më të gjata. Dhe disi më të përket mua, vetëm mua.
ndieshme. Më ngushëlluese. Është edhe një punë tjetër këtu. Nuk do të
Kështu ke shkruar më parë. Gjithmonë. dija të shkruaja si duhet për këtë dashuri. Nuk
Shikova prapa pasqyrës, pastaj në dysheme, kam fjalë. Kam heshtje sa të duash, por ajo nuk i
gjithkund në dhomë. Thashë mos e ke lënë atë vyen gjë lexuesit.
letrën e vërtetë diku tjetër, sepse nuk besoja që Nuk kam mendime. Kam dhimbje, një mal me
kjo është e tëra. dhimbje dhe mall, por ato nuk i kupton kush, nëse
Gasparyan i kishte mbyllë sytë dhe i binte nuk shndërrohen në letërsi.
“You have to come back to Me”. Pandërprerë. Më Po. Kam qarë atë ditë. Atë orë. Pas sa e sa
dukej që është ulë aty skaj dritares, ku drita që vjetësh.
vjen nga jashtë e lë në terr, një anë të dhomës. E qaja veten. Ti shpëtove.Veten e qaja.

SYMBOL • 11 • 21
Nuk mundesh me marrë me mend sa përto- Po. Pastaj...Pastaj...Si thua ti, ditët nisën të rr-
ja të çohesha prej karriges, ta hiqja shikimin prej jedhin në mua dhe unë vazhdova të jetoj.
letrës tënde, të dilja prej “You have to come back Kam shkruar. Nuk di a e ke parë librin tim më
to Me”. Të shkoja në kuzhinë. Ta bëja një kafe për të ri?
vete. S’ka rëndësi. Nuk ke humbur gjë. Mos ke mer-
Po kur më ra në mend ideja, u ngjalla. ak.
E kornizova letrën tënde. E afrova te librat e mi. E di që nuk do të më kthehesh.
Telefoni i banesës nisi të binte. Nuk përgjigje- E di.
sha. E dija që ti nuk ishe. E për gjithë Botën e Sepse nuk ke ku. Të kthehesh.
lume, nuk jepja pesë para atë ditë. Më njeh ti.

22 • SYMBOL • 11
I IZOLUARI:
VINCENT VAN
GOGH

Albert Aurier
KRITIKË

Mercure de France, Janar, 1890 me pasion në mënyrën sikur dikush që ngazëlle-
het, që vuan, që mendon; gurë, terrene, kaçuba,
Nën qiejt që ndonjëherë verbojnë si safirët barishte, kopshte dhe lumenj që duken të gd-
apo bruzët e faqosur, që ndonjëherë marrin for­ hendur nga minerale të panjohura, peizazhe shn-
më nga sulfujt e skëterrshëm, të nxehtë, helmues dritëse, të vagëllimta, të ylberëzuara, magjepsëse
dhe verbues; nën qiejt si rrjedha e metaleve dhe si bulëzimat e smalteve shumëngjyrëshe në enën
kristaleve të shkrira, të cilat, me kohë, shpërfaqin djallëzore të ndonjë alkimisti; gjethnajë që duket
rrezatimin, rrathët diellorë shkrumbues; nën rr- si nga bronzi antik, nga një kazan i ri bakri, nga
jedhën e përhershme dhe rrëqethëse të secilit një gotë e rrotulluar; lulnaja që duken më pak
efekt të mundshëm të dritës, në atmosferat e si lule se sa si xhevahirë të pasur të bërë prej
rënda, të zjarrta e shkrumbuese të cilat duken se rubinëve, agateve1, onikseve2, smeraldeve3, korun-
dalin prej furrave fantastike ku ari dhe diamantet dumeve4, krysoberileve5, ame­thi­steve6 dhe kalke-
dhe gurët e tjerë të çmuar janë shkrirë - aty ka një doneve7; është një kryqë­zim universal i çmendur
shfaqje alarmante dhe shqetësuese të një natyre dhe verbues i gjërave; është e gjitha një Natyrë e
të çuditshme, e cila përnjëherë është krejtë­sisht përdredhur frenetikisht …e ngritur në lartësinë
realiste dhe po aq supernatyrale, të një natyre të e një acarimi; është formë, që bëhet makth; ng-
përtejmë ku gjithçka – qenie dhe gjëra, hije dhe jyrë, që bëhet flakë, llavë dhe gur i çmuar; dritë
drita, forma dhe ngjyra – kthehen dhe ngriten lart që kthehet në një zjarr shkatërrues; jetë, në ethe
me një vullnet të fortë për ta ulëritur kryekëngën shkrumbuese.
e tyre, në më të fortin dhe me të egrin e të lartin E tillë është përshtypja që mbetet në reti­në
timbër: Drunjë të dredhur si gjigantët në bete- kur për herë të parë e sheh veprën e jashtë­
jë, që me gjestet e krahëve të tyre të nyjëzuar e zakonshme, ngulmuese dhe të ethshme të Vincent
kërcënues dhe me valvitjen tragjike të krifës se van Gogh-ut, bashkëpatriotit dhe pasardhësit të
tyre të gjelbër, shpallin forcën e tyre të papër- paçmueshëm të mjeshtërve të vjetër holandezë.
ballueshme, krenarinë e muskujve të tyre, gjakun 1
Gur i çmuar ngjyrë argjendi.
e ndezur, shpërfilljen e përjetshme ndaj stuhive, 2
Gur gjysëm i çmuar argjendi me shtresa që përmbajnë
rrufesë dhe dashakeqësisë së Natyrës; qiparize ngjyra të ndryshme.

që zbulojnë ankthshmërinë e tyre shkëlqyese
3
Gur i çmuar me ngjyrë të gjelbër të çelur.
4
Gur tejet i kristalizuar i cili zakonisht përdoret për gërryerje,
e siluetzezë, male që harkojnë shpinat e tyre si
lloje të të cilit psh. rubini dhe safiri përdoren si stoli.
mamuthët apo rinoqeronti: pemishte të bardha, 5
Lloj guri i çmuar i tejdukshëm shpesh ngjyrë të gjelbër të
të kuqe e ngjyrë ari, si idealizim i ëndrrave të të zbehtë, të kaltër, ose të verdhë.
virgjërve; shtëpi të ulura galuc e të përdredhura 6
Gur i çmuar nga kuarci me ngjyrë të purport, ose violetë.
7
Lloj kuarci i gjendur në forma të ndryshme.

SYMBOL • 11 • 23
Oh! Sa larg jemi - apo jo? - nga i bukuri, aq e thellë dhe pothuaj fëmijëror të tij, dashurinë e
i shëndetshmi dhe i mirëbalancuari, i madhi art tij të madhe për natyrën dhe për të vërtetën - të
tradicional i së shkuarës holandeze. Sa larg nga… vërtetën e tij personale.
de Hooghes-i, van der Meers-i, van der Heydens-i Nëpërmjet kësaj, nga vet vepra e Vincent Van
dhe nga pikturat e tyre mahnitëse, pak borg- Gogh-ut ne jemi në gjendje ta konstatojmë në
jeze, aq me durim të detajuara, aq gjakftohtë të formë legjitime temperamentin e tij si njeri, ose
stërpërfunduara, aq kujdeshëm e ëndshëm! Sa më mirë, si artist - konstatim të cilin kam mundur,
larg nga peizazhet e bukura, aq të përmbajtura, aq sikur të kisha dashur, ta lidh me fakte biografike.
mirë të balancuara, të përmbledhura aq pafund- Ҫka i karakterizon veprat e tij si tërësi, është
shëm në tone të buta, mugëtirat, dhe vagullitë tejkalueshmëria e tyre… e forcës, e nervozës,
mjegull, sa larg nga van Ostades-i, Potters-i, van dhuna e tyre e shprehjes. Në afirmimin kategorik
Goyens-i, Ruisdaels-i, Hobbemas-i!...Sa larg nga të karakterit të gjërave, në thjeshtësimin shpesh
ngjyrat e brishta, gjithmonë pak të vranëta dhe të të guximshëm të formave, në arrogancën e tij në
ngrysëta të vendeve veriore… konfrontim të të kryelartit diell, në forcën e pa-
Dhe, prapë, të mos gabohemi, Vincent van sionit të vizatimit dhe ngjyrës së tij, madje deri te
Gogh-u sigurisht nuk e kapërcen trashëgiminë e imtësirat më të vogla të teknikës së tij, një figurë
tij. Ai është subjekt i ndikimit të ligjeve të pash- e fuqishme është zbuluar…mashkullore, e gux-
mangshme të lashtësisë ataviste. Ai gjendet mirë imshme, shumë shpesh e vrazhdë…prapë ndon-
dhe në pajtim të plotë me linjën sublime holan- jëherë padjallëzisht e brishtë….
deze të Frans Hals-it. Prapë, ky pikëshikim dhe dashuria e tij për
Dhe në radhë të parë, ashtu si bashkëpatri- realitetin e gjërave nuk mjaftojnë të vetme, për
otët e tij të mirënjohur, ai në të vërtetë është ta shpjeguar apo për ta karakterizuar thellësinë,
një realist, një realist në kuptimin e plotë të fjalës. ndërlikueshmërinë dhe veçantinë e artit të Vin-
Ars est homo, additus naturae, tha kancelari Bacon, cent van Gogh-ut. Pa dyshim, sikur të gjithë pik-
dhe Emile Zola natyralizmin e definoi si “natyrë e torët e racës së tij, ai është shumë i vetëdijshëm
parë nëpërmjet temperamentit.” Mirë, është ky për realitetin material, rëndësinë dhe bukurinë e
“homo additus”, kjo “nëpërmjet temperamen- tij, por madje edhe më shpesh, ai i konsideron këto
tit,” ose ky formësim i unitetit objektiv brenda magjepsje vetëm si një lloj të një gjuhe të mrekul-
një diversiteti subjektiv, që e ndërlikon çështjen lueshme të destinuar për ta përkthyer Idenë. Ai
dhe e zhbën mundësinë e ndonjë kriteri abso- është, pothuajse gjithmonë, një Simbolist…që e
lut për ta matur shkallën e sinqeritetit të artistit. ndjen nevojën e vazhdueshme për t’i veshur idetë
Për ta përcaktuar këtë, kritiku pashmangshëm e tij në forma të matura të prekshme me pam-
është i kufizuar në më pak ose më shumë konk- je të jashtme materiale dhe këmbëngulshëm të
luzione hipotetike, por gjithmonë të dyshimta. ndjeshme. Pothuajse në të gjitha pikturat e tij, nën
Megjithatë, në rastin e Vincent van Gogh-ut, sip- format e kësaj jashtësie, nën këtë trup që është
as meje, përveç asaj tëhuajshmërisë çorientuese shumë trup, nën këtë materie që është shumë ma-
të veprës së tij, është e vështirë për shikuesin e terie, aty shtrihet, për shpirtin, që di si ta gjejë, një
mirëinformuar dhe pa paragjykime ta mohojë ose mendim, një ide, dhe kjo Ide, substrati thelbësor
ta vërë në pikëpyetje vërtetësinë naive të artit të i veprës, është, në të njëjtën kohë, dobia dhe sh-
tij, vizionin e tij gjenial. Vërtetë, pavarësisht nga kaku final i saj. Sa për simfonitë e mrekullueshme
kjo aromë e papërcaktueshme e besimit të mirë rrezëllitëse të ngjyrës dhe linjës, çfarëdo rëndësie
dhe të asaj që vërtetë shihet, aromë të cilën e që ato kanë për piktorin në veprën e tij, ato janë
lirojnë të gjithë pikturat e tij, zgjedhja e subjek- thjeshtë qëllime shprehëse, thjeshtë metoda të
teve, harmonia e pandryshueshme mes ngjyrave simbolizimit. Në të vërtetë, sikur ne të refuzonim
ekstreme, studimi vëmendshëm i karakterit, hu- për ta njohur ekzistencën e këtyre tendencave
lumtimi i vazhdueshëm për shenjën thelbësore të idealiste nën këtë art realist, një pjesë e madhe në
secilit send, njëmijë imtësira të rëndësishme në trupin e veprës që po e studiojmë do të mbetej
mënyrë të pamohueshme vërtetojnë sinqeritetin tërësisht e pakuptuar. Si do të mund ta shpjego-

24 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

nim, për shembull, Mbjellësin, atë mbjellësin e mirë Monticellit - një buqetë në të bardha, më harro
dhe të trishtë, atë fshatar me ballin vrazhdësisht mua- jo e kaltër e as e portokalltë10- atëherë
të bukur (që mban kohë pas kohe një ngjasim të do ta kuptosh se për çka po mendoj. Por, ka një
largët me vetë artistin), silueta, gjesti, dhe puna e kohë të gjatë që, më të mirat, më mahnitëset e
të cilit gjithmonë e kanë obsesionuar Vincent van Moticellit, janë në Skotlandë- në Angli11. Në një
Gogh-un, dhe të cilin ai e pikturoi dhe e ripikturoi muze diku në veri, ai në Lille mendoj, atje duhet
aq shpesh, ndonjëherë nën qiejt e kuqrremtë në të jetë ende një mrekulli nga ai12, shumë më e pa-
perëndim të diellit, ndonjëherë në mes të pluhu- sur dhe sigurisht jo më pak franceze se sa Largimi
rit të artë të mbrëmjeve rrezëllitëse - si do të drejt Cythere-s 13 e Watteau-it. Në këtë moment z.
mund ta shpjegonim Mbjellësin pa e pasur para- Lauzet-i është në proces të riprodhimit të rreth
sysh atë idee fixe që e përndjek trurin e tij rreth tridhjetë veprave të Monticellit14. Dhe ja, me sa di
ardhjes së domosdoshme të një njeriu, një mesie, unë s’ka tjetër përdorues të ngjyrave i cili vjen aq
mbjellës i së vërtetës, i cili do ta rigjeneronte de- ndershëm dhe drejtpërdrejt nga Delacroix-i; dhe
valvimin e artit tonë dhe ndoshta shoqërinë tonë prapë duket sikur, për mendimin tim, Monticelli
imbecile dhe industrialiste? Dhe si do të mund teoritë e ngjyrës të Delacroix-it i kishte në radhë
ta shpjegonim pasionin e tij ngulmues për rrethin të dytë; në veçanti ai i kishte ato nga Diaz-i dhe
diellor të cilin atij i pëlqen ta bëjë të ndriçojë nga Ziem-i15. Mua më duket se temperamenti artis-
qiejt e tij të zbukuruar, dhe, në të njëjtën kohë, tik i Monticellit është saktësisht si ai i autorit të
për atë diellin tjetër, atë yllin vegjetativ, lulediel- Dekameronit- Boccaccio-s, një njeri i melankolisë,
lin madhështor, të cilin ai e përsërit pa u lodhur i palumtur, më shumë një njeri që ka hequr dorë, i
në mënyrë monomaniake, nëse refuzojmë ta huaj16. Oh! Ai nuk e imiton Boccaccio-n më shumë
pranojmë preokupimin e tij të pandërprerë me 10
Për Vazoja e luleve të  Monticellit , shih letrën 578, n. 4.
alegorinë e vagullt dhe të mrekullueshme helio- 11
Monticelli  nuk pati njohje nga Franca deri pas vdekjes
mitike? në vitin 1886, por në Angli dhe Skoci veprat e tij janë parë
nganjëherë nga koleksionuesit. Pa dyshim këtë Van Gogh-u e
kishte dëgjuar nga Reid-i, njëri nga shpërndarësit skocez të
veprës së Monticellit. Shih Fowle 2000 dhe letrën 578, n. 3.
LETRA FALËNDERUESE E PIKTORIT8 12
Në vitin 1869 Muzeu des Beaux-Arts në Lille kishte
kërkuar dy piktura të Monticellit:  Peisazhi me gardh dhe  Ske-
na nga Dekameroni. Krahasimi me Watteau-n dhe referen-
I dashur z. Aurier, cat për Boccaccio-n tregojnë se Van Gogh-u është duke ju
ju falemnderit shumë për artikullin tuaj në referuar pikturës së dytë, një peisazh me figura femërore. Ill.
2312 
Mercure de France9, i cili më befasoi pa masë. 13
Jean-Antoine Watteau,  Largimi drejt Cythere, 1717 (Paris,
Më pëlqeu shumë si një vepër arti në vetvete, Musée du Louvre). Ill. 1417 
mendoj se ju me fjalët tuaja krijoni ngjyra; sido- 14
Lauzet-i bëri eventualisht njëzet litografe për publikimin
qoftë unë jo vetëm që i rizbuloj pikturat e mia Adolphe Monticelli; shih letrën 825, n. 7.
në artikullin tënd, por i gjej edhe më të mira se
15
Diaz dhe Ziem ishin mësuesit e  Monticellit. Ai mori më-
sime nga Ziem si një artist fillestar në Marseille, dhe pik-
ç’janë në të vërtetë – më të pasura, më të rëndë- turoi shumë me Diaz-in në vitin 1855-1856, në studion e
sishme. Megjithatë, ndihem pak keq kur mendoj mëvonshme të Parisit dhe në malet e Fontainebleau-s. Gjatë
pesmbëdhjetë viteve të fundit të jetës së tij, Monticelli
se ajo që e thoni ju për mua duhet të thuhet më
punoi shpesh në studion e Ziem-it në Martigues, në perën-
parë për të tjerët. Për shembull, mbi të gjitha për dim të Marseille-it.
Monticelli-in. Ai është - me aq sa di unë - i vet- 16
Van Gogh-u mund t’i ketë nxjerrë idetë për temperamen-
mi piktor i cili e percepton ngjyrimin e gjërave tin e Boccaccio-s nga artikulli Boccace, d’après ses oeuvres et
les témoignages contemporains të  Henry Cochin-it, të cilin e
me një intensitet të tillë, me një kualitet të tillë lexoi në gusht të vitit 1888 (shih letrën 665, n. 12). Cochin-i
si metal- xhevahire - ju lutem shkoni në vendin shkruan se Boccaccio kishte ‘compleksin jovial’ (complexion
joviale), por në të njëjtën kohë ‘atë tendencë anksioze për
e vëllait tim dhe shihni një buqetë të veçantë të t’u ankuar, e cila gjithmonë i bënte përputhjet e hidhërimit
të tij të alternojnë me shpërthime të egra gëzimi’ (f. 374).
8
Nga:Vincent van Gogh. Për:Albert Aurier. Data: Saint-Rémy- Ai ishte krenar, dyshues dhe temperament, por ‘ hidhërimi
de-Provence, e diel, 9 ose e hënë, 10 Shkurt 1890. Lokacioni: i tij është i shkurtër dhe jo i shpeshtë. Sa kohë që krenaria
Private Collection / Musée des lettres et manuscrits, Brussels. e tij e ndjeshme nuk është lënduar, ai është më paqësori
9
Për Aurier, ‘Les isolés: Vincent van Gogh’, shih (te Letrat e prej njerëzve. Me një buzëqeshje, ai lejon gjithçka të kaloj,
Van Gogh-ut) letrën 845, n. 2. çka ka ndikuar që njerëzit ta akuzojnë për indiferencë’ (f.

SYMBOL • 11 • 25
se ç’imitoi Henry Leys primitivët17. Mirë, kjo ishte folur më parë për Gauguinin dhe Monticellin para
për të thënë se gjërat kanë anuar nga emri im se të flisnit për mua. Pjesa që më takon ose që do
e të cilat ju do të ishte më mirë t’i thoshit për të më takonte mua, do të mbetej, të siguroj, tejet
Monticellin të cilit i kam shumë borxh. Tjetri, të sekondare.
cilit i kam shumë borxh, është Paul Gauguin-i, me Dhe tani, do të pyesja po ashtu diçka tjetër.
të cilin kam punuar për pak muaj në Arles, dhe të Supozojmë se ato dy pikturat e lulediellit që tani
cilin, përveç kësaj, tashmë e njihja në Paris. gjenden në Vingtistes21, kanë kualitete të caktuara
Gauguin-i, ky artist kurioz, ky njeri i çuditshëm, të ngjyrës, dhe po ashtu se ato shprehin një ide që
sjellja dhe vështrimi i të cilit në mënyrë të vagullt simbolizon ‘mirënjohjen’22. A është kjo shumë e
të kujtojnë Portreti i një burri të Rembrandt-it në ndryshme nga shumë piktura të luleve që janë më
galerinë La Caze18, ai shok i cili pëlqen ta bëjë mjeshtërisht të pikturuara dhe të cilat njerëzit
tjetrin të ndjejë se një pikturë e mirë duhet të ende nuk i vlerësojnë mjaftueshëm, si për shem-
jetë e barabartë me një veprim të mirë, jo pse ai bull Hollyhocks-i dhe Yellow Irises23 të Quost-it?
e thotë kështu, por sidoqoftë është e vështirë të Buqetat mahnitëse të bozhureve të cilat Jeannin-i
kalosh kohë me të pa menduar për një përgjegjësi i prodhon me bollëk24? E sheh, me duket shumë e
të caktuar morale. Pak ditë para se të ndaheshim, vështirë ta ndaj Impresionizmin nga gjërat e tjera,
kur sëmundja më detyroi të futem në një shtëpi nuk mund ta kuptoj qëllimin e të menduarit sek-
azili, provova ta pikturoj ‘vendin e tij të zbrazët’. tarisht, siç e kemi parë në këto pak vitet e fundit,
Është një punim i karriges së tij nga druri i por absurditeti i tillë më frikëson.
zi, i kuq në të kaftë, ulësja si bari ngjyrëgjelbër Dhe, në mbyllje, më duhet të them se nuk e
dhe në vendin e personit që mungon, një qiri i kuptoj pse ju flisni me aq nënçmim për Meissoni-
ndezur dhe disa romane moderne19. Nëse do ta er-in25. Kjo mbase është nga ai miku i shkëlqye-
keni mundësinë, që ta keni si një relikë nga ai, ju shëm Mauve, nga i cili unë kam trashëguar një
lutem shkoni e shiheni përsëri pak këtë punim, i admirim të pakufishëm për Meissonier-in; Mauve
cili është e tëri në tone të thyera në të gjelbër ishte i pamasë në vlersimin e Troyon-it dhe Meis-
dhe të kuqe. Atëherë ndoshta do ta kuptonit se sonierit- një kombinim i çuditshëm.
artikulli juaj do të ishte më i saktë dhe – do të më Kjo është për ta tërhequr vëmendjen tuaj se
dukej – si i tillë edhe më i fuqishëm- sikur në bal- sa shumë njerëz nëpër botë, admirojnë pa i bash-
lafaqimin me çështjen e së ardhmes së ‘pikturave këngjitur edhe rëndësinë më të vogël asaj që, fat-
të veriorëve’ dhe çështjen e ngjyrës20, ju të kishit keqësisht shpesh i ndanë artistët në Francë. Ajo
381). Dekameroni i Boccaccio-s (1349-1353) është një tregim që Mauve e përsëriste shpesh ishte diçka si kjo, ‘
kornizë në të cilën një shoqëri e përbërë nga tre meshkuj nëse do të bësh ngjyra, ti duhet po ashtu të dish
dhe shtatë femra tërhiqen në një fshat për t’iu shmangur
si të vizatosh një oxhak ose një ambient të brend-
murtajës në Florence. Në dhjetë ditë ata i tregojnë njëri tje-
trit 100 tregime të cilat alternohen me këngë të kënduara shëm, si Meissonier-i’.
nga femrat. Do të ta shtoja një punim të qiparisëve për ju
17
Aludim në atë që  Théophile Gautier tha për Henri Leys- në dërgesën tjetër për vëllain tim, nëse do të më
in; shih letrën 28, n. 7.
18
Ky portret më nuk konsiderohet i Rembrandt-it. Shih pashije dhe i baltosuri Geromes? (f. 28).
letrën 536, n. 9. Van Gogh-u më parë e kishte krahasuar 21
Luledielli në vazë.
njeriun në portret me Gauguin-in; shih letrën 726. 22
Kjo vërejtje rreth lulediellit si symbol i mirënjohjes duhet
19
Karriga e Gauguinit. Van Gogh-u e pikturoi atë rreth 19 të shihet në kontekst me idenë e Van Gogh-ut për të pasur
nëntorit, kohë në të cilën ai e përshkroi skicën si ‘më shumë Berrkeusin e tij të bërë nga dy piktura të lulediellit, mu ashtu
qesharake’ (shih letrën 721). Ai e pikturoi atë disa ditë para si peshkatarët islandezë, të cilët mbanin në kabinën e tyre
se Gauguin-i të largohej, prandaj simboli i karrikës së tij të imazhet e Marisë së Virgjër të bëra nga buqeta lulesh. Shih
zbrazët është një interpretim i dhënë më vonë. letrat 739 dhe 776.
20
Van Gogh-u këtu i referohet këtij pasazhi të artikullit Piktura të luleve të realizuara nga bashkëkohaniku i Van
23
të  Aurier-it: ‘Për një kohë të gjatë ai kënaqej duke imagjinuar Gogh-ut, piktori francez Ernest Quost.
renovimin e artit, që u mundësua duke e zhvendosur qen-
drën e civilizimit: një art i regjioneve tropikale …A nuk do të
24
Në lidhje me Quost dhe  Jeannin, shih letrat 850, nn.
duhej që ai, ngjyrosësi i rryer dhe fantastik, që bluan ar dhe 7 dhe 8.
gurë të çmuar, në fakt të ketë qenë piktori më i vlefshëm 25
Aurieri thotë që vështirë se ndonjëherë pikturat e Van
i këtyre vendeve rrezëllitëse, të diejve shkëlqyes dhe ng- Gogh-ut do të shiten ‘me çmimin që kanë kapur turpërinat e
jyrërave verbuese, më parë se sa Guillaumets-i, Fromentis-i i vogla të bëra nga z. Meissonier-i’. (f. 29).

26 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

jepnit kënaqësinë e pranimit si një relike për arti- isht nuk do ta lija pa ardhur për t’ju falënderuar
kullin tuaj. Jam ende duke punuar në të, sepse dua personalisht.
ta vendos në një figurë të vogël26. Qiparisi është
shumë karakteristik në peisazhin e Provencës, Vincent van Gogh
dhe ju e ndjetë atë kur thatë: ‘madje ngjyrëzi’27.
Deri tani nuk kam mundur t’i bëj ato ashtu siç i P. S.
ndjej; në rastin tim, emocionet që më mbajnë para
natyrës shkojnë aq larg sa më zalisin dhe pastaj Kur punimi që do t’jua dërgoj të jetë tharë
rezultati është një dyjavësh gjatë të cilit nuk jam mjaftueshëm, po ashtu edhe në impasto, që nuk do
në gjendje të punoj. Megjithatë, para se të largo- të ketë rast para një viti - mendoj se do të bënit
hem, jam duke planifikuar t’i kthehem luftës e t’i mirë sikur t’i jepnit një dorë të mirë me llak. Dhe në
sulmoj qiparisët. Punimi të cilën e kam në mend ndërkohë, do të duhet të lahet disa herë, me shumë
për ty, paraqet një grup të tyre në një kënd të një ujë, për ta nxjerrë jashtë krejt vajin29. Ky punim,
gruroreje në një dite vere, kur fryn erë e freskët është pikturuar në të kaltër të plotë prusiane, ng-
veriore. Prandaj ka një notë të një zymtësie të jyrë për të cilën njerëzit flasin shumë gjëra të këqi-
caktuar futur brenda lëvizjes së kaltër në qarkul- ja dhe të cilën, megjithatë Delacroix-i e përdori aq
limin e madh të ajrit, dhe kontrasti i pigmenteve shumë30. Mendoj se sapo tonet e kaltërta prusiane
të lulëkuqeve me tonin e zi. të jenë tharë, me llakosje mund të fitosh të zezën,
Do ta shohësh se kjo pak a shumë përm- tonet shumë të zeza të cilat nevojiten për t’i nxjerrë
ban kombinimin e toneve të atyre cohërave të në pah të gjelbërtat e ndryshme të errëta.
bukura skoceze: gjelbër, kaltër, kuq, verdhë, zi28, Nuk e di mirë se si ky punim do të duhej
të cilat njëherë u shfaqën aq sharmante për ju të kornizohej, por meqë me të vërtetë dua të
ashtu siç u paraqitën edhe për mua, dhe të cilat bëj diçka si ato materialet e dashura skoceze,
fatkeqësisht vështirë se mund t’i shohë kush kam vënë re se një kornizë e rrafshtë shumë e
këtyre ditëve. thjeshtë, e çelur me dominancë portokalli, krijon
Në ndërkohë, i nderuar zotëri, ju lutem pra- efektin e dëshiruar me të kaltërat e prapavijës
noni falënderimet e mia mirënjohëse për artikul- dhe me të gjelbërtën e mbyllur të lisave. Pa këto,
lin tuaj. Sikur të vija në Paris në pranverë, sigur- ndoshta nuk do të ketë mjaft të kuqe në pikturë,
26
Punimi i llogaritur për Aurier-in është  Qiparisët, të cilin Van dhe pjesa e epërme do të paraqitej pak e ftohtë.
Goghu e pikturoi në qershor të viti 1889 (shih letrën 783)
dhe punoi ende në të, pasi vendosi t’ia jepte Aurierit.
Nga anglishtja: Sherif Luzha
Van Gogh-u i referohet një rreshti të poezisë së cituar nga
27

Aurier-i, në fillim të këtij artikulli. Shih letrën 850, n. 19.
Van Gogh-u e kishte bërë këtë krahasim me cohën Skoceze
28
29
Për teknikën e ‘ larjes me shumë ujë’, shih letrën 662 n. 8.
në letrën 497, në lidhje me pikturën e tij Ngrënësit e patateve 30
Për përdorimin e të kaltrës prusiane të Delacroix-it, shih
dhe teorinë e ngjyrave të Blank-ut. letrën 595, n 14.

SYMBOL • 11 • 27
Mbylle
gojën,
kufomë!

Thomas Steinfeld
KRITIKË

Nuk ka kujtim pa interes dhe nuk ka moral pa ftohet të shkojë për bisedë në selinë e Komite-
siguri të rrejshme: autori i madh shqiptar Ismail tit të Partisë. Arsyen nuk e di, por ai i frikësohet
Kadare në romanin e tij E penguara (në gjerman- më të keqes. Ndoshta ka shkelur rregullat për
isht: E internuara) rrëfen për vitet e fundit të sun- prodhimin e pjesëve teatrale në realizmin social-
dimit të Enver Hoxhës. ist, sepse në aktin e dytë të veprës së tij më të
Ky rrëfim, në të cilin Orfeu shkon në botën re përshkruan shfaqjen e një shpirti. Ndoshta e
e nëndheshme për ta kthyer Euridikën në jetë, ka denoncuar e dashura, pasi gjatë një fjalosjeje
nuk flet për dashurinë. Për më tepër rrëfimi ka të ia kishte përplasur kokën në një vitrinë me libra.
bëjë me vdekjen. Dashuria mes bashkëshortëve Ai është aq i shqetësuar, saqë flet dhe flet, ndërsa
vetëm ndihmon në krijimin e rastit, në bazë të shokët që e marrin në pyetje gjithnjë e më shumë
të cilit gjurmohet sa fundore është jeta dhe sa e heshtin.
pakthyeshme vërtet është vdekja. Rudian Stefa nuk është njeri i këndshëm dhe
Duket se grekët vështirë e durojnë këtë men- ndoshta është njeri i keq, nga ana tjetër ai është
dim, aq torturues është për ta, saqë çdonjërin shkrimtar arrogant. Plotësisht egoist, ai duket se
prej heronjve të mëdhenj e dërgojnë në peran- pjesën më të madhe të ditëve të tij e kalon duke
dorinë e hijeve: Teseun, Herkulin dhe Odisenë. menduar se çka mendojnë njerëzit për të (dhe
Këta tre heronj janë njerëz të gjallë. Ata vetëm para së gjithash hetuesit e shtetit komunist), si
i bëjnë një vizitë Hadit. Për dallim nga këta, Eu- reagojnë ndaj tij, si duhet të sillet ai ndaj tyre,
ridika ka vdekur. Ajo duhet të sillet nga bota e nëse ky apo ai dyshim rezulton i saktë – pastaj
nëndheshme. Kur Orfeu dështon në këtë detyrë, ai vjen në këtë përfundim: “Jetojmë në botë të
me fajin e tij, ai mbetet vetëm mbi tokë, rri mbi ndryshme”.
një gur dhe këndon këngë të pikëlluara, prandaj Pak gjëra në këtë libër duken reale për të
shumë shpejt i ngjan një të vdekuri mes të gjallëve. gjithë pjesëmarrësit dhe të çliruara nga detyrimi
Që romani E penguara i shkrimtarit shqip- për interpretim: kafeja vietnameze në hotelin Da-
tar Ismail Kadare, i botuar në origjinal më 2009, jti, bashkë me agjentët dhe çimkat, tabelat e la-
duhet të jetë një variant i historisë së Orfeut dhe jmërimit të shfaqjeve para teatrit, ku nuk gjenden
Euridikës në vitet e fundit të diktatorit Enver më afishet për pjesën teatrale të Rudian Stefës,
Hoxha, lexuesi i vëmendshëm e vëren me gjasë librat që bien nga vitrina, për të cilën ai kishte
krejt në fund të kësaj vepre. Që ky roman rrëfen përplasur kokën e të dashurës. Ajo quhet “Mige-
ecjen nëpër një lloj bote të nëndheshme, kjo na” (anagram i fjalës “Enigma”). Ajo vjen e shkon,
është e qartë nga fillimi. Personazhi kryesor, një e shtyrë nga interesat e paqarta, por disi sho-
dramaturg i suksesshëm me emrin Rudian Stefa, qërore, dhe e vë në lëvizje historinë duke kërkuar

28 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

t’i shkruhet një përkushtim në një libër për një përfundimisht e shpie në botën e nëndheshme,
mike me emrin “Linda B.” ky Orfe është një figurë, e cila pa pushuar shikon
Rudian Stefa është një shtegtar në botën e rreth vetes, në të gjitha anët, dhe për këtë arsye
nëndheshme dhe ashtu siç ecën si hije nëpër libër, gjithçka dhe çdo gjë e shndërron në hije.
konturat e të cilit mbahen bashkë nga një material- Fundi i shtetit komunist nuk i sqaron këto rre-
izëm i mjerë, modest, por para së gjithash nga log- thana, përkundrazi. Në të vërtetë duket se është
jika e dyshimit, ashtu duket se është gjendja edhe e qartë se kush është “Linda B.”: e internuara, e
e vendit, edhe e udhëheqësit të tij, Enver Hoxhës. cila i jep edhe titullin romanit në gjuhën gjermane,
Ai shfaqet në fund të këtij romani të vogël, një prej mijëra njerëzve të padëshiruar, të cilët
si burrë i sëmurë, i cili sytë e tij të ujshëm ia ka regjimi i internonte në zona të largëta, shpesh
hedhur nuses së njërit prej funksionarëve të tij. bashkë me familjet. Por, edhe e internuara është
Duket se bota e nëndheshme e ka përvetësuar vetëm një hije, një kujtesë e ngjallur nga kureshtja
gjithë realitetin. Ai vazhdon të ekzistojë edhe pasi e shkrimtarit, për besueshmërinë e së cilës nuk
udhëheqësi ka vdekur qëmoti dhe statuja e tij në ka garanci, ndonëse kujtesa, me këmbëngulje, in-
sheshin “Skënderbeu” në Tiranë është rrëzuar: siston në vërtetësinë e saj.
Ky është një roman i vogël, i hidhur. Por, ka pe-
Tani koka e statujës gjendej nën dritaren e tij. Në shë të rëndë mentale edhe për shkak se qëndron
kafkë ishte një e çarë, pastaj një zbrazëti e madhe larg nga idealizmat e ballafaqimit me të kaluarën.
dhe e errët. Zhduku, imazh i poshtër, mërmëriti ai vet Nuk ka kujtim pa interes, këtë na e mëson kjo ve-
më vete. Klithma e masës jehoi. Në syrin e djathtë të për, dhe nuk ka moral pa siguri të rrejshme.“Mbyl-
statujës, e errët, vigane dhe e panatyrshme, dukej se le gojën, kufomë!” - kështu i thërrasin shpirtit, të
qëndronin lot. cilin Rudian Stefa e prezanton në dramën e tij të
mjerë dhe në kundërshtim me rregullat e teat-
Ky dramaturg është një Orfe, tërë vendi një rit socialist. Kjo fjali mund të qëndronte si moto
Had dhe sidomos minierat e bakrit, në të cilat mbi këtë libër. Sepse natyrisht që kufomat flasin,
mendohet se zhvillohet pjesa më e re teatrale e përkundër mitit antik mbi shpirtrat e heshtur. Ata
Rudian Stefës, por të cilat janë vetëm një meta- madje flasin edhe brenda njeriut. Dhe a nuk do
forë e fatkeqësisë për fuqinë krijuese në zbehje e të doje t’i dëgjoje nga kureshtja për të ditur se si
sipër (ose kurrë ekzistuese) të shkrimtarit. Mirë- jetohet me vdekjen?
po, nëse Orfeu i mitologjisë greke shikon vetëm
njëherë gruan e tij që ecën pas tij dhe kështu Nga gjermanishtja: Enver Robelli

SYMBOL • 11 • 29
Socializmi vs
Shkëmbimi
në treg

Ludwig von Mises
KRITIKË

Zonja dhe zotërinj, bashkëpunim,i cili udhëhiqet prej individëve,të cilët
japin udhëzime të tjerëve t’i ndjekin udhëheqësit
Është vështirë për mua t’i drejtohem këtij e tyre. Ky sistem i organizuar i bashkëpunimit
grupi që tashmë ka pasur shumë folës të është jashtëzakonisht i popullarizuar. Ky sistem
mrekullueshëm dhe me siguri do të ketë edhe i organizuar është jashtëzakonisht mirë i njohur,
shumë prej tyre në të ardhmen. Por nuk dua të veçanërisht nga pikëpamja politike. Është një
humbas kohë me fjalë të bukura hyrëse. Dua të sistem ku individët integrohen në mënyrë të
futem në mes të gjërave, in medias res, në mënyrë veçantë. Është një sistem i organizuar, që mund
që ta shfrytëzoj kohën e limituar sa më mirë të ta përshkruajmë lehtë. Është sistemi që sot e
mundem. quajmë “socializëm”.
Njerëzit nuk janë vetëm klasë biologjike – një Socializmi është bashkëpunim mes njerëzve,
klasë njerëzish të lidhur apo të afërt me njëri- por një lloj i veçantë i bashkëpunimit. Aty kemi
tjetrin përmes fakteve biologjike. Njerëzit nuk një individ, apo një grup ose klasë individësh, që u
janë vetëm të afërt me njëri-tjetrin; ata janë po japin udhëzime gjithë pjesëtarëve tjerë të grupit
ashtu bashkëpunëtorë.Ata nuk janë të afërt vetëm se si të bashkëpunojnë në tërësi. Në sistemin
në mënyrë biologjike; ata janë po ashtu – duke socialist është një vullnet që determinon çdo
përdorur një term që ishte i panjohur disa dekada gjë dhe të gjithë njerëzit, të gjithë pjesëtarët e
më parë – një klasë “prakseologjike”. Ata janë sistemit duhet t’u binden urdhrave dhe dispozi­
shpirtërisht dhe intelektualisht të afërt dhe po tave të grupit të vogël apo të një individi që e
ashtu të afërt në mënyrën si jetojnë dhe punojnë. udhëheq gjithë organizimin. Në sistemin më të
Ata janë bashkëpunëtorë. Bashkëpunëtorët nuk elaboruar socialist që bota e ka njohur deri më
janë vetëm njerëz që bashkëpunojnë mes vete. tani, në sistemin socialist teorikisht më së miri
Ata janë edhe njerëz të cilët, para se të nisin të elaboruar, udhëheqësi është quajtur Führer.
bashkëpunimin, mendojnë në mënyrë të njëjtë Führer, do të thotë koka, drejtuesi. Nën parimin e
dhe e sjellin një gjendje të cilën mund ta quajmë Führer-it, një njeri i vetëm determinon ku dhe si
unitet i një grupi apo klase. duhet të operojë i gjithë sistemi. Në këtë sistem
Ka forma të ndryshme të bashkëpunimit. ka vetëm një vullnet që determinon çdo gjë. Aty
Vetëm një formë është e ditur për njerëzit e cila s’ka diskutim. Ka vetëm një lider, Führer-in, mbi të
merret vetëm me mënyrën se si grupe të vogla gjithë. Të tjerët duhet t’i binden.
njerëzish bashkëpunojnë mes vete. Këta njerëz e Ky sistem është shumë i popullarizuar. Mund
shohin vetëm bashkëpunimin e organizuar – një ta përshkruajmë shumë saktë dhe shumë lehtë;

30 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

por është një sistem pasojat dhe efektet e të kjo metodë, do të na shpie pikërisht në ato efekte
cilit janë të ditura vetëm për disa njerëz, nëse dhe në ato situata në të cilat përkrahësi individual
ka ndonjë të tillë. Nën parimin e Führer-it, nën i ideve të socializmit dëshiron t’i ketë arritur.
këtë tip të bashkëpunimit që e quajmë socializëm,
nën një shoqëri të organizuar ose “planifikuar”, Nëse supozojmë që ky sistem do të ketë
nën këtë sistem, ekziston vetëm një vullnet po ashtu fuqi të determinojë gjithçka që një
që determinon çdo gjë dhe të gjithë të tjerët individ bën në lidhje me çfarë përgjithësisht i
duhet t’i binden. Detyrohen t’i binden. Ata janë quajmë probleme religjioze, ne duhet po ashtu të
përkrahës. Sigurisht nën këtë sistem nuk ka asnjë supozojmë që një sistem i tillë i socializmit do
humbje të veprimit dhe fuqive, por kjo në vete të miratojë një sistem specifik religjioz, që do t’i
nuk do të thotë asgjë. Kjo domethënë që të gjithë kthente të gjitha sistemet e tjera religjioze në
njerëzit e tjerë nuk kanë vullnet të vetin, kurrfarë sisteme të persekutimit të pakicave.
mundësie, kurrfarë oportuniteti, kurrfarë fuqie, Duke i marrë parasysh kushtet e socializmit
për ta ndikuar drejtimin e gjithë sistemit, drejtimin ne kurrë nuk mendojmë që ky sistem socialist
e bashkëveprimit dhe bashkëpunimit të njerëzve. do t’i detyronte njerëzit të bëjnë gjëra të cilat
Socializmi është sistem i mrekullueshëm; është i konsiderojnë si më të këqijat e mundshme. Si
i mrekullueshëm, tepër i mirë, i shkëlqyeshëm, pasojë, kemi një gjendje të cilën ne thjeshtë mund
nëse pajtohemi me idetë e Führer-it – dhe vetëm ta quajmë gjendje e të menduarit keq. Njerëzit
nëse pajtohemi me idetë e Führer-it, i cili i udhëheq besojnë, njerëzit thonë, “Unë jam në favor të
të gjitha deri në fund. Por është krejt ndryshe kur socializmit.” Ata mund të përdorin disa terma
e vështrojmë nga pikëpamja e realitetit. Në jetën që janë sinonim me fjalën “socializëm”, por ata
reale, kuptojmë se ekzistojnë ide të ndryshme, supozojnë se ky sistem i socializmit do të jetë
dëshira të ndryshme, plane të ndryshme dhe pikërisht ai sistem që ata vetë e konsiderojnë
individë të ndryshëm. Në jetën reale kuptojmë se në çdo aspekt si të vetmin sistem të mirë, dhe
këta individë, shumica e madhe e njerëzve, do të të vetmin sistem që duhet të ekzistojë. Ata
kishin qenë tepër të palumtur nëse do t’i kishin supozojnë që të gjitha sistemet e tjera, të gjitha
braktisur dëshirat, planet dhe vullnetin e tyre dhe metodat e tjera të çfarëdo veprimi, gjëra të mira,
po t’u kërkohej t’u bindeshin vetëm urdhrave të gjëra të madhërishme, gjëra bujare, dhe gjëra të
të tjerëve. Ky sistem, një sistem të cilit i mungon përditshme, janë metoda të cilat s’do t’i tolerojnë.
liria për gjithë individët, pos njërit, duhet të quhet Ideja e socializmit mund të konsiderohet
sistem burgu nëse nuk do të ishim të përkushtuar nga disa njerëz një ide e jashtëzakonshme dhe e
ndaj gabimit fundamental, që është arsyeja mrekullueshme. Njerëzit mund të supozojnë se
fundamentale pse aq shumë njerëz i pranojnë do të kish qenë një ide e mrekullueshme nëse
idetë e socializmit dhe drejtimin e përgjithshëm gjithë bota do të përkushtohej, përkushtohej
të të gjitha çështjeve njerëzore. plotësisht, ndaj një metode të vetme të të
Njerëzit e pranojnë socializmin nga pikëpamja punuarit, të menduarit dhe të jetuarit dhe do t’i
e ideve të tyre. Ata janë plotësisht të bindur se refuzonte të gjitha metodat e tjera, le të themi,
një sistem socialist do të funksionojë pikërisht në të këqija. Por pyetja është gjithmonë, dhe kjo
atë mënyrë në të cilën ata vetë do të donin të pyetje nuk merret parasysh si duhet: a do të jetë
funksionojë. Ata janë plotësisht të bindur se gjithë ky sistem pikërisht një sistem të cilin unë di si ta
njerëzit tjerë do të duheshin t’i përshtateshin përkrah, do ta përkrah dhe mundem ta përkrah?
këtij sistemi, të cilin ata vetë e konsiderojnë si Ideali i socializmit është gjithmonë në lidh­
sistemin më të mirë të mundshëm. Kur flasim për shmë­ ri me bindjen e plotë që duhet të ketë
socializëm supozojmë, nëse jemi në favor të tij, vetëm një plan të mirë të mundshëm dhe se
se sistemi socialist do të funksionojë pikërisht në ai plan i vetëm duhet të praktikohet, dhe se
atë mënyrë në të cilën socialisti individual do të të gjitha planet e tjera për vendimmarrjen e
donte të funksionojë. Ne supozojmë se ky sistem, çështjeve duhet të ndalohen apo të konsiderohen

SYMBOL • 11 • 31
ilegale, të pavërteta, imorale, e kështu me radhë. me forcë. Ne duhet, prandaj, të kuptojmë se
Popullariteti i jashtëzakonshëm që socializmi e kushtet njerëzore duhet të zhvillohen në një
shijon në hapësirë të gjerë të botës është për mënyrë tjetër nëse ka gjithmonë njerëz të cilët
shkak të faktit se njerëzit gjithmonë besojnë se përdorin forcën për t’i bërë idetë e tyre, metodat
socializmi, sigurisht, do të përkrah vetëm gjërat e e tyre të veprimit dhe të jetesës supreme ndaj të
drejta dhe jo gjërat e këqija dhe se gjërat e këqija gjithë botës dhe të ndalojnë gjithçka tjetër.
do të ndalohen. Çka është mirë e çka është keq,
çka është e drejtë dhe e padrejtë, sigurisht, do të Kemi pasë, është e vërtetë, një rrugëdalje. Ne
vendoset prej dëshirave të mia, ndjenjave të mia duhet të themi se mund të jetë që në një pjesë
dhe asaj çfarë unë kam ndër mend. të botës mes një grupi njerëzish, mund të ketë
një sistem dhe mes një grupi tjetër një sistem
Popullariteti i jashtëzakonshëm i socializmit tjetër. Kjo do të thotë një gjendje në një botë
bazohet pikërisht në faktin se njerëzit gjithmonë në të cilën do të ketë shtete të pavarura, dhe në
e konsiderojnë vetëm si pjesë të shumicës secilin prej këtyre shteteve të pavarura një sistem
sunduese, si forca sunduese e sistemit socialist, tjetër të rreptë të socializmit, të determinimeve
dhe kurrë si pjesë e një grupi ku mendimet, të ashpra nga grupi qeverisës për çdo gjë që do
ndjenjat dhe mësimet të cilat nuk janë të lejuara, të mbizotëronte. Kjo do të na kishte çuar drejt
nuk tolerohen dhe nuk miratohen prej shumicës. një bote të grupeve të shumta, që me siguri do
Prandaj, kur ne flasim për socializëm, harrojmë se të luftonin njëri-tjetrin; të luftonin mes njëri-
nën socializëm mund të ndodhë që unë nuk do t’i tjetrit për arsye se, nëse konsiderohen disa
takoj shumicës ose grupit, edhe pse pakicë, i cili ka gjëra absolutisht të domosdoshme, nuk mund të
metoda të ndryshme teknike me të cilat sundon tolerohen zhvillimet e ideve të tjera nga grupe të
gjithë botën dhe e ka fuqinë t’i persekutojë të tjera përtej kufijve të shtetit. Pse kemi civilizim
gjithë kundërshtarët. Njerëzit janë krejtësisht të njerëzor, pse kemi përmirësime të caktuara në
bindur se ky sistem do të jetë i mrekullueshëm kalimin e shekujve, është për shkak të faktit se
për mua, vetëm për mua.Atyre nuk i lë përshtypje një sistem i tillë i përgjithshëm që sundon gjithë
a do të jetë i mrekullueshëm për të tjerët. Pra, botën nuk është realizuar kurrë dhe nuk është
popullariteti i jashtëzakonshëm i një sistemi miratuar kurrë, megjithëse ka pasur shumë grupe
të tillë konsiston pikërisht në faktin se njerëzit gjatë rrjedhave të historisë që janë munduar ta
janë të bindur se idetë e tyre, planet e tyre, dhe arrijnë këtë.
metodat e tyre janë të drejta dhe do të jenë të
vetmet të lejuara. Kishte grupe të cilat mendonin që ishte e
drejta e tyre, obligimi i tyre, të shfrytëzonin
Le ta krahasojmë këtë sistem të ftohtë fuqinë e tyre të detyronin gjithë njerëzit e
monokratik me një sistem të ekonomisë së tjerë të nënshtrohen. Kishte lufta të këtij tipi,
tregut, sistemin e liberalizmit, sistemin në të cilin lufta religjioze, për shembull, në të cilat njerëzit
secili njeri ose secili grup zgjedhet prej njerëzve përpiqeshin ta detyronin një grup njerëzish të
të tjerë. Kur i krahasojmë këto dy sisteme, ne religjioneve të ndryshme të nënshtroheshin dhe ta
shohim se nën sistemin e tregut kemi një gjendje pranonin religjionin e tyre. Kishte qindra e qindra
të papërsosur. Njerëzit tani pyesin: pse aq shumë vite të luftërave në lidhje me këto probleme.
njerëz të mirë nuk e pranojnë socializmin? Çfarë Përfundimisht,nga këto luftime u kuptua se njerëzit
nuk shohin këta njerëz është se, nga pikëpamja janë të ndryshëm dhe se nuk është absolutisht e
e bashkëpunimit njerëzor, e bashkëjetesës mes domosdoshme të kemi një gjendje në të cilën të
njerëzve, ne kemi vetëm një mënyrë të sjellim tjerët janë të detyruar të sillen pikërisht në atë
unanimitet të plotë në çdo çështje, në të menduarit mënyrë si të dojë ndonjë diktator. U zhvillua një
dhe të vepruarit dhe kjo është duke ndaluar çdo sistem i bashkëpunimit në një gjendje në të cilën
devijim dhe duke persekutuar njerëz të cilët njerëzit mund të bashkëpunojnë, sepse ata janë
devijojnë nga ajo çfarë miratohej prej atyre që të përkushtuar ndaj të njëjtës ide. Nuk është e
kanë fuqi t’i bëjnë kundërshtarët të nënshtrohen nevojshme që njerëzit të veprojnë pikërisht në

32 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

të njëjtën mënyrë, të sillen në të njëjtën mënyrë kërkon për çfarë i jep këtij personi tjetër. Është e
dhe të mendojnë në të njëjtën mënyrë si të tjerët. mjaftueshme nëse mund të elaborojmë një sistem
të tillë me përdorimin e të ashtuquajturit mjet
Çka na nevojitet është pikërisht ajo që na të këmbimit. Çfarë është bërë, siç e di gjithkush,
çoi deri te nisma e civilizimit njerëzor siç e është elaborimi i sistemit të shkëmbimit përmes
njohim. Çka është e domosdoshme është një përdorimit të mjetit të këmbimit. Ky sistem
sistem i bashkëpunimit në ato fusha në të cilat njerëzor, siç ekziston në botë sot, bazohet në
bashkëpunimi është i pranueshëm nga grupe faktin se njerëzit bëjnë diçka me qëllim për të
të mëdha dhe të vogla. Si rezultat, kemi, gjatë marrë diçka për diçka që e kanë bërë si shpërblim
rrjedhave të historisë, zhvillimin e sistemeve për shërbimet e tyre.
që janë të bazuar në atë që quhet shkëmbim.
Shkëmbimi rrjedh prej fjalës latine të përdorur Ky sistem është elaboruar nga përdorimi i
shumë shpesh për të përshkruar në mënyrën më mjetit të këmbimit. Kjo domethënë se njerëzit
të thjeshtë karakteristikën e kushteve, do ut des nuk japin ose nuk shkëmbejnë saktësisht atë
– unë jap në mënyrë që ti të japësh – domethënë çfarë kanë prodhuar për gjërat që ata vetë duan
unë jap për të shkëmbyer më ty. Në kalimin e t’i konsumojnë ose posedojnë. Është e mundur
shekujve, kjo i solli të gjitha ato kushte të cilat ne të përdoret njëfarë mjeti i këmbimit që hyn
sot i konsiderojmë si kushte të jetës së civilizuar në shkëmbimet indirekte të grupit. Ne kemi
moderne. elaboruar në këtë mënyrë një sistem komplet të
civilizimit dhe veprimit njerëzor që funksionon në
Ne mund të themi se, sigurisht, nën kushte mënyrë të kënaqshme.
të tjera mund të jetë më mirë se nën sistemin e
ekonomisë së tregut. Nën sistemin e shkëmbimit Ne kemi sistemin e ekonomisë të parasë.
të mallrave, ende zotërojnë shumë gjëra të Njerëzit thonë sa e poshtër, sa e keqe është të
padëshirueshme të cilat do të ishin zhdukur nëse, bësh diçka për dikë vetëm për arsye se pret diçka
nëse! një qenie mbinjerëzore, e pakufizuar në asnjë prej tij. Por nuk është edhe aq keq, ju e dini. Është
mënyrë, do të kishte fuqinë për të organizuar dhe kushti në të cilin jeta njerëzore mund të ekzistojë.
administruar të gjitha çështjet njerëzore. Ne kemi Është e domosdoshme në këtë situatë të ketë
sistemin e shkëmbimit. Ky sistem i shkëmbimit, njëfarë mjeti të këmbimit pasi që një njeri që do
gjatë mijëvjeçarëve të historisë njerëzore, është të japë për të marrë diçka, nuk e ka gjithmonë atë
zhvilluar në një sistem në të cilin njerëzit që janë çka personi tjetër, prej të cilit dëshiron ta marrë,
të gatshëm të bashkëpunojnë me njëri-tjetrin po mund ta pranojë si kompensim. Prandaj ne kemi
bashkëpunojnë – një sistem në të cilin njerëzit zhvilluar një sistem të mjetit të këmbimit, sistemin
madje futen në një lloj bashkëpunimi të kufizuar e parasë, i cili, e bën të mundur për individin të
me grupe të tjera, mendjet e të cilëve zotërojnë ofrojë diçka si shkëmbim për njëveprim nga ana
ide të tjera. Në kemi një sistem në të cilin unë e dikujt tjetër i cili është ndryshe prej tij në çdo
mund të bëj diçka për të kënaqur një njeri tjetër aspekt.
prej të cilit unë pres diçka. Ne e kemi një sistem
të shkëmbimit të veprimeve dhe shkëmbimit të Gjatë disa mijëra viteve, ne kemi zhvilluar
produkteve të këtyre veprimeve, dhe e kemi këtë një sistem praktik në të cilin njerëzit mund të
sistem të bazuar në shkëmbimin e shërbimeve. shfrytëzojnë cilësitë e tyre të ndryshme, dijet e
Një njeri e ofron një shërbim duke pritur që tyre të ndryshme, aftësitë e tyre të ndryshme dhe
të marrë një shërbim tjetër personi të cilit i ka sende të ndryshme të cilat i gjejnë në ambientin
ofruar shërbimin. e tyre gjeografik, në mënyrë që të marrim prej
njerëzve sende të tjera të cilat duan t’i kenë ose
Ne e kemi elaboruar këtë sistem të shkëmbimit t’i sigurojnë. Në këtë mënyrë e kemi zhvilluar
me ndihmën teknike të mjetit të këmbimit. Nuk sistemin e tregjeve.
është e domosdoshme që një njeri të gjejë një
njeri tjetër i cili është në gjendje t’i japë atij atë që Njerëzit thonë se tregu është diçka shumë
vulgare, ju e dini. Njerëzit pyesin: Pse t’i japësh diçka

SYMBOL • 11 • 33
dikujt vetëm për të pritur të marrësh diçka prej tjetër i cili bën po ashtu të mundur të japësh dhe
tij? Kjo mund dhe s’mund të jetë një kundërshtim u ofron shërbime atyre që nuk janë në një pozitë
idiotik, por fakti është se tregu e solli zhvillimin të kujdesen për vete.
e civilizimit njerëzor për të cilin jemi shumë
krenarë sot. Për shkak të tij, kemi përparim të Ne, prandaj, kemi një sistem për të cilin mund
jashtëzakonshëm përkundrejt kushteve që kanë të themi se qendra e aktiviteteve tona është do
ekzistuar në kohët e kaluara. Ne mund të themi ut des, unë jap në mënyrë që të marr diçka. Në
se sa vulgare është t’i japësh një njeriu tjetër të këtë sistem, ne kemi etabluar mjetin e këmbimit
pijë vetëm pse dëshiron të marrësh diçka prej tij. për arsye teknike, sepse e bën shkëmbimin të
Unë nuk dua të them nëse është apo s’është kjo mundur. Ky sistem me përdorimin e mjetit të
diçka fisnike apo vulgare. Është baza e civilizimit këmbimit, parasë, kërkon disa rregulla speciale në
tonë – shkëmbimi i mallrave dhe shërbimeve. Ishte mënyrë që në të të mos i humbasim qëllimet të
ky shkëmbim i mallrave dhe shërbimeve që solli cilat përpiqemi t’i arrijmë. Ne prandaj mund të
civilizimin siç e njohim. Ky sistem ka vetëm një themi se mijëra e mijëra vite më parë njerëzimi
alternativë. Kjo alternativë është parimi i Führer-it. filloi me një nivel shumë të ulët jetese, me mjete
Führertum-i, një sistem me një diktator në qendër shumë të thjeshta, me injorancë absolute për të
i cili i përcakton të gjitha duke i ndëshkuar disa gjitha ato gjëra të cilat i konsiderojmë si gjërat
e duke shpërblyer të tjerët. Kjo është e vetmja më të shtrenjta të jetës. Në këto mijëra e mijëra
alternativë ndaj sistemit tonë të zakonshëm të vite njerëzimi e zhvilloi këtë sistem në të cilin
marketingut – një sistem në të cilin njerëzit janë ka shumë gjëra të cilat mund të konsiderohen
vazhdimisht duke u përpjekur të marrin diçka më si plotësisht të kënaqshme. Sidoqoftë, edhe në
të mirë duke dhënë diçka dhe duke marrë pagesë vështrim të këtyre shumë gjërave plotësisht të
për të. Në sistemin tonë vulgar, duhet të jesh i lirë kënaqshme, ende zotërojnë sot shumë gjëra të
të japësh shërbime përderisa mund t’i japësh dhe cilat janë shumë të pakënaqshme. Por ne kemi
të marrësh shpërblim për to. Ky sistem i tregut parë se ky sistem është zhvilluar hap pas hapi
që e kemi edhe mund të mos jetë aq fisnik nga nga fakti që individët u munduan të sillnin një lloj
pikëpamja e një fisnikërie teorike, por është një metode që t’i largojnë kushtet e pakënaqshme
sistem që i solli të gjitha ato sende që i njohim dhe madje, në shumë raste, duke i bërë kushtet
dhe i kemi sot. Ia ka dalë t’i heqë shumë sëmundje e pakënaqshme më pak të pakënaqshme, nëse jo
dhe të ofrojë kujdes për njerëz të sëmurë dhe plotësisht të kënaqshme.
për ata të cilët, për çfarëdo arsye, janë të penguar Ky sistem është i bazuar në treg. Është i
nga bërja e diçkaje. Është një sistem në të cilin bazuar në shkëmbimin në treg ndërmjet mjetit
ata po ashtu mund të jetojnë dhe shijojnë jetën. E të këmbimit. Kësi mjete të këmbimit nevojiten
gjithë kjo është pikërisht se e kemi krijuar këtë në mënyrë që të sjellim një sistem në të cilin
sistem të mrekullueshëm të marketingut. njerëzit mund të bëjnë ato gjëra të cilat ne sot
Ne e kemi krijuar këtë treg botëror që bën të i konsiderojmë, pas mijëra vitesh të zhvillimit,
mundur që dikush nëse e merr ndonjë sëmundje absolutisht të domosdoshme dhe absolutisht
në Evropë të mund të marrë shërim, shërimin të kënaqshme. Njerëzit, prandaj, nuk janë të
e vetëm të mundshëm që e njohim kundër saj. justifikuar t’i shikojnë me përçmim këto kushte të
Ky shërim është i gatshëm ndonëse duhet me shkëmbimit në treg, paranë, të shiturit e sendeve
mijëra e mijëra kilometra udhëtim dhe etablimin në çmimin më të lartë që mund të merret, thuajse
e shumë ndërmarrjeve për të cilat ndërtimi të gjitha këto kushte absolutisht të domosdoshme
dhe strukturimi i tyre mund të kenë marrë vite u përkasin gjërave të vogla në jetë, sepse disa
apo dekada. Ne e kemi etabluar këtë sistem kushte jetese në botë janë ta pakënaqshme. Për
të mrekullueshëm në të cilin, sigurisht, vetëm t’i bërë kushtet më të kënaqshme kërkohen në
njerëzit që janë të shëndoshë dhe kanë fuqi të shumë raste gjëra të tilla si, për shembull, të jesh
punojnë, mund të marrin pjesë në mënyrë aktive. egoist – kërkohen veprime në një mënyrë në të
Por ne e kemi këtë sistem të lidhur me një sistem cilën njeriu përpiqet të marrë më të mirën që

34 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

mund merret nga raporti i këmbimit (Raporti i disa ëndrrave për një botë më të mirë, ose disa
Këmbimit është numri relativ i aksioneve që do t’u përpjekjeve për një botë më të mirë përmes
jepen aksionarëve ekzistues të një kompanie që fuqisë së armëve. Çfarë i solli këto gjëra ishte
është blerë ose është shkrirë me një tjetër. Pasi që të puna e përditshme, përpjekja e njerëzve për t’i
jenë dorëzuar aksionet e kompanisë së vjetër, raporti përmirësuar kushtet e tyre duke punuar shumë
i këmbimit përdoret për t’u dhënë aksionarëve të dhe duke bërë gjëra të cilat qenë të panjohura
njëjtën vlerë relative në aksione të reja të njësisë së në epoka të kaluara, madje edhe për ta më parë.
shkrirë - shënim i përkthyesit), e kështu me radhë. Prandaj, ne duhet të themi se sistemi i tregut –
sistemi i të prodhuarit me qëllim për të dhënë,
Ne sigurisht nuk kemi arritur gjendjen ideale. dhe vetëm për t’u dhënë njerëzve të cilët vetë
Ne nuk mund të arrijmë një gjendje ideale të janë duke na dhënë diçka neve për përmirësimin
tillë, sepse kushtet në botë janë ashtu që njerëzit e kushteve tona, ky sistem mund të konsiderohet
duhet të punojnë në mënyrë që të ushqejnë shumë i zakonshëm, por ende një sistem shumë
veten. Kjo mbase, le të themi, do të jetë më pak i domosdoshëm. Ky sistem ndoshta nuk mundet
e kënaqshme se vetëm të shijojmë jetën pa pasur të krahasohet me disa manifestime të jetës
nevojë të punojmë. Në këtë sistem kemi sjellë, njerëzore në art, në religjion, në filozofi, e kështu
mjetin e këmbimit, paranë, e cila luan një rol të me radhë, por është sistem i cili i ka përmirësuar
rëndësishëm. E luan një rol për aq sa shohim, që të gjitha. Është sistemi që i ka shndërruar njerëzit,
nuk mund të zëvendësohet për çfarëdo tjetër. parardhësit e të cilëve jetonin në një nivel jetese
Prandaj, ne nuk mund të themi se kushtet nuk janë të cilin sot e konsiderojmë tepër të pakënaqshëm,
të kënaqshme në botë pasi që duhet të përpiqemi në pasardhës të cilët i përkushtohen vazhdimisht
të bëjmë pazar, duhet të provojmë të shkëmbejmë idesë të të përmirësuarit të kushteve duke
çka kemi kundër gjërave të cilat dëshirojmë t’i punuar përherë më shumë, duke studiuar kushtet
sigurojmë, e kështu me radhë. Disa njerëz thonë e natyrës përherë më shumë dhe duke gjetur
se kjo nuk është shumë e kënaqshme, se kjo i metoda përherë më të mira për të luftuar gjithçka
përket pjesës më të ulët të jetës dhe aktivitetit që e konsiderojmë të pakënaqshme. Kjo është
njerëzor. Kjo nuk është e vërtetë. mënyra e duhur e njeriut për të jetuar. Prandaj,
Të gjitha gjërat e mëdha që njeriu i ka sjellë, nëse disa njerëz thonë gjithçka në këtë botë
artet, të gjitha gjërat bujare që i kemi bërë, është keq dhe gjëja e vetme e kënaqshme nga
ndihma që u kemi dhënë njerëzve të cilët kanë pikëpamja e një filozofie më të lartësuar është
pasur nevojë për ndihmë, ndihma që u kemi të tërhiqemi nga puna aktive dhe të jetojmë siç
dhënë njerëzve në kushte të vështira, të gjitha jetonin oshënarët, përgjigja jonë ndaj tyre është
këto gjëra do të kishin qenë të pamundura, nëse “Jo!”
nuk do të kishim zhvilluar me kalimin e shekujve Shikoni përreth dhe ku të shihni përmirësimin
një sistem të tregut në të cilin ne vazhdimisht i më të vogël të kushteve, mund të thoni ky është
përmirësojmë metodat e konservimit të jetës efekti i qëllimeve dhe i punës së paraardhësve tanë.
njerëzore, duke e bërë më të dëlirë dhe duke e Ne kemi vetëm një metodë për t’i përmirësuar
bërë më të kënaqshëm nga pikëpamja etike dhe kushtet. Kjo metodë është për ta bërë të njëjtën
artistike. Prandaj, nëse i krahasojmë kushtet e siç e kanë bërë ata, të përpiqemi të arrijmë
këqija të botës me idealet të cilat i kemi në mend përherë e më shumë, e t’i përmirësojmë kushtet
për një botë më të përsosur dhe të lartë, duhet të tona përherë e më shumë.
themi se këto krahasime nuk kanë kurrfarë vlere.
Faleminderit!
Çfarë i ka bërë njerëzit më të mirë, çfarë u
ka dhënë njerëzve kushte më të mira dhe çfarë Nga anglishtja: Lekë Salihu
kanë krijuar të gjitha këto gjëra të cilat ne sot i
konsiderojmë krenari të arritjeve njerëzore, nuk
qe përshkak të disa deklamimeve, disa bisedave,

SYMBOL • 11 • 35
Musine Kokalari:
njëqind vjet
e fshehur

Robert Wilton
KRITIKË

Viti 2017 shënon njëqindvjetorin e lindjes së
Abstract
shkrimtares që konsiderohet autorja e parë shqip-
tare e botuar. Tri përmbledhjet e saj me shkrime The diverse aspects of writer-activist
popullore do ta bëjnë të rëndësishme, pavarësisht Musine Kokalari should make her a prominent
historisë së saj. Njëlloj, do t’ia japin vendin edhe figure in the history of 20th Century Albania.
Her life and death are a mirror of the country’s
në historinë e penguar të demokracisë shqiptare. possibilities and tragedies. But she was silenced
Po ashtu, ajo do të dallohej si një grua që u shfaq during her lifetime, and the continued stifling of
relativisht herët në jetën publike shqiptare. Meg- her legacy reflects a deeper discomfort about
jithatë, jeta e saj është e mbuluar nga heshtja. how we come to terms with the realities of
the past. Novelist and historian Robert Wilton
Sikurse e tërë gjenerata e saj, edhe jeta e listens to her echoes.
Musine Kokalarit u krijua në faza të ndryshme
dhe të shpejta të zhvillimit shqiptar dhe u for- ishte kundër ndikimit në rritje të Italisë në Shqipëri.
mua prej tyre. Familja e saj ishte nga Gjirokastra, Një vit pasi ajo mbërriti në Romë, Italia aneksoi
por jetonte në Turqi kur ajo u lind në vitin 1917. Shqipërinë; brenda disa muajve kishte filluar lufta
Kur tre vjet më vonë u kthyen në Shqipërinë e botërore. Roma e saj ishte një ëndërr kulturore e
pavarur, vëllai i saj hapi një librari në Tiranë. Pak krijuese, për një vajzë të lindur në Adana dhe të rrit-
para ditëlindjes së saj të 21-të filloi të studionte ur në Shqipëri. Por, ishte edhe Roma e fashizmit dhe
letërsinë në Romë. Ajo ishte shembull i një të perandoria e re italiane. Në kohën kur u kthye në
reje të kulturuar dhe relativisht kozmopolite, Tiranë dhe botonte tregimet e saj popullore, lufta
në një periudhë kur ende bënte jehonë lëvizja e botërore kishte arritur Jugosllavinë dhe Greqinë,
Rilindjes Kombëtare. Tema e saj e diplomës ishte kurse Shqipëria ishte nën një qeveri kukullash.
për Naim Frashërin, njërin nga tre vëllezërit më E kulturuar dhe idealiste, ndoshta ishte e
të njohur politiko-letrar shqiptar. Nuk është çudi natyrshme që ajo të përfshihej në politikën progre-
që ajo donte të bëhej shkrimtare. Ajo u kthye në sive. Gjatë kohës më të madhe të luftës, pushtimi
Shqipëri në vitin 1941 dhe botoi një përmbledh- kufizonte dominimin e çdo faktori shqiptar dhe
je të përrallave popullore: “Siç më thoshte nënua vrulli i pamëshirshëm i lëvizjes së Hoxhës ende
plakë”; për të vazhduar me librin e dytë dhe të nuk ishte i njohur. Mes larmisë së lëvizjeve, ndoshta
tretë me prozë të shkurtër tre vjet më vonë. ajo mund të shfaqej më shumë. Ndërmjet Frontit
Por, kjo sigurisht nuk ishte koha kur entuziazmi Komunist Nacionalçlirimtar dhe Ballit Kombëtar,
i pafajshëm letrar mund të lulëzonte pa u prekur Partia Social Demokrate u formua në vitin 1943.
nga politika. Fëmijëria e Kokalarit kishte kaluar nën Kokalari ishte një figurë këmbëngulëse për krijimin
grindjen e Zogut me rivalët e tij. Adoleshenca e saj e kësaj partie dhe qëndronte prapa programit

36 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

të partisë, i cili u botua në vitin 1944. Përveç një dhe idealiste duhej të punonte si pastruese rrugësh.
Shqipërie të pavarur të bashkuar etnike, programi i Ajo vdiq atje në vitin 1983, e braktisur nga bota.
saj theksonte drejtësinë sociale dhe lirinë politike. Në Shqipëri kishte një heshtje të trefishtë: hes-
Demokracia Sociale në Shqipëri dhe në të htja e imponuar nga shteti, nëpërmjet burgosjes,
vërtetë pluralizmi politik, ishin të dështuara. Ko- internimit dhe censurës; heshtja e imponuar nga
munistët dhe Ballistët donin të mundnin njëri- të tjerët, të cilët nuk guxonin të merreshin me
tjetrin, jo të bashkëpunonin. Udhëheqja e re dikë si Kokolari, nga frika se do të kontaminohesh-
socialdemokrate u gëlltit nga grindjet politike të in; dhe heshtja e imponuar ndaj vetes, nga ata që
vitit 1944, e pastaj në kaosin e fitores së komu- e dinin se një fjalë e gabuar mund të nënkupton-
nizmit. Kokalari u arrestua, kurse dy vëllezërit e te një dekadë tjetër burgimi. Në të vërtetë, edhe
saj u ekzekutuan nga komunistët në nëntor të kur ndokush përpiqej të fliste me Malëshovën,
vitit 1944. Një vit më vonë, kur zgjedhjet për- bashkëpunëtorin e Kokalarit, pas lirimit të tij nga
gatiteshin nga komunistët, Kokalari u dërgoi një burgu, do ta mbyllte gojën. Sipas sistemit shqiptar
kërkesë britanikëve dhe amerikanëve, në emër të të censurës, shkrimet kontrolloheshin përpara
një grupi të çrregullt jo-komunistësh, duke u bërë botimit: nuk ishte vetëm e rrezikshme të shkruaje
thirrje që të shtyhen zgjedhjet për të krijuar be- diçka provokative; ishte e pakuptimtë.
sueshmëri. Kërkesa e saj u hodh poshtë nga ale- Tingujt që na vijnë sot nga periudha e diktatu­
atët (si nga ‘një klikë e vogël dhe jo përfaqësuese’, rës janë të shtrembëruar.Tregimet individuale fla-
sipas raportit të Misionit Ushtarak Britanik) dhe sin për grindjet private ose për madhështinë poli-
Hoxha fitoi zgjedhjet me 93.7 % të votave. tike. Të vjetrit janë të mërzitur se nuk dëgjo­hen,
Ishte shembulli i fundit i marrëzisë së poli- se ankesat dhe problemet e tyre janë të pazgjid-
tikës britanike ndaj Shqipërisë në vitet 1940-ta, hura; një incident para 40 vjetësh mund të bëhet
para se të përjashtoheshin për dy breza të tërë. një lajm në faqen e parë, për të ushqyer një grind-
Në çdo fazë ata u tërhoqën nga veprimet ven- je bashkëkohore. Dosjet e Sigurimit tani janë nën
dimtare, nga frika se do të përshpejtonin disa kontrollin e një agjencie të konstituuar si duhet;
reagime të padëshiruara (hyrja italiane në luftë, por shumica e njerëzve duan vetëm thasheth-
rënia e Gre­qisë, hapja e luftës civile në Shqipëri), emet? Ndërkohë, të rinjtë nuk dëgjojnë. Nuk ka
e cila gjithsesi në fund ndodhi dhe ishte e pash- shenja se Shqipëria është angazhuar vër­tet për
mangshme. Deri nga fundi i vitit 1945, Britania po të ndriçuar të kaluarën e vet, traumat thel­bësore
përpiqej ta rregullonte Shqipërinë e re; kurse në psikologjike dhe të vërtetat e vogla vi­cioze. Hes-
fund të vitit 1946 marrëdhëniet ishin ndërprerë. htja është më e rehatshme.
Është e pamundur të dimë nëse ndonjë ndërhy­ Apeli romantik i fotos së Kokalarit në gjy­katë, re-
rje e fortë diplomatike nga ana e britanikëve dhe fuzimi i saj i shkëlqyeshëm i cinizmit dhe mashtrimit,
amerikanëve mund të kishte vonuar zgjedhjet, siç tani admirohen lehtësisht. Por, ajo grua, apeli i saj dhe
dëshironte Kokalari dhe nëse një vonesë e ti­llë do zëri i saj, u varrosën menjëherë; ky zë kurrë nuk
të kishte dhënë hapësirë ​​për të lulëzuar alterna- doli me të vërtetë. Nuancat e historisë shqi­ptare
tivat demokratike. Duke pasur parasysh praninë e nën komunizëm - realitetet e shoqërisë, të bashkë-
butë të të huajve në vend deri në këtë fazë dhe fajësisë – në mënyrë diskrete janë futur nën qilim.
dominimin në rritje të komunistëve, të dyja opsio- Sa në të vërtetë është mësuar apo marrë prej saj
net duken të pamundura. Por, me pranimin e tyre të – nga shkrimet e saj, nga politika e saj, nga shem-
heshtur të dominimit të rendit të ri, britanikët ishin bulli i saj si grua? Dy valixhe të vogla janë gjithçka
pjesëmarrës në heshtjen e një zëri të rëndësishëm që ka mbetur nga Musine Kokolari; shënime që ajo
- bashkëpjesëmarrës, siç do të bëheshin shumë. i ka bërë gjatë dekadave, shënime në skica të vogla,
Kokalari u arrestua në janar të vitit 1946 dhe u të shkruara në çdo lloj letre që ajo mund të gjente,
burgos si “sabotuese dhe armike e popullit”.Ajo kaloi mbi dekadat e fshehta të jetës së saj. Këto janë një
15 vjet në burgun e Burrelit, e izoluar dhe e torturu- trashëgimi prekëse, të ruajtura me kujdes nga ata
ar - ‘një kohë provokimesh’, e quajti ajo këtë. Pas lir- që e respektojnë emrin e saj, por për pjesën tjetër
imit, u internua në Rrëshen, ku shkrimtarja dinamike të botës ajo është ende e heshtur.

SYMBOL • 11 • 37
METATEATRI
DHE
MITI

Ag APOLLONI
KRITIKË

Teoritë e mëdha të shekullit XX janë ngri­tur
Abstract
ose mbi poezinë, ose mbi prozën. Për shem­bull,
formalizmi preferonte të parën, kurse struk­ The Living Sphinx is a play that retains the
turalizmi të dytën. Nuk ka ndonjë teori të madhe elements of the ancient theatre (mythos,
të ngritur mbi teatrin, përveç disa rasteve kur vetë ethos, pathos, catharsis), medieval theatre (bi-
dramaturgët kanë pretenduar ta ngrenë pra­k­sisin nomial: good/evil, white/black), Renaissance
e tyre në teori, apo edhe disa rasteve të periud- theatre (Mukail like Lolo, Kabil like Richard
hës postmoderne, kur disa kritikë të teatrit kanë III), neoclassical theatre (reason, clarity, con-
krijuar një terminologji me synimin për t’i krijuar stant character), romantic theatre (mixing of
theatrical types), modernist theatre (func-
konturat e ndonjë teorie të teatrit. Me të drejtë,
tionalization of décor and costumes, scenic
studiuesi i teatrit Christopher W. E. Bigsby, kon- symbolism, dancing, mixing techniques) and,
staton se teatri ka tërhequr shumë pak interesin of course, from postmodern theatre as this
e teoricienëve të mëdhenj (2000:11). Fakti që te- play was written according to its principles.
atri është fizik, tridimensional dhe i drejtpërdrejtë,
shton ai, mund t’i ketë frikësuar kritikët (2000: 2). Key words: metatheatre, myth, fallocentrism,
Ndërsa studiues të tjerë, duke e parë dramën si postmodernism, performance, intertextuality,
intratextuality, iconoclastic
tekst të lidhur me mediumin e teatrit, si problem
shqetësues e shohin autorësinë dramatike, e cila e deklamuar dhe shohim per­ for­
mancën. Teksti
në rastin e inskenimit, është autorësi kolektive. është vepër e autorit, diskursi i de­klamuar është
Në shikim të parë, ky problem duket më shumë tekst i artikuluar nga aktorët, kurse performanca
një keqkuptim sesa shqetësim shkencor, por kur nënkupton shfaqjen e luajtur nga aktorët dhe të
shihet historia e dramës si fat i përbashkët me hi- konceptuar nga regjisori, i cili, ndryshe nga kohët
storinë e teatrit, atëherë mund të shihet se trans- e mëparshme kur bënte thjesht inskenimin, në
formimi i dramës është kushtëzuar gjithmonë nga teatrin modern dhe postmodern e pasuron edhe
transformimi i teatrit dhe anasjelltas. Derisa poe- kuptimin e tekstit. Duke e parë dramën nëpër
zia dhe proza nuk lidhen me ndonjë hapësirë, apo këto shkallë, Kerstin Schmitd e sheh atë të pan-
ndërtesë, drama nuk funksionon ndryshe. Autori dashme nga teatri, prandaj e quan teatër të trans-
edhe kur është duke e shkruar dramën, krijon formimit dhe shton se pjesa më e mirë e dramave
konturat hapësinore në mendjen e tij. Na­tyrisht që postmoderne nuk ka qenë atraktive për audiencën
drama edhe lexohet si tekst, por testin e kalon në masive (2005: 16). Kjo domethënë që teatri post-
skenë. Vlerësimi final i dramës, pra, bëhet vetëm modern, në shumicën e rasteve, s’ka arritur ta
atëherë kur lexojmë tekstin, dëgjoj­më diskursin zbatojë parimin e kodimit të dyfishtë, që është

38 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

kusht themelor i prozës postmoderne. ltat i shkrirjes së shumë modeleve teatrale dhe si
Pasi poetika postmoderniste është e hapur vetëdijesim i autorit mbi risitë e teatrit postmod-
ndaj poetikave të mëparshme letrare, edhe dra­ ernist, që erdhi si vazhdim i natyrshëm i teatrit
ma postmoderniste vjen si sintezë e poetikave avangard, neo-aristotelian, por edhe si ikje nga
të ndryshme, të cilat herë i përvetëson, herë i antidrama, pasi që postmodernizmi mund të shihet
iro­nizon, por kurrë nuk i injoron. Poetika e tillë njëkohësisht si zgjatim logjik i moder­nizmit dhe si
sintetizuese shfaqet si një post-poetikë, e cila, jo reaksion opozicional i tij (Schmidt, 2005: 20). Ashtu
për shkak të hapësirës së kufizuar, por për shkak si romani që mban status të dyfishtë kategorial
të konceptit shpesh krejtësisht eksperimental, ka (trembëdhjetë tregime që mund të bënin një roman),
rrezikuar ta largojë publikun. Në fakt, ky teatër që edhe libri me drama lejon leximin alternativ: si
ka larguar publikun mund të ketë qenë postmod- triptik konceptual dhe si tri drama autonome. Të
ern (si periudhë), por nuk ka qenë postmodernist tri dramat i lidh titulli dhe parateksti përkatës
(si poetikë), sepse ka anuar kah antidrama, e cila që shënjon tendencën autoriale për zhveshjen e
për­faqëson modelin ultramodernist, i cili nuk e mitit, tendencë kjo që është ironike, pasi autori
njeh kodimin e dyfishtë. thjesht refuzon rrëfimet e mëdha të paketuara si
Drama postmoderniste ka një orientim meta­ ideologji dhe i zhvesh mitet për t’i veshur me ide
dra­matik, strukturohet si palimpsest dhe mund të reja, pra për t’i risemantizuar.
të shihet edhe si kontaminim i praktikës nga teoria Kështu, sintagma mite të zhveshura, që i refero-
(Pavis, 1986: 19). Madje, me të drejtë, ajo shihet si het një slogani socrealist, nënkupton mite të
teatër i teorisë, ndërsa Hans-Thies Lehmann e quan ironizuara. Pasi ironizohen mitet, dramat shfa­qen
teatër postdramatik, i cili, sipas tij, është neglizhuar si parodi, ngaqë parodia përmbys metarrë­fimet,
nga kritikët, sepse ka refuzuar të kategorizohet. kanunet dhe historitë. Në dramën e parë përm-
Pra, problemi nuk është te drama, por te teo­ria. byset miti i gjakmarrjes, në dramën e dytë retush-
ohet e modifikohet miti i flijimit dhe në dra­mën
Mite të zhveshura e tretë ironizohet miti i mbretëreshës ilire, duke
u konstruktuar një version privat dhe origjinal i
Në po atë vit që botoi romanin e parë, Vdekja fundit të saj si mbretëreshë.
më vjen prej syve të tillë (1974), që sjell për herë
të parë modelin postmodernist në letërsinë shqi­ Sfinga e gjallë
pe, Rexhep Qosja nisi ta shkruajë dramën e parë,
Sfinga e gjallë, e cila u inskenua në vitin 1976,1 ndër­sa Meqenëse teatri postmodern bën demitizimin
u botua në vitin 1978, bashkë me dy dra­ma të tjera e metarrëfimeve si “të vërteta” ideologjike, dra-
(Beselam, pse më flijojnë dhe Vdekja e një mbretëreshe), ma Sfinga e gjallë ndjek të njëjtën rrugë, duke bërë
nën titullin e përbashkët Mite të zhveshura.2 Ashtu demitizimin e të drejtës kanunore për gjakmarrje.
si romani që erdhi si rezultat i poetikës së konit, një Kjo dramë dallohet për nga statusi i dyfishtë i lo-
sintagmë e përdorur nga autori për të shenjuar jës: loja si tekst i destinuar për t’u luajtur dhe loja
postmodernizmin e tij, edhe drama erdhi si rezu- si tallje me temën. E para i jep dramës kara­kter
rituali, e dyta i jep status parodie.
1
Regjisor i shfaqjes: Lubisha Georgievski. Rolet: Istref Be­ Sfinga e gjallë, si metadramë, manifeston të gjitha
golli (Kabili), Xhevat Qorraj (Habili), Isa Qosja (Lami), Melihate elementet e rëndësishme të poetikës së teatrit
Ajeti (Undina) etj. Kjo dramë mori shtatë çmime në Festivalin e
Teatrove Profesionistë në Shabac të Serbisë dhe përgjithësisht
po­stmodern, përfshirë këtu intertekstin, pastishin,
cilësohej si “shfaqja më e mirë e shfaqur ndonjëherë në Teatrin fragmentaritetin e karaktereve, teatrali­tetin, ironinë,
Krahinor të Kosovës.” Po ashtu, nga kjo dramë, në vitin 1997 u paradoksin, kodin e dyfishtë etj. In­ter­teksti e bën
realizua edhe filmi Vallja e çmendur nga Isa Qosja. atë të shihet si nyje në një rrjet prej kryeveprash
2
Botimi i parë (1978) dhe botimi i dytë (1983) i librit
botërore; pastishi shfaq imiti­ min e modeleve të
Mite zhveshura ka tri drama (në fakt, dy drama dhe një
monodramë), kurse botimi i tretë (2003) ka dy drama dhe dy dramës bashkëkohore; fragmentariteti i karakter-
monodrama. Pra, te botimi i tretë është shtuar monodrama eve përjashton mundësi­në e ndërtimit të biografive
Bardha, por ky botim është koleksion i dramave të autorit, jo të personazheve, duke sugjeruar që personazhet të
sistem konceptual i tij.

SYMBOL • 11 • 39
shihen si figura, jo si njerëz; teatraliteti shkaktohet në vëllimin e dytë të ditarit të tij: Qëllimi kryesor pse
nga gjuha metaforike dhe intelektualiste, si dhe e kam shkruar këtë dramë është: demistifikimi, në të
nga disa veprime artificiale (veprimet e fqinjëve vërtetë çmitizimi i gjakmarrjes si një e keqe e madhe
dhe vallëzimi); ironia në ballafaqim me temën e në jetën tonë kombëtare. Kam supozuar, ende nuk jam
madhe prodhon parodinë; paradoksi zbulohet me plotësisht i sigurt a me të drejtë, se këtë çmistifikim, këtë
fqinjët që janë një lloj kori që bën aminin, pa e çmitizim të gjakmarrjes do ta arrij më mirë, më bind-
kuptuar lutjen, ndërsa kodi i dyfishtë përmban dy shëm, më domethënshëm në qoftë se atë, gjakmarr-
linjat e dramës, njërën nëpërmjet tensionit dra- jen, e shoh si përbërës ndjenjor të krimit në botën e
matik që shfaq kuptimi semantik, kurse tjetrën sotme në përgjithësi. Krimi është mjeti me të cilin në
nëpërmjet provokimit intelektual që fsheh kup- botën e sotme synohet, dhe shpesh arrihet, zgjidhja e
timi semiotik. shumë problemeve, shumë çështjeve. Krimi në botën
Pasi teatri postmodernist, metadramatik, kara­ e sotme është bërë mjet i pushtetit, mjet i sundimit, mjet
k­te­rizohet nga vënia e së vërtetës në pikëpyetje, i politikës së brendshme dhe mjet i politikës së jashtme –
duke u artikuluar përgjithësisht si dramë sugjes- mjet i shtetit (Qosja, 2014b: 51-52).
tive që ngre pyetje dhe si dramë që pastishizon tek- Ky shënim është bërë më 22 shkurt 1975,
stet dhe kanonet tradicionale, edhe Sfinga e gjallë re- por tingëllon sikur të ishte shkruar sot. Kjo
fuzon të vërtetën kanunore, primitive dhe ndërton të domethënë se qëllimi i autorit dikur dhe qëllimi
vërtetën moderne, intelektuale. Autori insiston të i lexuesit sot, janë identikë e, për rrjedhojë, nuk
tregojë që nuk përbën krim shkëputja nga tradita ndryshon as qëllimi i veprës. Qosja e shihte gjak-
që glorifikon krimin: marrjen jo si akt për të mbrojtur nderin e familjes,
por si akt kriminal, si akt destruktiv, i kënduar si
KABILI akt trimërie në traditën popullore (2014b: 53).
Nisjani! Valle, këngë! Sonte ose kurrë! Ne jemi Në ditar, autori jep edhe disa të dhëna intere-
palca e gjinisë sonë. sante për dramën. Më 30 shtator 1974, tregon që
e ka përfunduar versionin e parë të dramës.Tregon
FQINJËT për kokëçarjet që ia ka sjellë akti i tretë dhe per-
Ne jemi palca e gjinisë sonë… sonazhi i Lamit, ky personazh “i parëndësishëm”,
por që përpiqet të bëhet i rëndësishëm: i rëndësishëm
HABILI në më­nyrë tragjikomike (2014a: 501). Më vonë, pasi
Ne jemi e zeza e gjinisë sonë… ki­sh­te lexuar një keqinterpretim të veprës së tij, au-
tori tre­gon që vrasësi i të dashurit të Undinës nuk
KABILI është Lami, por Dini (2014b: 157).
Që zbaton urdhrat e trashëgimisë… Pastaj, më 6 mars 1975, autori na tregon për
problemet me titullin: Titullin punues, “Kabili dhe
FQINJËT Habili”, më në fund e kam hequr. Për lexim disa ko-
Që zbaton urdhrat e trashëgimisë… legëve të Redaksisë së “Jetës së Re” ua kam dhënë
me titullin “Vdekja pa kurorë” që, po ashtu, nuk më
HABILI duket i përshtatshëm: është patetik. Këtë titull në të
Që zbaton urdhrat e marrisë… vërtetë e zgjodha prej një radhe titujsh të tjerë, siç
janë: “Ora bie dymbëdhjetë”, “Satana ante portas”,
(2017: 128-129) “Sfinga e zgjuar”, “Hidra”, “Dyluftimi me lanetin”.
Asnjëri prej këtyre titujve nuk më kënaq, sepse asnjëri
Ditari mbi dramën nuk e shpreh në masën e dëshiruar qëndrimin tim
ndjenjor, etik, mendimor ndaj gjakmarrjes (2014b:
Umberto Eco thotë se kur flasim për veprat le­ 58).
trare, nuk duhet t’i harrojmë tri qëllimet: qëllimin Gjithashtu, autori shpjegon se çfarë synonte
e autorit, qëllimin e veprës dhe qëllimin e lexuesit. të simbolizonte me Kabilin dhe Habilin: Me per­so­
Këtu, qëllimin e autorit e ka deklaruar vetë autori nazhin e Kabilit dhe të Habilit në të vërtetë bëj për­

40 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

pjekje të simbolizoj e kjo të simbolizoj në këtë mes drenushë, është një qenie e brishtë, e trembur,
do të thotë të përgjithësoj një anë të shpërfytyrimit në këtë dramë brutale, kurse Undina, emri i së
etnopsikologjik (2014b: 52). cilës i referohet nimfës së ujit që jeton pranë ujë-
Në ditar autori jep edhe një sugjerim për kriti­ varave të pyjeve të virgjëra, simbolizon shpirtin
kët që do ta analizojnë dramën e tij: Prej kokës së e pastër, e cila e humb dashurinë e parë të saj
skulpturuar do të duhej të nisej çdo kritik që merret ta dhe e fiton simpatinë e publikut, duke refuzuar
interpretojë dhe ta shpjegojë dramën “Sfinga e gjallë” “dëshirën” perverse të shpirtit të ndytë, Kabilit.
(2014b: 155). Ndërsa, Veqili është një lloj djalli qyqar, ashtu siç
janë edhe fqinjët hipokritë, që mbajnë anën e të
Pushka e Çehovit fortit, jo anën e të drejtit.
Pushkët e varura në mur vrasin në skenë dhe ja­
Në terminologjinë e teatrit është i njohur shtë skene. Drama mbyllet ashtu siç nuk do të prefer-
principi i quajtur Pushka e Çehovit, nëpërmjet të onte Aristoteli: me kufoma në skenë. Por, nëpërmjet
cilit thuhet se çdo element në dramë duhet të kësaj mbylljeje, autori realizon te publiku funksionin
jetë funksional. Sipas Çehovit, nëse në fillim të që kërkonte Aristoteli: katarsisin shpirtëror.
shfaqjes qëndron varur një pushkë, në fund të saj Kështu, Sfinga e gjallë u përmbahet katarsisit
ajo duhet të shkrepë. të Aristotelit, pushkës së Çehovit, fragmentarite-
Në dramën Sfinga e gjallë, në fillim të aktit të tit të Brehtit, absurdit të Kamysë, ndërsa krisma
parë na paraqiten dy pushkë të varura në mur: e fundit e Lamit është jehonë e revoltës sartriane
Në murin e majtë është varur një pushkë e vjetër, për një angazhim humanist.
kurse në murin e djathtë një pushkë e re. Në fund të
dhomës, qëndron një bust si model për qitje me Interteksti
pushkë. Në të Kabili e ushtron Lamin si të goditet
koka e tjetrit, i cili është në lidhje me Undinën, Roland Barthes thotë se kur jemi duke lexuar
të cilën, siç kuptohet nga fundi i dramës, e dëshi- një vepër, shpesh na duket sikur diçka të tillë e
ron Kabili. Kabili insiston që të merret në shenjë kemi lexuar edhe më parë e kjo nënkupton in-
koka, asnjë pjesë tjetër. Tjetri është intelektual, tertekstualitet. Kjo déjà lu (tashmë e lexuar) që
prandaj duhet goditur në kokë. Zhvillimi mendor na shfaqet gjatë aktit të leximit, provokon aktin e
i sjell ankth shpirtëror Kabilit. Nëse goditet koka, kërkimit intertekstual.
mbrohet tradita primitive, mbrohet gjakmarrja. Jo Duke lexuar Sfingën e gjallë e kemi të pamun-
rastësisht fjala kokë përdoret aq shpesh në dramë: dur t’i shpërfillim lidhjet intertekstuale. Titulli sa
gjithsej 56 herë. na largon në kohë dhe hapësirë nëpërmjet em-
Lami është karakter i pavendosur, ai nuk mund rit (Sfinga) duke na kujtuar Egjiptin e lashtë, apo
t’ia kthejë fjalën Kabilit, por as nuk mund ta vrasë edhe Edipin, po aq na afron nëpërmjet mbiemrit
të dashurin e Undinës. Duke e ditur këtë paven- (e gjallë), duke na sugjeruar që vendi ynë është
dosmëri të tij, herën e dytë me të shkon edhe përplot qenie të tilla, monstra moderne. Pastaj,
Dini. Pra, më i riu (Lami) dhe më i vjetri (Dini) Habili dhe Kabili na lidhin me tekstin kuranor, që
shkojnë për të kryer një vrasje që për njërin vjen si jehonë e tekstit biblik (Abeli dhe Kaini).
është krim, kurse për tjetrin është nder. Vrasjen Kur në ditar, më 30 shtator 1974, Qosja tre­
e kryen Dini, por “krenaria” i lihet Lamit, ndërsa gon që sapo e ka përfunduar draftin e parë të
faji i ngarkohet budallait të familjes, Mukailit, i cili dramës, në shënimin pak më sipër sapo ka folur
arrestohet. Kabili refuzohet nga Undina. Habili për Riçardin e Tretë të Shekspirit. Kjo nuk është
vritet nga Kabili, kurse ky vritet nga Lami. Kështu, lidhje rastësore. Kabili është krijuar si një lloj kip-
më në fund, më i riu vret, por vret të keqen, tra- ci shpirtëror i Riçardit të Tretë, madje skena ku
ditën primitive. ai ia shfaq “dashurinë” Undinës pasi ia ka vrarë
Dy femrat e dramës, Hinda dhe Undina, me të dashurin, duket sikur insiston për ta krahasuar
fjalët dhe fatet e tyre, vetëm sa e shtojnë dramën me skenën ku Riçardi i Tretë ia shfaq dashurinë
emocionale. Hinda, emri i së cilës do të thotë Lady Anës, pasi ia ka vrarë burrin. Po ashtu, Mukai-

SYMBOL • 11 • 41
li3 ruan relacione me Lolon e Mbretit Lir, ashtu si azh veprave të lashta dhe të shenjta, me shumë
edhe shorti në skenë është një detaj nga dramat përsëritje, me shumë enumeracione, shpesh si një
shekspiriane. stërvitje retorike që insiston ta ngulisë argumen-
Në anën tjetër, fqinjët janë një lloj kori qe­ tin në mendjen e marrësit.
sharak, që vijnë si deformim i qëllimshëm i korit Prologu, që sugjeron një dialog intim mes “atij”
antik. Gjithashtu, Kabili mund të shihet edhe në (që vritet nga Dini) dhe Undinës, duket si një dialog
relacion me Kaligulën e Albert Camus. Autori që­ mes Xhezairit dhe Rinës. Undina e dramës dhe Rina
llimisht nuk jep të dhëna për relacionin Kabil – e romanit nuk dallojnë në diskurs dhe në ndjenja,
Undinë, në mënyrë që të lihet e hapur mundësia po ashtu edhe “ai” i prologut dhe Xhezairi i kapitul-
e intepretimit për prirjen e Kabilit drejt inces- lit Romana, janë të shqetësuar prej “syve të këqinj”.
tit, si lidhja e Kaligulës me Drusilën. Madje, duke Ajo i thotë:“Do të jetosh përkundër syve të këqinj,”
qenë Albert Camus autor i preferuar i Qosjes, ndërsa “ai” ka frikë se vdekja do t’i vijë prej syve të
shoqërimet në ide dhe poetikë vërehen jo rrallë. tillë. “Ai” ka frikë nga tipat si Veqili dhe si Kabili, ash-
Njëjtë ndodh edhe me Jean-Paul Sartre-in, jo vetëm tu siç ka frikë edhe Xhezairi nga Danjolli, që është
me Duart e ndyta, por më gjithë veprën e tij. njëherësh Veqil dhe Kabil, spiun dhe katil.
Lidhjet e tilla, të një teksti me tekstet e tjera, Përveç prologut, që menjëherë invokon kraha-
gjithmonë janë parë si pasuri e tekstit të ri.Autorët simin me romanin, drama Sfinga e gjallë trashëgon
postmodernë insistojnë që vepra e tyre të lidhet të gjitha shenjat e diskursit të prozës së Qosjes.
me sa më shumë tekste, për t’i dhënë asaj sa më Madje figurat tipike të prozës së tij (anafora, enu-
shumë kuptime. Rexhep Qosja, si autor me vetëdi- meracioni, antiteza, ironia, paradoksi, erotema
je postmoderniste, e shkruan dramën sipas asaj që etj.) e karakterizojnë edhe dramën e tij.
ai e quan poetikë e konit, që justifikon përthithjen e Anafora është figurë e poezisë, por
shumë poetikave dhe të shumë referencave. Qosja si autor me vetëdije postmoderne, prak-
Sfinga e gjallë bën kthesë në dramaturgjinë tikon përzierjen e zhanreve për ta bërë tekstin jo
shqiptare për disa arsye: ajo riviziton ironikisht të vetëm polifonik, por edhe proteiform. Përdorimi i
kaluarën; thuret si rrjet me referenca nga tradita anaforës në dramën e tij vjen si strategji retorike
shqiptare dhe ajo botërore; diskursin dramatik e për ta përforcuar dhe imponuar mendimin. Nëse
kthen në diskurs ikonoklastik, duke parodizuar pas çdo pike, kalojmë në rresht të ri, anafora
kanunin; ironizon absurdin autokton dhe struk- bëhet edhe më e dukshme, si në këtë rast:
turohet si pastish teatral dhe brikolazh tekstual.
Kjo është drama e parë shqipe ku mund të Ka shkuar diku, tek s’do të duhej të shkonte.
përjetohet bukuria e brikolazhit. Ka shkuar diku, tek ka përtuar të shkojë.
Ka shkuar diku, prej nga kush e di si do të kthehet.
Intrateksti
(2017: 59)
Intrateksti si relacion i një konteksti inter-
nal, apo si lidhje e kërkuar brenda një vepre, apo Apo edhe në rastin kur anafora përmban
brenda disa veprave të një autori, na mundëson brenda antitezën, nëpërmjet një diskursi poten-
ta shikojmë krijimtarinë artistike të Qosjes si një cialisht paralajmërues:
vepër e vetme e përbërë nga tekste të zhanreve
dhe temave të ndryshme, një vepër që e uni- Ka shkuar me dy këmbë e mund të kthehet i çalë.
fikon stili specifik, që është i dallueshëm në gjithë Ka shkuar me dy duar e mund të kthehet sakat.
letërsinë shqipe, pasi vjen si një stil që u bën hom- Ka shkuar me dy sy e mund të kthehet i verbër.
3
Mukaili, me të folurën e tij kaotike dhe dyshuese, ngjan
Ka shkuar me dy veshë e mund të kthehet i shurdhër.
edhe me personazhin Salvatore të romanit Emri i trëndafilit, Ka shkuar me një palë mend e mund të kthehet
por pasi romani i Umberto Eco-s është shkruar disa vjet më pa asnjë…
vonë (më 1980), nuk mund të flasim për intertekstualitet,
duke u nisur nga drama, përderisa interteksti (në kuptimin
që ia jep Barthes, kur e barazon me dejá lù) është lidhje mes (2017: 59)
një teksti dhe teksteve që i kanë paraprirë.

42 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

Enumeracioni si figurë që amplifikon dhe sipëror: Unë jam këtu; askush tjetër! Ai është vetëm
specifikon përshkrimin, haset herë si gradacion, hija ime e zbehtë (2017: 99). Ndërsa, Habili e sheh
herë si konkretizim, herë si banalizim i “burrnisë” mizorin si qyqar që nëpërmjet krimeve dëshiron
kanunore. Rastin e parë mund ta ilustrojmë me të duket i madh në sytë e të tjerëve: sa më të vogël
këtë: e kam rritur, e kam përkundur në djep, i kam ta ndiesh veten, aq më të rëndë do ta kesh dorën
kënduar këngë, i kam kallëzuar fjalë, e kam vesh- (2017: 114).
ur dhe e kam mbathur, e kam mësuar të më quajë Të gjitha veprat letrare të Rexhep Qosjes
nënë (2017: 49), apo: Tërë ditën e kam ndjekur: ku janë të ndërtuara sipas modelit të antitezës. Në
ka qenë, me kënd është parë, ku do të shkojë sonte, to, antiteza përmban brenda vetes kritikën dhe,
kur do të kthehet në shtëpi, do të jetë vetë apo me për t’i ikur strukturimit skematik, shkon drejt
tjetër kënd (2017: 77); rastin e dytë mund ta ilus- një përgjithësimi simbolik. Habili dhe Kabili nuk
trojmë me këtë: Nëpër terr kam parë shumë njerëz: janë karaktere, apo tipa, por janë arketipa kura-
burra, gra, nëna, motra, vasha, djem, foshnje (2017: norë-biblikë të së mirës dhe të së keqes.
70), kurse për rastin e tretë mund ta përdorim Ironia, figurë përfaqësuese e postmodern-
enumeracionin ironik të Habilit për “heroizmin” izmit, në këtë dramë e karakterizon diskursin e
e katragjyshit, stërgjyshit, gjyshit, babait, xhaxhait Habilit dhe të “korit” komik. Ironia e Habilit del,
etj.: për shembull, nëpërmjet pyetjeve të tilla si:

Katragjyshi i filanit ka vrarë katragjyshin e fiste- Më thuaj të lutem, meqë aq mirë e njeh të djesh-
kut; stërgjyshi i fistekut, ka vrarë katragjyshin e filanit; men, ndërmjet vrasjeve a ka pasur pushim? Dhe, në
stërgjyshi i filanit, ka vrarë stërgjyshin e fistekut; gjyshi qoftë se ka pasur, çfarë është bërë? Janë zgjatur du-
i fistekut, ka vrarë stërgjyshin e filanit; gjyshi i filanit, art e paqes, apo janë bërë ushtrime në koka?
ka vrarë gjyshin e fistekut; babai i fistekut, ka vrarë (2017: 116)
gjyshin e filanit, babai i filanit, ka vrarë babanë e
fistekut; xhaxhai i fistekut ka vrarë babanë e filanit; Gjysma e dytë e fjalisë së fundit shfaq haptas
xhaxhai i filanit ka vrarë xhaxhanë e fistekut; xhaxhai ironinë me Kabilin. Po ashtu, kur Habili thotë Do
i dytë i fistekut ka vrarë xhaxhanë e dytë të filanit; të përgjigjeni para gjyqit të ndërgjegjes!, fqinjët, duke
xhaxhai i tretë i filanit, ka vrarë xhaxhanë e dytë të mohuar ekzistencën e ndërgjegjës edhe si fjalë,
fistekut; xhaxhai i tretë i fistekut, ka vrarë xhaxhanë artikulojnë një diskurs ironik në kurriz të tyre:
e tretë të filanit; xhaxhai i katërt i filanit, ka vrarë
xhaxhanë e tretë të fistekut; xhaxhai i katërt i fiste- FQINJI I PARË
kut, ka vrarë xhaxhanë e katërt të filanit; mandej i Çfarë the?
pesti të katërtin, i gjashti të pestin, i shtati të gjashtin,
i teti të shtatin… Dhe, ashtu, me radhë, derisa nuk FQINJI I DYTË
ka mbetur puna në dëmin e filanit apo të fistekut. Ç’është kjo?
Tani e kanë radhën: të bijtë e baballarëve dhe të bijtë
e xhaxhallarëve, nipat dhe stërnipat, të bijtë e nipave FQINJI I TRETË
dhe të bijtë e stërnipave. Le të merren vesh, siç janë S’e kuptoj atë fjalë.
marrë të parët e tyre: nëpër grykën e pushkës!
FQINJI I KATËRT
(2017: 116) S’e kam dëgjuar kurrë!

Antiteza, si figurë mbi të cilën Qosja krijon (2017: 109-110)
dramën dhe prozën, shfaqet në ballafaqimin mes
të mirës dhe të keqes të personifikuar nga Habili Njësoj ndodh edhe kur Undina, për të mësuar
dhe Kabili: Kabili dhe Habili: dy gjysma të një tërësie, se kush do të jetë viktima e Kabilit, i pyet fqinjët,
që janë bashkë e duhet të ndahen (2017: 98). Por, të cilët i përgjigjen:
në raport me Habilin, Kabili e konsideron veten

SYMBOL • 11 • 43
FQINJI I PARË ironia dhe antiteza, edhe paradoksi ka për bazë
I ka trashëguar borxhet e babait! kundërthënien, por ndryshe nga ironia që përqesh
e kritikon, apo nga antiteza që thjesht afron të
FQINJI I DYTË kundërtat, paradoksi çudit dhe huton. Nëse nga Ha-
E përmendin shpesh disa gra! bili, që është i mençur, presim ironinë, atëherë nga
Mukaili që është i çmendur, por thotë edhe gjëra
FQINJI I TRETË të mençura, duhet të presim paradoksin. Mukaili
E ka hijen e gjatë e të rëndë! është paradoksal, sepse nën petkun e marrëzisë
fsheh të vërtetën. Përkufizimi që ia bën demagog-
FQINJI I KATËRT jisë, është një përkufizim i drejtë, por paradoksal,
E ka namin të madh! sepse nuk pritet prej tij që ta dijë: Demagogjia është
nusja, që përjashta duket poezi, e përbrenda është dhi
(2017: 110) (2017: 55). Mukaili, i cili duket se është shoqëruar
më shumë me Habilin, është një vargnues, rimues,
Me fjalët e fqinjëve duket sikur tallet autori, që nuk ia del të thurë poezi si “mjeshtri” i tij, por
prandaj këtu ironia kuptohet vetëm nëse shihet në vend se me fraza poetike, ia del ta thotë të vër-
në relacionin personazh – autor. tetën me fraza lunatike. Madje Dini e sheh Mukailin
Ironia si një mënyrë e të folurit si zëdhënës të ideve të Habilit:
kundërthënës (mes asaj që mendohet dhe asaj që
thuhet) që i karakterizon njerëzit inteligjentë, në KABILI
këtë dramë përfaqësohet nga Habili, qëndrimi i të Mos ia vini veshin, se nuk di ç’thotë, budallai.
cilit ndaj fqinjëve është ironik, si në këtë rast:
DINI
Shikoji! Shikoji! Nuk e dinë ende se për kënd Me gojën e vet, sikur thotë ato që mendon Habili.
është fjala! Flasin e nuk dinë për çka flasin! Ia djegin (2017: 94)
kokën e s’dinë pse ia djegin! E hapin varrin e s’dinë
kë do ta varrosin! Kabili që s’i duron të vërtetën, të drejtën dhe
(2017: 89) të mirën, nuk i duron pranë vetes as Habilin, as
Mukailin, madje as Hindën. Kur Habili e quan
Kështu, në këtë dramë ironia herë i lihet Kabilin sfingë të gjallë, me kokë të bukur, njeriu, me
Habilit, herë u lihet fqinjëve si tallje e tyre me trup të shëmtuar, shtaze, ky ia kthen në mënyrë
vetveten, apo edhe si tallje e autorit me ta, ndon- paradoksale, duke u çjerrë: Hesht! Ti je aq i nder-
jëherë edhe Veqilit, i cili punën e spiunit thotë se shëm, sa që m’i çon të vjellat! (2017: 124).
e kryen me ndërgjegje: Nga kjo çjerrje e Kabilit të fëlliqur që neveri-
tet nga Habili i pastër, kuptohet se në ç’shkallë ka
VEQILI arritur paradoksaliteti.
Në qoftë se prapë dështon, Erotema, e njohur ndryshe edhe si pyetje re-
(e shikon Lamin me kujdes) torike, është pyetje që ka përgjigjen brenda vetes.
mos të jem unë fajtor. Edhe herën e kaluar, e kam Ajo përdoret për të zgjuar vëmendjen ndaj temës
kryer punën me ndërgjegje. së diskursit dhe është një mënyrë trajtimi e llogaritur
(2017: 78) në mënyrë admiruese për të krijuar një përshtypje të
Ironia qoftë kur janë të vetëdijshëm per- fuqishme të së vërtetës së një subjekti, pasi ajo sfidon
sonazhet, apo qoftë kur personazhet janë ironikë pamundësinë e kundërshtimit (Williams, 1850: 129).
pa vetëdije, gjithmonë është një shkelje e syrit që Ashtu si në gjithë diskursin e Qosjes (të folur
autori ia bën lexuesit, apo publikut. dhe të shkruar), edhe në këtë dramë erote-
Paradoksi, ashtu si ironia, është figurë dom- ma është figurë dalluese. Kur Kabili e urdhëron
inante në veprat postmoderne, pasi që vetë Lamin që të vrasë për t’u bërë burrë, Habili tallet
postmodernizmi cilësohet si paradoksal. Ashtu si me të nëpërmjet një pyetjeje retorike: S’keni gje-

44 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

tur mënyrë më të mirë që ta burrëroni?! (2017: 149). KABILI
Po ashtu, kur kupton se kujt ia kanë lënë fajin për Lami! Akoma je fëmijë, që prej gjinjve s’është
vrasjen, Habili i afrohet Kabilit dhe shpërthen me shkoqur. Kur do të bëhesh burrë? Kurrë! (Lami hesht)
breshëri pyetjesh retorike:
DINI
Mukailit ia ke lënë fajin, ë? Të pafajshmit, ë? Të Tani del fjala, flasin fqinjët dhe bëhet më keq se
voglit, ë? T’i bën vrasjen e ai paguan fajin, ë? Gjithmonë mos të kishe shkuar.
i vogli, ë? Gjithmonë i pambrojturi, ë? Gjithmonë ashtu,
ë? Edhe sorra e madhe e mbron sorrën e vogël e ti i KABILI
shikon i gëzuar viktimat, ë? As ofshan, as pendohesh, Turp, hodum, turp!
ë? Ti urdhëron e ata të dëgjojnë, ë? Deri kur kështu, ë?
LAMI
(2017: 149) (ngre pushkën)
Hajdeni! Luani vendit! Vetëm një hap! Si këtu, si
Diskursi fallocentrik atje! Hajdeni!

Më 1927, Ernest Jones krijoi termin fallocentrizëm KABILI
për ta kundërshtuar teorinë e Sigmund Freud-it për (tërhiqet)
identitetin seksual femëror si identitet me mungesë Lami! Mos u ngut! Kur të ngutet më së shumti,
fallosi (gr. fallos – penis) që ia krijon femrës idenë e ndalu, se të del më mirë, ty dhe ne.
të qenit e kastruar, ide kjo që u mbështet edhe nga
Lacani dhe nuk shkoi përtej konceptit aristotelian (2017: 72)
për femrën si njeri të pakompletuar, apo edhe të
deformuar. Feministët, me të drejtë, e kanë kundër- Pra, fallocentrizmi këtu është jo vetëm diskurs,
shtuar këtë teori seksiste, pavarësisht tendencës por edhe motiv që e vë dramën në lëvizje. Patri-
së Janet Malcolm-it për ta “sqaruar” konceptin e arkalizmi dhe fallocentrizmi këtu janë të ndërlidhura:
Freud-it, duke thënë se koncepti i tij ishte një përsh-
krim, jo rekomandim (1995: 87). KABILI
Në përgjithësi, letërsia shqipe karakterizohet Desha t’ju provoj, a do të bëni ashtu siç tregoni.
nga diskursi androcentrik, pasi bota shihet me Rrini këtu, pritni se shkoj unë dhe s’kthehem si ti. (E
sytë e meshkujve. Numërohen në gishta rastet tregon Lamin me gisht)
e shfaqjes së diskursit të kundërt, gjinocentrik. LAMI
Por, ndryshe nga ai diskurs dominant, Sfinga e O, jo ti! Kur shkon koka, trupi s’di çka bën!
gjallë fokusohet në diskursin fallocentrik, që do (2017: 93)
të thotë se tashmë diskursi nuk lidhet thjesht me
mashkullin, por në veçanti me një organ të tij, i cili, Sipas rregullave patriarkale, babai është koka
sipas mentalitetin mashkullor dhe patriarkal, për- e familjes, prandaj fjala e tij është ligj. Kabili vret
cakton identitetin e mashkullit si qenie superiore për dy arsye: e para, sepse s’mund të jetojë pa e
ndaj femrës. dëmtuar dikë dhe, së dyti, sepse dëshiron ta heqë
Diskursi fallocentrik e karakterizon Kabilin, një pengesë nga rruga (viktima është i dashu-
i cili, si përfaqësues i mentalitetit patriarkal, kur ri i Undinës, të cilën Kabili e dëshiron). Kështu,
kupton që Lami nuk e ka kryer vrasjen, fillon “ta mendimi i Habilit se për dy gishta vend të zi, këtu
godasë nën brez”, duke e provokuar me hipo- shpesh janë lënë kokat (2017: 62), merr kuptim
forën dhe antihipoforën: Kur do të bëhesh burrë? sidomos në skenën ku Kabili i “hapet” Undinës.
Kurrë!, dhe pastaj duke e quajtur hodum (njeri pa Kabili si mizor që është mendon vetëm për vrasje
testikuj, pra i paaftë seksualisht). Dhe është ky di- dhe seks. Madje, ai Undinën nuk e dashuron, por
skurs fallocentrik, që tensionon situatën: thjesht e dëshiron.
Si personazh seksist, Kabili nuk lejon që gratë,

SYMBOL • 11 • 45
të cilat i sheh vetëm si amvise (Hinda) apo si objekt HABILI
seksual (Undina), të ndërhyjnë në punët e burrave. Kush?

UNDINA MUKAILI
Qyshkur me short caktohet guximi?! Ai që bën ush dhe s’di t’i ftohë gratë me prush.

KABILI DINI
Qysh se gratë kanë filluar të përzihen në punët Cili?
e burrave.
(2017: 96) MUKAILI
E merrni vesh cili kur t’ju mbetet në derë kopili.
Drama është fallocentrike, jo vetëm pse domi-
non diskursi mashkullor, por edhe pse fallosi është (2017: 59-60)
në qendër. Prologu sugjeron një skenë intime mes
një çifti. Kabili e ofendon Lamin duke e quajtur Pra, Mukaili i referohet mesnatës si kohë e ak-
hodum (të paaftë seksualisht), eliminon të dashurin tit seksual, pastaj aludon në Lamin, atë që s’di (apo
e Undinës dhe kërkon që ajo të jetë oaza seksuale e s’mund) ta shuajë zjarrin e grave, sepse është
tij. Nuk e do Hindën, sepse e konsideron shkretëtirë, “hodum”. Pastaj krejt këtë diskurs seksual e lidh
nga barku i së cilës nuk ka gëzuar fruta (fëmijë). me pjellën (kopilin), që këtu sigurisht merr kup-
Po ashtu, edhe Habili aludon në fallosin (ose tim metaforik nëpërmjet idiomës do t’ju mbetet
aktin seksual) kur e pyet Undinën: kopili në derë, që në këtë rast do të thotë se do
t’ju mbetet faji. Kjo është “mençuria e të marrit”, i
HABILI cili di më shumë se “mësuesi” i tij, Habili, dhe më
E ke provuar? shumë se Undina, të cilët nuk e dinë se kë kanë
shkuar ta vrasin Lami dhe Dini. Kur Undina e pyet
UNDINA Mukailin, ai i përgjigjet në mënyrë figurative: Pyete
Kurrë. zemrën tënde, se ajo të tregon (2017: 111).
E parë brenda perspektivës psikanalitike, edhe
HABILI idioma nuk më ha palla, të cilën Habili e përdor dy
Së paku mua thuama të vërtetën, dije se ta dua herë pa vetëdijen se është duke iu referuar fallos-
të mirën. (...) it (palla), tregon se diskursi fallocentrik i dramës
UNDINA shtrihet përveç në vetëdijen e personazheve,
E dua. Por s’guxojmë të shihemi shpesh, sytë e edhe në nënvetëdijen e tyre.
këqij na përcjellin. Kam drojë për të, ka drojë për Sfinga e gjallë është dramë që u jep mundësi
mua. të shumta interpretimeve psikanalitike, qoftë duke
i parë personazhet si paradigma kuranore-biblike,
(2017: 102) qoftë duke i parë nga perspektiva etnopsikologjike.

Edhe diskursi lunatik i Mukailit, pavarësisht Familja e figuruar
mishmashit gjuhësor, ka referencë fallocentrike:
Autori te Sfinga e gjallë nuk i shpjegon relacio-
HABILI net familjare. Krejt çka dimë është se Kabili është
Kur? burri i Hindës, kurse Dini kunati i saj, pra vëllai i
madh i Kabilit. Në këtë përfundim vijmë duke u
MUKAILI nisur nga dialogu mes Hindës dhe Undinës, e cila,
Në mesnatë, kur janë djegur gratë. sapo hyn, e pyet: Ku është Kabili? (...) Po Dini? (...) E
Lami, ku është Lami? Kur Hinda përgjigjet se nuk e
di, Undina ia kthen:

46 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

ndoshta. Autori nuk e zbulon këtë, por e lë inces-
Nuk e di ku e ke burrin, nuk e di ku e ke kunatin, tin e dëshiruar të Kabilit si çështje të hapur para
nuk e di ku e ke djalin, nuk e di nga ka ardhur kjo publikut.
kokë e bukur… Diçka duhet të dish, se këtu i bën Nuk tregohet, as relacioni i Mukailit me të
natën e ditën! tjerët, përveç me Undinën, të cilën e ka motër: Fol,
(2017: 53) fol, fol, tregoi motrës sate! (2017: 111). Pra, mund të
jetë kështu: Kabili, Mukaili dhe Dini janë vëllezër,
Pra, së pari, ajo e pyet për burrin (Kabilin), së në shtëpinë e të cilëve është rritur edhe kopili
dyti për kunatin (Dinin) dhe së treti për djalin Habil. Undina është motra e tyre, Hinda -gruaja e
(Lamin). Por, prapëseprapë ne nuk e dimë cili Kabilit, kurse Lami – biri jetim i Kabilit, apo biri i
është relacioni i Hindës me Lamin: e ka djalë të adoptuar i Kabilit dhe Hindës.
burrit, apo ajo dhe Kabili e kanë adoptuar: Dëshira e Kabilit ndaj Undinës mund të shi-
het si prirje incestuoze. Por, kjo është dramë e
Kabil! Mos më lëndo aq shumë, mos m’i çel plagët, pasojës, jo e shkaqeve, prandaj edhe personazhet
mos m’i nxij ditët e fundit se mjaft të zeza i kam aty na jepen si karaktere tashmë të kryera, që
pasur! Nuk jam nëna e tij, e di, nuk e kam mbajtur nuk zhvillohen, por përfaqësojnë ide. Domethënë,
nëntë muaj në bark, as gji s’i kam dhënë, por ia kam personazhet këtu janë figura, disa madje janë sim-
zëvendësuar nënën, e kam rritur, e kam përkundur bole, ndërsa gjetja e lidhjeve familjare mes tyre
në djep, i kam kënduar këngë, i kam kallëzuar fjalë, i lihet publikut, pasi drama e pasojës gjithmonë
e kam veshur dhe e kam mbathur, e kam mësuar në gjithçka lejon dhe kërkon lexime alternative.
të më quajë nënë, jam mësuar ta quaj bir si të më Kabili na paraqitet i keq në fillim dhe ashtu mbetet
kishte pikur prej zemrës. Nuk mundet pa mua, nuk deri në fund. Habili na paraqitet i mirë, po ashtu,
mundem pa të. nga fillimi deri në fund. Njëjtë ndodh edhe me
Mukailin, Hindën dhe Undinën. Vetëm Lami ndry-
(2017: 49) shon në fund: nga një njeri që s’mund të vrasë,
ai kthehet në vrasës të së keqes, duke e vrarë
Të paidentifikueshëm në lidhjet e tyre famil- “babain” me pesë plumba: një për Habilin, një për
jare na jepen Habili dhe Undina. Mund të supozo- Mukailin, një për Hindën, një për Undinën dhe një
het se edhe ata janë vëllai dhe motra e Kabilit dhe për të dashurin e Undinës. Incesti nuk ndodh, por
Dinit. Mirëpo, autori në ditarin e tij sugjeron që atëvrasja kryhet. Pra, Lami vret kokën e familjes.
Kabili dhe Habili nuk janë vëllezër, ndryshe prej Dhe kjo shton dyshimin se ai mund të jetë i adop-
arketipave të tyre: në dramë është theksuar se ata tuar, gjenetikisht i ndryshëm nga “babai”.
nuk janë vëllezër (2017: 157). Ja dialogu: Drama Sfinga e gjallë krijon iluzionin e një fami­
ljeje, por ajo nuk është familje e mirëfilltë, sepse
KABILI është familje e figuruar. Këtë familje mund ta or-
Mjaft! Ti je kopil! ganizojë si të dojë regjisori, shikuesi, apo lexuesi.

HABILI Diskursi metaforik
Unë kopil!?
(Ndalet i hutuar) Jakobsoni thotë se metafora i përket poezisë,
Unë, vërtet, jam kopil! Kurrë s’e kam parë babanë kurse metonimia prozës. Poezia, sipas tij, është
tim, por s’mund ta nderoj me gjakun e huaj, me metaforike sepse defamiljarizon gjuhën, duke pr-
gjakun e njeriut të pafajshëm. ishur raportet e njohura mes fjalëve dhe gjërave.
Kurse proza është metonimike sepse gjuha e saj
(2017: 119) ruan raportet paralele midis asaj që shkruhet dhe
asaj që përfaqësohet (1956: 96). Drama ka qenë
Por, nëse Habili është kopili i familjes, cili është herë poetike, herë prozaike, çka do të thotë se di-
relacioni mes Undinës dhe Kabilit? Vëlla e motër, skursi i saj ka qenë herë metaforik, herë metoni-

SYMBOL • 11 • 47
mik. Kurse drama e Qosjes është sintezë e të dy burimet e natyrës. Mund të jetohet edhe pa mua dhe
diskurseve, sado që dominon diskursi metaforik çiftët e mi. Jam një barrë e rëndë, një pengesë, që ia
që shfaq intencën autoriale për gjeneralizim, në pështjellon qëllimet Kabilit me shokë. Do të zhdukem,
fakt, për universalizim tematik. sepse nuk do të mund t’iu përshtatem.
Diskursi metaforik na shfaqet që në titull: Sfin-
ga e gjallë. Sfinga, apo siç thuhet në standard sfink- (2017: 103)
si, është Kabili. Kur Habili e sheh Kabilin duke i
folur në vesh Veqilit (spiunit), pyet se me ç’gjuhë Drama, ashtu si edhe proza e Qosjes, kurrë
merren vesh ashtu: s’është optimiste. Ajo duket sikur e urren diellin
socrealist. Personazhi i mirë në dramë e di se e
HABILI pret më e keqja, sepse i keqi s’e duron pasqyrimin
Me çfarë gjuhe merreni vesh ashtu? Nuk ju kuptoj! në sytë e të mirit:

KABILI Unë jam ky që jam! Shikomë! Nuk guxon të më
Me gjuhën që s’harrohet lehtë. shikosh në sy se e sheh mjerimin tënd! Edhe Atë do
ta vrisni sepse në pasqyrën e syve të tij e shihni veten
HABILI ashtu siç jeni!
Kabil! Me atë gjuhë s’flitet më. Është e fëlliqur,
e sëmurë, ka zënë të bjerë copa prej dergjës së vet. (2017: 119)

KABILI Dialogu që është tipik për diskursin intelek-
Habil! Është akoma gjallë, lëviz, bën punë, çel tual, në të shumtën e rasteve është krejtësisht
rrugë, më mirë se asnjë tjetër. meta­forik. Ikja nga metonimia bëhet me qëllim që
fa­mi­ljes së “defamiljarizuar” t’i përshtatet edhe
HABILI di­skursi i defamiljarizuar:
(me të madhe)
Çel rrugë! Sfinga e gjallë, me pjesë të ndryshkura KABILI
të trurit të neveritshëm. Kush e dëgjon fjalën e tij mbetet në gjysmë të
(2017: 118) rrugës, se merr në thua në pendesën e vet, lutet për
ndjesë, kërkon mëshirë, jeton i turpëruar!
Dhe, sipas Habilit, nuk është vetëm një sfingë,
por është një shoqëri sfingash: HABILI
Kush e dëgjon fjalën e tij, i djeg të gjitha urat, za­
Duke kërkuar nderin e shkretë, humbim edhe tetet në murin e vetes, jeton i mallkuar, vdes i turpëru-
ndërgjegjen, shpirtin, ndjenjën! Nën maskën e ar!
Besës, kemi vënë Hipokrizinë! Mitrën, në të cilën
është zënë Sfinga! Sfinga e gjallë, të cilën e shoh (2017: 128)
çdo ditë, te ti, te ai, te ajo, në të gjitha anët! Me
kokë të bukur, njeriu, me trup të shëmtuar, shtaze! Edhe monologu i Undinës, që është mono-
logu i vetëm në këtë dramë, artikulohet nëpërm-
(2017: 123) jet metaforave dhe kthehet tërësisht në diskurs
metaforik:
Derisa Kabili dhe të tjerët si ai quhen sfinga,
Habili dhe të tjerët si ai janë dinozaurë, por në një UNDINA
kuptim pozitiv: (vetëm)
Askujt s’do t’ia çel dritaret e zemrës, se as­kush
Unë jam si ajo shtaza e lashtë, si i thonë, që më nuk mund të më ngushëllojë. Na ka përcjellë me
është zhdukur, sepse nuk ka ditur të shuajë etjen në shikime, e kanë vrarë një herë me fjalë, mandej e

48 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

kanë vrarë me pushkë.Të gjithë kanë shkuar të flenë, faqe. Po edhe aq sa na shfaqet, na trondit. Ndërsa,
si të kishin prerë kokën e gjelit, që të zgjon kohë e pjesën e padukshme na e sugjeron teatraliteti që
pa kohë. Ai i zgjonte në kohën e duhur, tani do të krijon një efekt distancimi, sipas sistemit të tea-
flenë rehat! Do të flejë edhe ndërgjegjja e tyre, është trit epik, i cili kërkon të mos humbet asryeja e
mësuar ashtu me shekuj. Është vështirë herën e parë, publikut gjatë ndjekjes së shfaqjes. Sipas Brecht-
se dikur mësohesh! Po nuk do të flenë gjatë… Tani iu it, gjykimi është më i rëndësishëm se përjetimi,
hyn frika në bark dhe secili tjetrin e shikon me mëri! prandaj edhe Qosja i krijon personazhet sipas një
Kurrë nuk do ta shoh më! Më ka lënë vetëm përg- teatraliteti që e bëjnë publikun të fokusohet më
jithmonë! Sonte jam vetëm, edhe Habili iku. Dhimbja shumë në mesazhin sesa në emocionin.
më ka vyshkur, nesër do të jem e plakur. Terri i natës Më 27 maj 1976, kur në teatrin tash të qua-
më ka djegur. Kush do të digjet pas Tij? Kush do të jtur Teatri Kombëtar i Kosovës jepet premiera
digjet pas meje? e shfaqjes Sfinga e gjallë, autori sheh një publik
(2017: 136) që shkon në teatër më tepër për t’u parë sesa për
të parë shfaqjen. Sidoqoftë, ai e ka menduar me-
Metafora janë edhe maja e së keqes (ku është sazhin edhe për këtë lloj publiku: e kam shkruar
ngjitur Kabili) dhe humnera (të cilën e ka hapur “Sfingën e gjallë” me dëshirë që edhe këtij publiku t’i
vetë). Ndërsa një metaforë e madhe është ajo që mëshoj çekan në kokë dhe ta zgjoj nga gjumi mendor
Kabili e quan dasmë e kuqe, dasma e madhe (fes- dhe moral (2014b: 151).
ta), e për të cilën Habili thotë se është dasmë e Sfinga e gjallë është dramë që ruan shenja nga
turpit. teatri antik (mythos, ethos, pathos, katharsis), nga
teatri mesjetar (binomi: e mira, e keqja; e bardha,
Metateatri e zeza), nga teatri i Rilindjes europiane (Mukaili si
Lolo, Kabili si Riçardi), nga teatri neoklasik (arsye-
Sfinga e gjallë, si sintezë e shumë shkollave të ja, qartësia, karakteri konstant), nga teatri roman-
dramës, është pararendëse e metateatrit në dra- tik (përzierja e llojeve teatrale), nga teatri mod-
maturgjinë dhe teatrin shqiptar. Ajo është iko- ernist (funksionalizimi i dekorit dhe i rekuizitave,
noklastike në trajtim: gjakmarrjen e sheh si krim. simbolizmi skenik, vallëzimi, përzierja e teknikave)
Formalisht fragmentarizon kompozicionin dra- dhe inkuadrohet natyrshëm në teatrin postmod-
matik, duke injoruar shkaqet dhe duke u fokusuar ernist ku, sipas sloganit të tij të njohur, gjithçka
në pasojat. Personazhet aty janë figura të vetëdi- lejohet.
jshme për rolin që duhet ta luajnë në skenë, sepse Sfinga e gjallë, me risitë e saj konceptuale dhe
janë mishërim i miteve, legjendave dhe i teksteve teknike, e ka transformuar dramën dhe teatrin
të ndryshme. Ata janë personazhe të vetëdijshëm shqiptar, duke i hapur shtigjet drejt metateatrit.
për teatralitetin e tyre. Siç thotë Lionel Abel, kur
flet për metateatrin: Dramat për të cilat po flas BIBLIOGRAFIA
unë e kanë një karakter të përbashkët: të gjitha janë I.
pjesë teatrale për jetën të para si të teatralizuara Qosja, Rexhep (2014a) Dëshmitar në kohë his-
tashmë. Me këtë dua të them se personat që shfaqen torike (Ditar I), Tiranë: Toena.
në skenë në këto shfaqje nuk janë thjesht aty sepse Qosja, Rexhep (2014b) Dëshmitar në kohë his-
janë kapur nga dramaturgu në pozita dramatike si torike (Ditar II), Tiranë: Toena.
nga një kamerë, por sepse ata vetë e dinin se ishin Qosja, Rexhep (1978) Mite të zhveshura, Pr-
dramatikë para se dramaturgu të shkruante për ta. ishtinë: Rilindja.
Çfarë i dramatizoi ata fillimisht? Miti, legjenda, liter- Qosja, Rexhep (1983) Mite të zhveshura, Pr-
atura e mëhershme, ata vetë. . . Ndryshe nga figurat ishtinë: Rilindja.
në tragjedi, ata janë të vetëdijshëm për teatralitetin e Qosja, Rexhep (2003) Mite të zhveshura, Ti-
tyre (1963: 60). ranë: Toena.
Sfinga e gjallë na e shfaq vetëm majën e ajsber- Qosja, Rexhep (2010) Mite të zhveshura, në
gut, ndërsa drama e vërtetë qëndron nën sipër- kompletin e veprave, Prishtinë: Instituti Albanologjik.

SYMBOL • 11 • 49
Qosja, Rexhep (2017) Sfinga e gjallë, Prishtinë: Malcolm, Janet (1995) The Silent Woman, New
Om. York:Vintage.
Schmidt, Kerstin (2005) The Theater of Trans-
II. formation, New York: Rodopi.
Abel, Lionel (1963) Metatheatre: A New View of Pavis, Patrice (1986) “The Classical Heritage
Dramatic Form, New York: Hill and Wang. of Postmodern Drama: The Case of Postmodern
Bigsby, Christopher W. E. (2000) Modern Theatre”, trans. Loren Kruger, Modern Drama: Vol
American Drama, 1945-2000, Cambridge: Cam- 28, No 1.
bridge UP. Williams, David (1850) Composition, Literary
Jakobson, Roman and Halle, Morris (1956) and Rhetorical, Simplified, London: W & T Piper.
Fundamentals of langualge, The Hague: Mouton.

50 • SYMBOL • 11
Kush asht
Frederik
Reshpja?
Qasja mitike ndaj Reshpes asht edhe ma e rrezik­
sh­me sesa heshtja e dendun ndaj tij.

Primo Shllaku
KRITIKË

Qysh në krye të ktij shkrimi tim të parë rreth
Abstract
Frederik Reshpes (1941 – 2005) due të vehen
piketat mbi dyzimin real dhe faktik, publik dhe In the today’s Albanian world of literature
të dukshëm të ktij poeti, i cili edhe për të gjallë, Frederik Reshpja is held for a famous poet. But,
in reality there are few or even none studies
por sidomos me vdekjen e tij, ka shkaktue për
and critical approaches to his poetical work.
mirë e për keq retorika të pafundme kolegësh e Round this figure a myth is going to be cre-
lexuesish, tifozësh dhe fanatikësh të tij. Me folë ated and this won’t be useful to his work. His
për Reshpen fillohet gjithnji prej hjekjes së asaj life of a true bohemian and his outnumbered
cipe ose shtrese mitike, me të cilën na kemi zakon excentricities as an individual could promove
him as a person but the biographical pecular-
me mveshë sendet që na bâjnë përshtypje pa ua ities shouldn’t be extended over his poetical
kërkue kuptimin e tyne. creative work. The culture of mythologizing
Për hir të së vërtetës duhet të themi se Fre­ names has already driven out of the field an-
derik Reshpja i përket çetës së poetëve amfibë, other innovative poet of the period amidst the
two world wars, Migjeni.
që do të thotë se ai jetoi në të dy kohët që shkeli With the poet Reshpja this ought not to
jeta e tij dhe ekzistenca, krijimtaria e tij dhe noto- happen. The extention of biographical peculari-
rieteti. Qysh në fillim due me thanë se fjala “am- ties over the literary becoming sometimes may
fib” nuk ka në tekstin tim asnji konotacion, Zot result compromising for both the author and
his work.
ruejna, përbuzës apo denigrues. Kjo fjalë duhet
të merret me veshtrimin e saj literal e pozitiv- Key words: socialist realism, dissident,
ist që do të thotë “ai që jeton në dy mjedise të
ndryshme që, pak a shum, e përjashtojnë njeni për arsye që unë mendoj se nuk i interesojnë ktij
tjetrin”. Për mue Reshpja ka qenë poet i RS1 dhe studimi. Mbas 1990-ës ai do të shkruej prap, do
se, mbas nji shqyrtimi të ngadaltë dhe dashamirës, të na japë të gjithëve përshtypjen se e ka gjetë
mund të themi pa frikë se kapacitetet e tij lirike veten dhe se po bante ato që duhet t’i kishte ba,
kanë qenë të dukshme dhe, se pak a shum, qysh po të mos ishte ai regjim. Ktu ky opinion më gjen
në atë kohë ai e bante ndonji skapatelë të vogël paksa të papajtueshëm me ket mendim dhe sht-
lirike me mjete që ma vonë do të rezultonin si jellimi i ksaj do të vijë ma vonë në faqet që vijojnë.
trademark-u i tij i pangatërrueshëm. Ai pati mjaft Sidoqoftë, poezia e tij u shlirue prej detyrimesh,
jehonë qysh në atë kohë dhe konsiderohej si “lir- ndoshta edhe prej iluzionesh. Ajo u ba zâdhanësja
ik”. Ma vonë ai do të binte në fatkeqsi me regjimin e Reshpes si individ dhe si përjetim. Mori për vete
ato të paka forca dhe energji që i mbeten njeriut
1
RS - kështu në këtë punim quhet Realizmi Socia­list mbasi ka vu rininë e vet në shërbim të nji ideje
(shënim i redaksisë). eksperimentale dhe që kjo ide eksperimentale e

SYMBOL • 11 • 51
ka shpërblye me vuejtje e cfilitje, deri me humb- hkodrës i kndonte me “za të naltë” partisë, kishte
jen e ndalimin e veprës. Ai qe me shum fat që e përqafue “gjuhën e njësuar letrare”, të cilën – si
shkeli kohën, kur poezia nuk gjurmohej si armë tosknishte – e njifte cekët dhe e merrte në për-
pa leje dhe si diversion. Shkroi disa të paka poema dorim si të gatshme prej autorësh natyralë të ktij
dhe shprazi në to tamthin e pikëllimit të tij, lidhë ekspresioni. Regjimi nuk kishte nevojë për art cil-
me jetën, lidhë me trashigiminë, por, besoj, edhe sor, bile as që i zotnonte mjetet për ta dallue artin
lidhë me faktin se nuk mbrrijti me rigjetë kurr ma cilësor prej atij jocilësor. Atij i duhej nji art simbas
energjinë dhe impulsin juvenil, të cilin ia pati falë – parimeve dhe sa realizim estetik, ideshmëni dhe
ashtu siç edhe rezultoi, të paktën – xhelatit të vet. harmonika mund të krijonte, kjo s’i interesonte
Reshpja i jetoi dy stinë, pavarësisht se ndamja fare. Ata që mund të kishin krahë me fluturue ma
mes tyne kishte qenë krejt e dhimbshme e jo si e nalt, ishin ma shqetsues për regjimin sesa medio-
shum të tjerëve që kaluen pa u ndie nëpër derën krit e nënmediokrit.
që kurr nuk kishin trokitë. Falë kapaciteteve të tij individuale për t’u mar-
Kohën fillestare të inicimit të tij në punët e rë me këtë lloj arti, Reshpja ishte objektivisht dhe
holla të poezisë Reshpja e kishte fillue mbrenda potecialisht ma shqetsues për linjën, por dhe ma
korit të muzave shtetnore, në të cilin bajnë pjesë i ekspozuem me prodhue situata e rrethana pa-
pa përjashtim emnat ma të spikatun të asaj kohe. sigurie mbrenda linjës, si dhe pasigurie për veten
Por Reshpja nuk mundi me e vazhdue garën, edhe e tij. Kta lloj tipash ishin në njifarë mënyre të
pse e kishte “zanin”. Diçka nuk funksionoi mbren- dyshueshëm për performancë, jo të dyshuem për
da tij apo jashta tij? Nji përqasje e shpejtë e kraha- aktivitet.
suese e prodhimeve të tij letrare të të dy stinëve Mendoj se ndër shkaqet themelore të “sh-
thotë se Reshpja nuk mundi me i ba ballë jetës karjes” së ktij poeti me vokacion të dukshëm
së dyfishtë dhe dha figurë përjashta. Çdo figurë lirik ka qenë struktura e formimit të tij si indi-
që jepet përjashta kishte të bante me Cerberin vid, kultura dhe edukata, qasja me letërsinë dhe
e gatshëm me u hjedhë verbnisht mbi viktimën mbetja e tij shum mbrapa me njoftjen e letërsisë
e radhës. Kjo duhet t’i ketë ndodhë F. Reshpes. botnore si dhe moszotnimi e, ndoshta, nënvleftë-
Poezia i endej diku nën sternum dhe jo nën flokë simi i mjeteve specifike për nji qasje të sigurtë
si shum shokëve të tij të korit. Me poezinë të me letërsinë e madhe dhe cilësore të modernisë.
tjerët kishin ndërtue karrierën dhe kishin kor- Kjo dritare e ngushtë dhe ky horizont i kufizu-
racue pozicionin e tyne publik. Reshpja e ndoqi em mund ta kenë detyrue Reshpen me kujtue se
poezinë në rrugët e saj të ravgimit dhe u rrzue mundet me qenë edhe ai pjesë e atij kori dhe
keq dhe u vra keq. Rruga e artit dhe e poezisë pjesë e asaj shtrese që i kap në ajër sinjalet e
e çuen në zhgënjim. Mesa duket ai nuk mbrrijti promocionit shtetnor dhe, tue ndjekë linjën e tij, i
me e mshefë zhgënjimin. Për shkak të origjinës siguron vetes nji karrierë, nji pozicion, nji prestigj
së tij do të ishte shum me lypë prej Reshpes që dhe, pse jo, edhe nji famë. Malsorët tanë, prej kah
të mos përzihej me iluzionin. Por kushdo do t’ia e ka edhe origjinën e vet krejt të afërt F. Reshpja,
lypte ktij njeriu ta mshefte zhgënjimin. Prap, mesa e kanë mjaft të zhvilluem sensin e promocionit
duket, Reshpes i mungonin shum gjana që, po t’i në hierarki dhe, kur duen me shpallë ambiciet e
kishte, do ta lejonin atë me dallue jetën e vet prej tyne, përdorin shprehjen kuptimplote “kapidan e
jetës së poezive që mund të shkruente. Pranimi përpjetë”. Ndërsa kolegët e tij shfaqeshin me nji
i statusit të dyfishtë “autor dhe personazh” dhe identitet të hatashëm mes shkrimeve dhe jetës së
ndjenja e harlisun e njilloj heroizmi vetvrasës tyne e veprimeve, Reshpja ndoshta mund ta ketë
që shum e kanë veriorët, për të nuk mund të quejtë të mjaftueshme që botës dhe establish-
mos rezultonte fatale. Ai ishte i vetmuem, jashtë mentit politik po i falte vetëm veprën. Në mesin e
klanesh e grupimesh të lidhun me interesa. Nana njerëzve konseguentë dhe univokë, ky parveny pa
e tij e nderueme kishte qenë korriere partizane back ground, ky kacagjel i dyzuem mund të dukej
dhe ky fakt ia kishte hapë disa dyer. Në Lidhje si i padenjë për nji karrierë ashensionale, për të
ishin të knaqun që nji katolik nga malsitë e Mbis- cilën dukej i premë ky amfitrion. Deri më 1973

52 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

ai shkruente me zell proregjimental, përmendte pah madhshtinë e asaj që nuk beson. Them se, në
parti, komisarë, dëshmorë, shokë të rënë, 1 ma- njifarë mënyre, talenti dhe zotësia asht përdorë
jin, minatorët, anmiqtë, burokratët, horizontet, për me pru si të vërtetë diçka që nuk asht aq e
shekujt, kaltërsitë, qiellin, ylberët, yjet, komisarët vërtetë dhe ksisoj me kamuflue shkrimtarin, i cili
dhe prap të rënët, uzinat, festën e dritave dhe me çdo shkrim të vetin duhet me dhanë provë se
murgjit që, prej thellësive të kohës e pengonin me din dhe don me e tranformue realitetin në diçka
flirtue ose me u dashunue me vashën e zemrës. djallëzisht të zbukurueme. Kjo për fat të keq ka
Na e dimë mirë strukturën e nji libri të botuem ndodhë edhe me Reshpen në stinën e parë të
në atë kohë. Asht 1973 dhe mbi botën e artit ka jetës së tij univoke, para se ta pllakoste fatkeqësia
ndodhë Hiroshima. Librat origjinalë që botohesh- dhe rinia e tij ekzistenciale dhe krijuese të mbyl-
in kishin fitue strukturë. Poema e parë ishte për leshin me nji sipar hekuri ndër burgjet skëterrë
partinë dhe diktatorin, mandej për komisarin, për që ishin krijue me tredhë menden dhe virilitetin
minatorin, për nji vepër të madhe të pesëvjeçarit, e njeriut mendues.
për uzinën, për dritat. Nëpër të hynte ndonji Sot e gjithë ditën në qarqet letrare shqiptare F.
“lirikë” me nji dashuni ikanake që nuk mund të Reshpja ka nji famë të madhe dhe nji reputacion
konsumohej, sepse të rijtë s’kishin mundësi me u madhor. Por në mes të atyne që e duen Resh-
njoftë. Mandej, a thue se diçka i thoshte se duhej pen ka ma shum adhurues dhe fansa sesa asish që
të kthehej te temat e “mëdha” dhe se me tem- munden me thanë për të diçka ma andej se “asht
at intime e kishte teprue, ai i sillej, Lëndinkës së lirik i madh”, se “shkruen nji lirikë të rrallë”, se
Lotëve, emigrimit dhe diasporës si recetë e ma- “asht tronditës” etj, etj.
jme me klor, për me pre “epshin” e pashoq të Asht krejt e vërtetë se me Reshpen kemi të
shqiptarëve për me udhtue jashtë Shqipnie. bajmë me nji shpirt fluktuant dhe me nji klithmë
Libra të paracaktuem si strukturë. Poema e agonie të pashoqe në krejt poezinë tonë lirike.
partisë, e komisarit, e puntorit, e dëshmorit në Tekstet e tij të të dyja stinëve, kur janë të vër-
kryeradhë, si çelsi solit në krye të çdo pentagrami. teta, i ngjajnë nji puhie të lehtë që shkel e shkon
Pse gjithë ky vaksinim? Pse gjithë ky serum vak- ma tutje, pa prishë e pa thye asgja. Reshpja nuk i
sine për nji libër të hollë sa nji kulaç votre? Për mëshon fjalës, ndërton imazhe me fjalë të thjesh-
me krijue shtegun me thanë çka? Çka me thanë ta dhe imazhet e tij janë gati si të pambarueme,
mbas tanë asaj dalje nga vetja, nga arti, nga poezia, fluide dhe transparente. Tingulli i poemave të tij
nga njeriu real prej mishi e kocke, prej dobësish e ma të mira i përngjet nji psherëtime a nji grahme
frikash, prej kujtese dhe lëkure që çohet kokërr, që nuk kërkon me t’u imponue, thjesht ndigjohet,
prej fryme dhe prej gjaku, prej shpresash e prej sepse i ke shkue afër. Poezia e tij nuk ban thirrje
dëshprimi? Sall me thanë se AJO ishte “veshë me për asnji lloj solidariteti. Ai gjithkund na thotë se
nji copë kaltërsi”, se i kishte “sytë e saj ngjyrë dhimbja asht e tij dhe askush nuk mund ta ndjejë
hëne verore”? Ky ishte autori që kërkon të gra- atë si ai, sa ai. Ndoshta kjo ndodh, sepse ai e ndi-
dohet me art e prej artit? Vërtet unë mund të en se e “meriton” këtë dhimbje, prandej ajo nuk
dalloj aftësi dhe mjeshtri, mjete dhe stofë, po ve- mund të bahet dhimbja e askujt. Në rrëfimin e tij
pra ku âsht? Mjeshtria dhe prirjet, i ashtuquejtuni lirik, Reshpja duket se vjen para nesh, mbasi e ka
talent dhe aftësia marrin kuptim kur mishnohen vra njiherë empatinë. Vetmia e tij që ma vonë do
në rezultatin final të veprës së kryeme, të për- t’i delte edhe në titull libri, nuk na duket se asht
sosun ose diku afër përsosjes. Arti âsht fusha ku gjithaq fati i keq i tij dhe mizoria e botës ndaj tij,
nuk mund të bâsh pak. Arti âsht fusha ku duhet sesa ndëshkimi dhe vetndëshkimi, ekspiacioni dhe
të bâsh shum, aq shum sa disa brêza të mos jenë katharsis-i i tij.
në gjendje me ta shterrue zbulimin. E vërteta asht Shkaqet e famës së tij, edhe pse kjo famë mba-
se Reshpja ka nji damar të lirë e nji hov poetik het ende në kambë prej lexuesve, tifozave dhe
kah hymnizimi i asaj që shifet, kah ripropozimi njoftësve seriozë të poezisë në pergjithësi dhe
metaforik i shqisores dhe evidentes, kah iluzioni asaj të Reshpes në veçanti, mund të spjegohen
optik dhe kah përdorimi i iluzionit për të vu në vetëm mbrenda veçantive të artistëve shqiptarë

SYMBOL • 11 • 53
dhe vetëm mbrenda traditës së poezisë sonë, së vet ky lexues i njifte poetët si të mëdhej, por
mbrenda kuadrit të cilësisë së artisëve shqiptarë biografia e tyne ishte banale dhe e amshtë : De
si dhe me vetitë individuale dhe idiosinkrasitë e Rada, plak i kputun, ishte gjetë i vdekun me nji
tipave dhe rrethanave formuese. saragë (cironkë) në xhep; Ndre Mjeda përlyente
Qysh në krye të herës Reshpja erdhi në fus- me duhan të grimë dhe me hi cigarje gjoksoren
hën e letërsisë si njeri me ndjeshmëni, por edhe e veladonit të tij të zi; Lasgushi i këndoi nja dy
me teka e shfaqje të përserta të temperamentit kangë trenit të partisë dhe u struk në nji heshtje
e të karakterit. Ai ishte njeri i lirë dhe nuk pra- prej të paqeni; Camaj mbante në kopsht nji pop-
nonte me hy lehtë në kuadrate konvencionesh ull të tanë breshkash. Shqiptarëve, simbas ktij lloj
shoqnore. Bante nji jetë të shrregullt dhe ndihej lexuesi, i mungonte panteoni i të “krisunve”. Dhe
keq mes rregullash dhe kanunesh të jetës së për- kjo nuk shifej si statistikë e mirë. Ata mendonin
ditshme. Ishte tip i paaftë me kooptue dhe kishte dhe ende mendojnë se nji poet ose, për fund, nji
shenja të dukshme mizantropie që alternoheshin artist i mirë duhet të jetë sadopak i krisun, sepse
me ekcese altruizmi dhe filantropie. Kishte luhat- bizarrëria e artistit shkon në përpjestim të dre-
je në sjellje dhe shum shpejt u pa se i pëlqente jtë me artin e tij dhe me mrekullinë që ai krijon.
ose do të përfundonte tek nji jetë boheme. Modeli i artistit strambo, i artistit të “cikatun”, të
Deri në kohën kur botonte dhe shkruente krisun, që “nuk pyet fare” etj., ishte dhe asht kaq
simbas recetave dhe formateve të realizmit so- i kërkuem, saqë kto cilësi të shëndetit mendor të
cialist, F. Reshpja ishte disi i centruem në jetën njeriut kanë mbrritë deri aty sa me u marrë për
e tij, por ata që e njifnin, betoheshin se ishte e kriter cilësie të produktit letrar të nji artisti a po-
zorshme me i ra në të dëshirave të tij, sado pre- eti të veçantë. Na i kishim dhe i kemi rrugët plot
dispozicion që të kishe për t’ia mbrrijtë ktij qël- me njerëz nga ma të çuditshmit, ma të hallakatu-
limi. Versatil dhe kapriçoz, kokëfortë dhe irruent, nit, ma të paparashikueshmit, të aftë me nxjerrë
Reshpja kishte krijue imazhin e nji njeriu që asht prej goje batuta nga ma holofrastiket, befasuese
“botë në vete”. Deri ktu na jemi krejt në sinto- e komike njiheri, por ata as janë, as kanë qenë
ni me imazhin klasik të nji poeti që ka problem e as nuk mund të jenë artistë, poetë e njerëz të
me rretheqarkun e tij njerëzor dhe kulturor. I ndriçëm të kulturës.
vetmuem dhe pa nji dashuni stabile, flirtues dhe Njifarë miti i gjithëhershëm i Reshpes ndoshta
ikanak i lidhjeve të qëndrueshme, turitës i seksit e ka rranjën e vet pikërisht te stramberitë e tij,
delikat dhe adhurues verbal i tij, ky poet mesa të atipia e tij prej qytetari, miku, shoku, kolegu e
dukej, nuk ushqehej mirë me sendet që lyp natyra bashkëpuntori. Tek paaftsia e tij ndoshta organike
dhe tejngopej me fantazi dhe përfytyrime, shtihej për me qenë ma i kopsitun dhe ma “i përshtat-
se zotnonte gjithçka dhe se përbuzte po gjithçka. shëm”, na me të drejtë shofim bohemin, por, për
Distancën e thellë dhe objektive me të tjerët ai të theksue, theksojmë rebelin. Thellë-thellë Resh-
e paraqiste si zgjedhje të tij, si moskombinim me pes i mungon sfida ndaj botës. Andej kah fundi
të dhe si vetmi sovrane që nuk përbahet doemos e shofim të vetëfrustruem deri në atë masë sa
prej mungesës së njerzve sesa prej mosdëshirës mezi ç’pret me shijue gjithsesi mbarimin e tor-
ose mosaftësisë me krijue marrdhanie. turës së vet fizike e morale. Në jetën ditore ishte
Lexuesi snob shqiptar kishte ndigjue për gjeni njeriu i nji mijë marifeteve. Stratagjemat e tij të
që kryejnë veprime të çuditshme, për homerë të nji fantazie të hallakatun nuk mund t’ia siguronin
verbët që shifnin rrozullimin, për diogjenë që ia gjithë qetsinë. I ndodhun para letrës me penën
kthenin fjalën monarkëve, për kazanova që sul- në dorë, ai kujtohej se kush ishte, se cili ishte,
monin murgeshat, për beethoven-ë që e shkonin se çfarë i kishte ba vetes dhe çfarë i mungonte
jetën të hutuem, për baudelaire-ë që merrnin atij prej natyre në formën e defektit, gandit ose
pjesë ndër barrikada dhe banin thirrje për ekzeku- keqfunksionimit dhe ne kishim foton e tij reale të
tim kapital të njerkut, për van gogh-ë që i prisnin mbrendsisë. Pjesa tjetër ishte arratisje prej vetes.
vetes veshin dhe ia çonin me zarf dashnores si Të gjitha të dhanat thonë se F. Reshpja ishte
letër dashunie. Në kopshtin poetik të shtëpisë autofobik, nji formë shum e rrallë e skizofrenisë

54 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

që shoqnohet gati gjithnji me sindromën e per- jo për bindjet, ndoshta jo për forcën e karakterit
sonalitetit të trazuem. Autofobia âsht frika prej as edhe për shkak parimesh, të cilat s’i ka dhe
vetes, moshonepsja e vetes, qenia gjithëherë në i huazon sa andej ktej simbas konjunkturave të
gatishmëni me ikë prej saj, por, kuptohet, me for- mbrendshme e të jashtme të tij. Por, përsëri kam
ma virtuale, fantastike, me zhvendosje identiteti bindjen e patundshme, se nji “konflikt” me shtetin
dhe adoptime personalitetesh të rreme dhe të për të do të kishte qenë rasti ideal i nji arratisje
trillueme simbas nevojave të krizës dhe fobive. të gjatë e të plotë nga vetja, nji kompensim dhe nji
Mesa duket dështimi i përhershëm për të mbetë rikuperim viriliteti, të cilin, mesa shifet në kushtet
në ato arratisje, e çonte dëshprimisht te vetja e jashtë hipotezës, e fitonte me pikatore dhe sim-
“padashtun” për nji rifreskim me të vërtetën e bas nji dinamike, të cilës sapo i guxuem nji skicim.
ditun ndoshta vetëm prej tij. Kontakti me të vër- Por Reshpja ka edhe nji pozicion ma të bukur,
tetën e ditun vetëm prej tij nuk mund të ishte nji pozicion ku dinamika e luhatjes dhe e ravgimit
dëshirë e, aq ma pak, zgjedhje. I pamundun me zbulon pa mëdyshje njeriun dhe dramën e tij të
u instalue përfare në njenin prej identiteteve të pazgjidhshme. Ai qe nisë në rrugën e shkrimeve i
shpikuna, ai i përjetonte dramatikisht momentet pajisun me entuziazmin kolektiv të të shumëve,
e ardhjes në vete. Ai, në fakt, karakterizohej nga që, me artin, deshën me “ndrrue jetën”. Reg-
rrëshqitja drejt vetes. Me siguri kta kanë qenë jimi kishte aktivizue potenciale njerëzore prej
edhe çastet ma ideale për të për t’iu afrue letrës e shtresash të emargjinueme, me projekt i kishte
penës. Dhe sapo shkarkohej për shkak të rrëfimit, transformue në parveny, ua njifte dhe ua për-
ai fillonte prap mos me e durue veten. Indiferen- dorte dyzimin e tyne proverbial “as mish, as pe-
ca dhe moskujdesja për tekstet e dorëshkrueme shk”. I kishte shkëputë nga tradita, nëmos i kishte
na duket se na jep nji të drejtë. Me kthimin te gjetë edhe pa fare këtë të fundit. Si enë boshe që
vetja, qenia e tij ruente veten nga shpartallisja mbushen sëpari me çfarëdolloj materiali të duesh,
e pandreqshme, por arratisja nga vetja i ruente ata kishin mësue ma së pari se duhet të hysh në
ekuilibrin që ai të mos hidhej në erë prej asaj që kor, t’u përngjasësh modeleve të rekomandueme
ai dinte për veten. Kta ekuilibra dinamikë dhe pal- dhe të rreshtohesh pa fjalë, kur vendet e para e
indromikë e mbajtën atë në naltsinë e shkrimtarit, të dyta janë të zana.
të cilit, për traditë, i falen disa gjana dhe i tolero- Te vllimi poetik Në këtë qytet, i botuem më
hen disa të tjera. I gjithë ky cicmic i pafund rreth 1973 kemi nji Reshpe të asimiluem prej sensit
vetes, me veten, pa veten, kundër vetes dhe për zyrtar të përceptimit. Shifet që e ka zbulue mod-
veten, spjegon natyrën e tij tragjikisht introverse, elin – Kadareja âsht i ulun kambëkryq me gjithë
mosrrugëdaljet e tij dhe kompromiset e pafund- verbin e tij cerebral e të thatë prej sforcimit.
me me fatkeqsinë. Traditën e ka kapërcye ose nuk e ka gjetë kurr
Shumkush – e me të drejtë – mund të na e para vetes, ka adoptue nji ekspresion gjuhsor të
drejtojë pyetjen se çfarë kërkon Federik Reshpja gatshëm dhe nuk ka asnji përpjekje për të sjellë
ndër disidentë. Dhe vërtetë ai kurr nuk kish qenë qoftë edhe nji fjalë të vetme gege që të ketë pe-
disident në atë kuptim që ky punim ka për qëllim shë poetike dhe prozodike. Nuk po flasim për
me i dhanë ktij termi. Na duket se Reshpja, edhe mitifikimin e “sendeve” të socializmit, të cilin po
pse nuk kishte qenë disident i formatit rus, çek e quejmë si pasaportë ose liçencë për të gjithë
apo hungarez, ai mund të ishte fare mirë i tillë, ata që nuk mund të rrinin pa botue. Por diçka nga
poqese ndër ne do të kishte hapsinë zhvillimi për “vetja” e tij, diçka që ta paraqiste këtë njeri si të
nji dukuni të tillë. Besojmë ngultas se Reshpja, me inicuem diku tjetër e që vjen e konformohet ktu
strukturën e vet psikike dhe ekscentrizmin e tij para syve tanë. Me dhimbje apo me entuziazëm,
të lindun, nuk do të përtonte me ia hy nji “thy- ky njeri bart edhe veten e vet dhe mundohet ta
emje duersh” me regjimin. S’e dimë nëse do të infiltrojë atë si identitet i thellë, kryeneç dhe afir-
ishte i pari apo i dyti, por në kushtet e nji disi- mues. Asgja prej të gjitha ktyne ktu. Reshpja na
dence legale të mbrendshme që na nuk e patën vjen te ky vllim si i pastruem ose si i sapolindun,
kurr, Reshpja do të ishte emën në spik. Ndoshta si i patraditë ose si fletë e bardhë e pashkrueme,

SYMBOL • 11 • 55
pa prejardhje, si nji foshnje 32 vjeçare që lindet që mund ta shtynte nji njisi të dhanë, si autori
para nesh, nji tabula rasa që po zhvirgjënohet prej ynë nën shqyrtim, drejt nji sistemi në zhvillim, por
vetë shkrimit të vet. Njeri i shartuem në bosh- gjithsesi të dhanë. Mesa duket takimi i tyne ka
llëk, Reshpja plotëson ksisoj dy funksione vetiake. qenë i pashmangshëm. Sistemi politik i socializmit
I pari âsht njinjisimi me “njeriun e ri” të epokës real si formë e pastër diktature kërkonte njeriun
së komunizmit. Mbiemni “i ri” në këtë togfjalësh pa vete mundësisht dhe të konfeksionuem simbas
i kishte të dy kuptimet që i ka kjo fjalë psh, në modelit. Reshpja vraponte me i ikë vetes, i gat-
anglisht, frëngjisht, gjermanisht ose italisht. Pra shëm me lanë te “ lëkura e braktisun” të gjitha ata
kuptimin kohor dhe kuptimin cilësor ( young dhe elementë që i kujtonin qenien e vet ontologjike.
new ). Në shkaksinë e shumtë që mund të kenë Dhe kshtu kishte ndodhë “martesa” e lumtun me
përcaktue aderimin e Reshpes me valën komu- regjimin, vullneti i tij ishte mobilizue në atë dre-
niste, duhet të ketë qenë humbja e vetvetes dhe jtim për me i ardhë në ndihmë qenies, që s’po
fitimi i nji vetje tjetër, krejt të re në kuptimin e mund ta duronte peshën e vet.
kohës (young) dhe po krejt të re (new) në kupti- Kjo mund të ishte skema e ndërveprimit të
min e cilësisë. I nisun prej qëllimesh thellësisht ve- së mbrendshmes së autorit tonë me të përjasht-
tiake ose, thanë ndryshe, egoistike, Reshpja kishte men. Po ta fusim moralin si arbitër në gjykimin e
gjetë si fillim te formula zyrtare mbi “njeriun e zgjedhjeve tona, padyshim që ksaj i bie me qenë
ri” nji strehë të bukur për t’u “rinovue” edhe me pjesa ma e pafajshme. Dy subjekte kishin kërkue
bekimin e zyrtares, të shtetit dhe të asaj pjese të njeni tjetrin, rastsia kishte ba “cak”, “martesa”
shoqnisë që ajo zyrtare e që ai shtet përfaqsonin. kishte ndodhë dhe na sot kemi në dorë atë vllim
Kjo stratagjemë e hollë dhe që mund të bahet që e çertifikon atë “martesë”. Dy qenie morboze
realitet vetëm kur ekziston kërkesa, sepse terre- kishin formulue nevojën e tyne dhe, për nji çast,
ni asht i pafundëm dhe probabilitetet rriten fort, takimi fatal kishte ndodhë. Nji dashuni po mor-
ia kishte mbulue Reshpes nevojën për nji rilindje boze kishte triumfue. Shteti dhe Reshpja.
nga hiçi, për nji “ardhje” të re dhe për nji harrim Edhe pse shteti socialist nuk e kishte deklarue
të atij që ai ishte në të vërtetë. Këtë imazh, të kurr – e ndoshta edhe nuk e dinte – se ishte zbat-
paktën, marrim prej vllimit poetik Në këtë qytet. ues i nji eksperimenti, ai e tregoi veten se ishte i
Uni i tij i lidhun fort mbas unit kolektiv të mod- gatshëm me e çue deri në fund eksperimentin,
elit “heroi lirik” e rimorkionte në tokë e në qiell, me çdo kusht dhe me çdo mjet. Ai ia kishte dhanë
e çonte në vende të ndryshme, të cilat të pame lejen vetes me e zbatue eksperimentin edhe me
edhe si kantiere, edhe si uzina, edhe si parada, kundërshtarët, por edhe me besnikët e tij. Kjo
edhe si hidrocentrale, i shërbenin ma së miri mos qenie eksperimentomane realizohej në arritjet e
me e lanë kurr vetem me pasqyrat dhe koliket që saj ma shum tek rastet kur ajo kishte asimilue me
atij i shkaktonte vetja e vet e ngjitun dhe e pash- forcë nëpërmjet asgjasimit të vetdijes, sesa tek
qitshme. Kam bindjen e patundshme se Reshpja ato raste kur afrimi kishte qenë i ndërsjellë. Ai
nuk kishte ndonji punë sentimentalisht me komu- shtet, për parim, nuk e duronte idenë e ortakisë.
nizmin, as ndonji parim që ta lidhte sadopak me Ortakët hyjnë në bashkëveprim prej “dashunisë”,
të. Zaten Reshpja nuk ishte njeri parimesh. Ai nuk prej nji lloj erotizmi aseksual. Ata nuk njofin për-
mund të kishte parime, s’ishte natyra e njeriut që voja dhune, pra edhe mund të guxojnë.
kërkon, adopton dhe profeson parime. Parimet Asnji shkak kulturor ose shoqnor nuk vjen me
nuk mund të banojnë në menden e nji njeriu e spjegue ndryshe divorcin e tij me socializmin.Të
kaq të hallakatun që e gjëmon përmbrapa vetja dhanat socio-kulturore janë pothuejse identike
e vet e padëshirueshme. Parimet banojnë ndër me nji mori kolegësh të tij, që kishin kalue nëpër
mendje solide e të orientueme, me dije e për- të njajtin hark triumfi dhe nëpër të njajtin qemer
voja rysëse e integrative, ndër tipa racionalë dhe shpatash. Kishin pothuejse të njajtën origjinë so-
vertikalitete karakteresh. Na vjen shum keq, por ciale, prejardhës të së njajtës zonë amorfe mes
Frederik Reshpja nuk i kishte kto, nuk mund t’i qytetit e fshatit, me rreshtime familjare ambigue
kishte kto. Kjo kishte me qenë ana e pavetdishme e me elementë bazalë karrierizmi me bazë ikjen

56 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

prej fshatit dhe punëve të tij. Nuk na çudit aspak art të kulluem lirik? A do të mund t’i kalonte “nji
fakti që kta lloj kandidatësh për parveny, nji ditë poeti kaq të ndjeshëm” gjithë ai kalvar vuejtjesh
mund t’i mbushnin të gjitha mungesat thelbsore pa i dalë as nji gjysmë reference në poezitë e në
dhe porozitetin e formimit edhe me krijime të librat e mbasramjes së diktaturës? Dhe nëse po,
vlershme arti. Por ata mbetën të gjithë në kapër- përse? Si kshtu? Mos vallë gjithë ai vaj e gjithë ajo
cyell.Të ndëshkuem realisht prej mohimit të orig- brengë e vllimit Vetmi asht vaji i tij për vjetët e
jinës, ata mbetën gjithë jetën në ajër për shkak të burgut? A kishte shkrue ndonji poezi në burg ky
prishjes së rrugës që të çon për tek ajo. autor dhe cili mund të ishte fati i saj, kur dihet
Nuk mund të mohohet fakti se përveç ktij fak- se poezia asht lloji ma i ngjeshun letrar, tamam
tori të thellë me bazë ngushtësisht personale, kta për t’u “hjedhë në letër” në kushte syrvejimi të
shkrimtarë zyrtarë të kohës të jenë yshtë edhe burgut, për t’u ruejtë mbrenda në burg dhe, mad-
prej mirazhesh racionalë dhe karremash egoizmi je, edhe për t’u nxjerrë prej burgut? Asnji fjalë
ashensional. Por për këtë kemi folë në qasje të për burgun, asnji dëshmi shkrimore për të, asnji
tjera mbi disidencën. mburrje e krenari heroike për tê, asnji dinjitet i ri
Siç e dimë prej kronikës biografike, Reshpja i fituem atje? E çuditshme!
pati ra dy herë në burg gjatë kohës së diktaturës. Frederik Reshpja jeton mes nesh ende vetëm
Burgosja e nji njeriu të arteve lente mbrapa nji në sajë të legjendës.Tek na e vetmja gja që mundet
vakuum të gjanë që vononte me u mbushë. Aq ma me të përcjellë nga nji fraksion kohe në tjetrën
tepër kur dikush e bante shpejt e shpejt llogarinë asht ende legjenda. Për çudi, tek na, studimet në
se nji “njeri i klasës” e, madje, i prejardhun nga nji vend që t’i nxjerrin sendet në dritë, sikur kanë
familje “me kontribute lufte”, hymja në burg nuk ndihmue që të vorrosen edhe ma thellë. Landa
ishte nji shenj se të gjithë ishin të barabartë para dhe mishi i legjendës asht ai që “hahet” dhe kër-
ligjit, por shenji se secilit do t’i vinte nji ditë radha. kohet ma së shumti. Legjenda e shiton mendjen
Kjo agoni cfilitëse rezononte tek të gjithë, tek të tonë e mpin dhe instalon aty vezullimin e pa mort
urtit dhe tek harrakatët, tek të bindunit dhe tek të të padiskutueshmes. Me anë të legjendës na
të heshtunit, tek ata që s’mund të rrinin pa kon- ngopim nevojën tonë për të qenë të barabartë në
takt me lexuesin si dhe tek ata për të cilët lexuesi nji diskutim. Legjenda fillon rastësisht dhe mbar-
ishte nji destinacion virtual ose futurist. on me ortek. E na nuk mundemi me e kthye këtë
Arshi Pipa, Jozef Radi, Kasem Trebeshina, Visar legjendë në trup arsyetimi pa e besue të gjithën,
Zhiti, të gjithë kta kanë shkrue për burgun, prej pa e konsumue të gjithën.
mbrendë ose prej jashtë, gjatë dënimit ose edhe Shum miq dhe adhurues të Reshpes do t’i
ma vonë. Madje, Pipa, padyshim i burgosuni ma i përgjigjeshin pyetjes rreth mungesës absolute të
famshëm i lagerve të regjimit Hoxha-Shehu, s’ka referencave të burgut në poezitë e tij të mbas 90-
vepër tjetër ma të mirë poetike sesa Librin e bur- ës, se Reshpja asht poet kaq i madh sa ka mbër-
gut. Poezitë e burgut [ndoshta ky term duhet futë rijtë me distilue dhe me sublimue çdo element
ndër thojza, sepse ka përpjekje me krijue edhe biografik në shkrimet e tij, e sidomos, në ata të
kategorinë e “poezisë së burgut” si nënfish i moshës së pjekunisë. Ky interpretim i hollë dhe
poezisë së “sirtareve”(sic)] ishin shprehje e rebe- logjik si argument e ka pak frikë me i rezistue
limit të shpirtit individual ndaj represionit të lirisë prap kundërshtisë. Nëse ai nuk flet për burgun se
dhe nji shembull i mrekullueshëm i rezistencës burgu asht vërtet argument biografik, po për lir-
njerzore ndaj shpartallimit të vlerave universale. inë pse nuk flet Reshpja? Kaq të parandsi e kanë
Mirpo, me çudi të pashueshme, konstatojmë se poetët lirinë? Askund nuk shofim te poezitë në
Reshpja nuk i përmend kurrkund burgjet, asnji fjalë nji hov fluturues a nji epsh grafullues kah lir-
referencë për ta, asnji situatë që të na e kujtojë ia, askund nji hjedhje jashtë orbitash, askund nji
ose edhe të na e sugjerojë. pritshmëni për minimalen e pagjetshme.
Pse kjo heshtje? Pse ky mohim i asaj përvoje Në nji parathanie për vllimin Në vetmi të F.
që pjesa ma e madhe e lexuesve të tij e kujtojnë Reshpes, shkruesi i parathanies, Shpëtim Kelmen-
se ishte shkaku i konvertimit të tij gjithsor në nji di, nën titullin Në muzgun e një poeti lirik, thotë

SYMBOL • 11 • 57
shprehimisht: diktatorial që kaloi nëpër ne. I ardhun me gjak
“Vështirësia për të qenë mik i shumë njerëzve dhe i mbajtun me gjak, ai kishte frikën e Mak-
nuk shkaktohet për arsye se Fredi është një tip i bethit se duert e tij nuk “mund t’ia lante as uji i
vështirë dhe tekanjoz, jo se është i pasjellshëm, - detit”.Ai e dinte se kto duer të palame prej gjakut
sepse në komunikim ai është një zotëri i vërtetë e padisnin atë dhe se ai duhet t’i ikte ksaj padie,
-, por sepse mendjemprehtësia dhe inteligjenca duhet t’i ikte vetes së vet kriminale. Pse kot ishte
që i reflektohen në vështrimin sardonik që buron gjithë ajo propagandë për gjoja zemërgjanësi të
prej syve të tij përherë të skuqun, bëjnë çdo njeri partisë e të pushtetit, disa amnisti, vija e masave
të ndjehet si përballë një skaneri që nxjerr në pah që duhet të ishte nji antipod i luftës së klasave,
sëmundjet e fshehura me kujdes.”2 kompetencat që u liheshin kolektivave, metafo-
Unë mendoj se Sh. Kelmendi e ka ndie mirë ra e “dorës së ngrohtë” për të mshefë “dorën e
fort se në rastin e Fredit kemi të bajmë “me së- hekurt” të regjimit, etj.. Të gjitha kto ishin shpre-
mundje të fshehura me kujdes”. Por për shkak të hje se regjimi nuk e duronte veten e vet, se ai
legjendës që e cekëm ma sipër dhe të admirimit kishte ba ekcese dhe se, për të ndejë prap në
të gjanë që ka Kelmendi për Reshpen, pa dashje pushtet, duheshin ba edhe do ekcese të tjera.Arti,
asht ndrrue kahja e vështrimit. Unë nuk e di nëse në mënyrë të veçantë, ishte orientue drejt zbutjes
ai që ka smundje për me mshefë me kujdes, mund së figurës së regjimit, drejt galvanizimit të jetës
t’i ketë sytë si skaner që nxjerr në pah smundje si mënyra, me të cilën regjimi do të arratisej nga
të fshehuna me kujdes. Simbas vetë përshkrim- identiteti i vet, por pa u largue fizikisht. Regjimi
it idiotrop të poetit të bamë me shum vërtet- kishte nevojë për amnezi historike dhe për fre-
si nga ana e Kelmendit, i smundi mund të ishte skim identitetesh. Kjo, thamë, kishte qenë edhe
ai – Reshpja , pra – dhe aspak ti që ndodhesh ujdisja fatale e Reshpes me atë regjim dhe pika e
para tij në nji rrethanë rutine ose rëndomsie. Në takimit të tyne në qëllime e deri në mënyra.
jetën korrente dhe p ërditshmëninë, ishte ai Dikush ka pasë avancue idenë se regjimi i
që shfaqte shenja të nji patologjie psikike që – ndaloi kontaktet me artet moderne si dhe lavrim-
nuk mund të mohohet – e kishte ba thalbësisht in e tyne ndër ne për arsyen e thjeshtë se “diktat-
mizantrop dhe të pashoqnueshëm. Kjo idiotropi ura ishte e vetdishme për shëmtinë e saj dhe çdo
e tij duhet ta ketë përshtypë Kelmendin, kur e kontakt me të bukurën do ta padiste edhe ma
deklaron me nji dalje pak a shum të pazakontë fort këtë shëmti”.5
nga toni i parathanies: “Kurrë nuk e mora vesh Ndërsa shëmtia e diktaturës ishte e kjartë si
se cili ishte qëndrimi i tij i vërtetë dhe cili mas- drita e diellit, cilat mund të kenë qenë ato anë të
ka.”3 Dhe disa radhë ma poshtë: “Nën vizionin e identitetit të poetit Reshpja, të cilat ai nuk donte
tij që herë asht haluçinant, herë surreal, herë ab- me ia marrë vesht kush? Çfarë pjese e identite-
surd, herë onirik, herë romantik, herë futurist apo tit të tij dhe e intimitetit të vetnjoftjes përbanin
modernist etj, etj.”4 sekretin e jetës së tij të turbullueme? Çfarë dinte
Me siguri Kelmendi ka rreshtue ktu kta epi- ai për veten që të tjerët nuk e dinin dhe nuk duhet ta
tete për të nënvizue dashamirësisht te ai nji fig- dinin? Ku i mbaronte ftyra e ku i fillonte maska ?
urë komplekse deri poliedrike, por jo. Kto fjalë, Përse nuk e përmendë askund burgun? Pse pikël-
edhe ashtu të pasakta në përdorim e të papër- limi i tij nuk lidhet me humbjen e lirisë dhe me
shtatshme në adresë, janë pohimi ma i mirë i jetën e shkueme dam? Pse dhimbja e tij humbet
papërcaktueshmënisë kulturore dhe i nji person- në nji errsinë shkaksie, kur shkaksia e persekuti-
aliteti të tronditun, në kuptimin ma të guximshëm mit për shkak të ideve asht tregues universal i
patologjik të fjalës. dinjitetit dhe i përveçmënisë?
Mendojmë se disi e në njifarë mënyre jo vetëm Mendojme se vetëm 10 vjet mbas vdekjes
Reshpja ishte autofobik. I tillë ishte edhe regjimi asht ende tepër herët me e dhunue privatësinë e
2
Frederik Reshpja, Në vetmi, Arbëria, (Parathania nga nji të vdekuni qoftë me fakte, qoftë me hamendje.
Shpëtim Këlmendi, fq.4)
5
E.Gashi, Mali i Vashës (dramë në pesë akte), Parathanie
3
Po aty. nga P.Shllaku.Botim pa shtëpi botuese vetem me ISBN (978-
4
Po aty. 99956-51-76-3)

58 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

Askush nuk do ta dëshironte këtë, qoftë edhe për Dhe për të mbetë gjithnji në lamin e hamend-
qëllime studimi ose të nji objektiviteti tjetër. Por simeve, do të përpiqemi me i dhanë përgjigje
gjithsesi duhet të vaksinohemi përfundimisht nga edhe punës se pse nuk përmendet burgu as drejt-
legjendat dhe, para se të ikin dëshmitarët, duhet përsëdrejti, as tërthorazi në botimet e tij të mbas
të tregojmë epërsitë e qytetnimit shkrimor. Ai 90-ës.
dëshprim kulturor për të cilin fola në pjesën e parë Mbasi ndërtuem hipotezën se Reshpja u fut
të ktij punimi, ushqehet dhe vazhdon, i ushqyem në RS si nji rishtar me memorie embrionale, për
prej irruencës së legjendës në të gjitha punët të krijue nji identitet të ri dhe për t’i ikë vetes
tona të dijeve dhe të ndriçimit. së tij me probleme bazale të gjinisë dhe të viri-
Të gjithë ata që e kanë njoftë prej afër F.Resh- litetit, pati nji “martesë” të lumtun me epokën,
pen thonë se ishte nji burrë i shkurtë, me nji de- që ia çmoi çdo zerim të identiteteve individuale
formim të vogël në kurriz, me tipare prej plaku dhe kolektive. I kombinuem me të njajtin prob-
qysh në kohën e rinisë, me nji fizik të imët e të lem bazal të diktaturës – ikjes së saj prej historisë
ecunën me hapa të vegjël si prej femne. Thonë gjakatare që e padiste orë e çast e minut – Resh-
për të se qe martue nji herë, por martesa nuk pja besoi se kishte gjetë qytetin dhe qytetnimin
zgjati.U ndanë dhe mbretnoi heshtja përgjith- e bamë tamam për masë të tij. U ndie aleat dhe
monë. Thonë se nuk ka pasë asnjiherë asnji relatë homogjen me regjimin dhe fitoi vetdijën e orta-
dashunore dhe nuk kishte aftsinë me tërhjekë kut me të. Aty gaboi me ndonji kritikë, i bindun
gjininë e dobët edhe pse ishte i pajisun me nji se mbas bashkëpërkimit me regjimin në kaq pika
squetsi të admirueshme dhe poezitë e tij pëlqe- bazale, ai nuk mund të dukej i rrezikshëm për të,
heshin prej elementit femnor. Disa komshij të tij sepse aleat ontologjik me të. Regjimi e burgosi
e mbanin mend që, në kohën e rinisë, e kishin për shembëlltyrë. Në burg ai duhet të jetë dësh-
pa në oborrin e shtëpisë vet që me orë të tana, prue fort, sepse zhgënjimi ishte i madh. Por burgu
qendiste në gjergjef. Po të merren edhe poezitë e ishte vend bashkësie të ngushtë njerëzish soli-
tij, shifet në to nji skrupulozitet strukture si prej darë, ku problemet e veçanta homogjenizohesh-
amvise poetike që di t’i mbarshtrojë vargjet si in dhe njerëzit fillonin me i ngja tmerrsisht njeni
rangë shtëpie. tjetrit, derisa me u kthye në kipca të panumurt të
Asht fakt i pamohueshëm se në poezitë e tij njeni tjetrit, sidomos lidhë me problemin e madh
ka shum trishtim e pikëllim, por lotët janë plazma që Reshpja kishte me veten e tij. Në mjediset e
ku noton çdo poetemë e tij. Lotë, shum lotë. Dhe burgut mashkullorësia e dobësueme ishte identike
lotë seriozë, të vërtetë e që burojnë prej struktu- me mashkullorësinë e pezullueme. Mandej, mung-
rash adekuate të pikëllimit e dhimbjes granishte. esa e pranisë së elementit femnor dhe efekti i
Kudo pikëllimi i tij asht qaraman, i përlotun, emo- saj natyral i ngacmimit pritet që të veprojnë si
cionet e tij nuk mund të quhen të tilla, poqese kalmant për nji vetdije seksualisht të përmbysun.
nuk shkaktojnë lotë. Ka edhe ndonji rast kur ai, në Mendojmë se burgu për të nuk qe vetmi as në
poezi, krahas “i ri’, vetquhet edhe “ i bukur”. Na kuptimin e pranisë së të tjerëve, as në kuptimin e
duket se kto të paka indicie do t’i mjaftonin dikujt ndjesisë së te qenit i vetmuem në rastin tand të
me fillue me krijue idenë se Reshpja ishte individ fatkeqësisë. Mesa duket, burgun Reshpja e kishte
me mashkullorësi të dobësueme dhe se gjithë ai mbrenda vetes dhe shtimi edhe i nji tjetri jashtë
zballancim i tij në reflekset e shkrimeve, por edhe, nuk e kishte tronditë edhe aq fort, kur, në mesin
deri diku, të sjelljes mund ta ketë burimin te nji e tij gjeti dhe pa nji mori të tjerësh si vetja, të
papërcaktueshmëni e mjaftueshme e gjinisë së cilët ishin pengue pa qenë të penguem, kurse ky
ktij individi, e cila mund të kishte prekë aftsitë e tij – i penguemi – ishte i privilegjuemi se, të paktën
interaktive, me pasojë harlisjen kompensative të nuk i ndjente ngacmimet e mishit dhe dukej se
femnores që kaq e randësishme asht për artin e burgu e privonte prej ma pak gjanash se sa të
poetifikimit e artin, në përgjithsi. Goethe fliste ha- tjerët. Ngul kambë se në burg Reshpja duhet të
pun për das ewige Weiblich (femnorja e përjetshme) ketë konstatue njifarë komoditeti të çuditshëm,
në punët e poetifikimit. sa i përket gjithmonë problemit të tij qenësor.

SYMBOL • 11 • 59
Reaksion duket se i bante atij liria, shansi i madh struktura të jetës së vet psikike. Ai nuk ndjehet
i kontakteve dhe i matjes së performancave indi- në mnyrë gnosticiste, çka do ta detyronte t’i qasej
viduale, rikthimi përsëri para vetes së vet batalle, vetes si mjek ose si kritik i psikokritikës. Ai asht
që, duket, nuk i përgjigjej në njenin nga funksionet subjekt i nji marrdhanie patetike e deri patolog-
ma të rëndomta që e gëzonin me bollëk edhe jike, përsa kohë që çdo kontakt me kto pika pri-
bimët, edhe kafshët. Prandej na dalin dy vllime het prej dhimbjes, brengës e disforisë6. Këtë lloj
mbas 90-ës e mbas daljes së tij prej burgu: Në marrdhanie të thellë me veten e aspak evidente
vetmi dhe Vetmi, të dy të botuem më 2004. Ksh- ai përpiqet ta përjashtëzojë, ta kthejë në send
tu mund të spjegohet edhe ai pikëllim “botnor”, përmes fenomenologjisë së vargjeve që shkruen.
ajo ankesë pa adresë që, si nji njollë hapet dhe E dimë se shkrimi dhe shprehja gjithnji shoqno-
përhapet, sa me zanë krejt universin. Kur pikëllimi hen prej nji ndjenje zbrazje, për pasojë lehtësimi.
mbërrin qiellin e hyjt, shkaku âsht ontologjik dhe Nji send që ekziston vetëm mbrendë “sëmbon”
jo shoqnor. Pafuqia e njeriut me luftue me fatin e ma fort se diçka që asht vetëm jashtë ose edhe
vet anonim, e prodhon ketë tipologji pikëllimi, të mbrendë, edhe jashtë. Ksisoj mund të spjegohet
gjanë dhe evazive, anonime dhe të paderman. Në edhe dëshira e mallkueme e disa poetëve të disa
vetminë që i shkakton qenia mes njerzish, Reshp- periudhave me shkrue për me “nxjerrë” jashtë.
ja nuk mund të qetësohet veç si novic në diktat- Nga ana tjetër duhet të themi se, në përpjek-
urë ose mes të burgosunish që, sikurse ai, janë të jen për ta ruejtë qenien e vet, psikja e autorit nuk
privuem prej gostisë së jetës. Kemi bindjen se ky mjaftohet vetëm me ato çfarë ndodhin në nivele
ekuacion asht i mjaftueshëm me prodhue dhe me të qenies. Pjesa tjetër e detyrës i lihet me u krye
spjegue atë pikëllim e atë gjamë prej Filokteti mi- arsyes së tij, pra bishtnimeve ose stratagjemave
tologjik, që poeti ynë lëshon si ma e ligshta grue racionale, me të cilat asht e mbushun plot jeta e
në vargjet e tij. ktij poeti. Nuk ka vend mbrenda ktij punimi që
Ndërsa po mundohemi me e spjegue Reshpen të merremi veçanërisht me anën anekdotike të
njeri dhe poet me gjithë rrezikun e hamendsimeve, ktij autori. Miqtë, shokët e admiruesit e tij duhet
të cilat nganjiherë mbërrijnë edhe në dy kate, e të gjejnë mënyrën që t’ia dorëzojnë kujtesës së
theksojmë se kto mekanizma që na duket se i letrës gjithçka që ka lidhje me këtë person, para
kemi zbulue te rasti i tij, kanë të bajnë me nivele të se atë të shkretin ta mbulojë harresa, ose para se
kjarta ontologjike, ku operacionet nisin e përfun- atë nafakëmadh ta pshtjellë në rrjetat e saj legjen-
dojnë pa dijeninë dhe vullnetin e subjektit. Bile ka da e “jashtatokësorëve”.
shum mundsi që, po ta kishim edhe Reshpen mes I pajisun natyralisht me veti intelektive dhe nji
nesh sot, problem do të ishte po aq i madh për nivel vetnjoftje të mjaftueshëm, autori ynë i ka
të vërtetue sadopak se tezat tona kanë nji takim kthye në fakte të vetdijes të gjitha “të metat” e
substancial me fenomenologjinë që na ofron ras- tij. Ai, pra, e din se çka nuk shkon, e din se çka
ti i ktij poeti të çuditshëm, por edhe çuditërisht ka dhe nuk ka. Reshpja shum herët dinte mirë
lirik, megjithë vajin e tij aspak të modës në poez- për veten e vet. Dhe kto i mbajti sekret për të
inë e mbas shek. XIX. Pra deri tashti hamendë- gjithë jetën. Me siguri nuk duhet t’ia ketë thanë
simet tona dhe metodat e kalimit nga evidentja askujt, as nanës së vet për të cilën ka nji adhurim
te fenomenologjikja, për me depërtue mandej të të dukshëm dhe të pashterrshëm. Por verifikimin
esencialja, te noumenologjikja kanë prekë zona të për vetdijen e tij pasqyruese na e japin bukur fort
nënvetdijës dhe janë krye me metoda induktive e vargje të tij, të cilët, të shpërndamë sa andej ktej,
krahasimtare. Zakonisht autorët dinë shum pak e prekin si rastsisht ose si “pa të keq”, por gjith-
rreth vetes së tyne nga kjo anë. Madje, Reshpja monë tangjencialisht. Qysh te vllimi Në këtë qytet7
me probleme të mëdha që ka me funksionimin e Reshpja shkruen lirika, drejtue vajzave anonime
natyrës së vet dhe me të natyrshmen në veten ose edhe eponime (poezia Anilës), por me emna
e vet, as që mund të vijë në kontakt në mënyrë konvencionalë, tue lanë me kuptue nji libido ak-
autognostike me këtë vete. Prej së mbrendshmi ai 6
Antonimi i “euforisë”
ka nji lloj tjetër marrdhanie dhe kontakti me kto 7
Frederik Reshpja, Në këtë qytet( vjersha dhe poema),
Shtëpia botuese”Naim Frashëri”,1973

60 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

tive si dhe nji erotikë faktike të unit lirik. Madje në torin dhe poezitë e tij, shum ma interesante janë
nji prej poezive të tij të vllimit Në vetmi me titull poezitë e kohës së para se me hy në burg. Atje,
Vijnë ciganët, Reshpja i lejon vetes edhe pozën e gjithsesi ai na shfaqet ma i ekuilibruem dhe duket
njeriut që plaket dhe kujton zamanin e vet të rin- se kta ekuilibra i kullandris ma me lehtësi. Apara-
isë, si ma normali i njerëzve, kur thotë, tue sfidue ti i tij i ekuilibrit ka nji aleat të madh: andrrën. I
veten dhe , me gjasë, edhe të tjerët: paplotsueshëm në jetë, i paafrueshëm dhe, mesa
Isha i ri e isha i bukur, duket, gjithmonë me dietë seksuale, Reshpja
Isha i zjarrtë në dashuri, duhet të kompensohej diku tjetër e disi ndryshe.
Shumë gjëra tani i harrova Jeta për të s’ishte dëftue e drejtë dhe ai duhet të
Për hënë jetonte, megjithë padrejtësinë e saj.
e për magji... U tha në kapitullin e masipërm sesi na e men-
dojmë se aderimi i tij me revolucionin dhe të
Kur mendon se ketë lloj vete të parë nuk e bamet e tij kishte ndodhë për shkak se ai i lejon-
pati përdorë as vetë Byron-i, për shkak të kam- te atij nji arratisje prej vetvetes dhe mund t’i of-
bës çalamane, kupton se Reshpja e kishte poezinë ronte nji identitet të ri, poqese ai hiqte dorë prej
për me mbajtë ekuilibrat e tij mendorë, për të jetës së tij të maparshme dhe “pagëzohej” lakuriq
kompensue dhimbjet me burim te qenia si dhe me idetë e revolucionit. E pamë në sintoni me
për të ndërtue andrrën e vet kozmike që do ta parimet e RS, në sintoni me baballarët e letërsisë
konsumonte po prap ai vetë. të cilët, për hir të së vërtetës, edhe i imitoi deri
Por, sapo ushqehet me landën iluzore të andrrës, në stil, kadencë dhe imperativitet, i mburri edhe
ai ndihet i kompensuem, kompensimi i rikthen lu- me emna, megjithse ma vonë të mburrunit e tij
ciditetin e mendes dhe, pup, shpërthen vetironia: duhet të kenë firmosë edhe përse e ai e meriton-
te burgun, kishte marrë pjesë në materializimin e
Kori i trëndafilave derdh lotë nji andrre kolektive, e cila kurr nuk u pa kolektiv-
Për daulle dhe për hënë, i trishtuar isht, por u përdor për me krijue sfondin mbi të
Ah, ç’isha i ri dhe i bukur dikur cilin do të gjykohej jeta e secilit, e ndihmoi fuqi-
Dikur në një misht partinë që ligjërimi i saj cinik të pshtillej me
mars të shkuar! nji ambalazh deri poetikisht të konsakruem, nuk
la ngjarje të portatës aktuale dhe propagandis-
Shenjat që sugjerojnë kuptimisht dhe vizual- tike pa e veshë me tisin transparent e “joshës” të
isht ironinë janë “mars” dhe pikëçuditësja në poezisë, provoi me shkrue edhe poema të forma-
fund të vargut. Marsi vërtet âsht mueji i parë i tit të madh si të baballarëve të RS, të mbrujtuna
pranverës, por jo mueji i luleve dhe i lulëzimit me nacionalizëm komunist, me kultin e qëndresës,
për antonomazi. Marsi asht muej i përziem, me me kultin e binomit iliro-shqiptar, me anatemim-
shum dimën e me pak prill. Kompensimi e zhdeh in e kanunit dhe të patriarkalizmit të shqiptarëve
atypëraty dhe ai fillon me zbritë te pikëllimi, te të Veriut dhe kurr nuk përmendi matriarkatin e
muejt që të çojnë në dimën prej ku ishte arratisë, shqiptarëve të jugut edhe pse e kishte rastin te
tue u mburrë për rininë dhe bukurinë e tij si dhe poezia me titull autentik (dmth éfféminé) Lëndin-
për potencën erotike. Theksimi i vargut të fundit ka e Lotëve, përmendi me simpati (!) paganizmin
asht pikëçuditsja. Ajo don me tregue se në çastet (dhe kjo ka nji domethanie në linjë të plotë me
e luciditetit, ai e tregonte veten me gisht dhe e punët e Reshpes), s’la aksion pa hymnizue a thue
padiste se shifte andrra dhe, për pasojë, nuk duhej se shqiptarët e kishin zbulue magjinë e punës të
marrë për i krisun. parët dhe, mandej, mbas pune, mbas hymnizimesh,
mbas apoteozash dhe kurbetash sa me i ra kape-
Andrrimtari la në tokë, Reshpja gjente kohë edhe për ndonji
“Anilë”, ose ndonji vajzë tjetër anonime për t’ia
Po ta vemë re me kujdes, shofim se nga nisë nji flirti gjithsesi konsumativ. Por pesha dhe
pikëpamja e ksaj lloj analize ku e kemi futë au- prania e pamundsisë së tij i shfaqej në të gjitha

SYMBOL • 11 • 61
format dhe mbrapa të gjitha formave. Mungesa e absolute, sundim mbi të ardhmen, mbi historinë,
funksioneve ishte aty, mbrenda tij, nevoja aty, urija mbi epokat, mbi të gjallët e mbi të vdekunit. An-
aty, me zgjimet e saj periodike. Diçka ia kishte drra e promovueme e shtetit kishte vend për an-
ba me hile natyrës te Reshpja dhe ai duhet të drrën e poetit. Me kusht që ai të ishte pjesë e ksaj
qetësonte konvulsionet e natyrës mbrenda vetes. andrre kolektive, poeti i angazhuem kishte të dre-
Mandej i duhej të paqtonte e të pajtonte natyrën jtë me andrrue edhe statusin e drejtësiprumësit,
gjigande me shpirtin e tij. Këtë urë të pamundun edhe të bukurikultivuesit, edhe të kasnecit të së
e tenton vetëm arti. Arti asht nji gjendje e për- ardhmes, edhe parapamësin e qytetnimeve të
jetshme kllapie, andrre, nji përpjekje me pajtue paimagjinueshme prej turmash, edhe lirinë me
të papajtueshmen, me paqtue të papaqtueshmen. andrrue pa fund, edhe lirinë me u ngopë me lugën
Leximet mund ta kenë çue Reshpen qysh herët te bosh, edhe të drejtën me ndrrue institucion an-
arti, por te arti si pajtim duhet ta kenë çue mbasi drrimesh.
ai ka fillue me marrë vesht padrejtsitë e natyrës Mendojmë se disa hove të vërteta poetike, disa
që vepronin mbi qenien e tij. Ngacmimi ishte aty, vargje transparente, disa penelata prej akuarelisti,
në rrugë, në zyrë, në shtrat, në gjumë. Askund nji disa metafora e disa sinekdoka e trathtojnë Resh-
strehë për me u mshefë. Atëherë, o burra, ta kri- pen si njeri që shkruente sa për liçencë. Ato janë
jojmë nji strehë ose shum streha, për sa ma shum vërtet emanacione delirante dhe ekstatike të nji
kohë që të jetë e mundun. shpirti që nuk e ndien peshën e trupit (dhe të tur-
Ndër strehat ma e thjeshta dhe ma e lira âsht pit). Në këtë pikëpamje kam dëshirë me theksue,
andrra. Mjafton të shtrihesh në krevat dhe, ose se ndër të gjithë armatën e madhe të artistëve të
nga vesi i mendes, ose nga lodhja e trupit, andrra RS asnjeri nuk i ishte qasë zyrtares me ma shum
vjen si shkputje gjithsore prej realitetit. Kupto- pafajsi e ma me shum interes se F. Reshpja. Në nji
het se në rastin e Reshpes nuk e kemi luksin me çast të Kohës dhe në nji pikë të hapsinës paranoia
folë për andrrën e gjumit, por për andrrën me patologjike e nji shteti kishte takue patologjinë
sy hapët, për andrrën-urë që pajton natyrën me paranoiake të nji individi. Dhe të dy, njizani, kishin
shpirtin, nevojën me dëshirën, hovet vertikale me shpallë edhe triumfin e metodës së RS, meqë in-
stabilitetet bazale. dividi kishte qëllue andrrimtar dhe shteti shitës
Kjo “metodë” artistike i blatonte tipit të F. andrrash.
Reshpes gjithë autoritetin e andrrës së pashpoti- Asht me të vërtetë interesante sesi nji bur-
tun. Ajo ishte nji andërr shtetnore, mbrenda së rë shum nën mesataren, nji xhuxh pothuejse, me
cilës mund të strehohej edhe andrra e vërtetë probleme të randa mbrenda vetes e që kishin të
personale e poetit. Por andrra e tij nuk ishte banin me alarme biologjike që nuk rreshtin, por
pikëpërpikë ajo e shtetit. Struktura dhe qëllimi tërbohen, të guxonte me marrë përsipër për
i saj ishte i njikahje me të Reshpes. Shteti, i pa- llogari të nji shteti, që t’i skiconte të ardhmen
mundun me i dhanë nji të tashme shoqnisë që njerëzimit, t’i tregonte kaltërsitë jo si qiell para-
e konstituonte, mundohej ta “vërviste” me çdo jse ku mund të shkohet mbasi të vdesësh, por
kusht kah e ardhmja, kah abstraktja, kah pafundsia, si pafundsi mundsish realizimi, si pafundsi kohe a
kah përjetësia, sepse e tashmja ishte e pamund- si amshim, ku jashta çdo sensi historik e zbulimi
un me plotësue kërkesa sado normale. Po kshtu ai merrte në dorë stafetën e qëndrestarit para
edhe Reshpja. Normale i kishte kërkesat, normale anmiqsh shekullorë, të mbrendshëm e të jashtëm
i kishte nevojat, por natyra e tij kishte ba qark të dhe me shembullin e vet si kangtar del para
shkurtë diku dhe ai nuk mund të funksiononte si epokës me çelsin e zgjidhjeve në dorë. Vetëm nji
i plotë ose si qenësor. Tue u bashkue me shtetin andërr dehëse dhe nji andrrimtar i kputun mund
, i cili vuente analogjikisht prej të njajtit sindrom, të merrte poza të tilla para njerëzimit, tue pasë
prej “sindromit të mospasjes së tashme”, Reshpja në trup nji zbraztinë e nji motiv kaq tragjikomik.
e ndjente se mund ta instalonte fare mirë andrrën Po lamë më nji anë elementët e strukturës
në sqetullën e shtetit të tij. Hapsinat që i ofron- protokollare të renditjes së poezive në nji vllim të
te shteti i tij ishin pamasë: pafundsi, kompetencë kohës, ku kryet e vendit e zanë poezitë me kush-

62 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

time politike. Po fillojmë me nji poezi ose minipo- fle te këmbët e liqenit;
emë që ai ia kushton Shkodrës, qytetit të lindjes. E mbase zëri im nuk mund të merrte formën e
sigurtë asht se ai ka për vendlindje qytetin ma po- fluturimit të pelikanëve
etik, me ma shum poetë, me ma shum poezi, me formën e gjërave të thjeshta si dashuria.
ma shum traditë letrare e poetike, me ma shum
telashe me poetët, ma të sakatuemin edhe po- Në këtë qytet që i kishte dhanë jo vetëm
etikisht. Reshpja ka dy mnyra për t’iu afrue qytetit hapsinën me hjedhë të qamen e parë të ardhjes
të lindjes: ose si adhurues i tij, ose si kritik dhe si në jetë, por që ia kishte fillue ndërtimin e iden-
anatemues. Qysh në titull e ndjejmë se ai ndodhet titetit deri atë ditë që ai u shkput prej tij, ai gjen
krejt off- side para qytetit të tij të lindjes që, mesa veten e vet që nuk i duhet gjâ. Prandej, me gjysmë
duket, i asht qasë me mendimin a priori për ta zâni, me drojë e me pendesë bashkë, ai e pra-
himnizue. Papritmas nijeti i tij tronditet. Dëshira non fajin e madh të ngatrrimit të hierarkive. Au-
për t’i këndue qytetit të vet simbas nji tradite të tokritikë me vetdijë apo i shpëton goja? Qyteti
gjithëhershme topitet, sapo ai ndihet përballë tij. ofron humusin. Poetët, mandej, çilin nën cilin qiell
Në këtë qytet e ka titullin dhe ndodhet në faqen të dëshirojnë. Ky qytet i kujton Reshpes veten e
118. Fjala kryesore e ktij titulli asht nji emën në tij, i kujton kohën e dyshimeve dhe konstatimeve
trajtën e pashqueme. Autori sikur ka ngurrue me të tmerrshme që ia kishin përmbysë jetën. Por
ia thanë emnin qytetit të lindjes. Pse ? Mos vallë ai e konsideron veten poet dhe si i tillë e ka de-
ardhja e tij rastësore para qytetit të lindjes e ka tyrimin që nji homazh duhet t’ia bajë qytetit të
befasue me faktin se ata të dy janë të huej tashma lindjes, edhe sikur ai të mos ishte mitër gjigande
me njeni tjetrin dhe se përballë tij ai asht ndie poetësh gjigandë. Por ky qytet e turbullon Resh-
dorëjashtë dhe i huej ndaj traditës së madhe të pen, i kujton veten e tij, i kujton distancën që ka
Shkodrës, në të cilën ai mund të inserohet vetëm krijue me poezinë e tij, në shërbim të nji poezie
nëse do të jetë vazhdues i ksaj tradite? Mos vallë tjetër. Ai ndihet për nji çast djalë plangprishës, i
mes tij dhe qytetit takimi ka qenë nji pëplasje dhe dhanun diku tjetër, i nisun diku tjetër, i orientuem
mosnjoftje reciproke? Unë them se po. Edhe pse diku tjetër, me nji plagë të pashërueshme që ky
zadhanës e besues i nji ideje kozmike, entuziaste qytet nuk ia shëron, përkundër ia malcon edhe ma
dhe triumfuese, poeti asht ndie minor, nënfish, lil- keq. Prandej strofa e masipërme ka dy momente
iput para qytetit të lindjes dhe e ka nuhatë flakjen të randësishme: i pari asht ballafaqimi me qytetin
prej tij. Kam idenë se “në këtë qytet” thuhet për dhe topitja autokritike e pendestare para tij dhe,
diçka që shfaqet si i panjoftun. Andrrimtari snob i e dyta, largimi i poetit me ngadalë e me marifet,
ka konvertue gjendjet. Konvertimi asht mënyra e me fjalë të lehta e delikate, tue u justifikue pak a
tij e përjetshme se si gjen ngushllim, sa herë mer- shum, por tue u tërheqë i paaftë me e përballue
ret me punët “tokësore” Pra, kush nuk njef kë? takimin. Vargu i fundit âsht zbulimi, ramja pikës,
Reshpja Shkodrën apo Shkodra Reshpen? sikur poeti në ketë monolog të gjatë e rrekës
Poemthi fillon çuditërisht me nji fjali mohuese. para qytetit të vet të lindjes e ndien ma në fund
Pse mohuese ndaj vendlindjes? Do të jesh kritik detyrimin me thanë emnin e asaj fjale, që e ka çue
ndaj saj se ajo ka pjellë ndonji përbindësh dhe ti drejt qytetesh të tjerë:
nuk mund t’ia shprehësh admirimin, apo ti je gjetë
gabim para saj dhe situata zhvillohet si papran- formën e gjërave të thjeshta si dashuria.
ueshmëni?
Na duhet me theksue se Reshpja asht puri-
Unë nuk këndova kurrë për ty. tan dhe nuk e ka për mbarë me u zhveshë në
Mbase nuk kam qenë i sigurt publik për hir të sinqeritetit. E gjithë shkrimtaria
se zëri im mund të merrte formën e mbrëmjeve, e tij përpiqet me mbulue shkaqe, me i bishtnue
formën e plazhit ngjyrë hënë, që, i lodhur nga evidencave dhe me çorientue lexuesin. Për këtë
zhurmat e ditës qëllim ai përdor thaniet inversive. Atë që i mun-
gon atij dhe e kërkon për vete, e paraqet si diçka
8
Po aty.

SYMBOL • 11 • 63
që ai e kupton se u mungon të tjerëve. Ose në Dëgjo, të thërrasin.
rastin e vargut të mâsipërm, Reshpja i ul tonet Vërë re si zvarrisen në këtë zë
dhe i merr të gjitha përgjegjsitë për marrdhaniet sandalet e murgjve që nga rëra e viteve!
“e vokta” me vendlindjen, sikur ai e ka fajin se
nuk i ka tregue qytetit dashuninë që ai meriton. I mshefun mirë nën fjalët e tij, Reshpja hjedh
Në fakt ekuacioni asht tjetër. Për poetin qyteti në eter dhimbjen e tij, ndërsa, nga ana tjetër,
asht nji nanë e madhe, nji matrix përgjegjëse për ose luen të ngopunin, ose akuzon të tretët që ia
dhuntitë e për defektet. Ajo merret prej poetit si rrëmbejnë rastet e erotizmit. Kur i këndon Anilës,
nji zavendësuese e nanës së vërtetë, e cila mund i këndon me patos të dobësuem, dashunia i ikë
të jetë shkaktarja e atyne defekteve që i rrinë në prej duersh dhe ky e len me i ikë prej duersh, a
bazë krizës së tij. Për mue fjala e thjeshta mban thue se ikja asht nji destinacion ma i randsishëm
barrën kryesore të ksaj strofe dhe aspak fjala se konsumimi. Por ankimi mbetet dhe kjo na de-
dashuria. Dashuria asht nji nocion universal, i pa- tyron me gjetë fillin real të gjanave. Anila fluturon
sigurtë dhe i ngatrrueshem për dekodifikimin e si zog mbi çatitë e shtëpive dhe ai hedonizëm
rasteve të tilla kaq ambige dhe evazive. Ai vetë mishtor që nuk realizohet për poetin, sublimohet
na e pranon se ktu, në këtë kontekst, mungon si imazh poetik për t’u konsumue si hedonizëm
dashuria, por jo çfarëdolloj dashunie, por vetëm estetik, gjithsesi shpirtnor.
ajo e thjeshta, kupto natyralja, erotikja, erosi. Pra, Sikurse mund të shifet prej shembujve të
nën nji dukje të butë përgjërimi, flen i pangush- stërshumtë që e popullojnë poezinë e tij të para
llueshëm dhe i papaqtueshëm ahti i poetit se 90-ës, Reshpja e ka konstatue defektin e vet
qyteti – kupto nana e madhe edhe e tij – ia ka fiziologjik dhe me nji mijë mënyra mundohet ta
mohue mundësinë e kënaqsive të erosit, prandej largojë kumtin e tij tragjik mbi vetdijën e tij. Me
ai, për hakmarrje, nuk ka kënduar kurrë për të. gjithfarë stratagjemash e me gjithfarë bishtnimesh,
Ndjenja e nji hakmarrje të kamuflueme ka dalë ai përpiqet ta prapsojë efektin depresiv të ksaj të
edhe te nji poezi tjetër me titullin kuptimplotë vërtete, tue invertue rolet, tue u shtie si normal
Erotike. Na duket se i vetmi element erotik që mes anormalësh, tue akuzue historinë, ligjvumësit
mund të konsumojë poeti asht hakmarrja ndaj e murgjit për fatkeqsinë e vet, tue ba demokratin
atyne që ai dëshiron t’i caktojë si shkaktarë të me dashunitë që vijnë vetëm për të ikë dhe për
pamundësisë së tij. Edhe ktu âsht prap inversiv. t’i falë Reshpes vetëm poetikën e nji ikje në rrugë
Në vend që poezinë ta titullojë “Hakmarrje për ajrore prej zogjsh. Teknikat janë të shumta dhe
erotizmin e parealizuem”, ai merr vetëm njenin me shkallzimet e veta, gja që tregon se ai kshtu e
element të farsës që do të pasqyronte real- paqtonte brengën e vet, derisa nji metodë nuk e
isht temën. Poeti po rri me nji vajzë në breg të qetsonte ma dhe ai shpikte tjetrën. Gjithsesi duhet
liqenit dhe e ama e saj e thrret që të mos rrijë thanë se ai njeri, me vetdije e edukim mashkullor e
me poetin. Komentet e nanës së vajzës Reshpja patrialkal, e ka pasë shum të vështirë me e zbulue
i parashikon dhe fajin për opinionin e saj nuk e të vërtetën e vet, me ia thanë lexuesit atë që ai di
ka ajo vetë, por Lekë Dukagjini që, me kanun, për veten. Zbulimet e tij janë të çastit dhe ai nuk
nuk lejoka dashuninë mes djalit e vajzës, ose ajo e ul kurr vigjilencën para nevojës dhe rrezikut e
ma e randa dhe ma cinikja, për sintoninë cini- të qenit i sinqertë. Te poemthi për Shkodrën ai e
ke me frymën e kohës, asht se vjersha mbyllet rimerr edhe njiherë temën e dashunisë, flet për
me akuzën që i ban Reshpja murgjëve sekretarë nji vajzë që e kishte dashunue, mandej nga landa e
e kancelarë të L. Dukagjinit kur, në Mesjetë të saj konkrete kalon vertikalisht të përshkrimi i syve
thellë, shkruente ligjet e kanunit dhe ndalonte të saj që përfundojnë me pejzazhe krepuskolare,
dashuninë e tij mbas 500 vjetësh (!?!). Nji tjetër me prendime dielli dhe silueta shelgjesh. Kudo
përpjekje – nuk di nëse e suksesshme apo jo – e dashunitë e tij prej andrre, ku palandsinë e tyne
arratisjes së Reshpes nga vetja e vet për t’i sh- duhet ta kompensojë nji estetizëm i imagjinuem –
karkue fajet mbi të tjerët: shpesh ndihet shtrëngzimi estetik – irreal, fantastik,
impersonal, por edhe dekadent dhe krepuskolar:

64 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

të lirikës dhe, bile, edhe me i gradue deri në sta-
Në këtë qytet që agoi mes zërit tim, tusin e simbolit. RS ishte pjesë e sistemit shtetnor
banon e dashura ime; komunist, ai kishte ADN-në e tij si dhe përcillte
e dashura ime i ka sytë në ngjyrën e qiellit (në të gjitha shqetësimet e ankthet e tij me nji frymë
momentin e përendimit). të përkundërt, antonimike do të thoja. Problemit
Sikur sytë e saj kanë dalë nga ky moment kryqësor të mbajtjes së pushtetit, arti dhe, sido-
nga ky moment i prerë prej shelgjeve që u ka rënë mos arti i fjalës, i përgjigjej me optimizmin e së
muzgu përsipër. ardhmes, me hapjen e dimensioneve të pafund-
sisë dhe të përjetësisë, madje edhe të pavdeksisë,
Në ketë njisi poetike që mund të merret si nocione që deri tashti kishin qenë ekskluzivitete
strofë kemi disa shenja parathanëse të asaj që do të religjioneve dhe spiritualitetit metafizik. Berd-
të bahet poeti, mbasi t’i kenë mbarue stratagjemat jajev-i në veprën e vet madhore Të vërteta dhe
dhe dredhitë, mbasi t’i ketë konsumue të gjitha gënjeshtra të komunizmit, ka nxjerrë në pah lidhjet
mundësitë e mshefjes dhe të shprehjes deri te analogjike të komunizmit ideologjik me kristian-
limiti i zbulimit që ai i ka caktue vetes. Kemi dy itetin, tue thanë shprehimisht: “Komunizmi thotë
metafora bazë në kta katër vargje momenti i shum të vërteta dhe vetëm nji gënjeshtër: atê që nuk
perëndimit dhe shelgjet që u ka rënë muzgu për- ka Zot. Dhe vetëm kjo gënjeshtër mjafton që të gjitha
sipër. Mbas të gjitha atynë që kemi rreshtue deri të vërtetat e tij të shkatërrohen e të shpartallisen.”9
tash për të, Reshpja duket i përfunduem qysh në Poezia oborrtare e RS kishte marrë përsipër
fillim të vjetëve ’70. E dashuna e tij i ka sytë ng- me i dhanë arteve dhe letërsisë nji vlerë spirituale,
jyrë prendimi, pra që shuhen si shpresa e tij dhe nji spiritualitet. E paaftë për të spiritualizue nji
fillon adoptimi i shelgut si simbol me konotaci- sistem determinist materialist, në mënyrë tinza-
one vetëm vizuale, ku përkulja e kunorës së ksaj re RS filloi t’i huajë disa kategori prej ideologjive
bime sugjeron idenë e kputjes, plakjes, gërmuçim- fetare siç ishin ato të sipërpërmendunat: pafund-
it, dekadencës dhe rrënimit. Dhe ashtu ndodhi sia, amshimi dhe pavdeksia. I vetmi spiritualitet që
me F. Reshpen. Muzgu dhe shelgu, njeni në kurriz mund të haset në artet e RS janë kto tri nocione,
të tjetrit dhe shelgu i përkulun, i shkrehun e i pazoti të cilat janë nocione të kullueta e të “damkosuna”
me u drejtue, me u ngritë shul si të gjitha pemët e si fetare. Për ta realizue këtë qëllim, shkrimtarët e
tjera. Autoportret dhe autoprofeci ? Alegori dhe poetët iu drejtuen nji mekanizmi mbrendagjuhsor
hjedhje të tërthorta ? Pafuqi me e ndalë veten në shum sugjerues dhe e përgjithsuen në të gjithë
rrugën drejt honit dhe agonisë së gjatë ? Simboli i stilin artistik. I mahnitun prej ktij ekspresioni të ri
shelgut asht distanca ma e shkurtë që na ka lejue që e futën në stil të gjanë Kadareja dhe Agolli, por
ky autor me iu qasë enigmës së tij bazale. edhe Arapi e ndonji tjetër, Reshpja do të konfor-
Ma parë se me marrë në shqyrtim disa simbole mohej dhe do ta përdorte deri në keqpërdorim,
a shenja karakteristike, me të cilat ndërton imazher- por, ajo që asht ma e randësishmja, do ta ruente
inë e ligjërimit të tij poetik, më duket se do të ishte për gjithë jetën si mekanizëm i sigurtë që ia am-
me vend të gjurmonim elementë të përhershëm të plifikonte shprehjen.
F. Reshpes, të cilët dalin që në krye të herës dhe e RS solli përdorimin në stil të gjanë të njifarë
shoqnojnë atë deri në shkrimet e fundit. lokativi të shprehun me të pashquemen e rasës
Elementët protokollarë të nji politike partie rrjedhore shumës. Po kshtu u shfaqën togfjalësha
dhe të nji propagande janë landë e lidhun me hi- emnorë ku gjymtyra e dytë ishte nji emën i rasës
storinë dhe çastin konkret. Ata zhduken e zhda- gjinore të pashqueme shumës dhe që leksikalisht
variten, sapo mbaron stina e tyne. Por qysh në shprehte nocione kohe ose hapsine. Kto forma
kohën e naltë të RS, me të cilin Reshpja ishte rrokë dhe ndërtime gramatikore u zbuluen poetikisht
e përqafue thellë e në mënyrë të pazgjidhshme, dhe morën frekuencë të madhe në poezitë sido-
dallojmë elementë të cilët do t’i rikthehen varg- mos. Me të thanë mendja, se nji poezi nuk mund
jeve të tij edhe në kohë të tjera, tue na e dhanë të të tingllojë si e RS pa kto struktura të kalluna në
drejtën me i quejtë ata si elementë konstitutivë 9
Nikolai Berdjajew, Wahrheit und Lüge des Kommunismus,
Edition Neue Mitte, Wien, 1977

SYMBOL • 11 • 65
trup. Marrim disa shembuj te Reshpja, sepse ai Disa simbole
ndoshta i ka “lodhë” ma shum se asnji tjetër kto
sajesa gjuhsore, sepse ka vazhdue me ua shtrydhë Kemi qëmtue disa fjalë që udhtojnë nga vllimi
kapacitetet e sugjerimit spiritual edhe në krijimet në vllim dhe nuk kanë pësue vetëm ndonji ndry-
e tij të mbas shembjes së ngrehinës së RS. Ktu shim modal në krejt krijimtarinë e Reshpes.
kemi disa shembuj:
Zëri
që zvarrisen përjetësisht nëpër plloçat e sheku­
jve Kjo fjalë me funksione të dukshme simbolike
del rëndom në të gjithë librat e Reshpes. Kuptimi
ose i saj nuk asht krejt ashtu transparent, ka nji for-
mulë hermetike nën këtë tog tingujsh që, gjithsesi
këto iniciale do t’i lexonim edhe nëpër murin e denoton nji element të pangatërrueshëm të nje-
kohërave riut. Përdorimet e tjera mbi botën e kafshëve ose
mbi sendet, janë shtrimje metonimike të kuptimit.
ose Fjalën zëri Reshpja e ka përdorë si nji gjetje të
vetën, por edhe jo shum të largët me rëndomsitë
se zëri im nuk mund të merrte formën e mbrëm­ e kohës së diktaturës, kur organi ma i randsishëm
jeve dhe tribuna e jetës politiko-shoqnore shpallej në
gazetën nr. 1 të vendit Zëri i popullit, që aso kohe
ose quhej për shkurt Zëri. Ketë fjalë Reshpja e përdor
në hymjen e vllimit Në këtë qytet te vjersha Kurorë
si një katund yjesh, i ndërtuar në breg të kaltër­ dëshmorëve:
sive
Vë zërin tim të bërë kurorë

ose ose pak ma poshtë në të njajtën vjershë:

Dhe kooperativistët pleq dalin gardheve etj, etj. Zërin tim të bërë kurorë,
zërin, që në gjunjë ka rënë,
Por edhe në vllimet e mba 90-ës, Reshpja nuk po vë mbi mermerin tuaj!
e braktis ketë gjuhë me trademark të deklaruem
realsocialist. Te vjersha Këngë lahute prej vllimit Ky simbol ka nji përmbajtje mjaft evazive dhe
Lirika të zgjedhuna, faqe 38.10 të papërcaktueme, tamam landë poetike që i
rrëshqet analizës dhe nuk mund ta rrokësh lehtë.
Më zuri gjumi i balladave E din deri diku se ku sillesh, por nuk e thue me
Dalin etrit pleq në prag të rapsodive. nji fjalë, madje as mund ta perifrazosh në mënyrë
shterruese. Kjo fjalë âsht tipike e prozodisë së
Mund të thuhet se, nëse në shkrimet e tij sim- RS, nji pozë letrare bolshevike, që, në mungesë
bas metodës së RS, kto struktura përdoreshin për të pasunisë dhe në përbuzje të saj, patriarkët e
me sugjerue apoteozën hapsinore dhe koho­re të “humanizmit socialist” (ndonji Majakovski) e për-
“sistemit socialist”, në shkrimet e tij të mbas 90-ës, dornin me tregue vlerën personale të individit
Reshpes i kanë ridalë me efektin e sugjerimit të në revolucion, por edhe të poetit, i cili nuk ka
pafundësisë së dhimbjes dhe tensio­nit të pafashit­ asgja mbas shpirtit përveç fjalës – dhe kjo jo e
shëm. shkrueme, por e deklamueme. Mbas të gjitha
atyne që i ndodhën socializmit prej veprimit të
kohës dhe njerëzve prej kalimit sipër tyne të so-
10
Frederik Reshpja, Lirika të zgjedhura, Shtëpia botuese” cializmit, simboli zëri im, asht nji figurë fodulle e
EUROPA”, 1996

66 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

deri qesharake me elementë të donkishotizmit, e back e nji lirishte në kujtesë, ajo funksionon si nji
dhimbshme për ata që ende na duket se e kishin prej rrugëve ma të shpejta për nji arratisje prej
besue dhe fort rafinato për ata që e përdorën me vetes tande të rritun.
sukses për karriera të atëhershme e të mapasta-
jme. Përfund, tingllimi i ksaj fjalë në buzët e F. Pylli, drurët, shelgjet
Reshpes tingllon shum qesharak dhe i patakat, tue
mbajtë parasysh problemin e tij të madh me të Pylli asht nji simbol sugjerues që ka lidhje me
cilin ai, me siguri, ishte përballë dhe po përpëlitej zërin dhe erën. Pylli asht objekti ku era prodhon
qysh në kohën kur e përdorte këtë simbol me zë. Mendojmë se simbolet e Reshpes nuk janë
solemnitet dhe bindje prej njeriu pa respekt për të hallakatuna e të stërpikuna. Problemi serioz i
veten e vet. Sidoqoftë kjo fjalë në gojën e nji po- personalitetit të tij dhe graviteti i tij ka krijue me
eti të RS ka kuptimin e personalitetit (gjithsesi të kohë nji bosht rreth të cilit krijohen, rrotullohen
dhanë), të gjenialitetit (gjithsesi të pretenduem) e funksionojnë mjetet e tij të shprehjes. Sapo e
e të nji vetdije kolektive (gjithsesi të parashkrue­ kemi pohue në mënyrë të tërthortë se te Resh-
me), e cila vetëm në raste të tilla solemne e zyr- pja simbolet veprojnë në sistem dhe mbrenda tij.
tare, guxon të shkputet prej asaj kolektive dhe të Landësisht ata janë asociativë dhe, ksisoj, siguro-
faktorizohet si veçanti. jnë nji funksionim të parreshtun edhe kur mbyl-
len metodat, edhe kur bie sipari midis epokave.
Era Ata janë krijesa të qenies së tij, mjetet e tij të
komunikimit me vetveten dhe të tjerët dhe për-
Edhe ky asht nji simbol i kudondodhshëm te faqësojnë elementët bazalë të dëshmitarisë së tij,
Reshpja. Fillim e mbarim mbi shkrimet e tij fryn përsa rrojti mbi këtë tokë.
erë. Era asht simbol i trazimit, por edhe i sug- Pylli âsht simbol i njoftun edhe në letërsi të
jerimit të shkallëve të ktij trazimi. Por gjithsesi tjera, edhe në drejtime letrare që kanë hy në
era asht nji element shum i fuqishëm e dinamik, letërsi me kontribute të shterrueme. Pylli del si
trazues e rropamëmadh që vjen prej askund dhe simbol i vetmisë, i të vetmuemve. Njeriu i vet-
shkon në askund. Ajri në lëvizje që e shkakton muem në kuptimin ekzistencial nuk asht njeriu që
asht i padukshëm, i palexueshëm dhe i paparashi- nuk ka rreth vetes njerëz fizikë. Robinson Cru-
kueshëm. Vargjet e tij janë të prirta, mbi ta fryn soe nuk quhet i vetmuem, pse jeton i hedhun prej
vazhdimisht erë. Nji erë që vjen prej rropullive lundërthyemjes në nji ishull të shkretë. Njeriu
të qenies së tij dhe ia trazon pa derman ditët e ekzistencialisht i vetmuem asht njeriu që jeton në
netët e jetës. Ajo i përngjet kryekput asaj që ai qytete të mëdha, mes njerëzish dhe me njerëzit,
di për veten e tij dhe që, kurr nuk shfaqet, kurr por pa ta. Picasso thoshte: “Po të mos ishte pa-
nuk lexohet, kurr nuk shpërfaqet, por gjykohet sioni im i çmendun për korridat dhe lojën me
prej partallave që dallga qet herëmbashere në demat, kurr nuk do të shkelja në arenat. Mes nji
breg. Reshpja fenomenologjik në konflikt të për- turme kaq të madhe njerëzish, ndihem tmerrsisht
jetshëm me Reshpen noumenologjik. Qenie ag- i vetmuem.”11 Vetmia ekzistenciale asht jo munge-
nostike ky poet dhe interesante edhe për këtë sa fizike e njerëzve përreth, por paaftsia me krijue
fakt. Por era ka edhe nji funksion tjetër shum spe- raporte lirie me të tjerët, pamundsia me funksio-
cial e gjithsesi mistik. Ajo t’i rreh veshët dhe të nue si individ dhe me kooptue me ta. Vetmia asht
pëshpërit. Për plazmën e ndjeshme të poetit kjo mosfunksionimi i asaj valence korrelacioni me të
pëshpëritje asht zavendsuesi i nji dialogu shum tjerët, për aq sa na të mos ndjejmë nevojën or-
serioz me veten dhe nji dalje sado e shkurtë prej ganike për nji vetmi të kërkueme për nji krijim që
dënimit me vetmi. Nji erë e tillë që mërmërit te e ka të vetin këtë kusht.
veshi, asht nji rast i bukur me u kthye te kohët Pylli asht element që ofron në mos asocia-
e lumtuna, kur njeriu ende nuk e ka takue veten cion, të paktën analogji me vetminë. Mes pyllit
dhe bota asht nji kafshatë molle për orekset e tij je i rrethuem me sende të ngjashme me njena
vigane. Me efekt komprese ose si luejtje në play 11
Cuatro pictores españoles – Velasquez, El Greco, Picasso y Dalí,
Casa editorial “La Cruz del Sur”, Mendosa,1992

SYMBOL • 11 • 67
tjetrën, pingule, të barazlargueme, lëvizëse dhe Reshpes me nji frekuencë relativisht të madhe.
pëshpëritëse, që ekzistojnë në nji komunitet të Shelgu asht dru, jeton në koloni, pra sajon njifarë
pafund, si puna e njerëzve në qytetet e mdha. Por pylli, por për kta u fol. Shelgu ka nji karakteristikë
komunikimi me ta asht hiç. Ndihesh i rrethuem tjetër se degët e tij janë të përkulshme dhe ai
prej mospranisë së tyne. Ekuacionit artimetik “nji rri normalisht i prirun, degët i varen dhe pam-
me shum” i përgjigjet ai ekzistencial “nji me asnji”. ja e tij asht pothuejse e përkulun, e brishtë dhe
Edhe Baudelaire-i,, në poezinë e vet të famshme e hallakatun prej erës ma të lehtë. Shelgu edhe
Obsession12, vuen prej sindromës së vetmisë, të kur asht i ri e i njomë, ka pamjen e plakut, të
cilën e lidh me pyjet: moshuemit dhe të leqendisunit. Shelgjet – sido-
mos lloji salix lugens i parqeve tona – jep pamjen
Pyje të mëdhej, ju më tmerroni si katedralet. e nji njeriu të përkulun, zverkkputun në aktin e
gjatë të nji rrzimi pa kthim. Ky simbol del qysh në
Por pemët janë druj dhe druni për antonom- periudhën e tij të RS, në kontekste mjaft piktorike
azi asht landa që përdorim për me përcaktue të dhe në atë kohë ishte fort e vështirë, kujtoj, që
pandieshmen, të pareagueshmen, të kundërtën e dikush me kapë vlerën simbolike të ktij elementi
mishit e lëkurës njerëzore. Shpesh poezia e tij i që rrinte i mshefun mirë në kuadrin e nji pejzazhi
përdorë drutë si sinonimi për simbolin e “lod- fshatarak. Por sot, kur përfundimi i harkut biolog-
hun” pyll. Por drutë të marra si pemë pylli ose jo, jik dhe gjanat na duket se mund të nxirren prej
kanë çerdhet përsipër dhe zogjtë që rrinë në kto tisit të mjegullave, pema e shelgut me degët nor-
çerdhe. Pa nji interpretim të thellë me rezonanca malisht të varuna kryeposhtë, nuk na shpëtojnë
ontologjike dhe ekzistenciale, fjalori i Reshpes do pa hamendësue nji lloj ED (Erectile Dysfunction),
të na bante me kujtue se kemi përpara nji shkrim- për të cilin të gjitha gjasat pëshpërisin në kor.
tar për mosha të mituna. Çerdhja i vjen si mirazh i Shtegtimi i të njajtëve simbole nga nji stinë në
pamundun me u pasë, e hypun atje maje nji druni tjetrën, nga nji periudhë në tjetrën, madje, nga nji
“të pandieshëm”, por që mbrendë ka vetëm zogj, metodë në nji “pametodë”, mund të merret fare
vetëm zogj që ikin e që ai duhet të kënaqet që ikin, mirë si argument i ekzistencës së përhershme të
duhet t’ia poetizojë ikjen si e vetmja gja, të cilën ai nji baze psikalgjike te autori, si argument i falsite-
mund ta zotnojë në tanësinë e gjithë atyne zotni- tit të angazhimit të tij në nji periudhë angazhimi
meve të parealizueshme. Zogjtë marrin statusin e të detyrueshme. Kuptojmë se, mbas periudhës
simbolit të ikjes së pashkak. Ata vetëm ikin, pavar- së burgut, të cilën nuk e përmend askund (na i
sisht nëse ti u afrohesh me nijetin e mirë apo të dhamë disa spjegime simbas linjës sonë rreth ksaj
keq. Ata nuk dallojnë, janë të verbët, dinë vetëm heshtje), ai do të sendërgjojë simbole të rij pa i
me ikë, por ikin bukur, thotë Reshpja. Dhe kshtu e humbë të vjetrit, zbërthimi i të cilëve na çon me
gjithë ajo që ndodh mbrenda tij e që ai nuk mund kuptue metamorfozat e autorit nën veprimin e
ta shpërfaqë në lakuriqësinë e vet, ka gjegjësen e kohës së “pjekunisë”, si dhe raporteve të reja që
vet në botën e sendeve tjera që ofrojnë analogji. Reshpja do të ketë në ketë fazë të dytë e të vonë
Gjetja e ktyne analogjive e okupon sapak menden me brengën e vet të pashërueshme.
e poetit dhe ai ndërton portretin e mbrendshëm Në këtë pjesë të dytë e të vonë Reshpja
apo edhe të jashtëm të nji Reshpje të dytë me duket se e ndien ma pak defektin fatal, duket se
grimca simbolesh e analogjish, tamam sikurse pik- ka ndryshue stratagjemën e vet të dikurshme të
tori Arcimboldo bante portretet e veta tue për- arratisjes nga vetja, sepse, simbas asaj që rezulton,
dorë fruta dhe perime të ndryshme mbi ftyrat e kjo mënyrë kryesisht e rinisë dhe e fillimeve të
portreteve. Dhe kur diçka, sado e vogël, e dikujt pjekunisë kishte efektin e morfinës, që, atypëraty,
del përjashta, atëherë ajo len nji dalje mbas veti ta pushon dhimbjen, mandej dhimbja kthehet
që, për lexuesin e studiuesin, bahet automatikisht edhe ma e ndërkryeme, edhe ma e tërbueme,
hymje. edhe ma hakmarrëse. Zaten, Reshpja me kohë i
Shelgjet janë edhe ata nji simbol i poezisë së ka konsumue të gjitha mënyrat e arratisjes së ve-
12
Charles Baudelaire, Les Fleurs du Mal, Hachette,1992, fq. tes si: RS, burgu, lirizmi elementar me re, shi, qiell
186

68 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

e sende jashtatoksore e mbitoksore, evokimi i vendimit që kishte marrë mos me i ikë ma vetes
ilirizmit, evokimi i iliadave, evokimi i trojave, evok- dhe atyne realiteteve tashma të stërsprovueme
imi i paganizmit, evokimi i balladave e i epeve me dhe të konsumueme në moskonsumim, kishte
enigma dhe me rrugë të tranzitueshme mes jetës ndodhë nji diçka shum e randësishme. Ai kishte
e vorrit, inversioni i gjendjeve, tërthorsia e lig- fitue ndëgjegjen e nji përvoje speciale, anipse neg-
jërimit, zhdukja e vetes nën peshën e tmerrshme ative dhe thellësisht brengosëse, dhe kishte ven-
të saj. Në moshën përmbi 50vjeçare (ah, sa do të dosë me i dhanë vlerë ksaj përvoje me anë të
na ndihmonte Reshpja, po ta kishte zakonin me i dëshmitarisë mbi të si nji histori njerëzore.
vu nji datë vjeti poezive të tij) Reshpja duket se Qetësia relative që fiton autori mbas ktij ven-
e ka fitue vetdijën e bashkëbanimit me fatkeqsinë dimi e që i bie me qenë objektivizim i dhimbjes
e tij dhe, pak a shum, ketë gja e ka pranue nën dhe njifarë pakti bashkëjetese me të, shenon edhe
formulën e fatit (ndihmue gjithnji prej ramjes së fazën e fundit të dukshme të krijimtarisë së tij.
prestacioneve fizike) ose të enigmës që ai nuk Dyzimi i tij i torturës së gjatë kthehet në tjetër-
e shtjellon kurr, por ravgimi i tij nëpër të pan- sim (alteracion) të dhimbjes, ajo bahet nji qenie
joftunën dhe kputja e fillit logjik të rrëfimit po- e ngjitun me autorin, e pandashme me të, por që
etik, tregojnë mirë se në ç’terren asht tue shkelë ka njifarë autonomie. Reshpja i ndien praninë, por
mendërisht poeti. Karakteri eklektik i teksturës peshën jo ma. Dhe ky ka qenë rasti ideal i mar-
poetike, kapërcimet e pahirta si dhe trokitja pa rjes me dhimbjen, i poetifikimit mbi të. Ai vazh-
masë në derën e idesë fikse, janë teknika të sur- don me qenë kontradiktor si në fillimet e vet-
realizmit ma të kulluet, të cilat i kanë “përdorë” konstatimit, por dhimbjen e ka vu nën lupë dhe
me efekt të madh shprehës De Chirico, S. Dalí po e kundron me përfitim. Ky ishte rasti i madh i
dhe René Magritte. Ata trokitën fort në derën e poetit. Nga pësues i vetvetes, tashti ai po kthehet
madhe të enigmës, nuk e hapën, por lanë shenja në përfitues prej vetvetes. Arti me ksilloj lande
të thella mbi të. Na duket se në periudhën e vonë ndërton. Me dhimbje, brengë e torturë të pak-
të jetës ma fort se uria natyrale dhe inanicioni, uptueshme. Njeriu dhe vetëm ai mund ta kthejë
energjinë Reshpes ia jep enigma dhe pyetja dër- vuejtjen e tij të thellë në materie të ndritshme
muese: Pse mue kjo? Pse ky fat “kurrizthyer” për arti. Kjo asht metamorfoza ma e dobishme, ajo
mue? Dhe ma fort se faktorët e natyrës, enigma e që të autorizon edhe fodullëkun, edhe krenarinë,
ban me harbue Pikëllimin. por edhe kreninë. Njeriu që asht ndalë, i ndjekun
Në këtë fazë autori ka ndrrue taktikën. Ai nga dhimbja dhe brenga, për ta shikue në sy dhe
asht ndalue para vetes, nuk do që të arratiset ma, për ta përshkrue, ka fitue diçka të madhe e të
don me e përballue veten, brengën, don me u paçmueshme që nuk e kishte ma përpara: dinjite-
ndalë para saj me e shikue në sy dhe me e zbutë tin. Dhe, qe, sesi thotë te poema e fundit e vllimit
në nji mnyrë tjetër: tue e përshkrue. Kjo vetdije e Lirika të zgjedhuna:
naltë arti duket se i erdhi vonë Reshpes. Do prej
klimës komanduese të RS e kanuneve vetëpër- Këndoj për tërë ata që ikin
jashtuese, do prej ravgimit të madh nëpër burgje, Dhe që nuk do të kthehen kurrë më
kjo vetdije i krijohet autorit në nji moshë kur ai Dhe për tërë të braktisurit
asht rrënue edhe me shndet dhe ka krijue figurën Dinjitozë deri në dhëmbje. 13
e njeriut strambo, që vetëm mund ta mëshirosh,
por nuk mund ta bash bashkëpuntor. Shum miq e Koha dhe pjekunia, rysja me fatkeqsinë dhe
dashamirës të vërtetë të tij na tregojnë sesi Resh- kotësia e çdo kompromisi me të, objektivizimi
pja në kohët e fundit ishte njeri krejt jashtë bote, i brengës dhe ballafaqimi me të, janë shenja të
ishte kthye në holofrast, habiste të gjithë me fatin nji dinjiteti që e kthen qaramanin në artist dhe
që i caktonte dorëshkrimeve të veta, fantazon- artistin në njeri që e bart me dinjitet kryqin e
te dhe shkonte deri në gjendje halucinacioni, kur vet ekzistencial. Ma në fund ai duket sikur e ka
përshkruente takime dhe punë të tij që s’mund kuptue se arti asht nji rrugë e vështirë ku nje-
të ndodhnin kurr. Por mbrenda vetes së tij, mbas 13
Frederik Reshpja, Lirika të zgjedhura, Sht. bot.“EUROPA”,
1996, poema “Oremus’, fq. 97.

SYMBOL • 11 • 69
riu nuk ven vetëm idetë e veta në lojë, por krejt I vetmi familjarizim i vërtetë asht njoftja. Resh-
qenien, dhimbjen, vuejtjet, e gjithërropatjen e tij pja do të fillojë ta njofë brengën e vet si diçka
ekzistenciale. jashtë vetes dhe si send të pavarun. Kjo lehtëson
Dhimbja asht sublimue dhe nuk e nxjerr ma shum. Përjashtëzimi asht librim, asht divorc me
autorin “jashtë shinash”. Vendimi i tij ose edhe, votrën e torturës. E para ndërhymje me qëllim
ndoshta, të mësuemit me dhimbjen, ose, edhe ma njoftës asht “matja” e brengës. Kuja dhe lotët fla-
keq, vartësia (nji lloj addiction) me dhimbjen nuk sin për nji dhimbje të madhe, por jo për nji dhim-
mund t’i ndodhnin autorit pa katalizën e artit. Na bje të madhe dhe të transmetueshme. Filokteti
duhet me e pranue se edhe arti asht patjetër nji kishte mbetë shum vjet në ishull, tue bërtitë e
lloj arratisje, por kjo arratisje do të ishte e nji tue bubullue, por njerëzit kishin qenë indiferentë,
lloji tjetër. Kjo nuk do të ishte nji arratisje drejt sepse ai s’ua transmetonte dot masën e dhimbjes
kotësisë dhe nji kthim i pahirtë gjithmonë atje ku që ndjente në trup. Arti i Reshpes nga egocen-
ishte nisë. Arti do të ishte nji arratisje drejt plotnisë. trist mund të bahet i transmetueshëm edhe për
Me artin asht i siguruem krijimi dhe, me krijimin, të tjerët. Përmes empatisë, dhimbja e tij mund të
shansi me jetue dy herë, sikurse thotë Camus-i. bahet edhe e të ma shumëve.
Arti nuk ia zvoglonte dëshprimin, as edhe pikël- Unë mendoj se nji përpjekje e mrekullueshme
limin. Dëshprimi dhe pikëllimi i tij mbeteshin atje, për ta matë dhimbjen e sakrificën e vet, ndodh në
të egjër e të paprekun, kaustikë dhe shpirtn- kta vargje:
granës. Epshi dhe transporti gjatë aktit të krijimit,
ramja në të e vetes, vetdija graduale e rezultateve Tutje pas mjegullës, perënditë ilire
të kënaqshme të vetnjoftjes e orientuen poetin Dëgjonin ankthin e gurit: Imzot
drejt artit si i vetmi antidot ndaj gjendjeve të stër- Si më këmbeve me një qytet
zgjatuna, por edhe ndaj sfidës reale ndaj vdekjes. Që s’më këmbeje as me zotat?14
Reshpja ksaj here ka fitue nji fodullëk të “besue-
shëm”, të cilin e ka ble me dhimbjen e vet dhe Rozafa punon për llogari të poetit në matjen
çmimin e dhimbjes personale dhe jo me pozën e humbjes së dashunisë e të familjes. Të mësuem
“metodike” të nji shkolle që e quente dinakisht tashma me inversionet dhe format e tërthorta
parësore vetdijën kolektive. Arti po profilohej si të Reshpes, na ndjejmë kambënguljen e tij për të
nji qëllim që mund ta justifikonte edhe ashtu ekzis- mos e zbulue burimin e brengës. Në art nuk ka
tencën e poetit. Sepse arti asht prej vetiu shpre- randësi burimi i brengës, ka randësi ajo, pesha,
hje e mungesës dhe shum rrallë e bollëkut. Pastaj masa, intensiteti. Kushedi se kujt i flet Reshpja me
arti asht pasqyra e vetes tande ma të bukur dhe, fjalët që ven në gojë të Rozafës. Por çmimi asht
ksisoj, artisti mund ta sfumojë sadopak dhe përg- kolosal. Ma i madh se vlera e nji qyteti, ma e mad-
jithnji dhimbjen për veten e vet të papërsosun. he se vlera e perëndive. Matja që i ka ba dhim-
Arti realizon dhe ky lloj realizimi krijon nji gjendje bjes, nuk asht vetëm e barazvlefshmja e nji shifre,
shpirti për autorin dhe nji realitet virtual me ve- por ajo kuptohet si zotnim, si përmbysje e roleve.
prën, që e relativizon shum fuqinë e brengës. Deri tashti dhimbja e sundonte dhe ai qante me
Reshpja nuk mund ta zhdukë dhimbjen, ai do të madhe si nji fmijë ose si nji grue e dobët.Tashti
të provojë me e kultivue. Ballafaqimi me tê do ta ai ven Rozafën t’ia masë brengën, bile brengën e
bajë të bashkëmatshëm me të dhe ky familjaritet përbashkët. Jo vetëm që e ka zotnue dhimbjen,
i fituem ngadalë mes të dyve do të themelojë nji- por ka gjetë edhe të tjerë që kanë të njajtin hall
farë solidariteti mes tyne. Në nji poezi ai thotë: si ai. E kë? Rozafën, nusen tragjike të legjendës
së murosjes, që, mbas të gjithave, jeton në shekuj
Mirpo unë jam pagan i vjetër, (qysh prej kohësh ilire, beson poeti). Me nji të
Për fat të keq nuk ndjehem mirë, rame, me nji trop poetik e me katalizën e artit,
Çdo njeri e ka një fjalë ku vë kryet ai ka fitue shumçka: zotnimin e dhimbjes, solidar-
Kam edhe unë për prehje dhëmbjen time. itetin e nji legjende dhe të nji figure legjendare si

14
Po aty. poema “Rozafa e flijuar”, fq.74.

70 • SYMBOL • 11
K R IT I K Ë

dhe përjetsinë që kanë për të legjendat. Atëherë kuptimshe e të padyshimta.
lumi i dhimbjes së tij ndrron shtrat. Nga rrjedhje Tashti Reshpja nuk po flet ma për vetmi. Mad-
mbi terrenin e ashpër të përvojës së tij, ajo fillon je, na duket sikur po kërkon të jetojë në vetmi, pa
me rrjedhë në terrenin e rrafshët të hapsinës e solidaritetin e të tjerëve. Ky nuk asht nji hov fod-
të kohës estetike. Autori shtrëngon dorën dhe e ullëku për solidaritetin e munguem të të tjerëve
ndien produktin e tij, jeta e tij mund ta marrë nji- që nuk ka ardhë kurr edhe mbas thirrjesh e qa-
farë kuptimi mbas gjithë asaj batërdie dhe ai, me mjesh prej Filokteti. Jo. Ai ka themelue nji soli-
nji qetësi që nuk na e ka rrfye kurr, thotë: daritet tjetër mbrenda vetes, ka fitue vetdijen e
cilësisë së artit që prodhon dhe, përveç ksaj, ka
Jo, unë nuk deshta të ik nëpër qiej, ndie ma realin dhe ma ngushlluesin prej lehtësi-
Unë deshta të ik nëpër këngë.15 meve : atë që buron prej krijimtarisë dhe real-
izimit, adekuatsinë e përjetimit me sublimimin në
Ky mëtim i tij âsht shum serioz këtë herë. art, vlerën e dyzimit jo në nji vetje anmike dhe
Këtë herë ai do që të jetojë qoftë edhe mbrenda torturuese, por vetjen në gur, mermer, në landë
formës virtuale të veprës së artit, ku ajo asht pje- të pashkatërrueshme të artit. Ky njeri që tashti
sa e bleme ma shtrejtë dhe e kthyeme në metalin jeton mbrenda vargjeve dhe prej vargjeve të tij,
ma të pashkatërrueshëm: fjalën poetike. asht Reshpja i realizuem në nji formë tjetër, në
Poeti ka gjetë nji lloj “karari”, e ka stabilizue formën e sajueme nga alkimia estetike e dhim-
situatën dhe i lejon vetes ndonji llogari në fushën bjes që kthehet në vetdije universale e pakohore.
e ardhmënisë: Prandej, mbasi ka qenë ai vetë që e ka pague këtë
barrë, nuk do që njeri t’i afrohet jetës së tij se,
S’dua të trishtohet kush për fatin tim, kshtu, ai mund t’i kërkojë pjesë në lavdi. Por tash-
Se për fatin tim trishtohem vetë; ti, kush të dojë, le t’i afrohet veprës dhe vetëm
Mermer i thyer i Perëndisë së Humbjes: nëpërmjet saj të solidarizohet me poetin, por jo
Tërë lavdia ime kjo ka për të qenë. 16 ma tue marrë pjesë në pikëllimin e trishtimet e
tij, por tue admirue artin e tij lidhë me pikëllimet
Ksaj radhe na shfaqet nji fjalë krejt e re dhe e trishtimet.
krejt në diametralitet me fjalorin për jazë e tr- Por Reshpja mbeti gjithë jetën introvers dhe
ishtimin e dendun që e shoqnon lexuesin nëpër hileqar. Ktej i gërthet botës dhimbjen që ka, ktej
faqet e Reshpes. Këtë herë ai flet edhe për lavdi. nuk e zbulon kurrkund shkakun. Madje, në ndonji
Lavdia asht papritmas nji element entuziazmues varg, sfidon botën, tue e akuzue se nuk e kupton.
i toneve të ngrituna dhe i rigjetjes së motiveve Si introvers që ishte, ai grumbullonte gjithnji nji
të jetës. Çfarë mund t’i ketë ndodhë Reshpes në energji të madhe mbrenda vetes, e cila gjithnji re-
ketë çast? Nji zgjim i papritun mbi vlerën e randë zultonte si nji faktor i përhershëm vetshkatërrues.
të transaksionit dhimbje – lavdi, apo vetdija e be- Introversiteti i tij ishte forca shka­tërruese mbi të,
ftë e dëshmitarisë që po ban me kaq kosto? Diçka e mbajtun në kambë prej mo­ralit si dhe, ma konk-
ka ndodhë, sapo në mes ka hy vetdija sovrane e retisht, prej karakterit eks­klu­zivisht maskulist të
artit dhe fati i keq fillon të shfaqet si nji monedhë shoqnisë shqiptare. Prirja introverse ishte mina
që ka dy faqe. Bile, ktu po ndodh diçka edhe ma me fitil të ndezun dhe agonia e saj në qendrën e
e madhe me Reshpen. Ai shfaq njifarë shqetsimi nji qenie të brishtë dhe të papërcaktueme. Resh-
që dikush mund të pikëllohet me fatin e tij. Tash- pja e shkriu jetën në kërkim të nji identiteti që do
ma në evidencat e veçantisë së përjetimeve të tij, të pajtonte introversin me narcizin që ai e mban-
bashkë me shfaqjen e monedhës dyfaqëshe, asht te mbrenda vetes. Narcizi i duhej gjithnji për të
shfaqë edhe ekuacioni pikëllim = art = ladvi = zgjidhë të gjitha emergjencat, kur ai kërcnohej
përjetsi. Të gjitha kto fjalë nuk i kemi shpikë na. prej vetshka­tërrimit. Introversiteti i duhej për ta
Ato kanë dalë si literalitete ose si parafrazime nji- mbrojtë nga shkatërrimi mbrenda nji shoqnie ma-
skuliste. Problemi i tij bazik do të ishte nji qime e
15
Po aty, poema “Lamtumirë”, fq. 78. futun në sy, po të mos vepronte konteksti shoqnor
16
Po aty, poema “Fat”, fq.92

SYMBOL • 11 • 71
e moral. Për ketë, Reshpen do ta shofim përjetë- përmendore,/ ma jetëgjatë sesa tunxhi / që as reshjet
sisht të korracuem mbrenda heshtjes së vet ma gërryese, por as murlani i tërbuem/ të mos kenë ç’t’i
llafazane e diversive, ose, mbrenda llafazanisë ma bajnë./ Nuk do të vdes i tani.
memece. Me siguri ai duhet ta ketë llogaritë në Për ta përmbyllë ketë vështrim të parë mbi
favor të vet nivelin e ultë të kritikës, spurdhjak- Reshpen desha me thanë diçka mbi marrdhaniet
llëkun e saj që merret me “struktura” dhe jo me e tij me nanën e vet. Tue lanë mënjanë homazhet
“kuptime”, ngurrimin e përjetshëm të nji mendsie e natyrshme dhe formale të poetëve në përgjithsi
që shkenca nuk mund t’i afrohet personales. Por për nanën e tyne, lidhja e Reshpes me të merr
autori duhet të ketë llogaritë edhe introversitetin disa herë vlera që ndërthuren me aventurën e
e shoqnisë e të lexuesve. Dhe, kshtu, megjithse tij eksistenciale. Në mënyrën si vjershëron ai për
la nji dëshmi rënqethëse të nji drame të kulluet nanën e vet, nuk del prej stilit, por ndrron pro-
humane, na la edhe shijen e idhtë të nji mbrapam- zodinë, bahet kalama dhe prek kordha melo­dra­
betje kolektive. matike. Por në kta vargje mund të veçohen disa
Edhe marrdhania e Reshpes me vdekjen ka të tillë që flasin për nji “dëshirë” të tij me shkue
disa veçanti. Nji introvers takohet rrallë e tek me te e ama. Po të merrej në kuptim melo nuk do të
vdekjen, ose nuk takohet kurr. Vdekja nuk asht kishte kurrfarë randësie, por kur mendojmë se nji
mbrendë te poeti. Mbrenda tij asht vetëm dhimb- individ rropatet me njiqind mijë mënyra me u ar-
ja dhe dhimbja nuk tregon vdekjen. Dhimbja asht ratisë prej bote, na duket se kthimi i tij tek e ama,
shenjë ekskluzive e jetës. Ajo ma së forti tregon nuk mund të jetë i barabartë me dëshirën për t’i
reagimin e jetës ndaj saj. Si hero ekzistencialist, dhanë fund jetës dhe për t’u bashkue me të në
liriku i vjershave të Reshpes, jeton agoninë e nji botën e përtejme. Reshpja në poezi deklarohet
vdekjeje që nuk vjen, që nuk mund të vijë, sepse se nuk ka besue zot tjetër pos asaj.
jeta atje jep betejë të fortë, le të jetë “e pakuptim Në çelës psikanalitik kthimi te nana merr
lufta”. Kur Reshpja u familjarizue me dhimbjen e vlera simbolike që kanë të bajnë me riformim-
brengën, atëherë jeta ishte kullandrisja e ktyne dy in ose ringjizjen e atij që e dëshiron këtë kthim.
të fundit, kurse vdekja ishte e papranishme.Vdek- Ai që “vdekjet nuk e zënë”, ose mendon me ia
ja kishte qenë vetëm metafora e gjendjeve të tij, hjekë vetes, ose me u kthye te e ama “në rrugën
por kurrsesi nji forcë që pret me të zotnue. Për prej kah ka ardhë prej saj” në mnyrë që të rilin-
këtë, vetë Reshpja do të deklarojë në nji poezi se det edhe nji herë me shpresën e sprovimit të nji
“vdekjet nuk më zënë”. Unë mendoj se në ketë shansi tjetër, që mund të jetë mâ i mirë se ky
varg Reshpja mbërrijti me shprehë identitetin që folëm. S’më duket se asht rasti me u kthye
e tij të kërkuem dhe të rrokun, por të humbun në vorr, sepse atje nuk ka qenë ndonjiherë, por
vazhdimisht. Ky asht vargu ambig në kuptimin e te mitra e saj ku ka ndodhë edhe aksidenti. Meg-
të cilit pajtohet introversi me narcizin. Dozat e jithse indiciet janë të vorfna në këtë pikëpamje,
ktij oksimoroni kaq të përveçëm e kaq “reshpi- në terrenin e tronditun të personalitetit të Resh-
an”, luhaten mes 50 % dhe janë pika mâ e ekuili- pes, ky interpretim nuk do të tingllonte veçanër-
brueme e gjendjeve shpirtnore të shprehuna në isht i guximshëm.
poezi, mbase edhe e jetës së tij të vetdishme. Reshpja shkroi nji poezi egocentriste dhe
Kjo formulë që ka formën e nji vargu, kuptimisht shqyrtoi kryesisht rastin e vet. Me ndjeshmëninë
shpreh gjendjen permanente të alarmeve të po- e tij të leme, por edhe të mprehun prej rrethanash
etit, por edhe ngushëllimin narcizist që i buron hipotetikisht dramatike, poeti arriti me dëshmue
nga vetnjoftja, vetndjemja ose mendjelehtësia. E estetikisht nji aventurë njerëzore. Kjo aventurë
para ka kuptimin e hiperbolës së dhimbjes, e dyta ndoshta mobilizoi te ai poetin dhe poeti pasqy-
ka kuptimin e entuziazmit të lavdisë. S’ka asgja të roi aventurën. Nji lidhje e ndërsjellë mes ktyne
keqe deri ktu. Edhe Horaci romak e ka pasë nji faktorëve e spjegon ma mirë poetin, jetën e tij,
hov fodullëku të tillë kur thoshte: I ngrita vetes nji shkrimet dhe ndërveprimin fatlumakeq mes tyne.

72 • SYMBOL • 11
Një parahistori e
post-të-vërtetës
në Lindje dhe
Perëndim

Marci Shore
MEDIA

Postmodernizmi u konceptua kryesisht nga
Abstract
e majta si një mbrojtje kundër ideologjive total-
itare. Megjithatë, sot është përvetësuar në emër Postmodernism was conceived in large
të një neototalitarizmi të së Drejtës. A duhet fa- part by the Left as a safeguard against totalizing
ideologies. Yet today, ideas that originated in the
jësuar teoria letrare franceze? A mundet një filo-
critical sensibility of the Left have been have been
zofi e mospajtimit e zhvilluar në Europën Lindore appropriated on behalf of an encroaching neo-
komuniste të ofrojë një antidotë? totalitarianism of the Right. Did postmodernism’s
Në vitin 2014, historiani rus Andrej Zubov u critique of the ontological stability of truth
shkarkua nga pozicioni i tij si profesor në Moskë, unwillingly create the conditions of possibility
for “post-truth”? Is French literary theory
pasi kishte krahasuar aneksimin e Putinit në to blame? And does a philosophy of dissent
Krime me aneksimin e Hitlerit në Sudetenland. developed in communist Eastern Europe offer
[1] Dy vjet më vonë, në një festival në qytetin a potential antidote?
post-industrial çek, Ostrava, Zubov foli rreth de-
Key words: post-truth, postmodernism,
tyrës së historianëve para një audiencë të mad- mauvaise foi, facts, dissent, ideology
he. ‘My dolzhni govorit’ pravdu’, tha ai. Ne duhet
të themi të vërtetën. Kjo deklaratë – aq më të njerëzve të iluminuar, postmodernë, “gjithçka
tepër kur shqiptohej në zërin bariton të Zubo- është marrëdhënie me publikun”.
vit – tingëllonte e çuditshme, madje demode. Në Televizioni i realitetit e ka bërë të duket i
veçanti, fjala sllave pravda – e vërtetë – e thirrur vjetëruar kufiri mes imagjinares dhe reales. E
pa kualifikim dhe pa parashtesë, sugjeronte një vërteta është një pengesë që është tejkaluar;
epokë të kaluar. Kush beson më në të vërtetën? “post-e-vërteta” është shpallur si “fjala e vitit”.
Fundi i “Fundit të historisë” erdhi bashkë Në Uashington, Shtëpia e Bardhë mbron paturpë-
me fundin e besimit në realitet. Lufta e Ftohtë sisht “faktet alternative” të saj. Në fillim, gazetarët
botërore ishte një botë ideologjish të kundërta; amerikanë u zunë pa përgaditur: ata ishin trajnuar
në shekullin XXI, si kapitalizmi amerikan ashtu për të konfirmuar pjesë individuale të informa-
edhe oligarkia post-sovjetike punësojnë të një- cionit, për të mos u përballur me një terren të
jtët specialistë të marrëdhënieve me publikun, që papërmbajtur nga realiteti empirik. The Neë York-
ushqejnë gangsterët me ambicie politike. Ashtu er e zaptoi dëshpërimin me një satirë rreth fakt
siç përshkruan Peter Pomerantsev në “Asgjë nuk – kontrolluesit, i cili u bë i pandërgjegjshëm nga
është e vërtetë” dhe “Çdo gjë është e mundur”, lodhja pas debatit republikan. Ai duhej të shtrohej
në Rusinë e viteve 2000, dallimi midis të vërtetës në spital; siç duket askush nuk e zëvendësoi atë.[2]
dhe gënjeshtrave u bë e shkuar. Në këtë botë Në çdo moment krize, një traditë e gjatë ruse
shtron dy “pyetje të përjetshme”. E para: Kto vino-

SYMBOL • 11 • 73
vat? Kush duhet fajësuar? A ka krijuar kritika post- it filozofik. Para së gjithash në kishim nevojë për
moderniste e stabilitetit ontologjik të së vërtetës, qartësinë epistemologjike, sigurinë që ne mund
pa dëshirë, kushtet e mundësisë për ‘post-të-vër- ta njohim botën. Përndryshe ne do të ishim të
tetën’, tashmë të shfrytëzuar nga regjime oligarki- dënuar për tjetërsim. Hana Arent e përshkroi
ke në të dy anët e Atlantikut? A është faji i teorisë ‘melankolinë e filozofisë moderne’ në mungesë
letrare franceze dhe “obskurantizmit narcistik” të të ndonjë gjëje ose të cilitdo që mund të garan-
saj?[3] “Besoj që s’jam i vetmi që shkruan për të tojë përputhshmërinë e mendimit dhe të Qenies.
mos pasur fytyrë,” shkroi Mishel Fuko. “Mos më Ajo fajësoi Kantin (të cilin e dashuronte) për sh-
pyesni kush jam dhe mos më kërkoni të mbetem katërrimin e këtij identiteti klasik të ndërgjegjes
i njëjti.”[4] A nuk ishte gjithmonë e dyshimtë se dhe botës, duke mos na lënë kështu asgjë për të
teoricienët letrarë si Pol de Man dhe Hans Rob- mbajtur. Filozofia e Hegelit, nga ana tjetër, ishte
ert Jauss - ku secili prej të dyve kishte një interes një përgjigje ndaj Kantit, një përpjekje për ta rik-
personal për ta shkëputur veten nga rinia e kohës thyer këtë unitet të thyer. Filozofi polak Leshek
së luftës, nga koha e dijetarit të pasluftës – të Kollakovski dhe filozofi hungarez Agnesh Heler e
përpunojnë me kaq pasion filozofinë e paqën- karakterizuan historinë që Hegeli tha te Fenome-
drueshmërisë së Unit, mosekzistimin i një subjekti nologjia e shpirtit, si një Bildungsroman të ndërg-
të qëndrueshëm, kuptimi të qëndrueshëm, të vër- jegjes: ne lëvizim dialektikisht përmes historisë
tete të qëndrueshme? A nuk mban asnjë përgjeg- drejt telosit që premton pajtimin përfundimtar:
jësi Zhak Derrida për Vladimir Putinin? midis subjektit dhe objektit, ndërgjegjes dhe
Pyetja e dytë e përjetshme: Chto delat’? Çfarë botës, mendimit dhe Qenies.[6] Akoma, askush
duhet bërë? A ka një antidotë për postmo­derni­ nuk mund të jetë i sigurtë – shkroi Arent - nëse
zmin? Nëse po, ku mund ta kërkojmë? ‘Postmod- përpjekja e Hegelit për ‘rindërtimin e një bote
ernizmi’ ka një histori. Ai nuk erdhi nga askun- tashmë të copëtuar› na lë me ‹një vendbanim ose
di, por nga ‘moderniteti’, që për historianët e një burg për realitetin’.[7]
Europës tradicionalisht daton me iluminizmin Ekziston edhe një aspekt tjetër i problemit: në
francez të shekullit të tetëmbëdhjetë. Në fillim, modernitetin europian, e vërteta nuk ishte vetëm
Zoti u la mënjanë, duke i lënë vetëm një rol të e vështirë për t’u arritur, por edhe gjithnjë e më e
vogël, pasi arsyeja njerëzore e zuri vendin qendror. ndjeshme ndaj politikës. Arent sqaroi se nuk ishte
‘Sapere Aude! “Ki guxim të përdorësh intelektin e gjithë e vërteta aq e ndjeshme ndaj politikës,
tënd!” – kjo ishte motoja e iluminizmit,’ që Eman- por në veçanti ‘e vërteta faktike’. Kjo e dallon nga
uel Kanti e shkroi në mënyrë të shkëlqyeshme.[5] ‘e vërteta filozofike’, e cila mund të kuptohet si
Më vonë (në 1880-ën, për të qenë e saktë), Zoti e vërtetë që mund të arrijmë në a priori, duke
u vra krejtësisht (spekulativisht nga Dostojevski, përdorur vetë arsyen tonë, një të vërtetë që nuk
përfundimisht nga Niçe). varet nga përvoja: 2+2=4, për shembull, ose im-
Tani, aksionet filozofike të kompensimit për perativ kategorik i Kantit që një person duhet
një Perëndi të dështuar-përmbysur-inekzistente gjithmonë të trajtohet si një qëllim, jo si një mjet.
janë bërë më të mëdha. Zoti i kishte përmbushur Ajo që është e ndjeshme ndaj politikës është e
rolet epistemologjike, ontologjike dhe etike; vërteta faktike – a posteriori, e vërteta empirike,
vdekja e tij la një hapësirë të pafundme boshe. e vërteta e varur nga përvoja. Sepse e vërteta
Pjesa më e madhe e filozofisë moderne mund të faktike mban gjithmonë dobësinë e kontigjentit
përshkruhet si një përpjekje për të zëvendësuar të saj origjinal. Dy plus dy duhet, gjithmonë, do-
Zotin, për të gjetur një rrugë për të vërtetën ab- mosdoshmërisht të jenë të barabarta me katër,
solute në mungesën e Zotit. por nuk ishte e nevojshme që Gjermania të push-
Kërkimi i një rruge për të vërtetën ishte tonte Belgjikën në vitin 1914. Ngjarjet mund ta
kërkimi për një urë: nga subjekti në objekt, nga kishin bërë vetë lojën ndryshe. Pushtimi gjerman
brenda jashtë, vetëdija në botë, mendimi për të i Belgjikës është një fakt a posteriori. (Për Koła-
Qenë. Epistemologjia (studimi i dijes, i mundësisë kovskin ishte pikërisht ky kontigjent origjinal
së dijes) është kthyer në dominuese të kërkim- dhe i pafundmë i realitetit empirik që ne na u

74 • SYMBOL • 11
MEDIA

duk ekzistencialisht i patolerueshëm: mungesa e tit 1968, marksizmi humbi pikëmbështetjen. Dhe
një domosdoshmërie më të lartë për gjërat që nuk kishte asgjë të krahasueshme me të që të
ndodhin ashtu siç ndodhin.[8]) mund t’i zinte vendin. “Unë e përcaktoj postmod-
Ndërkohë që politika kishte përbërë gjithn- ernen si mosbesim ndaj meta-narrativave”, shkroi
jë një kërcënim për të vërtetën faktike – Arent filozofi francez Zhan Fransua Liotar, një dekadë
shpjegoi – ‘gënjeshtra tradicionale’ para-moderne, më vonë.[12] Filozofia postmoderne ishte në
kishte qenë modeste në krahasim me ‘gënjeshtrën masë të madhe e frymëzuar nga dëshira morale
moderne politike’. Gënjeshtra tradicionale kishte që të mos binte kurrë më pre e atyre narrativave
dy cilësi dalluese: së pari, ‘nuk kishte pse t’i mash- të mëdha, atyre rikonstruksioneve pa kontinuitet
tronte në mënyrë literale të gjithë; ajo i ishte dre- të realitetit që mundësuan totalitarizmin. Nëse
jtuar armikut dhe kishte për qëllim të mashtrojë modernizmi ishte përpjekje për të zëvendësuar
vetëm atë ‘. Dhe kështu e vërteta si gjithnjë gjeti Zotin, postmodernizmi filloi atëherë kur ne ho-
një strehë të fundit, edhe pse vetëm te gënjeshtari, qëm dorë nga zëvendësimi i Zotit, kur pranuam
i cili ishte i vetëdijshëm se ishte duke gënjyer. se nuk kishte as Zot dhe as një surrogate që do
Së dyti, gënjeshtra tradicionale “kishte të bënte të mund ta zëvendësonte.
vetëm me veçoritë ... [dhe] një falsitet që nuk bën Karl Marksi ishte i parakohshëm kur shkroi
asnjë përpjekje për të ndryshuar gjithë kontekstin se ‘gjithçka që është e qëndrueshme shkrihet në
- lotët, siç ishte, një vrimë në strukturën e faktu- ajër’. Në mesin e shekullit të nëntëmbëdhjetë ky
alitetit. Siç e di çdo historian, një gënjeshtër mund qortim ishte i nxituar. Vetëm në fund të shekullit
të shihet duke vërejtur mospërputhje, vrimat, apo njëzet, gjithçka që ishte e qëndrueshme u shkri.
rrethanat e vendeve të sajuara.”[9] Moderniteti, shpjegoi filozofi polak Zigmund Bau-
Gënjeshtra moderne, përkundrazi, nuk e lejoi man, aspiroi të zëvendësonte qëndrueshmëritë pa-
strehimin e fundit për të vërtetën, pasi gënjeshtari ra-moderne me diçka akoma më të qëndrueshme.
e mashtroi veten gjithashtu. Postmoderniteti (që Bauman e quan ‘modernizëm
Për më tepër, gënjeshtra moderne nuk ishte i lëngshëm’) synon të shkrijë të ngurtat. Ky mod-
më shumë se një lot në strukturën e realitetit. ernizëm i valës së dytë nuk kërkon më për një
‘Gënjeshtrat moderne politike janë kaq të mëdha terren të fortë, por përqafon të përkohshmen, të
saqë kërkojnë një riorganizim të plotë të të gjithë rrëshqitshmen, pasigurinë, likuiditetin. ‘Fleksibilite-
gjendjes faktike’, shkroi Arent, ‘bërja e një realiteti ti’, shkroi Baumani, ‘ka zëvendësuar ngurtësinë si
tjetër, siç ishte, në të cilin ata do të përshtaten pa kusht ideal për t’u ndjekur nga gjërat dhe çështjet.’
prerje, plasaritje apo ndarje’.[10] Në këtë realitet Gjatë gjithë kohës, Zoti ka mbetur në ‘mungesën
të ri nuk kishte lot për t’i perceptuar. e tij të tejzgjatur’[13].
Kjo është një mënyrë për të kuptuar ideolog- Ajo që është kaq joshëse për teorinë postmod-
jitë totalitare të shekullit XX: rindërtimet e erne - siç e theksoi historiani Toni Xhud - është
pashtershme të realitetit. Ata ofruan një tregim pikërisht këmbëngulja e saj për të përmbysur jo
të madh, një histori që mund të ishte e rreme, por vetëm siguritë e vjetra, por edhe mundësinë e
megjithatë kishte harkun e saj personal narrativ. vetë sigurisë.[14] Tani ne heqim dorë përgjithnjë
Ata ofruan një çelës transcendental për historinë nga gjetja e asaj ure që lidh subjektin me objektin,
dhe jetën tonë, duke i bërë, përmes vazhdimit, një të brendshmen me të jashtmen, dhe mendimin e
tërësi koherente. të Qenit. Ne heqim dorë nga ideja se është një
Ideologjitë që mundësuan totalitarizmin nuk rregull gjithëpërfshirës që lidh të veçantën me të
zgjatën përgjithmonë. (‘Bolshevizmi’, shkruan Juri përgjithshmen, një strukturë e qëndrueshme që
Slleskin në sagën e tij të gjatë epike të elitës bol- lidh qeniet tona individuale me botën. Strukturat –
shevike, ‘ishte një fenomen i një gjenerate’.[11]) siç thotë filozofi francez Zhak Derrida - kanë nev-
Duke shkatërruar eksperimentin e mundshëm të ojë për një qendër, një pikë bazë, qoftë Zoti, apo
‘socializmit me fytyrë njerëzore’, pushtimi i Pak- ndonjë zëvendësim, një mënyrë për të kufizuar
tit të Varshavës në Pragë solli fillimin e fundit të lojën ndryshe dhe të pafundme të shënjuesve
narrativave të fundit të mëdha. Në, ose rreth vi- dhe të gjërave që ata shenjojnë. ‘Duhet të ketë

SYMBOL • 11 • 75
një të shënjuar transcendental,’ tha Derrida, ‘për mendëse, duke na lënë kështu pa një bazë të sig-
dallimin në mes shënjuesit dhe të shënjuarit dhe urt, një gjendje që Arent e quan Bodenlosigkeit.
që të jetë diku absolut dhe i pakthyeshëm.’[15] Sepse në qoftë se nuk ka asnjë të vërtetë të për-
Por kjo qendër – ky ‘i shënjuar transendental’ – fundimtare, nëse realiteti është i ndërtuar vetëm
është pikërisht ajo çka po mungon, që nuk ekzis- nga diskursi, i përbërë nga shënjuesit gjithmonë
ton dhe nuk mund të ekzistojë. Implikimi është në lojë me njëri-tjetrin, a ekziston mbi të gjitha
njëkohësisht destabilizues dhe çlirues. ‘Mungesa e ndonjë realitet me të cilin duhet të ndihemi të
një të shënjuari transcendental,’ shkruan Derrida lidhur, të investojmë në të, të varemi prej tij, të
në tekstin themelues të dekonstruksionit, ‘zgjeron kujdesemi thellë për të? Bauman argumenton
domenin dhe luan shenjëzimin pafundësisht’.[16] se ‘autoritetet e shumta’ janë anoksimorone; në
Për Derridan, ‘loja’ sugjeronte hapjen, përqa- mënyrë efektive kjo do të thotë “asnjë autoritet”.
fimin e pluralitetit. Për shkak se nuk ka qendër, [19] A janë kuptimet e pafundme dhe të vërtetat
asnjë Zot dhe asnjë Zot zëvendësues nuk e mban e pafundme, në mënyrë efektive, baras me asnjë
strukturën e botës në vend, fjalët, kuptimet, të kuptim dhe me asnjë të vërtetë? Pas vdekjes së
vërtetat, tekstet, të gjitha përmbysen, gjithmonë besimit në marksizëm, asnjë nga mendimtarët e
përmbajnë brenda vetes elemente në tension me Europës Lindore që jetonin nën komunizëm, nuk
njëri-tjetrin, duke mohuar njëri-tjetrin. Kuptimi besonte më, për shkak të një nihilizmi të frikshëm.
nuk është kurrë i njëjti, por gjithmonë fluid dhe në Ata kishin frikë nga ajo që disidenti çek Vasllav
rritje, i paplotë dhe vetë-dëmtues, njëkohësisht i Havel ia përshkroi gruas së tij, Olga, si ‹asgjëja, kjo
ndryshëm dhe i shtyrë, përveç asaj që kishte qenë fytyrë moderne e djallit’.[20]
një moment përpara dhe akoma ka për të ardhur. Haveli ia shkroi këtë letër Olgës në vitin 1981,
Marrëdhënia ndërmjet fjalëve dhe gjërave nuk nga burgu. Ai ishte gjendur disa herë në burg, pasi
është fikse; tashmë fjalët janë gjithmonë në lojë merrte rolin e zëdhënësit për peticionin e të
me njëri-tjetrin dhe kështu nuk ekziston një e vër- drejtave të njeriut Karta 77. Mes dy zëdhënësve
tetë e përcaktuar njëherë e përgjithmonë. Jeta nuk të tjerë origjinalë, ishte i nderuari Jan Patoçka, i
është një strukturë e mbyllur. Nuk ka struktura cili ishte një çerek shekulli më i vjetër se Have-
të mbyllura; jeta është një lëvizje e vazhdueshme. li. Patoçka dhe Derrida kishin ardhur nga e një-
Dhe kjo është e rëndësishme: për Derridan, jta traditë filozofike gjermane: Bildungsromani i
ekzistenca e ‘të shënjuarit transendental’ ka qenë ndërgjegjes i Hegelit, fenomenologjia e Huserlit,
gjithmonë një kërcënim totalitar. Mungesa e saj ekzistencializmi i Hajdegerit. Në vitin 1930, Pa-
është e dobishme, madje e gëzueshme.[17] Është toçka kishte ndjekur studimet njëkohësisht si tek
një mungesë që nuk na lë me një deficit kupti- Huserli ashtu edhe tek Hajdegeri; ai ishte ndër
mi dhe të vërtete, por më tepër me një suficit. studentët e fundit të Huserlit. Në vitin 1949, në
Për Derridan fjala ‘lojë’ nuk kishte për qëllim të Universitetin Çarls në Pragë, ai kishte dhënë më-
nënvlerësojë jetën tonë dhe marrëdhënien tonë sim në një kurs seminarik për Fenomenologjinë e
me botën. Përkundrazi, “lojë” ishte një pohim i Shpirtit të Hegelit; ai, gjithashtu kishte përkthyer
kreativitetit tonë, lirisë sonë dhe përgjegjësisë edhe tekstin e plotë të Hegelit në gjuhën çeke.
sonë. Dekonstruksioni i Derridës - filozofia para- Filozofi i vjetër i Çekisë i ishte shmangur gjith-
digmatike postmoderne - nuk nënkuptonte si një monë politikës, ai nuk ishte as komunist as dis-
nihilizëm fatalist, por si një ngazëllim provokues. ident; ai ishte një studiues dhe një mendimtar, i
Refuzimi i të gjitha pretendimeve për të vërtetën cili, pasi ishte dëbuar nga universiteti si pasojë e
absolute kishte për qëllim të na mbrojë nga ter- pushtimit të vitit 1968, kishte udhëhequr semin-
rori totalitar. Dekonstruksioni, këmbënguli Der- are ilegale në apartamente private, duke lexuar
rida, gjithmonë kishte përfaqësuar ‘kushtin më të “Qenia dhe Koha” të Hajdegerit me studentët e
vogël të nevojshëm për identifikimin dhe luftimin tij të asaj kohe dhe përsëri, duke u përballur me
e rrezikut totalitar’.[18] kuptimin e çdo fjalie, duke përkthyer me zë të
Megjithatë, kjo rrjedhshmëri, kjo hapje ndaj lartë nga gjermanishtja në çekisht ndërkohë që
mundësive të pafundme, është po ashtu marra- ata lexonin. Tashmë Patoçka pranoi t’i bashkëng-

76 • SYMBOL • 11
MEDIA

jitet Havelit në paraqitjen e Kartës 77. Brenda të gjithave, perimeshitësi nuk është kaq i pafuq-
pak ditësh sigurimi shtetëror i arrestoi që të dy. ishëm. Përkundrazi, ai është mjaft i fuqishëm: janë
Shëndeti i Patoçkës ishte i dobët; ai nuk i mbijetoi prodhuesit e vegjël që lejojnë që loja të vazhdojë
marrjes në pyetje. në radhë të parë.
Një vit e gjysmë më vonë, një shpërndarës Haveli e akuzoi perimeshitësin se po ‘jetonte
ilegal i dorëzoi Adam Micnikut, në atë kohë reda- një gënjeshtër’. Dështimi i perimeshitësit për të
ktor i një reviste polake ilegale, esenë in memori- jetuar në të vërtetën është një dështim moral: ai
am të Havelit kushtuar Patoçkës. Eseja, e titulluar është fajtor për mbështetjen e sistemit që e shtyp
“Pushteti i të papushtetshmëve”, do të bëhej tek- atë. Se ai jeton një gënjeshtër, se të gjithë jetojnë
sti ikonik i disidencës në Europën Lindore. An- një gënjeshtër, nuk e largon të vërtetën – këm-
tiheroi i esesë “Pushteti i të papushtetshmëve” bëngul Haveli - por vetëm e demoralizon perso-
është një perimeshitës i zakonshëm, i cili çdo nin që jeton një jetë joautentike. Pohimi i Havelit
mëngjes me devotshmëri var në dritaren e dy- i reziston kthesës postmoderniste: asnjë sasi pro-
qanit të tij shënimin që thotë ‘Punëtorë të botës, pagande ose ritual i verbër ose ‘besim mashtrues’
bashkohuni!’ Perimeshitësi nuk ka ndonjë entu- nuk mund ta shpërbëjë dallimin ontologjikisht të
ziazëm të veçantë për idealet komuniste - nga vërtetë midis së vërtetës dhe gënjeshtrës.
fundi i viteve 1970, askush nuk kishte. Dhe kush- Nuk është e rastësishme që disidentët e Eu-
do që e shihte atë shënim e kuptonte se askush ropës Lindore shpesh folën për të vërtetën sikur
më nuk pret që punëtorët në mbarë botën do të ishte diçka e prekshme, e ngurtë si çelësat në
të bashkohen. Megjithatë, perimeshitësi, ashtu si xhep. Haveli nuk ishte i vetmi që kishte bindjen se
gjithë të tjerët, vazhdonte ta varte shënimin. Në realiteti ontologjik i së vërtetës ishte dëshmuar
fund të fundit, a kishte zgjidhje tjetër? Nëse do nga përvoja e realitetit ontologjik të gënjeshtrave.
të refuzonte ta bënte këtë, ai mund të merrej në Duke qendërzuar një filozofi të disidencës rreth
pyetje, të burgosej, të persekutohej. Edhe familja dallimit mes të vërtetës dhe gënjeshtrës, dis-
e tij, gjithashtu, kishte gjasa të vuante. Fëmijëve të identët e Europës Lindore nuk u tërhoqën vetëm
tij do t’u mohohej e drejta për të shkuar në uni- nga referencat filozofike të Europës Qendrore,
versitet. Haveli tregon se perimeshitësi (edhe pse por edhe nga një traditë e pasur e letërsisë ruse.
nuk e përdor termin francez), po jeton në mau- Pas vitit 1968, regjimi komunist i ngjante
vaise foi (besim mashtrues). Ai po jeton në “besi- “Inkuizitorit të Madh” të Dostojevskit, i cili kishte
min mashtrues”, pikërisht në kuptimin e besimit vetëm një sekret: ai nuk besonte në Zot. Për
mashtrues të Sartrit si vetë-mashtrim. Perimes- Dostojevskin, Çehovin, Gogolin, Tolstoin dhe të
hitësi po gënjen veten e tij, qëllimisht, për besimin tjerët, të kapësh lapsin do të thoshte të kërkoje
e tij në komunizëm.Ai e di shumë mirë që nuk be- të vërtetën e ekzistencës njerëzore. Në vazhdën
son në komunizëm. Jo, perimeshitësi gënjen veten e terrorit stalinist, filozofi rus, Nikolai Berdiaev,
për pafuqinë e tij. shkroi një ese të titulluar “Paradoksi i gënjesh-
Në ç’kuptim është kjo ndjenjë e pafuqisë një trës”. Gënjeshtra ishte kushti që e lejoi totalita-
vetë-mashtrim? Haveli, kësaj, iu përgjigj me një rizmin të ekzistonte, pohoi Berdiaev. Në përvojën
pyetje: pse do të ndodhnin të gjitha këto pasoja e tij, kjo gënjeshtër ishte shprehje e deformimit
të pakëndshme, nëse ai do ta hiqte shënimin? Në të thellë të vetëdijes njerëzore; si pasojë e këtij
fund të fundit, askush nuk beson më në mesazhin deformimi, ndërgjegjja individuale largohet gjithn-
që përçon ai shënim. Gjithkush - përfshirë edhe jë e më shumë nga bota.[21]
vetë perandorin - e di se perandori është i zh- Një film polak i epokës së Solidaritetit – në
veshur. Megjithatë, këto pasoja të pakëndshme vetvete një kontribut në filozofinë e disidencës -
sugjerojnë se varja e këtij shënimi është gjithsesi ndriçon një dallim thelbësor midis totalitarizmit
jashtëzakonisht e rëndësishme për regjimin modern komunist dhe Rusisë postmoderne të
komunist. Në fakt, nëse një ditë, të gjithë perimes- Putinit. Në “Marrja në pyetje” (Przesłuchanie,
hitësit do t’i ulnin poshtë këto shënime, ky do 1982), vendosur brenda një burgu stalinist, aktor-
të ishte fillimi i një revolucioni. Dhe kështu, pas ja e madhe polake Kristina Janda luan Tonjan, një

SYMBOL • 11 • 77
këngëtare e re klubi nate që papritmas burgoset, kritike të së Majtës janë rikonfiguruar si armë të
e akuzuar për ndihmë ndaj armiqve të Polonisë së Djathtës. Filozofia Derrida, e konceptuar si një
Popullore. Hetuesit e saj këmbëngulnin që ajo përqafim i përgjegjësisë është përvetësuar si një
ishte dashnore e një spiuni anti-komunist. Tonja abdikim i përgjegjësisë. Nga këndvështrimi i his-
nuk e kupton; historia e hetuesve është fiksion, torisë intelektuale, ekziston një ironi e caktuar në
ajo mohon gjithçka. Marrja në pyetje vazhdon; ro- post-faktualitetin që lëviz nga Lindja në Perëndim,
jet e burgut e torturojnë atë. Me kalimin e kohës, nga Moska në Uashington. Këtu, vetë Derrida jep
rezistenca e Tonjas thyhet; gradualisht ajo pranon një sugjerim: mes koncepteve të tij të preferuar
pjesë gjithnjë e më të mëdha të këtij rrëfimi fiktiv. është pharmakos, një fjalë e lashtë greke që mund
Në fund të filmit, nuk mësohet kurrë se cila të përdoret për të nënkuptuar si helmin ashtu
është historia e vërtetë, cili nga këta njerëz që edhe ilaçin. Sot, Europa Lindore mund të paraq-
shfaqen në rrëfimet e hetuesve stalinistë mund iste veten si pharmakos: burimi i helmit mund të
të ketë qenë dashnori i Tonjas, nëse ndonjëri prej jetë burimi i antidotës.[23]
tyre ka qenë spiun dhe nëse po, Tonja a ka qenë Kto vinovat? Kush duhet fajësuar? ‘Fajësimi
e vetëdijshme për këtë. Dhe ende - ne jemi bërë është i papërgjegjshëm’, Agnes Heller përgjig-
për të kuptuar – këtu ka një histori të vërtetë. jet, ‘Është përgjegjësi që duhet të merret. Është
Ajo që ne s’e mësojmë se çfarë është, nuk do të përgjegjësi që detyrimisht duhet të merret.’[24]
thotë se nuk ekziston. Me fjalë të tjera, në fund të Në Europën Lindore, filozofia e mospajtimit ishte
filmit, ka një konfuzion epistemologjik, por jo një filozofi e përgjegjësisë. ‘Patoçka thoshte,’ shkroi
konfuzion ontologjik. E vërteta vazhdon të ketë Havel në ‘Pushteti i të papushtetshmëve’, ‘gjëja më
një ekzistencë të qëndrueshme pavarësisht nëse interesante në lidhje me përgjegjësinë është se
një individ ka qasje në njohjen e saj. ne e mbajmë me vete kudo. Kjo do të thotë se
Marrja në pyetje përfaqëson pozicionin mod- përgjegjësia është e jona, që ne duhet ta prano-
ernist: Zoti ka vdekur, por kjo nuk do të thotë se jmë atë dhe ta kuptojmë këtu, tani.’[25] ‘Jeta dhe
e vërteta, madje edhe nën regjimin totalitar, është historia,’ shkroi filozofi polak Kristof Mihalski, një
një iluzion i thjeshtë subjektiv. Bota postmoderne nga studentët e fundit të Patoçkës, ‘nuk shkojnë
fillon atëherë kur lëvizim nga pasiguria episte- të pavarura nga pjesëmarrja jonë, si një karusel që
mologjike te pasiguria ontologjike. Kjo është kur mund të ngasësh ose të hidhesh në të.’[26] Njeriu
ne heqim dorë nga besimi se ekziston një gjë e - argumentoi ai - ‘mund të identifikohet vetëm si
tillë si një realitet i qëndrueshëm nën apo mes subjekt i historisë’.[27]
rrëfimeve të krijuara. ‘Post-e-vërteta’ përfaqëson Chto delat’? Çfarë duhet bërë? Patoçka in-
pozicionin postmodernist: ‘ju keni faktet tuaja - sistoi që edhe nëse nuk do të kishte kuptim
ne kemi fakte alternative’. ‘Gjithçka është mar- konkret, të qëndrueshëm për t’u gjetur, kërkimi
rëdhënie me publikun’. Tani jetojmë në një numër i kuptimit ishte përgjegjësia jonë. ‘Njerëzit nuk
të pafund të realiteteve alternative, secili me “fak- mund të jetojnë pa kuptimin’, shkroi ai. Ndosh-
tet alternative” të vetat. Pomerantsevi e përsh- ta të vërtetën nuk mund ta kesh, por mund dhe
kruan Rusinë e Putinit si një botë ku asgjë nuk duhet ta kërkosh.[28] Kołakovski, gjithashtu, ishte
është e vërtetë - dhe të gjithë e marrin këtë me thellësisht i bindur për këtë pozicion. ‘Huserli
lehtësi. Në një recension për “Asgjë nuk është besonte se kërkimi për siguri ishte komponent
e vërtetë” dhe “Çdo gjë është e mundur, eseisti i kulturës europiane dhe se heqja dorë nga ky
ukrainas Gjurko Proçasko e përshkruan të vër- kërkim do ta shkatërronte atë kulturë,’ shkruante
tetën si një cak, si një vijë kufitare dhe si një kufi. Kołakovski. ‘Huserli ndoshta kishte të drejtë.’[29]
Dështimi për të njohur të vërtetën është dështim Kołakovski besonte se dështimi i kërkimit të pa-
për të mos njohur kufijtë. Kjo mosnjohje, shkruan sionuar të Huserlit për të vërtetën absolute ishte
Proçasko, “kurrë nuk mbaron mirë”.[22] i pashmangshëm: ‘Problemi i urës është i pazg-
Vetë Derrida besonte në mikpritje, në miqësi, jidhshëm; nuk ka asnjë kalim logjik.’[30] Por jo
në falje. Ai nuk ishte një nihilist moral. Megjithatë, më pak, megjithatë, ishte përgjegjësia jonë për të
sot, idetë që e kanë origjinën në ndjeshmërinë vazhduar kërkimin. Të heqësh dorë nga e vërteta

78 • SYMBOL • 11
MEDIA

është të heqësh dorë nga etika. cago, 1989).
Në vitin 2008, gjatë bisedës së tyre të fundit, 9. Hannah Arendt,‘Truth and Politics,’ Between Past
Adam Micnik e pyeti Havelin: ‘Çfarë këshille do të and Future (New York: Penguin Books, 2006: 223–259,
cit. f. 248).
kishit për një të ri të ditëve të sotme nëse do t’ju
10. Arendt, ‘Truth and Politics,’ 249.
pyeste: si duhet të jetoj?’ 11. Yuri Slezkine, The House of Government: A
‘Përgjigjja themelore’, ia ktheu Haveli. ‘Jeto në Saga of the Russian Revolution (Princeton and Oxford:
të vërtetën.’[31] Princeton University Press, 2017: 1176).
12. Jean-Francois Lyotard, The Postmodern Condi-
(Ky artikull është pjesë e temës bosht të konfer- tion: A Report on Knowledge, trans. Geoff Bennington
and Brian Massumi (Minneapolis: University of Minne-
encës “Dezinformimi dhe Demokracia”, organizuar
sota Press, 1984: xxiv).
nga Eurozine në fund të shtatorit 2017. Shkrimin 13. Zygmunt Bauman, Liquid Modernity (Malden:
mund ta lexoni edhe në gjuhën angleze në faqen on- Polity Press, 2012: viii-ix, cit. 55).
line në www.eurozine.com ) 14. Tony Judt, Postwar: A History of Europe since
(This article is part of the focal point ‘Disinfor- 1945 (New York: Penguin 2005: 479).
mation and Democracy’, which will be launched 15. Jacques Derrida,‘On Grammatology,’ A Derrida
in Eurozine at the end of September. It is co-pub- Reader, ed. Peggy Kamuf (New York: Columbia Univer-
sity Press, 1991: 31-58, f. 36).
lished with Public Seminar.)
16. Jacques Derrida, ‘Structure, Sign, and Play in the
Discourse of the Human Sciences,’ Writing and Differ-
Nga anglishtja: Orjela Stafasani ence, trans. Alan Bass (Chicago: University of Chicago
Press, 1978: 279–293, cit. f. 280).
17. Shih Derrida në ‘Struktura, shenja dhe loja në
FUSNOTAT diskursin e shkencave humane’: ‘Duke u kthyer kah
prania e humbur ose e pamundur e prejardhjes së
munguar, kjo temë strukturaliste e gatishmerisë së thy-
1. Shih: Joshua Yaffa, ‘Putin’s New War on “Trai-
er është ana e pikëlluar, negative, nostalgjike, fajtore,
tors”’, The New Yorker (28 mars 2014), online në:
rusoiane e mendimit të lojës, pala tjetër e të cilës do
http://www.newyorker.com/news/news-desk/putins-
të ishte afirmimi niçean, që është afirmim i gëzuar i lo-
new-war-on-traitors; Андрей Зубов, «Это уже было»
jës së botës dhe i pafajësisë së bërjes, afirmimit të një
Ведомости (1 mars 2014); https://www.vedomosti.ru/
bote të shenjave pa faj, pa të vërtetë dhe pa origjinë, e
opinion/articles/2014/03/01/andrej-zubov- eto-uzhe-
cila ofrohet për një interpretim aktiv. Ky pohim pastaj
bylo?
përcakton jo-qendrën krejt ndryshe dhe jo si humbje
2. Andy Borowitz, ‘Fact-checker at Republican De-
e qendrës. Dhe luan pa siguri.’ (292)
bate Hospitalized for Exhaustion,’ The New Yorker (16
18. Jacques Derrida, ‘Like the Sound of the Sea
janar 2016).
Deep Within a Shell: Paul de Man’s War,’ Critical Inqui-
3. Tony Judt, Postwar: A History of Europe since
ry, vol. 14, no. 3 (spring 1988: 590-652, cit. f. 647).
1945 (New York: Penguin2005), 481.
19. Bauman, Liquid Modernity, 64.
4. Michel Foucault, The Archaeology of Knowledge,
20.Václav Havel, Letters to Olga, trans. Paul Wilson
trans. A.M. SheridanSmith (New York: Pantheon Books,
(London-Boston: Faber and Faber, 1990), 175 (letra
1972: 17).
mban datën 14 mars 1981).
5. Immanuel Kant, ‘What is Enlightenment?’ The
21. Nikolai Berdyaev, ‘Парадокс Лжи,’ fillimisht e
Basic Writings of Kant, ed. Allen W. Wood (New York:
botuar më 1939; http://www.krotov.info/library/02_b/
The Modern Library, 2001): 135–141.
berdyaev/1939lozh.html. In English: ‘The Paradox of
6. Agnes Heller, ‘Contingency’, A Philosophy of
the Lie,’ trans. Fr. S. Janos; http://www.berdyaev.com/
History in Fragments (Oxford: Blackwell, 1993): 1-35,
berdiaev/berd_lib/1939_xxx.html.
shih faqe 11; Leszek Kołakowski, Main Currents of
22. (February 2016); https://krytyka.com/ua/arti-
Marxism: Its Rise, Growth, and Dissolution, vol. 1: The
cles/istynna-pravda. In English: Yurko Prokhasko, ‘Ver-
Founders, trans. P. S. Falla (Oxford: Clarendon Press,
itable Truth,’ trans. Kate Younger, Krytyka (February
1978): 56–80, shih f. 60.
2016);https://krytyka.com/en/articles/veritable-truth.
7. Hannah Arendt, ‘What Is Existential Philosophy?’,
23. Nuk ka antidote më të mirë ndaj post-faktu-
Essays inUnderstanding 1930–1954, ed. Jerome Kohn
alitetit infektiv të Putinit - nënkupton romancieri bash-
(New York: Schocken Books,1994): 163–187, f. 164.
këkohor rus, Sergej Lebedev - sesa tradita e madhe e
8. See Leszek Kołakowski, The Presence of Myth,
letërsisë ruse.
trans. Adam Czerniawski (Chicago: University of Chi-
24. Agnes Heller, ‘Some Remarks about the Sense

SYMBOL • 11 • 79
of Historical Existence,’ A Theory of History (London: al Responsibility,’ trans. E. Kohák, Cross Currents 7
Routledge and Kegal Paul, 1982: 328–333, cit. f. 332). (1988: 129-135, cit. f. 132).
25.Václav Havel, ‘The Power of the Powerless,’ The 28. Jan Patočka, ‘Does History Have a Meaning?’
Power of the Powerless, ed. John Keane (Armonk: Heretical Essays in the Philosophy of History, trans.
ME Sharpe, 1985): 24–96, cit. f. 80. Për analizën Der- Erazim Kohák, ed. James Dodd (Chicago: Open Court,
ridasë mbi idenë e përgjegjshmërisë së Patoçkës, shih: 1996: 53-77, cit. f. 75).
Jacques Derrida, The Gift of Death, trans. David Willis 29. Leszek Kolakowski, Husserl and the Search for
(Chicago: University of Chicago Press, 2008). Certitude (South Bend: St. Augustine’s Press, 2001: 7).
26. Krzysztof Michalski, The Flame of Eternity: An 30. Kolakowski, Husserl and the Search for Certi-
Interpretation of Nietzsche’s Thought, trans. Benjamin tude, 80.
Paloff (Princeton: Princeton University Press, 2012). 31.Václav Havel dhe Adam Michnik, ‘Rewolucjo du-
27. Krzysztof Michalski, ‘Iron Laws and Person- cha, przyjdź!’, Gazeta Wyborcza (15 nëntor 2008).

80 • SYMBOL • 11
KOSOVA:
FAKE NEWS NË
DEMOKRACINË
E BRISHTË

Orjela Stafasani
MEDIA

Zhvillimi i shpejtë i teknologjisë dhe i rrjeteve
Abstract
sociale e ka bërë shumë më të shpejtë edhe
përhapjen e lajmit, por në të njëjtën kohë ka shtu- The aim of this study is to describe the state
ar edhe rrezikun e moskontrollimit të lajmeve që of online journalism in Kosovo. It attempts to
show how political interests and financial prof-
i ofrohen publikut. Bota është shndërruar në një
it-seeking have caused chaos in the media on
“fshat global” (McLuhan, 1962), ku lajmi brenda Kosovo, and have turned online journalism
pak minutash përhapet në të gjithë botën. Ndër- into a sham. The economics of click bait and
kohë që gazetaria e shkruar venitet dhe lajmet që the profits arising from it, the political control
of the media, the low economic level, unem-
paraqet janë më shumë në formën e komenteve,
ployment, and the political crisis all mean that
opinioneve, kolumneve, hulumtimeve dhe inves- most news served up by the portals attaches
tigimeve, portalet janë fuqizuar, duke u bërë kësh- no importance to the truth, but only to sen-
tu bartëset më të shpejta të publikimit të lajmeve. sation, and indeed consists of lies. The article
Shpejtësia e publikimit të lajmit nga portalet dhe provides an overview of the development of
online journalism, which, under the tight con-
mënyra e paraqitjes si një ndërthurje e tekstit me trol of the Kosovo political parties, has failed
imazhe, video etj., apo siç thotë Gozzini (Storia del to perform its mission of presenting the truth.
giornalismo, 2011: 287), një hipertekst, ka thelluar
krizën e letrës dhe e ka tërhequr publikun kah Key words: fake news, truth, transition, corrup-
tion, hypertext, online journalism,
vetja. Dekada e fundit solli ndryshime të mëdha
në gazetari, por vit pas viti, duket që lajmet e ofru- tyre, kontrollimi politik i tyre, niveli i ulët ekono-
ara nga portalet tentojnë më shumë të anojnë kah mik, papunësia, kriza politike etj., kanë bërë që
sensacionalja dhe kah efekti, se sa kah e vërteta. shumica e lajmeve të servirura nga portalet, të
Qëllimi i këtij studimi empirik është të mos kenë prioritet faktin dhe të vërtetën, por
paraqesë gjendjen e gazetarisë online në Kosovë. efektin dhe gënjeshtrën.
Arsyeja e zgjedhjes së këtij vendi është praktike, Ky shkrim jep një panoramë të zhvillimit të
e shtyrë nga njohja e kontekstit të objektit, për- gazetarisë online, e cila nën kontrollin e fortë të
katësisht njohja e zhvillimeve historike dhe poli- partive politike kosovare, ka dështuar të përm-
tike që kanë kushtëzuar edhe zhvillimin e mediave bushë misionin e saj, atë të paraqitjes së të vërtetës.
kosovare. Ky studim si i tillë tenton të tregojë
se si interesat politike dhe përfitimet financiare Vend në tranzicion, media në tranzicion
kanë shkaktuar kaos në mediat e Kosovës, duke
e shndërruar kështu gazetarinë online në një sur- Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë në vitin
rogat. Ekonomia e klikimeve dhe përfitimet prej 1912, Konferenca e Ambasadorëve në Londër e
mbajtur gjatë periudhës 1912-1913, më 29 kor-

SYMBOL • 11 • 81
rik të vitit 1913, njohu formalisht Principatën e të qeverisur Kosovën në 4-vjeçarin e ardhshëm,
Shqipërisë si shtet Sovran të pavarur nga Peran- gjendja ekonomike, arsimore, shëndetësore, kul-
doria Osmane, ndërkohë që pas presionit të ush- turore etj., nuk premtojnë ndonjë ndryshim të
truar nga Greqia dhe Serbia, në këtë konferencë madh.
u mor edhe vendimi i kufijve të Shqipërisë, duke Ekonomikisht Kosova ka ngelur në vend
e cenuar atë, dhe duke e lënë Vilajetin e Kosovës numëro, pasi renditet ndër vendet më të varfëra
dhe Çamërinë jashtë territorit të saj. Kosova të Ballkanit, ku shkalla e papunësisë, në raport me
iu dha Serbisë, ndërsa Çamëria iu dha Greqisë. numrin e popullsisë është frikësuese. Shumica e
Kjo ndarje përcaktoi edhe kalvarin historik të familjeve jetojnë me asistencë sociale, ose mba-
Kosovës. hen nga familjarë që punojnë dhe jetojnë jashtë
Pavarësisht përpjekjeve të shumta të grupi- Kosovës. Shëndetësia është në gjendje katastro-
meve të ndryshme, apo personaliteteve të veçan- fale, pasi spitalet nuk i plotësojnë kushtet e nevo-
ta, Kosova nuk mundi të shkëputej nga Serbia jshme për të kuruar njerëz, qoftë nga mungesa e
deri në vitin 1999, kur trupat e NATO-s sulmuan stafit të specializuar, qoftë nga mungesa e apara-
serbët dhe sollën çlirimin e Kosovës. Gjatë kësaj turave, qofte nga mungesa e medikamenteve,
kohe, pavarësisht kontrollit të regjimit të Millo- qoftë në pastërti. Jeta kulturore thuajse nuk
sheviçit, lajmet arritën të përçohen edhe nëpër funksionon, pasi partishmëria është bërë kriter
botë dhe për këtë një ndihmesë të madhe dha për mbështetjen e artit. Ndërsa rezultatet e PI-
interneti. Një reflektim i parë i rëndësishëm i pranisë SA-s, që e renditi Kosovën në vendin e 68, nga
së Internetit në frontin e informacionit ka ardhur në 72 shtete ku ishte zhvilluar testimi dhe pezullimi
vitin 1998, gjatë luftës në Kosovë: Kontrolli i ashpër i 131 programeve studimi nga Këshilli Shtetëror i
i lajmeve i themeluar në Serbi nga regjimi i Millo- Cilësisë (Agjencia e Kosovës për Akreditim) për
sheviçit nuk mundi t’i shtypë zërat e individëve dhe shkak të mungesës së stafit të kualifikuar akade-
grupeve që besonin në rrjetin telematik… (Gozzini, mik në Universitetin e Prishtinës dhe në univer-
2011: 286). sitete private, folën qartë për nivelin arsimor në
Zgjedhjet e para në Kosovën e lirë u mbajtën Kosovë. Ndër programet e studimit të cilit iu mor
në vitin 2001, ndërsa pavarësia u shpall në datën akreditimi ishte edhe Departamenti i Gazetarisë,
17 shkurt të vitit 2008. i cili këtë vit nuk do të ketë të drejtë të pranojë
Lufta në Kosovë dhe shpallja e vonë e pavarë- studentë në master dhe në doktoraturë. Të alar-
sisë, shtetin e ri e kanë vënë para shumë provave. muar nga kjo goditje, mediat menjëherë kërkuan
I ri në qeveri, i ri në institucione, i ri në arsim, i ri shpjegim nga Universiteti i Prishtinës, përkatë-
në ekonomi, i ri në shëndetësi, i ri në kulturë, ky sisht nga rektori Marjan Demaj, i cili u shpreh se:
shtet ka mbetur i ri edhe në media. “Faji kryesor për pezullimin e programeve është
Kosovës nuk i kanë mjaftuar 10 vjet pavarë- se nuk kemi kuadro. Ne jemi shumë të kufizuar,
si për të stabilizuar situatën politike. Kriza në realisht jemi si servilë që kryejmë punët mbi sta-
të cilën ndodhet vendi u pa edhe në zgjedhjet e tusin e arsimit të lartë” (shih linkun:http://telegra-
parakohshme parlamentare të mbajtura më 11 fi.com/dema-mungesa-e-kuadrove-shkak-pezu-
qershor 2017, ku pavarësisht formimit të koali- llimit-te-programave-ne/), ndërkohë që rektori
cioneve parazgjedhore, asnjë koalicion, apo parti Demaj, Inspektoriati i Arsimit dhe mediat më të
nuk mundi të marrë numrin e nevojshëm për të mëdha në vend, kishin refuzuar verifikimin dhe in-
formuar qeverinë. Populli e tha fjalën e tij, ai nuk vestigimin e shkeljes së kritereve të konkursit të
beson në partitë politike që udhëheqin Kosovën fundit për pranim të stafit akademik në Departa-
dhe është lodhur nga korrupsioni dhe skandalet mentin e Gazetarisë (si dhe në departamente të
e qeverive paraprake. Ndërkohë që koalicioni që tjera të fakulteteve në Universitetin e Prishtinës),
ka marrë më shumë vota në këto zgjedhje, PAN-i për shkak të prekjes së interesave politike.
(“Partia Demokratike e Kosovës”, “Aleanca për Këto ngjarje historike dhe politike kanë nd-
Ardhmërinë e Kosovës”, “Nisma për Kosovën”) ikuar dukshëm edhe në zhvillimin e mediave në
tenton të plotësojë numrin e deputetëve për Kosovë, zhvillim i cili shfaq probleme të mëdha në

82 • SYMBOL • 11
MEDIA

çdo medium. Mediat televizive, mediat e shkruara zemëratë të opinionit publik në Kosovë ishte
dhe mediat online, paraqesin thuajse të njëjtat ai i kryeredaktores së Gazetës Zëri, Arbana
mangësi. Radio Televizioni i Kosovës, i cili finan- Xharra, e cila, pasi kishte bërë një sërë hetimesh
cohet drejtpërdrejt nga qeveria është televizioni dhe shkrimesh kundër “Partisë Demokratike të
me financimin më të madh dhe me nivelin më të Kosovës” për shkeljet dhe korrupsionet e kësaj
dobët në Kosovë, sa i përket stafit dhe emisione- partie dhe të anëtarëve të saj dhe kryesisht ndaj
ve që i servir publikut. Ndërsa televizionet e tjera, kryetarit të kësaj partie, hetime që ishin shpër-
të mbushura me telenovela turke dhe spanjolle blyer me disa çmime kombëtare dhe ndërkom-
thuajse nuk kanë asgjë edukative për t’i dhënë bëtare, në qershor të këtij viti shokoi publikun
publikut. Nga gazetat e shkruara, “Koha Ditore”, duke aderuar në po të njëjtën parti që e kishte
e cila ka edhe portalin e saj koha.net, mund të kritikuar prej vitesh (Ngjashëm kishte ndodhur
konsiderohet si gazeta më e paanshme politikisht edhe disa vjet më parë kur e njëjta parti kishte
dhe më serioze në Kosovë. anëtarësuar brenda saj kryeredaktoren e gazetës
Gazetaria investigative, që do të duhej të ishte Kosova sot, Margarita Kadriun). Pavarësisht kri-
kryesore në zhvillimet e gazetarisë në Kosovë tikave të opinionit publikut, ish-kryeredaktorja e
është thuajse inekzistente, me përjashtim të emi- Gazetës Zëri nuk kishte një përgjigje për pub-
sionit “Jeta në Kosovë”, emisionit “Zona Express”, likun që kishte besuar në luftën e saj kundër
disa hetimeve të gazetës “Koha Ditore”, të por- korrupsionit, dhe si çdo gjë tjetër në Kosovë, u
talit “Insajderi” dhe të gazetës “Zëri”. Por, gjithse- deshën vetëm pak ditë që kjo çështje të heshtej.
si investigimet e këtyre mediumeve të lartpër- Përgjigjja për këtë rast është e thjeshtë, gazetaria
mendura janë kryesisht të atilla, sipërfaqësore, që në Kosovë nuk funksionon e pavarur nga partitë
nuk arrijnë ta shqetësojnë udhëheqësinë politike. politike dhe askush nuk beson në mitin se një
Mediat e shkruara dhe mediat online kanë gazetar mund të demaskojë dhe madje të rrëzojë
dështuar në luftimin e korrupsionit që është qeveri që janë të mbytura në korrupsion.
shtrirë në çdo sferë të jetës në Kosovë, pasi shu- Drejtori i gazetës më të madhe online në
mica prej tyre drejtohen nga persona që lidhen Kosovë, Gazeta Express, Berat Buzhala ishte de-
ngushtë me politikën. Ky dështim vërehet në putet i “Partisë Demokratike të Kosovës”, çka
heshtjen e shkeljeve që bëhen nga ministri të flet qartë për pozicionimin e këtij portali.
ndryshme dhe nga institucione shtetërore, vëre- Gazetari, shkrimtari dhe analisti politik, Halil
het në heshtjen ndaj ekstremizmit fetar që është Matoshi, i njohur dikur si përkrahës dhe pjesë e
shtrirë kudo në Kosovë dhe vërehet në heshtjen partisë “Lidhja Demokratike e Kosovës”, aderoi
e krimeve, shkeljeve, korrupsionit etj., të person- në partinë “Aleanca për Ardhmërinë e Kosovës”,
aliteteve politike. Pra, mediat në Kosovë më nuk aderim të cilin e shoqëroi me deklaratën e tij bom-
udhëhiqen nga fjala e lirë, por nga fjala e kontrol- bastike që siç i kishte besuar më parë kryetarit të
luar. Politika e tyre është manipuluese, me qëllim LDK-së, Ibrahim Rugova, tashmë i beson kryetarit
klikimin që ju sjell përfitime dhe dezinformimin, të AAK-së, Ramush Haradinaj.
për shkak të interesave të partive politike prej të Gazetari, eksperti i mediave, analisti politik dhe
cilave financohen. ish-këshilltari i ish-Kryeministrit dhe ish-kryetarit
të “Partisë Demokratike të Kosovës”, Dukagjin
Gazetarët/politikanët e ardhshëm Gorani, kumtoi lajmin e aderimit të tij në partinë
“Vetëvendosje”.
Mediat në Kosovë nuk janë të pavarura, ato Gazetari Milaim Zeka, që po ashtu njihet për
drejtohen dhe dirigjohen nga partitë politike. kritika të shumta kundrejt partive politike dhe
Këtë e vërteton edhe aderimi i disa gazetarëve qeverisë që kishte udhëhequr Kosovën gjatë
dhe ish-gazetarëve në parti politike. Zgjedhjet e mandatit të kaluar, aderoi në partinë “NISMA për
parakohshme nxorën në dritë edhe preferencat Kosovën”.
politike të shumë gazetarëve. Këto janë vetëm disa nga rastet e gazetarëve
Rasti që shkaktoi më së shumti zhurmë dhe që u bashkohen haptazi partive politike, por ka

SYMBOL • 11 • 83
edhe plot të tjerë që në mënyrë të hapur, ose është klikimi dhe kënaqja e orekseve të partive
të fshehur punojnë në të mirë të këtyre partive. politike.
Hipokrizia e gazetarëve ka rrënuar besimin në Më poshtë do të japim disa tipa ilustrativë të
media dhe ka shuar shpresën e qytetarëve për lajmeve fake që qarkullojnë nëpër mediat online
një të ardhme më të mirë në këtë vend. Se shu- të Kosovës.
mica e qytetarëve të Kosovës janë të lodhur nga Tipi i parë i lajmeve është ai që në titull
kjo gjendje, kjo u dëshmua edhe nga numri i koso- paralajmëron një informatë, ndërsa përmbajtja
varëve që kërkuan azil në Gjermani dhe në vende nuk përkon me titullin. Një shembull i këtij tipi
të tjera europiane. është edhe ky lajm i publikuar nga Koha.net (në
datën 4 korrik 2017, në orën 08:21) me titullin
Politika e gazetave online, Fake vs Fact “AAK i përgjigjet ftesës së Mustafës për koali-
cion”, çka lë të kuptosh se partitë politike po i
Kosova numëron mbi 300 portale të cilat nuk prishin koalicionet parazgjedhore vetëm me syn-
kontrollohen nga asnjë institucion për shpërndar- imin e formimit të qeverisë, pavarësisht bindjeve
je të lajmeve të rrejshme, ose pjesërisht të rre- politike të ndryshme që ata kanë. Por, brenda saj
jshme. Shumica e gazetave online në Kosovë nuk lajmi nuk tregon asgjë të tillë, por ndërtohet mbi
e zbatojnë kodin e mediave, lajmet që paraqesin hamendësimin e njërit nga anëtarët e kësaj par-
nuk janë të verifikueshme përsa i përket burimit tie, i cili shprehet: “nuk është korrekte që lideri
prej nga vijnë, fakti dhe të dhënat janë zëvendësu- i Lidhjes Demokratike të Kosovës, Isa Mustafa,
ar nga hamendësimet dhe opinionet personale të të kërkojë nga Haradinaj ta prishë partneritetin
gazetarëve, lajmet që merren nga portalet e tjera, me PDK-në për të bashkëpunuar me koalicionin
në shumicën e rasteve nuk e tregojnë burimin LDK-AKR-Alternativa.”
fillestar, dezinformojnë opinionin publik dhe ma- Tipi i dytë i lajmit është ai që ndërtohet mbi
nipulojnë opinionin publik. bazën e pyetjes në titull dhe përgjithësisht i dre-
Portalet në Kosovë janë të dy llojeve, gazeta të jtohet një publiku naiv, si psh. “A e dini çka e ka
përditshme që janë shndërruar edhe në portale, ‘Ozani’ ‘Gylserenin’ në jetën e përditëshme”
dhe gazeta që funksionojnë vetëm online, pra si (gazeta Express, 22 prill 2016, ora 17:05). Lajme
portale. Portalet më të njohura në Kosovë janë: të tilla janë mbizotëruese në portalet kosovare,
Express, Zëri, Kosova sot, Infopress, Bota sot, pasi targeti i këtyre portaleve është shtresa me-
Telegrafi, Infokusi, Insajderi, Koha, Periskopi etj. satare e popullsisë, e cila ndjek këto telenovela që
Shumica e këtyre, ose udhëhiqen nga persona të ofrohen nga televizionet kosovare dhe kalon më
partive politike, ose mbajnë haptazi anë politike. së shumti kohë në internet.
Si portale të etura për klikueshmëri, ato Tipi i tretë i lajmit është ai që manipulon lex-
plasojnë ngutshëm lajme të paverifikuara dhe uesin mesatar dhe lexuesin elitar, si psh: “Rusia fi-
shpesh të rrejshme. Ashtu siç u mungon kultura nancoi lajmet e rrejshme kundër SHBA’së – kush
gjuhësore (gjuha në portale në shumicën e ras- po i financon në Kosovë?” (gazeta Express, më
teve është e paredaktuar, kurse lajmet nga gjuhët 10 qershor 2017, në orën 12:16). Ky titull nxit
e tjera shpesh përkthehen me “google translate”, menjëherë kureshtjen e lexuesve, pasi të gjendur
që e deformon sintaksën shqipe dhe shpesh e në një situatë ku mediat janë në krizë, të gjithë
devijon kuptimin), portaleve shpesh u mungon kërkojnë një përgjigje për këtë kaos të shkaktuar.
edhe etika e gazetarisë profesionale. Lajmet e rre- Përmbajtja e lajmit është tërësisht ndryshe nga
jshme, apo lajmet fake, janë të pranishme thuajse ajo që kuptohet nga titulli, pasi është një ndër-
në çdo portal që vepron në Kosovë dhe vijnë në thurje mes të dhënave të publikuara nga mediat
disa forma, manipulim me titullin, manipulim me amerikane, shkrimit të profesorit të Etikës dhe
përmbajtjen, mashtrim me titullin dhe përmbajt- kolumnistit të gazetave, Peter Signer, vendimeve
jen, apo lajme pjesërisht të rrejshme, me synimin të kabinetit të Angela Merkel-it për lajmet fake
e vetëm, tërheqjen e vëmendjes së lexuesit për dhe një pjese për Kosovën, që duket se është
të klikuar lajmin. Qëllimi parësor i këtyre lajmeve thjesht opinion i gazetarit të tekstit. Lexuesi, që

84 • SYMBOL • 11
MEDIA

domosdoshmërisht interesohet më shumë për jmë që titulli, ashtu si edhe përmbajtja janë të vër-
pjesën e Kosovës mbetet i habitur kur vëren se teta, por koha kur ka ndodhur ngjarja nuk përkon
të vetmet pjesë për Kosovën në këtë shkrim, nuk me kohën kur është publikuar lajmi.
përkojnë aspak me titullin. “Lajmet e rrejshme Në datën 7 korrik 2017 (në orën 09:21) por-
janë shpeshtuar edhe në Kosovë. Sidomos në tali arbresh.info (që mban poshtë emrit moton
prag të zgjedhjeve. Disa parti politike po shpërn- “vetëm lajme të sakta”) publikon lajmin me titull
dajnë lajme të rrejshme për kundërshtarët poli- “Nisen për pushime, vdesin 3 nga 5 anëtarët e
tikë (…) Në Kosovë lajmet e rrejshme nuk mund familjes”. Në orën 09: 33, portali INFOKUSI.com
të trajtohen nga Kodi Penal për shkak se shpifjen (media online), publikon të njëjtin lajm, me të një-
dhe fyerjen nuk i cilëson si vepra penale. Këto dy jtin titull. Në orën 10:29, portali Periskopi.com,
vepra janë dekriminalizuar dhe mund të ndiqen po ashtu publikon të njëjtin lajm, me të njëjtin
me padi civile ndaj atyre që janë shkruar.” titull. Pra, nga sa shohim më sipër, portali i parë,
Tipi i katërt i lajmit është ai që paraqet infor- duke përdorur piramidën e përmbysur, pra infor-
macione të pavërteta prej në titull dhe burimin e matën kryesore na e jep prej në titull, por kjo
përmbajtjes e ka tërësisht të paverifikueshëm, si sigurisht bëhet për qëllime klikimi dhe efekti dhe
psh: “Reuters: George Washington ka prejardhje jo për të zbatuar rregullat e gazetarisë. Shikuesi/
shqiptare”, publikuar nga gazeta Zëri (në datën lexuesi shqiptar, apo shqipfolës, i tronditur nga ky
26 korrik 2016, në orën 22:32). I njëjti lajm me të lajm, e klikon atë më shpejt sesa do ta kishte kli-
njëjtin titull dhe përmbajtje është publikuar nga kuar nëse titulli nuk do ta përfshinte numrin e të
gazeta Infopress (në datën 29 qershor 2017, në vdekurve. Me kaq sa thamë më sipër, ky lajm nuk
orën 23:20). Asnjëra nga këto portale, pavarësisht do të hynte në studimin tonë empirik, pasi raste
se lajmi është tërësisht i pavërtetë, nuk e kanë të tilla gjen çdo ditë në çdo portal, por ajo çka na
hequr ende prej portaleve të tyre. Ky lajm ka tërheq vëmendjen, është se kur hyn në brendi të
qarkulluar prej vitit 2011, nëpër disa pseudopor- lajmit pëson “shokimin” e radhës. Lajmi që mban
tale, ndërsa në 1 prill të vitit 2011, e përditshmja datën e 7 korrikut 2017, në të vërtetë është i vitit
“Koha Ditore”, duke ndjekur një traditë të publi- 2014, kur edhe ka ndodhur ngjarja.
kimit të një lajmi të pavërtetë me rastin e ditës së Ky lajm përveçse thyen çdo rregull të gaze-
gënjeshtrës (traditë tashmë disa vjeçare e kësaj tarisë, luan edhe me ndjenjat e familjarëve të të
gazete), e publikoi këtë lajm, por duke e shoqëru- ndjerëve, pasi gjasat që ata ta lexojnë lajmin janë
ar në fund më shënimin “Aprililili”, që nënkupton të mëdha. Asnjë organ ende nuk ka marrë masa
shkakanë e kësaj gazete. Portalet e lartpërmen- për këto portale që kanë publikuar këtë lajm, dhe
dura, e kanë marrë këtë lajm vite më vonë dhe asnjëri nga portalet nuk e ka hequr lajmin.
e kanë publikuar si të mirëqenë, madje duke iu Ndërkohë që lajmet e rrejshme në këtë gjend-
referuar gazetës Reuters. je politike të trazuar, ku ende asnjëri koalicion
“Nëna e presidentit historik amerikan ishte nuk i ka numrat e mjaftueshëm për të formuar
shqiptare me prejardhje nga rrethi i Pejës. Vetë qeverinë, gëlojnë nëpër portale, duke u shoqëru-
presidenti Washington thuhet ta ketë lënë një ar kështu me demantime nga personat apo sub-
letër-amanet për mbrojtjen e shqiptarëve nga jektet e prekura nga këto lajme, asnjë institucion
Amerika në çdo kohë dhe në çdo mënyrë (…) i Republikës së Kosovës nuk është i aftë t’i hetojë
Instituti i Biokimisë dhe i Gjenetikës, me seli në dhe t’i dënojë këto raste.
Schafhausen të Zvicrës, ka publikuar rezultatet e
hulumtimit më të ri gjenetik të liderëve botërorë, E ardhmja e gazetarisë
sipas të cilave del se presidenti historik i Shteteve
të Bashkuara të Amerikës, George Washington, Kriza e krijuar në shoqërinë kosovare ka kri-
ka qenë me prejardhje shqiptare” (gazeta Zëri). juar një gjendje amullie në të gjithë vendin. Për
Tipi i pestë i lajmit është ai që duke përdorur të ndryshuar drejtimin që kanë marrë mediat në
piramidën e përmbysur, na e jep informatën prej Kosovë, së pari do të duhej një ndryshim drastik
në titull. Në shembullin e mëposhtëm do të vëre- në partitë politike në Kosovë. Këto parti që kanë

SYMBOL • 11 • 85
udhëhequr dhe do të udhëheqin Kosovën do të Të dish të kopjosh është virtyt, por ajo çka duhet të
duhej që prioritet të kishin të ardhmen e vendit bësh është të krahasosh informacionet për të kup-
dhe jo interesat e tyre personale dhe kontrollin tuar nëse janë të besueshme, apo jo. (Shih linkun:
mbi “fjalën e lirë”. Ndërsa qytetarët kosovarë, të http://www.ilmessaggero.it/societa/persone/
preokupuar me çështjet ekzistenciale, të izoluar umberto_eco_attacca_social_network_imbecil-
nga pjesa tjetër e botës, të rrezikuar prej shtetit li-1085803.html).
të tyre, kanë hequr dorë nga kritikat, kurse kri- Derisa në Kosovë nuk zbatohet ligji kundër
za e mediave për ta mbetet shqetësimi i fundit. shpifjes dhe fyerjes dhe derisa nuk krijohen
Vetëm në një normalizim të situatës politike, in- komisione apo mjete për filtrimin e informa-
stitucionale dhe sociale do të mund të flisnim për cioneve, është e kuptueshme që gazetaria on-
një normalizim në media. Atëherë kur gazetarët line do të përdorë të gjitha mundësitë e ma-
të jenë vërtet të pavarur, të lirë dhe të mbrojtur nipulimit me lajme të rrejshme për të siguruar
nga shteti, gazetaria do të mund të ecë në rrugën sa më shumë klikime që kthehen në të ardhura
e saj të së vërtetës. ekonomike.
Umberto Eco, në një ligjëratë mbi mediat,
kishte thënë se “Mediat sociale ua kanë dhënë të (Ky artikull është pjesë e temës bosht të konfer-
drejtën e fjalës budallenjve që më përpara flisnin encës “Dezinformimi dhe Demokracia”, organizuar
vetëm në bare pasi pinin një gote me verë, pa e nga Eurozine në fund të shtatorit 2017. Shkrimin
dëmtuar komunitetin. Këtyre u mbyllej goja men- mund ta lexoni edhe në gjuhën angleze në faqen on-
jëherë, ndërsa tani, ata kanë të njëjtën të drejtë fjale line në www.eurozine.com)
si një fitues i çmimit Nobel. Ky është pushtimi i bu-
dallenjve.”, prandaj, sipas Eco-s, “gazetat duhet t’i (This article is part of the focal point ‘Disinfor-
dedikojnë të paktën dy faqe analizës kritike të faqeve mation and Democracy’, which will be launched in
online, ashtu si mësuesit duhet t’i mësojnë nxënësit se Eurozine at the end of September. It is co-published
si përdoren këto faqe online, kur ata të bëjnë detyrat. with Public Seminar.)

86 • SYMBOL • 11
SYMBOL
Revistë kulturore / Cultural Magazine
Tiranë-Prishtinë-Shkup
Nr. 11, 2017 / No 11, 2017

ISSN 2415-2749 (Online)
ISSN 2310-9998 (Print)

Formati
A4 (21 x 29.7 cm)

Tirazhi
500 copë

Këtë botim e ka përkrahur:

Ministria e Kulturës, Rinisë e Sportit