You are on page 1of 28

Δημόσιος και ιδιωτικός βίος στην Αρχαία Ελλάδα τόμος Α

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1
Ενότητα 1.1
Γέννηση και εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής πόλης

1.Τι περιλαμβάνει ο θεσμός της πόλης(26)


Ο θεσμός της πόλης αποτελεί τον πληρέστερο τύπο αυτόνομης, ανεξάρτητης,
ανθρώπινης κοινωνικοπολιτικής οργάνωσης.

2.Ποιοί παράγοντες συνέβαλαν στην εξελικτική πορεία του θεσμού της πόλης(27)
1. η ανάπτυξη πρωτόγνωρων για την εποχή οικονομικών δραστηριοτήτων
2. ο εκπατρισμός
3. η άνθηση του θαλάσσιου εμπορίου

3.Αναπτύξτε τον καθοριστικό ρόλο που έπαιξε ο οικονομικός παράγοντας στην


εξέλιξη της πόλης(27)
• Η καθιέρωση του νομίσματος αποτέλεσε το κατεξοχήν εργαλείο
ανάπτυξης του εμπορίου και προσέδωσε κυριαρχικό ρόλο στο θεσμό
της κινητής περιουσίας. Χρησιμοποιήθηκε για την είσπραξη φόρων
και με τις δωρεές και τις χορηγίες αποτέλεσε κύρια πηγή κρατικών
εσόδων.
• Ο εκπατρισμός, λόγω στενότητας καλλιεργήσιμης γης, οδήγησε στην
ανακάλυψη νέων εύφορων περιοχών και στην ανάπτυξη της
βιοτεχνίας.
• Η ναυσιπλοΐα και το εμπόριο έκαναν πληθυσμούς πιο ευκίνητους,
έδωσαν ώθηση στην αστυφιλία, οδήγησαν στην αύξηση της
παραγωγής των γεωργικών προϊόντων. Το εμπόριο αποτέλεσε πηγή
πλουτισμού.

4.Αναφέρατε τις απόψεις του Πλάτωνα και Αριστοτέλη για την δημιουργία της
πόλης(28)
• Πλάτωνας: υποστήριζε ότι η πόλη δημιουργήθηκε καθώς ο άνθρωπος, μη
μπορώντας να είναι αυτάρκης, αναγκάστηκε να καταφύγει στην συνδρομή του
άλλου, προκειμένου να εξυπηρετήσει τις ανάγκες του. Έτσι ζούσαν στο ίδιο
μέρος για να αλληλοβοηθούνται.
• Αριστοτέλης: πίστευε ότι η πόλη δεν ήταν μόνο μια κοινωνία όπου
εξυπηρετούσε ο ένας τον άλλον και δεν αδικούσε ο ένας τον άλλον. Η πόλη
προέκυψε από την συνένωση των οίκων και των γενών με στόχο να
εξασφαλίσει στα μέλη της μια ευτυχισμένη ζωή, με τελικό σκοπό τον πλήρη
και αυτάρκη βίο.

5.Χαρακτηρίστε την αρχαία ελληνική πόλη(29)


Η αρχαία ελληνική πόλη αποτελούσε μια κοινωνικοπολιτική και οικιστική ενότητα,
στην οποία έβρισκε έκφραση η οργανωμένη ζωή και η οποία είχε πρώτιστο σκοπό
την επίτευξη της αυτάρκειας και της ευδαιμονίας των κατοίκων της.

6.Αναφέρατε τα κύρια χαρακτηριστικά της πόλης(29-31)


-Ενότητα: η άμεση επικοινωνία μεταξύ των πολιτών, γνωριμία του ενός με τον άλλο
και δράση σύμφωνα με τα κοινά ήθη, τους κοινούς θεσμούς και τους νόμους.

1
-Αυτάρκεια: τέλεια εναρμόνιση του μεγέθους, του πληθυσμού και των πόρων.
-Αυτονομία:αυτοκυριαρχία, αυτοδιάθεση, κρατική ανεξαρτησία, ελευθερία.

7.Αναφέρατε την κοινωνική δομή των αρχαίων ελληνικών πόλεων(33)


• Οι πολίτες
• Οι μέτοικοι
• Οι δούλοι
Η δομή αυτή διαφοροποιούνταν σε ορισμένες πόλεις, όπως την Σπάρτη και την
Κρήτη, χωρίς να αλλάζουν ουσιαστικά πολλά στο καθεστώς των πληθυσμιακών
ομάδων.

8.Τα τρία βασικά χαρακτηριστικά του ελεύθερου πολίτη και τα δικαιώματά


του.(33)
1. η κατοχή γης
2. τα πολιτικά δικαιώματα
3. η καταγωγή από πολίτες γονείς
Οι πολίτες ήταν αυτοί που καθόριζαν την τύχη της πόλης. Εκλέγανε τις αρχές,
αποφάσιζαν για ειρήνη ή πόλεμο. Ήταν υπεύθυνοι για την άμυνα της πόλης, των
θρησκευτικών τελετών και αγώνων. Δεν ήταν όλοι εύποροι και αποτελούσαν την
μειοψηφία του πληθυσμού.

9.Ποια ήταν τα γενικά χαρακτηριστικά των μετοίκων, τα δικαιώματα και οι


υποχρεώσεις τους.(34-35)
Οι μέτοικοι ήταν οι ξένοι που είχαν εγκατασταθεί σε μια πόλη και κατάγονταν από
κάποια άλλη. Ήταν γραμμένοι στα μητρώα του δήμου, σε ξεχωριστό κατάλογο, ήταν
διοικητικά ενσωματωμένοι και μπορούσαν να ασκήσουν ορισμένα δημόσια
λειτουργήματα όπως του κήρυκα και του δημόσιου ιατρού. Μπορούσαν να
αποκτήσουν κινητή περιουσία και δούλους, όχι όμως ακίνητη και γη.
Δεν είχαν κανένα πολιτικό δικαίωμα, δεν ψήφιζαν ούτε εκλέγονταν, με συνέπεια να
μην μπορούν να καταλάβουν δημόσια αξιώματα, εκτός των προαναφερθέντων. Είχαν
δικαίωμα συμμετοχής στις λειτουργίες, εκτός της τριηραρχίας. Όφειλαν να έχουν ως
προστάτη κάποιον πολίτη, για να τους αντιπροσωπεύει στην επικοινωνία τους με τις
αρχές.
Είχαν την υποχρέωση να καταβάλουν το κατά κεφαλή φόρο, γυναίκες και άντρες, το
μετοίκιο, και να υπηρετούν στο πεζικό ως οπλίτες και στο στόλο ως ερέτες.
Η συμμετοχή τους στις θρησκευτικές τελετές ήταν περιορισμένη.
Η συνεισφορά τους στην κοινωνικοοικονομική ζωή των πόλεων ήταν σημαντικοί. Ως
επί των πλείστων ήταν έμποροι, βιοτέχνες και τραπεζίτες και συμμετείχαν ενεργά
στην οικονομική ζωή, προσφέροντας συχνά τις ευεργεσίες τους στον λαό.

10.Γιατί εξαπλώθηκε ο θεσμός της δουλείας τον 5ο αι. π.Χ.(36)


Εξαιτίας:
• της ανάπτυξης του εμπορίου
• της ανόδου του βιοτικού επιπέδου των πολιτών
• της αυξανόμενης συμμετοχής των πολιτών στα κοινά
• της περιφρόνησης της χειρωνακτικής εργασίας
• της προσιτής σε όλους τιμής αγοράς των δούλων, ακόμα και σε μη
ευκατάστατους.

2
11.Η θέση των δούλων στην αρχαία ελληνική πόλη(36-37)
Ο δούλος κατείχε την μεγαλύτερη πληθυσμιακή τάξη της πόλης. Ήταν αντικείμενο
ιδιοκτησίας και απαραίτητος για την λειτουργία ενός σπιτιού. Ο κύριός του είχε
επάνω του απόλυτα δικαιώματα και μπορούσε να τον ανταμείψει ή να τον τιμωρήσει.
Δεν είχε νομική υπόσταση, δεν είχε δικαίωμα ιδιοκτησίας ούτε αυτός ούτε και η
οικογένειά του. Ο κύριός του είχε δικαίωμα να τον εκμισθώσει σε τρίτο.

12.Ποιές είναι οι γνωστότερες κατηγορίες δούλων(36)


• οικιακοί δούλοι(υπηρέτες), τους συναντούσαμε σε κάθε σπίτι και βοηθούσαν
τον κύριό τους στο σπίτι, στα χωράφια ή στο εργαστήριο
• οι χωρίς οικούντες, δεν έμεναν στο σπίτι του κυρίου τους, είχαν μια σχετική
ανεξαρτησία σε οικονομικό επίπεδο, αφού μπορούσαν να έχουν την δική τους
εργασία. Από τα έσοδά τους πλήρωναν μια πάγια πρόσοδο στον κύριό τους,
και επιτρεπόταν τα υπόλοιπα να τα κρατούν για λογαριασμό τους.
• οι δημόσιοι δούλοι, εργάζονταν ως αστυνομικοί, κλητήρες, γραμματείς,
οδοκαθαριστές, στα ναυπηγεία ή στα δημόσια έργα και αμείβονταν για τις
υπηρεσίες τους.
• ανδράποδα μισθοφορούντα, οι πιο υποβαθμισμένοι δούλοι, κωπηλάτες στο
στόλο ή στα μεταλλεία, που τους εκμίσθωναν οι κύριοί τους έναντι αμοιβής.
Ο κύριός τους εισέπραττε την ημερήσια αμοιβή και ο εργοδότης τους
αναλάμβανε την διατροφή τους.

13.Σε ποιες περιπτώσεις οι δούλοι αποκτούσαν την ελευθερία τους(36)


• εξαγοράζοντάς την από τον κύριό τους με τις οικονομίες τους.
• λόγω της αξιέπαινης συμπεριφοράς τους
• ως πράξη γενναιοδωρίας από τον κύριό τους
• λόγω προσφοράς εξαιρετικών προς την πόλη υπηρεσιών

14.Ποια ήταν η κοινωνική δομή της Σπάρτης και τα γενικά χαρακτηριστικά των
κοινωνικών τάξεών της.(37-38)
• οι πολίτες: καθόριζαν τις τύχες της πόλης τους, συνεκτικά στοιχεία της
κοινότητάς τους ήταν η πλήρης αποχή από κάθε οικονομική δραστηριότητα, η
λιτή ζωή και η κοινοκτημοσύνη. Ασκούσαν αποκλειστικά το επάγγελμα του
στρατιώτη ή αξιωματικού. Συμμετείχαν μετά το 30ο έτος της ηλικίας τους
στην Απέλλα και μετά το 60ο στην γερουσία.
• οι περίοικοι: κατοικούσαν γύρω από την Σπάρτη, τα εδάφη ήταν σπαρτιατικά
και ονομάζονταν Λακεδαιμόνιοι. Δεν συμμετείχαν ενεργά στην πολιτική ζωή,
υπηρετούσαν όμως τον στρατό και μπορούσαν να γίνουν και αξιωματικοί.
Ζούσαν από την καλλιέργεια της γης και εργάζονταν ως έμποροι και τεχνίτες.
Είχαν μια σχετική οικονομική και διοικητική αυτονομία, όμως βρίσκονταν
πάντα κάτω από τον έλεγχο των σπαρτιατικών αρχών.
• οι είλωτες: οι παλιοί κάτοικοι της περιοχής της Σπάρτης, που είχαν
υποδουλωθεί στους Σπαρτιάτες. Τους κατέσχεσαν τη γη τους και τους
ανάγκασαν να την καλλιεργούν για λογαριασμό τους. Δεν είχαν πολιτικά και
αστικά δικαιώματα, είχαν όμως τη δυνατότητα δικής τους οικογένειας και
αποτελούσαν περιουσία της πόλης και όχι των πολιτών. Οι αρχές της πόλης
μπορούσαν να τους ανταμείψουν, να τους καταδικάσουν ή να τους
απελευθερώσουν. Δεν υπηρετούσαν στο στρατό παρά μόνο ως συνοδοί των

3
οπλιτών- πολιτών και ως κωπηλάτες στον στόλο(Πελοποννησιακό πόλεμο). Η
σχέση μεταξύ ειλώτων και Σπαρτιατών ήταν πάντοτε εχθρική.

15.Εξηγήστε τον ορισμό της αρχαίας ελληνικής πόλης ως μιας πολιτικής


κοινωνίας, ενός πολιτικού οργανισμού(39)
Το πολιτικό στοιχείο ήταν αυτό που υπερίσχυε όλων των άλλων, ήταν καθημερινή
δραστηριότητα και υπόθεση όλων των πολιτών. Ο άνθρωπος ως πολιτικό ζώο
ολοκληρώνεται μέσα στην πόλη και αυτή με τη σειρά της έχει προτεραιότητα έναντι
του πολίτη. Προηγείται του πολίτη, ωστόσο ο πολίτης είναι ο μοναδικός φορέας των
πολιτικών δικαιωμάτων.
Το μέγεθος και η ποιότητα της πολιτικής συμμετοχής και πολιτικής έκφρασης
διαφέρουν ανάλογα το πολίτευμα, υπηρετούν όμως τον ίδιο οργανισμό, την ίδια
πολιτική κοινωνία, την πόλη. Η συμμετοχή των πολιτών στα συλλογικά όργανα είναι
πρώτα προς όφελος της πόλης και μετά προς δικό τους όφελος. Ο πολίτης προτάσσει
το συμφέρον της πόλης στο δικό του συμφέρον, γιατί η ελεύθερη και αυτόνομη
ύπαρξή του είναι άμεσα συνδεδεμένη με αυτή της πόλης.

16.Τι σήμαινε για την πόλη το ανεπτυγμένο αίσθημα της συλλογικής


συνείδησης(40)
Ήταν μια σχέση που στηριζόταν στην ταύτιση της πόλης και των πολιτών,
κυβερνώντων και κυβερνωμένων και όχι στη σχέση κυβερνώντων και υποτελών.
Αυτή η ταύτιση ίσχυσε ως καθοδηγητική ιδέα σε όλα τα πολιτεύματα, ήταν σχεδόν
ολοκληρωτική και περιόριζε ακόμα και την προσωπική ζωή των πολιτών, η οποία
εξελισσόταν στην Αγορά, στη Συνέλευση των πολιτών, στις τελετές και στους
αγώνες.

17.Ποια ήταν η πολιτική δομή της αρχαίας πόλης(40)


• η πολυμελής συνέλευση των ελεύθερων πολιτών
• το πολυμελές ή ολιγομελές βουλευτικό σώμα
• η ομάδα των αξιωματούχων
Παρά την ύπαρξη αυτής της πολιτειακής δομής, η αρχαία πόλη είχε την έννοια του
σύγχρονου κράτους, δηλαδή ενός θεσμού αποκομμένο από τους πολίτες, που
υπηρετείται από ολοκληρωμένο διοικητικό μηχανισμό. Οι σημαντικότερες
κυβερνητικές αποφάσεις λαμβάνονταν από την Εκκλησία του Δήμου.

18.Αναφέρετε συνοπτικά την πολιτική και πολιτειακή οργάνωση της αρχαίας


ελληνικής πόλης(41)
Ήταν μια πολιτική κοινότητα, μια κοινωνία των πολιτών, με κύριο γνώρισμα την
ταύτιση αρχόντων και αρχόμενων και βασικό αντικείμενο την ανάπτυξη πολιτικής
δράσης.

4
Ενότητα 1.2
Θεσμικό και κοινωνικό πλαίσιο οργάνωσης της κοινότητας των ελεύθερων
πολιτών.

1.Προσδιορίστε τα συστατικά στοιχεία της έννοιας του ελεύθερου πολίτη.(43)


Ελεύθερος πολίτης στην αρχαία ελληνική πόλη ήταν αυτός που συμμετείχε ενεργά σε
όλα τα επίπεδα της πολιτικής, κοινωνικής, οικονομικής και θρησκευτικής ζωής της
πόλης.

2.Ποια ήταν τα κριτήρια που χαρακτήριζαν τη ιδιότητα του ελεύθερου πολίτη-


Αθήνα.(43-47)
1. το κριτήριο της καταγωγής, και οι δυο γονείς πρέπει να είναι ελεύθεροι
πολίτες
2. το οικονομικό κριτήριο, το δικαίωμα απόκτησης και κατοχής γης και
ακινήτων και η απαλλαγή από οποιονδήποτε σταθερό άμεσο φόρο.
3. το νομικό κριτήριο, η δυνατότητα σύναψης οποιασδήποτε δικαιοπραξίας, το
δικαίωμα παράστασης στα δικαστήρια, εμφάνισης ως κατηγόρου, στις
περισσότερες δημόσιες καταγγελίες, το δικαίωμα σύνταξης διαθήκης καθώς
και τα κάθε μορφής κληρονομικά δικαιώματα.
4. το κριτήριο των πολιτικών δικαιωμάτων, η συμμετοχή στα πολιτικά θεσμικά
όργανα, η δυνατότητα, να εκφράζουν τα μέλη μιας κοινωνίας τις επιθυμίες, τις
αντιλήψεις και τις πεποιθήσεις τους μέσω της συμμετοχής τους στους
υπάρχοντες πολιτικούς θεσμούς.
5. το στρατιωτικό κριτήριο, η οπλιτική ικανότητα, δηλαδή η δυνατότητα να
προμηθεύεται πλήρη οπλισμό.
6. το θρησκευτικό κριτήριο, όλες οι σημαντικές πράξεις της πολιτικής ζωής
περιλάμβαναν θυσίες και τελετές, προς τιμή του θεού- προστάτη.

3.Ποιά ήταν τα χαρακτηριστικά του ελεύθερου πολίτη στην Σπάρτη-ολιγαρχία.(45-


46)
• καταγωγή: θεωρούταν αδιανόητο να δοθεί σε κάποιον ξένο η ιδιότητα του
ελεύθερου πολίτη.
• οικονομικό κριτήριο: ενώ η καλλιεργήσιμη γη ήταν μοιρασμένη σε τόσους
κλήρους, όσοι ήταν και οι ελεύθεροι πολίτες, αυτή δεν ανήκε ουσιαστικά
στους πολίτες, αλλά στην πόλη.
• πολιτικά δικαιώματα: Συνέλευση του δήμου, Γερουσία, Συμβούλιο και σώμα
των αρχόντων. Η πολιτική δραστηριότητα χαρακτηριζόταν από δημοκρατικό
έλλειμμα. Η Συνέλευση του Δήμου δεν είχε ουσιαστικό περιεχόμενο, απλά
επικύρωνε τις προειλημμένες αποφάσεις της Γερουσίας ή του Συμβουλίου των
αρχόντων. Η άσκηση της εξουσίας ήταν υπόθεση των ολίγων και των
προνομιούχων.
• στρατιωτικό κριτήριο: απόλυτη ταύτιση πολίτη και στρατιώτη, ήταν
ουσιαστικά στρατιώτες και κάθε άλλη δραστηριότητα ήταν απαγορευμένη.

4.Ποια ήταν τα χαρακτηριστικά του ελεύθερου πολίτη στην Αθήνα-


δημοκρατία(46)
• καταγωγή: απαραίτητη προϋπόθεση η καταγωγή να είναι από γονείς
Αθηναίους πολίτες. Μερικές φορές δινόταν η ιδιότητα του ελεύθερου πολίτη
σε συμμάχους και σε μετοίκους ως ανταμοιβή για εξαιρετική πίστη και
προσφορά στην πόλη.

5
• οικονομικό κριτήριο: μόνο οι ελεύθεροι πολίτες μπορούσαν να κατέχουν γη,
έστω και αν δεν την εκμεταλλεύονταν άμεσα οι ίδιοι.
• πολιτικά δικαιώματα: Συνέλευση του Δήμου, Βουλή, Ηλιαία, ολιγομελές
σώμα των αρχόντων. Η πολιτική δραστηριότητα είχε προοδευτική και
ολοκληρωμένη μορφή. Η πολιτική συμμετοχή είχε ουσιαστικό χαρακτήρα και
περιεχόμενο, γιατί ήταν προσωπική και άμεση, εθελοντική και δραστική,
καθολική και δημιουργική.
• στρατιωτικό κριτήριο: η ταύτιση πολίτη στρατιώτη είναι χαλαρή, γιατί η
έννοια του πολίτη επεκτάθηκε και σε όσους δεν είχαν οπλιτική ικανότητα και
επειδή είχαν σταματήσει για μεγάλο διάστημα οι πόλεμοι. Οι πόλεις
κατέφυγαν στις υπηρεσίες των μισθοφόρων και επαγγελματιών στρατιωτών.

5.Πότε γινόταν η είσοδος των παιδιών στο πολιτικό σώμα(48)


Δυο ήταν οι εγγραφές που επικύρωναν την είσοδό τους στο πολιτικό σώμα:
1. η εγγραφή στους καταλόγους της φρατρίας αρρένων και θηλέων. Γινόταν την
ημέρα του εορτασμού των Απατουρίων, όπου οι φρατρίες λάτρευαν τον
Φράτριο Δία και τη Φράτρια Αθηνά. Την τρίτη μέρα δηλώνονταν τα παιδιά
που είχαν γεννηθεί από γονείς πολίτες, με όρκο που έδινε ο πατέρας. Η
αποδοχή του παιδιού από την φρατρία ήταν ουσιαστικά η ληξιαρχική πράξη
της γέννησής του.
2. η εγγραφή στους καταλόγους του δήμου, στον οποία ανήκαν. Αφορούσε μόνο
τα αγόρια, έπρεπε να έχουν συμπληρώσει το 18ο έτος της ηλικίας τους και
αποτελούσε την κατεξοχήν πράξη ένταξής τους στο πολιτικό σώμα. Έδιναν
όρκο ότι έχουν την απαιτούμενη ηλικία και ότι είναι ελεύθεροι πολίτες και
κατάγονται από νόμιμη γέννηση. Για τα επόμενα δυο χρόνια εκπαιδεύονταν
στο τόξο και στο ακόντιο και εκτελούσαν περιπολίες στα φρούρια της Αττικής
ως φύλακες. Μετά το πέρας της διετίας εισέρχονταν οριστικά στο σώμα των
ενεργών πολιτών.

6.Ποιες ήταν οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα(50)


• κατάργησε τα χρέη των φτωχών αγροτών
• επέτρεψε στους Αθηναίους που είχαν μεταναστεύσει, λόγω αδυναμίας
πληρωμής των χρεών τους, να επιστρέψουν
• απαγόρευσε τη σύναψη δανείων με σωματική εγγύηση (σεισάχθεια)
• διαίρεσε τους πολίτες ανάλογα με το εισόδημά τους σε τέσσερις
τάξεις, οι δυο πρώτες είχαν ανώτατα αξιώματα οι δυο κατώτερες όχι.

7.Ποιες ήταν οι μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη(51)


• κατένειμε τους πολίτες σε δέκα φυλές
• διαίρεσε την Αττική σε 30 ομάδες δήμων (τριττύες)
• διαίρεσε την χώρα σε περισσότερους από εκατό δήμους
• προσέδωσε στους δήμους το δικαίωμα να ορίζουν τα μέλη των αντιπροσώπων
στη Βουλή και στην Ηλιαία.

8.Αναφέρατε τις οργανωτικές αλλαγές που έκανε ο Περικλής για την τροποποίηση
των όρων και των προϋποθέσεων για τη διευθέτηση των πολιτικών αποφάσεων
και αντιθέσεων.(52)
• η επιλογή των αρχόντων με κλήρωση

6
• η παραχώρηση πλήρων πολιτικών δικαιωμάτων σε όλες τις τάξεις των
πολιτών
• η καθιέρωση της αμοιβής των μελών της Ηλιαίας και της Εκκλησίας του
Δήμου
• η εφαρμογή των αρχών της ισονομίας και της ισηγορίας

9.Ποιά η μορφή και ποιος ο ρόλος των φρατριών, των φυλών και των δήμων στην
πολιτική διαδικασία της αρχαίας ελληνικής πόλης.(53-56)
• Φρατρίες: συνένωση συγγενικών γενών, αποτελούσαν σημαντικό ενοποιητικό
παράγοντα της κοινωνικής ζωής της πόλης. Σχετίζονταν με τη ζωή του
ελεύθερου πολίτη. Κύρια λειτουργία της με πολιτικό περιεχόμενο, η τελετή
εγγραφής των νεογέννητων παιδιών στη φρατρία, η οποία αποτελούσε τη
ληξιαρχική πράξη γέννησης και πιστοποιούσε τη νόμιμη καταγωγή τους. Ως
θρησκευτικό σωματείο διέθετε δικό της ιερό, λάτρευε τις δικές του θεότητες,
είχε δικό της αρχηγό (φρατρίαρχο) και δικαίωμα κατοχής ακίνητης
περιουσίας.
• Φυλές: συνένωση φρατριών, η μεγαλύτερη αυτοδιοικούμενη οργανική μονάδα
με δικά της διοικητικά όργανα και δική της εδαφική περιοχή. Ανώτατο
όργανο ήταν η συνέλευση των ανδρών, ενδιάμεσο το συμβούλιο της φυλής.
Κάθε φυλή είχε τον αρχηγό της (φυλοβασιλέα), ο οποίος ασκούσε διοικητικές,
στρατιωτικές και θρησκευτικές αρμοδιότητες. Έπαιζαν καθοριστικό ρόλο
στην πολιτική σκηνή, αποτελώντας την βάση της οργάνωσης του αθηναϊκού
πολιτεύματος. Με βάση τη φυλή λειτούργησε ο θεσμός της αντιπροσώπευσης,
μέσω της οποίας εκφράστηκε η λαϊκή συμμετοχή και η λαϊκή κυριαρχία στην
κλασική Αθήνα. Όσον αφορά στις οικονομικές υποχρεώσεις των πολιτών,
υποδείκνυε τους χορηγούς στους διαγωνισμούς της τραγωδίας Στον
στρατιωτικό τομέα αποτελούσε τη βάση για τον σχηματισμό και τη
διάρθρωση του στρατού, εξέλεγε αρχηγό.
• Δήμοι: δεν είχαν πολιτικό ρόλο και δεν ασκούσαν πολιτική εξουσία μέχρι την
εποχή του Κλεισθένη. Μετά τις μεταρρυθμίσεις του από απλές γεωγραφικές
υποδιαιρέσεις μετατράπηκαν σε αυτοδιοικούμενες κοινότητες και σε πυρήνες
της κοινωνικοπολιτικής οργάνωσης της πόλης. Μεταφέρθηκαν οι πολιτικές
δραστηριότητες από τις φυλές στους δήμους, έγινε κατανομή του πολιτικού
σώματος με βάση εδαφικά κριτήρια.
Αυτοδιοικούμενες μονάδες με δικά τους διοικητικά όργανα: Συνέλευση των
Δημοτών, Δήμαρχος, Δημοτικό Ταμείο, Δημοτική Αστυνομία, Δημοτικό
Ιερατείο
Αποκεντρωμένες μονάδες, αρμόδιες για την είσπραξη των δημόσιων φόρων
και οφειλών των δημοτών.
Κυριότερη αρμοδιότητα ήταν η τήρηση του καταλόγου των δημοτών-
πολιτών. Η οργάνωση και η λειτουργία τους, ώθησε τους πολίτες όλων των
τάξεων να ασχοληθούν με τα κοινά, λειτούργησαν ως σχολεία, ως κυψέλες
παραγωγής πολιτικής συμπεριφοράς.

7
Ενότητα 1.3
Τα κριτήρια απόκτησης της ιδιότητας του πολίτη.

1.Προσδιορίστε τα βασικά κριτήρια απόκτησης της ιδιότητας του ελεύθερου


πολίτη.(58-65)
1. η καταγωγή: και οι δυο γονείς έπρεπε να είναι πολίτες ή αστοί
2. η κατοχή γης και ακινήτων: έγκτησις, έγγεια ιδιοκτησία, αποτελούσε σύμβολο
κοινωνικής καταξίωσης.
3. η απονομή της ιδιότητας του πολίτη: ύψιστη τιμητική διάκριση σε ευεργέτες
της πόλης, ατομικά ή ομαδικά. Οι κατ’ απονομή πολίτες, ¨ποιητοί πολίται¨
εξομοιώνονταν σε όλα με τους εκ καταγωγής πολίτες, μόνο που δεν
μπορούσαν να εκλέγουν άρχοντες και να αποτελέσουν μέλη του ιερατείου της
πόλης.

2.Ποια η διαφορά του αστού από τον πολίτη(59)


Αστός θεωρούνταν, ο ελεύθερος πολίτης που του είχαν αφαιρεθεί τα πολιτικά
δικαιώματα για κάποιο σοβαρό αδίκημα, όπως προδοσία, λιποταξία, τα ανήλικα
παιδιά των πολιτών μέχρι την εγγραφή τους στους καταλόγους των πολιτών του
δήμου στον οποίο ανήκαν και οι σύζυγοι των ελεύθερων πολιτών.
Πολίτης ήταν αυτός που συμμετείχε στις αρχές, που είχε και ασκούσε πολιτικά
δικαιώματα.

3.Για ποιους λόγους μπορούσε ο ελεύθερος πολίτης να στερηθεί τα πολιτικά του


δικαιώματα(66-67)
• η επιδίωξη εγκαθίδρυσης τυραννικού καθεστώτος
• η προσπάθεια κατάργησης ή παράτυπης τροποποίησης της κείμενης
νομοθεσίας
• ο φόνος προσώπου στο οποίο η πόλη είχε εγγυηθεί το απαραβίαστο
• η εξαπάτηση πολίτη
Οι παραπάνω πράξεις επέφεραν την επιβολή ολικής απόλυτης ατιμίας, η οποία
συνεπαγόταν την πλήρη απώλεια της δικαιοπρακτικής ικανότητας, αφαίρεση
περιουσιακών στοιχείων, απαγόρευση παραμονής στο έδαφος της πόλης. (Αρχικά
επιτρεπόταν κάθε πολίτης να φονεύσει τον άτιμο χωρίς κίνδυνο τιμωρίας.)

• η μη εξόφληση οφειλόμενων χρεών προς την πόλη


• η δωροδοκία δικαστών
• η ψευδομαρτυρία
• οι υπότροπες καταδίκες, για υποβολή παράνομων προτάσεων στην Εκκλησία
του Δήμου
Τα παραπάνω οδηγούσαν στην επιβολή ολικής σχετικής ατιμίας, την απαγόρευση
συμμετοχής στο δικαστήριο της Ηλιαίας και την ανάληψη οποιουδήποτε αξιώματος,
την απαγόρευση εισόδου στην αγορά και στα ιερά και συμμετοχή στις δημόσιες
θυσίες και στις αθλητικές εκδηλώσεις. Επιτρεπόταν η συμμετοχή στην Εκκλησία του
Δήμου, χωρίς όμως το δικαίωμα λόγου.

• η κατασπατάληση της πατρικής περιουσίας


• η μη εξόφληση προστίμων προς την πόλη

8
Οι πράξεις αυτές επέσυραν την ποινή της μερικής ατιμίας, απαγόρευση υποβολής
προτάσεων στην Εκκλησία του Δήμου, παράστασης στα δικαστήρια και συμμετοχής
σε συζητήσεις στην αγορά.
Η ατιμία στην αρχική της μορφή ισοδυναμούσε με έξωση από την κοινωνία της πόλης
ενώ αργότερα με πολιτικό αφοπλισμό.

4.Σχολιάστε τη θέση της γυναίκας στην πολιτική κοινότητα της αρχαίας ελληνικής
πόλης.(68)
Η γυναίκα δεν ανήκε στην πολιτική κοινότητα και δεν είχε συμμετοχή στα κοινά.
Ήταν πολιτικά μη χειραφετημένη, δεν ασκούσε καμία πολιτική δραστηριότητα και
απουσίαζε ολοκληρωτικά από την πολιτική σκηνή.
Υποβαθμισμένη ήταν και η νομική της θέση. Δεν είχε δικαίωμα υπογραφής
συμβολαίων και παράστασης στα δικαστήρια, ούτε δικαίωμα κληρονομιάς του
θανόντος συζύγου της. Δεν είχε δυνατότητα κατοχής γης, ακινήτων και κινητών
πραγμάτων. Ως φορέας των δικαιωμάτων της υπήρχε πάντα κάποιος άντρας, ο
πατέρας της , ο σύζυγός της , ο αδερφός της.
Στην κοινωνική ζωή ήταν λιγότερο αποκλεισμένη. Συμμετείχε στις κυριότερες
θρησκευτικές εορτές και τελετές, καθώς και στις τελετές της οικογένειας, της
φρατρίας, της φυλής.

5.Ποια ήταν η θέση της γυναίκας στην Σπάρτη(69)


Η γυναίκα δεν ήταν κλεισμένη στο σπίτι. Οι νεαρές κοπέλες γυμνάζονταν, έτρεχαν,
πάλευαν, έριχναν ακόντιο και δίσκο, για να δυναμώσει το σώμα τους και να
αποκτήσουν υγιή παιδιά. Βρίσκονταν στα στρατόπεδα ή στα γυμναστήρια και
έτρωγαν μαζί με τους άντρες.
Από νομικής απόψεως είχε το δυνατότητα να κατέχει γη.

9
Ενότητα 1.4
Υποχρεώσεις και δικαιώματα του ελεύθερου πολίτη.

1.Αναφέρετε τι σήμαινε οπλιτική ικανότητα.(72)


Η δυνατότητα του πολίτη να προμηθεύεται με δικά του οικονομικά μέσα τον οπλισμό
του και να είναι σωματικά υγιής, για να μπορεί να υπερασπίσει την πόλη του.

2.Ποια η συνέπεια από την σύνδεση της ιδιότητας του πολίτη με τον οπλίτη(72)
Πόλη και στρατός, πολίτης και οπλίτης είναι ταυτόσημα. Στην διαδικασία λήψης
αποφάσεων παίρνουν μέρος και πολίτες από τα μεσαία στρώματα που υπηρετούσαν
ως οπλίτες. Η σύνδεση των δυο ιδιοτήτων συνέβαλε στην ανάπτυξη της ιδέας της
ισότητας στις ελληνικές πόλεις, διότι η ισότητα στον στρατιωτικό τομέα κατέστησε
δυνατό το πέρασμα στη διανομή και της πολιτικής εξουσίας.

3.Ποιες ήταν οι οικονομικές υποχρεώσεις των πολιτών(79-80)


• οι λειτουργίες: ετήσιες προσωπικές, οικονομικές υποχρεώσεις που
συνεπάγονταν την ανάληψη των εξόδων ορισμένων δημοσίων εκδηλώσεων,
πολιτιστικού και αθλητικού περιεχομένου. Οι κυριότερες ήταν η χορηγία
(χορός δραματικού, λυρικού ή μουσικού έργου), η γυμνασιαρχία (αθλητική
διοργάνωση) και η τριηραρχία (εξοπλισμός και συντήρηση για ένα χρόνο μιας
πολεμικής τριήρους- τριήραρχος ήταν αυτός που την αναλάμβανε και ήταν
ταυτόχρονα και ο διοικητής του πληρώματος).
• η εισφορά: φόρος περιουσίας που πλήρωναν οι εύποροι Αθηναίοι σε
πολεμικές περιόδους , όταν η πόλη χρειαζόταν χρήματα, για να καλύψουν
έκτακτες ανάγκες.

4.Πως γινόταν η ανάθεση των λειτουργιών στους πολίτες(79)


Η ανάθεση γινόταν με απόφαση της Εκκλησίας του Δήμου (Συνέλευση των πολιτών).
Επιφορτίζονταν οι ευπορότεροι πολίτες, των οποίων η περιουσία ξεπερνούσε τα τρία
τάλαντα. Μερικές φορές οι πολίτες προκειμένου να μπορέσουν να ανταποκριθούν
οικονομικά στην ανάληψη κάποιας λειτουργίας, συγκεκριμένα της τριηραρχίας, που
ήταν η πιο σημαντική λειτουργία, αναλάμβαναν δυο ή και περισσότεροι μαζί.

5.Μπορούσε ο αποδέκτης της λειτουργίας να αμφισβητήσει την απόφαση


ανάθεσης; Αν ναι σε ποιες περιπτώσεις.(79)
Μπορούσε να αμφισβητήσει την απόφαση ανάθεσης όταν,
• προσφάτως είχε αναλάβει κάποια άλλη λειτουργία
• υποδείκνυε κάποιον άλλο πολίτη, ο οποίος είχε μεγαλύτερη περιουσία από τον
ίδιο.( αντίδοσις , εφόσον ο υποδεικνυόμενος δεν αναλάμβανε την λειτουργία,
ο υποδεικνύων διεκδικούσε την περιουσία του με ανταλλαγή την δική του.)

6.Ποιοι ήταν οι κύριοι λόγοι που κάποιοι επιδίωκαν την ανάληψη μιας
λειτουργίας.(80)
• απέφερε τιμή και κοινωνική αναγνώριση στον λειτουργό
• ο λειτουργός αποδείκνυε την αφοσίωση και την αγάπη του προς την πόλη
• την χρησιμοποιούσαν ως μέσο αύξησης της πολιτικής τους επιρροής.

10
7.Εξηγήστε τον ρόλο των πολιτικών δικαιωμάτων στην πολιτική ζωή της
πόλης.(81)
Η κατοχή των πολιτικών δικαιωμάτων ήταν ταυτισμένη με την ιδιότητα του
ελεύθερου πολίτη. Τα πολιτικά δικαιώματα εξασφάλιζαν στον κάτοχό τους τη
δυνατότητα συμμετοχής του στην πολιτική ζωή της πόλης. Ο ελεύθερος πολίτης
αποκτούσε πρόσβαση στην πολιτική διαδικασία και ρόλο στη διαχείριση της
πολιτικής εξουσίας. Αποτελούσε το μέσο με το οποίο ο πολίτης μετατρεπόταν σε
φορέα εξουσίας.
Οι κάτοχοι των πολιτικών δικαιωμάτων λάμβαναν όλες τις σημαντικές αποφάσεις
που αφορούσαν την πόλη, τον πόλεμο ή την ειρήνη, την σύναψη συμμαχίας, την
εκλογή αρχόντων κ.α.

8.Αναπτύξτε τη σημασία της ταύτισης πόλης και πολίτη στην λειτουργία της
αρχαίας ελληνικής πόλης.(82)
Η ταύτιση δικαιολογεί την αφοσίωση του πολίτη στην πόλη και την υπαγωγή της
ιδιωτικής ζωής τους στις δημόσιες υποθέσεις και στο κοινό σύνολο. Ο πολίτης είχε
την πεποίθηση ότι μέσα στην πόλη και μέσω αυτής ολοκληρωνόταν ως
προσωπικότητα.
Η ταύτιση πόλης και πολίτη υπήρξε η δημιουργικότερη ιδέα της ελληνικής πόλης.
Αποτέλεσε το συνεκτικότερο στοιχείο ενός λειτουργικού συστήματος αξιών, με
ανεπτυγμένο το αίσθημα της συλλογικής συνείδησης.

9.Ποιες ήταν οι σημαντικότερες θεσμικές αλλαγές που προσέδωσαν ευρύτητα στη


συμμετοχή των πολιτών στην πολιτική ζωή της Αθήνας.(83)
1. οι πολιτικές μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα. Η δημιουργία της βουλής των 400
και των δικαστηρίων της Ηλιαίας, η δυνατότητα συμμετοχής της κατώτερης
τάξης των πολιτών, των θητών, στην Εκκλησία του Δήμου
2. οι πολιτικές μεταρρυθμίσεις του Κλεισθένη. Η αναδιάρθρωση των φυλών, η
Βουλή των 500, η αύξηση της συχνότητας των συνεδριάσεων της Εκκλησίας
του Δήμου
3. οι θεσμικές αλλαγές του Εφιάλτη και του Περικλή. Η υποβάθμιση του ρόλου
του Αρείου Πάγου( τις αρμοδιότητές του τις ανέλαβε η Βουλή των 500), η
δυνατότητα εκλογής των πολιτών των δυο κατώτερων τάξεων, ζευγιτών και
θητών, στο αξίωμα του Άρχοντα και τέλος η καθιέρωση της αμοιβής για τη
συμμετοχή στις συνεδριάσεις της Βουλής των 500 και των δικαστηρίων της
Ηλιαίας(βουλευτικός και ηλιαστικός μισθός)

10.Ποτέ περιοριζόταν η παντοδυναμία του πολίτη(86)


Περιοριζόταν μόνο από τους νόμους. Οι νόμοι βρίσκονταν υπεράνω του ατόμου
και της πόλης, γιατί ήταν θεσπισμένοι για να υπηρετούν το κοινό συμφέρον. Ήταν
το μέσον απονομής δικαιοσύνης και ο ρυθμιστής του πολιτεύματος. Οι νόμοι δεν
προστάτευαν μόνο τον πολίτη από την αδικίας και την αυθαιρεσία, αλλά ρύθμιζαν
την οργάνωση της πολιτικής κοινωνίας.

11.Σε τι στηρίχτηκε η ισχύς του νόμου έναντι του ατόμου(86)


Στηρίχτηκε στην ισονομία. Σύμφωνα με αυτή όλοι οι πολίτες ανεξάρτητα από την
καταγωγή, την περιουσία και την κοινωνική τους θέση, ήταν ίσοι απέναντι στον
νόμο και είχαν τις ίδιες ευκαιρίες συμμετοχής στα πολιτειακά όργανα της πόλης.

11
12.Αναφέρετε τα πολιτειακά όργανα της Αθήνας και τις αρμοδιότητές τους(86-
91)
• η Εκκλησίας του Δήμου: κυρίαρχο όργανο της πόλης, συμμετείχαν ενεργοί
πολίτες άνω τον 20 ετών, η συμμετοχή δεν ήταν υποχρεωτική. Μετά τον
4ο αι. π.Χ. καταβαλλόταν εκκλησιαστικός μισθός για την συμμετοχή σ’
αυτήν. Συνερχόταν 36 φορές τον χρόνο, 4 φορές σε κάθε πρυτανεία, η
οποία διαρκούσε 36 ημέρες. Οι αποφάσεις, τα ψηφίσματα λαμβάνονταν
με πλειοψηφία, με ανάταση του χεριού (χειροτονία). Απαρτία χρειαζόταν
για μερικές αποφάσεις, που ισοδυναμούσε με 6.000 ψήφους.
Αρμοδιότητες: Εξέλεγε τους άρχοντες, είχε πλήρη εξουσία σε νομοθετικά
και διοικητικά και θέματα εξωτερικής πολιτικής. Αποφάσιζε για πόλεμο ή
ειρήνη, σύναψη συμμαχιών ή διπλωματικών σχέσεων, επιβολή έκτακτης
φορολογίας σε περιόδους πολέμου, εκτέλεση δημοσίων έργων, απονομή ή
στέρηση της ιδιότητας του πολίτη κ.α.
• η Βουλή των 500: η επιλογή των βουλευτών γινόταν με κλήρωση,
εκλέγονταν πολίτες άνω τον 30 ετών και είχαν δικαίωμα να καταλάβουν
το αξίωμα μόνο δυο φορές. Για την άσκηση των καθηκόντων τους
εισέπρατταν βουλευτικό μισθό. Η θητεία της Βουλής ήταν ετήσια οι
συνεδριάσεις λάμβαναν μέρος στο Βουλευτήριο. Οι 50 βουλευτές της
κάθε φυλής προέδρευαν στις συνεδριάσεις για 36 ημέρες. Η περίοδος αυτή
ονομάζονταν πρυτανεία και οι προεδρεύοντες, πρυτάνεις. Κάθε μέρα ένας
από τους 50 οριζόταν με κλήρωση πρόεδρος της Βουλής και ονομάζονταν
επιστάτης, μόνο για μία φορά. Αυτός κρατούσε σφραγίδα της πόλης και τα
κλειδιά των ιερών, του αρχείου και του θησαυροφυλακίου της πόλης.
Αρμοδιότητες: Η προβουλευτική, η επεξεργασία κάθε πρότασης που
επρόκειτο να συζητηθεί στη Εκκλησία του Δήμου. Η επίβλεψη και ο
συντονισμός της εφαρμογής των ψηφισμάτων της Εκκλησίας του Δήμου,
η εποπτεία της οργάνωσης του στρατού, ιππικού και στόλου. Η διαχείριση
και ο έλεγχος των δημόσιων οικονομικών, η υποδοχή των ξένων
διπλωματικών αποστολών, η προεργασία και σύνταξη των συμφωνιών και
συνθηκών με άλλες πόλεις. Ο έλεγχος του απολογισμού των αρχόντων στο
τέλος της θητείας τους, η εποπτεία και καθοδήγηση των υπαλλήλων της
πόλης. Ο προγραμματισμός και η εκτέλεση των δημοσίων έργων, η
επιβολή προστίμων μέχρι του ποσού των 500 δρχ.
• η Ηλιαία: οι φορείς εκλέγονταν με κλήρο και έπρεπε να είναι άνω των 30
ετών. Απαρτιζόταν από 6.000 πολίτες, 600 από κάθε φυλή. Η θητεία τους
διαρκούσε ένα έτος. Οι δικαστές, ηλιαστές, εισέπρατταν τον ηλιακό μισθό.
Οι δίκες ολοκληρώνονταν σε μια ημέρα και οι αποφάσεις λαμβάνονταν με
απλή πλειοψηφία, ύστερα από διεξαγωγή μυστικής ψηφοφορίας. Η Ηλιαία
εκδίκαζε αστικές και πολιτικές υποθέσεις, όλες τις δημόσιες αγωγές που
υποβάλλονταν για προδοσία, υπεξαίρεση δημόσιου χρήματος κ.α. Οι
ποινές που επέβαλε ήταν πρόστιμα, εξορία ακόμα και θανατική ποινή. Οι
αποφάσεις της ήταν μη εφέσιμες.
Αρμοδιότητες: με τη γραφή των παρανόμων μπορούσε να αναστείλει, να
τροποποιήσει ή να ανατρέψει αποφάσεις της Εκκλησίας του Δήμου.
Εκδίκαζε πολιτικούς, άρχοντες για κατάχρηση δημοσίου χρήματος.
Σύντασσε και διαμόρφωνε νέους νόμους ή τροποποιούσε τους ισχύοντες.

12
13.Ποια ήταν η σημασία και ποιοι οι λειτουργικοί ρόλοι των προβουλευμάτων και
της γραφής παρανόμων.(87)
• τα προβουλεύματα, οι προτάσεις που επεξεργαζόταν η Βουλή των 500, πριν
συζητηθούν στην Εκκλησία του Δήμου, έδιναν την δυνατότητα σε κάθε
πολίτη να προτείνει αλλαγές ή να αρνηθεί την ψήφισή του. Το προβούλευμα
λειτουργούσε ως ασφαλιστική δικλίδα, με σκοπό τον έλεγχο της
παντοδυναμίας της Εκκλησίας του Δήμου και την αποφυγή αυθαιρεσιών.
• η γραφή παρανόμων, αγωγή που εκδικαζόταν στα δικαστήρια της Ηλιαίας.
Όταν κάποιος πολίτης θεωρούσε ότι ένα ψήφισμα της Εκκλησίας του Δήμου
παρέβαινε την ισχύουσα γραπτή νομοθεσία ή είχε ψηφιστεί με παράτυπη
διαδικασία, είχε το δικαίωμα να καταθέσει αγωγή. Η γραφή παρανόμων
υπήρξε ένα αποτελεσματικό μέσο άμυνας του δημοκρατικού πολιτεύματος
κατά επιπόλαιων και ιδιοτελών πράξεων και επιδιώξεων των πολιτών.

14.Ποιοι καταλάμβαναν τα δημόσια αξιώματα(91)


Οι πολίτες άνω των 30 ετών, που εκλέγονταν με κλήρο για ένα έτος. Μέχρι το 457
π.Χ. πρόσβαση είχαν μόνο οι δυο ανώτερες τάξεις, οι πεντακοσιομέδιμνοι και οι
ιππείς. Από το 457 π.Χ. μπορούσαν και οι ζευγίτες και οι θήτες.

15.Τι ήταν η δοκιμασία


Μια εξέταση στην οποία υποβάλλονταν οι υποψήφιοι για κάποιο δημόσιο αξίωμα,
ενώπιον της Βουλής των 500.

16.Ποια ήταν τα κυριότερα δημόσια αξιώματα της αθηναϊκής δημοκρατίας .(91-


92)
• ο επώνυμος άρχοντας, αρμόδιος για υποθέσεις που αφορούσαν το
οικογενειακό και κληρονομικό δίκαιο και για την φροντίδα των δημοσίων
εορτών και τελετών.
• ο βασιλιάς, είχε την φροντίδα της δημόσιας λατρείας και εκδίκαζε τις σχετικές
με αυτή υποθέσεις
• ο πολέμαρχος, μέχρι το 490 π.Χ. ήταν ο αρχιστράτηγος του στρατού και
επιμελητής των στρατιωτικών υποθέσεων. Μετά του περσικούς πολέμους
διατήρησε μόνο θρησκευτικά καθήκοντα και ήταν αρμόδιος για την εκδίκαση
υποθέσεων στις οποίες εμπλέκονταν μέτοικοι.
• οι έξι νομοθέτες, καθόριζαν τις δικάσιμες ημέρες, προέδρευαν στα δικαστήρια
και επικύρωναν τις συμφωνίες που συνάπτονταν με άλλες πόλεις.

17.Ποιο πολιτειακό όργανο εξασφάλιζε στον κάτοχό του πολιτική επιρροή.(92)


Αυτό του στρατηγού λόγω της αλληλεξάρτησης μεταξύ της πολιτικής και του
στρατού. Έλεγχε και κατεύθυνε τον στρατό και κατά συνέπεια και το σώμα των
πολιτών. Στην δυνατότητα απόκτησης πολιτικής επιρροής συνέβαλλε σημαντικά και
η δυνατότητα επανεκλογής τους.

18.Αναφέρετε τα πολιτειακά όργανα της Σπάρτης και τις αρμοδιότητες τους.(93-


100)
• Oι βασιλείς, επικεφαλής του σπαρτιατικού πολιτεύματος ήταν δυο βασιλείς,
θεσμικά και πολιτειακά ίσοι. Η βασιλεία ήταν κληρονομική και ισόβια.
Αρμοδιότητες: η φροντίδα για την εκτέλεση των θυσιών στους θεούς, οι
επαφές με το ιερό των Δελφών και η υποδοχή των προξένων. Είχαν

13
απεριόριστη εξουσία στον στρατό, ένας από τους δυο εκλεγόταν από την
Απέλλα ως αρχηγός του στρατού.
• H Γερουσία: αποτελούνταν από 28 μέλη και 2 βασιλείς. Εκλέγονταν όσοι
είχαν συμπληρώσει το 60 έτος της ηλικίας τους και η θητεία τους ήταν ισόβια.
Μέχρι τον 5ο αι. π.Χ. λειτουργούσε ως συμβουλευτικό όργανο των βασιλέων,
ως καθοδηγητικό όργανο της Απέλλας και ως ανώτατο δικαστήριο.
Αρμοδιότητες: η εκδίκαση σοβαρών αδικημάτων, που επέφεραν ποινές
θανάτου, εξορίας ή στέρησης πολιτικών δικαιωμάτων.
• Οι έφοροι: ήταν 5 και εκλέγονταν δια βοής από την Απέλλα για ένα έτος.
Δυνατότητα εκλογής είχαν όλοι οι Σπαρτιάτες πολίτες. Ήταν εκλεγμένοι
αντιπρόσωποι του σώματος των πολιτών, τα συμφέροντα των οποίων
προάσπιζαν απέναντι στους βασιλείς. Θεωρούνταν προστάτες του
πολιτεύματος και φρουροί της δημόσιας τάξης.
Αρμοδιότητες πολιτικές: η διεύθυνση των συνεδριάσεων της Απέλλας, η
εποπτεία της υλοποίησης των αποφάσεων της Απέλλας, ο απολογισμός των
δημόσιων αρχών στο τέλος της θητείας τους, η εποπτεία των βασιλέων στις
εκστρατείες, η εποπτεία της διαπαιδαγώγησης των νέων. Ο έλεγχος της
διαχείρισης των δημόσιων οικονομικών της πόλης.
Αρμοδιότητες δικαστικές: η εκδίκαση όλων των αστικών υποθέσεων των
πολιτών, η εισαγωγή σε δίκη των άλλων πολιτειακών φορέων για παράβαση ή
παράλειψη καθήκοντος, η εκδίκασή όλων των ποινικών υποθέσεων στις
οποίες εμπλέκονταν είλωτες και ξένοι.
• Η Απέλλα: συνεδρίαζε όχι σε τακτά χρονικά διαστήματα. Συμμετείχαν πολίτες
άνω τον 30 ετών, αν και θεωρητικά μπορούσαν και από 20 ετών. Ο πολίτης
είχε τη δυνατότητα μόνο να εγκρίνει ή να απορρίψει μια πρόταση που είχαν
φέρει για ψηφοφορία οι ηγετικές ομάδες.

19.Γιατί υπήρξε σημαντική στην πολιτική σκηνή της Σπάρτης η επιρροή των
βασιλέων.(96)
1. Συγκέντρωναν όλες τις στρατιωτικές αρμοδιότητες, μέσω αυτών
ασκούσαν επιρροή στα πολιτικά δρώμενα της πόλης.
2. Διέθεταν σημαντικό κύκλο επιρροής, αυλή, στην οποία ανήκαν μέλη
της Γερουσίας και διατελέσαντες ή μελλοντικοί έφοροι, τους οποίους
οι βασιλείς μπορούσαν να επηρεάσουν ή να επιβάλλουν τις επιθυμητές
τους πολιτικές αποφάσεις και να χειραγωγήσουν τη πολιτική
διαδικασία.

20.Τι ήταν η Μεγάλη Ρήτρα


Ένα σύντομο κείμενο που είχε τη μορφή γνωμικού. Περιείχε κανόνες και εντολές για
τη διακυβέρνηση της Σπάρτης και ειδικότερα για τη νομοθετική διαδικασία.

14
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2
Ενότητα 2.1
Γέννηση και εξέλιξη της αρχαίας ελληνικής πόλης

1.Ποια ήταν η πολιτική και κοινωνική δομή της αριστοκρατικής κοινωνίας την
αρχαϊκή εποχή.(118-120)
• Οι ευγενείς, μεγάλοι ιδιοκτήτες γης, επόπτες και ερμηνευτές θρησκευτικών
εθίμων και πρακτικών, μονοπωλούσαν την πολιτική εξουσία
• Η μεσαία τάξη, νέα τάξη ανθρώπων, δεν γνωρίζουμε από πού προέρχονται τα
μέλη της, ασχολούνταν με την εκμετάλλευση μετάλλων, το εμπόριο την
ανάπτυξη της οικονομίας.
• Οι δούλοι, αιχμάλωτοι πολέμου
• Οι δημιουργοί, τεχνίτες που απέκτησαν σταδιακά οικονομική και κοινωνική
ανεξαρτησία, βρίσκονταν όμως έξω από την πολιτική ζωή της πόλης και δεν
αποτελούσαν ενεργό στοιχείο.
• Οι αγρότες, καλλιεργούσαν το μερίδιό τους από την κοινή γη του χωριού.
Ορισμένοι από αυτούς ήταν μικροί ιδιοκτήτες γης, άλλοι ήταν πλούσιοι και
άλλοι απλώς εργάτες γης.

2.Το νόμισμα και η όξυνση των κοινωνικών αντιθέσεων.(122-123)


Η ανάπτυξη της εμπορικής παραγωγής και του νομίσματος έκαναν τη γη επωφελές
αγαθό. Το νόμισμα αντικατέστησε την ανταλλαγή σε είδος και η αποθήκευση του
πλούτου έγινε πιο εύκολη, αφού υπολογιζόταν σε χρυσό και ασήμι. Το δάνειο για
τους φτωχούς έγινε πιο προσιτό, αλλά και πιο καταστροφικό γιατί δεν κατάφερναν να
το εξοφλήσουν και έχαναν τελικώς τη γη τους και την προσωπική τους ελευθερία. Η
κοινωνική δυσαρέσκεια έγινε έντονη λόγο του υπερπληθυσμού και της στενότητας
γης. Κατά το δεύτερο μισό του 7ου αι. και μέχρι τις αρχές του 6ου αι. π.Χ.
παρατηρείται μια ρήξη στην ισορροπία που επικρατούσε μέχρι τότε στην
αριστοκρατία. Δημιουργείται οικονομική κρίση και οι χρεωμένοι μαζί με τους
εύπορους αγρότες βρίσκονται αντιμέτωποι με τους αριστοκράτες που κατείχαν τη γη
και την πολιτική εξουσία. Η ελληνική κοινωνία έπρεπε να αντιμετωπίσει την παροχή
πολιτικών δικαιωμάτων στον αγροτικό πληθυσμό που σταδιακά συμμετείχε στον
πόλεμο, την κατάργηση των αγροτικών χρεών και την εύρεση γης για να μοιραστεί
στους αγρότες. Η κρίση της αριστοκρατικής κοινωνίας γίνεται έντονη και
παρατηρείται μια προσπάθεια κλονισμού της εξουσίας της.

3.Τι ήταν η φάλαγγα των οπλιτών και πόσο επηρέασε κοινωνικά και πολιτικά την
πορεία του ελληνικού κόσμου.(124-126)
Η φάλαγγα αποτελούταν από βαριά οπλισμένους πεζούς, τους οπλίτες, κατάλληλα
εκπαιδευμένους να πολεμούν μαζί. Πρωταρχική πολεμική αρετή ήταν η σταθερότητα
στην επίθεση και η διατήρηση θέσης, αδιάσπαστη γραμμή του σχηματισμού, από την
οποία εξαρτιόταν η ασφάλεια του οπλίτη.
Κοινωνικά και πολιτικά οι δομές αλλάξανε, από την κοινωνία των αρίστων
μεταπηδάμε στην κοινωνία των οπλιτών, την πόλη των οπλιτών. Η φάλαγγα
απαιτούσε συνοχή των μελών της, κοινωνική ομοιογένεια, αλληλεγγύη, συγχρονισμό,
συμπεριφορά του συνόλου ως ένα σώμα. Στηρίχθηκε στην αρχή της ισότητας και τη
εναλλαγής, αναπτύσσοντας έτσι ιδιαίτερους δεσμούς μεταξύ των πολιτών. Η
υπεράσπιση των συνόρων απαιτούσε αριθμητική υπεροχή και η αύξηση του αριθμού
των πολεμιστών διεύρυνε την πολεμική ιδιότητα, που έπαυσε να είναι προνόμιο των
λίγων και έγινε προνόμιο του ευρύτερου κοινωνικού σώματος. Η πολεμική ιδιότητα

15
στο εξής είναι καθήκον όλων όσων συμμετέχουν στο νέο σώμα πολιτών, ο πόλεμος
ενσωματώνεται πλήρως στην πολιτική και εξομοιώνει τον πολίτη με τον πολεμιστή.
Οι αγρότες αποτέλεσαν τον κύριο όγκο των οπλιτών, αποκτώντας όμως και το
οικονομικό βάρος του οπλισμού τους.

4.Ποιοι χαρακτηρίζονταν ως χυδαίοι, ταπεινής καταγωγής από τους ευγενείς.(127)


• Πρώην άριστοι που είχαν ξεπέσει και ασχολούνταν με διάφορες
δραστηριότητες με σκοπό να πλουτίσουν
• Άριστοι που πρόδωσαν την πατροπαράδοτη αρετή ή μέσοι, όπως ο Σόλωνας,
ο Πιττακός, οι Κυψελίδες
• Φτωχοί αγρότες που αναζητούσαν επιπλέον κέρδη
• Ιδιοκτήτες γης, σχετικά πλούσιοι
• Πρώην ακτήμονες που με το εμπόριο αγόρασαν γη ή είχαν τη δυνατότητα να
αγοράσουν.

5.Εξηγείστε τις αιτίες εμφάνισης της τυραννίας.(128)


Με σκοπό να λυθεί το πολιτικό αλλά και το αγροτικό πρόβλημα, η τυραννία
εμφανίστηκε τον 6ο αι. π.Χ. με την μορφή επανάστασης και αρχηγό έναν τύραννο, ο
οποίος βίαια ανέτρεπε το υπάρχον καθεστώς. Ενάντια στην αριστοκρατία και στην
ολιγαρχία ο τύραννος είχε όλη την εξουσία συγκεντρωμένη πάνω του. Αυτό είχε ως
αποτέλεσμα την κατάργηση του προνομίου της καταγωγής, την αφαίρεση της
εξουσίας από την κλειστή τάξη των αριστοκρατικών και την ανάθεσή της στα χέρια
μιας ευρύτερης τάξης πολιτών, που τον στήριζαν.

16
Ενότητα 2.2
Πολιτική και κοινωνία στην αρχαϊκή και κλασική Αθήνα (7ος- 4ος αι. π.Χ. )

1.Ποια ήταν η πολιτική και κοινωνική δομή της Αθήνας από τον 7ο μέχρι τον 4ο αι.
π.Χ.(131)

Την πόλη διοικούσαν οι 9 άρχοντες:


• Άρχων ο επώνυμος, κατείχε την μέγιστη εξουσία
• Άρχων βασιλιάς, είχε θρησκευτικά καθήκοντα
• Άρχων πολέμαρχος, αρχηγός του στρατού
• Έξι θεσμοθέτες ή νομοθέτες.
Πολιτική δομή: οι ιππείς, κάτοχοι αλόγων που υπηρετούσαν ως άρχοντες, δικαστές ή
ιερείς.
οι ζευγίτες, αγρότες που μπορούσαν να εφοδιαστούν την πανοπλία
του οπλίτη.
οι θήτες, αγρότες ή μικροϊδιοκτήτες ελαφρά οπλισμένοι.
Κοινωνική δομή: Ευπατρίδες, ευγενείς που αποτελούσαν τη στρατιωτική
αριστοκρατία των μεγαλογαιοκτημόνων και είχαν αποκλειστικό
προνόμιο της εξουσίας.
Δημιουργοί, τεχνίτες, ελεύθεροι εργάτες, χειροτέχνες, έμποροι, που
ζούσαν στο περιθώριο της κοινότητας των πολιτών.
Γεωμόροι ή αγροίκοι, γεωργοί, μικροί ή μεσαίοι ιδιοκτήτες γης.

2.Σε ποιες κατηγορίες χωρίζονταν οι αγρότες.(132)


1. Αυτοί που ζούσαν με δάνεια και έβαζαν υποθήκη το κτήμα τους ή τον εαυτό
τους και την οικογένειά τους, δηλαδή την προσωπική τους ελευθερία
2. Αυτοί που ενοικίαζαν τη γη άλλων, από την καλλιέργεια έδιναν ένα μέρος για
μίσθωμα και το υπόλοιπο το κρατούσαν για τους ίδιους, αυτοί αποτελούσαν
την τάξη των εκτημόρων.

3.Τι γνωρίζετε για τους Κύλωνα και Δράκοντα.(132-133)


• Κύλωνας: αριστοκράτης Αθηναίος, το 636 με 630 π.Χ. κατέλαβε την
Ακρόπολη και προσπάθησε να γίνει τύραννος, χωρίς όμως να τα
καταφέρει. Η αποτυχία του έγκειται στην δυσαρέσκεια των χωρικών
και στην προτίμηση τους να συνεχίσει την διακυβέρνησή της η
αριστοκρατία. Προτίμηση που σηματοδότησε την πρώτη πολιτική
παρέμβαση του δήμου.
• Δράκοντας: επιφέρει τροποποιήσεις στο πολίτευμα το 624 ή 621,
κωδικοποίηση και διατύπωση γραπτώς των νόμων, επέκταση του
πολιτικού δικαιώματος και σε άλλες τάξεις των πλουσίων, τον
διαχωρισμό του φόνου εκ προμελέτης και την απαγόρευση της
αυτοδικίας/ ανθρωποκτονίας λόγω εκδίκησης ( θα αναλάμβανε πλέον
ο Άρειος Πάγος), έγινε η πρώτη προσπάθεια να αντικατασταθεί το
εθιμικό και οικογενειακό δίκαιο από ένα δίκαιο κοινό για όλους, για
πρώτη φορά θεσπίζονται νόμοι που ισχύουν για όλους και δίνεται στον
λαό ένας γραπτός κώδικας.

17
4.Ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στην ανατροπή του αριστοκρατικού καθεστώτος
στην Αθήνα.(133-134)
Το άνισο καθεστώς στην εδαφική ιδιοκτησία και η αύξηση των οφειλετών και των
δούλων λόγω χρεών, σε συνδυασμό με την έκδοση άδικων δικαστικών αποφάσεων,
δημιούργησε εσωτερική κρίση στην Αθήνα όπου το κυρίαρχο αίτημα ήταν ο
αναδασμός της γης και η αποκοπή χρεών. Ο Σόλωνας εκλέχθηκε για να δώσει λύση
στα συγκεκριμένα προβλήματα και θεωρήθηκε ως ο θεμελιωτής της αθηναϊκής
δημοκρατίας.

5.Ποιες ήταν οι μεταρρυθμίσεις του Σόλωνα.(134-136)


• Η κατάργηση του «δανείζειν επί σώμασι», κανείς δεν γίνεται δούλος για χρέη
• Η σεισάχθεια, αποτίναξη των βαρών, κατάργηση των χρεών προς το δημόσιο
και τους ιδιώτες
• Χωρίζονται οι πολίτες σε 4 τάξεις ανάλογα με το ετήσιο εισόδημά τους
(πεντακοσιομέδιμνοι, ιππείς, ζευγίτες, θήτες)
• Ορίζονται ανάλογα τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις των πολιτών
• Διατηρούνται οι 9 άρχοντες, οι οποίοι εκλέγονται από την συνέλευση του
δήμου
• Στην Εκκλησία του Δήμου συμμετέχουν όλοι οι πολίτες άνω των 20 χρόνων.
• Ιδρύονται η Βουλή των 400 (100 μέλη από κάθε φυλή), το δικαστήριο της
Ηλιαίας.

7.Ποια ήταν η πολιτική του Πεισίστρατου.(138-139)


Με την εξουσία του το 546 π.Χ. ο Πεισίστρατος εδραιώνει στην Αθήνα την περίοδο
της τυραννίας. Παρέχοντας διάφορα αξιώματα κατάφερε να αποκτήσει καλές σχέσεις
με τους αριστοκράτες, να αμβλύνει τις μεταξύ τους αντιθέσεις και να συμφιλιώσει τις
κοινωνικές τάξεις. Δημιούργησε τον θεσμό των «κατά δήμους δικαστών» και με
διάφορα οικονομικά μέτρα ενίσχυσε τους μικροϊδιοκτήτες γης και τους αγρότες, οι
οποίοι αποτέλεσαν αργότερα την βάση των πολιτών της δημοκρατικής Αθήνας. Σε
θρησκευτικό επίπεδο εισήγαγε την αγροτική λατρεία του Ελευθερέως Διονύσου, η
οποία συνδέθηκε με την γιορτή των μεγάλων Διονυσίων. Η λατρεία της Αθηνάς ως
πολιούχου θεότητας προστάτευε και επικύρωνε την ενότητα της πόλης με την πομπή
στη γιορτή των Παναθήναιων. Ο Πεισίστρατος ήταν συνεχιστής και εγγυητής μιας
νομοθετικής μεταρρύθμισης που είχε έρθει να επιλύσει πολύπλευρα ζητήματα.

8.Ποια ήταν η πολιτική του Κλεισθένη.(140-142)


Το έργο του Κλεισθένη αποσκοπούσε στην αναδιοργάνωση του πολιτικού σώματος
και σε μια νέα οργάνωση των εξουσιών. Έτσι αύξησε τον αριθμό των φυλών από 4 σε
10, η καθεμία νεοϊδρυθείσα φυλή περιλάμβανε 3 τριττύες και 10 δήμους. Η
δημιουργία των νέων φυλών αποσκοπούσε στην αποδυνάμωση της τοπικής επιρροής
των παλαιών οικογενειών, στη συσπείρωση στους κόλπους της ίδιας μικροκοινότητας
κατοίκων των αστικών, αγροτικών και παράλιων περιοχών, στην ανάπτυξη
αισθήματος ενότητας μεταξύ των μελών της ίδιας φυλής. Ο Κλεισθένης πίστευε ότι ο
λαός ήταν ο καλύτερος κριτής όλων των σημαντικών υποθέσεων και πως έπρεπε να
οδηγείτε από άντρες σοφούς και πλούσιους. Όσον αφορά στη νέα οργάνωση των
εξουσιών στη Βουλή των 500 είχε αποδοθεί το δικαίωμα επιτήρησης και ελέγχου των
αρχόντων και ίσως της Εκκλησίας. Όσο για την Εκκλησία του δήμου είχε την
κυρίαρχη εξουσία για εγκλήματα που ενείχαν θανατική ποινή ή μεγάλα πρόστιμα,
καθώς και για αποφάσεις θεμάτων ειρήνης ή πολέμου.

18
9.Ποια νομοθετικά μέτρα απέβλεπαν στην προστασία της δημοκρατίας από την
τυραννία.(144-145)
• Ο νόμος για τον οστρακισμό: με διπλή ψηφοφορία υποδεικνυόταν ο πολίτης
που φαινόταν πως μπορεί να εγκαθιδρύσει προς όφελός του τυραννία. Η ποινή
ήταν στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων και δεκαετής εξορία.
• Ο όρκος των βουλευτών: υποθέτουμε ότι οι βουλευτές δεσμεύονταν να
ασκήσουν τα καθήκοντά τους σεβόμενοι τους νόμους, να πολεμήσουν
οποιοδήποτε προσπαθούσε να εγκαθιδρύσει τυραννία και να μην υποβάλλουν
καμία άνομη πρόταση στην συνέλευση.
• Ο θεσμός των στρατηγών: οι στρατηγοί γίνονται οι πρώτοι άρχοντες της
πόλης και τοποθετούνται όχι μόνο στην ηγεσία του στρατού αλλά και όλης
της πολιτικής διοίκησης.
• Ο τρόπος εκλογής των αρχόντων: χάνουν αρμοδιότητες που τους ανήκαν στο
παρελθόν.

10.Τι ήταν η μισθοφόρα και πόσο ο θεσμός της είχε πολιτικές συνέπειες στην
αθηναϊκή δημοκρατία.(147)
Η μισθοφόρα ήταν μισθός που δινόταν σε ένα Αθηναίο πολίτη για τα δημόσια
λειτουργήματα που εκτελούσε, ήταν θεσμικό μέτρο του Περικλή. Ο θεσμός αυτός
επέτρεπε σε κάθε Αθηναίο πολίτη, ακόμη και στον πιο φτωχό, να αφιερώνει ένα
μικρό μέρος του χρόνου του στην δημόσια ζωή της πόλης και έκανε την άσκηση των
πολιτικών δικαιωμάτων ισότιμη με ένα «επάγγελμα».

11.Ποσο και πως επηρέασε ο Πελοποννησιακός πόλεμος 5ος αι. την κρίση της
δημοκρατίας 4ος αι. π.Χ.(148-149)
Ο Πελοποννησιακός πόλεμος ανέτρεψε την ισορροπία που είχε επιτευχθεί και η
αθηναϊκή δημοκρατία υπέστη κρίση. Σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο οι
συνέπειες ήταν άμεσες και καταστρεπτικές, μείωση των εμπορικών συναλλαγών,
λεηλασίες, ερήμωση αγροτικών περιοχών, κερδοσκοπία. Η γη είναι πλέον στα χέρια
των πλουσιοτέρων. Σε πολιτικό επίπεδο, η στρατηγική του Περικλή αποτυγχάνει και
οι αντίπαλοι της δημοκρατίας βρίσκουν πρόσφορο έδαφος και καταφέρνουν να
πάρουν την εξουσία δυο φορές, μέσα στα επόμενα 10 χρόνια. Το 411 π.Χ. ως άμεση
συνέπεια της καταστροφικής εκστρατείας της Σικελίας γίνεται η πρώτη ολιγαρχική
επανάσταση και λίγα χρόνια αργότερα το 405 π.Χ. μετά την νίκη του Λυσάνδρου
στους Αιγός Ποταμούς επιτυγχάνεται και μια δεύτερη. Χωρίς όμως να μπορέσει να
εφαρμοστεί κανένα ολιγαρχικό πολίτευμα επανεγκαθιδρύθηκε η δημοκρατία.

12.Η αθηναϊκή δημοκρατία εγκαθίδρυσε ένα σύστημα πολιτικής ισότητας η οποία


στηριζόταν σε τρεις σημαντικές αρχές, αναφερθείτε σε αυτές συνοπτικά.(151)
1. ισονομία, ήταν ίσοι απέναντι στους νόμους
2. ισοτιμία, ήταν άξιοι να εκλέγουν και να εκλέγονται και ίσοι ως προς τις τιμές
που τους αποδίδονταν σύμφωνα με την προσωπική τους αξία
3. ισηγορία, είχαν ίσα δικαιώματα λόγου στα δικαστήρια και στην Εκκλησία του
Δήμου.

13.Απαριθμείστε τα πολιτειακά όργανα της αθηναϊκής δημοκρατίας και


περιγράψτε συνοπτικά τις αρμοδιότητές τους.(151-158)
• Η Εκκλησία του Δήμου, όπου θεωρητικά όλοι οι Αθηναίοι πολίτες είχαν το
δικαίωμα και την υποχρέωση να συμμετέχουν. Οι συνεδριάσεις γίνονταν στην
Πνύκα και η έναρξη γινόταν με θυσία του προέδρου ο οποίος στη συνέχεια

19
διάβαζε το προβούλευμα, πρόταση της Βουλής των 500. Η εξουσία της
Εκκλησίας του Δήμου ήταν σχεδόν απεριόριστη. Εξέλεγε τους
σημαντικότερους άρχοντες, καθιστούσε τον λαό κυρίαρχη εξουσία στο
ζήτημα της δικαιοσύνης, έπαιζε καθοριστικό ρόλο σε ζητήματα εξωτερικής
πολιτικής και νομοθεσίας και της οικονομικής οργάνωσης της πόλης. Σύναπτε
συμμαχίες, διαμόρφωνε συνθήκες με άλλες πόλεις και αποφάσιζε για πόλεμο
ή ειρήνη.
• Η Βουλή των 500, ήταν 50 βουλευτές από κάθε φυλή, κάθε Αθηναίος
μπορούσε για δυο φορές στην ζωή του να γίνει μέλος της. Οι καθημερινές
συνεδριάσεις γίνονταν στο βουλευτήριο στις οποίες προέδρευαν οι Πρυτάνεις.
Αυτοί ήταν αναγκασμένοι να φυλάσσουν την πόλη και έπρεπε να κοιμούνται
σε ένα κτίριο τη Θολό. Κύριο έργο της Βουλής ήταν να προετοιμάσει τα
ψηφίσματα της Εκκλησίας, να συντάξει το προβούλευμα. Ήταν το κύριο
εκτελεστικό όργανο των αποφάσεων της Εκκλησίας, ασκούσε αυστηρό
έλεγχο στο σύνολο των αρχόντων, στη θρησκευτική ζωή, έλεγχε την πολεμική
οργάνωση και τα οικονομικά του κράτους. Επίσης ήταν και δικαστικό σώμα.
• Ο αρχές, η επιλογή των αρχόντων γινόταν με κλήρωση ή με ψηφοφορία. Οι
σημαντικότεροι ήταν τον 5ο αι. π.Χ., οι 9 και ο Γραμματέας, κληρώνονταν
από τους πολίτες των πρώτων δυο τάξεων και είχαν ετήσια θητεία.
• Τα δικαστήρια, Ο Άρειος Πάγος το παλαιότερο δικαστήριο της Αθήνας και τα
Ηλιαία, όπου συμμετείχε κάθε Αθηναίος πολίτης άνω των 30 ετών. Κάθε
χρόνο κληρώνονταν 6000 δικαστές, 600 από κάθε φυλή. Οι Ηλιαστές έδιναν
όρκο να σεβαστούν τους νόμους και το πολίτευμα και να μην προβούν σε
αποφάσεις αντίθετες από τον νόμο, σε κατάργηση χρεών, μοίρασμα γης,
επαναπατρισμό εξόριστων και σε άδικη εξορία.

11.Ποιος ήταν ο ρόλος του στρατού στη ζωή της πόλης.(164-165)


Με την υιοθέτηση της φάλαγγας των οπλιτών ο πόλεμος έγινε το χαρακτηριστικό της
πολιτικής κοινότητας. Μιας κοινότητας όπου τα μέλη της πολεμούσαν δίπλα- δίπλα
στους κόλπους της φάλαγγας και αποτελούσαν ένα σύνολο εναλλάξιμων μονάδων. Ο
Αθηναίος πολεμούσε με την ιδιότητα του πολίτη. Ο στρατός δεν ήταν ένα ξεχωριστό
σώμα της πολιτικής κοινότητας και αυτοί που τον διοικούσαν ήταν άρχοντες
εκλεγμένοι από τη συνέλευση των πολιτών- οπλιτών. Υπήρξε ταύτιση του στρατού
με την πόλη.

12.Ποιες θεότητες λάτρευαν την κλασική εποχή στην Αθήνα(166-167)


1. Η Αθηνά, προστάτιδα της πόλης στην οποία είχαν αφιερωθεί τα
σημαντικότερα μνημεία της Ακρόπολης(κάθε 4 χρόνια γίνονταν τα
Παναθήναια), ο Παρθενώνας, το Ερέχθειο και το ιερό της Νίκης
2. Ο Διόνυσος, προς τιμή του γίνονταν δυο γιορτές, τα Λήναια και μεγάλα
Διονύσια.
3. Τους Δία (καρποφορία της γης και απονομή δικαιοσύνης),
Άρτεμη(προστάτιδα επίτοκων γυναικών και θεά της άγριας φύσης),
Ποσειδώνα ή Απόλλωνα (ταυτίζονταν με το μέτρο και την τάξη), Δήμητρα (
αφορούσε τις παντρεμένες γυναίκες των πολιτών, δικό της ναό στην
Ελευσίνα)
4. Ξένες θεότητες.

20
Ενότητα 2.3
Πολιτική και κοινωνία στην αρχαϊκή και κλασική Σπάρτη (7ος- 4ος αι. π.Χ. )

1.Πως δημιουργήθηκε η πόλη της Σπάρτης 9ος- 8ος αι. π.Χ.(172-173)


Η πόλη της Σπάρτης κατοικήθηκε από τα τέλη του 9ου αι. και κατά τη διάρκεια του
8ου αι. π.Χ. Οργανώθηκε σταδιακά και επέκτεινε τα όριά της και την κυριαρχία της
εντός και εκτός Λακωνίας. Η πόλη γεννήθηκε από την συνένωση 5 χωριών, της
Πιτάνης, της Μεσόας, της Κυνοσούρας, των Λιμνών και των Αμυκλών. Κατά την
κατανομή της γης στους δημιουργήθηκε στενότητα γης και τότε η πόλη στράφηκε
προς την Μεσσηνία και με συνεχείς πολέμους κατάφερε να την προσαρτήσει και να
αποκτήσει νέες εκτάσεις γης, επιλύνοντας έτσι το πρόβλημά της.

2.Τι ήταν η Μεγάλη Ρήτρα.(175)


Ήταν η πρώτη συνολική πρόταση νόμων με την οποία ρυθμίζονταν οι σχέσεις λαού-
ευγενών- βασιλέων και παραχωρούνταν πολιτικά δικαιώματα στον δήμο.

3.Σε ποιες κοινωνικές ομάδες χωρίστηκε ο πληθυσμός της Σπάρτης(177-187)


1. Όμοιους, πολίτες με πλήρη πολιτικά δικαιώματα, δικαίωμα να εκλέγουν και
να εκλέγονται στις αρχές τις πόλης. Θεωρητικά όμοιοι ήταν όσοι είχαν στην
κατοχή τους γη, ικανή να τους συντηρεί. Σημαντικό ρόλο για να ανήκουν
στην συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα έπαιζε η καταγωγή τους(και οι δυο
γονείς πολίτες), η συμμετοχή και η επιτυχία στην αγωγή(η παιδεία των νέων
γίνεται κριτήριο για να γίνει κανείς πολίτης και να αποκτήσει πλήρη πολιτικά
δικαιώματα), η συμμετοχή στα συσσίτια(δείπνο όπου συμμετείχαν οι όμοιοι,
χώρος κατεξοχήν πολιτικών συζητήσεων) και η πλήρης εφαρμογή των
κανόνων της πόλης(υπακοή των πολιτών στους νόμους της πόλης που οι ίδιοι
θέσπισαν και ψήφισαν).
2. Περίοικους, κάτοικοι της Λακωνίας που ζούσαν στην περιφέρεια,
διατηρούσαν αυτόνομες κοινότητες με δική τους τοπική οικονομία και δικό
τους δίκαιο. Συμμετείχαν ως ισότιμα μέλη στις πολεμικές επιχειρήσεις.
3. Είλωτες, δημόσιοι δούλοι, ανήκαν στην πόλη και όχι σε κάποιον ιδιώτη.
Συμμετείχαν στο στρατό ως ψιλοί, ελαφρά οπλισμένοι.

4.Αναφέρετε ποιες ήταν οι νέες πληθυσμιακές ομάδες που δημιουργήθηκαν από


την ολιγανθρωπία στην Σπάρτη.(192-195)
• Υπομείονες, η τάξη των Σπαρτιατών που συμμετείχε στο κίνημα του
Κινάδωνα και δεν ανήκε στην τάξη των ομοίων.
• Τρέσαντες, η τάξη στην οποία ανήκαν αυτοί που είχαν δειλιάσει σε
μάχη και υπέστησαν ολική ατιμία, δηλαδή πλήρη στέρηση των
πολιτικών τους δικαιωμάτων.
• Τρόφιμοι, πιθανότατα ξένοι που έμεναν στη Σπάρτη για να
συμμετέχουν στο σύστημα της εκπαίδευσης.
• Μόθακες ή μόθονες, αυτοί που δεν ανήκαν στην τάξη των ομοίων και
είχαν συμμετάσχει στην αγωγή με τα παιδιά των πλουσίων ομοίων και
τα νόθα παιδιά των ομοίων
• Νεοδαμώδεις, πιθανότατα είλωτες που για την προσφορά τους στην
Σπάρτη έλαβαν ως ανταμοιβή την ελευθερία τους ή οι νέοι δημότες
στους οποίους παραχωρήθηκαν πολιτικά δικαιώματα και
αναγνωρίστηκαν ως μέλη της πολιτική κοινότητας.

21
5.Αναφέρατε τα πολιτειακά όργανα και αρχές της Σπάρτης.(197-202)
• Η Απέλλα, συνέλευση των Σπαρτιατών πολιτών άνω των 30 ετών. Είχε τον
τελικό λόγο στη λήψη μιας σημαντικής απόφασης, επικύρωνε ζητήματα που
αφορούσαν την εξωτερική πολιτική, την εκλογή εφόρων, των γερόντων,
υποδείκνυε τους στρατηγούς, παρείχε πολιτικά δικαιώματα σε μη Σπαρτιάτες,
αφαιρούσε πολιτικά δικαιώματα από ομοίους.
• Η Βασιλεία, διπλή με ισότιμη εξουσία μεταξύ δυο βασιλέων, ήταν
κληρονομική. Οι βασιλείς είχαν πολιτικές, θρησκευτικές και δικαστικές
εξουσίες και ήταν ισόβια μέλη της γερουσίας. Η εξουσία τους περιοριζόταν
από το γεγονός ότι ήταν διπλή καθώς και από τον στενό έλεγχο που τους
ασκούσαν οι έφοροι.
• Η Γερουσία, σημαντικότατο πολιτειακό όργανο, είχε εξουσία νομοθετική και
δικαστική. Αποτελούσε το ανώτατο ποινικό δικαστήριο της πόλης και
εκδίκαζε υποθέσεις στις οποίες η ποινή ήταν θάνατος ή εξορία ή στέρηση
πολιτικών δικαιωμάτων.
• Οι έφοροι, σώμα 5 αρχόντων που εκλεγόταν κάθε έτος από την Απέλλα. Την
συνιστούσαν όμοιοι άνω των 30 ετών. Τα μέλη της ανά πάσα στιγμή
μπορούσαν να αντιδράσουν ενάντια σε οποιοδήποτε βασιλέα, γέροντα ή
άλλον που προσπαθούσε να αμφισβητήσει το πολίτευμα ή να ανατρέψει την
ισορροπία του. Εκτός από πολιτικό σώμα αποτελούσαν και δικαστικό σώμα,
είχαν δικαίωμα να παύσουν, να φυλακίσουν ή να προσαγάγουν σε δίκη τους
άρχοντες. Επίσης στη δικαιοδοσία τους υπάγονταν οι δίκες αστικού
χαρακτήρα.
• Άλλες αρχές, 4 πύθιοι(ορίζονταν από τους βασιλείς να πάνε να ζητήσουν
χρησμό από τους Δελφούς), ο παιδονόμος (εκπαίδευε τα παιδιά), 5
αγαθοεργοί(εκλέγονταν από τους ιππείς να εκτελέσουν μυστικές αποστολές),
οι αρμοστές(διοικητές), η αρχή του ναυάρχου(υπηρεσία των βασιλέων κατά
την διάρκεια των Μηδικών).

6.Ποια ήταν τα χαρακτηριστικά του σπαρτιατικού πολιτεύματος.(206)


Το σπαρτιατικό χαρακτηρίστηκε ως μικτό πολίτευμα, στο οποίο συνυπάρχουν
αρμονικά το δημοκρατικό, το μοναρχικό, το ολιγαρχικό και το αριστοκρατικό
στοιχείο. Ως εκφραστές του βασιλικού και αριστοκρατικού στοιχείου, αλλά και του
ολιγαρχικού θεωρήθηκαν από τους αρχαίους η διπλή βασιλεία και η Γερουσία. Η
Απέλλα αντιπροσώπευε το δημοκρατικό και οι έφοροι άλλοτε το τυραννικό και
άλλοτε το δημοκρατικό.

22
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4
Ενότητα 4.1
Η ηλικία γάμου ανδρών και γυναικών

1.Γιατί στην Αθήνα οι γυναίκες παντρεύονταν σε μικρότερη ηλικία από ό,τι στην
Σπάρτη ενώ οι άνδρες, αντίθετα, σε μεγαλύτερη.(283-285)
Στην Αθήνα οι γυναίκες με το που έφταναν στην ηλικία της ήβης, εφηβείας,
παντρεύονταν κατά πολύ μεγαλύτερους άντρες. Οι άντρες παντρεύονταν ανάμεσα
στα είκοσι επτά και στα τριάντα τέσσερα, όπου ο άντρας θεωρούταν πλέον ώριμος.
Αντίθετα στην Σπάρτη οι γυναίκες είχαν άλλη αγωγή και έπαιρναν κάποιου είδους
δημόσια εκπαίδευση. Αντί να μένουν στο σπίτι και να ασχολούνται με γυναικείες
εργασίες, είτε ασκούνταν σε αγώνες δρόμου, δισκοβολίας, πάλης, είτε μάθαιναν
τελετουργικούς χορούς και τραγούδια. Οι λόγοι για την αθλητική εκπαίδευση
σχετιζόταν με την αντίληψη της ευγονίας. Πίστευαν ότι η άθληση έκανε τις γυναίκες
να αντέξουν την γέννα και να κάνουν υγιή μωρά.

2.Αναφέρετε σε ποια νομική κατηγορία γυναικών ο γάμος γινόταν σε νεότερη


ηλικία από ό,τι στις άλλες και γιατί.(285)
Υπήρχε νομική κατηγορία γυναικών, των ορφανών κληρονόμων, που ήταν
υποχρεωμένες από τον νόμο να παντρεύονται σε πολύ μικρή ηλικία.
Στην Αθήνα η επίκληρος κόρη, υποχρεώνονταν από την αθηναϊκή πολιτεία έως τα
δεκατέσσερά της να παντρευτεί
Στην Κρήτη η πατρωιώκος, έπρεπε να παντρευτεί στα δώδεκά της, σύμφωνα με τον
Νόμο της Γόρτυνος. Αν ήταν μεγαλύτερη, τότε στην ηλικία που ήταν.
Τέλος στην Σπάρτη η πατρούχος.

23
Ενότητα 4.2
Η επιλογή συζύγου

1.Πως επέλεγαν ή κέρδιζαν την/τον σύζυγό τους στους κύκλους της αρχαϊκής
αριστοκρατίας.(288-290)
• Η νύφη ως έπαθλο. Ο πατέρας της νύφης προκήρυσσε αγώνα κι έθετε όρους
με τους οποίους οι συγκεντρωμένοι μνηστήρες όφειλαν να διαγωνιστούν.
Σκοπός η εξωγαμία, ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν ανήκαν στην ίδια
κοινωνική ομάδα.
• Ο γαμπρός, επιλογή της νύφης. Η κοπέλα επέλεγε η ίδια τον μελλοντικό της
σύζυγο.

2.Ποια ήταν τα κριτήρια για την επιλογή συζύγου στην κλασική Αθήνα και ποια
στην Σπάρτη.(292-293)
• Στην Αθήνα ήταν η προίκα, η οποία αποτελούσε την μοναδική περιουσία της
νύφης. Ήταν ένα χρηματικό ποσό ή ένα ακίνητο, σπίτι ή χωράφι.
• Στην Σπάρτη δεν υπήρχε το έθιμο της προίκας. Άλλωστε η γυναίκα
κληρονομούσε ένα μέρος της περιουσίας του πατέρα της, πριν παντρευτεί.

3.Ποιος ήταν ο ρόλος της προμνήστριας στους αθηναϊκούς γάμους(293)


Οι περισσότεροι αθηναϊκοί γάμοι σχεδιάζονταν από τους αρχηγούς των δυο οίκων,
του γαμπρού και της νύφης, οι οποίοι διακριτικά δρούσαν μέσω της λεγόμενης
προμνήστριας, δηλαδή της προξενήτρας.

24
Ενότητα 4.3
Η σύναψη γάμου

1.Ποιες ήταν οι βασικές διαδικασίες που απαιτούνταν για τη σύναψη ενός


αθηναϊκού γάμου.(295-296)
1. Εγγύη ή εγγύηση, ήταν επίσημη υπόσχεση γάμου, η οποία προσέδιδε
νομιμότητα στην κατοπινή συμβίωση του ζεύγους.
2. Έκδοση, η πραγματοποίηση της υπόσχεσης και η παράδοση της νύφης με την
προίκα στον σύζυγό της.
3. Συνοικείν, η ολοκλήρωση ερχόταν με την συγκατοίκηση του ζεύγους στο
σπίτι του συζύγου.

2.Περιγράψτε τα γαμήλια έθιμα στην Αθήνα. (296-301)


• Ο αρραβώνας (εγγύη): επίσημη υπόσχεση ή συμφωνία ενώπιον
μαρτύρων, κατά την οποία οριζόταν το μέγεθος και η σύνθεση της
προίκας.
• Ο γάμος (έκδοση): η επίσημη παράδοση της νύφης από τον πατέρα ή
κηδεμόνα στον σύζυγό της. Η διαδικασία, οι ιεροτελεστίες και τα
έθιμα διαρκούσαν τρεις ημέρες. Σύμφωνα με τον Πολυδεύκη η
ιεροτελεστία του γάμου ξεκινούσε με τη θυσία προτέλεια ή προγάμια,
την οποία τελούσαν χωριστά οι νύφες και οι γαμπροί. Η νύφη
αφιέρωνε τον βόστρυχο από τα μαλλιά της στην Άρτεμη, μια
συμβολική κίνηση που οριοθετούσε το τέλος της ύπαρξής της ως
παρθένα.
• Το λουτρό του εξαγνισμού: το προγαμιαίο λουτρό της νύφης και του
γαμπρού, με σκοπό τον τελετουργικό εξαγνισμό. Κατά την μεταφορά
του νερού και την διάρκεια του λουτρού οι παρευρισκόμενοι
κρατούσαν αναμμένους δαυλούς, για να απομακρύνει η φωτιά τα
δαιμονικά στοιχεία που απειλούσαν την ύπαρξη του ζεύγους. Το νερό
μεταφερόταν από την Εννεάκρουνο, πηγή όπου έρεε το γονιμοποιό
νερό της Καλιρρόης, μέσα σε λουτροφόρο.
• Το γαμήλιο γεύμα: γινόταν στο σπίτι της νύφης ή του γαμπρού ή σε
κάποιο ιερό. Οι γυναίκες με την νύφη κάθονταν στον ίδιο χώρο αλλά
δε χωριστό τραπέζι από τους άντρες. Η νύφη είχε καλυμμένο το
πρόσωπο με πέπλο και ο γαμπρός φορούσε στεφάνι στο κεφάλι.
Συγγενείς και φίλοι μακάριζαν, έδιναν ευχές στην νύφη.
• Η μεταφορά της νύφης στο σπίτι του γαμπρού: ο γαμπρός με τον
καλύτερό του φίλο, τον παράνυμφο ή πάροχο, μετέφερε τη νύφη με
γαμήλιο αμάξι, από το σπίτι της στο δικό του. Τους συνόδευαν
συγγενείς και φίλοι με πρώτη τη μητέρα της, να τραγουδούν προς τιμή
του θεού του γάμου, Υμέναιου.
• Η ενσωμάτωση της νύφης στο καινούριο της σπιτικό: τα πεθερικά
οδηγούσαν τη νύφη στην εστία, όπου την έθεταν υπό την προστασία
των θεών του νέου σπιτικού. Έραιναν το ζευγάρι με καταχύσματα,
καρύδια και ξερά φρούτα, σύμβολα της γονιμότητας και του πλούτου.
Η σκηνή κορυφωνόταν με τα ανακαλυπτήρια, όπου η νύφη έβγαζε το
πέπλο, κίνηση που δήλωνε την αποδοχή του γάμου από την πλευρά
της. Επειτα ο γαμπρός οδηγούσε την νύφη στην νυφική κάμαρα, ενώ
οι παρευρισκόμενοι τραγουδούσαν απέξω έναν επιθαλάμιο. Την
επομένη μέρα, την ονομαζόμενη επαύλια, μέσα σε εορταστική

25
ατμόσφαιρα οι συγγενείς της νύφης έφερναν δώρα και προικιά στο
σπίτι του γαμπρού.

3.Περιγράψτε τα γαμήλια έθιμα στην Σπάρτη.(302-303)


• Η αρπαγή της νύφης και ο κρυφός γάμος: συνήθως όταν ο γαμπρός ήταν κάτω
των 30 ετών και ζούσε με τους συνομήλικους τους σε στρατιωτικούς
καταυλισμούς. Η νύφη μεταφερόταν κρυφά στο σπίτι του γαμπρού όπου και
υποβαλλόταν σε μια τελετουργία τραβεστισμού, μεταμφίεσης σε άνδρα. Μια
γυναίκα, που ονομαζόταν νυμφεύτρια, αναλάμβανε να κουρέψει την κοπέλα,
να της δώσει αντρικά ρούχα και την έβαζε να κοιμηθεί μόνη στο σκοτάδι
πάνω σε αχυρώστρωμα. Εκεί την επισκεπτόταν, κρυφά ο γαμπρός. Η κοπή
των μαλλιών σηματοδοτούσε την μεταμόρφωση από παρθένο σε νόμιμη
σύζυγο. Η αμφίεσή της ήταν έθιμο αποτροπαϊκό, που απομάκρυνε τα
δαιμονικά στοιχεία. Η ανδρική της εμφάνιση διευκόλυνε την μετάβαση του
γαμπρού από την αποκλειστικά ανδρική και ομοφυλοφιλική αγωγή του στην
ετεροφυλική έγγαμη ζωή.
• Η πολυανδρία: τρεις ή τέσσερις άντρες μοιράζονταν την ίδια γυναίκα. Τα
παιδιά τους από την γυναίκα αυτή ανήκαν σε όλους.

26
Ενότητα 4.4
Ο ερχομός και η ενσωμάτωση των παιδιών στην οικογένεια

1.Κάτω από ποιες συνθήκες γεννούσαν οι Αθηναίες.(305-306)


Οι Αθηναίες γεννούσαν στο σπίτι τους, πιθανότατα στον γυναικωνίτη, με την βοήθεια
και την εμπειρία των γυναικών του σπιτιού. Σε περίπτωση που ο τοκετός ήταν
δύσκολος κατέφευγαν στην βοήθεια της μαίας.
2.Με ποιους τρόπους απαλλάσσονταν από τα ανεπιθύμητα νεογνά οι
Αθηναίοι.(308)
Σε περίπτωση που ήθελαν να απαλλαγούν από το νεογνό, με εντολή του κυρίου του
οίκου, η μαία ή μια σκλάβα, τοποθετούσε το νεογέννητο μέσα σε πήλινη χύτρα,
ξύλινο κασελάκι ή καλάθι και το μετέφερε έξω από την κατοικήσιμη περιοχή. Όταν
έφτανε σε απόμακρη ή δύσβατη περιοχή, το απέθετε πάνω στο έδαφος και το
εγκατέλειπε, η λεγόμενη έκθεση ή απόθεση.

3.Ποιες τελετουργίες ακολουθούσαν κατά την ενσωμάτωση των παιδιών στην


αθηναϊκή οικογένεια.(310)
• Τα αμφιδρόμια: η βασική τελετουργία διεξαγόταν στην εστία του σπιτιού.
Όσοι είχαν μιανθεί από τον τοκετό, μαία και η τροφός, έπλεναν τα χέρια τους
και έτρεχαν ελαφροντυμένοι γύρω από την εστία με το μωρό στην αγκαλιά.
Απαραιτήτως ήταν παρόν ο πατέρας, στου οποίου την οικογενειακή εστία και
λατρεία ενσωματωνόταν τώρα το νεογέννητο.
• Η δεκάτη: δέκα μέρες μετά τη γέννηση του μωρού δινόταν το όνομά του.
Προσκαλούσαν συγγενείς και φίλους, προσέφεραν θυσία και παρέθεταν
εορταστικό δείπνο με συμπόσιο. Οι προσκεκλημένοι έφερναν δώρα, τα
λεγόμενα γενέθλια ή οπτήρια, επειδή έβλεπαν για πρώτη φορά το μωρό.

4.Ποιες ήταν οι σημαντικότερες τελετουργίες με τις οποίες αναγνωρίζονταν η


γνησιότητα των παιδιών από την φρατρία.(313-314)
• Το μείον και το κούρειον για τα αγόρια: Ο πατέρας προσέφερε θυσία την
επόμενη χρονιά από την οποία είχε γεννηθεί το παιδί. Σημαντικότερη ήταν η
θυσία του ζώου που συνόδευε την τελετουργική κουρά των μαλλιών του
αγοριού, αυτό συμβόλιζε την μετάβαση του αγοριού από την παιδική ηλικία
στην εφηβεία. Κουρά και θυσία σφράγιζαν την επίσημη είσοδο και
αναγνώριση του εφήβου ως μέλους της φρατρίας.
• Η γαμήλια για τα κορίτσια.

5.Ποιος αποφάσιζε στην Σπάρτη για την τύχη του νεογέννητου(314-315)


Το δικαίωμα αυτό το είχε αποκλειστικά η Γερουσία. Ο πατέρας ήταν υποχρεωμένος
να παρουσιάσει κάθε νεογέννητο στην Λέσχη, μέρος όπου συγκεντρώνονταν τα μέλη
της Γερουσίας. Μετά από εξέταση του βρέφους, αν ήταν καλοσχηματισμένο και γερό,
επιστρεφόταν στον πατέρα για να το αναθρέψει. Στη περίπτωση που αντιμετώπιζε
κάποιο πρόβλημα έστελναν των πατέρα να το εκθέσει στους λεγόμενους Αποθέτες,
ένα βάραθρο στον Ταΰγετο.

27
Ενότητα 4.5
Η ανατροφή των παιδιών

1.Ποιος ήταν ο ρόλος των ατόμων που ήταν επιφορτισμένα με την φροντίδα των
παιδιών στην Αθήνα.(316-317)
• Η τροφός ή τιθήνη: ήταν δούλη ή φτωχή ελεύθερη γυναίκα, αρχικά
αναλάμβανε την καθημερινή φροντίδα του μωρού και τη σωματική υγιεινή
του. Αργότερα του μάθαινε να τρώει, να μιλάει και το στήριζε στα πρώτα του
βήματα.
• Ο παιδαγωγός: έμπιστος δούλος του σπιτιού, ήταν μόνιμος συνοδός των
αγοριών σε οτιδήποτε έκαναν κι όπου πήγαιναν. Ξυπνούσε το παιδί, το
συνόδευε στο σχολείο, παρακολουθούσε την επίδοσή του. Επίσης του μάθαινε
καλούς τρόπους, το επέβλεπε στα παιχνίδια του και ασκούσε επίδραση στη
διαμόρφωση του χαρακτήρα του.
Τόσο η τροφό όσο και ο παιδαγωγός παρέμενα κοντά στα παιδιά και όταν μεγάλωναν
και συμμερίζονταν τις έγνοιες και τις θλίψεις τους.

2.Γιατί η σπαρτιατική ανατροφή των παιδιών ήταν διαφορετική από την


αθηναϊκή.(318)
Οι Λακώνισσες παραμάνες σκληραγωγούσαν τα παιδιά, για να τα προετοιμάσουν για
την στρατιωτική ζωή που τους επεφύλασσε η Σπάρτη αργότερα. Τα μάθαιναν να μη
σιχαίνονται, να μη φοβούνται το σκοτάδι και την ερημιά, να απέχουν από απρεπή
συμπεριφορά και να μην κλαψουρίζουν.
Στην Σπάρτη σε αντίθεση με την Αθήνα, τα παιδιά δεν μεγάλωναν στο πατρικό τους
σπίτι, αλλά σε στρατιωτικούς καταυλισμούς, από τα 7 έως τα 30 τους χρόνια.

28