You are on page 1of 133

ХУУЛЬ ЗҮЙН ҮНДЭСНИЙ ХҮРЭЭЛЭН

ХУУЛЬ ДЭЭДЛЭХ ЁС
Хууль зүйн эрдэм шинжилгээ, судалгаа, практикийн улирал тутмын сэтгүүл

2016 он, Цуврал 4 (59)

Улаанбаатар хот 2016

Улаанбаатар хот
2016
1 он
ÑÝÒï¯ËÈÉÍ ÇªÂ˪Ë

Ж.Амарсанаа Академич
Б.Амарсанаа Хууль зүйн доктор
Д.Баярсайхан Хууль зүйн доктор
О.Мөнхсайхан Хууль зүйн доктор
Д.Сүнжид Хууль зүйн доктор
Б.Уранцэцэг Хууль зүйн доктор
Ц.Цогт Захиргааны хэргийн давж заалдах
шатны шүүхийн шүүгч
С.Энхцэцэг Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн захирал
Х.Эрдэм-Ундрах Хууль зүйн доктор
А.Эрдэнэцогт Хууль зүйн доктор

Åðºíõèé ýðõëýã÷
С.Энхцэцэг
Эрхлэгч
Х.Эрдэм-Ундрах
Õàðèóöëàãàòàé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà
Б.Гончигсумлаа
Õýâëýëèéí ýõèéã
З.Эрдэнэтөгс

Óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð: 279 Хаяг: Улаанбаатар–46, Чингэлтэй дүүрэг,
ISSN:2226-9185 4 дүгээр хороо, Бага тойруу /15160/,
Õóóëü ç¿éí ¿íäýñíèé õ¿ðýýëýíãýýñ Хуульчдын гудамж 1,
ýðõëýí ãàðãàâ. Æèëä 5 äóãààð ãàðíà. Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн байр
Óòàñ: +(976)-11-315735
Ôàêñ: 315735
Âýá õóóäàñ: www.legalinstitute.mn
Öàõèì õàÿã: lawjournal@legalinstitute.mn

3
EDITORIAL BOARD

J.Amarsanaa Academician

B.Amarsanaa (LL.D)

D.Bayarsaikhan (Ph.D)

O.Munkhsaikhan (LL.D)

D.Sunjid (Dr.jur)

Ts.Tsogt Judge of the Administrative Appellate Court

S.Enkhtsetseg Director of National Legal Institute

Kh.Erdem-Undrakh (Dr.jur)

A.Erdenetsogt (Ph.D)

Editor-in-Chief
S.Enkhtsetseg

Executive Editor–in-Chief
Kh.Erdem-Undrakh

Acting Assistant Editor
B.Gonchigsumlaa

Designed by
Z.Erdenetugs

State Registration Number:279 Address: 4th Khoroo of Chingeltei District,
ISSN: 2226-9185 Lawyer’s Street-1, Ulaanbaatar-15160, Mongolia
The National Legal Institute Phone:+(976)-11-315735
publishes this law review five times Fax: 315735
per year. Website: www.legalinstitute.mn
E-mail: lawjournal@legalinstitute.mn

4
АГУУЛГА

ХУУЛЬ ТӨРӨХИЙН ӨМНӨ /ОНЦЛОХ ӨГҮҮЛЭЛ, ЯРИЛЦЛАГА/

Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс
Монгол Улсын төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, ардчилсан үндсэн хуулийн эхийг
баригч, хөдөлмөрийн баатар, ардын багш, гавьяат хуульч, доктор, профессор
Бяраагийн Чимид

Монгол улсын эрх зүйн шинэтгэл, шүүхийн шинэтгэлийн хэрэгжилт, үр
дүн, цаашдын асуудал
БНХАУ-ын Ардын их сургуулийн докторант Б.Энх-Амгалан
ХЗҮХ-ийн Эрдэм шинжилгээний ажилтан Ж.Алтансүх

ЭРХ ЗҮЙ, СЭТГЭЛГЭЭ: ҮЗЭЛ БОДОЛ, ЭРГЭЦҮҮЛЭЛ

Эрх зүй дэх нийтийн ашиг сонирхлын талаарх үндсэн ойлголтын тухайд
Удирдлагын академийн багш, докторант Р.Мухийт

Монгол Улсын гаалийн байгууллагаас барааны тэмдгийн зөрчилтэй
дуураймал барааг саатуулах, устгах хууль зүйн үндэслэл, процесс: ДХБ ба
ТРИПС-ийн хэлэлцээрийг харгалзсан тайлбар, дүгнэлт
Бельгийн Вант Улсад бүртгэлтэй оюуны өмчийн зөвлөгөө ба хууль зүйн туслан
гүйцэтгэх үйлчилгээний бизнес эрхлэгч, Германы Оюуны өмчийн хамгааллын
нийгэмлэгийн гишүүн, хуульч (Ph.D) Д.Уянга

Эрэн сурвалжлах ажлын тухай хууль зүйн нэр томьёоны тодорхойлолтыг
боловсронгуй болгох нь
Үндэсний тагнуулын академийн Эрх зүйн тэнхимийн эрхлэгч, докторант,
дэд хурандаа Б.Батхишиг

Монгол Улсын эрүүгийн эрх зүй дэх эрүүгийн ял ба эрүүгийн хариуцлагын
бусад арга хэмжээ
МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Нийтийн эрх зүйн тэнхимийн эрхлэгч, профессор
Д.Баярсайхан (Ph.D)
МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн магистрант Ц.Мэргэн

5
ХУУЛИЙН ХЭРЭГЖИЛТ, ҮР НӨЛӨӨ, АСУУДАЛ

Орчны гэмт явдал судлал
УЕПГ-ын хяналтын прокурор Г.Оюунболд

Үл хөдлөх хөрөнгийн барьцааны эрхийг хэрэгжүүлэхэд тулгарч буй
асуудлыг шийдвэрлэх арга замын талаар
МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Хувийн эрх зүйн тэнхимийн багш (LL.M)
Н.Норовсамбуу

Монгол Улсын гэмт хэргийн статистик: Өнөөгийн байдал, түүнийг
сайжруулах асуудал
ХСИС-ийн Эрдэм шинжилгээ, хөгжлийн хүрээлэнгийн Цагдаа судлалын төвийн
эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, математик, хууль зүйн ухааны магитстр,
цагдаагийн хошууч Б.Мөнхдорж

Баривчлах, цагдан хорих ажиллагаанд шүүхийн хяналтыг хэрэгжүүлэх
шаардлага, арга зам
МУИС-ын Хууль зүйн сургуулийн магистрант Ж.Болормаа

Эрх зүйн судалгаа, тойм, үр дүн

Захиргааны актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх асуудал: Шүүхийн практикт
тулгуурласан шинжилгээ
Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн шүүгч Ц.Цогт
Говьсүмбэр аймаг дахь Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхийн шүүгч
З.Ганзориг

6
content

BEFORE CREATING A LAW
(UNDERLINE ARTICLE AND INTERVIEW)

The Rule of Respecting and Cherishing the Constitution
B.Chimid, Professor, Doctor of Juridical Science (S.J.D), Distinguished Statesman,
The Keeper and The Drafter of the Original of the Democratic Constitution of
Mongolia, Labor Hero of Mongolia, People’s Teacher, State Honored Lawyer

Legal Reform in Mongolia: The Implementation Result of Judicial Reform and
Issues to Consider Further
B.Enkh-Amgalan, Doctoral Student of Renmin University of China
J.Altansukh, Researcher of National Legal Institute

LEGAL THOUGHTS: REFLECTION

The Basic Legal Understanding of the Concept of Public Interest
R.Mukhiit, A Doctoral Student, Lecturer of National Academy of Governance

Legal Grounds and Procedure for Suspension and Destruction of Trademark
Counterfeit Goods by the Customs Authority in Mongolia: A Case Study in
Consideration of the WTO/TRIPS Agreement
D.Uyanga, (Dr. jur.), A member of the German Association for the Protection of
Intellectual Property (GRUR), Dr D.Uyanga renders intellectual property consulting
and legal support services in Belgium

Sophistication of the Legal Terminology of Search
B.Batkhishig, Ph.D candidate, Senior Researcher of National Intelligence
Academy

Criminal Punishment and Other Measures of Coercion within the Criminal Law
of Mongolia
D.Bayarsaikhan, (Ph.D), Professor, Head of the Public law Department, School of
Law, National University of Mongolia
Ts.Mergen, Master’s student at School of Law, National University of Mongolia

IMPLEMENTATION OF LAW, EFFICIENCY AND ISSUES

Environmental Criminology
G.Oyunbold, Public prosecutor, Office of the Prosecutor General of Mongolia

7
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

The Ways to Resolve the Problem of Execution of Mortgages
N.Norovsambuu, (LL.M.), Lecturer of Private Law Department, School of Law,
National University of Mongolia

Crime Statistics in Mongolia: The Current Situation and Ways to Improve

B.Munkhdorj, Master in Law and Matematics, Police Colonel, Senior researcher
of Police Study Center of the Research and Development Institute of Law
Enforcement University

The Importance and Ways to Establish a Court Supervision for Arrest, Detention
and Custody
J.Bolormaa, Master’s student at School of Law, National University of Mongolia

LEGAL RESEARCH OVERVIEW

The Temporary Injunction of Administrative Act: An Analysis of Administrative
Court Practice

Ts. Tsogt, Judge of Administrative Court of Appeals
Z.Ganzorig, Judge of First Instance Administrative Court in Gobi-Sumber province

8
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

ҮНДСЭН ХУУЛИЙГ ДЭЭДЛЭН ШҮТЭХ ЁС

ялгаатайг илэрхийлж байгаа бус уу?!
Асуудлын гол учир шалтгаан чухам
юунд байна вэ?
Сүүлийн жилүүдэд энэ талын
судалгаа идэвхжсэнийг дэмжүүштэй.
Зөвхөн хууль зүйн хүрээн дэх
ойрмогхоны зарим баримтыг дурдахад
шинжлэх ухааны доктор Н.Лүндэндорж,
доктор Х.Сэлэнгэ нар монголчуудын
төр, хууль ёсны сэтгэлгээний түүхийг
сөхөж тус тусдаа эрдмийн зохиолууд
Үндсэн хуулийн 25 жилийн ойг туурвижээ.2 Бусад салбарын эрдэмтэд
тохиолдуулан Монгол улсын төр, жишээлбэл, Чингисийн улс төрийн
нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, ардчилсан үзэл, тэнгэрийг шүтэх үзэл гэхчлэн
үндсэн хуулийн эхийг баригч, сонирхолтой судалгаа хийх болжээ.3
хөдөлмөрийн баатар, ардын багш,
Энэ мэтээс болон эх түүхээс
гавьяат хуульч, доктор, профессор
дүгнэн үзвэл монголчуудын төрт ёс,
Бяраагийн Чимидийн өгүүллийг
хууль зүйг дээдлэн шүтэх үзэл гурван
уншигч та бүхэнд дахин1 хүргэж байна.
их үеийг туулж уу гэлтэй.
Нэгд: Монгол аймгууд нэгдэж
тулгар төрийнхөө тулгын чулууг
1. Учирлаж улируулан үзэх нь тавьснаас хойш 720-иод жил гагцхүү
Аливаад хэмжээ хязгаар байдаг. хаан төрд нэгдэн оршсоны учир мөнх
Түүнийг дутаах, хэтрүүлэх хоёрын тэнгэрийг дээдлэн, “тэнгэрийн хүү”4 гэх
аль нь ч ёс бус.Ардчилсан, эрх зүйт нэрээр хаант ёсыг шүтэж өнгөрөөсөн
төр, Үндсэн хуульт ёсыг төлөвшүүлэн ажгуу.
хөгжүүлэхэд энэ хоёр хязгаарыг Хоёрт: 1924 онд Оройн дээд Очир
баримтлах явдал нэгэн адил хамаатай. дарь Богд ламтан таалал төгссөний
Үүнтэй уялдан Монгол овог аймгууд төр хойно хаант ёсыг халж, нэг намт Бүгд
улсад нэгдсэн цагаас түүхийн урт аяны найрамдах ёсыг тогтоосон цагаас
турш төр, хууль ёсны талаар чухам юуг “нам засаг” нэрийн доор улс төрийн
туйлын хязгаар болгож, дээдлэн шүтэж дээд удирдагчдыг шүтэн биширч,
ирснийг ул суурьтай улируулан судлах үг сургаалийг нь сүсэглэн дагасаар
нь өнөөгийн чухал хэрэгцээ болов. нэгэн жарныг элээсэн билээ. Энэ үед
Хууль дээдлэх ёсыг төрийн үйл 2
Н.Лүндэндорж, “Төр эрх зүйн сэтгэлгээний хөгжлийн
ажиллагааны үндсэн зарчим болгон чиг хандлага”, УБ., 2002 он; Х.Сэлэнгэ, “XVII зууны
заахын хамт Үндсэн хуулиа бүх үеийн Монголын төр, эрх зүйн сэтгэлгээ” (докторын зэрэг
горилсон диссертаци), УБ., 2003 он
нийтээр “Мэдэгтүн, сахигтун!” хэмээн 3
Ч.Жүгдэр, “Монголын феодализм тогтох үеийн нийгэм
зарлан тунхагласан билээ. Гэтэл улс төр, гүн ухааны сэтгэлгээ”, УБ., 1987 он, С.Дулам
“төрөө дээдэл” гээд байх болж. Хуулиа “Мөнх тэнгэрийн шүтлэг хийгээд …”, Улаан-Үд, 1996 он;
МУИС-ын хамтын бүтээл, “Монгол төр ёс, сэтгэлгээний
дээдэлж, төрөө хүндэтгэх нь эрэмбийн зарим асуудал”, УБ., 2002 он
1
Б.Чимид “Үндсэн хуулийн үзэл баримтлал. Нийтлэг 4
Ч.Жүгдэр “Чингисийн төрийн үзэл, цэргийн урлаг”,
асуудал” нэгдүгээр дэвтрийн 167-196 дахь тал. ШУА-ийн хэвлэх үйлдвэр, 1990 он, 26 дахь тал

9
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

төрийн дээр нам, намын дээр удирдагч, баримтууд бий. Тэр бүхэн нь үзэл
хуулийн дээр намын шийдвэр оршиж, бодлын хувьд орчин цагийн хууль
ард түмнийг дагуулж байлаа. “Цаг дээдлэх ёс (Rule of Law) зарчмын
цагаараа” гэдгийн учир энэ буюу. агуулгатай яг адилгүй, харин “хуулийн
Гуравт: 1980-аад оны дундуураас аргаар дарангуйлах ёс”-ыг бататгасан
хууль дээдэлсэн ардчилсан ёсны шинжтэй байсныг тэмдэглэвэл зохино.
жишгээр “өөрчлөлт, шинэчлэлт” Манжийн төрөөс Монголд хүчээр
гэсэн лоозонгийн доор төр улсаа дагуулсан “Гадаад монголын төрийг
тэгшлэн засах хөдөлгөөнд нэгдэж засах явдлын яамны хууль зүйлийн
1992 онд ардчилсан Үндсэн хуулийг бичиг” хэмээх олон зарлиг хуулийг
батлан гаргаснаар Монгол түмний монголчуудад тулган “үг дуугүй”
тэрхүү дээдлэн шүтэх ёсон үндсээрээ гүйцэтгүүлж байсныг хууль дээдлэх
өөрчлөгдөв. ёсон хэмээн үзвэл харалган санаа
болох буй заа. “Бухын хүзүү бүдүүн
Тэрхүү дээдлэх ёс нь удирдагчийг,
боловч буулган дор, хүний хүзүү бүдүүн
засаг төр баригчдыг бус, харин
боловч хуулийн доор” гэсэн сэтгэлгээ
төр хийгээд иргэний нийгмийн аль
үүнээс үүдэлтэй байж ч мэднэ.
алиных нь оршин тогтнолын үндсийг
бэхжүүлсэн гол хууль Монгол Улсын Хууль дээдлэх үзэл Баруун
Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс Европод XVIII зуунд хэмжээгүй эрхт
төлөвшиж эхэлсэн буй. Яагаад ийм хаант ёсны эсрэг тэмцлийн нэг лоозон
болсон тухайд олон учир шалтгаан буй. болон гарч ирсэн байна. Тухайлбал,
засаг төрийн бүх эрх мэдлийг хаан
2. Хууль дээдлэх ёсны учир
ганцаар атгаж, дур зоргын шийдвэр
Эзэн Чингис “Бүх улсын доторх гарган дарангуйлдаг ёсыг халж, “засаг
өмчийг хувааж, заргыг шийтгэж төрийг үндсэн хуулийн хязгаарлалтад
түүнийгээ хөх дэвтэрт бичигтүн.5 оруулахын төлөө” тэмцэл ХVIII-XIX
Надтай зөвлөж, Шигихутугийн шийтгээд зуунд эх газрын орнуудад өрнөж улмаар
цагаан цаасан дээр хөх бичиг бичиж ялсан түүхтэй.8
дэвтэрлэснийг ургийн урагт хүртэл үүрд
Тэр цагаас хууль тогтооход ард
хэн ч бүү өөрчил” гэж нэгэнтээ зарлиг
түмний шууд ба шууд бус (төлөөлүүлэн)
буулгасан байдаг.6
оролцоо, үүний тул бүх нийтийн санал
Тэр зарлиг Их Монголыг (тулгар асуулга (референдум), сонгууль,
төрийг) төдийгүй эзэнт гүрнийг парламент, эрх мэдэл хуваарилах
(империйг) дагуулсан аж.7 Үүнээс зарчим мэтийг санаачлан бүтээжээ.
улбаалан хууль дагаж шийтгүүлэх ёсон Үүний үр дүнд хууль, зарлигийг нэгэн их
нэвтэрч, түүхийн нугачаанд янз янзын тушаалтан зоргоор гаргаж хүссэнээрээ
өнгөөр хувьсан өөрчлөгдсөн гэх түүхэн хүчлэн дагуулахыг хязгаарлан, засаг
5
Улсын дээд заргач Их хаантай зөвлөн шийдэж, төрийн салаадын харилцан хяналт
бичиж дэвтэрлэсэн нь өөрчлөгдөшгүйн учир өнөөгийн
ойлголтоор хэвшүүлсэн (заншлын) хууль болж байсан тэнцэл тогтоож, иргэний нийгмийн
гэх үндэстэй. -Б.Ч. хяналт, хязгаарлалтад оруулж,
6
“Монголын нууц товчоо”, дөрөв дэх хэвлэл, редактор түүнийгээ Үндсэн хууль (“конституция”)
Ш.Гаадамба, 1990 он, 203-р зүйл (Чингисийн зарлиг
хийгээд түүний Шигихутугтай зөвлөж шийтгэсэн хэргийн гэх төрийн гол хуулиар бэхжүүлж авсан
данс хараа нь орчин цагийн хэллэгээр бол “прецендент” аж. Анхны бичмэл үндсэн хууль нь 1787
буюу хэвшүүлсэн заншлын хууль болж байсан бололтой
байдаг. - Б.Ч.)
онд АНУ-д гарч дараа нь бусад улс
7
Чингисийн зарлигуудыг нэгтгэсэн “Их засгийн хууль”-
оронд дэлгэрчээ.
ийг монгол хийгээд түүний эзэмшилд орсон орны Ингэснээр хууль бол дур зоргын
дэвсгэр даяар удтал дагаж мөрдөж байсан гэж түүхэнд
олонтаа өгүүлдэг. Энэ тухай “Монгол Улсын түүх”, дэд буюу нэг удирдагчийн санаа зоригийн
боть, МУШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн, 2003 он, 102-р тал,
“Богд Чингис хааны Их засаг хууль”, МУИС, 1995 он, 14 8
“Общее административное право”, Мюнхен Брюль,
дэх тал. Серия Р, Том 4, 2000 г., сс.26-29.

10
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

бус харин төр, нийгмийн хөгжлийн тохируулбал зохих алив харилцааг
жам ёсыг тусган тухайн улсын Үндсэн элдэв дэд акт, заавраар биш хуулиар
хуульд нийцэн бодит чанарыг олж буюу хууль тогтоомжийн актаар
эхэлсэн байна. Хуулийн ийм утга чанар зохицуулах;
нь түүнийг дээдлэх ёсыг нийтээрээ • Аливаа хууль нь Үндсэн хуульд,
баримтлахад хүргэжээ. Энэ нь угтаа эрх зүйн бусад (дэд) бүх акт нь хуульд
дур зоргын хандлагыг хууль ёсоор нийцсэн буюу захирагдмал байх;
халсан хэрэг болсон юм.
• Хүний жам ёсны эрх, эрх чөлөө,
Францын эрдэмтэн Жан-Луи хууль зүйн тэгш байдлыг хүлээн
Бержель: “Эрх зүй бол байгаа хууль зөвшөөрч хуулиар бэхжүүлэн хангах;
нь, харин хууль нь ямар байх ёстой
• Үндсэн хууль болон түүнд
вэ? гэдэг нь эрх зүйн гүн ухаан болно”9
нийцсэн хууль тогтоомжийн аливаа
гэж өгүүлжээ. Үүнийг ургуулан бодоход
актыг Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт бүх
зоргоор томьёолсон “болох, болохгүй”
нийтээр хүчин төгөлдөр дагаж мөрдөх;
заалт зааврыг бус, зүй зохисыг үзэж,
жам ёсыг тусган боловсруулсан бодит • Парламент нь Үндсэн хуулиа,
хуулийг дээдлэн хүндлэх нь гарцаагүй гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийн
мэт. Үүнийг л хууль дээдлэх, хууль байгууллага нь Үндсэн хууль ба бусад
хүлээн зөвшөөрөгдөхгүйн үндэс хэмээн хуулийг гуйвалтгүй биелүүлэх, зөв
үзэж болно. Ийм чанарын хуулийг төр, хэрэглэх;
иргэний нийгмийн бүх байгууллага, • Хууль зөрчсөн гэм буруутай хэн
албан тушаалтан, хувь хүн нийтээр боловч (олон улсын нийтээр хүлээн
хүндэтгэн сахиж, нийгмийн бүх хэм зөвшөөрсөн хэм хэмжээ, зарчим,
хэмжээнээс дээгүүр тавьж сахин Монгол Улсын гэрээгээр дипломат эрх
биелүүлэх нөхцөл бүрэлдэнэ. ямба, дархан эрх эдлэхээс бусад) хууль
Хуулийн бодит чанарыг дүүрэн зүйн зохих хариуцлага хүлээх;
хангасан байх нь төр хийгээд түүний • Хүний эрх, эрх чөлөө нь шударга,
хууль тогтоогчдоос ард түмнийхээ өмнө алагчлалгүй шүүхээр хамгаалагдсан
хүлээсэн гол хариуцлага юм. Түүний байх;
гол шалгуур, алсын (дээд) хязгаар нь • Үндсэн хууль зөрчсөнийг
Үндсэн хууль мөн билээ. Үндсэн хууль нотолсон Үндсэн хуулийн цэцийн
жам ёсны байх, түүнийгээ бусад хууль шийдвэр, ердийн хууль зөрчсөнийг
батлан гаргах хийгээд гүйцэтгэлийг тогтоосон бусад шүүхийн шийдвэр
нь хангах, хэрэглэхдээ нарийн чанд хүчин төгөлдөрт тооцсон өдрөөс
баримтлах нь ардчилсан эрх зүйт эхлэн холбогдох бүх этгээдэд заавал
төр байгаагийн гол илрэл мөн гэдгийг биелүүлэх хүчинтэй байх, хууль
нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг билээ. зүйн үндэстэй бол түүнийг албадан
Ардчиллын үнэт зүйлүүдийг биелүүлэх;
бэхжүүлсэн Монгол Улсын Үндсэн • Шударга ёс, зүй ёсны хийгээд
хуульд төрийн үйл ажиллагааны нэг нийгмийн бусад хэм хэмжээ Үндсэн
үндсэн зарчим нь “Хууль дээдлэх хуулийн хүрээнд багтсан байх зэрэг гол
ёс”10 мөн гэж заажээ. Хууль дээдлэх шинж бүрдсэн байвал хууль дээдлэх ёс
ёс нь өөрийн бодит агуулга, хэмжээ хэрэгжиж байгаа нь тэр.
хязгаартай. Бидний ойлгож байгаагаар: Түүнийг ойролцоо бусад ойлголт,
• Эрх зүйн хэм хэмжээгээр зарчмаас ялгах нь бас чухал. “Хууль
дээдлэх”, “хууль сахин биелүүлэх”,
9
Жан-Луи Бержель, “Общая теория права”, Перевод с
французского, М., 2001 г. “хууль ёсны байх” (”Верховенство
10
Монгол Улсын Үндсэн хууль, 1992 он, 1 дүгээр зүйлийн закона”, “соблюдение закона”,
2 дахь хэсэг.

11
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

“законность”) гэсэн орос үг хэллэгээр бусдын оршихуй, мөн чанарт ашиг
дамжиж Монголын эрх зүйд хэдий тустай хэмээн уг зүйлд итгэн үнэлж,
нь нэвтэрсэн ойлголт зарчмууд бий. түүний хүчин чадалд бишрэх, хайрлах,
МУИС-ийн ХЗС-ийн багш, докторант хүндэтгэх байдлаар хандах төдийгүй
Х.Тэмүүжин эдгээр зарчмыг “... манай энэ хандлага нь уг хүний дотоодод
зарим хуульч, судлаачид ... давхардсан өөрийн хүлээн зөвшөөрсөн уг зүйлтэй
буюу нэг утгатай үзэгдэл тул өөр өөр зөрчилдөхөөс эмээх сэтгэцээр
хэлбэрээр томьёолох шаардлагагүй дэмжигдсэн ёс суртахуун, сэтгэл зүйн
гэж үзэх явдал байгааг” тэмдэглээд нөлөөллийг агуулсан байдаг”12 гэснийг
“... хоорондох ялгаа заагийг нь дэмжиж болох. Энэ бүх шаардлагын
гаргахыг хичээнгүйлэн зорьж” хүлээн манлайд нь Үндсэн хууль “заларч”
зөвшөөрөхүйц оновчтой санаа, түүнийг “мэдэгтүн”, “сахигтун” гэсэн
дүгнэлтүүд дэвшүүлэн илэрхийлжээ.11 уриа буюу зарлиглал “цуурайтаж”
Миний бодоход (Би ч гэсэн “самуураад” байгаа шүү дээ. Иймд, хууль дээдлэхэд
хаа нэгэнтээ хольж хутгасан байж тавигдах бүх шаардлагуудыг ойлгож,
магадгүй л дээ?) эдгээр ойлголт “хууль” тууштай хангаж амьдруулахад Үндсэн
гэсэн язгуур нэгтэйгээрээ “төрөлхийн” хуулийг дээдлэн шүтэх ёс хууль
холбоотой ч гэсэн тус тусын агуулга, зүйн хийгээд үзэл баримтлалын гол
“үүрэгтэй” бөгөөд түүнийг нь ялгахгүй суурь болно. Монгол Улсын өмнөх
бол “хууль дээдлэх” ёсны онцгой Ерөнхийлөгч нар “Сайн төрийн
чанарыг олж харахгүйд хүрэх бус уу. толгойд хууль, муу төрийн толгойд
Утгачилбал: “Хууль ёс”-ны байх гэдэг удирдагч” (Н.Багабанди); “Үндсэн
нь хууль ба түүнд үндэслэсэн эрх зүйн хууль бол ... Монгол төрийн үзэл
бусад алив актыг холбогдох бүх этгээд баримтлалын тулгуур баримт бичиг
нэг мөр ойлгож, биелүүлэх, хэрэглэх мөн”13 (П.Очирбат) гэж хэлцгээснийг онч
зарчмыг; “хууль сахин биелүүлэх” үг хэмээн ишлэх нь зүйн хэрэг болов уу.
гэж бүх нийтээс “хууль хэрэгжүүлэх” 3. Үндсэн хуулиа дээдлэн
үйл ажиллагааны нийтээр хэрэглэдэг шүтэхийн учир:
нэг гол шаардлага арга замыг
Хууль дээдлэх зарчмын суурь нь
илэрхийлдэг. Тэгвэл “хууль дээдлэх”
Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх ёс
нь тэр бүхнээс өндөр дээд түвшний
гэж болно. Энэ бол ямар нэгэн мухар
үнэлэмж бүхий түгээмэл зарчим мөн.
сүсгийн тухай таамаглаж байгаа хэрэг
Энэ нь энгийн хэлбэл, элдэв актыг үл
огтхон ч биш билээ. Харин оршин буй
оролцуулан зөвхөн хуулийг эрх зүйн
улс нийгэмд бодитойгоор үйлчилж буй
болон нийгмийн бусад хэм хэмжээнээс
эрхэм дээд үзэл санаа, зарчмын тухай
дээгүүрт тавьж ухамсарласан дотоод
асуудал юм. Үндсэн хуулийг дээдлэн
итгэлийн үндсэн дээр нийтээр, юуны
шүтэх нь хууль дээдлэх ёсны суурь
өмнө засаг төр өөрөө сахин биелүүлэх,
хэмээн тооцоход наанадаж хоёр гол
хэрэглэх, хамгаалах ёсыг хэлж, ойлгож
шалгуур буюу учир шалтгаан байна.
байна. Төрийн үйл ажиллагааны
Үндсэн хуулийн зарчим болгосны учир Юуны өмнө Монголын нийгмийн
шалтгаан энэ буюу. улс төр, эдийн засаг, нийгэмшил, соёл
оюуны үндсүүдийн шинэчлэгдсэн нь,
Хууль дээдлэх үзэл эцсийн дүнд
нөгөөтэйгүүр уул шинэтгэлийг дагалдан
эрх зүйн ухамсар, түүгээр дэмжигдсэн
ёс суртахууны үнэлэмж мөн гэвэл 12
Х.Тэмүүжин, “Jus frast буюу Ёст үг”, УБ., 2004 он, 19
ойлгоход илүү дөхөмтэй болов уу. дэх тал.
“Мэдээж дээдлэх гэдэг нь үзэгдэл 13
Н.Багабанди, “Би Монгол төрийн толгойд хууль байхыг
хүсч байна”, “Өдрийн сонин”, 2004.01.02, №1(1504);
өөрөө тухайн субьект өөрийн болон П.Очирбат, “БНМАУ-ын АИХ-ын 1992.10.07-ны өдрийн
11
Х.Тэмүүжин, “Jus frast буюу Ёст үг”, УБ., 2004 он, 17-20 II хуралдаанд тавьсан илтгэл” (“Алдаж болохгүй агшин”,
дахь тал.. УБ., 1997 он, 254 дэх тал)..

12
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

төр нийгмийн оршин, бэхжихэд Үндсэн хүргэсэн хоёр дахь шалтгаан гэвэл
хуулийн гүйцэтгэх үүрэг, ач холбогдол Үндсэн хуулийн нийгэм, эрх зүйн чиг
эрс өөрчлөгдөж, өссөн нэмэгдсэнээс үүрэг юм. Тухайлбал:
шалтгаалав. Нэгдүгээрт, Үндсэн хууль
Монголын нийгмийн байгууллын нийгмийн улс төрийн харилцааны
үндэс шинэчлэгдсэн тухайд гэвэл: үндсийг бэхжүүлж, хамгаална.14
• Нийгэм бүхэлдээ нэг төрлийн Хураангуйлбал, төр, ард түмний бүрэн
өмч, эдийн засгийн тогтолцоо, эрхт байдал, нийгэмд хүний эзлэх
нийгэмшлийн нэгэн төрлийн бүтцэд байрыг тодорхойлж төр ба нам, улс
үндэслэж байснаас өмч, аж ахуйн төр-нийгмийн бүлэглэлүүд засгийн
олон янзын төрөл хэлбэр, хэвшил, өөр салаадын хоорондын харилцааны
өөрийн сонирхол бүхий бүлэг давхраанд үндсэн зарчмууд, төрийн байгуулал,
суурилсан шинэ тогтолцоонд шилжиж байгууламж, нутгийн удирдлагын
орсон. Өөрөөр хэлбэл, Монголын ардчилсан тогтолцоог бэхжүүлэн
нийгмийн байгуулалтын эдийн засаг, хамгаалах явдал энэ чиг үүрэгт
нийгэмшлийн суурь үндсээрээ хамаарна. Ер нь нийгмийн улс төрийн
шинэчлэгдэж эхэлсэн; хүчнүүдийн харьцааг оновчтой
тодорхойлж бэхжүүлсэн бол тэр нь
• Нэг нам дангаар ноёрхсон
бодит үндсэн хууль болно. Энэ тухайд
тоталитари дэглэмтэй улс төрийн
Германы социалист Ф.Лассаль (1825-
тогтолцооноос хүний эрх, эрх чөлөөг
1864) “... бичмэл үндсэн хууль нь
хүлээн зөвшөөрч хамгаалсан,
нийгмийн хүчнүүдийн бодит харьцааг
парламентат ёсны харилцаанд
яв цав илэрхийлэх аваас бат бөх, ач
үндэслэсэн ардчилсан дэглэмтэй, олон
холбогдолтой байна”15 гэсэн санааг
намт улс төрийн тогтолцоонд шилжсэн;
дэвшүүлсэн байдаг.
• Нийтийн засаг буюу эрх мэдэл,
Хоёрдугаарт, Үндсэн хуулийн
удирдах, удирдуулах (үйлчлэх,
эдийн засгийн чиг үүрэг нь Монголын
үйлчлүүлэх) ёсны үүднээс нийгмийг
нийгмийн эдийн засгийн харилцааны
засаг төр, иргэний нийгэм гэж хуваан
үндсийг хуульчлан бэхжүүлж,
үзэх болсон;
хамгаалахад оршино:
• Засаг төр буюу хууль тогтоох,
• уг харилцааны суурь болсон
гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдлийн тогтолцоо
өмчийн бүх төрөл, хэлбэрийг хүлээн
нь ард түмнээс эх үндсээ авч “тэдний
зөвшөөрч, өмчлөгчийн эрхийг
ашиг сонирхлын нэгдэл, оршихуй” нь
хамгаалах;
болох иргэний нийгэмд үйлчлэх болсон,
өөрөөр хэлбэл, иргэний нийгмээ • аж ахуйн (эдийн засгийн) олон
захиргааддаг тогтолцооноос түүнд хэвшилд тулгуурласан зах зээлийн
үйлчилдэг ардчилсан тогтолцоонд харилцааг бэхжүүлэх;
шилжсэн; • эдийн засагт төрийн оролцоог
• Ард түмэн нэг үзэл суртлын хязгаарлан чиглэлийг нь тогтоох;
хүлээснээс нийтээр хөндийрч олон • төрийн өмч, байгаль, түүний
ургалч үзлийг нийгмийн оюун санааны баялгийг хамгаалах, зохистой ашиглах,
үндэс болгосон зэргийг хэлж болно.
Шинэ Үндсэн хуулиар Монгол Улс Энэ талаар 2004.01.12-нд “Өдрийн сонин”-ны
14

сурвалжлагчийн тавьсан асуултанд миний утсаар
оршин хөгжихүйн эдгээр жам ёсны өгсөн хариуг мөнөөх сурвалжлагч бүсгүй товчхон
үндсийг зангидаж бэхжүүлсэнд түүнийг өөрийнхөөрөө найруулснаас утга гажигтай болсныг
дашрамд залруулав (“Өдрийн сонин”, 2003.01.13-ны
нийтээр дээдлэн шүтэх ёс төлөвших дугаарт үзнэ үү).
болсны нэгэн шалтгаан оршино; 15
Б.А.Страшун нар, “Конституционное (государственное)
право зарубежных стран”, Том1, Часть общая, Из-во
• Дээдлэн шүтэхийн зайлшгүйд БЕК, М., 1993 г. номоос дам ишлэв.

13
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

нөхөн сэргээх харилцааны үндсийг өөрсдийгөө үл зөвшөөрсөн хүмүүс
тодорхойлон зохицуулах нь энэхүү чиг болохоор Францын харьцуулсан эрх
үүргийн гол агуулга болно. зүйн дэлхийд нэрд гарсан эрдэмтэн
Эдгээр үндэслэл Монгол Улсын агсан Рене Давидын бичсэнийг иш
Үндсэн хуулийн 5-7 дугаар зүйл, 16 татахад илүүдэхгүй байхаа. Тэрээр
дугаар зүйлийн 2, 3, 4 дэх хэсэг, 25 нийтлэг эрх зүйн (common law) хэм
дугаар зүйлийн 7, 8 дахь хэсэг болон 38 хэмжээ, бусад хуультай АНУ-ын Үндсэн
дугаар зүйлийн 2-4 дэх хэсэгт тусгалаа хуулийг харьцуулан үзээд “Холбооны
олсон байна. хуулиудын дотор Үндсэн хууль, өөрөөр
хэлбэл АНУ-ын Үндсэн хууль онцгой
Гуравдугаарт, Үндсэн хуулийн
байр эзэлнэ ... . Тэр бол нийгмийн
нийгэмшлийн чиг үүрэг нэн олон
чухамхүү тулгуурыг нь тодорхойлсон
талтай юм. Түүний агуулга нь ард
үндсэн хууль”16 гэхчлэн юутай ч хууль
түмний засаг төрийн үндэс байх
мөнийг нотлон өгүүлжээ.
бүрэн эрхийг хүлээн зөвшөөрөхийн
зэрэгцээ хүний нийгэм соёлын эрх, Чухамхүү нийгмийн бүх
эрх чөлөөг бататгаж, түүнийг хангах харилцааны үндсүүдийг бэхжүүлэн
баталгаа, нийтийн үйлчилгээ, нийгмийн оршин хөгжих суурийг хамгаалдаг
хамгааллын талаарх засаг төрийн тэрхүү онцгой чанарт нь түүний хууль
байгууллагын үндсэн үүргийг тогтоон зүйн чиг үүрэг төвлөрдөг бөгөөд энэ нь
бэхжүүлэхэд оршино. Энэ нь Үндсэн дараах байдлаар илэрнэ. Тухайлбал,
хуулийн 3 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг, Үндсэн хууль нь:
16 дугаар зүйлийн 2, 4-8, 11, 15 дахь • Төрийн хууль тогтоомжийн бүх
хэсэг, 25 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн акт (үндсэн хуульчилсан болон ердийн
7 дахь заалт, 38 дугаар зүйлийн 2 дахь материаллаг хийгээд процессын хууль,
хэсгийн 2, 7 дахь заалт, 55 дугаар УИХ-ын тогтоол, хөтөлбөр зэрэг);
зүйлийн 1 дэх хэсэг, 62 дугаар зүйлийн • Хуулийн бүх дэд акт
1 дэх хэсэг зэрэг бусад зүйлд тусгалаа (Ерөнхийлөгчийн зарлиг, Засгийн
олж томьёологдсон байгаа. Гэхдээ энэ газрын тогтоол, сайд, агентлагийн
бүхэн зөвхөн үг үсгэндээ биш хуулийн дарга, бүх шатны засаг дарга нарын
үзэл баримтлалд агуулагдана. тушаал, захирамж зэрэг);
Дөрөвдүгээрт, Үндсэн хуулийн • Монгол Улс Үндсэн хуульдаа
“хууль зүйн чиг үүрэг” гэж чихэнд харшилсан олон улсын гэрээг дагаж
бараг хоногшоогүй томьёолол байдаг. мөрдөхгүй гэж Үндсэн хуулийн 10 дугаар
“Үндсэн хууль бол хууль биш” гэж зүйлийн 4-т заасан ёсоор Монгол Улсын
манай зарим улс төрч маргадгийг үзвэл олон улсын бүх гэрээ;
энэ нь шинжлэх ухааны зохих тайлбар
• Нутгийн өөрөө удирдах
нотолгоо хэрэгтэй бололтой.
байгууллага, төрийн бус байгууллага,
Нэрт шог зохиолч, АИХ-ын хувийн хэвшлийн үйлдвэр, албан
депутат агсан Ж.Барамсай эрдмийн газрын захиргааны бүх акт;
зэрэг горилсон зохиолын хэлбэрдлийг
• Аливаа байгууллага, албан
шоглон бичихдээ “Үхэр” диссертацийн
тушаалтан, иргэний өдөр тутмын
дүгнэлт болгон “Үхэр бол амьтан мөн,
үйл ажиллагаа тус тус Үндсэн хуульд
амьтан амьтандаа бүр амьд амьтан
нийцсэн байх ёстой.
мөн” гэж бичсэн шиг “Үндсэн хууль
бол хууль мөн, хууль хуульдаа бүр гол Өөрөөр хэлбэл, энэ бүхний хууль
хууль мөн”гэж хэлүүштэй. зүйн үндэс суурь нь Үндсэн хууль бөгөөд
Монголчууд бид үнэнийг гаднаас 16
Рене Давид, Камилла Жоффре-Спинози,“Основные
л олж “бэлэнчлэх” гээд байдаг, правовые системы современности”, “Международные
отношения”, М., 1990 г., с. 397, 399.

14
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

“Үндсэн хуульд хууль, зарлиг, төрийн ёсоор тогтсон хэл соёлын нийтлэг
байгууллагын бусад шийдвэр, нийт хийгээд улс төр, эдийн засгийн язгуур
байгууллага, иргэний үйл ажиллагаа ашиг сонирхол бүхий биеэ даасан
бүрнээ нийцсэн байвал зохино” үндэстэн, иргэний нийгмийн цогц
гэж ...Үндсэн хуулийн сүүлийн зүйлд мөн. Энэ хувьдаа нэгдмэл нэг туйлын
тунхаглан зааснаас асуудал тодорхой хүслэнтэй байдаг.
билээ. Үндсэн хууль бол хууль зүйн 4. Үндсэн хуульд ард түмний
хамгийн дээд хүчин чадалтай акт гэдэг туйлын хүслэнг тодорхойлсон нь
нь өгүүлэн буй чиг үүрэгтэй холбоотой.
Грек гаралтай “IDEAL” гэдэг үг
Тавдугаарт, бас нэгэн ээдрээтэй, монголоор “хүслэн”, “туйлын зорилго”,
маргаантай боловч бодитоор илэрч “орь хүслэн”, “эрмэлзэл”, “өв тэгш зүйл”,
буй чиг үүрэг бий. Энэ бол төрийн “туйл” гэсэнтэй дүйх аж. Энэ үг алив хүн,
үзэл суртал буюу ард түмний туйлын хамт олон, нийгмийн амьдрал, тэмцлийн
“хүслэн” (идеал) гэж байх уу, үгүй эрхэм дээд зорилго, нийтээр сүсэглэн
юу? гэдэгтэй холбоотой. “Идеология” тэмүүлэх чин эрмэлзэл гэх утгыг
гэдгийг монголчууд үзэл суртал, илэрхийлнэ. Гадаад хэлний тайлбар
“идеал” гэдгийг туйлын зорилго гэж тольд “төгс байдал”, үйл ажиллагаанд
хэлж, ойлгож иржээ. Энэ хос ойлголтыг тэмүүлэх “дээд зорилго” гэх утгаар
тайлбарлахыг азнаад нэг намын буюу тайлжээ. Энэ сүүлчийн утгаар үзвэл:17
коммунист үзэл суртлын ноёрхлоос Монголын ард түмний туйлын хүслэн
татгалзан (олон) ургалч үзлийг хүлээн нь буюу эрхэм дээд зорилго тэмүүлэл
зөвшөөрсөн нөхцөлд Монголын ард нь чухам юу юм бэ? Үүнийг хэн, хаанаас
түмнийг нэгэн зүгт нийтээр тэмүүлэхэд юугаар, хэрхэн тодорхойлдог вэ? гэдэг
хөтлөн дагуулах үзэл байх ёстой юу? бодит шалгууртай ойлголт юм. Өмнөх
Эцсийн дүнд бидний урагшлахад дэглэмийн үед нэг нам ноёрхсоны
уриалан дуудах туйлын хүслэн (ideal) учир монгол түмний хэтийн зорилгыг
байна уу үгүй юу гэдэг утгаар энэ тодорхойлж байв. Тэр нь “коммунизмын
асуудлыг авч үзье. гэрэлт ирээдүй” билээ. Гэтэл өдгөө
Улс төрийн плюрализм буюу ургалч өөр өөрийн үзэл бодолтой (либераль,
үзэл гэдэг бол хүмүүс, нийгэмшлийн радикал, консерватив баруун, зүүн,
бүлгүүд өөрсдийн итгэл үнэмшилтэй социалист, коммунист төв үзэл гэх
байж, түүнийгээ чөлөөтэй илэрхийлж зэрэг), улс төрийн өвөрмөц сонирхол
хамгаалахыг хүлээн зөвшөөрсөн бүхий олон нам байгаа учир ганц нам
ардчилсан ёсны нэгэн үндсэн шинж ард түмнийг бүхэлд нь төлөөлөн хүн
мөн. Гэвч иргэний нийгмийг бүрдүүлж амыг нийтэд нь алсын алсад дагуулах
буй бүх ард түмнийг нэгтгэж нэгэн боломжгүй юм. Түүнчлэн хүн бүр шүтэх,
бүхэл болохуйц оюун санаа, хүсэл зориг, эс шүтэх эрх чөлөөтэй, өөр өөр шашин
ашиг сонирхлын хүчин зүйл байхгүй оршин буй учир нэг нь бүгдийг дагуулах
бол тэр ард түмэн зүг бүр зүтгэсэн чадваргүй. Эл нөхцөлд Монголын
хэсэг бусаг бүлэглэл болон хувирах ард түмний язгуур ашиг сонирхлыг
магадлал бий. Ард түмний язгуур ашиг чухамхүү төрийн гол баримт бичгээр
сонирхолд үндэслэсэн эрхэм зорилгыг хуульчлан томьёолж, дагуулахаас
илэрхийлсэн оюун санааны сэтгэл зүйн өөр зам одоогоор нээгдээгүй гэж
хүчин зүйлсийг бид туйлын хүслэн гэж хэлж болно. Аль нэг ердийн хуулиар
үзэж байгаа юм. Монголын ард түмэн ч үүнийг орлуулах боломжгүй билээ.
бол улс орныхоо өнө удаан оршин Иймээс өгүүлэн буй туйлын хүслэнг
тогтнолын төлөө гэх сэтгэл оюунд тодорхойлон хуульчлах үүргийг
нэгдсэн, бүрэн эрхт тусгаар улсын
нийгэмшлийн үндэс бөгөөд түүхэн 17
Ц.Дамдинсүрэн, А.Лувсандэндэв, “Орос-Монгол толь”,
1982 он, 182 дахь тал.

15
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

чухамхүү Үндсэн хууль гүйцэтгэж нөлөөлөх үндсэн дээр өөрсөддөө
байгаа юм. үйлчлүүлдэг тийм ардчилсан тогтолцоо
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн бүхий нийгэмшлийн зохион байгуулалт
оршилд манай ард түмний туйлын болгож, байр суурийг нь эзлүүлэн
хүслэнг дараах томьёоллоор хөгжүүлэх ойлголт, зарчим байсангүй.
илэрхийлэн бататгажээ. Үүнд: Зөвхөн засаг төр л ард түмнийг
удирдан захирч төр, нийгмийн төлөө
“Монголын ард түмэн бид:
ажиллуулдаг гэсэн үзэл зарчмаар
- Улсынхаа тусгаар тогтнол, иргэний нийгэмд хандаж ирсэн байна.
бүрэн эрхт байдлыг бататган Энэ хандлагаас ангижран иргэний
бэхжүүлж, нийгэм нь засаг төрийн байгууллагын эх
- Хүний эрх, эрх чөлөө, шударга үүсвэр байж, үйл ажиллагаанд хяналт
ёс, үндэснийхээ эв нэгдлийг тавьж, түүнийг өөрсөддөө үйлчилдэг
эрхэмлэн дээдэлж, “зарц” болгож чадсан тийм ардчилсан
-Төрт ёс, түүх, соёлынхоо цогц тогтолцоо болгон төлөвшүүлж
уламжлалыг нандигнан өвлөж, бэхжүүлэхийг л “цогцлуулан хөгжүүлэх”
гэсэн томьёоллоор ард түмэн эрхэм
- Хүн төрөлхтөний соёл
зорилгоо болгожээ. “Засгийн бүх эрх
иргэншлийн ололтыг хүндэтгэн
ард түмний мэдэлд байна” гэсэн Үндсэн
үзэж, эх орондоо хүмүүнлэг, иргэний
хуулийн 3 дугаар зүйлийн үндэслэл
ардчилсан нийгэм цогцлуулан
бол зөвхөн сонгох ёсыг хэлж байгаа нь
хөгжүүлэхийг эрхэм зорилго
бус, засаг төр ИАН-д үйлчилнэ гэсэн
болгоно. Үүний учир Монгол Улсын
зарчмыг тусган илэрхийлжээ гэж болно.
Үндсэн хуулийг даяар олноо зарлан
тунхаглаж байна.” гэсэн байдаг. ИАН ба засаг төр хоёрын
хоорондын харилцааны язгуур зарчмын
Ард түмний нэрийн доор
үүднээс авч үзвэл:
тунхагласан эдгээр үндэслэл өөр
өөрийн өргөн агуулга, гүн утга бүхий - Парламент (гишүүд) нь ард
дээд эрмэлзэл тул тус тусын нухацтай түмнээс бүрэн эрх (мандат) авч гараад
тайлбар шаардана. Тэдгээрээс хүмүүс тэднийг эргэн захирч давамгайлж
олон янзаар төсөөлөөд байна уу даа байх бус, харин төрийн мэргэшсэн
гэж ажиглагддаг иргэний нийгмийн аппаратын болзошгүй дарамтаас нийт
талаарх заалтын учрыг цухас дурдья. иргэний нийтлэг ашиг сонирхлыг хууль
журамд тусган хамгаалж хянаж байх;
“Иргэний ардчилсан нийгэм”
(ИАН) гэдгийн тухайд бол Үндсэн - Гүйцэтгэх (захиргааны) төв, орон
хуульд түүнийг “байгуулах” тухай нутаг, салбар хүрээний байгууллага,
биш, “төлөвшүүлэн хөгжүүлэх”-ийг аппарат нь хуулийг биелүүлэн, төрөөс
эрхэм зорилго болгон тунхагласан үзүүлэх нийтийн үйлчилгээ, нийгмийн
байна. Гэтэл энэ үндэслэлд (халамж, хангамж) хамгааллыг зохих
“социализм байгуулна” гэдгийн урьдын ёсоор зохион байгуулж хүн амд үйлчлэх;
загварчилсан сэтгэлгээгээр хандаж - Шүүх эрх мэдлийн байгууллагууд
Монгол оронд өдгөө ИАН байгуулж нь шударга ёс, эрх зүйн үндсэн
байгаа мэтээр ярих, бичих нь улиг дээр гүйцэтгэх болон хууль тогтоох
болжээ. байгууллагын үйл ажиллагаанд хяналт
Иргэний нийгэм бол амьдралын тавьж, хүний эрх, эрх чөлөө, хууль
гүнд байсаар ирсэн төр, нийгмийн зөв ёсны ашиг сонирхлыг засаг төрийн
оршихуйн үндэс аж. Гэтэл өмнөх үед дур зоргын ажиллагаа, “хуульд
түүнийг жинхэнэ утгаар нь тухайлбал, дуулгаваргүй этгээд”-ийн халдлагаас
засаг төрийг төрүүлэн гаргаад хянаж хамгаалах гэхчлэн иргэний нийгэмдээ
хүчин зүтгэх жам ёсны үүрэгтэй. Үүнийг
16
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

ардчилсан Үндсэн хуульт байгуулал тунхаглах, лоозондох нь хагас алхам.
иш үндэс болгоно. Засаг захиргааны Харин гүйцэд алхах буюу бодит үр дүнд
түшмэл, мэргэжлийн хянан шалгагч, хүргэхийн тулд ихээхэн хүчин чармайлт
цагдаа, шүүгч хэн боловч “би хүмүүсийг шаардана.
захирч байна” гэж ойлгож ихэмсэг, Шинэ Үндсэн хуулийг дагаж
дээрэлхүү, “цэвдэг хүйтэн” хандах мөрдсөн 10 гаруйхан жилийн хугацаанд
биш, харин “тэдэнд үйлчилж, тусалж Монгол орон улс төрийн ардчилсан
байна” гэж өгөөмрөөр сэтгэж дадахыг, тогтолцоо, зах зээлийн эдийн засгийн
өөрөөр хэлбэл урьдын захиргаадалтын харилцаанд шилжсэн нь үнэнхүү
арга барилаа үндсээр нь эргүүлэн том амжилт мөн. Үүгээрээ бахархаж
энэрэнгүйжүүлэх буюу хүмүүнлэгжүүлэх болно, гэлээ ч сэтгэл цадаж, санаа
нь төрийн албаны ёс зүй нийгмийн сагаж болохгүй. Бид чинь улс төр,
сэтгэл зүйн шинэтгэл болох ёстой. Үүнд эдийн засаг, нийгэм, соёл, оюуны
бас “хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан “өөрчлөлт, шинэчлэлт”-ийг эхэлж,
нийгэм” гэсний уг чанар оршино. гүнзгийрүүлэхдээ бүхнийг нэгэн их
Мэдээж хүн “хязгааргүй эрх чөлөөтэй” татах хүчинд зангидаж, тухайлбал,
гэж андуурч “балмадлан явах” бус. “Үндсэн хуулийн шинэтгэл” гэсэн
Харин Үндсэн хуулиар бататгасан: дээдлэх ёс зарчимд нийт ард түмний
1) Эрх, эрх чөлөөгөө “... үндэсний хүч анхаарлыг төвлөрүүлж зангидах
аюулгүй байдал, бусад хүний эрх, эрх замаар хийж гүйцэтгэсэн билүү, эсвэл
чөлөөг хохироож, нийгмийн хэв журмыг” хэсэг бусаг шийдвэр, төслөөр амжуулав
гажуудуулахгүйгээр эдэлж; уу гэвэл байдал арай өөрөөр ойлгогдож
2) “... шударга, хүнлэг ёсыг байгааг нуух юун.
эрхэмлэн ...” нийгэмд хүлээсэн Тоймолж үзэхэд хууль тогтоохоос
үндсэн хийгээд журамт үүргээ ёсчлон бусад хүрээнд төрийн гол хуулийнхаа
биелүүлэх18 нь мөн л Үндсэн хууль заалт, үзэл баримтлал,түүгээр
дээдлэн шүтэх ёс биелж байгаа нь тунхагласан ард түмний туйлын хүслэнг
болно. өргөн олонд тайлбарлан таниулах, улс
Иргэн хүний үүргийн тухай сая төрийн ажилтан төрийн болон орон
дурдсан үндэслэлүүд нь: нутгийн албан хаагчдад зааж сургах
талаар тухайлж хөтөлбөржүүлэн
“Хүн бүр эрх, эрх чөлөөгөө
нэгдсэн урт хугацааны ажил улс даяар
эдлэхдээ бусдын эрх чөлөөг эрх
зохиосонгүй юу даа гэж үзэхээр байна.
зүйн дагуу зөвшөөрөн хүндлэх, ёс
суртахууны шударга шаардлагыг Үндсэн хууль баталсны дараа
биелүүлэх, ардчилсан нийгэмд байдаг түүнийг хэрэгжүүлж эхлэх нэн анхны
хэв журам, бүх нийтийн сайн сайхан арга хэмжээг 1992 онд халаагаа өгөх
байдлыг хангах үүднээс хуульчлан нь тодорхой болоод байсан Улсын
тогтоосон зохих хязгаарлалтад л Бага Хурал, Засгийн газар төлөвлөн
захирагдана”19 гэсэн Хүний эрхийн баталж зарим эхлэл тавьсан. Түүнээс
түгээмэл тунхаглалын заалтад ч нийцэж уламжлан:
байгаа билээ. - Хуучин хуулиудыг үндсэнд нь
5. Үндсэн хуулийг дээдлэн шинэчилсэн;
сахих үзлийг төлөвшүүлэн - Нийгмийн шинэ харилцааг
бэхжүүлэх алхмууд тусгасан хууль олныг гаргасан;
Ёс зарчим, үзэл баримтлалыг - “Өөрчлөлт, шинэчлэлт”-ийн
зарим салбар үзэл баримтлал, цөөнгүй
18
Монгол Улсын Үндсэн хууль, 1992 он, 19 дүгээр зүйл. хөтөлбөр гаргасан;
Хүний эрхийн олон улсын гэрээ хэлэлцээрийн эмхтгэл,
19

НҮББШУСБ, УБ., 1993 он, 8 дахь тал.
- Үндсэн хуулийг 3 удаа хэвлэн

17
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

нийтэлсэн; Засаг даргад үнэгүй тараачих соёл,
- Судлаач багш нар зарим ном нүнжиг дутагдаа юу гэлтэй. Тэдэнд
зохиол санаачлан нийтлүүлсэн; зориулан аймгаас гаргасан ажлын
дэвтэрт юм уу, төвөөс гаргасан эмхтгэлд
- Хуульч бэлтгэхдээ зааж зөвлөж,
“Үндсэн хуулиас” гэсэн гарчгийн дор
судлуулж ирсэн;
ганц хоёрхон (Засаг даргын ба иргэний
- Жил бүр Үндсэн хуулийн өдрийг үүргийн тухай) зүйл, сайндаа л “Засаг
тэмдэглэх үеэр хэвлэл мэдээллийн захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний
хэрэгслээр ганц хоёр өдөр “сурталчилж” удирдлагын тухай” бүлгийг нийтэлсэн
заримдаа хурал цуглаан зохиож дадсан; байх жишээтэй.20
- Төв музейд 2001 оны 1 дүгээр Төрийн албанд хүмүүсийг
сард Үндсэн хуулийн булан нээж шалгаруулан шилж авах, улс төрийн
үзмэр дэлгэсэн (саяхан буулгачихсан ажилтан бэлтгэхэд энэ асуудлыг
харагдсан) гэх зэргээр түүгээд байвал тодорхой болзол, шалгуур болгож
нэрлэх ажил нэлээдгүй. анхаардаггүй байна. Үндсэн хуульд
Гэсэн хэдий ч өнгөрсөн 12 жилд үнэнч байх нь албан хаагчийг төрийн
Үндсэн хуулиа сурталчилж, түүнд хүн болгож буй ухамсрын гол хүчин
сурган хэвшүүлэх ажлыг баг хороо, айл зүйл, онцлох шалгуур, засаг төр нь
өрх хүртэлх улсын хэмжээний өргөн нэг бодлого журамтай ажиллахын
цартай, улирал жил дамнасан “урт” зайлшгүй нөхцөл мөн билээ. Энэ нь
хугацаатай, шахаж шаардаж, шалган төрийн хүн эрх зүйт төрдөө зүтгэх жам
дүгнэдэг эзэн шалгууртай тогтмол ажил ёсны шаардлагаас урган гарч буй хэрэг.
хараахан болгосонгүй алгуурлажээ Тиймээс ч манайд бол Үндсэн хуулийг
гэхэд хилсдэхгүй. гуйвалтгүй биелүүлэхээ тангарагладаг
Улс төр, эдийн засаг, нийгэмшлийн бөгөөд ардчилсан зарим орон иргэнийг
хүрээнд “Үндсэн хуулийн шинэтгэл” Төрийн албанд ороход нь Үндсэн хуульд
гэх хөтөлбөр бүхий мэргэжлийн үнэнч эсэхийг тусгайлан шалгадаг
удирдлага зохицуулалттай нэгдсэн арга хуультай байдаг.21
хэмжээ ийнхүү үгүйлэгдэж билээ. Үүнийг Манай улс төрч болон төрийн
харгалзан үзээд Улсын Ерөнхийлөгчөөс албанд горилогч зарим хүн энгийн
1996 онд дэвшүүлсэн санал болон байхдаа Үндсэн хуулиа сайтар
1997 онд өргөн мэдүүлсэн төслийг судлаагүй байж “зад муулчихаад”,
УИХ анхаарч хүлээн аваагүйгээр үл дараа нь түүнийг магтаж үндэслэл
барам харин ч сүрхий үгүйсгээд хэсэг заалтын нөмрөгт нь сонгууль,
бусаг арга хэмжээгээр орлуулсан шалгаруулалтад орж элдвийг амладаг.
нь хоорондоо зөрчилдөхөд хүрсэн Тэгээд ялангуут Үндсэн хуульдаа
үзэгдэнэ. үнэнч байхыг тангараглаж гарын үсэг
Төрийн ба нутгийн байгууллага, зурснаар эрх мэдэл олж авдаг. Тэгснээ
албан хаагчдыг Үндсэн хуулиар хангах, удалгүй өөрчлөх ухааны юм яриад,
тэднийг энэ талаар зохих хэмжээний ингэснээрээ бусдад зохисгүй нөлөөлөөд
мэдлэгтэй болгоход тухайлж явах нь бий. Энэ бол албаны хэлээр
анхаарсангүй. Бидний хэсэгчилсэн 20
“Багийн Засаг дарга нарын үйл ажиллагаанд холбогдох
судалгаанаас үзэхэд төв, орон нутгийн хууль тогтоомжийн эмхтгэл”, Засгийн газрын хэрэг
эрхлэх газар, УБ., 2002 гэсэн гарын авлага гаргасан нь
олонхи албан хаагч тэр дундаа өрх бүрд сайшаалтай. Гэвч “хууль тогтоомж”-д ордоггүй олон акт,
хүрдэг багийн засаг даргад, бас сумдын сайд нарын том том тушаал зааврыг оруулсан атлаа 70
зүйлтэй Үндсэн хуулиас зөвхөн 6 зүйлийг нийтэлжээ.
захиргааны сан хөмрөгт Үндсэн хууль Багийн засаг даргад чинь хүний эрх, эрх чөлөө, Монголын
байхгүй нь судлах бүү хэл “үзээгүй” төрийн байгуулалт, Үндсэн хуулийг сахин биелүүлэх
өдий хүрсэн нь цөөнгүй тохиолдов. тухай заалтууд хамаагүй гэж үү? ... гэмээр.- Б.Ч.
21
ХБНГУ-ын Бавари муж улсын “Үндсэн хуулийг
Үндсэн хуулийг хэвлэн баг, хорооныхоо хамгаалах тухай” хуулийн 3-р зүйлийн 1 дэх хэсэг.

18
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

өгүүлбэл, Үндсэн хуулийн нэр барьж заалт, ач холбогдол иргэд, төрийн
өргөмжлөгдөөд эрх тушаал эзэлмэгц албан хаагч, сурагч оюутан залууст
эргээд дайрч буй хэрэг, энгийнээр тайлбарлан таниулах, сургалт явуулах
хэлбэл “Амар байна уу гэсэн биш, гай агуулга бүхий “Үндсэн хуулийн албан,
болов” гэдэгтэй агаар нэгэн. Хуулийг албан бус сургалтын хөтөлбөр”-ийг
сайжруулах тухай нийтэд хандан ярьж Засгийн газрын хэмжээнд төлөвлөн
бололгүй яахав. Гэвч энэ нь иргэдийн санхүүжүүлж, тодорхой хугацааны
эрх болохоос, уг хуулийг биелүүлэхээ давтамжтайгаар явуулах;
тангараглаж, үүрэг хүлээсэн төрийн -Төрийн болон нутгийн удирдлагын
албан хаагчийн хашгирч явдаг үг байгууллагыг Үндсэн хуулиар хангаж,
бишсэн билээ. Юм бүхэн хэмжээ “төрийн хэрэг” хөтлөх журамд хүндэтгэл,
хязгаартайн нэг нь энэ. хариуцлагатай байр эзлүүлэх;
Үндсэн хуулийн нэрээр өөрчлөлт -Төрийн ба нутгийн албан хаагчдын
шинэчлэлтийн үйл явцыг албан “Үндсэн хууль” сургалт семинарыг жил
ёсоор нэгтгэн дүгнэж, алдаа оноог бүр сум, дүүргийн Засаг даргын болон
нягтлан тодорхойлсон төрийн дээд яам, агентлагийн шугамаар зохион
түвшний шийдвэр гарсангүй. Цэцийн явуулж, шалгаж дүгнэж байх;
шийдвэрийг Улсын Их Хурал ойшоон
-Үндсэн хуулийн өмнө андгай,
үзэхгүй алгуурладаг муу зуршил
тангараг өргөх ёс журмыг хянан үзэж,
сүүлийн 8 жилд мэр сэр үзэгдээд
нэр хүндийг нь дээшлүүлэхүйц хэлбэр
цаашдаа архагших янзтай.
журамд оруулах, ёс болгох хандлагаас
Хуулийн бус дээд сургуульд Үндсэн ангижрах;
хуулийн сургалт үгүйлэгдэж, заримд нь
-Төрийн шүтээний зан үйлийг
нэр төдий зүйл болж байгааг судалгаа
дэмжиж зөв хэвшүүлэх (сүлд залах,
харуулжээ. Өдгөө Соросын сангийн
төрийн туг, далбаа мандуулах тахих,
явуулсан бэлтгэл, туршилтын хөтөлбөр
Үндсэн хуулийн өмнө тангараг, андгай
хийгээд сурах бичгүүд 8-9 дүгээр ангид
өргөх, сүлд дуулал эгшиглүүлэх, УИХ-
Үндсэн хуулийн зарим сэдвийг орж буй
ын чуулган, нутгийн Хурлын хуралдаан
нь сайшаалтай боловч эргэж харууштай
эхлэхэд Үндсэн хуулийн өмнө
зүйл байна. Хэнтий аймгийн Өндөр
хүндэтгэлийн ёслол үйлдэх гэх зэрэг);
хаан дахь дунд сургуулиудын нийгмийн
ухааны багш нартай хийсэн уулзалт -Үндсэн хуулийг зөв тайлбарлах
ярилцлагаас үзэхэд аймагт Үндсэн замаар Цэцийн эрх, үүргийг үндсэн
хуулийн боловсролд санаа тавьдаг хуульчилсан актаар дэлгэрүүлэн
хүн нь цөөн тооны багш нар л байдаг тогтоож, түүний үйл ажиллагааны
бололтой. цар хүрээ, онолын түвшин, практик
үндэслэлийг дээшлүүлэх;
Энэ мэтийг болон бусад орны
жишгээс үзвэл Үндсэн хууль дээдлэх -Үндсэн хуулийг хүн амын янз
үзэл дадлыг нийт иргэн, төрийн бүрийн давхраанд зориулан уншиж
албан хаагч, улс төрчид, ялангуяа судлах, залж “тахих”-д дөхөмтэй хэлбэр
залуу үеийнхэнд итгэл үнэмшил, хэмжээгээр хэвлэн нийтлэх, болж өгвөл
дадал зуршил болон төлөвшүүлэхэд үнэгүй түгээх (Жишээ нь: Шинээр
зориуд анхаарал тавьж төрийн гэрлэгчдэд зориулан баринтаглан
бодлогын түвшинд зохих шийдвэр хэвлэж гэрлэх ёслолын ордонд тавьж
гарган хэрэгжүүлбэл ардчиллын үнэт түгээх нь “бөгжнөөс” яахин дутах билээ.
зүйлсүүдийг ард түмний хүртээл болгож Түүнтэй зүйрлэх ч аргагүй мэт.);
шинэтгэлийг гүнзгийрүүлэхэд чухал тус -Ном товхимол, гарын авлага
үзүүлнэ. Үүний тул: боловсруулах, энэ чиглэлээр эрдэм
- Үндсэн хуулийн агуулга, шинжилгээний чанарлаг ажлыг

19
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

хөхиүлэн дэмжих; хэсэг хуульчийн хамт Берлин дэх
-Аймаг, сум, багийн засаг Чөлөөт их сургуулийн Үндсэн хуулийн
захиргааны газруудыг Үндсэн хуулийн профессоруудтай уулзахдаа “Хүн бүр
мэдээллийн булан, сантай болгох, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх...
нийслэлд олон нийтэд зориулсан эрхтэй. Урлаг, шинжлэх ухаан, шинжлэл
“Танхим” бий болгож иргэдэд үйлчлэх судлал, багшлахуй нь чөлөөтэй.
зэргээр уг ажлыг шинэ хөдөлгөөнд Багшлах эрх чөлөө нь Үндсэн хуульд
оруулж эрчимжүүлэн тогтмолжуулах нь үнэнч байхаас чөлөөлөгдөхгүй”22 гэж
чухал. танай улсын Үндсэн хуульд заасан нь
ямар учир утгатай юм бэ? гэж асуулаа.
-Радио, телевизийн нэвтрүүлэгт
Тэд:
тайлбар, үзүүлбэрээс гадна Засгийн
газраас санхүүжүүлж өглөө, оройн -Үндсэн хууль төрийн гол хууль,
“уншлага” оруулах нь юуны буруу ХБНГУ-ын үндсэн хуулийн байгууллын
байхав. үндэс учир түүнийг гуйвуулсан дуу
хоолой их сургуулийн хананаас гарах
Зарчмын шийдэл шаардсан өөр
ёсгүй гэсэн утгатай гэхчлэн тайлбарлаж
нэг зүйл байна. Тухайлбал, Үндсэн
өгсөн билээ. Нээрээ л тиймдээ гэлтэй.
хуулийн байгууллыг сахин хамгаалж
Ард түмний дээдлэн шүтэж явах нэгэн
буй байдалд төрийн тусгай албаны
гол шүтээн байхгүйгээр үндэсний эв
хяналт тогтоох асуудлыг улс орны
нэгдэл, тусгаар улс оршин тогтноход
аюулгүй байдлыг хангах түвшинд авч
бэрхтэй юм.
үзэх нь төр, нийгмийн хөгжилд амин
чухал учир холбогдолтой болов уу. Тийм шүтээн бол солигдоод
байдаг удирдагч, гурван салаанд
Улсын Их Хурал өөрөө Үндсэн
хуваагдсан засаг төрийн дээд газрууд,
хуулиа, Засгийн газар, шүүх эрх
өөр өөр үзэлтэй намууд, янз янзын
мэдлийн байгууллагууд Үндсэн хууль,
номлол бүхий шашны аль нь ч биш,
түүнд нийцсэн хууль, олон улсын
гагцхүү Үндсэн хууль бөгөөд түүнийгээ
гэрээг ёсчлон биелүүлж хяналт
“бут аваад” байвал улс гүрэн хямарч
тавьж зөрчил гаргасанд хүлээлгэх
тогтворгүйтэх магадлал их. Иймд, гол
хариуцлагыг тодорхой болгох зэргийн
хуулиа нийтээр сүсэглэн дагуулахын тул
олон хэлбэрийн үр нөлөөтэй ажил
Үндсэн хуулийг тайлбарлан таниулах
зохиомоор. Ер нь ердийн хууль
хийгээд сургалт зохион явуулахад
зөрчсөний учир гэм буруутныг тогтоож
шинжлэх ухааны үнэн зөв хандлага
хариуцлага оногдуулдаг атал Үндсэн
онцгой чухал ач холбогдолтойг
хууль зөрчсөний учир энэ талаар чимээ
эрх зүйт төрийг төлөвшүүлсэн улс
ч гаралгүй өнгөрдөг хачирхалтай явдлыг
орнууд нотолсон аж.
халах цаг болсон буй заа. Чингэх нь
Монголын ард түмэнд хууль дээдлэх Коммунист үзэл, социализм
үзэл, дадал төлөвшүүлэхэд хамгийн үр бүхэлдээ мухардалд орсонтой уялдсан
нөлөөтэй байх билээ. гүнзгий хямрал хууль зүйн амьдрал,
эрх зүйн талаарх нийгмийн сэтгэл зүйг
Сахилга хариуцлага гэгч дээрээсээ
тойрч өнгөрөөгүй. Өөрөөр хэлбэл,
эхэлж тэндээс үлгэр жишээ, “цочрол”
хоёр зууны заагаар улс төр, эдийн
авдгийг төрт ёсны түүхэн уламжлал
засагт нүүрлэсэн хямрал нь хууль зүйн
харуулдаг байжээ. “Зэм ирвэл ахад, зуд
хямралыг дагуулсан билээ. Энэ нь эрх
ирвэл хуцанд” гэдэг нь талаар үг биш
зүйн социалист тогтолцоог ардчилсан
болов уу.
Доор дээргүй судалж, дээрээсээ 22
ХБНГУ-ын Үндсэн хууль, 1949 он, 5 дугаар зүйлийн 1,
3дахь хэсэг: “Every person shall have the right freely to ex-
үлгэр үзүүлэх нь: Миний бие бодон press … his opinions… . Arts and sciences, research and
бодон явсаар нэгэнтээ хэдэн багш, teaching shall be free. The freedom of teaching shall not
release any person from allegiance to the constitution”.

20
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

тогтолцоогоор шинэтгэн буйтай шууд шаардлага боломж” (УБ., 1998 он)
холбоотойг гүнээ ухаарах учиртай. хэмээх номын зарим санааг жишээ
Уул хямрал нь бас хууль хийгээд эрх болгон хэлж болно. Энэ номонд төрийн
зүйг үгүйсгэх, туйлшруулах (бүхнийг байгууллагуудын талаарх хуулиудыг
хуульчлах гэх) буюу эрх зүйн нигилизм, сайжруулахад хэрэг болохоор эгэл
абсолютизм хоёрыг үзэж, туулж жирийн санаанууд нилээд байгааг
өнгөрөөхөд хүргэсэн байна. үгүйсгээд яахав. Гэхдээ түүний
Нөгөөтэйгүүр хүмүүс ардчиллын хуудсанд Үндсэн хуулийг “Зээлдэх,
ачаар олж авсан итгэл үнэмшилтэй дуурайх, хуулбарлах оролдлогын нэгэн
байх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, том жишээ...”, “бусад улс гүрний Үндсэн
хэвлэн нийтлэх эрх чөлөөгөө хэрэг дээр хуулиас түүвэрлэн авч, ур дүй муутайхан
эдлэх болсноор хууль зүйн амьдралд шиг эвцэлдүүлэн зохиомжилсон ...”
олон түмний өгөх үнэлэмж ил тод
23
гэх зэргээр басамжлан гуйвуулж,
болжээ. үгүйсгэхийг оролдсон хийгээд
үндэслэл, заалтыг нь хазгай ухаарсан
Энэ үйл явцыг судалгааны
санаа цөөнгүй тохиолдоно. Хамгийн
зорилгоор ажиглахад Үндсэн хуулийн
хачирхалтай нь түүнийг зохиогч
утга санааг гуйвуулан “тайлбарлах”,
нь эхлээд Үндсэн хуулийг (төрийн
үгүйсгэх хандлага ч илэрдэг. Хууль
хэлбэрийн хувьд ерөнхийлөгчийн
дээдлэх, Үндсэн хууль дээдлэн шүтэх
засаг тогтоох, нам нь УИХ-ыг тараах,
гэдэг бол Монгол төр, иргэний нийгэм,
гишүүнийг эгүүлэн татах, гишүүн нь
ард түмнийг нэгдмэлээр авч үзсэн,
императив мандаттай байх24 гэх зэргээр
үндэсний эв нэгдэл, язгуур ашиг
хуучин зарчмыг эргүүлэн) өөрчлөх
сонирхол, туйлын зорилгын үүднээс
тухай хувийнхаа бодол санааг эхлээд
эрхэмлэсэн ойлголт бөгөөд харин
дугаарлан жагсаагаад25 түүнийгээ
зарим хүн зарим асуудлаар хувийн үзэл
“нотлох”-ын тулд элдэв хоёроор хэлжээ.
бодлоо илэрхийлэхийг хориглоно гэсэн
Хувьд бодогдсоноо нотлохыг биш харин
агуулгатай бишийг тэмдэглэх нь зүйтэй.
шинжлэн судлаад арга буюу хүрсэн
Үүний хамт учрыг үл ухан үгүйсгэх,
дүгнэлтийг санал болгох нь шинжлэх
зориуд гуйвуулах хандлага төслийг
ухааны арга зүйн гол шаардлага
хэлэлцэх үеэс эхэлж, өнөөг хүртэл
болов уу. Жагсаасан саналын ихэнх
цухалзсаар буй нь Үндсэн хуулийг
нь хууль зүй, жам ёсонд үл нийцэх,
дээдлэн шүтэх, сахин биелүүлэх
хуучнаа сэргээхийг эрмэлзсэнээс гадна
явдалтай зөрчилдөж байна. Тэр дундаа
уг хуулийн төслийг боловсруулахад
шинжлэх ухааны нэр барьж Үндсэн
оролцсон болон хэлэлцэн батлалцсан
хуулийг мушгин гуйвуулах хандлагаар
хууль тогтоогчдыг “боловсрол ч үгүй,
түүний зарим заалт, үндэслэлийг
туршлага ч үгүй” хүмүүс гэх өнгөөр
бүдүүлгээр дайрч үгүйсгэх явдал мэр
дургүйцлээ илэрхийлсэн мөрүүд уг
сэр үзэгддэгийг үзэл бодлоо чөлөөтэй
номонд орсон нь гайхалтай (“Зэмлэсэн”
илэрхийлэх эрхээ эдэлж буйн илрэл
өгүүлбэрүүдийг уншаад байхад
хэмээн хүндэтгэн үзэж болох хэдий ч
шинжлэх ухааны хандлагатай биш,
төрийн эрх зүйн онолын үүднээс
харин улс төрийн тодорхой бүлгийн
хүлээн зөвшөөрсөн мэт хүлцэнгүй
өмнөөс донгодож шийтгэх нь үү дээ
суух боломжгүй.
ШУА-ийн Философи, социологи, 23
ШУА-ийн Философи, социологи, эрх зүйн хүрээлэн,
“Монгол Улсын Төрийн байгууллагуудын чадавхи:
эрх зүйн хүрээлэнгээс гадны Ардчилсан засаглалыг төгөлдөржүүлэх шаардлага
байгууллагын санхүүжилтээр боломж”, УБ., 1998 он, 13, 14 дэх тал.
боловсруулж гаргасан “Монгол Улсын 24
“Сонгосон иргэд нь гишүүнийг эгүүлэн татах эрхээр
хангагдах” гэсэн нь императив мандаттай болгох гэсэн
төрийн байгууллагуудын чадавхи: утгатай.
Ардчилсан засаглалыг төгөлдөржүүлэх 25
Мөн тэнд, 24 дэх тал.

21
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

гэмээр өнгө аяс мэдрэгдээд байдгийг хууль мөн бөгөөд Монголчууд бид
хэлэх юун). Эрдэм шинжилгээний түүнийгээ баримтлан улс орноо
бүтээлээс гадна энгийн зарим ардчилсан хэмээн нотолж, хөтөлж
өгүүлэл, мэдээнд Үндсэн хуулийн үзэл яваа билээ. Ер нь бид Үндсэн хуулийг
баримтлалыг андуурч тайлбарласан нь дээдлэн шүтэх ёсыг эрхэмлэхдээ
бас бий. Цөөн баримтыг дурдвал: түүнийг төрийн тусгаар тогтнол, хүний
“Өөрийн болон гэр бүлийн эрх, эрх чөлөө, тэгш байдал, шударга
гишүүд, эцэг, эх, үр хүүхдийнхээ эсрэг ёсыг бататгасан ардчилсан төрийн
мэдүүлэг өгөхгүй байх эрхтэй” гэснийг гол хууль мөн, бүх хуулийн манлай,
“шүүмжлэх” нэрээр Үндсэн хуулийг манай нийгмийн суурь баримт бичиг
бүхэлд нь “хар бичээс”, “... хүний гэсэн үнэлэмжийг иш үндэс болгосноос
эрхийг хөсөрт хаясан харгис цааз” биш, бүхнээс төгөлдөр, мөнхөд
(“Нүгэл буян”, “Улаанбаатарын үдэш”, өөрчлөгдөшгүй хэмээн даваадуулж
1996 оны 6 дугаар сар, Д.Энхбат)” гэх хөөрөгдөөгүй. Нөгөөтэйгүүр түүнд
буюу засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн байгаа зарим бүдэг бүрхэг, мэргэжлийн
нэгжүүдийг нутаг дэвсгэрийн зарчмаар бус хүрээнд төдийлөн ойлгомжтой
нэг мөр болгон тогтоож, хотуудын биш үг хэллэг байдгийг далимдуулан
тухай жич заасны үл ажиглан “хотгүй бүхэлд нь үгүйсгэн “доош нь хийх”,
улс” (”ЗГМ” сонин, 1998 он, Цэвлээ), тэгснээрээ засаг төрийн хэлбэр,
Үндсэн хуулийн зохицуулах зүйл, тогтолцооны зарчмын өөр хувилбарыг
үүргийг дутуу төсөөлснөөс ч тэр үү “Хот оруулж ирэх, өнгөрөн төгссөн хуучныг
тохижуулалтын асуудал Үндсэн хуульд сэргээх оролдлогыг бид эсэргүүцэж
хасагдсан нь “ажил хэрэгт их бэрхшээл байгаагаа ил тод хэлэх нь зүйтэй.
учруулж байна” (“Үнэн” сонин, 1999 Үндсэн хуулийн бүрхэг мэт зарчмын
он, №127) гэх зэргээр гуйвуулсан, суурь үндэслэлүүдийн эргэлзээг тайлах
үгүйсгэсэн явдал үзэгдэнэ. арга зам нь шууд л Үндсэн хуулиа
дайрч давшлаад байх биш, Улсын Их
Энэ мэт нь Үндсэн хуулийн эрх
Хурлын, Ерөнхийлөгчийн, Засгийн
зүйн талаарх хувь хүний ухамсрын
газрын, Цэцийн, Шүүхийн, Засаг
түвшинтэй холбоотой байхаа.26 Гэхдээ
захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн,
энэ нь Үндсэн хууль хэлэлцэх, батлан
Нутгийн удирдлагын, Сонгуулийн зэрэг
гаргах явцад зарчмын зарим асуудлаар
“хуулиар тодорхойлно”, “зохицуулна”
өөр саналтай цөөнх болж үлдсэн улс
гэхчлэн өөрт нь бичсэн бөгөөд
төрийн зарим зүтгэлтний ялагдлаа
шинжлэх ухаанд “үндсэн хуульчилсан”
хүлээн зөвшөөрөхгүй байсаар үе үе
гэх хуулиуд, түүнчлэн бусад ердийн
цухалзуулдагтай ч холбоо, сүлбээтэй
хуулиар нарийвчлан тодруулах нь маш
нь мэдрэгддэг. Ийм хандлагыг хүний
чухал. Энэ бол жам ёс мөн. Чингээд хүч
эрхийн талаас нь хүндэтгэн үзэх хэдий
үл хүрэлцэх аваас гол хуулийнхаа үзэл
ч Үндсэн хуулийг дээдлэн шүтэх
баримтлалаас гажихгүй, улс төрийн
үндэсний нийтлэг язгуур ашиг
аль нэг нам, бүлгийн явцуу сонирхол,
сонирхлын үүднээс дэмжих аргагүй
албан тушаалын төлөөх шохоорхолд
юм.
автахгүйгээр онол-мэргэжлийн өндөр
Учир нь энэ бол Монголын төр, түвшинд боловсруулсан, ард түмний
нийгмийн суурийг бэхжүүлж нэгэнт олонхийн санаа бодол, олон намын
баталсан төрийн хүчин төгөлдөр гол зүй ёсны нийтлэг сонирхолд буюу
ашиг сонирхлын огтлолцолд тохирсон
26
Төрийн “эрх мэдэл хуваарилах зарчим”, “байнгын
парламент”, “императив мандат”, “мажоритари зарчим”, зайлшгүй нэмэлт тодруулалт хийж
“хараат бус шүүгч” гэх мэт хэлэхэд хялбар ч хэрэг дээрээ болох нь мэдээж. Харин эцсийн дүнд
эрх биш мэргэжил шаардах, оношлоход хялбар бус
ухагдахуунууд бий. Иймд мэргэжлийн бус хүмүүстэй
дордуулсан биш, сайжруулсан л байх
маргах нь илүүц мэт бодогдоно. –Б.Ч.

22
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

ёстой. Тэгэхдээ улс, улсын жишгийг хуулийг УИХ-ын гишүүдийн бараг
тусгана гэж тал тал руу савлаж дөрөвний нэгийн бүрэлдэхүүнтэй (20
болохгүй билээ. 2000 оны өөрчлөлтийг гишүүн) батлах29 болгож ардчиллын
хийхдээ парламентын хаант засагт27 нэг гол шинж гэгддэг “мажоритари”
Английн хийгээд холбооны улс болох зарчмыг үгүйсгэсэн, Засгийн газрын
хоёр танхимт парламенттай Германы бүрэлдэхүүний талаар Монгол Улсын
жишгийг харгалзсан гэж маргадаг. Тэгээд Ерөнхийлөгчийн саналыг үл хэрэгсэн
бас Америк маягаар Ерөнхийлөгчийн эцсийн дүнд нам шийдэх болсон, хүн
Бүгд Найрамдах Улс болно гэцгээх.28 үзэл бодол, хүсэл зоригоо хамгийн
Нэг улсад төрийн удирдлагын хоёр, чөлөөтэй илэрхийлэх арга болсон
гурван хэлбэрийг зэрэгцүүлэн хэрэглэж нууц санал хураалтыг Парламентын
болохгүй шүү дээ. Олонхиор шийдэж түвшинд хаалттай болгосон, Парламент
нэгэнт тогтсон, сонгосноо л туйлд нь байнга ажиллах (чуулах) хугацааг 1/3-
хүргэх хэрэгтэй болно. Гэтэл өөрсдийн ээр богиносгосон зэргийг даруйхан
сонирхолд нийцүүлэн өөрчлөх гэсэн эргэж харууштай. Иймд, дүгнэлтэд
тодорхой бүлгийн санаархал оршсоор ундууцах бус, улс орныхоо төлөө уян
буйн улмаас Үндсэн хуульд тэр бүр хатан, ухаалаг байх нь түүхийн өмнө
ил тод бус гэнэтийн цочмог, нэмэлт нэр бүтэн үлдэх төдийгүй, төрд зүтгэж
өөрчлөлт оруулсан явдал ч нэгэнтээ буйн утга учир оршино. Алдаж магадгүй,
тохиолдов. Одоо ч тийм эрмэлзэл байна засах нь зайлшгүй гэж нэмүүштэй. “Хүн
гэлцэх болсон нь сэжигтэй. 1996-2000 хэдий сайн ч хэлэхээс нааш санахгүй,
оны сонгуулийн бүрэн эрхийн хугацаанд цаас хэдий нимгэн ч чичихээс нааш
Парламентад суудалтай (олонхи цөөнх) салмарахгүй” гэдэг.
гурван намын бүлэг “үгсэн” Үндсэн Төрийн эрх мэдлийг засгийн
хуульд оруулсан “нэмэлт, өөрчлөлт”- гурван салаанд хуваарилах онолыг
ийг Цэцээс хүчингүй болгосон. Гэтэл үндэслэгч Монтескье “Парламент,
хэсэгхэн хугацааны дараа дахин Засгийн газар хоёрыг нийлүүлбэл
сэргээсэн нь дэндүү болхи санагдана. эрх чөлөөний тухай ярилтгүй,
Уг нэмэлт, өөрчлөлт “сайжруулсан” ... нэгэнт эрх чөлөөгүй нөхцөлд
бол ч яриад байх юм юу байх вэ, шударга шүүх оршихгүй”30 гэж бичсэн
магтах л хэрэг гарна. Гэтэл хүний буй. Түүний төрөлх эх орны Үндсэн
эрхийг хангах гол баталгаа, өөрөөр хуульд засгийн газрын гишүүний чиг
хэлбэл, засаг төрийн байгууллагын үүрэг нь парламентын мандаттай, улс
зүгээс хүний эрх зөрчихөөс сэргийлэх үндэсний хэмжээний ажил мэргэжлийн
гол үндэслэл болсон төрийн эрх төлөөлөх албан тушаалтай, төрийн
мэдэл хуваарилах зарчимд нийцэхгүй аливаа албаны болон мэргэшлийн
байгааг одоо хүлээн зөвшөөрөхөөс үйл ажиллагаатай хавсармал байж
аргагүй болжээ. Ялангуяа Парламент, болохгүй31 хэмээн тунхагласан байдгийг
Засгийн газар хоёрын бүрэлдэхүүнийг дурдахад илүүдэхгүй. Гэтэл энэ
“үнээ, тугал нийлүүлсний” адил хольж зарчимд сөрөг өөрчлөлтийг улс төрийн
хутгасан нь цөөн гишүүнтэй парламент, бусад олон нам, ард түмэнд урьдчилан
харьцангуй олон гишүүнтэй Засгийн
газар хоёрын харилцан хяналт тавьж, 29
Хэрэв ингэх л байсан юм бол тэр үлдсэн 50 гаруй
сөрөн зогсож, тэнцвэржих зарчимд гишүүнийг цалинжуулж, илүүдсэн юм бол сонгохын
хэрэг юун гэлтэй. Тэд бол урьдынх шиг тойрогт
үнэхээр харшилжээ. Түүний дээр ажиллах орон нутгийн байгууллагуудын ажлыг орлон
27
В.Е.Чиркин, “Конституционное право зарубежных хийх гэж сонгогдсон бус, чухамхүү хууль тогтоох албан
стран”, “Юрист”, М., 1997 г., с.142. тушаалтан, Улсын Их Хуралд байнга суух үүрэгтэй ард
түмний элч. – Б.Ч.
28
ШУА-ийн Философи, социологи, эрх зүйн хүрээлэн,
“Монгол Улсын Төрийн байгууллагуудын чадавхи:
30
Монгол Улсын шүүгчийн ном, 1998 он, 9 дэх талд иш
Ардчилсан засаглалыг төгөлдөржүүлэх шаардлага татсанаар авав.
боломж”, УБ., 1998 он, 24 дэх тал. 31
БНФУ-ын 1958 оны Үндсэн хууль, 23-р зүйл.

23
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

таниулж, санаа бодлыг нь авалгүйгээр Үндсэн хууль гацаасан биш, ард түмэн
гэнэт өөрчилсөн нь яав ч зөвтгөх шаардсан, “захиалсан”32 ч биш, төрийн
аргагүй. Түүнчлэн, уг өөрчлөлтийг Цэц томчуудын үзэл бодол, арга ухаан нь
нэгэнтээ хүчингүй болгосны дараа гацаасан хэрэг. Тэд огцорсон Ерөнхий
дахин тэр чигээр нь сэргээж, мөн л гэнэт сайдын оронд нэр дэвшүүлсэн хүнийг
баталснаа “нийгмийн захиалга” гэж Ерөнхийлөгч зөвшөөрсөнгүй, тийм
зарласан нь даанч үнэмшилгүй. Засаг байтал Улсын Их Хурал дахь олонхи
төр нь ард түмнээ залилан мэхэлж суудалтай нам (эвсэл) өөр хүнийг биш
болохгүй шүү дээ! Уул өөрчлөлтийн өмнөхөө л дахин дахин дэвшүүлэн,
төсөлд УИХ-ын гишүүдийн дийлэнх буцааснаас огцорсон Засгийн газар
олонхийн буюу 60 гаруй гишүүний гарын хэдэн сар “үүрэг гүйцэтгэгч”-ээр
үсгийг “зөвшөөрнө” гэж зуруулсныг ажилласныг “Үндсэн хуулийн гацаа”
чуулганы бус аргаар хууль батлуулсан гэдэг. Хэрэв намаас(эвслээс) нэр
буюу намаар далайлгаж ам тангаргийг дэвшүүлсэн хүнийг Ерөнхийлөгч
нь авсан гэхээс өөр дүгнэлт гарахгүй цаг тухайд дэмжсэн бол; Эвсэл
бөгөөд эл нөхцөлд үнэн хэрэгтээ гишүүд зөвшөөрөгдөхүйц өөр хүний нэрийг
үгээ хэлж, шүүн хэлэлцэх боломжтой тэр дор нь дэвшүүлсэн бол; хамгийн
байсан гэх үндэслэл олдомгүй. Дараа гол нь Засгийн газрыг огцруулахдаа
нь энэ чинь буруу байна шүү гэсэн Үндсэн хуулийн холбогдох заалтыг
Улсын Ерөнхийлөгчийн үндэслэл бүхий ёсчлон баримталсан бол “гацаа” гэх
хоригийг Улсын Их Хурал хэлэлцээд зохиомол шалтаг буюу санамсаргүй гай
хүлээж аваагүй, Цэцээс хянан үзэх тохиолдохгүй байсан билээ. Юу гэвэл
сэжүүр байсан ч “Үндсэн хууль бол тухайн тохиолдолд Засгийн газрыг
хууль биш”, “түүнд оруулсан нэмэлт, шууд л огцруулчих ёсгүй байсан. Харин
өөрчлөлт бол Үндсэн хууль” гээд тээг түүнд итгэл үзүүлэх эсэх талаар (“вотум
тавьж амыг нь тагласан. Үндсэн хуульд доверия”) УИХ-ын тогтоолын төсөл
зөвхөн хуулиар нэмэлт, өөрчлөлт оруулж санал хураах, эсхүл Ерөнхий
оруулдаг Монголын парламентын сайдыг огцруулах үндэслэл байгаа
уламжилсан заншил, бусад орны хууль эсэхийн талаар Үндсэн хуулийн цэцэд
зүйн жишгийг ч хайхарсангүй. Эрх зүйн хандаж дүгнэлт гаргуулах зэрэг бусад
ямар нэг актын нэр өгөлгүй “нэмэлт заалтыг33 хэрэглэх учиртай, боломжтой
өөрчлөлт” гээд л гаргачихсан. Цэргийн байв. Хэрэв итгэл үзүүлэх эсэх талаар
газрын зурагт “Нэргүй өндөрлөг” гэдэг санал хураахад, оролцсон гишүүдийн
шиг л битүүлэг. Хэрэв зохих журмаар олонхи нь “итгэл үзүүлэхгүй” гэвэл
боловсруулж, ард түмний болон улс Засгийн газар огцрох нь гарцаагүй болж,
төрийн хүчнүүдийн санаа бодлыг энэ тухай хууль гаргах л үлдэж байгаа
сонсож харгалзан тусгаж, хуулиа гаргаж нь мэдээж болно. Чингэвээс Засгийн
ёс төртэйгээр хүчин төгөлдөр болгосон газрын залгамжлах бүрэлдэхүүнийг
аваас дараа нь тийм “хүчинтэй” гэх нь яаралтай товлосны дараа хуучнаа
зөв л дөө. Үдийн завсарлагыг эс тооцвол “огцруулсугай” гэж шийдвэрлээд шинэ
2-3-хан цагт “маналзуулсан” нэргүй бүрэлдэхүүнээ ёстой л “бариа зөрөөн
актыг сар, жилээр боловсруулж 6 сар дээр” томилж болохсон билээ. Үндсэн
дамжуулан хэлэлцэж, баталсны хойно хуульд ийм заалт байтал түүнийг
1 сарын дараа хүчин төгөлдөр болгон хэрэгсээгүйг мэдлэг дадлага дутсан
мөрдсөн Үндсэн хуультай адилтгана гэлтэй биш дээ. Юутай ч гэсэн энэ
гэдэг арай дэндсэн шалтаг.
Гэнэтийн энэ өөрчлөлтөө “төрийг
32
“Зууны мэдээ” сонин, 2000.09.13, №292 (559).
33
Монгол Улсын Үндсэн хууль, 1992 он, 33 дугаар
гацаанаас гаргасан” мэргэн арга зүйлийн 1 дэх хэсгийн 2 дахь заалт; 43 дугаар зүйлийн
мэтээр тайлбарлацгаадаг. Үнэндээ бол 1-4 дэх хэсэг; 66 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсгийн 3, 4 дэх
заалт.

24
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

асуудлыг Үндсэн хуулиа дээдлэх байсныг судлаачид тэмдэглэжээ.34
эрх зүйн ухамсрын үндсэн дээр Үүнийг тэр цагт хууль дээдлэн төр
шийдвэрлэхийн оронд зоргоор хандах барих нэгэн арга болгосон гэж болно.
арга барилд автсаныг харуулжээ. Ийм 6. Үндсэн хуулийг дээдлэн
асуудлыг цаашдаа нарийн журамлана шүтэх нийгэм-сэтгэл зүйн үндэс
гэвэл Үндсэн хуульдаа огт халдахгүйгээр
Монгол Улсын Үндсэн хууль бол
УИХ, Засгийн газрын хуулинд
ард түмний сонголт, хамтын бүтээл мөн.
төдийгүй, Улсын Их Хурлын чуулганы
Өөрөөр хэлбэл, түүнийг төрийн (ордны)
дэгэд л холбогдох журмыг нэмээд
эргэлтийн аргаар гэнэт батлаагүй.
оруулчихадл болох шүү дээ. Гэтэл
Түүнийг боловсруулж баталсан үйл
маргааш яахыгаа сайтар товлоогүйгээр
явцын голыг тоймловол:
Засгийн газраа огцруулсны улмаас
шинэ бүрэлдэхүүнийг томилох ажил -Үндсэн хуулийн төсөл
бүтэлгүйтэн ужгирсны бурууг Үндсэн боловсруулах ажлыг төрийн хийгээд улс
хуульд түлхэцгээн, “улс төрийн төрийн олон намын төлөөлөгч оролцсон
хариуцлагаас мултарч”, түүнийгээ улсын комисс зохион байгуулж, хянаж
“алтан боломж”-ийг алдалгүй ашигласан чиглүүлсэн;
гавьяа мэт дөвийлгөж ярьсаар ирсэн. -Монгол төрийн хуримтлуулсан
Парламент, Засгийн газар хоёрын туршлага, бусад орны жишиг болон
бүрэлдэхүүнийг хольж, улмаар нам, ардчилсан хөдөлгөөний явцаар
төрийн ажил үйлсийг хутгах үндсийг бэлтгэгдсэн үзэл баримтлалд
тавьсан, мажоритари зарчмыг суурилсан;
үгүйсгэсэн, парламентын тасралтгүй, -Энэ бүх үе шатны ажилд
байнгын ажиллагааг сулруулсан зэргийн Монголынхоо хууль зүй, түүх, улс төр,
өөрчлөлтийн сөрөг тал нь өдгөө нэлээд эдийн засаг, хэл шинжлэл, урлаг утга
мэдрэгдэж байгаа бололтой. “Газрын зохиол, гадаад харилцааны болон
ойр, гайны бага дээр нь” гэдэгчлэн бусад мэргэшлийн цөөнгүй эрдэмтэн,
засаж залруулаасай, дахин ийм юм бүү мэргэжилтнийг янз бүрийн үүрэгтэйгээр
тохиолдог гэж л залбирахаас өөр яах татан оролцуулсан;
билээ. -Ард түмэн 3 сар хэлэлцсэнийг
Парламент хууль тогтоохдоо нэгтгэн дүгнэж, зарчмын маргаантай
Үндсэн хуулиа ягштал баримтлах нь асуудлыг тэдний олонхийн саналыг эш
эрх зүйт төрийн эрхэм шинж болохоор үндэс болгон шийдвэрлэсэн;
энэ нь бас Улс Их Хурлын эрхэм -Ардын Их Хурлын депутат,
гишүүдийн хууль зүйн болон ёс зүйн нийт аймаг, сумын эрх баригчдын 6
үүрэг, хариуцлагын гол шалгуур газар бүсчлэн хийсэн зөвлөгөөнөөр
болно. Сахилга, хариуцлага дээрээс урьдчилан хэлэлцүүлж санаа бодлыг
эхэлж, доош үлгэрлэдэг, хууль журам нь авсан;
нь дээдэст хатуу, доодост нигүүлсэнгүй -НҮБ-ын Хууль зүйн комиссын
байх нь төрт ёсны эрхэм чанар, нэгэн шинжээчидтэй болон 1991 оны 9 дүгээр
зүйл урлаг гэж үздэг тийм уламжлал сард Улаанбаатарт зохиосон “Монгол
ч бий. Их дээр үеэс нэхэн үзвэл Улс ардчилалд шилжихэд шинэ
суут богд Чингис хаан “ажил үүргээ Үндсэн хуулийн гүйцэтгэх үүрэг, байр
биелүүлж чадахгүй, хууль зөрчсөн” суурь” сэдэвт Олон улсын бага хуралд
ноёд, жанжингуудыг хатуугаар зэмлэн оролцсон 10 гаруй орны эрдэмтэд,олон
цээрлүүлэх зарлиг буулгаж мөрдүүлж
34
Гарольд Лэмб, “Дэлхийн эзэн Чингис хаан” (Harold Lam-
b,“Genghis Khan: The Emperor of All Men”), Цуврал-10,
Төр засгийн ҮААЭГ-ын хэвлэх үйлдвэр, УБ., 2003 он,
168-169 дэх тал.

25
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

улсын байгууллагуудын төлөөлөгч Энэ нь түүний ихэд хураангуйлсан зарим
нартай төслөөр санал солилцож, санаа томьёоллыг Үндсэн хуульчилсан
бодлыг нь тандсан зэргээр нягтлан болон ердийн хуулиар үзэл зарчмыг
боловсруулсан. нь гуйвуулахгүйгээр нарийвчлан
Төслийг боловсруулах дунд тодруулах шаардлагыг огт үгүйсгэхгүйг
болон эцсийн шатанд Монгол Улсын өмнө дурдсан. Тийм ч шаардлага бий.
Бага Хурал (1, 2 дугаар хэлэлцүүлгийг Монгол Улсын хууль тогтоох,
нэмээд) 4 удаа, Ардын Их Хурлын 420 гүйцэтгэх дээд байгууллагууд Үндсэн
гаруй депутат 70 шахам хоног 2 удаа хуулиа дээдлэн шүтэх ёсыг “дээр,
хэлэлцэж, 1992 оны 1 дүгээр сарын дооргүй”, “хот, хөдөөгүй” нийтээр
13-ны өдрийн өглөөнөөс цэг, таслалыг хэвшүүлэхэд онцгой анхаарал тавьж,
хүртэл хэлж, үг бүрийг дуудан уншуулж бүх талаас нь онц анхааралтай
сонсоод 1-ээс бусад нь санал нэгтэй хандаж, энэ үйлсийг байнга чиглүүлж
баталсан төрийн гол хууль мөн билээ. байх нь төрт ёс, хууль дээдлэх ёсны
П.Очирбат төрийн тэргүүн, Үндсэн анхдагч шаардлага мөн болов уу
хуулийн төсөл боловсруулах ажлыг хэмээн үзнэ. Чингис хаан “Засаг хууль”-
зохион байгуулах комиссын даргын ийн хамгаалагчаар өөрийн ууган
хувиар “Монгол Улсын их цаазын35 хүү Цагаадайг томилж, биелэлтийг
төслийг ард нийтээр хэлэлцүүлсэн нь ноёдын чуулганаар жил бүр
дүн, шинэ төслийн тухай” Ардын Их хэлэлцүүлдэг байсан гэдэг.37 “Засаг
Хурлын 2 дугаар хуралдаанд 1992 оны хууль”-ийн заалт гэсэн түүвэрт “Засаг
10 дугаар сарын 7-ны өдөр тавьсан хуулийн биелэлтэд хяналт тавьж
илтгэлдээ: “Монгол Улсын их цаазын байхыг хүү Цагаадайдаа тэрээр зарлиг
тухай төсөл бол Монгол Улсын оюуны болгосон байна”38 гэснээс үзэхүл энэ
чадавхийг бүхэлд нь дайчилсан хамгаалалтыг “амаар” биш хуулиар
Монголын хөдөлмөрчид, эрдэмтэн, бэхжүүлсэн байжээ. Хэдийгээр
мэргэжилтэн, та бидний хамтын бүтээл” нийгэм, төрийн, хуулийн мөн чанар
гэж тэмдэглэсэн36 юм. “танигдашгүй болтлоо” өөрчлөгдөн
Шинэ Үндсэн хууль нь бүтээн хувьссан ч хууль дээдлэх төрт ёсны
туурвигдсан эш үндэс, арга замын уламжлалаа сэргээж буй шинэ цаг үед
хувьд “социалист орнуудын үндэсний ухамсар, сэтгэл зүйн хувьд өв
зохицуулсан бодлого”, “нэг үзэл суртал” уламжлалын учиг бийг энэ мэтээс харж
нэрийн доор Зөвлөлт маягийг даган ухамсарлаж болно.
дуурайсан (түүнд захирагдсан) өмнөх Өдгөө Үндсэн хуулиа дээдлэн
хуулиас ялгаатай бөгөөд манай ард сахих үйлсийг Монгол Улсын Их Хурал
түмний өөрсдийн бие даасан бүтээл хянан чиглүүлж, биелэлтийг зохион
гэх бүрэн үндэстэйг дээрх баримтууд байгуулж хангах үүргийг Засгийн газрын
нотолно. Энэхүү “төрөлх” чанараараа тэргүүн хариуцаж, зөрчил гажуудлаас
Монгол Улсын Үндсэн хууль бол манай хамгаалах үйлсийг Үндсэн хуулийн цэц
ард түмэн нийтээрээ дээдлэн шүтэж, эрхэлж байгаа нь дам утгаараа түүхэн
ёсчлон сахих нийгэм, сэтгэл зүйн гүн уламжлалтай төстэй бус уу.
үндэстэй байна. Иймд, түүнийг үеэс -Яагаад Улсын Их Хурал хянан
үед залгамжлан дээдэлж хэвшүүлвээс чиглүүлнэ гэсэн хэмээвээс: “Хууль,
нэгэн зүйл үндэсний бахархал болно. Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн
биелэлтийг хянан шалгах” явдлыг
35
Үндсэн хуулийн төслийг Ардын Их Хуралд ийм нэртэй
өргөн мэдүүлсэн бөгөөд түүнийг тус Их Хурал хэлэлцэн 37
Эзэн богд Чингисийн “Их засаг”, МУИС-ийн ХЗДС, УБ.,
өөрчилсөн юм (П.Очирбат, “Алдаж болохгүй агшин”, УБ., 1997 он, 31 дэх тал.
1997 он, 254 дэх тал). 38
Эрэнджен Хара-Даван, “Сод жанжин Чингис хаан,
36
П.Очирбат, “Алдаж болохгүй агшин”, УБ., 1997 он, 259 түүний үлдээсэн өв”,“Мон судар” хэвлэлийн газар, УБ.,
дэх тал. 2003 он, 175 дахь тал.

26
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

Үндсэн хуулийн 25 дугаар зүйлийн 1 Хууль дээдлэх ёсон бол засаг
дүгээр хэсгийн 8-д Улсын Их Хурлын төр барих урлаг, хүн зон амар жимэр
онцгой бүрэн эрхийн нэг болгон амьдрахуйн арга юм. “Чингис хааны од
заасныг; гялалзаж тэр хүмүүс тушаал зарлигийг
-Яагаад Засгийн газрын тэргүүн дагах болсноор хатуу тогтоосон засаг
биелэлтийг хариуцна гэж хэлэв гэвэл: ёсын39 тусламжаар тэрээр хүмүүсийг
“Ерөнхий сайд Засгийн газрыг удирдан захирах болов” гэснийг
удирдаж,төрийн хууль биелүүлэх санахад илүүдэхгүй. Чингисийн билэг
ажлыг Улсын Их Хурлын өмнө сургаалд “хатуу чанд, яв цав байдалтай
хариуцна” гэж Үндсэн хуулийн 41 бол хамаг улс бат бэх болой”40 гэж бий.
дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасныг; Энэ бүхнээс үүдэн төр барьж, түмэнд
-Яагаад Цэц хамгаална гэвэл үйлчлэх урлагт суралцахад Үндсэн
“Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц хууль судлал, тэр дундаа түүхэн
бол Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хийгээд харьцуулсан судлалыг
хяналт тавих, түүний заалтыг зөрчсөн хөгжүүлэн түшиглэх шаардлага
тухай дүгнэлт гаргах, маргааныг өссөөр буйг харгалзан нэгийг бодох
хянан шийдвэрлэх бүрэн эрх бүхий цаг болжээ гэдгийг эцэст нь онцлон
байгууллага, Үндсэн хуулийг чандлан тэмдэглэхийг хүсч байна.
сахиулах баталгаа мөн” гэж Үндсэн
хуулийн 64 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэгт 2006 он
заасныг тус тус эш үндэс болгов.

---o0o---

39
Хууль гэсэн утга юм.-Б.Ч.
40
Эрэнджен Хара-Даван, “Сод жанжин Чингис хаан,
түүний үлдээсэн өв”,“Мон судар” хэвлэлийн газар, УБ.,
2003 он, 266-267 дахь тал.

27
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

МОНГОЛ УЛСЫН ЭРХ ЗҮЙН ШИНЭТГЭЛ: ШҮҮХИЙН
ШИНЭТГЭЛИЙН ХЭРЭГЖИЛТ, 1ҮР ДҮН,
ЦААШДЫН АСУУДАЛ

БНХАУ-ын Ардын их сургуулийн Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн Эрдэм
докторант Б.Энх-Амгалан шинжилгээний ажилтан Ж.Алтансүх

1990 оноос хойших Монгол
1
төлөвшүүлэх шаардлага хэвээр байв.
Улсын эрх зүйн шинэтгэлийн хөгжлийн Иймээс эрх зүйн шинэтгэлийн зорилго,
асуудлыг шинэ Үндсэн хууль батлагдах зарчим, арга зүйн үндсийг нарийвчлан
хүртэл үе /1990-1992/, эрх зүйн тодорхойлж, хэрэгжүүлэх арга
шинэтгэлийн хөтөлбөр батлагдах хэмжээний чиглэл, төлөвлөгөө тогтоох
хүртэл үе /1992-1998/, өнөө үе /1998 зорилгоор Эрх зүйн шинэтгэлийн
оноос хойш/ хэмээн үечлэн авч үздэг. Хөтөлбөрийг 1998 онд боловсруулсан2
1992 оны шинэ Үндсэн хууль, түүний ба “Монгол Улсын хууль тогтоомжийг
үзэл баримтлалд нийцсэн ардчилсан 2000 он хүртэл боловсронгуй болгох
нийгэм, зах зээлийн эдийн засгийн эрх үндсэн чиглэл”, “Монгол Улсын эрх зүйн
зүйн үндэс бүрэлдэж эхэлсэн боловч шинэтгэлийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх
эрх зүйн шинэтгэлийг үргэлжлүүлэх, арга хэмжээний төлөвлөгөө”-г хамтад
хууль тогтоомжийг боловсронгуй нь баталжээ.3
болгох, нийгэмд шинээр үүсч буй 1998 оны Эрх зүйн шинэтгэлийн
харилцааг хуульчлан зохицуулах, хөтөлбөрт эрх зүйн шинэтгэлийн
тэдгээрийг олон улсын жишиг, загварт зорилго, зарчим, арга зүйн үндсийг
нийцүүлэх, хуулийг дээдлэх, хүндэтгэн тодорхойлж, түүнийг хэрэгжүүлэх 7
хэрэгжүүлэх нийгмийн ухамсрыг үндсэн чиглэлийн нийт 56 зорилтот
арга хэмжээг төлөвлөсөн. Эрх зүйн
1
Энэхүү илтгэл нь ХЗДХЯ-ны захиалгаар, ГОУХАН /
GIZ/-ийн “Эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийн эрх зүйн
шинэтгэлийн зорилго нь тус улсад
орчинг баталгаажуулах төсөл” –ийн дэмжлэгтэйгээр хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм
мэргэжилтэн, судлаач, олон нийтийн оролцоог хангах цогцлуулан хөгжүүлэх зорилгыг
хандлага баримтлан гүйцэтгэсэн “Эрх зүйн шинэтгэлийн
бодлогын баримт бичиг боловсруулахад дэмжлэг үзүүлэх хэрэгжүүлэх үүднээс Үндсэн хуульд
нь” сэдэвт судалгааны эхний шатны тайланд суурилсан тунхагласан зарчим, үзэл санааны
болно. Судалгааны тайланг эцэслэх, редакцийн хяналт
хийх үе шат үргэлжилж байна. Тус илтгэлийг 2016
оны 7 дугаар сарын 27-ны өдөр зохион байгуулагдсан
2
“Монгол Улсын эрх зүйн шинэтгэлийн хөтөлбөрийн
“Солонгос-Монгол Улсын эрх зүйн өөрчлөлт шинэчлэл, хяналт шинжилгээ, үнэлгээ” Тайлан, /УБ: 2003/, 7.
түүний үнэлэлт дүгнэлт, цаашдын чиг хандлага” сэдэвт 3
“Хөтөлбөр, үндсэн чиглэл, төлөвлөгөө батлах тухай”
олон улсын эрдэм шинжилгээний хуралд хэлэлцүүлсэн. УИХ-ын 1998 оны 18 дугаар тогтоолоор баталсан.

28
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

дагуу төрийн бүх шатны байгууллага, “Эрх зүйн шинэтгэлийн бодлогын
албан тушаалтнаас хэрэгжүүлэх баримт бичиг боловсруулахад
үйл ажиллагааны үндсэн чиглэлийг дэмжлэг үзүүлэх нь” сэдэвт
тодорхойлж, улс төр, нийгэм, эдийн судалгааны тухай
засгийн хөгжил дэвшлийг хангах эрх Энэхүү судалгаагаар, Хууль зүй,
зүйн үндэс, таатай орчинг бүрдүүлэхэд дотоод хэргийн яамнаас ирүүлсэн
оршино гэж тус хөтөлбөрт заасан юм. судалгааны захиалгад тусгасан асуудал5
Эрх зүйн шинэтгэлийн хөтөлбөр -ыг судалж эрх зүйн шинэтгэлийн
1998 онд батлагдсанаас хойш 18 жил бодлогын баримт бичиг боловсруулахад
өнгөрсөн. 2008 он хүртэл Эрх зүйн дэмжлэг үзүүлэх хүрээнд, Эрх зүйн
шинэтгэлийн Хөтөлбөр, түүнд тусгагдсан шинэтгэлийн хөтөлбөрийн 2008 оноос
арга хэмжээний хэрэгжилт, үр дүнгийн хойших хэрэгжилтийг дүгнэн, зарим
талаар өмнө нь тусгайлсан судалгаа, хүрээний эрх зүйн шинэтгэлийн үр
үнэлгээ өгөх ажил хийгдэж байгаагүй. дүн, цаашдын асуудлыг тодруулж,
Хөтөлбөрт тусгагдсан хуулиуд олон улсын чиг хандлага, гадаад
батлагдан гарч буй эсэхийг хянаж, орнуудын туршлагыг судлан, Монгол
эдгээр хуулийн жагсаалтыг шинэчлэх Улсын хэрэгцээ, шаардлагад үндэслэн
асуудлыг голлон анхаарч иржээ. Иймээс эрх зүйн шинэтгэлийг гүнзгийрүүлэх
хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн талаар үндэсний бодлого тодорхойлоход
иж бүрэн хяналт шинжилгээ, үнэлгээ харгалзан үзэх зарим асуудлаар санал,
хийх ажлыг явуулах шаардлагыг зөвлөмж боловсруулж байна.
харгалзан Хууль зүй, дотоод хэргийн Судалгааг Эрх зүйн шинэтгэлийн
сайдын 2007 оны 36 дугаар тушаалаар хөтөлбөрийн хэрэгжилт; Зарим
“Эрх зүйн шинэтгэлийн хөтөлбөрт хүрээний эрх зүйн шинэтгэл, хүрсэн
хяналт шинжилгээ үнэлгээ хийх үр дүн, цаашдын асуудал; Эрх зүйн
ажлын удирдамж”, “Хяналт шинжилгээ шинэтгэлийн бодлогын баримт бичиг
үнэлгээ хийх ажлын ерөнхий график”- боловсруулахад дэмжлэг үзүүлэх зарим
ийг баталж, Хууль зүй дотоод хэргийн асуудал гэсэн 3 үндсэн бүлэгт хуваан
яамны Төрийн нарийн бичгийн даргын гүйцэтгэсэн бөгөөд бүлэг тус бүрийн
2007 оны 3 дугаар сарын 12-ны өдрийн хүрээнд дэд хэсгийн дэлгэрэнгүй
42 тоот тушаалаар Хөтөлбөрийн тайлан бэлтгэсэн болно.
хэрэгжилтэд хяналт шинжилгээ үнэлгээ
Судалгааны нэгдүгээр бүлэгт, Эрх
хийх ажлын хэсэг, 8 дэд хэсгийг
зүйн шинэтгэлийн хөтөлбөр, түүхэн
байгуулан ажиллуулж4 тус хөтөлбөрийн
үүрэг, 2008 он хүртэлх хэрэгжилтийн
2008 он хүртэлх хэрэгжилтийн талаар
үнэлгээ ба хөтөлбөрийн Монгол
тайлан гаргасан байдаг.
Улсын бүрэн эрхт байдлыг хангах эрх
Энэхүү илтгэлээр 2008 оноос зүйн үндсийг төгөлдөржүүлэх; Эдийн
хойших эрх зүйн шинэтгэлийн засгийн харилцааны эрх зүйн үндсийг
үр дүнг судалж буй “Эрх зүйн боловсронгуй болгох; Хүний эрх, эрх
шинэтгэлийн бодлогын баримт бичиг чөлөө, түүний хууль зүйн баталгааг
боловсруулахад дэмжлэг үзүүлэх нь” хангах; Төрийн байгууллын эрх зүйн
судалгааны тухай товч танилцуулж, тус үндсийг боловсронгуй болгох; Эрх зүйн
судалгааны хүрээнд хийгдсэн “Шүүхийн шинэтгэлийн орчин бүрдүүлэх; Хууль
шинэтгэлийн хэрэгжилт, үр дүн, зүйн мэргэжлийн боловсон хүчний
цаашдын асуудал” сэдэвт дэд хэсгийн сургалтын тогтолцоог боловсронгуй
судалгааны үр дүнг түүвэрлэн авч үзье. болгох; Олон улсын эрх зүйн
5
Хууль зүйн яамны 2016 оны 4/487 дугаартай албан
4
Монгол Улсын Эрх зүйн шинэтгэлийн хөтөлбөрийн бичгээр судалгаа хийх хэрэгцээ, шаардлагатай
хяналт, шинжилгээ, үнэлгээний тайлан, ХЗҮХ, 2008, Уб., хэмээн тодорхойлж ирүүлсэн асуудлуудыг судалгаанд
6 дахь тал хамруулсан.

29
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

зохицуулалтад Монгол Улсын оролцоог судалгааны төвд захиалан гүйцэтгүүлж,
өргөтгөх хэмээх 7 үндсэн чиглэл, 56 үр дүнг тусгав.
зорилтот арга хэмжээ тус бүрээр 2008 Судалгааны гуравдугаар бүлэгт,
оноос хойших хэрэгжилтийг авч үзэв. эрх зүйн шинэтгэлийн бодлогын
Эрх зүйн шинэтгэлийн хөтөлбөрийг талаарх олон улсын чиг хандлага,
хэрэгжүүлснээр хүрэх түвшин, гарах үр зарим орны туршлагыг тандан, Монгол
дүн болон үнэлэх шалгуурыг нарийвчлан Улсын урт хугацааны тогтвортой
тодорхойлоогүй орхигдуулсан тул хөгжлийн үзэл баримтлал /2016-2030/-
судалгаа хийхэд бэрхшээлтэй байсан ыг нарийвчлан, эрх зүйн шинэтгэлд
боловч 2008 онд тус хөтөлбөрийн хамаарах зорилт, зорилгыг тодорхойлж,
хэрэгжилтэд хяналт, шинжилгээ, Монгол Улсын өнөөгийн хэрэгцээ,
үнэлгээ хийсэн ажлын арга зүй болон шаардлага, хүрээ, зорилт, чиглэлийн
тухайн үед өгсөн хэрэгжилтийн үнэлгээ, талаар асуудал хөндсөн олон улсын
дүгнэлт, зөвлөмжийг баримжаа болгож ба дотоодын эрдэм шинжилгээний бага
ашигласан. Гэхдээ энэ дэд хэсгийн хурал, уулзалт, хэлэлцүүлгийн үр дүн,
судалгаа нь 2008 онд хөтөлбөрийн түүнчлэн тус судалгааны хүрээнд олон
хэрэгжилтэд хийсэн хяналт, шинжилгээ, нийтийн оролцоог хангах хандлагаар
үнэлгээний ажлаас ялгаатай бөгөөд авч хэрэгжүүлсэн арга хэмжээний үр
хөтөлбөрийн 2008 оноос хойших дүнг түүвэрлэн, цаашид зөвлөлдөх
хэрэгжилтийг ерөнхийд нь дүгнэхийн ажиллагааны арга зүй, анхаарах зарим
зэрэгцээ 2008 онд хөтөлбөрийн асуудлыг онцлох байдлаар эрх зүйн
хэрэгжилтийг үнэлсэний үндсэн шинэтгэлийн бодлогын баримт бичиг
дээр гаргасан санал, зөвлөмжийн боловсруулахад дэмжлэг үзүүлэхийг
хэрэгжилтэд дүн шинжилгээ хийж, зорьсон.
цаашид эрх зүйн шинэтгэлийн чиглэлээр
Судалгаагаар 1998 онд батлагдсан
анхаарах асуудлыг түүвэрлэхэд
Эрх зүйн шинэтгэлийн хөтөлбөр анх
төвлөрсөн болно.
дэвшүүлсэн зорилтдоо ерөнхийдөө
Судалгааны хоёрдугаар бүлэгт, хүрсэн хэмээн дүгнэв.
эрх зүйн шинэтгэлийн арга хэмжээ тус
Нэрт эрдэмтэн Б. Чимидийн бүтээл6
бүрийг гүнзгий судлахад хүний нөөц
-д тусгасан эрх зүйн шинэтгэлийн
хангалтгүй, цаг хугацаа хомс байсныг
тусагдахууны талаар баримтлах ёстой
харгалзан, ХЗДХЯ-ны захиалгад
5 үндсэн чиглэл буюу эрх зүйн шинэтгэл
дурдсан болон судалгааны багийн
зөвхөн хууль тогтоомжийг шинэтгэх бус
зүгээс дэлгэрэнгүй судлах нь зүйтэй
хууль тогтоох, хуулийн гүйцэтгэлийг
гэж үзсэн “Эдийн засгийн хүрээний эрх
хангах, хууль хэрэглэх тогтолцоо,
зүйн шинэчлэл: Жижиг, дунд үйлдвэр,
арга ажиллагааг шинэтгэх, хууль зүйн
бизнесийн эрх зүйн өнөөгийн орчин”,
мэргэжлийн боловсролыг шинэтгэх,
“Захиргааны эрх зүйн шинэчлэл, үр
хууль зүйн эрдэм шинжилгээний
дүн”, “Эрүүгийн эрх зүйн шинэчлэлийн
ажлын зохион байгуулалт, арга зүйг
бодлого, хэрэгжилт, үр дүн”, “Шүүхийн
шинэтгэх, нийгэмд эрх зүйн ухамсар
шинэтгэлийн хэрэгжилт, үр дүн,
төлөвшүүлэх чиглэлүүдийг хамтад
цаашдын асуудал” сэдвүүдээр тусгай
нь авч явах талаас дүгнэвэл ЭЗШХ-т
тайлан боловсруулав. Бизнесийн
дэвшүүлсэн зарим зорилт хангалттай
хүрээний эрх зүйн шинэтгэлийн
хэмжээнд хэрэгжээгүй байна. Гэхдээ
хэрэгцээ, шаардлагыг тандах хүрээнд
энэ байдал 2008 оны үнэлгээ хийсэн
бизнес, жижиг, дунд үйлдвэр эрхлэх эрх
үетэй харьцуулахад тодорхой арга
зүйн орчны өнөөгийн байдлын талаар
хэмжээ авч, хүчин чармайлт гаргасны
асуулга боловсруулж, иргэд, аж ахуйн
нэгжээс судалгаа авах ажлыг “Ойлт” 6
Б. Чимид, Тєр, нам, эрх зүйн шинэтгэлийн эгзэгтэй
асуудал. Хоёрдугаар дэвтэр. /УБ: 2008/, 15-16.

30
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

дүнд харьцангуй ахиц, дэвшилд хүрчээ. хүлээн зөвшөөрөх ёстой.
Эрх зүйн шинэтгэлийн үйл явцаас Судалгааны сэдвийн цар хүрээ
үзвэл эрх зүйн шинэтгэлийн дээрх өргөн бөгөөд ажлын нэгдсэн тайлан
5 тусагдахууны үр дүн харилцан эцэслэн гараагүй байгаа тул тус
адилгүй байна. Эрх зүйн шинэтгэлийн судалгааны томоохон хэсэг болох
хөтөлбөрийн хэрэгжилтэд 2008 онд “Шүүхийн шинэтгэл, хүрсэн үр дүн,
хийсэн хяналт, шинжилгээ, үнэлгээний цаашдын асуудал” дэд хэсгийн үр дүнг
тайлангийн “Эрх зүйн шинэтгэлийн илтгэе.
хөтөлбөр үндсэндээ хэрэгжиж, эрх зүйн Шүүхийн шинэтгэлийн хэрэгжилт, үр
шинэтгэлийн зорилт хууль тогтоомжийн дүн, цаашдын асуудал
төвшинд биелэгдсэн байна... Харин
Шүүх эрх мэдлийн бие даасан
хууль дээдлэх зарчмыг төрийн үйл
байдлыг хангах нь хүний эрх, эрх чөлөө,
ажиллагаанд хэвшүүлэх, хуулийг
шударга ёсыг тогтоох үндэс суурь
хүндэтгэн сахин биелүүлэх талаарх
билээ. Шүүх бие даасан, шүүгч хараат
нийгмийн ухамсарыг бүрдүүлэх
бус байх нь иргэний эрх, эрх чөлөө, ашиг
зорилт зохих хэмжээнд хангагдсангүй”
сонирхлыг бодитой хамгаалах хүчирхэг
гэсэн дүгнэлт өнөөгийн нөхцөлд мөн
механизм, шүүх эрх мэдлийн эрх зүйн
хүчинтэй хэвээр байгаагаас үзэхэд
баталгаа мөн. Тийм учраас бие даасан,
хууль тогтоомжийн шинэтгэлийг түлхүү
хараат бус шүүхийг тогтоох нь эрх зүйт
хийж, нийгэмд эрх зүйн шинэ ухамсар
төрийн нэг гол зорилт, шалгуур болдог.
төлөвшүүлэх чиглэлээр хангалттай үр
Монгол Улс 1992 оны шинэ Үндсэн
дүнд хүрээгүй болно. Хууль тогтоох,
хууль батлагдсанаас хойш Үндсэн
хуулийн гүйцэтгэлийг хангах, хууль
хуулийн зарчим, агуулгад нийцүүлж
хэрэглэх тогтолцоо, арга ажиллагааг
шүүх байгуулах, шүүх эрх мэдлийг эрх
шинэтгэх, хууль зүйн мэргэжлийн
зүйт төрийн үзэл баримтлалд нийцүүлж
боловсролыг шинэтгэх чиглэлд анхаарч
төлөвшүүлэх талаар шинэтгэл хийсэн.
тодорхой үйл явц өрнөж байгаа бол
хууль зүйн эрдэм шинжилгээний ажлын Уг шинэтгэлээр хийгдсэн ажлуудыг
зохион байгуулалт, арга зүйг шинэтгэх он дарааллын хувьд дараах мөчлөгт
чиглэл ухралтад орсныг анхаарах хамааруулан түүхчлэн шинжлэн судлав.
хэрэгцээ, шаардлага хүлээгдэж байна. Үүнд: 1/ 1993 - 2002 он; 2/ 2002-2012 он;
3/ 2012 онд шүүхийн тухай багц хуулиуд
“Эрх зүйн шинэтгэлийн
хэрэгжиж эхэлснээс хойших үе гэж авч
хөтөлбөрийн дагуу хэрэгжүүлж буй
үзнэ. Ийн судлахдаа 1993-2002, 2002-
шинэтгэлийн тусагдахуун, чиглэлүүд
2012 онуудад хэрэгжүүлсэн шүүхийн
нь.. хоорондоо уялдаатай, зэрэглэж
шинэтгэлийн үр дүнг товч үнэлж, 2012
дугаарлах боломжгүй, нэг нь
онд батлагдсан шүүхийн тухай багц
нөгөөгөөсөө хамаарч байгаа цогцолбор
хуулиуд хэрэгжиж эхэлснээс хойш
арга хэмжээ юм.“ хэмээсэн академич
хийгдсэн шинэтгэлийг дэлгэрэнгүй
Ж.Амарсанаагийн хандлагаар эрх зүйн
судаллаа.
шинэтгэлийг хэрэгжүүлэх үйл явц бүрэн
өрнөөгүй байна гэж үзэж болох юм. “Шүүх эрх мэдлийн хүрээнд
шинэтгэлийг гүнзгийрүүлэх хөтөлбөр”
Эрх зүйн шинэтгэлийн 5
нь “Ерөнхийлөгчийн бодлого, үйл
тусагдахуунаар эрх зүйн шинэтгэлийн
ажиллагааны хөтөлбөр”; Монгол
үйл явц, үр дүнг илэрхийлсэн доктор,
Улсын Их хурлын 2008 оны 35 дугаар
професор Н.Лүндэндорж /2003
тогтоолоор баталсан “Засгийн газрын
онд/, доктор Б.Гүнбилэг /2011 онд/
2008-2012 оны үйл ажиллагааны
нарын дүгнэлт, санал, зөвлөмжид
хөтөлбөр”; мөн Монгол Улсын
тусгагдсан асуудлууд өнөөгийн нийгэмд
Их хурлын 2009 оны 38 дугаар
шийдвэрлэгдээгүй хэвээр байгааг

31
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

тогтоолоор баталсан “Монгол Улсын нөлөө үзүүлэхийн сацуу авлига,
хууль тогтоомжийг 2012 он хүртэл хээл хахуулийн гэмт хэрэг буурах
боловсронгуй болгох Үндсэн чиглэл”; нэг хүчин зүйл болдог.8 Судлаачдын
Монгол Улсын Засгийн газрын 2009 оны үзэж байгаагаар шүүхийн тогтолцоо
69 дүгээр тогтоолоор баталсан “Монгол сул, шүүхийн үйлчилгээ иргэдэд
Улсад хүний эрхийг хангах үндэсний хүртээмжгүй, чанаргүй бол нэг хүнд
хөтөлбөр”-т тодорхойлсон зорилтуудад ногдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүний
нийцүүлэн батлагдсан шүүх эрх хэмжээ болон хөрөнгө оруулалтыг
мэдлийн шинэтгэлийн стратегийн гол 10 хүртэл хувиар бууруулдаг байна.
баримт бичгүүдийн нэг юм. 9
Ийм учраас дэлхийн улс орнууд
Дээр дурдсан хөтөлбөрийг хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёсыг
хэрэгжүүлэх зорилгоор Шүүхийн хангаж ажиллах бие даасан шүүх эрх
ерөнхий зөвлөлийн даргын 2010 оны мэдлийг төлөвшүүлэх, институтын
11 дүгээр сарын 10-ны өдрийн 39 хувьд чадавхийг нь бэхжүүлэх талаар
дүгээр захирамжаар батлагдсан “Шүүх анхаарч шүүхийн улс төр, эдийн засаг,
эрх мэдлийн хүрээнд шинэтгэлийг хууль зүйн баталгааг хангаж ажиллаж
гүнзгийрүүлэх хөтөлбөрийг шүүхэд ирсэн.
хэрэгжүүлэх ажлыг эрчимжүүлэх Монгол Улсын шүүхийн
үндсэн чиглэл”, Шүүхийн ерөнхий шинэтгэлийн хүрээнд хийгдсэн
зөвлөлөөс 2014-2020 онд шүүхийн томоохон өөрчлөлтийн нэг болох
хөгжлийн стратегийг тодорхойлсон шүүхийн тогтолцооны өөрчлөлтөд дүн
5 дэд хөтөлбөрийг 2014 онд тус тус шинжилгээ хийхэд шүүхийн тогтолцоо
баталсан. Уг хөтөлбөрт а/ Шүүхийн өөрчлөгдсөнөөр буюу шүүхийг дагнан
шинэ менежмент хөтөлбөр; б/ Шүүхийн байгуулснаар шүүгч илүү мэргэших,
хүний нөөцийн чадавхийг хөгжүүлэх энэ нь шийдвэрийн чанарт нөлөөлөн
хөтөлбөр; в/ Шүүгч, ажилтны нийгмийн улмаар ажлын ачаалал буурах эерэг
хамгааллын хөтөлбөр; г/ Шүүхийн үзүүлэлттэй судалгааны дүн гарсан
хөрөнгө оруулалтын дунд хугацааны боловч хууль санаачлагчийн зүгээс
хөтөлбөр; д/ Шүүх ба олон нийт гэсэн шүүхийн тогтолцоог өөрчлөх бодлогын
хөтөлбөрүүд батлагдсан. шийдлийг гаргахдаа хууль тогтоомжийн
Дээрх хөтөлбөрт заагдсан шалгуур онолын буюу суурь судалгаа хангалттай
үзүүлэлтэд тулгуурлан шүүхийн хийгээгүй, түүнчлэн хууль тогтоомжийн
шинэтгэлийг 1/ Шүүхийн тогтолцоо; үр нөлөөний судалгааг хийгээгүйгээс
2/ Шүүхийн бие даасан байдал; 3/ болж шинэтгэлийн томоохон
Шүүгчийн хараат бус байдал; 4/ Шүүхийн ажлуудын нэг болох дагнасан шүүхийн
хүний нөөц, сонгон шалгаруулалт; 5/ тогтолцооны хэрэгжилтэд хүндрэл
Шүүхийн ил тод, нээлттэй байдал; 6/ учирсан болох нь тогтоогдсон. Үүнтэй
Шүүх эрх мэдлийн хүрээний бусад уялдуулан дараах саналыг гаргаж
байгууллага гэсэн дэд хэсгүүдэд байна. Үүнд:
хуваан авч судалсан ба судалгааны • Шүүхийн тогтолцоонд
дүгнэлт, санал хэсгийг тоймлон7 энэхүү “тойргийн” зарчим нэвтрүүлснээр
илтгэлээр хүргэе. буюу шүүхийг хэрэг маргааны төрлөөр
1.Шүүхийн тогтолцооны тухайд дагнан байгуулснаар шүүхийн
харилцан адилгүй ачааллыг бууруулах,
Шүүх эрх мэдлийн бие даасан,
хараат бус байдал нэмэгдэх нь тухайн 8
Wittrup, Jesper. “Budgeting in the Era of Judicial Indepen-
улсын эдийн засгийн өсөлтөд эерэг dence.” International Journal for Court Administration, April
2010. http://www.iaca.ws/files/Jesper_Wittrup4-2010.pdf.
7
Судалгааны дүгнэлт, санал гаргасан үндэслэл, иш 9
2012 онд УИХ-д өргөн баригдсан Монгол Улсын
татсан эх сурвалжийн мэдээллийг энэхүү илтгэлд шүүхийн тухай хуулийн төсөл болон түүнтэй холбогдох
дурдаагүй тул судалгааны үндсэн тайлангаас үзнэ үү. бусад хуулийн төслийн танилцуулга. www.parliament.mn.

32
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

шүүх, шүүгчийг мэргэшүүлэх, ойлгож болох юм. Энэ талаар Доктор
мэргэшсэн шүүгчээр хэрэг маргаанаа Г.Совд “шүүхийн бие даасан байдал
шийдвэрлүүлэх эрх зүйн үндэс бүрдэх гэж шүүхийн Үндсэн хуулийн статусыг
ач холбогдолтой. Иймд цаашид шүүхийн хангахыг...,”13 хэлнэ гэж товчхон
дагнасан тогтолцооноос ухрахгүй байх, тодорхойлжээ.14
одоогийн хүрсэн амжилтаа ахиулж, Монгол Улсын шүүхийн
цаашид шүүхийг хэрэг маргааны шинэтгэлээр дэвшүүлсэн томоохон
төрлөөр дагнан мэргэшүүлэх асуудлыг зоритуудын нэг бол шүүхийг бие даан
аль болох хөгжүүлэхэд анхаарах үйл ажиллагаагаа явуулах хэмжээний
шаардлагатай; төсвөөр хангах, шүүхийн эдийн
• Шүүхийн тогтолцоо засгийн баталгааг сайжруулах зорилт
өөрчлөгдсөнтэй холбогдуулан дээр байсан. 2012 оноос хойш хийгдсэн
дурдсан хүндрэл бэрхшээлүүдийг шүүхийн шинэтгэлээр шүүхийн бие
цаашид давтахгүйн үүднээс хууль даасан байдал тэр дундаа шүүхийн
тогтоогчоос хууль тогтоомжийн төслийг эдийн засгийн баталгаа сайжирсан
боловсруулахдаа судалгаатай хандах талаар судалгааны дүн гарчээ. Энэ нь
буюу онолын суурь болон хавсарга шүүхийн бие даасан байдлыг хангах
судалгааг хийх, түүнчлэн хууль үндсэн чиг үүрэг бүхий Үндсэн хуулийн
тогтоомжийн үр нөлөөний судалгааг ул байгууллага болох Шүүхийн ерөнхий
суурьтай хийж хэвшүүлэх санал багтаж зөвлөлийг байгуулсан, мөн шүүхийн
байна. тухай багц хуулиудад шүүхийн эдийн
2.Шүүхийн бие даасан байдлын засгийн баталгааг хангах талаарх
тухайд зохицуулалтууд өмнөх хуулиудтай
харьцуулахад харьцангуй сайн
Шүүхийн бие даасан байдлыг хувь
тусгагдаж, хуульчлагдсан зэрэгтэй
хүний болон институцийн талаас нь
холбоотой.
авч үздэг.10 Шүүхийн /институцийн/ бие
даасан байдлыг хангах гэдэг нь хоёр Судалгаагаар шүүхийн эдийн
үндсэн утгыг илэрхийлдэг. Үүнд нэг засгийн баталгаа хангагдах эрх зүйн
талаас шүүх эрх мэдлийг төрийн бусад зохицуулалт сайжирсан гэж гарсан
эрх мэдэл болох хууль тогтоох болон боловч хууль тогтоох болон гүйцэтгэх
гүйцэтгэх эрх мэдлээс харьцангуй эрх мэдлээс шүүхийн төсвийг
бие даалгах11, нөгөө талаас шүүх эрх бууруулах ёстой гэсэн хандлага хэвээр
мэдлийг шүүх бүр бие даан [тусгаар] байна. Тухайлбал, шүүхийн эдийн
хэрэгжүүлэх агуулга багтдаг.12 Үүнийг засгийн баталгааны гол амин сүнс
энгийнээр илэрхийлвэл шүүх эрх болсон заалтууд болох ШтХ-ийн 28.5-
мэдлийн хараат бус байдлыг хангахад д “шүүхийн үйл ажиллагааны төсвийг
шүүхийг гаднаас буюу төрийн эрх өмнөх жилийн хэмжээнээс бууруулахыг
мэдлийн бусад субьектээс хамгаалах, хориглоно”, ШЭЗБтХ-ийн 23.5-д
нөгөө талаар шүүхийг шүүхийн өөрийн заасан “Шүүхийн төсвийг батлахдаа
удирдлага, захиргаанаас хамгаалах гэж 13
Г.Совд, “Шүүх, шүүгчдийн хараат бус байдлыг хангах
асуудалд”, Монголын төр, эрх зүй, Дугаар 02, /Уб, 1997/,
1.
10
Vicki C. Jackson, “Judicial Independence: Structure, Con-
text, Attitude,” in Judicial Independence in Transition, ed.
14
Үндсэн хуулийн 47 дугаар зүйлийн 1-д “Монгол
Anja Seibert-Fohr /Springer Science & Business Media, Улсад шүүх эрх мэдлийг гагцхүү шүүх хэрэгжүүлнэ”;
2012/, 22–23. 47.3-т “Шүүхийг зөвхөн Үндсэн хууль, бусад хуулийн
дагуу байгуулна”; 48.2-т “Шүүхийн зохион байгуулалт,
11
О.Мөнхсайхан нар, Монгол Улс дахь шүүхийн үйл ажиллагааны эрх зүйн үндсийг хуулиар тогтооно”;
захиргааны загвар: тулгамдсан асуудал, шийдвэрлэх 48.3-т “Шүүх улсын төсвөөс санхүүжинэ. Шүүх үйл
арга зам,/УБ: Нээлттэй нийгэм форум, 2015 он/, 28. ажиллагаагаа явуулах эдийн засгийн баталгааг төр
12
Б.Чимид, “Шүүх эрх мэдлийн талаархи Үндсэн хуулийн хангана”; 49.3-т “Шүүгчийн хараат бус, шүүхийн бие
үзэл баримтлалын тухайд”, илтгэл, /“Шүүх эрх мэдэл- даасан байдлыг хангах зорилгоор Шүүхийн ерөнхий
Шинэ зуун” олон улсын онол-практикийн бага хурал, УБ, зөвлөл ажиллана” гэх зэргээр шүүхийн бие даасан
2001 он/, 56. байдлыг хангах эрх зүйн үндсийг тогтоож өгчээ.

33
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

шүүгчийн цалин хөлсний бүрэлдэхүүн, шаардлагатай. Үүнтэй уялдуулан
хэмжээг бууруулж болохгүй” гэсэн дараах саналыг гаргаж байна. Үүнд:
заалтуудыг тус тус хүчингүй болгосон •Шүүхийн төсвийн хэмжээний
нь шинэтгэлээр хийж хэрэгжүүлсэн улсын нэгдсэн төсөвт эзлэх хувийн доод
ажлаасаа ухарсан алхам болжээ. хэмжээг нэг хувиас дээш хэмжээтэй
Эдгээр заалтуудыг хүчингүй болгож хуульчлах;
болгосон нь шүүхийн төсвийг хууль •ШЗтХ-ийн 6 дугаар зүйлийн
тогтоох болон гүйцэтгэх эрх мэдлээс 6.1.1 болон ШтХ-ийн 28.5 дахь хэсэгт
бууруулах замаар шүүхийн төсвөөр “Ерөнхий зөвлөл бүх шатны шүүхийн
дамжуулан шүүхийн хараат бус үйл ажиллагааны болон хөрөнгө
байдалд халдах эрсдлийг бий болгож оруулалтын төсвийг төлөвлөн Улсын
болзошгүй. Иймд дээрх заалтуудыг Их Хуралд шууд өргөн мэдүүлэх”
сэргээн хуульчлах, мөн шүүхийн гэсэн заалт нь холбогдох хуулиудтай
төсвийн хэмжээг улсын нэгдсэн зөрчил үүсгэж болзошгүй байдалд
төсөвт эзлэх хувийн доод хэмжээг анхаарч шүүхийн төсвийн хэмжээг
хуульчлах, “Шүүх эрх мэдлийн хүрээнд үндэслэлгүйгээр бууруулахаас
шинэтгэлийг гүнзгийрүүлэх” хөтөлбөрт сэргийлэх зохицуулалтыг хууль
тусгасан шүүхийн төсвийн хэмжээ тогтоомжид тусгах;
улсын нэгдсэн төсвийн 1.5 хувьд хүргэх
•ШтХ-ийн 28.5-д “шүүхийн үйл
зорилтыг хангаж ажиллахад анхаарах
ажиллагааны төсвийг өмнөх жилийн
шаардлагатай.
хэмжээнээс бууруулахыг хориглоно”,
ШЗтХ-ийн 6 дугаар зүйлийн 6.1.1 ШЭЗБтХ-ийн 23.5-д заасан “Шүүхийн
болон ШтХ-ийн 28.5 дахь хэсэгт байгаа төсвийг батлахдаа шүүгчийн цалин
“Ерөнхий зөвлөл бүх шатны шүүхийн хөлсний бүрэлдэхүүн, хэмжээг
үйл ажиллагааны болон хөрөнгө бууруулж болохгүй” гэсэн заалтуудыг
оруулалтын төсвийг төлөвлөн Улсын хүчингүй болгосныг сэргээн хуульчлах;
Их Хуралд шууд өргөн мэдүүлэх” гэсэн
•Шүүхийн ерөнхий зөвлөлд
заалт нь Үндсэн хууль болон холбогдох
хэт өргөн эрх хэмжээ олгогдсонтой
хуулиудтай зөрчил үүсгэж болзошгүй
холбогдуулан ШЕЗ-ийн гишүүний ёс
байдалд анхаарч, шүүхийн төсвийг
зүйн дүрмийг батлах, нөгөө талаар
үндэслэлгүйгээр бууруулах байдлаас
шүүхийн захиргааны зарим чиг үүргийг
сэргийлэх хуулийн зохицуулалтыг
хороодоор дамжуулан хэрэгжүүлэх
бий болгох шаардлагатай. /Энэ
талаар судлах санал багтаж байна.
талаар хууль тогтоомжийг хэрхэн
өөрчлөх боломжтой талаар бодлогын 3.Шүүгчийн хараат бус байдлын
хувилбар дэвшүүлснийг судалгааны тухайд
“Шүүхийн бие даасан байдал” хэсгээс Шүүгч гэдэг бол хэргийн оролцогчид
дэлгэрүүлэн үзнэ үү/ Түүнчлэн, шүүх түүнд хамааралтай, сонирхолтой
хэвийн үйл ажиллагаагаа явуулах этгээдүүдийн олон эрх ашгийн уулзвар,
зохих байраар хангагдаагүй, шүүхийн огтлолцол, зөрчилдөөнтэй асуудлаар
байранд шүүхээс бусад байгууллагууд хамгийн дээд эрх ашиг буюу хуулийн
/прокурорын байгууллага/ хамт дагуу шийдвэр гаргах үүрэгтэй онцгой
байршиж байгаа явдалд анхаарал субьект. Шүүгч шударгаар ажиллаж,
хандуулж Монгол Улсын ШтХ-ийн хуулийн дагуу шийдвэр гаргахын
29 дүгээр зүйлийн 29.1 дэх заалтад тулд бусад эрх мэдэлтэй, хөрөнгөтэй
заагдсан “Шүүх өөрийн байртай хүмүүсээс хамгаалагдсан байх ёстой.
байна” гэсэн заалтыг мөрдөх хүрээнд Шүүх эрх мэдлийн хараат бус байдлын
шүүхийн төсвийн хөрөнгө оруулалтын нэг гол тулгуур зарчим бол шүүх биеэ
төсвийг хангалттай хэмжээгээр батлах даасан байхын зэрэгцээгээр шүүгчийн

34
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

хараат бусаар үйл ажиллагаагаа зүйн хороо болон Хуульчдын холбооны
явуулах чадварыг хангах явдал. Энэ мэргэжлийн хариуцлагын хороо
талаар Доктор Н.Лүндэндорж “... шүүх шийдвэрлэдэг чиг үүргийн давхардлыг
бие даасан байвал гадны аливаа хууль арилгах, шүүгчийн мэргэжлийн ёс зүйн
бус нөлөө шүүгч рүү чиглэх юм. Харин алдааг нэг байгууллага буюу Шүүхийн
шүүх бие даасан бус байвал хууль ёс зүйн хороо шийдвэрлэх талаар хууль
бус нөлөө шүүгч рүү бус, тэдний үйл зүйн давхардлыг арилгах санал багтаж
ажиллагаанд хяналт тавьдаг институц байна.
рүү чиглэдэг”15 хэмээн дүгнэсэн байдаг. 4. Шүүхийн хүний нөөц, сонгон
Монгол Улсын шүүхийн шалгаруулалтын тухайд
шинэтгэлээр хийгдсэн томоохон Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 49
өөрчлөлтүүдийн нэг бол ШЭЗБтХ- дүгээр зүйлийн 3-т “шүүгчийн хараат
ийн 22 дугаар зүйлд заасны дагуу бус, шүүхийн бие даасан байдлыг
“нөлөөллийн мэдүүлэг” хөтлөх болсон хангах зорилгоор Шүүхийн ерөнхий
явдал. Энэ нь шүүгчийн хараат зөвлөл ажиллана.” гэж тусгажээ. Энэ
бус байдлыг хангахад тодорхой байгууллага 1993-2012 он хүртэл
ахиц дэвшил бий болгосон бөгөөд УДШ болон Хууль зүйн яамны дэргэд
нөлөөллийн мэдүүлгийн ач холбогдлыг хавсарга байдлаар орон тооны бус
цаашид сурталчлан таниулах, хуулийн гишүүнтэйгээр үйл ажиллагаа явуулж
хүрээнд хөтөлж явуулах нь шүүгчийн байсан нь шүүхийн бие даасан,
хараат бус байдлыг хангахад чухал шүүгчийн хараат бус байдлыг хангахад
ач холбогдолтой. Түүнчлэн ШЭЗБтХ- үр нөлөө муутай байв. Иймд 2012 онд
ийн 23 дугаар зүйлийн 23.1 дэх хэсэгт батлагдсан Шүүхийн багц хуулиудын
“Шүүгчийн албан тушаалын цалингийн хүрээнд Үндсэн хуульд заасан үндсэн
хэмжээ нь шүүгч эдийн засгийн хувьд чиг үүргийг хэрэгжүүлэх байгууллагыг
хараат бусаар ажиллаж, амьдрахад байгуулсан явдал шүүхийн шинэтгэлд
хүрэлцээтэй, баталгаатай байна.” гэж чухал ач холбогдолтой болсон. Энэ
заасны дагуу шүүгчийн цалинг шат байгууллага байгуулагдсанаар шүүхийн
дараатай нэмэгдүүлсэн нь шүүгчийн шинэтгэлийг дагнан хэрэгжүүлэх
хараат бус байдлыг хангахад ахиц олон арга хэмжээ авч байгаагийн
дэвшил гаржээ. Үүнтэй уялдуулан дотор шүүхийн хүний нөөц, сонгон
дараах саналыг гаргаж байна. Үүнд: шалгаруулалт чухал байр суурийг
• Шүүгчийн цалинг хууль тогтоогч эзэлнэ.
бодит тооцоо, судалгаанд тулгуурлаж Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн
тогтооход, шүүгчийн цалинг инфляцийн чиг үүрэг, эрх хэмжээг өргөтгөснөөр
түвшинтэй уялдуулж тогтоодог байх шүүгчийн сонгон шалгаруулах
зэрэг асуудлыг анхаарах; ажиллагаа шинэ шатанд гарсан. Үүнд:
• ШЭЗБтХ-ийн 23.5-д "Шүүхийн 1/ 2012 оны Шүүхийн тухай хуулиар
төсвийг батлахдаа шүүгчийн цалин Шүүхийн мэргэшлийн хороог шинэчилэн
хөлсний бүрэлдэхүүн, хэмжээг байгуулсан. 2/ 2012 оноос өмнөх үетэй
бууруулж болохгүй” гэсэн заалтыг харьцуулахад шүүхийн хүний нөөц
хүчингүй болгосныг сэргээн хуульчлах; нэмэгдсэн 3/ Шүүгчид нэр дэвшигчийн
• Шүүгчийн хариуцлагын бүрэлдэхүүнийг өргөтгөсөн буюу
тогтолцоог сайжруулах үүднээс шүүхийн захиргааны ажилтнуудаас
шүүгчийн ёс зүйн болон мэргэжлийн бусад өөр өөр төрлийн ажил эрхэлж
хариуцлагын асуудлыг Шүүхийн ёс байсан туршлагатай хүмүүс анхан
шатны шүүхэд нэр дэвшиж шүүгчээр
15
Н.Лүндэндорж нар, Монгол Улсад шүүхийн хараат бус томилогдсон. 4/Шүүгчийн сонгон
байдлыг бэхжүүлэх нь Бодлогын тойм судалгаа, /УБ:
Нээлттэй нийгэм форум, 2010/, 39.
шалгаруулалт, шалгалтын талаарх

35
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

мэдээлэл илүү ил тод болсон. Шүүгчийн эрэмбийг гол шалгуур үзүүлэлт болгон
сул орон тоонд шалгаруулалт зарласан авч үзэх, Мэргэшлийн хорооноос
зар, шалгалтын болон ярилцлагын хамгийн өндөр үнэлгээ авсан нэр
хуваарийг ШЕЗ-ийн цахим хуудсанд дэвшигчийг шүүгчээр томилох;
тухай бүр мэдээлдэг болсон зэрэг • Шүүхийн ерөнхий зөвлөл
дэвшилттэй зүйлүүд бий болсон. шүүгчийн сонгон шалгаруулах
Шүүхийн тухай багц хуулийг ажиллагааг явуулахдаа шүүгчид
баталснаар шүүгчийн сонгон нэр дэвшигчийг ямар үндэслэлээр
шалгаруулах ажиллагаанд дээр Ерөнхийлөгчид өргөн мэдүүлсэн
дурдсан дэвшилттэй зүйлүүд гарч болох мөн нэр дэвшигчийг шүүгчээр
байгаа боловч судлаачид шүүгчийн томилуулахгүй болсон бол үндэслэлээ
сонгон шалгаруулалт, шүүгчийн бичиж, тодорхой тайлбар хийх талаар
томилгоо шударга явагдахгүй байгаа хууль тогтоомжийн зохицуулалтыг
талаар шүүмжлэлтэй хандсаар боловсронгуй болгох;
байна. Тухайлбал, шүүгчийн сонгон • Ерөнхийлөгч өөрийн бүрэн
шалгаруулалтаар хамгийн өндөр оноо эрхийн хүрээнд шүүхийн бүтэц,
авсан нэр дэвшигч шүүгчээр сонгогдож зохион байгуулалт өөрчлөгдсөнтэй
чадахгүй байгаа мөн шүүхийн холбоотойгоор шүүгчдийг томилохдоо
тогтолцоог өөрчлөн байгуулсантай шүүгчийг дахин томилохоос татгалзах,
холбогдуулан зарим шүүгчийг буцаан шүүгчийг өөрчлөн зохион байгуулагдсан
томилоогүй явдал гарсан талаар шүүхэд нь бус өөр шүүхэд, мөн дээд
судлаачид шүүмжлэлтэй хандаж байна. шатны шүүхийн шүүгчийг доод шатны
Түүнчлэн шүүгчийн сонгон шалгаруулах шүүхийн шүүгчээр шилжүүлэн томилсон
ажиллагааны журам тодорхой бус, зэрэг асуудалд ямар үндэслэлээр,
шүүгчид нэр дэвшигчийн талаарх яагаад буцаан томилохгүй байгаа
дүгнэлт хэлбэр төдий явагддаг зэрэг үндэслэлээ тайлбарладаг байх
асуудлууд гарч байна. шаардлагатай байх;
Иймд шүүгчийн хараат бус • Шүүхийн хүний нөөцийн
байдлын баталгааны нэг үндсэн бодлогыг сайжруулах үүднээс
шалгуур үзүүлэлт болох шүүгчийн шүүгч бэлтгэх сургалтын тогтолцоог
сонгон шалгаруулалт, шүүгчийн сайжруулах, энэ үүднээс шүүгч бэлтгэх
томилгоогоор дамжуулан Монгол дагнасан сургалттай сургууль нээх
Улсын Ерөнхийлөгч болон Шүүхийн боломжийг судлах, түүнчлэн шүүгчийг
ерөнхий зөвлөл шүүгчийн хараат бус бүх насаар нь томилохоос өмнө
байдалд халдаж болзошгүй байгаа “туршилтын хугацааны шүүгч”-ээр 3-5
байдалд анхаарал хандуулж шүүгчийн жилийн хугацаагаар ажиллуулсны
хараат бус байдлыг хангах эрх зүйн дараа шүүгчийг бүх насаар нь томилох
зохицуулалтыг боловсронгуй болгох зэрэг гадаад орнуудын туршлагыг
шаардлагатай. Үүнтэй уялдуулан судлах санал багтаж байна.
дараах саналыг гаргаж байна. Үүнд:
5. Шүүхийн ил тод, нээлттэй
• Шүүгчийн сонгон шалгаруулах байдлын тухайд
чиг үүргийг Шүүхийн ерөнхий зөвлөл-
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн
өөс тусдаа бие даасан Мэргэшлийн
Тавин дөрөвдүгээр зүйлд “Хуульд
хороо хэрэгжүүлэх;
тусгайлан зааснаас бусад тохиолдолд
• Шүүхийн ерөнхий зөвлөл шүүх хэргийг ил таслан шийдвэрлэнэ”
шүүгчийн сонгон шалгаруулалтыг гэж заасан ба 2012 оны Монгол Улсын
явуулахдаа Шүүхийн мэргэшлийн Шүүхийн тухай хуульд шүүхийн үйл
хорооны шалгалтад тэнцсэн хүмүүсээс ажиллагаа олон нийтэд нээлттэй,
нэр дэвшүүлэхдээ шалгалтын онооны
36
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

ил тод байна гэж тусгажээ.16 Энэ нь байгууллага, Тахар, Шүүхийн
шүүх хуралдаан хориглосноос бусад шийдвэр гүйцэтгэх байгууллага зэрэг
тохиолдолд нээлттэй явагдах, шүүхийн байгууллагуудын эрх зүйн үндсийг
шийдвэр нээлттэй байх гэсэн утгыг холбогдох хуулиар зохицуулсан.
илэрхийлж байна. Шүүхийн шинэтгэл хэрэгжиж
“Шүүх эрх мэдлийн хүрээнд эхэлснээс хойш буюу шүүхийн
шинэтгэлийг гүнзгийрүүлэх хөтөлбөр”- тухай багц хуулиуд батлагдсантай
ийг хэрэгжүүлэх хүрээнд шүүхийн холбогдуулан шүүх эрх мэдлийн
ил тод, нээлттэй байдлыг хангах хүрээний байгууллагуудын чиг үүргийн
хөтөлбөр батлан хэрэгжүүлж байгаа уялдаа холбоог сайжруулах чиглэлээр
нь дэвшилттэй алхам болжээ. Иймд олон ажлууд хийгдсэний дотор Шүүх,
шүүхийн ил тод, нээлттэй байдлыг хангах хууль сахиулах байгууллагуудын
талаар авч хэрэгжүүлж байгаа арга мэдээллийн цахим нэгдсэн сүлжээ
хэмжээнүүдийг цаашид гүнзгийрүүлэх, бүрдүүлсэн нь шүүхийн шинэтгэлийн
шүүхийн шийдвэрт дүн шинжилгээ хүрээнд хийгдсэн томоохон ажлуудын
хийх, судалгааны эргэлтэнд оруулах нь нэг болжээ. Шүүхийг тойргийн
хууль зүйн шинжлэх ухааны цаашдын тогтолцоогоор шинэчлэн зохион
хөгжилд чухал ач холбогдолтой. Үүнтэй байгуулахтай уялдуулан прокурор,
уялдуулан дараах саналыг гаргаж цагдаа, мөрдөх албаны зохион
байна. Үүнд: байгуулалт, үйл ажиллагааг шинэчлэх,
• Шүүхийн шийдвэрийн ил тод эдгээр байгууллагуудын болон
байдалд анхаарч хувь хүн, байгууллагын хууль зүйн туслалцаа, өмгөөллийн
нууцтай холбоотой шийдвэрийн үйлчилгээний ажлын ачаалал
нууцлал, ялангуяа гэр бүлийн хүрээний нэмэгдсэн зэрэг хүндрэл бэрхшээлүүд
маргаан зэрэг хувь хүний нууцтай гарч байна.
холбоотой шийдвэрүүдийг олон Мөн шүүх эрх мэдлийн хүрээний
нийтэд нээлттэй, ил тод байрлуулах нь бусад байгууллагуудын эдийн засгийн
зохистой эсэхэд анхаарах; баталгаа хангагдахгүй байгаа байдалд
• Шүүхийн шийдвэрт дүн анхаарч эдгээр байгууллагуудад
шинжилгээ тогтмол хийж, судалгааны шаардлагатай хэмжээний төсвийг
эргэлтэнд оруулахад анхаарах санал батлах шаардлагатай. Иймд эдгээр
багтаж байна. байгуулагуудын ажлын уялдаа
холбоог сайжруулах, мөн дээрх
6. Шүүх эрх мэдлийн хүрээний
байгууллагуудын эдийн засгийн
бусад /оролцогч/ байгууллагын
баталгаа, цалин хангамжийг шүүгчийн
тухайд
цалинг нэмэгдүүлсэнтэй дүйцүүлэх
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хэмжээгээр сайжруулахад анхаарах
“Шүүх эрх мэдэл” гэсэн Дөрөвдүгээр хэрэгтэй. Үүнтэй уялдуулан дараах
бүлэгт шүүх, прокурорын байгууллагын саналыг гаргаж байна. Үүнд:
тогтолцоо, үндсэн чиг үүрэг, үйл
• Шүүхийн шинэтгэл хэрэгжиж
ажиллагааны зарчим, Шүүхийн ерөнхий
эхэлсэнтэй холбогдуулан шүүх,
зөвлөл, Улсын дээд шүүхийн бүрэн
хууль сахиулах байгууллагуудын
эрх, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн
ажлын уялдаа холбоог сайжруулахад
цэцийн зохион байгуулалт, бүрэн
анхаарах;
эрхийн асуудлыг хуульчилжээ. Мөн
шүүх хэвийн үйл ажиллагаа явуулахад • Шүүх эрх мэдлийн хүрээний
туслах, дэмжлэг үзүүлэх чиг үүрэгтэй бусад байгууллагуудын эдийн засаг,
Цагдаагийн байгууллага, Өмгөөллийн нийгмийн баталгааг хангах, эдгээр
16
Монгол Улсын Шүүхийн тухай хууль (2012)-ийн 8
байгууллагуудын ажилчдын цалин
дугаар зүйлийн 8.2. хөлс, нийгмийн баталгааг сайжруулахад
37
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

анхаарах; зорилт, чиглэлийг онол, практикийн
• Авлигатай тэмцэх газрын үйл үндэслэлтэй боловсруулахад түлхэц
ажиллагааны үр нөлөөг нэмэгдүүлэхэд болгон ашиглах нь зүйтэй.
чиглэсэн арга хэмжээг авах, түүнчлэн Эрх зүйн шинэтгэлийн бодлого
улс төрөөс хамаарахгүйгээр үйл тодорхойлоход эрдэмтэн судлаач,
ажиллагаагаа хэрэгжүүлэх эрх зүйн мэргэжилтэн, иргэд, олон нийтийн
орчныг боловсронгуй болгох санал оролцоог хангах, тэдгээрийн санал,
багтаж байна. зөвлөмжийг тусгах, хэлэлцэж
Ийнхүү тус илтгэлд Эрх зүйн зөвлөлдөх арга ажиллагаа цаашид
шинэтгэлийн бодлогын баримт бичиг ч нэн чухал болохыг дахин онцолъё.
боловсруулахад дэмжлэг үзүүлэх нь” Үүнийг төрийн болон төрийн бус
судалгааны талаар товч танилцуулж, байгууллага, Монголын Хуульчдын
тус судалгааны “Шүүхийн шинэтгэлийн холбоо, хууль зүйн их, дээд сургууль,
хэрэгжилт, үр дүн, цаашдын асуудал” Монгол Улсын эрх зүйн салбарт үйл
дэд хэсгийн дүгнэлт, цаашид ажиллагаа явуулж байгаа олон улсын
хэрэгжүүлэх арга хэмжээний санал, болон гадаад улсын байгууллага,
зөвлөмжийг тухайлан авч үзлээ. төсөл, хөтөлбөрөөр дамжуулан
Эрх зүйн шинэтгэлийн бодлогын үндэсний хэмжээнд өргөтгөн зохион
баримт бичиг боловсруулахад дэмжлэг байгуулах нь тохиромжтой юм. Монгол
үзүүлэх нь” судалгаа цаашид эрх Улсад эрх зүйн шинэтгэлийг амжилттай
зүйн шинэтгэлийн бодлогын баримт хэрэгжүүлэхэд бусад улс орон, олон
бичгийг шинээр боловсруулан гаргах улсын байгууллага өргөн хүрээнд
ажилд нэмэлт мэдээлэл болно хэмээн туслалцаа дэмжлэг үзүүлж ирснийг
найдахын зэрэгцээ цаашдын бодлого тэмдэглэхийн зэрэгцээ цаашид хамтын
тодорхойлоход харгалзах боломжтой ажиллагааг системтэй, үр дүнтэй
үндэслэлүүд гаргахыг зорьсон гэдгийг ашиглах тал дээр нэгдсэн бодлого
дахин тэмдэглэн хэлье. шаардагдаж байгааг илэрхийлье.
1998 оны Эрх зүйн шинэтгэлийн Эрх зүйн шинэтгэлийн дараагийн
хөтөлбөрийг албан ёсоор хааж, шатны бодлогын баримт бичиг баталж
дараагийн баримт бичиг батлагдаж хэрэгжүүлэхийг зөвлөмж болгохын
гараагүй ч эрх зүйн шинэтгэлийг зэрэгцээ тухайн баримт бичиг ямар байх
гүнзгийрүүлэх хэрэгцээ, шаардлага, талаар судлаач, мэргэжилтнүүдээс
шинэтгэлийн бодлогын цаашдын гаргасан саналыг тоймлон хүргэвэл
зорилт, чиглэл болон бодлогын баримт эрх зүйн шинэтгэлийн хүрээнд авч
бичиг боловсруулах талаар хөндсөн хэрэгжүүлэх үндсэн зорилго, зорилт,
уулзалт, хэлэлцүүлэг, зөвлөлдөх үйл арга хэмжээ, баримтлах зарчим, түүнийг
ажиллагаа багагүй хийгджээ. Эдгээр хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө, биелэлтийг
үйл ажиллагаагаар хэлэлцүүлсэн үнэлэх/хэмжих шалгуур үзүүлэлтийг
илтгэл, зөвлөмжүүдийн эмхэтгэлийг цогц тусгасан байхыг чухалчилж үзсэн
судалж үзэхэд өнөө хэр нийгэмд байна.
тулгамдсан асуудлыг тухайн үед хөндөж Судалгаагаар тогтоогдсон үр дүн,
дэвшүүлсэн; эрх зүйн шинэтгэлийн судалгааны хэсгүүдэд томьёолсон
зохион байгуулалтын болон арга нарийвчилсан саналуудад үндэслэн
зүйн зэрэг тал бүрийн харилцааны эрх зүйн шинэтгэлийн бодлогын баримт
гарцыг эрэлхийлсэн чухал эх сурвалж бичиг боловсруулахад дэмжлэг үзүүлэх
хэвээр байна. Тэдгээрт дэвшүүлсэн ерөнхий санал, зөвлөмжийг судалгааны
тодорхой санал зөвлөмжүүдийг эрх нэгдсэн тайланд тусгах болно.
зүйн шинэтгэлийн цаашдын бодлого,
---o0o---
38
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

ЭРХ ЗҮЙ ДЭХ НИЙТИЙН АШИГ СОНИРХЛЫН
ТАЛААРХ ҮНДСЭН ОЙЛГОЛТЫН ТУХАЙД
хангахад оршино” гээд тус хуулийн
3.1.1-т "нийтийн ашиг сонирхол"
гэж нийтийн албан тушаалтан Монгол
Улсын Үндсэн хууль, бусад хуулиар
олгогдсон бүрэн эрхээ хувийн ашиг
сонирхлоосоо ангид тэгш, шударгаар
хэрэгжүүлнэ гэх олон нийтийн итгэлийг
ойлгоно гэж тодорхойлжээ.
Улмаар 2015 онд Захиргааны
ерөнхий хууль болон Захиргааны
хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай
хуулийг батлан гаргасан. Эдгээр хуульд
Удирдлагын академийн нийтийн ашиг сонирхол нь шийдвэр
багш, докторант Р.Мухийт гаргахад хэрхэн нөлөөтэй байх талаар
тусгасан байна.
Жишээлбэл, Захиргааны
2000 оноос хойш Монгол Улсад
ерөнхий хуулийн 5.1-д Нийтийн ашиг
батлагдсан тэр дундаа захиргааны
сонирхлыг илэрхийлэн захирамжилсан
эрх зүйн эх сурвалж болох хуулиудад
шийдвэр гаргадаг дараах нийтийн
“нийтийн ашиг сонирхол” гэсэн нэр
эрх зүйн этгээдийг захиргааны
томьёо хууль зүйн ач холбогдол бүхий
байгууллага гэж ойлгоно; 10.4.2-т
байдлаар хэрэглэгдэх болсон.
нийтийн ашиг сонирхолд ноцтой
Тухайлбал 2002 онд батлагдсан хохирол учруулахаар бол; 28.1.1-д
(одоо хүчингүй болсон) Захиргааны нийтийн ашиг сонирхолд сөргөөр
хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн нөлөөлөхөөр бол; 28.1.2-т гарцаагүй
3.1.1-т ”захиргааны байгууллага” гэж байдлын улмаас, эсхүл нийтийн ашиг
нийтийн ашиг сонирхлыг илэрхийлэн сонирхлын үүднээс хойшлуулшгүй
засагласан шийдвэр гаргадаг ... ажиллагаа явуулах шаардлагатай бол;
байгууллагыг ойлгоно гэж заасан. 48.2.2-т бусад этгээдийн эрх, хууль
Харин 2012 онд Нийтийн албанд ёсны ашиг сонирхол, эсхүл нийтийн
нийтийн болон хувийн ашиг сонирхлыг ашиг сонирхолд сөргөөр нөлөөлсөн;
зохицуулах, ашиг сонирхлын зөрчлөөс 49.3.3-т шинэ нөхцөл байдал бий
урьдчилан сэргийлэх тухай хуулийг болсноор нийтийн ашиг сонирхол
батлахдаа “энэ хуулийн зорилт нь зөрчигдөхөөр бол; 49.3.5-д нийтийн
нийтийн албан тушаалтны хувийн ашиг ашиг сонирхолд ноцтой сөрөг нөлөө
сонирхол болон хуулиар хүлээсэн үзүүлэхээс урьдчилан сэргийлэх,
албан үүрэг хоорондын зөрчлөөс эсхүл түүнийг зайлуулахын тулд; 56.3-
урьдчилан сэргийлэх, ашиг сонирхлын т Захиргааны байгууллага нийтийн
зөрчлийг зохицуулах, хянах замаар ашиг сонирхолд ноцтой хор уршиг
нийтийн албаны үйл ажиллагааг учруулахаар бол түүнээс урьдчилан
нийтийн ашиг сонирхолд нийцүүлэх сэргийлэх, эсхүл арилгах үүднээс
нөхцөлийг баталгаажуулж төрийн захиргааны гэрээг дангаар цуцалж
албаны ил тод, итгэл даах байдлыг болно; 62.2-т нийтийн ашиг сонирхол,

39
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

хүний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг болов уу.
хөндөх тохиолдолд захиргааны хэм 1. Эрх зүй дэх ашиг сонирхлын
хэмжээний актын төсөлд нийтийн санаа тухай
бодлыг тусгах зорилгоор хэлэлцүүлэг
Монгол Улсын Үндсэн хуульд
зохион байгуулж, оролцох боломжоор
“ашиг сонирхол”1 гэсэн ойлголт нийт 6
хангах бөгөөд эрх, хууль ёсны ашиг
удаа дурдагдсан байна. Тухайлбал:
сонирхол нь хөндөгдөх бүлгийн хүрээнд
хэлэлцүүлэг заавал хийнэ; 73.1.7-д 6.4. Төр газрын эзэнд газартай
хуульд өөрөөр заасан нийтийн ашиг нь холбогдсон үүрэг хүлээлгэх, улсын
сонирхлыг хөндөх бусад асуудал; 79.3- тусгай хэрэгцээг үндэслэн нөхөх
т Холбогдох захиргааны байгууллага олговортойгоор газрыг солих буюу
нийтийн ашиг сонирхлыг хангахын эргүүлэн авах, уг газрыг хүн амын эрүүл
тулд, эсхүл гуравдагч этгээдийн эрх, мэнд, байгаль хамгаалал, үндэсний
хууль ёсны ашиг сонирхолд нөлөөлж аюулгүй байдлын ашиг сонирхолд
болохуйц сөрөг нөлөөг арилгах харшаар ашиглавал хураан авч болно.
арга хэмжээг авах үүрэгтэй; 81.2-т 16.10/ нийгмийн болон өөрсдийн
Төлөвлөгөөг хэрэгжүүлснээр нийтийн ашиг сонирхол, үзэл бодлын үүднээс
ашиг сонирхлыг ноцтой хохироох нам, олон нийтийн бусад байгууллага
тохиолдолд тухайн захиргааны актыг байгуулах, сайн дураараа эвлэлдэн
хүчингүй болгож болно гэжээ. нэгдэх эрхтэй. Нам, олон нийтийн
Түүнчлэн Захиргааны хэрэг бусад бүх байгууллага нийгэм, төрийн
шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай аюулгүй байдлыг сахиж, хуулийг
хуулийн зорилгыг хүн, хуулийн дээдлэн биелүүлнэ. Аль нэгэн нам,
этгээдээс захиргааны байгууллагын олон нийтийн бусад байгууллагад
хууль бус үйл ажиллагааны улмаас эвлэлдэн нэгдсэний төлөө болон
зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй гишүүний нь хувьд хүнийг ялгаварлан
эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо гадуурхах, хэлмэгдүүлэхийг хориглоно.
хамгаалуулахаар, түүнчлэн нийтийн Төрийн зарим төрлийн албан хаагчийн
ашиг сонирхлыг төлөөлөх эрх бүхий намын гишүүнийг түдгэлзүүлж болно;
этгээд, хуульд заасан бол захиргааны 16.11/ улс төр, эдийн засаг,
байгууллагаас гаргасан нэхэмжлэлийн нийгэм соёлын амьдрал, гэр бүлийн
дагуу захиргааны хэргийг шүүхэд харилцаанд эрэгтэй, эмэгтэй тэгш
хянан шийдвэрлэхтэй холбогдсон эрхтэй. Гэрлэлт нь хуулиар тогтоосон
харилцааг зохицуулахад оршино гэж насанд хүрсэн эрэгтэй, эмэгтэй хоёрын
тодорхойлсон. тэгш эрх, сайн дурын харилцаанд
Эндээс нийтийн ашиг сонирхол үндэслэнэ. Гэр бүл, эх нялхас, хүүхдийн
өөрөө хууль зүйн ач холбогдолтой учир ашиг сонирхлыг төр хамгаална;
түүнийг шүүх зайлшгүй харгалзан үзэх, 17.2/ хүний нэр төр, алдар хүнд,
улмаар шүүхийн журмаар хамгаалах эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг
шаардлага гарч байгаа бөгөөд нийтийн хүндэтгэх;
ашиг сонирхлыг хууль зүйн хувьд 23.1. Улсын Их Хурлын гишүүн
хэрхэн тодорхойлох нь чухал болоод бол ард түмний элч мөн бөгөөд нийт
байгаа юм. иргэн, улсын ашиг сонирхлыг эрхэмлэн
Иймд нийтийн ашиг сонирхол гэх баримтална.
хууль зүйн үзэгдлийн мөн чанарын 46.2. Монгол Улсын төрийн жинхэнэ
талаар судлах шаардлага зүй ёсоор албан хаагч Монгол Улсын иргэн байх
тавигдаж байна. Ингэхдээ түүнийг эрх
зүйн үзэгдэл болох талаас нь анхаарлаа 1
Зарим тохиолдолд манай зарим судлаач, хуульчид “эрх
ашиг” хэмээн бас ярьдаг. Эдгээр нэр томьёог Үндсэн
хандуулж байгааг тэмдэглэх нь зүйтэй хуулийн ойлголтоор жигдлэх нь зүйтэй.

40
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

бөгөөд Үндсэн хууль, бусад хуулийг байлаа. Сүүлд Макиавелли, Боден
чандлан баримталж ард түмнийхээ нарын бүтээлд төр болон сүм хийдийг
тусын тулд, иргэний ёсоор төрийн ашиг салгаж, төр бүх иргэдийн сайн сайхны
сонирхолд захирагдан ажиллана. төлөө зөвхөн удирдлагын үүрэг
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн гүйцэтгэнэ гэж үзэх болсон.
дээрх заалтаас үзэхэд “ашиг сонирхол” Шинэ үед төрийн ашиг сонирхлын
гэдэг нь “хүн амын эрүүл мэндийн талаар Т.Гоббс, Гегель, Бисмарк
ашиг сонирхол”, “байгаль хамгааллын нар, хувьсгалаас өмнөх Оросын
ашиг сонирхол”, “үндэсний аюулгүй эрдэмтэд Н.Н.Алексеев, В.М.Гессен,
байдлын ашиг сонирхол”, “нийгмийн Н.М.Коркунов, орчин цагийн эрдэмтэд
ашиг сонирхол”, “хувь хүний ашиг П.В.Анохин, С.Н.Бабурин, А.М.Величко,
сонирхол”, “гэр бүлийн ашиг сонирхол”, В.Е.Чиркин, В.С.Шевцов, С.В.Степашин
“эх нялхсын ашиг сонирхол”, “хүүхдийн нар судалсан байна.
ашиг сонирхол”, “нийт иргэн, улсын Үүнтэй холбоотойгоор төрийн
ашиг сонирхол”, “төрийн ашиг сонирхол” мөн чанарын асуудал шийдвэрлэх ач
гэсэн олон төрлөөр тодорхойлогджээ. холбогдол бүхий байдлаар гарч ирдэг.
Мөн Үндсэн хуулийн 17.2-т В.М.Корельскийн үзснээр “энэ бол
“хүний нэр төр, алдар хүнд, эрх, хууль төрийн эрх мэдэл хэнд байна вэ, түүнийг
ёсны ашиг сонирхлыг хүндэтгэх” хэний ашиг сонирхлын төлөө, хэн
нь нийт иргэдийн үндсэн үүрэг гэж хэрэгжүүлж байна вэ гэдэгтэй холбоотой
тодорхойлсон. Энд хувийн ашиг асуудал” юм. Эндээс үзвэл төрийн мөн
сонирхлыг тээгч бол хувь хүн өөрөө чанарыг тодорхойлох асуудалд хариулт
гэдэг нь тодорхой байна. Харин олон өгөх нэг хүчин зүйл бол төрийн ашиг
нийтэд хамаатай ашиг сонирхлыг тээгч сонирхлын тухай асуулт бөгөөд төр
нь хэн байх вэ гэдэг асуудал нэлээд хэний ашиг сонирхлын төлөө үйлчилж
маргаантай байх нь бий. Манай Үндсэн байна вэ гэдгээр тодорхойлогдоно.
хуульд ч улсын ашиг сонирхол, төрийн Төрийн мөн чанарын талаар
ашиг сонирхол гэх мэтээр ялгамжтай үндсэн хоёр хандлага бий. Эхний
туссан байгааг дурдсан. Эндээс улсын хандлагад “элитийн онол”, “технократ
буюу төрийн ашиг сонирхол гэж ард онол”, “ангийн онол” зэрэг тодорхой
түмнийхээс ангид зүйл байх уу? эсвэл бүлгийн ашиг сонирхол давамгай нөлөө
нэг зүйл үү? Эдгээр нь хувь хүнд үзүүлдэг тухай сургаалиуд багтана. Энд
хамаатай юу, нийтэд хамаатай юу гэх төрийн ашиг сонирхол гэдэг нь эдийн
мэт онолын асуултууд хөвөрнө. засгийн хувьд ноёрхогч анги давхаргын
Төр ашиг сонирхлыг тээгч байх ашиг сонирхолтой ижил гэж ойлгогддог.
тухай асуудал эртний Аристотель, Хувийн ашиг сонирхлыг “гаргуунд нь
Платон, Полиби, Цицерон нарын хаядаг” марксизм мөн энэ хандлагад
бүтээлд туссан. Тэдний гол санаа нь хамаарна.
полис буюу төрийн ашиг сонирхол Хоёр дахь хандлага нь төрийн
бол нийтийн буюу бүх иргэдийн ашиг нийгмийн зориулалтад тулгуурладаг
сонирхол мөн. Харин хувийн ашиг ба төр бол нийгмийн ашиг сонирхлын
сонирхол нь нийтийн ашиг сонирхолтой илэрхийлэл гэж үздэг. Төр “нийтийн
уялдаатай байна гэдэг. баялаг”-т үйлчлэх ёстой. Америкийн
Дундад зуунд төрийн ашиг улс төр судлаач В.Остромын бичснээр
сонирхол гэдгийг теологийн шинжтэй “нийтийн баялаг” гэдэгт тухайн улс орон
болгосон. Гэгээн Августин, Фома буюу нийгмийн нийтлэгт ашиг тустай
Аквинский, Марсилий Падуанский үйл ажиллагааг ойлгоно. Нийтийн
нар төрийн ашиг сонирхол гэдэгт сүм баялаг бол нийтийн ашиг сонирхол
хийдийн дээд үнэт зүйлсийг ойлгож гэж үзэх нь түгээмэл бөгөөд үүний
41
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

шалгуур нь нийтийн болон хувийн ашиг Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 19
сонирхлын тэнцвэр (баланс) байна. дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэгт “Төрөөс
ОХУ-ын эрдэмтэн Ю.А.Тихомиров хүний эрх, эрх чөлөөг хангахуйц эдийн
төрийн ашиг сонирхол бол зөвхөн засаг, нийгэм, хууль зүйн болон бусад
“үндэсний тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт баталгааг бүрдүүлэх, хүний эрх, эрх
байдал, үндэсний ашиг сонирхлыг чөлөөг зөрчихтэй тэмцэх, хөндөгдсөн
хэрэгжүүлэх үед яригдана” гээд эрхийг сэргээн эдлүүлэх үүргийг
“нийтийн ашиг сонирхол төрөөс иргэнийхээ өмнө хариуцна”. Мөн
иргэний нийгэмд үйлчлэх, тэдгээрийн зүйлийн 3 дахь хэсэгт “Хүн эрх, эрх
ашиг сонирхлыг хамгаалах байдлаар чөлөөгөө эдлэхдээ үндэсний аюулгүй
илэрнэ. Ийм байдлаар төр нийтийн байдал, бусад хүний эрх, эрх чөлөөг
ашиг сонирхлыг (иргэний нийгмийн хохироож, нийгмийн хэв журмыг
ашиг сонирхол) дотооддоо хамгаалдаг гажуудуулж болохгүй” гэж заасан. Дээрх
бол олон улсын харилцаанд өөрийн харилцаанд төр өөрийн чиг үүргээ
ард түмний үндэсний ашиг сонирхлыг гүйцэтгэнгээ нийгмийн ашиг сонирхлыг
хамгаалдаг” гэжээ. хамгаалагч болж байна.
Энд мэдээж тухайн улс оронд Нөгөө талаас нийгэм өөрийн олон
оршин буй улс төрийн дэглэм ихээхэн янзын илрэл болох ард түмэн, хүн ам,
нөлөө үзүүлнэ. Тухайлбал, улс төрийн бүлгээрээ өөрийн ашиг сонирхолтой
тоталитар дэглэмтэй улсын хувьд байна. Эдгээр субьектийг нийгмийн том
хувь хүн, нийгмийн ашиг сонирхлыг бүлэг буюу иргэний нийгэм гэж хэлж
мэдэгдэхүйц хязгаарлах буюу бүхэлд нь болно. ОХУ-ын эрдэмтэн М.В.Баглай,
үгүйсгэдэг. Харин төрийн ашиг сонирхол В.А.Туманов нар “иргэний нийгэм
нэрийн дор тодорхой хүмүүсийн бол тухайн нийгэм дэх улс төрийн
хувийн ашиг сонирхол нуугддаг байна. бус харилцааны нийлбэр цогц бөгөөд
Улс төрийн ардчилсан дэглэм бүхий түүний гол зориулалт бол хувийн ашиг
улсад эсрэгээрээ төр бол хувь хүний сонирхлыг хэрэгжүүлэх явдал юм”
сонирхлыг илэрхийлэх бөгөөд эдгээр гэжээ.
нь бүхэлдээ хамтын буюу нийгмийн Эндээс ардчилсан улсад иргэний
ашиг сонирхол болдог. Ийм учраас нийгмээс эрх зүйт төрд өөрийн ашиг
төрийн байгууллага, албан тушаалтныг сонирхлыг тулгасны үндсэн дээр
сонгуулийн үндсэн дээр бүрдүүлнэ.2 тэр нь төрийн ашиг сонирхол гэсэн
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 3 нэр томьёонд хувирч байгаа гэж
дугаар зүйлд “Монгол Улсад засгийн тайлбарласан тохиолдолд төрийн ашиг
бүх эрх ард түмний мэдэлд байна. сонирхол гэдэг ойлголтыг хэрэглэх
Монголын ард түмэн төрийн үйл хэрэгт боломжтой болно гэж үзэж байна.
шууд оролцож, мөн сонгож байгуулсан Л.А.Морозова “нийгмийн ашиг
төрийн эрх барих төлөөлөгчдийн сонирхол гэдэг бол нийтийн шинжтэй
байгууллагаараа уламжлан энэхүү ашиг сонирхол юм. Гэхдээ энэ бол
эрхээ эдэлнэ. Төрийн эрх мэдлийг зөвхөн төрийн ашиг сонирхол гэсэн үг
хууль бусаар авах, авахаар завдахыг биш. Харин бүх нийгэмд буюу нийгмийн
хориглоно” гэж заасан. Иймээс ард зарим нийтлэгт ашиг тустай байдаг”
түмний ашиг сонирхол төрийн үйл гэснийг зайлшгүй харгалзан үзэх ёстой.
ажиллагааны чиглүүлэгч болох ба 2. Ашиг сонирхол хууль ёсны байх
иргэний эрх төрийн үйл ажиллагааны буюу хууль ёсны ашиг сонирхлын тухай
агуулгыг тодорхойлно.
Нийтийн ашиг сонирхлыг албан
ёсоор хамгаалахад энэ нь хууль ёсны
2
М.С.Матейкович, В.А.Горбунов. Законные интересы
в конституционном праве.-М.: Норма: ИНФРА-М, 2011. ашиг сонирхол байх шаардлагатай.
С.63-66.

42
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

Учир нь Иргэний хэрэг шүүхэд хянан Хууль зүйн шинжлэх ухаанд
шийдвэрлэх тухай хуулийн 3.1-д нийтийн болон хувийн ашиг сонирхлыг
“Монгол Улсын хууль, Монгол Улсын ялгах оролдлого хийгээд удаж байна.
нэгдэн орсон олон улсын гэрээнд заасан Нийтийн, хувийн ашиг сонирхлын аль
хүний эрх, эрх чөлөө, хууль ёсны ашиг нь байхаас үл хамаарч эдгээр ашиг
сонирхлоо зөрчигдсөн гэж үзэж байгаа сонирхол хуульд нийцсэн эсэх нь чухал
аливаа этгээд уг эрхээ хамгаалуулахаар үзүүлэлт юм. Жишээлбэл, 2014 оны
энэ хуульд заасан журмын дагуу 11 дүгээр сарын 9-ний өдөр Испанийн
шүүхэд нэхэмжлэл, хүсэлт, гомдол Каталони мужийн иргэдийн 80 орчим
гаргах хэлбэрээр мэдүүлэх эрхтэй” гэж, хувь нь Испани улсаас тусгаарлагдах
Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх санал асуулга явуулсан боловч Испани
тухай хуулийн 3.1.7-д “нэхэмжлэл гэж улсын хууль зүйн сайд Рафаэль Катала
иргэн, хуулийн этгээдээс захиргааны энэ санал асуулга Хууль зүйн ямар ч
хууль бус актын улмаас зөрчигдсөн үр дагавар үүсгэхгүй гэж, тус улсын
эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо Ерөнхий сайд Мариано Рах энэ бол
хамгаалуулахаар захиргааны хэргийн Испани улсын Үндсэн хуультай харшилж
шүүхэд хандаж гаргасан өргөдлийг байгаа бөгөөд бүх испаничуудын эрхийг
ойлгоно” гэж хуульчилсан. зөрчиж байна гэж мэдэгдсэн байдаг.
Эндээс зөвхөн хууль ёсны ашиг Улмаар Испанийн Үндсэн хуулийн
сонирхлыг л шүүхээр хамгаалах эрх шүүхээс Үндсэн хуультай харшилж
зүйн зохицуулалт урган гарч байгаа юм. байна гэдгийг тогтоосон.4 Иймд хууль
ёсны нийтийн ашиг сонирхлын тухай
Хууль ёсны ашиг сонирхол бол
авч үзэх нь зүйтэй болж байгаа юм.
эрх зүйн хэм хэмжээ, дэг журамтай
харшлаагүй ашиг сонирхол байна. Нэг Нэг талаас хууль ёсны ашиг
үгээр хэлбэл “хориглогдоогүй байдал” сонирхлыг хамгаалах процесс хууль
гэж ойлгож болох юм. Ингэснээр тогтоомжоор нарийн зохицуулагдаагүй
“хуулиар хориглосноос бусдыг учраас хамгаалалтын гол механизм
зөвшөөрнө” гэсэн томьёолол хэрэгждэг. субьектив эрх рүү чиглэсэн. Өөрөөр
Иймээс хууль ёсны ашиг сонирхол хэлбэл “зөрчигдсөн эрх, хууль ёсны
ихэнхдээ хууль тогтоомжид формаль ашиг сонирхол” гэдэг холбоо үг төдий
байдлаар бэхжээгүй, тодорхой хууль ойлгогдох нь элбэг. Нөгөө талаас хууль
зүйн үүрэг хүлээгээгүй байна. Харин ёсны ашиг сонирхол мөн эсэх дээр аль
эрх зүйн харилцаанд оролцогч бусад аль талдаа бүрхэг ойлголттой байх
субьектээс түүний хүсэл зоригт саад явдал түгээмэл байна.
болохгүй байх ерөнхий үүрэг оршдог. ОХУ-ын Иргэний процессын
Ялангуяа хууль ёсны ашиг сонирхол эрх хуулийн 3 дугаар зүйл, Арбитрийн
зүйн зарчимд суурилдаг гэдгийг ойлгох процессын хуулийн 4 дүгээр зүйлд
нь чухал. Иймээс хууль ёсны ашиг шүүхэд зөрчигдсөн эсхүл маргаж буй
сонирхол бол эрх зүйн зохицуулалтын эрх болон хууль ёсны ашиг сонирхлыг
хүрээнд байдгийг хүлээн зөвшөөрөхөөс хамгаалуулахаар сонирхогч этгээд
өөр аргагүй бөгөөд заримдаа субьектив хандах боломжийг хуульчилсан
эрхтэй адил хамгаалагдах боломжтой байгаа нь зөвхөн эрх нь зөрчигдсөн
болдог. “Заримдаа” гэдгийн учир бол тал хандахаас гадна сонирхогч
албан тушаалтны үзэмжээр шийдэх этгээд хандаж болохыг илтгэж байна.
асуудлыг бүрэн үгүйсгэх боломжгүйд Ингэснээр хууль ёсны ашиг сонирхлыг
байгаа юм.3 хамгаалахад түлхэц үзүүлж байна гэж
үзэж болно.
3
М.С.Матейкович, В.А.Горбунов. Законные интересы
в конституционном праве.-М.: Норма: ИНФРА-М, 2011. 4
http://www.forbes.ru/news/272813-kataloniya-vyska-
С.28-29, 48, 57, zalas-za-otdelenie-ot-ispanii

43
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

3. Нийтийн ашиг сонирхлын мөн үүрэг, нөлөө их байна. Учир Үндсэн
чанарын тухайд хуулийн шүүхийн шийдвэр бол
Нийтийн ашиг сонирхлыг тухайн улсын эрх зүйн тогтолцоонд
тодорхойлох явдал зөвхөн тоон шийдвэрлэгч үүрэг гүйцэтгэж жишиг
хэмжүүрээр илэрхийлэгдэхгүй. тогтоож болдог байна. Үүнийг бид ОХУ-
Жишээлбэл, архи, тамхины хэрэглээг ын хэдэн жишээнээс харж болох юм.
авч үзвэл манай улсын нийт хүн амын Үүнд:
цөөнгүй хэсэг хэрэглэдэг. Хэрэв бид ОХУ-ын Үндсэн хуулийн шүүх 2005
нийтийн ашиг сонирхол гэдгийг зөвхөн оны 6 дугаар сарын 14-ний өдрийн 9
тоогоор илэрхийлж үзвэл төрөөс дүгээр тогтоолдоо “татвар төлөх үндсэн
олонхи хүн амын сэтгэл зүйд нийцүүлж хуулийн үүрэг татварын үүргийн хүрээнд
архи, тамхины хэрэглээг дээд хэмжээнд оршдог. Татвар төлөгчийн Үндсэн
дэмжсэн хууль батлах байсан байж хуулийн үүрэг нь нийгмийн бүх гишүүдэд
ч болох. Гэтэл архидан согтуурахтай хамаатай нийтийн ашиг сонирхол
тэмцэх, тамхины хууль энэ олонхийн болохын хувьд төрөөс татвар төлөгчийн
сэтгэл зүйн эсрэг чиглэсэн. Энд болоод нийгмийн бусад гишүүдийн эрх,
үндэсний хүн амын эрүүл мэндийн хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах
ашиг сонирхлыг дээгүүрт тавьж байгаа зорилгоор татварын эрх зүйн харилцааг
нь харагдаж байна. зохицуулах арга хэмжээ авах эрхтэй
Эндээс төрөөс хүлээн зөвшөөрсөн, байгаад зогсохгүй үүрэгтэй юм” гэжээ.
эрх зүйн зохицуулалт бүхий нийгмийн Түүнчлэн 2004 оны 9 дүгээр сарын 30-
ашиг сонирхол бол нийтийн ашиг ны өдрийн 379-О тогтоолд “цэргийн алба
сонирхол байна гэж үзэж болох юм.5 бол улс орны аюулгүй байдал, батлан
хамгаалахтай нягт холбоотой нийтийн
Өгүүллийн эхэнд дурдсан
ашиг сонирхлын төлөө хэрэгжүүлж
хуулиудад нийтийн ашиг сонирхлын
буй үүрэг” гэж тодорхойлсон байна.
талаар зохицуулсан байдлаас харахад
Мөн 2004 оны 2 дугаар сарын 25-ны
захиргааны эрх зүйд нийтийн ашиг
өдрийн 4 дүгээр тогтоолд “сонгох,
сонирхлын концепц хэр их чухал
сонгогдох эрхтэй холбоотой асуудлаар
болохыг олж харахад төвөггүй байна.
шүүхэд хандаж байгаа нь мөн чанарын
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хувьд нийтийн эрх зүйн харилцаанаас
6.4-т “Төр газрын эзэнд газартай нь үүдэлтэй шаардлага мөн. Энэ үүднээс
холбогдсон үүрэг хүлээлгэх, улсын олон тооны иргэдийн ашиг сонирхлыг
тусгай хэрэгцээг үндэслэн нөхөх хөнддөгөөрөө нийгэмд үлэмж ач
олговортойгоор газрыг солих буюу холбогдолтой. Иймээс энэ төрлийн
эргүүлэн авах, уг газрыг хүн амын эрүүл маргааныг сонгуулийн процессын
мэнд, байгаль хамгаалал, үндэсний хүрээнд аль болох түргэн хугацаанд
аюулгүй байдлын ашиг сонирхолд шийдэх шаардлагатай” гэсэн байна.
харшаар ашиглавал хураан авч болно”
Энэ дагуу ОХУ-ын иргэдийн
гэж заасан. Эндээс үзэхэд тодорхой
сонгуулийн эрхийн болон ард нийтийн
тохиолдолд нийтийн ашиг сонирхолд
санал асуулгын үндсэн баталгааны
харшилсан бол субьектив эрхийг
тухай хуулийн 78 дугаар зүйлд
хязгаарлах боломжийг хуульчилсныг
“сонгуулийн компанит ажлын явцад
харж болох юм.
гомдлыг ерөнхий журмын дагуу санал
Нийтийн ашиг сонирхлыг авах өдрийн өмнөх өдрөөс хойш 5
тодорхойлох, түүнийг албан ёсоор хоногийн дотор, санал авах өдөр
хамгаалахад Үндсэн хуулийн шүүхийн буюу санал авсны дараагийн өдөр
5
М.С.Матейкович, В.А.Горбунов. Законные интересы бол нэн даруй шийдвэрлэнэ. Хэрэв
в конституционном праве.-М.: Норма: ИНФРА-М, 2011. гомдолд дурдсан фактыг нягтлан
С.67-68, 83, 89, 91-92.

44
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

шалгах шаардлагатай байвал 10 хоногт Энд хувь хүний тамхи татах хувийн ашиг
багтаан шийдэх учиртай. Үүнээс гадна сонирхолтой зөрчилдөх боловч амин
нэр дэвшигчийг бүртгэх сонгуулийн чухал ашиг сонирхлыг хамгаалах хэрэг
хорооны шийдвэрт, санал асуулгын гарна.6 Өмнө дурдсантай холбоотойгоор
дүнгийн талаарх гомдлыг шүүх гомдол тоон бүрдүүлбэрийг ердийн арифметик
гаргаснаас хойш 2 сарын дотор шийднэ” тоогоор тооцох боломж байхгүй. Гол нь
гэж заасан. ганц нэг хүнд хамаатай хувийн ашиг
ОХУ-ын Үндсэн хуулийн шүүх сонирхол биш байх нь чухал.
2004 оны 2 дугаар сарын 24-ний Гэвч төрийн аппарат өөрсдийн
өдрийн 3 дугаар дүгнэлтэд хувьцаат байгууллагын ашиг сонирхлыг нийтийн
компанийн аж ахуйн үйл ажиллагаа нь ашиг сонирхол мэтээр ашиглах явдал
олон тооны хувьцаа эзэмшигч, хөрөнгө цөөнгүй тохиолддог. Нийтийн гэх
оруулагчдын ашиг сонирхлыг хөнддөг нэрийн дор төрийн албан хаагчид
тул нийтийн ашиг сонирхол болно гэж өөрсдийн ашиг сонирхлыг илэрхийлэх
тогтоосон. тохиолдол бас гардаг. Иймээс жинхэнэ
Эндээс нийтийн ашиг сонирхол нийтийн ашиг сонирхол болон төрийн
бол нийгэм, түүний гишүүд өөрсдийн байгууллагаас тунхаглаж буй ашиг
материаллаг, оюун санааны, гоо зүйн сонирхлыг адилтгах боломжгүй нөхцөл
болон бусад хэрэгцээгээ хангахад үүсдэг. Үүнийг квази-нийтийн ашиг
нөлөөлж буй үнэт зүйл гэж үзэж болно. сонирхол гэж нэрлэх нь бий. Үүнд
байгууллагад илүү орон тоог нэмэх зэрэг
Ашиг сонирхлын нийтийн байх
ойлголтыг хамруулдаг. Ийм тохиолдолд
шинж чанар агуулгын болон тоон
мөн нийтийн ашиг сонирхлыг хамгаалах
бүрдүүлбэртэй. Эхнийхэд олон
хэрэг гарна.7
этгээдийн хувьд ач холбогдол бүхий үнэ
цэнэтэй байхыг ойлгоно. Жишээлбэл, Иймээс ашиг сонирхлуудын
үндэсний эрүүл мэндийн асуудал нь тэнцвэрийг олох гол зарчмуудыг эрх
олон хүн тамхи татахыг хүсч байгаа зүйн хүрээнд бий болгох шаардлага
эсэхээс үл хамааран хамгаалагддаг. гарч байна.

---o0o---

6
М.С.Матейкович, В.А.Горбунов. Законные интересы
в конституционном праве.-М.: Норма: ИНФРА-М, 2011.
С.117, 120, 140.
7
М.С.Матейкович, В.А.Горбунов. Законные интересы
в конституционном праве.-М.: Норма: ИНФРА-М, 2011.
С.152, 159.

45
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

МОНГОЛ УЛСЫН ГААЛИЙН БАЙГУУЛЛАГААС
БАРААНЫ ТЭМДГИЙН ЗӨРЧИЛТЭЙ ДУУРАЙМАЛ
БАРААГ СААТУУЛАХ, УСТГАХ ХУУЛЬ ЗҮЙН ҮНДЭСЛЭЛ,
ПРОЦЕСС: ДХБ БА ТРИПС-ИЙН ХЭЛЭЛЦЭЭРИЙГ
ХАРГАЛЗСАН ТАЙЛБАР, ДҮГНЭЛТ
хүсэлтийг “Ө” өмгөөллийн нөхөрлөлийн
өмгөөлөгчид Гаалийн Ерөнхий газарт
гаргажээ. Энэ өргөдөл, хүсэлтийн дагуу
Гаалийн Ерөнхий Газрын шийдвэрээр
Замын-Үүд дахь Гаалийн газар барааг
хилээр нэвтрүүлэхгүй саатуулсан
байна.
“П”-ийн зүгээс барааг худалдсан
Унгарын компанид барааг буцааж
илгээх эсвэл устгалд оруулж зөрчлийг
Бельгийн Вант Улсад бүртгэлтэй оюуны арилгах шаардлага тавьжээ.
өмчийн зөвлөгөө ба хууль зүйн туслан (1) “П”-ийн зүгээс барааг саатуулах
гүйцэтгэх үйлчилгээний бизнес эрхлэгч, өргөдөл, хүсэлт гаргах хууль зүйн
Германы Оюуны өмчийн хамгааллын үндэслэл, үүнтэй холбоотой Гаалийн
нийгэмлэгийн гишүүн, хуульч (Ph.D) байгууллагын эрх хэмжээг хуулиар
Д.Уянга хэрхэн тодорхойлсон бэ?
(2) “П” нь “М”-с буюу Гаалийн
A. Удиртгал буюу жишээ байгууллагаас барааг буцааж гаргахыг
тохиолдол шаардах хууль зүйн үндэслэл юу вэ?
“Ө” өмгөөллийн нөхөрлөлийн (3) “М” нь “П”-ийн шаардлагыг
үйлчлүүлэгч Польш улсын компани биелүүлэхгүй бол “П” ямар арга хэмжээ
“П” Монгол улсын Шадар Сайдын авахыг шаардах эрхтэй вэ?
X оны X тоот тушаалын дагуу “Х” (4) Олон улсад нийтлэг байдаг
барааны тэмдгийг (барааны шошго, жишгээр барааны тэмдгийн зөрчил
нэр, trademark) хүүхдийн тоглоомын гаргагч зөрчлөө сайн дураараа
бүтээгдэхүүний хувьд эзэмших арилгаагүй, барааны тэмдгийн зөрчил
барааны тэмдэг эзэмшигчийн онцгой гаргаагүй гэж маргаагүй бөгөөд барааг
эрхтэй. Монгол улсын “М” ХХК барааны устгалд оруулахыг өөрөө зөвшөөрсөн
тэмдэг эзэмшигчийн зөвшөөрөлгүйгээр эсвэл шүүхийн шийдвэрээр барааны
“Х” барааны тэмдэг бүхий дуураймал тэмдгийн зөрчилтэй гэж үзэж устгалд
тоглоомыг (trademark counterfeit goods) оруулахаар шийдсэн бол барааг
их хэмжээгээр оруулж ирж худалдаалж устгалд оруулж, худалдааны эргэлтээс
байсан. “П” компани барааны тэмдгийн бүр мөсөн зайлуулдаг. Харин Монгол
зөрчилтэй тоглоомыг ачсан чингэлэг Улсын хуулиар барааг устгалд оруулах
МОНГОЛ УЛСын хилээр нэвтрэх хууль зүйн үндэслэл, процедур ямар
гэж байгааг олж мэдсэн тул “П”- байх вэ?
ийн итгэмжлэлээр “Оюуны өмчийн Оюуны өмчийн худалдааны
зөрчилтэй бараа саатуулах” өргөдөл, асуудлаарх хэлэлцээр (The Agreement

46
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

on Trade-Related Aspects of Intellectual нэгтгэсэн.2 Иймээс барааны тэмдгийн
Property Rights (TRIPS), цаашид хувьд Аж үйлдвэрийн өмчийг хамгаалах
ТРИПС-ийн хэлэлцээр гэнэ) бол Парисийн 1967 оны хэлэлцээрийн (Paris
Дэлхийн худалдааны байгууллагыг Convention for the Protection of Industrial
(цаашид ДХБ гэнэ) байгуулах тухай Property) гишүүд мөн дагаж мөрддөг.
1994 оны хэлэлцээрийн салшгүй хэсэг Монгол Улсад олон улсын
бөгөөд ДХБ-ын гишүүн бүр ТРИПС-ийн гэрээний зүйл, заалт дотоодын хуулиас
гишүүн байдаг.1 Монгол Улс ба Польш давуу хүчинтэй байх, дотоодын хууль
Улс нь ДХБ-ын гишүүд тул Польшийн олон улсын гэрээтэй зөрчилдсөн үед
компаниуд Монгол Улсад ТРИПС-ийн олон улсын гэрээний заалтыг хэрэглэх
стандартад нийцсэн хамгаалалттай ерөнхий зарчим үйлчилж ирсэн
байх зарчимтай. Иймээс ТРИПС-ийн уламжлал бий. Энэ зарчмыг Барааны
хэлэлцээрийг шууд хэрэглэх асуудал, тэмдгийн хамгаалалттай холбогдох
ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн стандартын дараах хуулиудад шууд зааж өгсөн
талаар доорх (A) хэсэгт авч үзэв. байдаг.
Нийтлэлийн (В) хэсэгт гаалийн -Барааны тэмдэг, газар зүйн
байгууллагаас оюуны өмчийн зөрчилтэй заалтын тухай хуулийн 2-р зүйлийн 2.2-
барааг саатуулах хууль зүйн үндэслэл, р заалт
процедур, (С) хэсэгт барааг буцаах
-Гаалийн тухай хуулийн 2-р
шаардлага тавих барааны тэмдэг
зүйлийн 2.2-р заалт;
эзэмшигч, гаалийн байгууллагын
эрх, хууль зүйн үндэслэл, (D) хэсэгт -Иргэний хуулийн 2-р зүйлийн 2.2-
саатуулсан барааг устгах өргөдөл, р заалт;
хүсэлт гаргах хууль зүйн үндэслэл, -Иргэний хэрэг шүүхэд хянан
процессыг тус тус тайлбарлаж, эцэст шийдвэрлэх тухай хуулийн 2-р зүйлийн
нь хураангуй дүгнэлтийг (E) хэсэгт 2.2-р заалт;
багтаав. -Захиргааны хэрэг хянан
Хавсралт (F) хэсэгт оюуны өмчийн шийдвэрлэх тухай хуулийн 2-р зүйлийн
хэрэгжилтийг хил дээр хангахад 2.2-р заалт.
холбогдох ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн 2. Хэлэлцээрийг Монгол Улсын
холбогдох заалтуудыг орчуулж, шүүх, гаалийн байгууллага шууд
хавсаргасан. хэрэглэх асуудал
B. Оюуны өмчийн худалдааны Дотоодын хуулиар Монгол
асуудлаарх хэлэлцээр (ТРИПС) Улсын олон улсын гэрээг хэрэглэхээр
I. Хэлэлцээрийг Монгол улсын зааж өгсөн нь ийнхүү ТРИПС-ийн
шүүх, гаалийн байгууллага, оюуны хэлэлцээрийг шууд хэрэглэнэ гэсэн үг
өмчийн асуудал эрхэлсэн төрийн хараахан биш юм. Учир нь олон улсын
захиргааны байгууллага шууд гэрээ өөрийн мөн чанарын хувьд хувь
хэрэглэх асуудал хүн, хуулийн этгээдэд холбогдсон
1. Хэлэлцээрийн давуу хүчинтэй субьектив эрх, үүрэг үүсгэхгүй зөвхөн
байдал олон улсын эрх зүйн субьект болох
гэрээний талуудад (улс гүрнүүдэд,
ТРИПС-ийн хэлэлцээр нь урьд
олон улсын байгууллагад) эрх, үүрэг
өмнө үйлчилж байсан олон талт оюуны
үүсгэсэн чанартай байж болно.3 Нөгөө
өмчийн олон улсын хэлэлцээрийг
талаас, хэдийгээр утга агуулгынхаа
өөрийн салшгүй хэсэг болгож
хувьд хувь хүн, хуулийн этгээдийн
2
Art. 3 Para 3 TRIPS Agreement.
1
Art. 2 Para 2 of the Agreement Establishing the World 3
Mathias Herdegen, Völkerrecht, 8.Auflage, München
Trade Organisation and Annex IC. 2009, S. 158, Rn. 5.

47
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

эрхийг хангахад чиглэсэн ч гэсэн олон зарим талаар хариулсан.6 Hermes
улсын гэрээ нь үг, өгүүлбэр найруулга, шийдвэрт Европын Холбооны Шударга
ерөнхий агуулгын хувьд ийм субьектив Ёсны Шүүх ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн
эрх үүсгэхэд чиглээгүй, шүүх шууд 50-р зүйлийн 6-дахь заалтад заасан
хэрэглэх боломжгүй, ойлгомжгүй хугацаа шууд дуусахгүй, холбогдох
эсвэл агуулгаараа зөвхөн олон улсын хэргийн хариуцагч ийнхүү саатуулах
гэрээний талуудад үүрэг, даалгавар арга хэмжээг дуусгавар болгох хүсэлт
өгсөн утгатай байж болно.4 өөрөө гаргах ёстой гэж заасан. Parfums
Аливаа олон улсын гэрээгээр ямар Dior шийдвэрт Европын Холбооны шүүх
субьектэд зориулж эрх, үүрэг үүсгэж ТРИПС-ийн хэлэлцээрээр хувь хүн,
байна вэ? гэсэн асуултад тухайн олон хуулийн этгээд шууд эдлэх эрх, үүрэг
улсын гэрээг тайлбарлах замаар буюу үүсгэсэн үү? гэсэн асуултад энэ нь
гэрээний талуудын хүсэл зоригийг Холбооны холбогдох улсын дотоодын
илрүүлэх замаар хариулна. Олон улсын хуулийн асуудал, Европын холбооны
гэрээг тайлбарлах дэлхий нийтийн хуулиар ингэж шууд хэрэглэх шаардлага
жишиг, стандартыг Олон улсын гэрээний тавихгүй гэж хариулсан байдаг.
эрх зүйн тухай Венийн конвенцийн 31- Монгол Улсын Барааны тэмдэг,
33-р зүйлүүдээр тогтоосон.5 Монгол Улс газар зүйн заалтын тухай хууль ба
нь тус конвенцийн гишүүн юм. барааны тэмдгийн эрхийн хэрэгжилттэй
ТРИПС-ийн хэлэлцээрээр холбоотой холбогдох бусад хуулиудад
барааны тэмдэг эзэмшигч, зөрчил дээр дурдсанчлан дотоодын хуулийн
гаргагч, гуравдагч этгээд ДХБ-ын нэг заалт ТРИПС-ийн хэлэлцээрт нийцэхгүй
гишүүн улсын хил хязгаарын дотор бол хэлэлцээрийг баримтална гэж
шууд эдлэх эрхийг зааж өгөөгүй. Харин заажээ. ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн
энэ асуудлыг тухайн улс орны олон аливаа заалт нь хувь хүн, хуулийн
улсын гэрээг хэрэглэх тухай дотоодын этгээдэд эрх үүсгэж, агуулгын хувьд
хуулиар шийднэ. шүүх, төрийн байгууллага шууд
хэрэглэхүйц тодорхой бол түүнийг шууд
Жишээ нь:
хэрэглэнэ гэсэн гаргалгаа үүнээс гарч
Европын 25 улсыг нэгтгэсэн, хил байна.
гаалиа нэгтгэж, дотоодын нэг том зах
3. Дотоодын хуулийг хэлэлцээрт
зээлийг бий болгосон Европын холбоо
нийцүүлж тайлбарлах
нь ДХБ/ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн
гишүүн юм. Европын Шударга Ёсны ТРИПС-ийн хэлэлцээрийг шууд
Шүүх (European Court of Justice) буюу хэрэглэхээс ялгаатай өөр нэг асуудал
Европын холбооны Дээд шүүх Hermes, бол дотоодын хуулийг ТРИПС-ийн
Parfums Dior, Shievering-Nijstad гэсэн хэлэлцээрт нийцүүлж тайлбарлахыг
шийдвэрүүдээр Европын Холбооны эрмэлзэх явдал юм. Монгол Улс ДХБ-д
гишүүн улсуудын хууль ТРИПС-ийн нэгдэж орсны дараа 1999, 2000 онуудад
хэлэлцээрт нийцэж байна уу, ТРИПС- ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн биелэлтийг
ийн хэлэлцээрээр хувь хүн, хуулийн дотоодын хуулиар хангах талаар ДХБ-д
этгээд шууд эдлэх субьектив эрх илтгэл, мэдээлэл, асуулгын хариулт
үүсгэсэн үү? өөрөөр хэлбэл ТРИПС-ийн
хэлэлцээрийг шүүх шууд хэрэглэх эрхтэй
юу? боломжтой юу? гэсэн асуултад

6
Case C-53/96 Hermes International v FHT Marketing
Choise BV 1998 ECR I-3603; Case C-300/98 & C-392/98
4
Mathias Herdegen, Völkerrecht, 8.Auflage, München 2009, Parfumes Christian Dior SA v Tuk Consultancy BV, Asso
S. 158, Rn. 5. Gerüste GmbH 2000 ECR I-11307; Case C-89/99 Schiev-
5
Vienna Convention on the Law of Treaties. ering-Nijstad VOF v Robert Groeneveld 2001 ECR I-5851.

48
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

өгч байсан.7 Оюуны өмчийн хуулиуд, багц хамгаалалт юм.
үүний дотор Барааны тэмдэг, газар Дан ганц газар нутгийн зарчим
зүйн заалтын тухай хууль, Гаалийн үйлчилсэн орчинд улс орнууд оюуны
тухай хуулийг ТРИПС-ийн хэлэлцээрт өмчийн хуулиараа гадаад иргэд,
нийцүүлэхийн тулд өөрчилж байсан. компанийг ялгаварлан гадуурхаж,
Ингэхээр барааны тэмдгийн эрхийн тэдний эрхийг дотоодын иргэд,
хэрэгжилттэй холбоотой дотоодын компаниас дордуулж хамгаалах нөхцөл
хууль тогтоомжийг аль болох ТРИПС- бий болдог. Олон улсын олон талт
ийн хэлэлцээрт ойртуулж ойлгож, хэлэлцээрүүд нь юуны өмнө ийнхүү
тайлбарлах нь дотоодын хуулийг ялгаварлан гадуурхахыг зогсоож,
анхдагч эх сурвалжид нь дөхүүлж зөв гадаадын зохиогчид, зохион бүтээгчид,
ойлгоход тустай гэсэн үг юм. Үүний барааны тэмдгийн эрх эзэмшигч
дээр хуулийг олон улсын хэлэлцээрт компанийн эрхийг дотоодынхтой ижил
нийцүүлж тайлбарлах нь олон улсын байлгах зорилготой байдаг(“үндэсний
нийтлэг стандартыг дагаж, хэрэгжүүлж, тааламжтай нөхцөл”, “national
улсынхаа олон улсын өрсөлдөх чадварт treatment”). ТРИПС-ийн хэлэлцээр мөн
хуульчид, шүүгчид өөрийн хувь нэмрээ адил энэхүү үндэсний тааламжтай
оруулж байна гэсэн үг билээ. нөхцөлийг бий болгох зорилттой учир
Дотоодын хуулийг ТРИПС-ийн ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн 3-р зүйлийн
хэлэлцээрт нийцүүлж тайлбарлахыг 1-р заалтын дагуу ДХБ-ын гишүүн
эрмэлзсэн хэдий ч хуулийн заалт орны харьяат хувь хүн, хуулийн этгээд
шууд утгаараа, ерөнхий логикоороо Монгол Улсад тус улсын хувь хүн,
хэлэлцээрийн заалттай шууд хуулийн этгээдийн адил эрх эдэлнэ.
зөрчилдөж байвал дараагийн шатанд ТРИПС-ийн хэлэлцээрээр
ТРИПС-ийн хэлэлцээрийг шууд үндэсний тааламжтай нөхцөлийг
хэрэглэх буюу ТРИПС-ийн хэлэлцээр баталгаажуулаад зогсохгүй үүн дээр
дотоодын хуулиас давуу хүчтэй байх нэмж ДХБ-ын гишүүн улсын гадаадын
тухай асуудал яригдана. иргэд, хуулийн этгээд Монгол Улсад
II. ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн эдлэх “наад захын эрхийг”(minimum
хэрэглэх хүрээ, хэлэлцээрийн дагуу standards of protection) зааж өгсөн.8
эрх эдлэх субьект Энэхүү эрхийг Монгол Улсад тус улсын
Оюуны өмчийн олон улсын эрх харьяат иргэд, хуулийн этгээд эдлэхгүй,
зүйн салбарын үндсэн суурь зарчим харин үндсэн зарчмын хувьд ДХБ-ын
бол “газар нутгийн зарчим”(territoriality гишүүн улсын харьяат гадаадын иргэд,
principle) юм. Энэ зарчмын дагуу оюуны хуулийн этгээд эдэлнэ.9 Хэлэлцээрийн
өмчийн эрхийн агуулга, хүрээ, хязгаар, үндсэн зорилго нь дэлхий нийтийн
хэрэгжүүлэх арга замыг тухайн улс стандартыг гадаад этгээдийн эрхийг
өөрийн хилийн дотор өөрийн дотоодын хамгаалснаар тогтоох явдал. Үүний
хуулиараа зохицуулна. Дэлхий даяар цаад санаа нь ямар ч улс өөрийн
нэгдсэн нэг оюуны өмчийн эрх гэж улсын харьяатын эрхийг гадаадын
байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, LOUIS иргэдийнхээс дордуулахгүй байх
VUITTON, OMEGA, NIKE гэж дэлхий эрмэлзэлтэй байх тул дотоодын хуулиа
даяар үйлчилдэг нэг барааны тэмдэг хэлэлцээрийн стандартад хүргэж
гэж байхгүй. Энэ нь дэлхийн улс тус өөрчлөлт, шинэчлэл хийх нь зайлшгүй
бүрд бүртгэлд үндэслэж үүссэн олон гэсэн гаргалгаа юм.
7
World Trade Organisation, IP/Q/MNG/1; IP/Q2/MNG/1; IP/
Q3/MNG/1; IP/Q4/MNG/1 (26 March 1999): Review of Leg-
8
Art. 1 Para 1 TRIPS Agreement; ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн
islation, Mongolia; IP/Q3/112/Add.2 (10 December 1998); 1-р зүйлийн 1-р заалтын 2 дахь өгүүлбэр.
IP/C/W/115 (12 December 1998) https://docs.wto.org/, last 9
Art. 1 Para 3 TRIPS Agreement; ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн
view on 10 November 2016. 1-р зүйлийн 3-р заалт.

49
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

Дүгнэвэл, манай жишээ хувьд “П” компани барааны тэмдгийн
тохиолдлын хувьд Польш Улс нь ДХБ- зөрчилтэй гэж үзэж, “М” компанийн
ын гишүүн улс юм. “TATATA” барааны оруулж ирэх тоглоомыг хил дээр
тэмдгийг “газар нутгийн зарчмын” саатуулж, улсын хилээр оруулахгүй
дагуу Монгол Улсад бүртгүүлж, Монгол байхыг хүсэж Гаалийн байгууллагад
Улсын барааны тэмдгийн эрх олж ханджээ. ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн
авсан Польш улсын “П” компани нь дагуу ийм хүсэлт, гомдлыг тухайн
Монгол Улсад бүртгэлтэй дотоодын улсын холбогдох эрх бүхий байгууллага
компаниудын адил Монгол Улсын хүлээж авч, ажиллагаа явуулахад
хуулийн хамгааллыг эдэлж, “үндэсний холбогдох наад захын стандартыг
тааламжтай нөхцөлөөр” эрхээ тогтоосон байдаг.10
хамгаалуулна. Улмаар “П” компани 1. Бараа саатуулах ажиллагааг
Монгол улсын нутаг дэвсгэрт ТРИПС- явуулах ерөнхий нөхцөл, стандарт
ийн хэлэлцээрийн дагуу “наад захын
ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн 51-р
эрхийг” ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн 1-р
зүйлийн дагуу ДХБ-ын гишүүд өөрийн
зүйлийн 3-р заалтын дагуу эдэлнэ.
шүүх эсвэл холбогдох захиргааны
Өөрөөр хэлбэл, Монголын төрийн эрх
байгууллагад барааны тэмдгийн
бүхий байгууллагууд “П”-ийн эрхэд
зөрчилтэй барааг саатуулах эрхийг
холбогдож ТРИПС-ийн стандартыг
олгоно. Үүний дагуу шүүх, захиргааны
биелүүлж хангах, олон улсын үүрэгтэй.
байгууллага дараах бүх нөхцөлүүд
Ингэхдээ юуны өмнө дотоодын хууль
биелсэн үед Гаалиас бараа саатуулах
тогтоомжийг ТРИПС-ийн стандартад
арга хэмжээг авах эрхтэй буюу үүрэгтэй:
нийцүүлж, ойртуулж тайлбарлахыг
эрмэлзэх хэрэгтэй. Ийнхүү хүчин (а) Холбогдох улсад хүчин
чармайлт гаргасан хэдий ч дотоодын төгөлдөр бүртгэлтэй барааны тэмдгийн
хууль тогтоомж ТРИПС-ийн стандартыг эрхийг зөрчсөн байх (51-р зүйл). Энэ
хангахгүй бол ТРИПС-ийн хамгаалалтыг нөхцөлийн дагуу Монгол Улсын хувьд
“П” шууд эдлэхийг шаардах эрхтэй. эхлээд Оюуны өмчийн газраас барааны
Гэвч ТРИПС-ийн холбогдох зүйл, тэмдгийн гэрчилгээ олгосон эсэхийг
заалт нь агуулгын хувьд шууд хэрэглэх шалгана.
хэмжээний тодорхой эсэхээс энэ нь (б) ижил бараанд ижил
хамааралтай гэдгийг анхаарах чухал. барааны тэмдгийг хэрэглэсэн байх
Нөгөө талаас нэн ялангуяа Улсын Дээд буюу ижил эсвэл төсөөтэй бараанд
шүүх нь европын дээд шүүхүүдийн нэгэн үндсэн шинжээрээ ялгагдахгүй ижил
адил хэрэг маргааныг хууль тайлбарлах эсвэл төсөөтэй барааны тэмдгийг
замаар шийдвэрлэж, хуулийг нэг мөр хэрэглэсэн байх бөгөөд энэ нь Монгол
хэрэглэх улсын доторх нэгдсэн практик Улсын хуулийн дагуу барааны тэмдэг
тогтоодоггүй монголын нөхцөлд эзэмшигчийн эрхийг зөрчсөн байх (51-р
дотоодын хууль тогтоомж байхгүй нь зүйл),
эрх зүйн тодорхой бус байдлыг бий (в) дээр (а), (б)-д заасан барааны
болгож, олон улсын гэрээний үүргийг тэмдгийн зөрчилтэй бараа импортоор
биелүүлэхгүй байсаар байх нөхцөл орж ирэх гэж байна гэсэн үндэслэл
байдлыг бий болно гэдэгтэй эвлэрэхээс бүхий таамаглал байх(51-р зүйл),
өөр аргагүй болно. (г) барааны тэмдэг эзэмшигч
III. ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн бичгээр хүсэлт гаргасан байх(51-р
дагуу барааны тэмдгийн зөрчилтэй зүйл),
барааг хил дээр саатуулах үндсэн
нөхцөл, стандарт 10
Olivier, Vrigins/Marius Schneider (ed.), Enforcement of
Бидний жишээ тохиолдлын intellectual property rights through border measures – Law
and Practice in the EU, Oxford University Press 2012, p. 55

50
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

(д) бараа саатуулах хүсэлтэд бараа саатуулах хүсэлтийг шүүх эсвэл
барааны тэмдэг эзэмшигчийн эрх холбогдох эрх бүхий байгууллага
зөрчигдөхөөр байна гэсэн нотолгоог (монголын хувьд Гаалийн Ерөнхий
хавсаргасан байх (52-р зүйл), Газар (ГЕГ) хүлээн авна. Барьцаа,
(е) бараа саатуулах хүсэлтэд баталгаа буюу дээр (ё)-д заасан
гаалийн байгууллагаас барааг таних нөхцөлийг тухайн нөхцөл байдлаас
боломжтой барааны тодорхойлолтыг хамааралтайгаар хангахыг шаардаж
хавсаргасан байх (52-р зүйл), болно.
(ё) Эрх эзэмшигчээр мөнгөн 2. Бараа саатуулсан хүсэлтийг
барьцаа эсвэл түүнд дүйцэх баталгааг хүлээж авсан эсэхийг мэдэгдэх
гаргуулсан байх (53-р зүйл) Бараа саатуулах ажиллагааг
ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн явуулах үндсэн шаардлагуудыг хангаж
53-р зүйлд заасан мөнгөн барьцаа, байгаа үед шүүх эсвэл холбогдох эрх
баталгааны зорилго нь барааны бүхий байгууллага (Монгол улсын хувьд
тэмдгийн зөрчилтэй бараа орж ирж ГЕГ) хүсэлтийг хүлээж авсан эсэх тухай
байна гэсэн мэдээлэл нь буруу буюу бараа саатуулах болсон тухай
байснаас Гаалийн байгууллага аливаа шийдвэрийг хүсэлт гаргагчид мэдэгдэх
гуравдагч импортлогчид хохирол үүрэгтэй (ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн
учруулсан бол тэр хохирлыг Барааны 52-р зүйл).13 Ингэхдээ мэдэгдлийг
тэмдэг эзэмшигчээр (бараа саатуулах “нөхцөл байдлыг ухаалгаар шинжилж
хүсэлтийг Гаалийн байгууллагад үзсэний үндсэн дээр анхаарах ёстой
гаргасан этгээдээр) өөрөөр нь төлүүлэх хугацааны” дотор хүсэлт гаргагчид
баталгаа болгож авдаг. Ингэхдээ танилцуулах ёстой. Энэ нь богино
заавал барьцаа, баталгаа авч байж хугацааны тухай буюу хэдэн өдрийн
бараа саатуулах үйл ажиллагаа дотор мэдэгдэх үүрэг үүснэ гэсэн
эхэлнэ гэсэн үг биш юм.11 Жишээ нь: утгатай.14
Европт шүүхэд гаргаж өгсөн нотлох Дүгнэвэл, манай жишээ
баримтаар импортоор орж ирж тохиолдлын хувьд ГЕГ нь “П”-ийн
байгаа бараа нь эрхийн зөрчилтэй нь гаргасан бараа саатуулах өргөдөл,
хангалттай нотлогдож байвал шүүхээс хүсэлтийг хүлээж авсан эсэх тухай “П”-
ийм барьцаа, баталгаа гаргахыг д бичгээр мэдэгддэг байвал Монгол
шаарддаггүй.12 Нөгөө талаар гуравдагч улсын ГЕГ олон улсын стандартын
этгээдэд учирч болзошгүй хохирлын дагуу ажиллажээ гэж үзнэ. Хүсэлтийг
хэмжээнээс хамаарч шүүхээс барьцаа, хүлээж авахгүй бол ГЕГ нь ТРИПС-
баталгааны мөнгөн дүнг янз бүрээр ийн хэлэлцээрийн 41-р зүйлийн 3-р
тогтоодог практик Европт байдаг ба заалтын дагуу үндэслэлийг зааж,
энэ мөнгөн дүн нь монголын практикт Барааны тэмдэг эзэмшигч “П”-д
байдаг шиг тогтсон мөнгөн дүн биш, бичгээр мэдэгдэнэ. Түүнчлэн саатуулах
харин тухайн нөхцөл байдлаас хамаарч арга хэмжээг авах хугацааг арга хэмжээ
зөрчил гаргасан гэгдэх импортлогчийн авах тухай шийдвэрт зааж өгсөн бол
эрх ашгийг хамгаалахуйц хэмжээний ГЕГ бараа саатуулах арга хэмжээ
өндөр барьцаа ч байж болно (үүнийг хэдийд авах талаар мэдээллийг “П”
шүүгч нөхцөл байдлыг үнэлж шийддэг). өгөх үүрэгтэй.
Дүгнэвэл, ТРИПС-ийн 3. Барааг саатуулсан тухай
хэлэлцээрийн 51, 52-р зүйлд заасны мэдэгдэх үүрэг
дагуу буюу дээрх I-ийн (а)-(е)-д заасан 54-р зүйлийн дагуу ДХБ-ын гишүүн
урьдчилсан нөхцөлийг хангасан үед
11
ibid. p. 63, Para 3.43. 13
ibid. p. 63, Para 3.44.
12
ibid. p. 63, Para 3.44. 14
ibid. p. 62, Para 3.39.

51
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

орны шүүх ба холбогдох байгууллага эзэмшигчид буюу өргөдөл, хүсэлт
(Монгол улсын тухайд Гаалийн гаргагчид өгснөөс хойш 10 хоногоос
Ерөнхий газар) Барааны тэмдгийн илүү хугацаагаар барааг саатуулж
зөрчилтэй байж болох барааг барааны болохгүй гэсэн зарчим үйлчилнэ.17
тэмдэг эзэмшигчийн хүсэлтийн Үндэслэл бүхий шалтгаан байвал
дагуу саатуулсан тохиолдолд ингэж барааг саатуулах шийдвэрийг анх
саатуулсан тухай импортлогч ба хүсэлт гаргасан эрх бүхий байгууллага барааг
гаргасан барааны тэмдэг эзэмшигчид дахин 10 хоногоор сунгаж саатуулж
нэн даруй мэдэгдэнэ. Ийнхүү болно.18 Барааг үүнээс илүү хугацаагаар
мэдэгдэхдээ болж өгвөл бичгээр саатуулах эрх анх гаргасан эрх бүхий
мэдэгдэх ба ямар ч тохиолдолд нэн байгууллагад байхгүй ба
даруй мэдэгдэх үүрэг үүснэ.15 (а) өргөдөл, хүсэлт гаргагч
Оюуны өмчийн эрхийн тухайд өөрөө эсвэл хариуцагчаас бусад өөр
төрөөс хүний хувийн өмчийн эрхийг нэг процессын тал хянан шийдвэрлэх
хамгаалахад шууд оролцож байгаа ажиллагааг эхлүүлсэн гэж шүүхээс эсвэл
юм. Иймээс Гаалийн байгууллагаас холбогдох захиргааны байгууллагаас
оюуны өмчийн эрхийн зөрчилтэй анх саатуулсан байгууллагад мэдэгдсэн
барааг саатуулах үед энэ талаар бол эсвэл
эрх эзэмшигчид тухай бүр мэдэгдэх (б) саатуулах хугацааг гарах
ёстой байдаг. Хэрэв эрх эзэмшигч шийдвэрийг урьдчилан баталгаажуулах
өөрөө барааг саатуулах шаардлагагүй эрх бүхий байгууллагын шийдвэрээр
гэж мэдэгдвэл эсвэл хуульд заасан сунгасан бол барааг цааш үргэлжлүүлэн
хугацааны дотор эрх эзэмшигч ямар нэг саатуулж болно.
хариу өгөөгүй бол саатуулсан барааг
Дүгнэвэл, манай жишээ
шууд суллаж өгдөг хууль, журам жнь:
тохиолдлын хувьд 54-р зүйлийн
Европт үйлчилдэг.
дагуу бараа саатуулсан тухай Монгол
Дүгнэвэл, манай жишээ улсын ГЕГ-ийн мэдэгдлийг “П” хүлээж
тохиолдлын хувьд Монгол улсын ГЕГ нь авснаас хойш ГЕГ нь “П”-ын барааны
эхлээд “П”-ын бараа саатуулах, өргөдөл тэмдгийн эрхийг зөрчсөн “М”-ийн
хүсэлтийг хүлээж авсан бол энэ тухай хүүхдийн тоглоомын барааг 10-аас
ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн 52-р зүйлийн дээш өдрөөр хил дээр саатуулах эрхгүй
дагуу бичгээр мэдэгдэх үүрэгтэй. Ингэж байна. ГЕГ үндэслэл бүхий шалтгаан
мэдэгдсэнээс хойш барааг саатуулах байгаа бол (ихэнхи тохиолдолд “П”-
ажиллагааг явуулж, барааг саатуулсан ийн өмгөөлөгчдийн үндэслэл бүхий
бол хоёр дахь мэдэгдлийг “П”-д илгээх хүсэлтийг хүлээж авснаар) барааг
ба энэ хоёр дахь мэдэгдэлд ямар дахин 10 өдөр саатуулж болно.
тоо, хэмжээний барааг, хэдний өдөр, ТРИПС-ийн логик, системээр авч
хэрхэн саатуулсан тухай “П”-д ТРИПС- үзвэл саатуулах хүсэлт гаргагч “П”-
ийн хэлэлцээрийн 54-р зүйлийн дагуу ийн өмгөөлөгчид энэ хугацааны дотор
мэдэгдэх үүрэгтэй. зөрчил таслан зогсоох, хохирол нөхөн
4. Бараа саатуулах хугацаа төлүүлэх гэх мэт нэхэмжлэлийг иргэний
ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн 55-р хэргийн шүүхэд хандаж гаргасан эсвэл
зүйлд эрх бүхий байгууллага барааны саатуулсан барааг хэрхэх талаар
тэмдгийн эрхийн зөрчилтэй бараа шүүгчийн захирамж гаргуулж авсан гэж
саатуулах хугацааг зааж өгсөн.16 10 буюу цаад тал нь 20 хоногийн дотор
Үүний дагуу барааг саатуулсан ГЕГ-д мэдэгдээгүй бол ГЕГ барааг “М”-д
тухай мэдэгдлийг барааны тэмдгийн суллаж өгөх үүрэгтэй.
15
ibid. p. 62, Para 3.39. 17
ibid. p. 65, Para 3.51.
16
ibid. p. 65, Para 3.51. 18
ibid. p. 65, Para 3.51.

52
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

5. Импортлогч буюу хариуцагчид буюу зөрчилгүй эсэх талаар үндэслэл,
өөрийгөө өмгөөлөх боломж олгох нотолгоо гаргах боломжийг олгоно.
Барааг саатуулсны дараа IV. ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн
саатуулсан барааг хэрхэх талаарх дагуу барааны тэмдгийн зөрчилтэй
шийдвэрийг гаргах процессыг эхлүүлсэн барааг саатуулсны дараах
бол импортлогч буюу хариуцагчид процессын зохицуулалт
өөрийгөө өмгөөлөх боломжийг олгож, Манай жишээ тохиолдлын хувьд
түүний хүсэлтээр барааг саатуулах Гаалийн байгууллага барааны тэмдгийн
арга хэмжээг өөрчилж, хүчингүй болгож зөрчилтэй гэгдэх тоглоомыг “М” компани
эсвэл хүчин төгөлдөр үлдээх талаар хилээр оруулж ирэх үед Монгол улсын
үйл ажиллагаанд тохирсон хугацааны ГЕГ барааг хилээр нэвтрүүлэхгүй,
дотор шийдвэр гаргах үүргийг ТРИПС- саатуулсны дараа ГЕГ ямар процессын
ийн гишүүн улсын шүүх эсвэл холбогдох алхам хийх вэ?
захиргааны байгууллага 55-р зүйлийн
ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн
дагуу хүлээдэг.
текстийг Европт болон өрнөдийн
Дүгнэвэл, манай жишээ хөгжсөн орнуудад байдаг оюуны
тохиолдлын хувьд “М”-д өөрийгөө өмчийн хэрэгжилтийн ерөнхий жишиг,
өмгөөлөх боломжийг олгох үүрэгтэй. стандартад тулгуурласан ойлголт,
Энд анхаарах зүйл бол ТРИПС-ийн зарчимд үндэслэж боловсруулсан.
хэлэлцээрийн цаад логик, систем нь ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн агуулгыг
монголд байдаг шиг шүүхийн хяналтгүй ойлгохын тулд юуны өмнө Европын
захиргааны ажиллагаа бус харин холбооны процессыг жишээ болгож
шүүхийн хяналтад байх ажиллагаанд танилцуулья.
оршдог. Иймээс өөрийгөө өмгөөлөх
1. Европын жишээ
эрхийг Иргэний хэргийг шүүхээр хянан
шийдвэрлэх ажиллагаагаар хангадаг Европын холбооны хувьд оюуны
ба Гаалийн байгууллага шүүхийг өмчийн эрхийг Гаалийн байгууллагын
орлож, хэрэг маргаан шийдэхгүй шугамаар хэрэгжүүлэхтэй холбоотой
гэсэн сэтгэлгээ, зарчмын үндсэн нэгдсэн журам байдаг (EU Regulation
дээр ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн текст No 608/2013).21 Энэ журмын дагуу
боловсруулагдсан гэдгийг энд анхаарна дараах 3-н нөхцөлийг зэрэг хангасан
уу. үед Гаалийн байгууллага холбогдох
процедурын дагуу барааны тэмдгийн
6. Саатуулсан бараатай
зөрчилтэй барааг устгадаг:22
танилцах боломжийг олгох үүрэг
Нэгдүгээрт, Гаалиас барааг
Өргөдөл, хүсэлт гаргагч өөрийн
саатуулсан тухай мэдэгдлийг авсны
гомдол, шаардлагыг үндэслэх зорилгоор
дараа 10 хоногийн дотор эрх эзэмшигч
Гаалиас саатуулсан бараатай танилцах
буюу бараа саатуулах өргөдөл, хүсэлт
эрхтэй.19 Ийм эрхийг импортлогч
гаргагч саатуулсан бараа нь өөрийнх
өргөдөл, хүсэлт гаргагчийн нэгэн адил
нь оюуны өмчийн эрхийг зөрчсөн гэж
ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн 57-р зүйлийн
үзэж байгаагаа Гаалийн байгууллагад
дагуу эдлэх эрхтэй байдаг.20
бичгээр мэдэгдсэн,
Дүгнэвэл, манай жишээ
Хоёрдугаарт, Гаалиас барааг
тохиолдлын хувьд Монгол улсын
ГЕГ нь “П” ба “М”-ийн аль алинд нь 21
EU Regulation No 608/2013, http://eur-lex.
саатуулсан барааг үзэж танилцаж, e u r o p a . e u / L e x U r i S e r v / L e x U r i S e r v. d o ? u r i = O -
барааны тэмдгийн зөрчилтэй эсэх J:L:2013:181:0015:0034:en:PDF, last view on 11 Nov. 2016
22
Art. 23 EU Regulation No 608/2013; Olivier, Vrigins/Marius
Schneider (ed.), Enforcement of intellectual property rights
19
ibid. p. 66, Para 3.59. through border measures – Law and Practice in the EU, Ox-
20
ibid. p. 66, Para 3.59 ford University Press 2012, p. 202, Para 5.444.

53
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

саатуулсан тухай мэдэгдлийг авсны шаардлагагүйгээр Гаалийн байгууллага
дараа 10 хоногийн дотор эрх эзэмшигч барааг устгах хялбарчилсан журмыг
буюу бараа саатуулах өргөдөл, хүсэлт тогтоож өгсөн. Энэ нь оюуны өмчийн
гаргагч саатуулсан барааг устгалд хамгааллын асуудал манай монголын
оруулахыг хүлээн зөвшөөрч байгаагаа эдийн засгаас бүтцийн хувьд маш их
бичгээр мэдэгдсэн, ялгаатай европын эдийн засгийн хувьд
Гуравдугаарт, Барааны эзэн буюу макро эдийн засгийн чухал асуудал
гаалийн мэдүүлэг гаргагч (ө.х. оюуны байдагтай холбоотой24 бөгөөд Гаалиас
өмчийн зөрчилтэй барааг импортлогч) бараа саатуулах, устгах хүсэлтийн тоо
Гаалиас барааг саатуулсан тухай сүүлийн хорин жилд маш их өссөнтэй
мэдэгдлийг авсны дараа 10 хоногийн бас холбоотой (Жнь: германд 1994 онд
дотор барааг устгахыг хүлээн зөвшөөрч 56 хүсэлт Гаалийн байгууллагад гаргаж
байгаагаа бичгээр илэрхийлсэн бол. байсан бол энэ тоо 2010 онд 23713
Хэрэв заасан 10 хоногийн хугацаанд болж өссөн бөгөөд энэ тоо нь нийт
барааг устгах талаар зөвшөөрлөө Европын Холбооны хэмжээнд гаргасан
ирүүлээгүй бол барааны эзнийг ийнхүү бараа саатуулах хүсэлтийн 5 хүрэхгүй
зөвшөөрлөө өгсөн гэж үзнэ. хувь нь юм).25 Ийм хялбарчилсан журам
байдаггүй байсан үед зөрчилтэй барааг
Энэ гурван нөхцөл гурвуулаа
иргэний, эрүүгийн шүүхийн шийдвэрээр
биелсэн үед барааг Гаалийн
устгаж байсан. Муудах бараа эсвэл
байгууллага устгадаг (гэхдээ энд
яаралтай шийдвэрлэх шаардлагатай
анхаарах зүйл бол Европын Холбооны
үед шүүхээс гарах шийдвэрийг
энэ журам паралел худалдаа, гэрээний
урьдчилан баталгаажуулах замаар
зөрчил, зорчигчийн бараа гэх мэт
барааг устгах эсэх талаар шийдвэр
тохиолдлуудад үйлчлэхгүй).23
гаргаж байсан.
Барааны эзэн буюу гаалийн
2. Зөрчилтэй барааг устгах
мэдүүлэг гаргагч оюуны өмчийн
тухай ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн заалт
зөрчлийг хүлээн зөвшөөрөөгүй үед эрх
эзэмшигч барааны тэмдгийн зөрчил ТРИПС-ийн хэлэлцээр иргэний
мөн эсэхийг тогтоохын тулд шүүхэд журмаар Барааны тэмдгийн эрхийн
нэхэмжлэл гаргана. Эсвэл эрүүгийн зөрчлийг таслан зогсоох нэхэмжлэлийн
хуулийн журмаар эрүүгийн хэрэг шаардлагыг шүүхийн журмаар тавих
үүсгэх гомдол гаргана. Холбогдох, эрхийг Барааны тэмдэг эзэмшигчид
гомдол нэхэмжлэл гаргасан нь Гаалиас 44-р зүйлд заасны дагуу олгодог. Үүний
эцсийн шийдвэр гартал барааг цааш дээр барааны тэмдгийн зөрчлийг
саатуулсаар байх үндэслэл болдог. дахин гаргаж болохгүйг үр дүнтэйгээр,
Иргэний журмаар нэхэмжлэл гаргасан хатуугаар сануулах зорилгоор шүүхээс
үед эрх эзэмшигч барааны тэмдгийн зөрчилтэй гэж үзсэн барааг аливаа
зөрчил таслан зогсоох шаардлага нөхөн төлбөр төлөхгүйгээр худалдааны
тавих бөгөөд энэ шаардлагаа гаалиас сүлжээнээс устгал хийх замаар
саатуулсан барааг устгуулах замаар гаргахыг шүүх захирамжилж болно гэж
хангуулах хүсэлтийг шүүхэд тавьж ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн 46-р зүйлд
болно. заасан байдаг. Устгал хийх захирамж
гаргахдаа шүүхээс зөрчлийн хүнд,
Европын Холбооны энэхүү
хөнгөн байдал, гуравдагч этгээдийн
журмаар хэрэв холбогдох талууд
сонирхлыг харьцуулан үзэж байж
зөвшөөрлөө өгсөн буюу зөрчил
гаргагчийг зөвшөөрлөө өгсөн гэж 24
Olivier, Vrigins/Marius Schneider (ed.), Enforcement of
үзэх хуулийн хугацаа өнгөрсөн бол intellectual property rights through border measures – Law
and Practice in the EU, Oxford University Press 2012, p.
заавал шүүхийн шийдвэр гаргуулах 102, Para 4.105.
23
Art. 1 Para 4, 5 EU Regulation No 608/2013. 25
Ibid. p. 547

54
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

гаргана. Ингэхдээ 46-р зүйлд зааснаар хоорондоо асуудлаа зохицуулж чадахгүй
барааны тэмдгийн зөрчлийн үед зөвхөн бол - эрх эзэмшигч шүүхэд нэхэмжлэл
онцгой тохиолдолд л бараан дээрх гаргаж, шүүхийн шийдвэрээр зөрчил
барааны тэмдгийг хуулж авах замаар таслан зогсоох үйл ажиллагаа явагддаг.
барааг чөлөөт эргэлтэд оруулж болно Гаалиас саатуулсан барааны тухайд
гэсэн хэлэлцээрийн үүргийг анхаарах -хэрэв саатуулсан бараа нь муудах
ёстой байдаг. бараа байвал мөн эрхийн маргаан
Барааны тэмдгийн зөрчлийг гарсан бол - Монгол улсын Иргэний
таслан зогсоох буюу зөрчилтэй барааг хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх
устгах процессыг шүүхийн шугамаар тухай хуулийн 69-р зүйлтэй дүйцэх
хангахаас гадна захиргааны журмаар процедураар асуудлыг шийдвэрлэдэг.
хангах эрх чөлөөг улс орнууд ТРИПС- Энэ уламжлалд тулгуурлан ТРИПС-ийн
ийн хэлэлцээрийн 49-р зүйлийн хэлэлцээрт шүүхээс гарах шийдвэрийг
дагуу эдэлдэг. Ингэхдээ холбогдох урьдчилан баталгаажуулах процедурын
захиргааны процесс нь өөрөө ТРИПС- стандартыг дэлхий даяар тогтоосон.
ийн хэлэлцээрт нийцэж байх ёстой Холбогдох заалтын буюу хэлэлцээрийн
байдаг. 50-р зүйлийн орчуулгыг хавсралт (F)
хэсгээс харна уу.
Дүгнэвэл, Манай жишээ
тохиолдлын хувьд “М” нь “П”-ийн V. ТРИПС-ийн хэлэлцээрт заасан
барааны тэмдгийн эрхийг зөрчсөн процедурын бусад шаардлагууд
бөгөөд ийнхүү зөрчөөгүй гэж маргаагүй ТРИПС-ийн хэлэлцээрээр Оюуны
бол ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн дагуу өмчийн буюу барааны тэмдгийн
барааг устгалд оруулна. Ингэхдээ “М” хэрэгжилтийг хангах шүүхийн ба
ба “П” нь харилцан тохиролцож барааг захиргааны процедурт тавих ерөнхий
Монгол улсын хилээр оруулахгүйгээр шаардлага, стандартыг зааж өгсөн.
буцааж болох талаар ТРИПС-ийн Эдгээр нь:
хэлэлцээрт шууд заагаагүй бөгөөд, ийм -чөлөөт, шударга өрсөлдөөнийг
боломжийг ТРИПС-ийн хэлэлцээрээр хангах шаардлага буюу оюуны өмчийн
хаагаагүй. ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн хэрэгжилтийг хангах процедур нь өөрөө
дагуу барааг зарчмын хувьд Гаалийн зүй ёсны худалдаанд саад учруулж
байгууллага 10 хоног л хадгалах болохгүй бөгөөд оюуны өмчийн эрхийг
үүрэгтэй бөгөөд энэ хугацаанд “М” буруугаар ашиглах нөхцөлийг бүрдүүлж
амжиж “П”-ийн эрхийг зөрчөөгүй гэж болохгүй (41-р зүйл, 1-р заалт).
гомдол, нэхэмжлэл гаргах үүрэгтэй.
-оюуны өмчийг хэрэгжүүлэх
Европын Холбооны жишиг, стандартаар
процедур нь шударга байх ёстой ба тэгш
“М” нь 10 хоногийн дотор ямар нэг
байдлыг хангах ёстой. Энэ нь зайлшгүй
гомдол, нэхэмжлэл гаргаагүй бол
шаардлагатай биш байхад төвөгтэй,
барааны тэмдгийн зөрчилтэй барааг
өртөгтэй байж болохгүй ба гүйцэтгэх
устгалд оруулдаг. Манай улсын тухайд
боломжгүйгээр хугацаа хязгаарласан ба
ТРИПС-ийн хэлэлцээрт холбогдож ийм
шударга бусаар хугацаа хойшлуулсан
нарийн процессын зохицуулалт байхгүй
байдал бий болгож болохгүй (41-р зүйл,
байгааг доор (C) хэсгээс харна уу.
2-р заалт),
3. Шүүхээс гарах шийдвэрийн
-аливаа хэргийн холбогдолтой
баталгаажуулах процедур
шийдвэрийг бичгээр гаргаж,
ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн төслийг үндэслэлийг зааж өгсөн байх ёстой.
хөгжсөн орнуудын оюуны өмчийн Холбогдох шийдвэрийг процессын
эрхийг хэрэгжүүлэх стандарт, практикт талуудад тухайн нөхцөл байдалд
үндэслэж боловсруулсан. Европт тохирсон байдлаар нэн даруй хүргүүлэх
оюуны өмчийн зөрчлийг - хэрэв талууд
55
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

ёстой. Аливаа хэргийн холбогдолтой нэвтрүүлнэ” гэж, Гаалийн байгууллага
шийдвэрийг талуудад мэтгэлцэх нь “оюуны өмчийн эрхэд хамаарах
боломжийг олгож, тэднээс гаргаж өгсөн бөгөөд гаалийн хяналтад байгаа
нотлох баримтад тулгуурлан гаргана барааг оюуны өмчийн эрх эзэмшигчийн
(41-р зүйл, 3-р заалт), өргөдлийг үндэслэн гаалийн хилээр
-аливаа захиргааны журмаар нэвтрүүлэхгүй байх арга хэмжээ авна”
гарсан эцсийн шийдвэрийг шүүх хянах гэж тус тус заажээ.
боломжтой байх бөгөөд тухайн гишүүн Гаалийн тухай хуулийн 264-
улсын шүүхийн харьяаллын тухай р зүйлийн 264.1-ийн дагуу гаалийн
дотоодын хуулийг хүндэтгэн үзсэний байгууллага барааг дараах нөхцөл
үндсэн дээр анхан шатны шүүхийн бүрдсэн үед саатуулна:
шийдвэрийг хууль зүйн асуудлаар шүүх (а) Монгол Улсад хамгаалсан,
дахин хянах боломжтой байна. Гэвч оюуны өмчийн эрх хүчинтэй байх.
эрүүгийн хэргийн хувьд гэм буруугүй Гаалийн Ерөнхий газар, Оюуны өмчийн
гэж үзсэн шийдвэрийг дахин хянах газрын даргын хамтарсан 2009 оны
үүрэг энэ хэлэлцээрээр үүсэхгүй (41-р тушаалын 298/41-р тушаалын хавсралт
зүйл, 3-р заалт), болох “Оюуны өмчийн эрхэд хамаарах
-шударга ба тэгш процедурын барааг гаалийн хилээр нэвтрүүлэх
зарчим (42-р зүйл): Хэргийн хариуцагч журам” (цаашид “Бараа саатуулах
нь нэхэмжлэлийн шаардлагын журам“ гэх)-ийн 1.3-ийн дагуу “оюуны
үндэслэлийг агуулсан, хэргийн талаар өмчийн эрхэд хамаарах бараа” гэдэгт
нарийвчилсан мэдээллийг хангалттай “бүртгэгдсэн барааны тэмдэг бүхий
хэмжээнд агуулсан мэдэгдлийг түүнд барааг” бас хамруулж ойлгоно .
цаг тухайд нь бичгээр хүргүүлэхийг (б) Барааг хилээр нэвтрүүлж
шаардах эрхтэй байна. Талууд хараат байгаа үйлдэл нь Барааны тэмдэг,
бус хуульчаар төлөөлүүлэх эрхтэй байх газар зүйн заалтын тухай хуулийн 12,
ба процедурын явцад заавал биечлэн 13-р зүйлд заасан барааны тэмдэг
байх хэт хүндрэлтэй шаардлагыг “эзэмшигчийн онцгой эрх”, “барааны
тавьж болохгүй. Процессын бүх талууд тэмдгийг ашиглах” ойлголтуудын
өөрсдийн шаардлагаа үндэслэх, хүрээнд байх. (жич: үүнтэй холбогдуулан
холбогдох нотлох баримтыг гаргаж өгөх цэвэр хувийн хэрэглээнд зориулсан,
эрхтэй. Тухайн улсын Үндсэн хуульд гар ачаанд хийсэн барааг хилээр
үл харшлах тохиолдолд мэдээллийг нэвтрүүлэх явдал нь Оюуны өмчийн
тодорхойлох, хамгаалах боломжийг зөрчил болохгүй гэж гишүүд өөрийн
процессоор олгох ёстой. хуульдаа зааж өгч болно гэж ТРИПС-
C. Барааны тэмдгийн зөрчилд ийн хэлэлцээрийн 60-р зүйлд заасан
холбогдох монголын хууль байдаг.)
тогтоомж (в) Барааг гаалийн хилээр
I. Барааны тэмдгийн зөрчилтэй нэвтрүүлж Монгол улсын нутаг
барааг саатуулах хууль зүйн дэвсгэрийн хүрээнд худалдаанд
үндэслэл гаргахаар гаалийн бүрдүүлэлт хийх
Монгол улсын Гаалийн тухай мэдүүлэг гаргасан байх,
хуулийн 262-р зүйлийн 262.1 зүйлд эсвэл
барааны тэмдэг бүхий буюу “оюуны (с) бараа нь гаалийн хяналтад
өмчид хамаарах” барааг Гаалийн тухай байх. Бараа саатуулах журмын 4.4.1-т
хуулийн 264-р зүйлд заасан “өргөдлийг гаалийн хяналтад байх гэдэгт гаалийн
ирүүлснээс бусад тохиолдолд бүрдүүлэлтийн дараа шалгалт хийх,
Гаалийн байгууллага гаалийн хилээр гаалийн хяналтад байгаа барааг

56
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

ойлгоно. Гаалийн байгууллага өргөдөл гаргагчаас
II. Гаалиас барааны тэмдгийн гаргаж өгсөн мэдээллийг үнэн эсэхэд
зөрчилтэй барааг саатуулах процесс хяналт хийж, ийм эргэлзээ байхгүй бол
бараа саатуулах шийдвэрийг гаргахаар
1. Бараа саатуулах өргөдөл
зааж өгсөн байна.
Гаалийн тухай хуулийн 264-
III.
Барааг буцаах шаардлага
р зүйлийн 264.1.-т зааснаар ГЕГ нь
тавих барааны тэмдэг эзэмшигч,
барааны тэмдгийн зөрчилтэй барааг
гаалийн байгууллагын эрх, хууль
барааны тэмдэг эзэмшигчийн өргөдөл,
зүйн үндэслэл
хүсэлтээр саатуулна. Тус хуулийн
заалт ба Бараа саатуулах журмын Гаалийн тухай хууль болон бараа
4.4-т заасны дагуу өргөдөл, хүсэлтийг саатуулах журамд барааг саатуулсны
барааны тэмдгийг эрх эзэмшигч дараах дараа өргөдөл, хүсэлт гаргагч эсвэл
бүрдүүлбэртэйгээр гаргана: барааны тэмдгийн зөрчилтэй барааг
импортлогч ямар алхам хийх ёстойг
-эрх эзэмшигчээс бөглөж өгсөн
зааж өгөөгүй байна.
холбогдох өргөдлийн маягт,
Барааны тэмдэг эзэмшигчийн эрх
-эрх эзэмшигчийн талаарх
нь хувийн өмчийн эрх бөгөөд барааг
мэдээлэл,
буцаах шаардлагыг тэрээр Иргэний
-оюуны өмчийн обьектын талаарх хуулийн 106-р зүйлийн 106.3-ийн дагуу
мэдээлэл, гаргаж болох юм. Энэ зүйлийн дагуу
-өргөдөл гаргагчийн Гаалийн байгууллагаас саатуулсан
тодорхойлсноор хууль бусаар барааг буцааж, илгээсэн улс уруу гаргах
нэвтрүүлсэн байж болох барааны замаар зөрчлийг арилгахыг барааны
талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл, тэмдэг эзэмшигч импорлогчоос
-Барааны тэмдгийн гэрчилгээний шаардах боломжтой.
хуулбар, Гэвч энэхүү хувийн өмчийн эрхийн
-Барааг саатуулах болсон хэрэгжилтийг барааг буцаахыг шаардах
үндэслэл, хугацаа, замаар шууд хангах хуулийн эрх хэмжээ
Гаалийн байгууллагад байхгүй.
-Барааг “Оюуны өмчийн эрхэд
хамаарах барааны гаалийн бүртгэл”-д IV. Саатуулсан барааг устгах
бүртгүүлсэн бол түүний дугаар, өргөдөл, хүсэлт гаргах хууль зүйн
үндэслэл, процесс
-Мөнгөн барьцааг холбогдох
дансанд байршуулсан байх. 1. Гаалийн байгууллагын эрх
хэмжээ
2. Бараа саатуулах шийдвэр,
шийдвэр гаргах хугацаа Гаалийн тухай хуульд Гаалийн
байгууллагаас оюуны өмчийн эрхийн
Бараа саатуулах журмын 4.6-д
зөрчилтэй барааг саатуулах эрхтэй гэж
Гаалийн байгууллага “Бараа саатуулах”
заасан. Харин саатуулсан барааг устгах
өргөдөл, хүсэлтийг хүлээн авснаас
эрх хэмжээг Гаалийн тухай хуулиар
хойш ажлын 30 хоногийн дотор
Гаалийн байгууллагад олгоогүй.
холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу
хянан шийдвэрлэнэ гэжээ. Барааны тэмдэг, газар зүйн
заалтын тухай хуулийн 34-р зүйлийн
Гаалийн байгууллага Гаалийн
34.3-т “Барааны тэмдгийг хууль бусаар
тухай хуулийн 264-р зүйлийн 264.1 дэх
ашигласны улмаас хураан авсан
хэсэг, Бараа саатуулах журмын 4.4-т
зөрчилтэй бараа, бүтээгдэхүүнийг
заасан шаардлагыг хангасан өргөдөл,
борлуулах, хэрэглээнд буцаан гаргах
хүсэлтийг хүлээн авах үүрэгтэй бөгөөд
нь барааны тэмдэг эзэмшигчийн эрхийг
Бараа саатуулах журмын 4.8.2-т
зөрчиж болзошгүй гэж үзвэл шүүх болон

57
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

төрийн захиргааны байгууллага түүнийг барааг Барааны тэмдгийн хуулийн
устгах тухай шийдвэрийг” гаргана гэжээ. 34-р зүйлийн 34.1 хэсгийн дагуу устгах
34-р зүйлийн 34.3-т заасан шийдвэр гаргаж болох боловч Оюуны
“төрийн захиргааны байгууллага” гэсэн өмчийн асуудал эрхэлсэн төрийн
ойлголтод Гаалийн байгууллага багтах захиргааны байгууллагын шийдвэрийг
боловч барааг устгахтай холбогдсон ГЕГ биелүүлэх ёстой гэсэн үүрэг
болон эрх эзэмшигч, зөрчил гарагч хүлээсэн хуулийн заалт байхгүй.
хоёрын хоорондох маргааныг мэтгэлцэх 3. Шүүхийн эрх хэмжээ, холбогдох
зарчмыг хангаж шийдэх процессын процесс
зохицуулалт байхгүй байна. Иймээс Монгол улсын Иргэний хэргийг
хууль тогтоогч Барааны тэмдэг, газар шүүхээр хянан шийдвэрлэх тухай хууль
зүйн заалтын тухай хуулийг батлах үед мэтгэлцэх зарчмыг хангах, хараат бус
“төрийн захиргааны байгууллага” гэдэгт шүүхээр шүүлгэх гэх мэт ардчилсан төр
Гаалийн байгууллагыг шууд хамруулж дэх хүний наад захын эрхийг хангасан,
ойлгож байсан эсэх нь тодорхойгүй ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн ерөнхий
байна. стандартад нийцсэн процессыг бий
2. Оюуны өмчийн асуудал болгосон. Үүний дээр, Монгол улсад
эрхэлсэн төрийн захиргааны шүүхийн шийдвэрийг заавал биелүүлэх
байгууллагын эрх хэмжээ, холбогдох зарчим үйлчлэх бөгөөд үүнд холбогдох
процесс субьект нь Гаалийн байгууллага мөн.
Барааны тэмдэг, газар зүйн Гэвч одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж
заалтын тухай хуулийн 34-р зүйлийн байгаа Гаалийн ерөнхий хууль, Барааны
34.3-т заасан “төрийн захиргааны тэмдэг, газар зүйн заалтын тухай хууль
байгууллага” гэдэгт оюуны өмчийн ба холбогдох журмууд болон монголын
асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны практикт оюуны өмчийн хэрэгжилтийг
байгууллагыг ойлгож ирсэн бөгөөд шүүхийн оролцоогүй хангасаар ирсэн.
Оюуны өмчийн газар оюуны өмчийн Нөгөө талаас Оюуны өмчийн эрхийн
зөрчлийг шүүхээс гадуур, захиргааны хэрэгжилтийг Монгол улсын Иргэний
журмаар таслан зогсоож, цөөн хэргийг шүүхээр хянан шийдвэрлэх
тохиолдолд оюуны өмчийн зөрчилтэй тухай хуулийн дагуу хангахын тулд
барааг устгалд оруулж ирсэн билээ. Гаалийн тухай хууль, Барааны тэмдэг,
Оюуны өмчийн зөрчил таслан зогсоох газар зүйн заалтын тухай хууль,
процессыг зохицуулсан хоёр журам (ЗГ- холбогдох журмуудад өөрчлөлт оруулах
ийн 1999 оны 220-р тогтоолын хавсралт зайлшгүй шаардлагатай.
болох “Оюуны өмчийн хяналтын дүрэм”, 4. Захиргааны ерөнхий хууль
Хууль зүйн сайдын 2000 оны 111-р 2016 оны 7-р сарын 1-нээс эхлэн
тушаалын хавсралт “Оюуны өмчийн үйлчилж байгаа Захиргааны ерөнхий
байцаагчийн ажиллах журам”) байдаг хууль нь захиргааны актыг бичгээр
ч энэ нь агуулга, зорилго, мэтгэлцэх гаргах шаардлага, баримт бичигтэй
зарчмыг хангасан байдал, хэрэг танилцах эрх, захиргааны актыг
маргааныг шийдвэрлэгч этгээдийн мэдэгдэх гэх мэт ТРИПС-ийн ерөнхий
хараат бус байдлыг хангах механизмын стандартад нийцсэн процессын ерөнхий
хувьд шүүхийн хэрэг хянан шийдвэрлэх шаардлагыг тавьж байгааг энд дурдах
ажиллагаатай харьцуулшгүй юм. хэрэгтэй. Гэвч Захиргааны ерөнхий
Манай жишээ тохиолдлын хувьд хууль нь барааны тэмдгийн зөрчилд
“М” ХХК-ийн оруулж ирсэн тоглоом холбогдож процедурын үе шат бүрийг
нь гаалийн хяналтад байгаа бараа тодорхойлсон маргаан шийдвэрлэх,
юм. Хэдийгээр Оюуны өмчийн газар албадан хэрэгжүүлэх, бараа устгах гэх
“гаалийн баталгаат бүс”-т байгаа мэтэд холбогдох тусгай зохицуулалт
58
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

биш юм. барааг устгах замаар түүний эрхийн
D. ДҮГНЭЛТ зөрчлийг арилгуулахын шаардах
эрхтэй. Барааны тэмдэг, газар зүйн
“М” ХХК-ийн оруулж ирсэн
заалтын тухай хуулийн 34-р зүйлд
хүүхдийн тоглоом Гаалийн тухай
зааснаар барааг устгах шийдвэрийг
хуулийн 264-р зүйлийн 264.1 дэх хэсэг,
улсын байцаагч, шүүгч буюу “төрийн
Гаалийн Ерөнхий газрын дарга, Оюуны
захиргааны байгууллага”, “шүүх”
өмчийн газрын даргын хамтарсан
гаргана. Энэ зүйлд заасан “төрийн
2009 оны 298/41 дугаартай тушаалын
байгууллага”, “улсын байцаагч” гэдэгт
хавсралтаар баталсан “Оюуны өмчийн
гаалийн байгууллага, гаалийн байцаагч
эрхэд хамаарах барааг Гаалийн хилээр
багтах эсэх нь эргэлзээтэй байна.
нэвтрүүлэх” журмын 4.1-т заасан
нөхцөл бүрдсэн үед ГЕГ барааны “М” ХХК-ийн оруулж ирсэн
тэмдгийн зөрчилтэй барааг саатуулах тоглоом нь гаалийн хяналтад байгаа
эрхтэй. бараа юм. Хэдийгээр Оюуны өмчийн
газар гаалийн хяналтад байгаа барааг
ГЕГ барааг саатуулсны дараа
Барааны тэмдэг, газар зүйн заалтын
анхаарах хугацаа буюу Гаалиас бараа
тухай хуулийн 34-р зүйлийн 34.1
саатуулж болох цаад хугацаа, түүнчлэн
хэсгийн дагуу устгах шийдвэр гаргаж
Гаалийн агуулах, савыг суллаж өгөхтэй
болох боловч Оюуны өмчийн газрын
холбогдон барааны тэмдэг эзэмшигч,
шийдвэрийг ГЕГ биелүүлэх ёстой гэсэн
зөрчил гаргагчаас (импортлогч) авах
үүрэг хүлээсэн хуулийн заалт байхгүй.
ёстой арга хэмжээний талаар Монгол
улсын холбогдох хууль тогтоомжид Барааг устгах нэхэмжлэлийг
тодорхой зааж өгөөгүй байна. иргэний шүүхийн журмаар гаргаж болох
боловч монголд ийм практик байдаггүй.
“П” нь ДХБ-ийн гишүүн улс болох
БН Польш улсын компани болохын Монголын одоо үйлчилж байгаа
хувьд ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн дотоодын хууль, тогтоомж нь ТРИПС-
дагуу Монгол Улсын иргэн, оюуны ийн наад захын стандартыг хангахгүй
өмчийн эзэмшигчийн нэгэн адил эрх байна. “П” компанийн өргөдөл,
эдэлнэ. Үүний дээр хэрэв холбогдох хүсэлтээр ГЕГ барааг саатуулах эрхтэй
хэлэлцээрийн зүйл, заалтыг Гаалийн боловч ГЕГ нь “П” ба “М”-ийн өмнө хүлээх
байгууллага, Оюуны өмчийн газар, үүрэг нь бүрхэг тодорхойгүй байна.
шүүх шууд хэрэглэх боломжтой бол Үүний дээр ГЕГ-ийн үүргийг шүүхийн
тэрээр тус хэлэлцээрт заасан наад шийдвэрээр албадан хангуулах хууль
захын эрхийг эдэлнэ. зүйн бодит боломж ч байхгүй байна.
Барааны тэмдэг эзэмшигч түүний ТРИПС-ийн хэлэлцээр нь Барааны
эрхийг зөрчиж импортолсон барааг тэмдгийн зөрчлийг хил дээр таслан
илгээгч улс уруу буцаах шаардлага зогсооход холбогдож нэлээд нарийн
тавих эрхтэй гэсэн заалт Монгол Улсын стандарт, процессыг зааж өгсөн. Энэхүү
Барааны тэмдэг, газар зүйн заалтын стандарт, процессыг дотоодын хуулиар
тухай хуульд байхгүй. Ийм шаардлагыг хангаж өгөх зайлшгүй шаардлагатай.
Иргэний хуулийн 106-р зүйлийн 106.2 Энэхүү стандарт, процессыг хангасан
заасан өмчлөгчийн эрхийн хүрээнд дотоодын процессыг хуулиар бий
тавих боломжтой. Гэвч Гаалийн болгож өгөөгүй цагт Монгол улсыг
байгууллагад саатуулсан барааг ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн дагуух үүргээ
буцаахыг зөрчил гаргагчаас шаардах гүйцэтгэсэн гэж үзэхгүй.
эрх хэмжээг хуулиар олгоогүй. Олон улсын стандартыг хангасан
“П” нь Барааны тэмдгийн оюуны өмчийн хамгаалал нь улсын
хуулийн дагуу Гаалиас саатуулсан өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх,

59
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах нэг ТРИПС-ийн хэлэлцээр бол
угтвар нөхцөл болох тул оюуны өмчийн Дэлхийн Худалдааны Байгууллагыг
салбарт тогтолцооны, хуулийн жинтэй байгуулах тухай 1994 оны 4-р сарын
шинэчлэл хийх шаардлагатай байгаа 15-ны өдөр Марокко Улсын Марракеш
нь ТРИПС-ийн хэлэлцээрийн агуулга, хотод гарын үсэг зурсан гэрээний 1C
дотоодын хууль тогтоомж, практикийн хавсралт юм.
бодит байдлыг харуулсан дээрх УДИРТГАЛ
харьцуулалтаас тодорхой харагдаж
Олон улсын худалдааг гажуудуулах
байна.
болон олон улсын худалдаанд саад
Хуучин социалист тогтолцооноос учруулахыг багасгах эрмэлзэлтэйгээр
эхтэй захиргааны байгууллага шүүхийн оюуны өмчийн эрхийг үр дүнтэй,
үүргийг орлож гүйцэтгэдэг тогтолцоо нь тохиромжтойгоор хамгаалахыг дэмжих
ихээхэн хэмжээний мөнгөн дүн ба зах хэрэгтэй байгаа төдийгүй оюуны өмчийн
зээлийн хяналтад холбогдох асуудалд эрхийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээ болон
тохирохгүй байгааг дээрх харьцуулалт процесс нь өөрөө зүй ёсны худалдаанд
илтгэж байна. Иймээс ТРИПС ба саад болохгүй байхыг хангах ёстойг
олон улсын нийтлэг стандартад анхааран үзэж, гишүүд үүгээр дараахыг
тулгуурласан, иргэний эрх зүй ба иргэний хамарсан шинэ зохицуулалт ба журам
хэрэг шүүхээр хянан шийдвэрлэх эрх хэрэгтэйг хүлээн зөвшөөрч байна:
зүйд суурилсан барааны тэмдгийн
(а) ГАТТ 1994-ийн үндсэн зарчмууд,
хэрэгжилтийн тогтолцоог бий болгох
түүнчлэн холбогдох оюуны өмчийн
шаардлагатай бөгөөд үүний тулд шат
эрхийн олон улсын гэрээ, конвенцуудыг
дараатай шинэчлэлийг нэлээд хэдэн
цаашид дагаж мөрдөх;
жилийн туршид хийж, албан хаагч,
өмгөөлөгч, хуульч, шүүгчдийг бэлтгэх (б) худалдаанд холбогдох оюуны
шаардлага урган гарч байна. өмчийн эрхийг олгох, эрхийн хүрээг
тодорхойлох ба эрхийг ашиглахад
Барааны тэмдгийн хэрэгжилтийг
тохиромжтой стандарт, зарчмуудыг бий
зохистойгоор хангах нь хүн амын хүнсний
болгох;
болон бусад аюулгүй байдалд жинтэй
нөлөөтэй болохыг энд зориуд дурдах (в) худалдаанд холбогдох оюуны
ёстой. Учир нь худалдааны сүлжээний өмчийн эрхийг хэрэгжүүлэх үр дүнтэй,
талаар нарийн мэдээлэлтэй бизнес тохиромжтой зохицуулалтыг улс орны
эрхлэгчид өөрсдөө барааны тэмдгийн эрх зүйн системийн ялгааг харгалзан
эрхээрээ дамжуулж бүтээгдэхүүн, зах үзэж бий болгох;
зээлээ хянадаг. Хувийн санаачилгад (г) засгийн газар хоорондын
үндэслэсэн хяналтын тогтолцоо нь ямар маргааныг үр дүнтэй, зардал багатай
ч төрийн сайн зохион байгуулалтаас шийдвэрлэх зохицуулалтыг бий болгох;
илүү уян хатан, хурдан мэдээлэл авах (e) хэлэлцээрийн үр дүнд бүрэн
чадвартай байх болно. Энэ хүчийг оролцохыг хангасан шилжилтийн
ашиглаж нийтийн ашиг сонирхлын зохицуулалт хийх;
хамгаалахын тулд барааны тэмдгийн Гишүүд дуураймал барааг олон
эрх зүйн шинэчлэл зайлшгүй чухал. улсад худалдаалахтай холбоотой
E. Хавсралт: ТРИПС- олон талаас зөвшөөрсөн зарчим,
ийн хэлэлцээрийн холбогдох зохицуулалт ба тогтолцоо хэрэгтэй
заалтуудын орчуулга байгааг хүлээн зөвшөөрч байна;
ОЮУНЫ ӨМЧИЙН ХУДАЛДААНЫ Гишүүд оюуны өмчийг хувийн
АСУУДЛААРХ ХЭЛЭЛЦЭЭР (ТРИПС- өмчийн эрх болохыг хүлээн зөвшөөрч
ийн хэлэлцээр) байна;

60
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

I ХЭСЭГ. НИЙТЛЭГ ҮНДЭСЛЭЛ төгөлдөр үйлчилнэ.
БА ҮНДСЭН ЗАРЧМУУД II ХЭСЭГ. ОЮУНЫ ӨМЧИЙН
1-р зүйл. Үүргийн мөн чанар, хүрээ ЭРХ БИЙ БОЛОХ, ЭРХИЙН ХҮРЭЭ,
1. Гишүүд энэхүү хэлэлцээрийн ЭРХ АШИГЛАХАД ХОЛБОГДСОН
заалтуудыг хэрэглэнэ. Гишүүд энэхүү СТАНДАРТУУД
хэлэлцээрт шаардсан хамгаалалтаас 2-р БҮЛЭГ. БАРААНЫ ТЭМДЭГ
илүү өндөр хэмжээнд өөрсдийн 15-р зүйл. Хамгаалалтын зүйл
хуульдаа хамгаалалт хийх үүрэг
1. Аливаа бараа эсвэл үйлчилгээг
хүлээхгүй, гэвч холбогдох хамгаалалт
өөр нэг этгээдийн бараа үйлчилгээнээс
нь энэхүү хэлэлцээрийн зохицуулалтад
ялгах чадвартай тэмдэг ба тэмдгийн
нийцэж байх ёстой. Гишүүд энэхүү
хослол нь барааны тэмдэг байна.
хэлэлцээрийн зохицуулалтыг
Хүний нэр, үсэг, тоо, дүрс хэлбэр,
хэрэгжүүлэхэд тохиромжтой арга замыг
өнгөний хослол болон аливаа
өөрийн хуулийн систем, практикийн
тэмдгийн хослолыг барааны тэмдгээр
хүрээнд сонгох эрх чөлөөг хадгална.
бүртгэнэ. Хэрэв тэмдэг нь тухайн
2. Энэхүү хэлэлцээрийн хүрээнд бараа, үйлчилгээг ялгах чадваргүй бол
“оюуны өмч” гэсэн ойлголтод 2-р гишүүд хэрэглээний явцад олж авсан
хэсгийн 1-7-р бүлэгт заасан бүх төрлийн ялгарах чадвараас хамааруулж бүртгэл
оюуны өмч багтана. хийж болно. Гишүүд нүдэнд харагдах
3. Гишүүд энэхүү хэлэлцээрээр тэмдгийг л барааны тэмдгээр бүртгэх
олгосон эрхийг бусад гишүүдийн шаардлага тавьж болно.
харьяатад олгоно. Холбогдох оюуны 5. Гишүүд барааны тэмдгийг
өмчийн эрхийн хувьд гишүүдийн бүртгэхээс өмнө эсвэл бүртгэсний
харьяат гэж эрх эдлэх шалгуурыг дараа нэн даруй хэвлэх үүрэгтэй.
дараах конвенцуудын дагуу хангасан
16-р зүйл. Холбогдох эрх
хувь ба хуулийн этгээдийг ойлгоно:
Парисийн конвенц (1967), Бернийн 1. Бүртгүүлсэн барааны тэмдгийн
конвенц (1971), Ромын конвенц ба эзэмшигч нь аливаа гуравдагч
Интеграл зургийн оюуны өмчийг этгээдийг төөрөгдөлд оруулж болох,
хамгаалах гэрээ... өөрөөс нь урьдчилж зөвшөөрөл аваагүй
ижил эсвэл ойролцоо тэмдгийг ижил
2-р зүйл. Оюуны өмчийн
эсвэл ойролцоо бараа, үйлчилгээнд
конвенциуд
хэрэглэхийг хориглох онцгой эрхтэй.
1. Энэхүү хэлэлцээрийн II, III, Ижил бараа үйлчилгээнд ижил тэмдэг
IV хэсгийн хувьд гишүүд Парисийн хэрэглэж байгаа үед төөрөгдөлд орох
конвенцийн 1-12-р зүйлүүд 19-р зүйлийг нөхцөл байдал үүссэн гэж үзнэ.
дагаж мөрдөх үүрэгтэй.
III ХЭСЭГ. ОЮУНЫ ӨМЧИЙН
3-р зүйл. Үндэсний тааламжтай ЭРХИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ
нөхцөл
1-р БҮЛЭГ. НИЙТЛЭГ ҮҮРЭГ
1. Гишүүд бусад гишүүдийн
41-р зүйл.
харьяатад хандахдаа өөрийн улсын
харьяаттай ижил байдлаар хандана. 1. Энэхүү хэлэлцээрээр
Энэ нь оюуны өмчийн эрхийг хамгаалах хамгаалсан оюуны өмчийн аливаа
бүх нөхцөлийн хувьд үйлчилнэ. зөрчлийн эсрэг үр дүнтэй үйл ажиллагаа
Хэлэлцээрээр ийм нөхцөл үйлчлэхгүй явуулах боломжийг бий болгох, үүний
байхаар Парисийн конвенц, Бернийн дотор зөрчил гарахаас урьдчилан
конвенц, Ромын конвенц, Интеграл сэргийлэх шуурхай арга хэмжээ буюу
бүдүүвчид холбогдох оюуны өмчийн зөрчил давтагдахгүй байх баталгааг
хэлэлцээрийн заалтууд цаашид хүчин бий болгох зорилго бүхий энэхүү бүлэгт

61
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

заасан процедурыг гишүүд хууль ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА БА НЭХЭМЖЛЭЛ,
тогтоомжоороо бий болгох үүрэгтэй. ГОМДЛЫН ШААРДЛАГУУД
Холбогдох процедурыг зүй ёсны 42-р зүйл. Шударга ба тэгш
худалдаанд саад учруулахгүй ба эрх процедур
буруугаар ашиглахгүй байх баталгааг
Гишүүд эрх эзэмшигчдийг
хангах замаар хэрэглэнэ.
иргэний шүүхийн процедураар энэхүү
2. Оюуны өмчийг хэрэгжүүлэх хэлэлцээрийн хүрээн дэх оюуны
процедур нь шударга, тэгш байх ёстой. өмчийн эрхийн хэрэгжилтийн хувьд
Энэ нь зайлшгүй шаардлагатай биш хангаж өгнө. Хэргийн хариуцагч
байхад төвөгтэй, өртөгтэй болгосон нь нэхэмжлэлийн шаардлагын
эсвэл зүй бусаар хугацаа хязгаарласан үндэслэлийг агуулсан, хэргийн талаар
ба хойшлуулсан байдал бий болгож нарийвчилсан мэдээллийг хангалттай
болохгүй. хэмжээнд агуулсан мэдэгдлийг түүнд
3. Аливаа хэргийн холбогдолтой цаг тухайд нь бичгээр хүргүүлэхийг
шийдвэрийг бичгээр гаргаж, шаардах эрхтэй. Талууд хараат бус
үндэслэлийг зааж өгсөн байна. хуульчаар төлөөлүүлэх эрхтэй байх
Холбогдох шийдвэрийг процесийн ба процедурын явцад заавал биечлэн
талуудад тухайн нөхцөл байдалд байх хэт хүндрэлтэй шаардлагыг
тохирсон байдлаар нэн даруй хүргүүлэх тавьж болохгүй. Процессын бүх талууд
ёстой. Аливаа хэргийн холбогдолтой өөрсдийн шаардлагаа үндэслэх,
шийдвэрийг талуудад мэтгэлцэх холбогдох нотлох баримтыг гаргаж өгөх
боломжийг олгож, тэднээс гаргаж өгсөн эрхтэй. Тухайн улсын Үндсэн хуульд
нотлох баримтад тулгуурлан гаргана. үл харшлах тохиолдолд нууцлах
4. Аливаа захиргааны журмаар мэдээллийг тодорхойлох, хамгаалах
гарсан эцсийн шийдвэрийг шүүх хянах боломжийг процессоор олгох ёстой.
боломжтой байх бөгөөд тухайн гишүүн 43-р зүйл. Нотлох баримт
улсын шүүхийн харьяаллын тухай 1. Хэрэгт холбогдох нэг тал
дотоодын хуулийг хүндэтгэн үзсэний өөрийн шаардлагад холбогдох,
үндсэн дээр анхан шатны шүүхийн түүний үндэслэлийг хангалттай
шийдвэрийн хууль зүйн асуудлыг шүүх гаргаж чадахуйц нотлох баримтыг
дахин хянах боломжтой байна. Гэвч тухайн нөхцөл байдалдаа таарахуйц
эрүүгийн хэргийн хувьд гэм буруугүй хангалттай хэмжээнд гаргаж, өөрийн
гэж үзсэн шийдвэрийг дахин хянах шаардлагын үндэслэлийг гаргахад
үүрэг энэ хэлэлцээрээр үүсэхгүй. эрх зүйн ач холбогдолтой нотлох
5. Хуулийн хэрэгжилтийг хангах баримтыг эсрэг талд байгаа гэж зааж
ерөнхий тогтолцооноос тусдаа байх өгсөн тохиолдолд шүүх эсрэг талаас
оюуны өмчийн хэрэгжилтийг хангах нотлох баримтыг гаргуулахыг нууцлах
тусгай шүүхийн тогтолцоог бий болгох мэдээллийг хамгаалах арга хэмжээг
үүрэг энэ хэсгийн дагуу үүсэхгүй бөгөөд авч захирамжлах эрхтэй байна.
гишүүн улсын хуулийн хэрэгжилтийг 2. Процессын нэг талаас сайн
хангах хүчин чадлыг энэхүү хэлэлцээр дураараа буюу ямар нэг хүндэтгэн
хөндөхгүй. Хуулийн хэрэгжилтийг үзэх үндэслэлгүйгээр шаардлагатай
хангах эх үүсвэрээ хувааж, оюуны мэдээллийг гаргаж өгөхөөс татгалзсан
өмчийн эрхийг хэрэгжүүлэх тусгай эсвэл түүнийг тохиромжтой хугацааны
зохион байгуулалт хийх үүрэг энэхүү дотор гаргаж өгөхгүй байгаа эсвэл
хэсгээр үүсэхгүй. эрх хэрэгжүүлэх хянан шийдвэрлэх
2-Р БҮЛЭГ. ИРГЭНИЙ БА ажиллагаанд ноцтойгоор саад
ЗАХИРГААНЫ ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ учруулсан бөгөөд талуудад гаргасан

62
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

мэдэгдэл, нотолгоонд өөрийн байр 3-Р БҮЛЭГ. ГАРАХ ШИЙДВЭРИЙН
сууриа илэрхийлэх боломжийг олгосон БИЕЛЭЛТИЙГ УРЬДЧИЛАН
байсан бол нэхэмжлэл, мэдээлэл гаргаж БАТАЛГААЖУУЛАХ АРГА ХЭМЖЭЭ
өгөөгүйн улмаас үндэслэлээ гаргахад 50-р зүйл.
нь саад болж байгаа талын мэдэгдлийг
1. Шүүх гарах шийдвэрийн
оролцуулан гарт байгаа мэдээлэл дээр
биелэлтийг урьдчилан баталгаажуулах
үндэслэн зөвшөөрсөн эсвэл татгалзсан
арга хэмжээг хурдан, үр дүнтэйгээр
урьдчилсан ба эцсийн шийдвэрийг
дараах тохиолдолд авна.
гаргах эрхийг гишүүн өөрийн улсын
шүүхэд өгч болно. (а) оюуны өмчийн зөрчлийг
гарахад хаалт хийх, аливаа барааг,
44-р зүйл. Таслан зогсоох
үүний дотор импортоор орж ирж буй
1. Шүүх нэн ялангуяа импортоор барааг гаалийн бүртгэлд орсных
орж ирж буй оюуны өмчийн зөрчилтэй нь дараа харьяа нутаг дэвсгэрийн
барааг гаалийн бүртгэлд орсны дараа худалдааны сүлжээнд орохоос
өөрийн харьяа нутаг дэвсгэрийн урьдчилан сэргийлж, нэн даруй хориг
худалдааны сүлжээнд орохыг тавих;
зогсоохын тулд оюуны өмчийн зөрчлөө
(б) буруутгаж буй зөрчилтэй
таслан зогсоохыг нэг этгээдээс
холбоотой нотлох баримтыг
шаардах эрхтэй байна. Хэрэв тухайн
баталгаажуулах.
этгээд барааг оюуны өмчийн зөрчилтэй
болохыг мэдээгүй буюу нөхцөл 2. Шүүх эсрэг талын байр суурийг
байдлыг ухаалгаар дүгнэж үзвэл ийнхүү урьдчилан сонсолгүйгээр гарах
мэдэх боломжгүй байсан бол гишүүд шийдвэрийн биелэлтийг урьдчилан
тухайн этгээдийн худалдаж авсан баталгаажуулах арга хэмжээг нэн
буюу захиалсан эрхийг хамгаалалтын ялангуяа хэрэв цаг алдвал эрх
зүйлийн хувьд энэ эрх хэмжээг эзэмшигчид дахин сэргээж болохгүй
хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээхгүй. хохирол учрах боломжтой үед эсвэл
нотлох баримтыг устгаж болох эрсдэл
46-р зүйл. Бусад нэхэмжлэлийн
бодитойгоор бий болсон үед авна.
шаардлагууд
3. Нэхэмжлэгч өөрөө эрх
Зөрчил дахин гаргаж болохгүйг
эзэмшигч мөн гэдгийг, түүний эрх
үр дүнтэйгээр, хатуугаар сануулах
зөрчигдсөн гэдгийг эсвэл ийнхүү эрх
зорилгоор шүүхийн байгууллага
зөрчигдөх бодит нөхцөл бий болсон
зөрчилтэй гэж үзсэн барааг аливаа
гэдгийг хангалттай хэмжээнд мэдэж
нөхөн төлбөр төлөхгүйгээр худалдааны
авахын тулд шүүх нэхэмжлэгчээс
сүлжээнээс устгал хийх замаар
нөхцөл байдлыг ухаалгаар шинжилж
гаргахыг захирамжилж болно. Энэ үйл
үзэхэд түүний гар дээр байх ёстой
ажиллагаа нь эрх эзэмшигчид хохирол
аливаа нотлох баримтыг гаргаж
учруулах нөхцөлийг арилгах зорилготой
өгөхийг шаардах эрхтэй бөгөөд шүүх
бөгөөд тухайн улсын үндсэн хуулийн
хариуцагчийг хамгаалахын тулд ба эрх
хүрээнд явагдах ёстой. ... Холбогдох
буруугаар ашиглахын эсрэг баталгаа
хүсэлтийг хангахдаа зөрчлийн хүнд,
болгож мөнгөн баталгаа эсвэл түүнтэй
хөнгөн байдал ба гуравдагч этгээдийн
дүйцэх аливаа баталгааг гаргахыг
сонирхлыг харьцуулан үзэх шаардлагыг
нэхэмжлэгчид захирамжлах эрхтэй.
анхааран үзэх ёстой. Барааны тэмдгийн
зөрчилтэй барааны хувьд зөвхөн онцгой 4. Гарах шийдвэрийн биелэлтийг
тохиолдолд л бараан дээр хууль бусаар баталгаажуулах арга хэмжээг эсрэг
зүүж, наасан барааны тэмдгийг авч талын байр суурийг урьдчилан
хаяж барааг чөлөөт эргэлтэд оруулахыг сонсолгүйгээр авах үед холбогдох талд
зөвшөөрч болно. энэ талаар үйл ажиллагааг явуулсны

63
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

дараа нэн даруй бичгээр мэдэгдэх барааг чөлөөлөхгүй байх
ёстой. Хариуцагчийн хүсэлтээр Гишүүд доор заасан заалтуудад
өөрийгөө өмгөөлөх боломжийг нийцүүлэн барааны тэмдгийг
хариуцагчид Мэдэгдэл хүлээж авснаас дуурайлгасан... барааг импортоор
хойш тодорхой хугацааны дотор олгох орж ирэх гэж байна гэсэн үндэслэл
бөгөөд ингэснээр бүхий сэжиг байгаа үед харьяалах
холбогдох арга хэмжээг өөрчилж, шүүх, захиргааны байгууллагад барааг
хүчингүй болгох боломжтой байх ёстой. гаалийн байгууллагаас чөлөөт эргэлтэд
5. Нэхэмжлэгчээс урьдчилан оруулахыг зогсоох хүсэлтийг бичгээр
баталгаажуулах арга хэмжээг авах гаргах боломжийг эрх эзэмшигчид
барааг тодорхойлоход шаардлагатай олгоно...
бусад мэдээллийг өгөхийг шаардаж 52-р зүйл. Хүсэлт
болно. 51-р зүйлийн дагуух процедурыг
6. Хэргийн талаар шийдвэр гаргах эхлүүлэх хүсэлт гаргасан аливаа
хянан шийдвэрлэх ажиллагаа тухайн эрх эзэмшигч импортлох улсын
нөхцөл байдлаас үзэхэд анхаарах хуулийн дагуу оюуны өмчийн эрх
ёстой, гишүүний хуульд заасны дагуу эзэмшигчийн эрх зөрчигдөхөөр байгаа
шүүхээс тогтоосон хугацааны дотор гэж гэрчлэх нотолгоог, түүнчлэн
эсвэл ийм хугацаа зааж өгөөгүй бол гаалийн байгууллагаас барааг хялбар
ажлын 20 өдөр буюу календарын 31 таних боломжтой барааны нарийн
өдрийн дотор буюу эдгээрийн аль сүүлд тодорхойлолтыг харьяалагдах
дууссан өдрөөр тооцсон хугацааны байгууллагад гаргаж өгөх үүрэгтэй.
дотор эхлээгүй бол 4-р зүйлийг анхааран Харьяалагдах байгууллага нөхцөл
үзэж, түүний 1, 2-р заалтуудад заасан байдлыг ухаалгаар шинжилж үзсэний
арга хэмжээг хариуцагчийн хүсэлтээр үндсэн дээр анхаарах ёстой хугацааны
хүчингүй болгож эсвэл өөр ямар нэг дотор хүсэлтийг нь хүлээж авсан
замаар үйлчлэлийг нь зогсоож болно. эсэхийг хүсэлт гаргагчид мэдэгдэх
7. Гарах шийдвэрийн биелэлтийг ба хэрэв гаалийн байгууллага авах
баталгаажуулах арга хэмжээг хүчингүй арга хэмжээний хугацааг урьдчилан
болгосон эсвэл нэхэмжлэгчийн үйлдэл, тогтоосон бол холбогдох хугацааг
эс үйлдлээр ийм шаардлага байхгүй хүсэлт гаргагчид мөн мэдэгдэнэ.
болсон эсвэл оюуны өмчийн зөрчил 53-р зүйл. Мөнгөн барьцаа ба
гараагүй буюу ийм зөрчил гарах дүйцэх баталгаа
бодит нөхцөл бий болоогүй байсан 1. Хариуцагчийг ба эрх бүхий
нь тодорхой бол шүүх хариуцагчийн байгууллагыг хамгаалах болон эрх
хүсэлтээр түүнд арга хэмжээнээс болж буруугаар ашиглахаас урьдчилан
үүссэн хохирлыг тохирсон хэмжээгээр сэргийлэх зорилгоор хүсэлт гаргагчаас
нөхөн төлүүлэхийг нэхэмжлэгчид мөнгөн барьцаа гаргах эсвэл түүнд
захирамжлах эрхтэй. дүйцэх баталгаа гаргахыг харьяалах
8. Захиргааны журмаар аливаа байгууллага шаардах эрхтэй. Ийм
урьдчилан баталгаажуулах арга мөнгөн барьцаа ба түүнд дүйцэх
хэмжээг авах үед ийм арга хэмжээ нь баталгаа нь арга хэмжээг авахгүй байх
энэ бүлэгт заасан зарчмуудад нийцэж нөхцөлийг ухаалаг бусаар бүрдүүлж
байх ёстой. болохгүй.
4-Р БҮЛЭГ. ХИЛ ДЭЭР ХИЙХ 2. ... Ийм баталгааны төлбөр
ХЯНАЛТЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНД нь хуулийн дагуух бусад шаардлага,
ТАВИХ ШААРДЛАГА нэхэмжлэл тавих эрх эзэмшигчийн
51-р зүйл. Гаалийн байгууллагаас эрхийг хязгаарлаж болохгүй ба хэрэв

64
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

эрх эзэмшигч холбогдох хугацааны шийдвэр гаргана. Дээрх заалтуудыг
дотор нэхэмжлэл, шаардлага гаргах үл харгалзан барааг саатуулах арга
эрхээ хэрэгжүүлээгүй бол баталгааг хэмжээг шүүхээс гарах шийдвэрийн
суллаж өгнө. биелэлтийг баталгаажуулах замаар авч
54-р зүйл. Барааг саатуулсан байгаа үед 50-р зүйлийн 6-р заалтыг
тухай мэдэгдэл хэрэглэнэ.
51-р зүйлийн дагуу барааг 56-р зүйл. Импортлогч ба барааны
саатуулсан бол энэ тухай импортлогч, эзэнд учирсан хохирлыг нөхөн төлөх
хүсэлт гаргагчид нэн даруй мэдэгдэнэ. Барааг хууль ёсны эрхгүйгээр
55-р зүйл. Бараа саатуулах саатуулснаас эсвэл 55-р зүйлийн
хугацаа дагуу чөлөөлсөн барааг саатуулснаас
улбаалж барааны импортлогч, хүлээн
Барааг саатуулсан тухай
авагч, өмчлөгчид учирсан хохирлыг
мэдэгдлийг хүсэлт гаргагч хүлээж
хүсэлт гаргагчаар төлүүлэхийг
авснаас хойш ажлын 10 хоногийн
захирамжлах эрхийг харьяалах
дотор хариуцагчаас бусад өөр нэг
байгууллага эдэлнэ.
талын санаачилгаар холбогдох
асуудлыг шийдвэрлэх процессыг 57-р зүйл. Танилцах, мэдээлэл
эхлүүлсэн гэж гаалийн байгууллага авах эрх
мэдэгдэл аваагүй бол эсвэл эрх Эрх эзэмшигч тавьсан
бүхий байгууллага гарах шийдвэрийн шаардлагадаа үндэслэл гаргахад
биелэлтийг урьдчилан баталгаажуулах зориулж саатуулсан бараатай танилцах
замаар барааг саатуулах хугацааг боломжийг хангалттай хэмжээгээр олгох
сунгасан тухай мэдээллийг гаалийн эрхийг гишүүд нууцлах мэдээллийг
байгууллагад өгөөгүй бол барааг хамгаалсны үндсэн дээр харьяалах
импортлох, экспортлох нөхцөлүүд байгууллагад олгоно. Харьяалах
биелсэн үед барааг чөлөөлж өгнө; байгууллага нь бараатай танилцах
шаардлагатай нөхцөлд энэ хугацааг боломжийг мөн адил хэмжээгээр
дахин 10 хоногоор сунгаж болно. импортлогчид олгох эрх хэмжээтэй
Хэрэв холбогдох асуудлыг шийдвэрлэх байна. Харьяалах байгууллагын
процессыг эхлүүлсэн бол өөрийгөө шийдвэр хүсэлт гаргагчийн талд
өмгөөлөх боломжийг хариуцагчид олгож гарсан үед гишүүд барааг илгээгч,
хариуцагчийн хүсэлтээр холбогдох арга импортлогч ба хүлээн авагчийн нэр,
хэмжээг өөрчилж, хүчингүй болгож хаяг ба холбогдох барааны хэмжээг эрх
эсвэл хүчин төгөлдөр үлдээх талаар үйл эзэмшигчид мэдээлэх эрхийг харьяалах
ажиллагаанд тохирсон хугацааны дотор байгууллагад олгоно.

---o0o---

65
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

Эрэн сурвалжлах ажлын тухай хууль зүйн нэр
томьёоны тодорхойлолтыг боловсронгуй
болгох нь

хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.2-т "Эрэн
сурвалжлах ажил" гэж Тагнуулын
байгууллага цагдаа, хорих ял эдлүүлэх
байгууллагад Эрүүгийн байцаан
шийтгэх хууль болон бусад хууль
тогтоомжоор харьяалуулсан эрүүгийн
хэргийг илрүүлэх, түүнийг үйлдсэн
этгээдийг олж тогтоох чиглэлээр
хийх нууц ажиллагааг хэлнэ.” хэмээн
тодорхойлжээ. Гэхдээ тухайн нэр
томьёоны гол агуулга нь “хуулиар
Үндэсний тагнуулын академийн Эрх зүйн
харьяалуулсан эрүүгийн хэргийг
тэнхимийн эрхлэгч, докторант, дэд
илрүүлэх, түүнийг үйлдсэн этгээдийг
хурандаа Б.Батхишиг
олж тогтоох чиглэлээр хийх” гэдэгт
төвлөрч байгаа нь гүйцэтгэх ажил
болон Монгол Улсын Эрүүгийн байцаан
Хураангуй. Эл өгүүлэл нь эрэн шийтгэх хуулийн 6 дугаар зүйлд заасан
сурвалжлах ажлын тухай үндэсний “... аливаа гэмт хэргийг шуурхай,
болон бусад орны онолын болон хууль бүрэн илрүүлж, гэмт этгээдийг олж
зүйн ойлголтыг судлан шинжилсний тогтоох...” эрүүгийн байцаан шийтгэх
үндсэн дээр Гүйцэтгэх ажлын тухай ажиллагааны зорилтыг шийдвэрлэхэд
Монгол Улсын хуульд заасан эрэн чиглэсэн хэрэг бүртгэх, мөрдөн байцаах
сурвалжлах ажлын тухай нэр томьёоны ажиллагаанаас эрэн сурвалжлах ажил
тодорхойлолт, холбогдох хэм хэмжээг нь үндсэндээ ялгаагүй болжээ.
боловсронгуй болгоход чиглэсэн болно.
Гэтэл Монгол Улсын Эрүүгийн
Түлхүүр үг: Гүйцэтгэх ажил, эрэн байцаан шийтгэх хууль2 -ийн 65.4-т,“...
сурвалжлах ажил, эрэн сурвалжлах оргосон этгээдийг эрэн сурвалжлах”,
обьект, эрэн сурвалжлах үндэслэл. 99.1.3-т “хэрэг бүртгэлт, мөрдөн
Хууль сахиулах байгууллагын, байцаалт, прокурор, шүүхээс оргон
түүний дотор гүйцэтгэх ажил явуулах эрх зайлсан сэжигтэн, яллагдагч,
бүхий байгууллагын үйл ажиллагааны шүүгдэгчийг эрэн сурвалжлах”, 206.1-
нэг чухал чиглэл бол эрэн сурвалжлах д “Сэжигтэн, яллагдагч оргон зайлсан
ажил юм. бол хэрэг бүртгэгч, мөрдөн байцаагч
Тодорхой хүн, эд зүйлийг эрэн эрэн сурвалжлах арга хэмжээг авна”
сурвалжлахтай холбоотой хэм хэмжээ гэж зааснаас үзэхэд, эрүүгийн байцаан
Монгол Улсын олон хууль тогтоомжид шийтгэх ажиллагаанд эрэн сурвалжлах
тусгагдсан байдаг ч зөвхөн Гүйцэтгэх ажил нь гэмт хэргийг илрүүлэх, түүнийг
ажлын тухай хууль1-д нэр томьёоны үйлдсэн этгээдийг тогтоох бус, мөрдөн
хууль зүйн тодорхойлолт өгсөн. Тус шалгагдаж байгаа тодорхой этгээд
оргон зайлсантай холбоотой авч үзсэн
1
Гүйцэтгэх ажлын тухай тухай Монгол Улсын хууль –
ТМ., УБ., 1999., №3 2
Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль – ТМ., УБ.,2002., №6

66
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

байна. Үүнээс үзвэл, эрэн сурвалжлах Харин тус тайлбарт, “Гэмт хэргийг
ажил нь гэмт хэргийг илрүүлэх, гэмт шуурхай, бүрэн илрүүлэх гэдэг нь
этгээдийг олж тогтоох ажиллагаа болох гэмт хэрэг гарсан байдлыг боломжтой
эсэх нь эргэлзээтэй болно. хамгийн богино хугацаанд бодитойгоор
Монгол хэлний тайлбар тольд сэргээн тогтоох явдал юм”, “Гэмт
“эрэн сурвалжлах” гэдэг үгийн үндэс этгээдийг олж тогтоох гэдэгт гэмт
болох “эрэх” гэдэг нь “мэдье ольё хэрэг үйлдсэн этгээдийг олж, түүний гэм
гэж хайх, сурвалжлах;, эрэх сурах, бурууг үндэслэл бүхий эргэлзээгүйгээр
эрэх хайх, эрэх сурвалжлах”3 гэсэн нотлохыг ойлгоно”8 гэж тодорхойлсон
утгатай, “илрүүлэх” нь “ил болгох”4;, нь эрэн сурвалжлахаас эрс өөр
“тогтоох” гэдэг нь “алив юмыг үүсгэх, агуулгатайг харуулдаг.
бий болгох, байгуулах”5 гэсэн утгатай Академич С.Нарангэрэл “Эрх
гэж тайлбарлажээ. Эндээс үзвэл, эрэн зүйн эх толь бичиг” бүтээлдээ,“Эрэн
сурвалжлах болоод илрүүлэх, тогтоох сурвалжлах (англ. search; ор.розыск)
зэрэг нэр томьёо нь агуулгын хувьд өөр -мөрдөлт ба шүүхээс оргон зайлсан
өөр утгатай аж. яллагдагчийг илрүүлэх, байгаа газрыг
Тэгвэл хууль зүйн хувьд эрэн тогтоох, ял эдлэхээс оргон зайлсан
сурвалжлах гэдэгт юуг ойлгох бэ? шүүгдэгч буюу хорих газраас оргосон
ялтныг олоход чиглэгдсэн төрийн эрх
Манай улсын хууль зүйн салбарын
хэмжээ бүхий (хэрэг бүртгэх, мөрдөн
бүтээлүүдээс үзэхэд, эрэн сурвалжлах
байцаах зэрэг) байгууллагын үйл
ажлын тухай онолын тодорхойлолт нэн
ажиллагаа. Хэрэв гэмт этгээд тодорхой
хомс юм. Гүйцэтгэх ажил судлаачдын
бус бол түүнийг тогтоох арга хэмжээ эрэн
ил бүтээлүүдэд ч эрэн сурвалжлах
сурвалжлах ойлголтод хамаарахгүй
ажлын тухай онолын тайлбар байхгүй,
бөгөөд гэмт хэргийг мөрдөх ба илрүүлэх
ихэвчлэн Гүйцэтгэх ажлын тухай хуульд
агуулгатай болно.“ гэж тайлбарлажээ.
заасан нэр томьёоны тодорхойлолтыг 9
Энэ тайлбар үндсэндээ оргон зайлсан
иш татсан нь ажиглагдаж байна.6
яллагдагч, шүүгдэгч, ялтныг олоход
Эрүүгийн байцаан шийтгэх эрх чиглэсэн үйл ажиллагаа гэдэг утгыг
зүйн салбарын эрдэмтэн, судлаачид нэгэн адил агуулж байна. Гэхдээ
хамтран бичсэн “Монгол Улсын академич С.Нарангэрэл гэмт этгээд
Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн тодорхой бус бол түүнийг тогтоох арга
тайлбар”-т “Эрэн сурвалжлах арга хэмжээ нь эрэн сурвалжлах бус, гэмт
хэмжээ гэдэг нь оргон зайлсан сэжигтэн, хэргийг мөрдөх, илрүүлэх ажиллагаанд
яллагдагчийг олж баривчлахад хамаарна гэснээрээ эрэн сурвалжлах
эрлийн сэжиг таамаглал дэвшүүлэх, болон гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдийг
мөрдөн мөшгих болон тодорхой ЭБШ илрүүлэх ажиллагаа ялгаатай гэсэн
ажиллагаа явуулахыг хэлнэ” гэж зарчмын чухал санааг хөнджээ.
тодорхойлжээ.7 Энэ тодорхойлолтын
Гадаад орнуудын, тухайлбал,
дагуу эрэн сурвалжлах арга хэмжээ
манай улстай адил гүйцэтгэх ажлын
нь үндсэндээ оргон зайлсан сэжигтэн,
тухай төрөлжсөн хуультай ОХУ
яллагдагчийг олж баривчлахад
болон ТУХН-ийн бусад орнуудад
чиглэсэн ажиллагаанууд болж байна.
эрэн сурвалжлах ажлыг гэмт хэргийг
3
Я.Цэвэл. Монгол хэлний товч тайлбар толь. УБ.,1966
он. 889 дүгээр талд.
илрүүлэх, урьдчилан сэргийлэх, таслан
4
Мөн тэнд. 303 дугаар талд.
зогсоох, гэмт хэрэг үйлдэхээр бэлтгэж
5
Мөн тэнд. 434 дүгээр талд. байгаа, эсхүл үйлдэж байгаа болон
6
Ц.Доржням, М.Цогтоо, С.Эрдэнэ. Аюулгүй байдлын нэр
томьёоны тайлбартоль. УБ.,2016гэх мэт. 8
Мөн тэнд. 11 дүгээр талд.
7
Монгол Улсын Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн 9
С.Нарангэрэл. Эрх зүйн эх толь бичиг. УБ.,2008, 623
тайлбар. УБ.,2003 он. 290 дүгээр талд. дугаар талд.

67
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

үйлдсэн этгээдийг илрүүлэх, тогтоох арга ажиллагаа (эрүүгийн процессын
зорилтоос тусад нь гүйцэтгэх ажлын ажиллагаа багтана)-ны цогц юм” гэж
бие даасан зорилт болгож нийтлэг тодорхойлоод, эрэн сурвалжлах ажлыг
хуульчилсан байна. Ингэхдээ эрэн үндсэндээ мөрдөн шалгах байгууллага
сурвалжлах зорилтын хүрээнд гол болон гүйцэтгэх салбар нэгж хамтран
төлөв хэрэг бүртгэх, мөрдөн байцаах явуулна гэж онцолжээ.12 А.Ю.Шумилов
байгууллага, шүүхээс оргон зайлсан өөр нэг бүтээлдээ эрүүгийн байцаан
болон хорих байгууллагаас оргосон, шийтгэх ажиллагааны болон
түүнчлэн сураггүй алга болсон хүнийг гүйцэтгэх ажлын хүрээнд явуулах
эрэн сурвалжлах явдлыг авч үзжээ. эрэн сурвалжлах ажлыг ялгаж, “Эрэн
Тухайлбал, ОХУ-ын Гүйцэтгэх ажлын сурвалжлах үйл ажиллагаа нь эрүүгийн
тухай хууль10-ийн 2-р зүйлд эрэн процессын үйл ажиллагааны нэг хэсэг
сурвалжлах обьект нь хэрэг бүртгэх, болохын хувьд эрүүгийн процессын
мөрдөн байцаах байгууллага, шүүхээс хууль тогтоомжоор зохицуулагдана.
оргон зайлсан, эрүүгийн хариуцлагаас Тэр нь хэрэг бүртгэх, мөрдөн байцаах
зайлсхийсэн, түүнчлэн сураггүй алга байгууллага болон шүүхээс (яллагдагч
болсон этгээд байхаар заасан нь бусад г.м) оргон зугтсан этгээдийн байгаа
оронд нийтлэг шинжтэй юм. Гэхдээ газрыг тогтооход чиглэсэн эрх бүхий
зарим оронд эрэн сурвалжлах обьектыг субьектүүд (хэрэг бүртгэгч, мөрдөн
илүү өргөн хүрээнд хуульчилсан байна. байцаагч, хэрэг бүртгэх байгууллага)-
Тухайлбал, Казахстан, Узбекстаны ийн явуулж буй ажиллагааны цогц юм.
хууль11-д дээрх обьектуудаас гадна Эрэн сурвалжлах үйл ажиллагаа
хэн болох нь тодорхойгүй цогцос болон нь гүйцэтгэх ажлын бүрэлдэхүүн
холбогдох хуулиар эрэн сурвалжлахаар хэсэг болохын хувьд гүйцэтгэх
заасан бусад этгээдийг, Молдав Улс ажлын салбарын хууль тогтоомжоор
хууль бус үйл ажиллагаанаас олсон зохицуулагдах бөгөөд тэр нь хэрэг
хөрөнгө мөнгийг илрүүлэх болон тухайн бүртгэх, мөрдөн байцаах байгууллага,
хөрөнгийн гарал үүсэлтэй холбоотой шүүхээс оргон зугтсан этгээд(яллагдагч
нотлох баримт цуглуулахыг нэмж г.м), эрүүгийн ял шийтгэл эдлэхээс
заажээ. зайлсхийсэн этгээд (эрүүгийн шийдвэр
Дээр дурдсан орнуудын гэмт гүйцэтгэх байгууллага болон бусад
хэргийг илрүүлэх ажиллагаанаас эрэн байгууллагаас оргосон ялтан г.м),
сурвалжлах ажлыг ялгаж, тодорхой сураггүй алга болсон болон бусад
обьектыг эрж олох явдлаар түүний этгээдийн байгаа газрыг тогтооход
агуулга, хүрээг хязгаарласан хууль чиглэсэн эрх бүхий субьектүүд (гүйцэтгэх
тогтоомжийн үзэл баримтлал нь ажилтан г.м)-ээс гүйцэтгэх ажлын
судлаач, эрдэмтдийнх нь ном бүтээлд арга хэмжээ явуулах замаар тухайн
тусгалаа олсон байна. Тухайлбал, ОХУ- үйл ажиллагаа(эрэн сурвалжлах)-ны
ын гүйцэтгэх ажил судлалын салбарын зорилтыг шийдвэрлэхэд оршино.” гэж
нэрт эрдэмтэн, хууль зүйн ухааны тус тус тодорхойлжээ.13
доктор, профессор А.Шумилов “Эрэн ОХУ-ын гавьяат хуульч, хууль зүйн
сурвалжлах нь эрэн сурвалжлагдаж ухааны доктор, профессор А.Е.Чечетин
буй этгээдийн байгаа газрыг тогтоож “Эрэн сурвалжлах ажлыг гэмт хэргийг
баривчлах зорилгоор явуулж байгаа илрүүлэх иж бүрэн үйл ажиллагаанаас
гүйцэтгэх ажлын арга хэмжээ, эрэн ялгах нь зүйтэй. Хэрэв эрэн сурвалжлах
сурвалжлах арга хэмжээ болон бусад ажлын үндсэн зорилт нь өмнө аль
10
Федеральный закон РФ “Об оперативно-розыскной 12
А.Ю.Шумилов. Курс основ оперативно-
деятельности. 12.08.1995, №144-ФЗ розыскнойдеятельности: Учебник. М.,2007, С.318
11
Закон Республики Узбекстан “Об оперативно- 13
А.Ю.Шумилов. Оперативно-розыскнаяэнциклопедия.
розыскной деятельности. 25.12.2012, №ЗРУ-344 М.,2004. С.67

68
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

хэдийн тодорхой болсон, эрүүгийн дагуу тусгай хэрэг шалгах ажиллагааны
хариуцлагад татах зайлшгүй эрх зүйн хүрээнд гүйцэтгэх ажил, эрүүгийн
үндэслэлтэй болох нь тогтоогдсон процессын, мэдээлэл-лавлагааны
этгээдийг олж илрүүлэх явдал байдаг болон бусад арга хэмжээнүүдийг иж
бол, гэмт хэргийг илрүүлэх үндсэн бүрэн авч хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа
зорилго нь гэмт хэрэг үйлдсэн, юм” гэж тодорхойлжээ.15
тодорхой бус этгээдийг тогтоох, түүний Дээр дурдсан үндэсний болон
гэм бурууг нотлох баримтыг цуглуулах гадаад орнуудын хууль тогтоомжийн
явдал болно” гэж эдгээрийн гол ялгааг холбогдох хэм хэмжээ, эрдэмтэн
тайлбарлажээ.14 Тэрээр бас “Эрэн судлаачдын үзэл санаанд нэгтгэн
сурвалжлах ажил нь гүйцэтгэх болон шинжлэхэд гүйцэтгэх ажлын эрэн
эрүүгийн байцаан шийтгэх ажиллагааг сурвалжлах ажил нь дараах онцлог
цогцоор нь явуулахад үндэслэгддэг шинжтэй юм. Үүнд:
хууль сахиулах байгууллагын үйл
1.Эрэн сурвалжлах болон гэмт
ажиллагааны нэг төрөл болохын хувьд
хэргийг илрүүлэх, урьдчилан сэргийлэх,
нэгэн зэрэг гүйцэтгэх ажлын ч, эрүүгийн
таслан зогсоох, гэмт хэрэг үйлдэхээр
байцаан шийтгэх ажиллагааны ч
бэлтгэж байгаа эсхүл үйлдэж байгаа
бүрэлдэхүүн хэсэг болно” гэж онцлон
болон үйлдсэн этгээдийг илрүүлэх,
тэмдэглэсэн байна.
тогтоох ажиллагаа нь харилцан адилгүй
Хууль зүйн ухааны доктор, ойлголт төдийгүй гүйцэтгэх ажлын тус
профессор Е.С.Дубоносов “Эрэн тусдаа бие даасан зорилт болж байна.
сурвалжлах ажил нь тодорхой этгээд
2.Эрэн сурвалжлах ажил нь өргөн
эрүүгийн хариуцлагад татагдах,
агуулгаараа эрх бүхий байгууллага,
хүлээсэн үүргээ гүйцэтгэх, ял эдлэхээс
албан тушаалтнуудаас тодорхой
зайлсхийх, сураггүй алга болохоос
обьектыг эрж олоход чиглэсэн гүйцэтгэх
урьдчилан сэргийлэх,хэн болох нь
ажил, эрүүгийн процессын болон бусад
тодорхойгүй хүнийг тогтоох болон
арга хэмжээний цогц болох боловч
эрэн сурвалжлагдаж буй этгээдийг
гүйцэтгэх ажлын талаас нь гүйцэтгэх
хуульд заасан арга ажиллагаа явуулах
байгууллага, албан тушаалтнаас
замаар олж илрүүлэхэд чиглэсэн
хуулиар олгогдсон эрх хэмжээнийхээ
хууль сахиулах байгууллагын эрх зүйн
хүрээнд хэрэгжүүлэх гүйцэтгэх ажлын
хэм хэмжээгээр зохицуулагдсан үйл
арга хэмжээ, ажиллагаанууд болох
ажиллагаа” гэж тодорхойлжээ.
онцлогоор нь тодорхойлох боломжтой
Хууль зүйн ухааны дэд эрдэмтэн юм.
Е.С.Лапин “Эрэн сурвалжлах ажил нь
3.Эрэн сурвалжлах ажил нь гол
сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, сураггүй
төлөв мөрдөн шалгах байгууллага,
болсон болон эрэн сурвалжлагдаж
гүйцэтгэх байгууллагын хамтран
байгаа бусад этгээдийн байгаа газрыг
хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа болохын
тогтоох, түүнчлэн эрэн сурвалжлагдагч,
хувьд гүйцэтгэх ажлын ч, эрүүгийн
сураггүй болсон этгээд удаан хугацаанд
байцаан шийтгэх хууль тогтоомжоор ч
нуугдаж орогноход нөлөөлж байсан
зохицуулагдана.
шалтгаан нөхцөлийг илрүүлж арилгахад
чиглэсэн, эрх бүхий, эсхүл эрх олгосон 4.Гэмт хэргийг илрүүлэх, гэмт
албан тушаалтнуудаас Эрүүгийн этгээдийг тогтооход чиглэсэн гүйцэтгэх
байцаан шийтгэх хууль, Гүйцэтгэх ажлын болон эрүүгийн мөрдөн шалгах
ажлын тухай хууль болон бусад эрх зүйн ажиллагааны обьект нь хэн болох нь
хэм хэмжээний актад заасан журмын тодорхой бус байдаг бол гүйцэтгэх
14
Под.ред. Горяинов К.К., Овчинский В.С., Синилов Г.К. 15
Лапин Е.С., Михайлов Ю.Н. Краткий курс теоретических
Теорияоперативно-розыскнойдеятельности: Учебник. основ оперативно-розыскной деятельности: Учеб.
М.,2007, С.509 пособ. Саратов.,2006. С.94

69
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

ажлын эрэн сурвалжлах ажлын обьект үндэслэн;
нь нэгэнт тодорхой болсон этгээд -Энэ хуулийн 12 дугаар зүйлийн 1
(сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, ялтан) дэх хэсгийн 5-д заасан баримт бичиг, эд
этгээд болно. зүйлийг эрж олох талаар байгууллага,
5.Эрүүгийн процессод эрэн иргэдээс хүсэлт ирүүлсэн;
сурвалжлах обьект нь зөвхөн сэжигтэн, -эрүүгийн хэргийн талаар эрх
яллагдагч, шүүгдэгч байх бол гүйцэтгэх зүйн туслалцаа үзүүлэх гэрээг Монгол
ажилд эрэн сурвалжлах обьект нь Улстай байгуулсан гадаад улс, олон
эдгээрээс гадна сураггүй болсон этгээд, улсын байгууллагаас хүсэлт ирүүлсэн.”
оргосон ялтан, холбогдох хуулиар эрэн зэрэг байхаар заасан, мөн хуулийн 11.4-
сурвалжлахаар заасан хүн, бусад зүйл т “Хорих ял эдлүүлэх байгууллага тус
болдгоороо илүү өргөн хүрээтэй юм. хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсгийн
Энэ бүхнээс үзвэл, эрэн 4-т заасан зорилтыг хэрэгжүүлэхийн
сурвалжлах ажил нь Гүйцэтгэх тулд хоригдлын дунд, түүнчлэн оргосон
ажлын тухай Монгол Улсын ялтныг баривчлах зорилгоор эрэн
хуульд тодорхойлсончлон хуулиар сурвалжлах ажил явуулна.” гэж заасан
харьяалуулсан эрүүгийн хэргийг нь илт зөрчилтэй болсон.
илрүүлэх, түүнийг үйлдсэн этгээдийг Эдгээр заалтад цагдаагийн
олж тогтоох чиглэлээр хийх ажиллагаа байгууллагын хувьд барьцаанд байгаа
биш болох нь тодорхой харагдана. хүн, сураггүй алга болсон хүнийг эрж
Түүнээс гадна дээрх шинжүүдийн дагуу олох, нотлох баримт, алдагдсан нууц
бол Гүйцэтгэх ажлын тухай Монгол баримт бичиг, эд зүйл, галт хэрэгсэл,
Улсын хуульд заасан эрэн сурвалжлах зэвсэг, тэсрэх болон хүчтэй хордуулах,
ажил явуулахтай холбоотой олон цацраг идэвхит, мансууруулах бодис,
хэм хэмжээ тухайн үйл ажиллагааны түүх соёлын дурсгалт зүйл, нуугдмал
агуулгад нийцэхгүй байгаа нь илэрхий эд хөрөнгийг эрж олох;, хорих
байна. Тухайлбал, Гүйцэтгэх ажлын байгууллагын хувьд оргосон ялтныг
тухай Монгол Улсын хуулийн 11 баривчлах зэрэг нь эрэн сурвалжлах
дүгээр зүйлийн 11.2-т,цагдаагийн ажил явуулах үндэслэл байх ёстой
байгууллагын эрэн сурвалжлах ажил атал гэмт хэргийг илрүүлэх, гэмт хэрэг
явуулах үндэслэл нь: үйлдсэн этгээдийг тогтоох ажиллагаа
-Хуулиар харьяалуулсан гэмт явуулах үндэслэлтэй хольж хутгасан
хэргийг далд аргаар үйлдсэн буюу байна. Ингэснээр аль тохиолдолд
үйлдэхээр бэлтгэж, завдаж байгаа нь эрэн сурвалжлах ажил, аль
тухай үндэслэл бүхий мэдээллийг тохиолдолд нь гүйцэтгэх ажил явуулах
ердийн арга хэрэгслээр шалгах нь тодорхойгүй байдалд оржээ. Энэ
боломжгүй; мэтчилэн Гүйцэтгэх ажлын тухай хуульд
-Хуулиар харьяалуулсан гэмт хэрэг заасан олон зөрчил, дутагдалтай хэм
үйлдсэн этгээдийг өөр арга, хэрэгслээр хэмжээг дурдаж болно.
олж тогтоох боломжгүй; Энэ бүхний шалтгаан нь тус
-Эрүүгийн хэргийн нотолгоог хуульд эрэн сурвалжлах ажлыг
бүрэн гүйцэд шалгах зорилгоор онолын үндэслэлгүй буюу оновчгүй
шүүх, прокурор, мөрдөн байцаагчаас тодорхойлсонтой шууд холбоотой.
даалгавар ирүүлсэн; Ийм учраас өнөөдөр бидэнд
-Барьцаанд байгаа хүнийг суллах, Гүйцэтгэх ажлын тухай хуульд заасан
сураггүй алга болсон хүнийг эрж олох эрэн сурвалжлах ажлын тухай хууль
талаар байгууллага, иргэдээс ирүүлсэн зүйн нэр томьёоны тодорхойлолтыг
хүсэлт буюу өөрт байгаа баримтыг тухайн нэр томьёоны үндсэн агуулга,

70
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

гадаад орнуудын нийтлэг жишигт хорих байгууллагаас оргосон ялтан,
нийцүүлэн засаж залруулан хуульчлах, сураггүй болсон болон бусад хуульд
гүйцэтгэх байгууллага, ажилтнуудыг эрэн сурвалжлахаар заасан этгээд,
нэгдсэн ойлголттой болгох зайлшгүй түүнчлэн энэ хуульд заасан баримт
шаардлагатай байна. Энэ шаардлагын сэлт, бусад зүйлийг эрж олоход
дагуу хийсэн судалгаа, шинжилгээндээ чиглэсэн гүйцэтгэх ажил явуулах
тулгуурлан Гүйцэтгэх ажлын тухай эрх бүхий байгууллага, албан
хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.2-т заасан тушаалтнаас ердийн ба тусгай,
эрэн сурвалжлах ажлын тухай хууль нууц арга, хэрэгсэл ашиглан явуулж
зүйн нэр томьёоны тодорхойлолтыг байгаа үйл ажиллагааг хэлнэ” хэмээн
“мөрдөн шалгах байгууллага, өөрчлөн хуульчлах санал дэвшүүлж
прокурор, шүүхээс оргон зугтсан байна.
сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч,

---o0o---

71
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

МОНГОЛ УЛСЫН ЭРҮҮГИЙН ЭРХ ЗҮЙ ДЭХ ЭРҮҮГИЙН
ЯЛ БА ЭРҮҮГИЙН ХАРИУЦЛАГЫН
БУСАД АРГА ХЭМЖЭЭ
(Шинэ, хуучин эрүүгийн хуулиудын харьцуулалтын жишээн дээр)

МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Нийтийн МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн
эрх зүйн тэнхимийн эрхлэгч профессор магистрант Ц.Мэргэн
Д.Баярсайхан (Ph.D)

1. Оршил хэрэглэгдэж байв. Үүнээс үүдэн ялын
Монгол Улс төр ёс, хууль цаазын үндсэн төрлийг хорих ялаар зонхилон
800 гаруй жилийн арвин баялаг төлөөлүүлж, ял эдэлсэн гэдгийг
уламжлалтай (1206) боловч анхны шоронд хоригдсон мэтээр төсөөлөн
эрүүгийн төрөлжсөн хуулийг 1926 онд ойлгож байсан нь саяхан. Түүнчлэн
гаргаж ирсэн түүхтэй. 1926 оны анхны Монгол Улсад хорих ялыг зөвхөн
эрүүгийн хуулиас хойш эдүгээ хүртэл шоронгийн дэглэмд эдлүүлдэг байхаар
нийт 8 удаа эрүүгийн хуулийг шинээр олон жил хуульчилж ирсэн. Сүүлийн 30
баталсан байдаг. (1926, 1934, 1942, шахам жилд шүүхийн тогтоолоор нийт
1960, 1987, 1994, 2002, 2016) эдлүүлсэн ялын дийлэнх хувь нь (75-
85 хувь) шоронгийн дэглэмтэй хорих
1990-ээд оноос хойш дэлхийн олон
ял байдаг ба нээлттэй буюу хаалттай
улс орон эрүүгийн эрх зүйн салбарт
хорих байгууллагын тогтолцоо тус
реформ хийж чадсан бөгөөд ялангуяа
улсад бий болоогүй байна.
ялын бодлогод хүмүүнлэгийн хандлага
хүчтэй илрэх болсон ба Олон улсын Орчин үеийн глобалчлалын
гэрээ, хэлэлцээр цөөнгүй гарсныг нөхцөлд Монгол Улс шилжилтийн үеийн
тэмдэглэх нь зүйтэй. үр дагаврыг даван туулж байгаагаас
эрх зүйн харилцааны орчин тогтворгүй
Пост-Комунист орнууд, тэр тусмаа
(хуулиудын ихэнх нь богино хугацаанд
Монгол Улсад ялыг төрийн бодлогын
олон удаа өөрчлөгддөг), социалист
хүрээнд хэт явцууруулан ойлгож
эрүүгийн эрх зүйн ялын бодлогын
түүний зорилгыг цээрлүүлэх болон
уламжлалыг хадгалсан хэвээр байгааг
дахин хүмүүжүүлэх гэсэн утгаар авч
үгүйсгэх аргагүй.1 Ялангуяа Монгол
үзэж байсан нь ялын абсолют онолын
Улсад эдүгээ эрүүгийн эрх зүйн
туйлширсан догматик хандлага болж
1
“Шүүх эрх мэдэл” сэтгүүл. 2015. №3. 136-р тал

72
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

салбарт реформ хийх шаардлага 2002 онд Эрүүгийн хуулийг
улам бүр нэмэгдэж, зарим нааштай баталснаас хойш цаг үеийн нөхцөл
өөрчлөлт гарч байгаа боловч зарим байдал, нийгмийн шаардлагаас
талаар төрийн бодлогын алдаа гаргах, шалтгаалан уг хуульд 10 удаа нэмэлт
хэт туйлширсан байдлаар асуудалд өөрчлөлт оруулсан байдаг. Эдгээр
хандах, хүний эрхийг зөрчих, гаднын нэмэлт өөрчлөлтүүд нь хохирлын
орны хууль, туршлагыг догматик хэмжээ болон гэмт хэрэгт тооцох
байдлаар хуулбарлах, эсвэл үндэсний нөхцөл байдлыг тодорхой болгох, шинэ
уламжлал, онцлогийг туйлшран үнэлж гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг хуульчлах,
дэлхийн сонгодог зарчмуудыг үгүйсгэх олон улсын гэрээ, конвенцод нэгдэн
зэрэг сөрөг хандлага нэгэнт бий орох, бусад хуулиуд шинээр батлагдсан
болсныг анхаарах ёстой. Түүнчлэн нэг зэрэгтэй холбоотой.3
сонгуулиас нөгөө сонгуулийн хооронд 2002 оны Эрүүгийн хууль дахь
Парламент, Засгийн газар бүрэн эрхээ Эрүүгийн ялын тогтолцоо, төрлүүд, ял
хэрэгжүүлэх 4 жилийн хугацаанд оногдуулан зарчим журам, процедурыг
эрүүгийн эрх зүйн бодлого байнга бүхэлд нь дүгнэвэл, өмнөх үеийн
өөрчлөгдөж ирсэн нь эрх зүйн орчин, Эрүүгийн хуулиудтай (1949, 1960,
нөхцөлийг хэвийн бус, тогтворгүй 1987) харьцуулахад социалист бус
болгож, энэ салбарт гажуудал үүсгэх агуулгатайн дээр ялын бодлогын зарим
хүчин зүйл болж байна. уламжлалт шинжийг залгамжлан авсан
Монгол Улсад ял оногдуулж буй ба хүнд, онц хүнд гэмт хэрэгт оногдуулах
практик, түүний зарчим, үзэл баримтлалд ялыг чангатган, ял оногдуулах нөхцөл,
хуучинсаг хандлага давамгайлж, хэмжээг нэлээд тодорхой болгосон
байгаагаас ялын үр дүн хангалтгүй,2 зэргийг дурдаж болно.
өнөөгийн Монголын эрүүгийн эрх зүй 2002 оны Эрүүгийн хуулийн 46-р
бүхэлдээ дэлхий нийтийн болон орчин зүйлд зааснаар эрүүгийн ялын 6 үндсэн
үеийн шаардлагаас ихээхэн хоцрогдож төрлийг хуульчилсан. Үүнд: 1) Торгох;
байна. 2) Тодорхой албан тушаал эрхлэх, үйл
Монгол Улсад хэвшиж тогтсон ажиллагаа явуулах эрхийг хасах; 3)
эрүүгийн ялын болон эрүүгийн Эд хөрөнгө хураах; 4) Албадан ажил
хариуцлага, түүнийг оногдуулах хийлгэх; 5) Баривчлах (шинээр нэмсэн);
бодлого, практик яг ямар түвшинд 6)Цаазаар авах.
байна вэ? Торгох, албадан ажил хийлгэх,
Цаашдаа эрүүгийн ялын реформыг баривчлах, хорих, цаазаар авах ялыг
Монгол Улсад хэрхэн хэрэгжүүлэх үндсэн ялын чанартайгаар; Тодорхой
вэ? Тулгамдсан ямар асуудал байгаа албан тушаал эрхлэх, үйл ажиллагаа
болон тэдгээрийг яаж шийдвэрлэх вэ? явуулах эрхийг хасаг ялыг үндсэн
Энэ бүхнийг судалгаанд тулгуурлан ба нэмэгдэл ялын чанартайгаар; Эд
бодиттойгоор авч үзэж, цаашдын чиг хөрөнгө хураах ялыг зөвхөн нэмэгдэл
хандлагыг тодорхойлох нь чухал ач ялын чанартайгаар тус тус хэрэглэхээр
холбогдолтой юм. хуульчилсан. (ЭХ-ийн 46.2-р зүйл)
Торгох ялын үндсэн хэмжээ нь
2.2002 оны Эрүүгийн хууль
хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг
дахь Эрүүгийн ял ба эрүүгийн
(240,000₮) 5-15 дахин нэмэгдүүлсэнтэй
хариуцлагын бусад арга хэмжээ:
тэнцэх хэмжээний төгрөгөөр тогтоосон
Сургамж, тулгамдсан асуудал байдаг.
2
Монгол Улсад 2000-2010 онд 4011 хүн шоронгоос Хорих ял нь 1 жилээс 25 жил
суллагдсанаас 47 хувь нь дахин гэмт хэрэг үйлджээ.
(Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газрын тайлан. 3
Эрүүгийн хуулийн төсөл. Үзэл баримтлал. УБ., 2015.
2011) 5-р тал

73
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

хүртэл хугацаатай байх бөгөөд онц хөрөнгийн заримыг буюу бүгдийг
аюултай гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдэд 15 албадан хурааж болохоор заасан
жилээс дээш хугацаагаар хорих ялтай. байдаг. Энэ нь шүүхийн практикт
Одоогоор Эрүүгийн хуулийн 53-р хэрэгжихдээ гэр бүлийн гишүүдийн
зүйлийн Цаазаар авах ял оноох заалт өмчлөх эрхийг хөндөх, ял халдаах
хүчингүй болоогүй бөгөөд 2011 оноос нөхцөлийг бий болгосоор байгаа юм.
эхлэн Монгол Улс уг ялыг практикт Тодорхой албан тушаал эрхлэх,
хэрэглэхээс татгалзаад байгаа юм. үйл ажиллагаа явуулах эрхийг хасаг
(2-р нэмэлт протоколд нэгдэн орсонтой ялыг 1-5 жил хүртэл хугацаагаар
холбоотой) тогтоосон байдаг.
Монгол Улсад нийт гэмт хэргийн Энэ хууль анх батлагдах үедээ
37.2 хувийг хөнгөн хэрэг, 62.8 хувийг (2002) хорих ялын доод хэмжээг доош
хүндэвтэр, хүнд, онц хүнд хэрэг эзэлж нь татаж, хөнгөрүүлэх боломжгүй
байгааг авч үзвэл хорих ял шийтгүүлсэн байдлаар хуульчилсан боловч 2008
нийт хүний 60 шахам хувийг шоронгийн онд эрүүгийн хуулийн 55.1-р зүйлд
дэглэмд эдлүүлдэг юм.4 өөрчлөлт оруулж, хорих ялын доод
Насанд хүрээгүй хүний үйлдсэн хэмжээг гуравны хоёроос хэтрэхгүй
хэрэгт хүлээлгэх эрүүгийн хариуцлагын байх заалтыг нэмж тусгасан. Эрүүгийн
асуудал Монгол Улсад дэлхий нийтийн хуулийн 55-р зүйлд ялын хөнгөрүүлэх
хандлагаас ихээхэн зөрүүтэй бөгөөд нөхцөлд тохиолдлын шинжтэй анх
Шүүхийн статистик тоо баримтаас удаа хөнгөн, хүндэвтэр гэмт хэрэг
үзэхэд шүүхээр хэргээ шийдүүлж буй үйлдсэн, гэмт хэргийн хохирлоо сайн
насанд хүрээгүй хүний 80 гаруй хувьд дураар нөхөн төлсөн, хүчирхийлэл,
хорих ял оногдуулдаг, оногдуулсан заналхийлэлд автагдаж, эрхшээлд нь
хорих ялынхаа 40 орчим хувийг орж үйлдсэн, хохирогчийн хууль бус
шоронгийн дэглэмд биечлэн эдлүүлдэг. үйлдэл, сэтгэл санааны цочролоос
Ял бус эрүүгийн хариуцлагын төрөл болж үйлдсэн зэрэг хэд хэдэн нөхцөлийг
дунджаар 0.7 орчим хувийг эзэлж заасан байна.
байна.5 Харин уг хуулийн 56-р зүйлд ял
Сүүлийн жилүүдэд хөгжиж буй оногдуулахад хүндрүүлэх нөхцөл гэдэгт
болон хөгжингүй орнуудад нэлээд гэмт хэрэг давтан үйлдсэн галт зэвсэг,
хориглож, хязгаарлах болсон “Албадан галт хэрэгсэл ашигласан, нийтийн
ажил хийлгэх” ялыг (Hard labour) Монгол гамшигт байдал, эмх замбараагүй
Улсад идэвхтэй хэрэглэсээр байна. байдлыг ашиглаж үйлдсэн зэрэг 12
Энэ ял нь 2002 оны Эрүүгийн хуулийн нөхцөлийг хуульчилсан юм.
50.2-р зүйлд зааснаар 100-500 цагийн Түүнчлэн 2002 оны Эрүүгийн
хугацаатай байна. хуулийн тусгай ангид заасан нийт хорих
Монгол Улсад тавин таван наснаас ялын доод, дээд хугацаа хэт ойр, өөр
дээш насны эмэгтэй, жаран наснаас ялаар орлуулах буюу сонгон хэрэглэх
дээш насны эрэгтэйд 15 жилээс дээш боломж маш хязгаарлагдмал байсаар
хугацаагаар хорих ял оногдуулдаггүйн ирсэн.6 (5-7, 3-5, 7-10 г.м)
дээр 3 хүртэлх насны хүүхэдтэй эх буюу Хөгжингүй орнуудад гэмт хэрэг
ганц бие эцэгт баривчлах болон албадан үйлдсэн этгээдэд аль болох нийгмээс
ажил хийлгэх ял оногдуулдаггүй. тусгаарлахгүйгээр хүмүүжүүлэх,
Эрүүгийн хуулийн 49.1-р зүйлд нийгэмшүүлэхийг зорьдгийн
зааснаар гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдийн илэрхийлэл нь нийт ялын 80 гаруй
хувийг торгох ба хорихоос өөр төрлийн
4
Монгол Улсын Эрүүгийн хууль. УБ., 2002.
5
“Эрх Зүй” сэтгүүл. 2011. №1(20) 130-р тал 6
МУИС-ийн Х.З.С Судалгааны тайлан. УБ., 2015.

74
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

ял эзэлдгээр илрэх бөгөөд харин нь зохисгүй гэж үзвэл шүүх түүнд
Монгол Улсад сүүлийн 20 жилийн хүмүүжлийн чанартай албадлагын арга
судалгаагаар нийт ялын 75-78 хувийг хэмжээг дараах байдлаар оногдуулдаг.
хорих ял эзэлж байна.7 Үүнд:
Монгол Улсын Дээд шүүхийн 1) 6 сараас 1 жил хүртэл хугацаа
2015 оны тайлан, мэдээнээс үзэхэд тогтоож засарч хүмүүжихийг даалгах;
Анхан шатны шүүх 2015 онд нийт 6756 2) 16 насанд хүрсэн этгээд бие
эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэж 7696 дааж орлого олдог бол хохирлыг өөрийн
хүнийг гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутай хөдөлмөрөөр арилгах үүрэг хүлээлгэх;
гэж үзэж ял шийтгэл оногдуулжээ.
3) Эцэг эх, асран хамгаалагч,
Үүнээс 370 хүнийг торгох ялаар; 463
харгалзан дэмжигч, сурган
хүнийг албадан ажил хийлгэх ялаар; 957
хүмүүжүүлэгч, ойрын төрөл садангийн
хүнийг баривчлах ялаар; 5797 хүнийг
хүний хяналтад өгөх;
хорих ялаар шийтгэжээ. Харин 2015
онд 1 хүнд цаазаар авах ял оноосон 4) Хамт олон буюу төрийн бус
боловч уг ялыг 25 жилийн хорих ял байгууллага, иргэний хяналтад
болгон өөрчилжээ. Түүнчлэн 2015 онд байлгахаар шилжүүлэх г.м.
450 хүнд эд хөрөнгө хураах, 594 хүнд Ял бус эрүүгийн хариуцлагын
тодорхой үйл ажиллагаа явуулах эрх арга хэмжээг нэлээд хязгаарлагдмал
хасах, 87 хүнд тодорхой албан тушаал байдлаар хэрэглэж ирсэн бөгөөд энэ
эрхлэх эрх хасах ял оноосон байна. арга хэмжээг үр нөлөөтэй хэрэглэх эрх
Эрүүгийн давж заалдах шатны зүйн орчин хангалтгүй байна.
шүүх 2015 онд эрүүгийн анхан шатны 2002 оны эрүүгийн хуулийг
шүүхийн шийдсэн тогтоолын 57.9 хэрэгжүүлэх явцад эрүүгийн эрх
хувийг хүчингүй болгох буюу өөрчлөлт зүйн хувьд анхаарал татсан дараах
оруулсан бол 42.1 хувийг нь хэвээр тулгамдсан асуудал бий болоод байна.
үлдээжээ.8 Энэ нь Монгол Улсад хорих 1)Эдүгээ хорих ял оногдуулж буй
ялыг шударга ёсны болон бодит үнэний шүүхийн практик үр нөлөө муутай,
зарчимд нийцүүлж, оновчтой зөв хорих ялын доод хугацаа хэт өндөр
оногдуулах явдал хангалтгүй байгааг гэмт хэргийн ангилал болон эрүүгийн
харуулж байна. хуулийн хатуу хязгаарт баригдан
2002 оны Эрүүгийн хуулийн 64-р хорих ялыг нэн түгээмэл байдлаар
зүйлд зааснаар эрүүгийн хариуцлагын хавтгайруулан оногдуулж ирсэн нь уг
бусад арга хэмжээ гэдэгт: ялын 45-47 хувь нь үр дүнгүй болох
1) Эмнэлгийн чанартай албадлагын нөхцөлийг бүрдүүлж өгчээ.
арга хэмжээ 2)Хорихоос өөр төрлийн ялыг
2)Хүмүүнлэгийн чанартай хэрэглэх боломж сонгох нөхцөл
албадлагын арга хэмжээ гэж ангилдаг. хязгаарлагдмал, торгох ялын хэрэгжилт
туйлын хангалтгүй (хэрэгжилт 10
Сэтгэцийн хувьд хэрэг хариуцах
хувь)ба торгох ялаас зайлсхийсэн
чадваргүй үедээ гэмт хэрэг үйлдсэн
тохиолдолд түүний 40 хувь нь ял
болон архаг архичин, мансуурах
завшдаг байна. Торгох ял нийт ялын
донтой этгээдэд эмнэлгийн чанартай
15-18 хувийг эзэлж байгаа нь туйлын
албадлагын арга хэмжээ авдаг. Харин
хангалтгүй үзүүлэлт юм.
хөнгөн ба хүндэвтэр гэмт хэрэг анх
удаа үйлдсэн этгээдэд ял оногдуулах 3)Насанд хүрээгүй хүнд оноосон
нийт ялын зонхилох хувийг хорих ял
7
“NUMlaw Review.”2016 №1 p 121 эзэлдэг ба тэдэнд хорих ялыг нэн
8
Монгол Улсын Дээд шүүхийн 2015 оны тайлан. УБ., түгээмэл хэрэглэж ирсэн нь анхаарал
2016. 178-183-р тал

75
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

татаж байна. зүйл);
4) Ялтайд тооцох эрүүгийн эрх 2)Баривчлах ялыг хүчингүй
зүйн механизм нь Монгол Улсын болгосон;
эрүүгийн эрх зүйн дэх хүнлэг ёсны 3)Торгох ялыг 100-40,000 нэгжтэй
зарчимд сөргөөр нөлөөлөх хүчин зүйл тэнцэх мөнгөн төлбөр оногдуулахаар
болж байна. тооцож нэг нэгж нь 2000 төг байхаар
5)Эрүүгийн ялыг оноох, хэрэглэх, хуульчлав. (ЭХ-ийн 5.3-р зүйл)
чөлөөлөхөд тэгш эрхийн болон шударга 4)Албадан ажил хийлгэх ялыг
ёсны зарчим алдагдах, ялын оновчтой, өөрчилж, Нийтэд тустай ажил хийлгэх
тогтвортой байдал хангалтгүй байна. ял (Compulsory labour) болгон өөрчилж
Дээр өгүүлсэн бүхий л хүчин өдөрт 4 цагаас дээшгүй, нийт 120-480
зүйлүүд Монгол Улсын 2002 оны цагаар тогтоохоор боллоо. (ЭХ-ийн 5.4-
Эрүүгийн хуулийг бүхэлд нь өөрчилж, р зүйл)
шинэ Эрүүгийн хууль төрөн гарах 5)Зорчих эрхийг хязгаарлах ялыг
шаардлагыг бий болгосон билээ. шинээр нэмж, 1-5 жил хүртэл хугацаатай
байхаар хуульчлав. (ЭХ-ийн 5.5-р зүйл)
3.2015 оны шинэ Эрүүгийн хууль9: 6)Эрх хасах ялыг гэмт хэрэг
Эрүүгийн ял ба эрүүгийн хариуцлагын үйлдсэн хүний нийтийн албанд
шинэ журам, чиг хандлага ажиллах, мэргэжлийн үйл ажиллагаа
явуулах, бусад тодорхой эрхийг 1-8 жил
Энэ нийтлэлийн хоёр дахь хэсэгт
хугацаатай эдлүүлэхээр хуульчилсан
дурдсан тулгамдсан асуудлыг даван
байна.
туулж, оновчтой шийдвэрлэх зорилгоор
Улсын Их Хурал 2015 оны 12-р сарын 7)Эрүүгийн хуулийн 5.1-р зүйлд
3-ны өдөр шинэ Эрүүгийн хуулийг ялын зорилгод цээрлүүлэхээс гадна
баталсан бөгөөд 2016 оны 9-р сарын хохирлыг нөхөн төлүүлэх, хүнийг дахин
1-нээс хүчин төгөлдөр болж дагаж нийгэмшүүлэх явдлыг оруулжээ.
мөрдөхөөр тогтоосон билээ.10 8)Ял оногдуулах насны доод
Шинэ эрүүгийн хууль нь өмнөх хязгаарыг 16 нас байхаар тогтоосны
эрүүгийн хуулиас нэлээд дэвшилттэй дээр 14-16 насны хүнд оногдуулах
бөгөөд ялангуяа ялын бодлогод зарим хүнд гэмт хэргийг хуульчилсан
хүмүүнлэг ёсны хандлагыг тусгах, юм. (Дээрэм, хулгай, террор, хүнийг
хорих ялын хэт түгээмэл хэрэглээг алах, хүнд хохирол учруулах г.м. 14
хязгаарлах, хорихоос өөр төрлийн ял хэрэгт)
болон эрүүгийн бусад хариуцлагын 9)Эрүүгийн хуулийн 6.5-р зүйлд
хүрээг нэмэгдүүлэхэд чухал ач бусдын хүчирхийлэл, дарамтад
холбогдолтой болсон юм. өртсөний улмаас өөрийгөө хамгаалах
Шинэ Эрүүгийн хуульд дурдсан зорилгоор үйлдсэн, тохиолдлын
өөрчлөлтүүд оржээ. Үүнд: шинжтэй нөхцөл байдлын улмаас анх
удаа үйлдсэн, хохирогчийн зүй бус
1)Хорих ялыг хугацаатай ба бүх
үйлдлээс болж үйлдсэн зэрэг нөхцөл
насаар хорих гэсэн хэлбэртэйгээр, 7
байдлыг шинээр нэмсэн байдаг.
хоногоос 20 жил хүртэл хугацаатай
байна. Энэ нь нээлттэй ба хаалттай 10)Эрүүгийн хуулийн 6.7-р зүйлд
хорих байгууллагад эдлүүлэх Гэм буруугаа бүрэн хүлээн зөвшөөрсөн
нөхцөлтэйгөөр хэрэгжинэ.(ЭХ-ийн 56-р буюу гэмт хэргийн улмаас учруулсан
хохирлоо нөхөн төлсөн бол ялаас
9
“Төрийн мэдээлэл” сэтгүүл. 2016. №07/916/
чөлөөлөх, албадлагын арга хэмжээ
10
Энэ хуулийг одоогийн УИХ, Засгийн газраас нэмэлт
өөрчлөлт оруулж. 2017 оны 7-р сарын 1-ний өдрөөс авахаар хуульчилсан нь өмнө нь огт
мөрдөхөөр хойшлуулаад байна.

76
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

байгаагүй шинэ зүйл юм. 4. Дүгнэлт
11) Эрүүгийн хуулийн 7.1-р зүйлд Монгол Улсын Эрүүгийн эрх зүй
5 жил хүртэл хорих ял оногдуулахаар нь өөрийн уламжлал, үнэт зүйлсийг
заасан этгээд гэм буруугаа зөвшөөрч, хадгалж, хөгжиж байгаа боловч,
хохирлоо төлсөн бол хорих ялыг сүүлийн 10 жилд эрүүгийн ялын
биечлэн оногдуулахгүйгээр 5 жил бодлого, тогтолцоо, практикт нь
хүртэл тэнсэж болохоор заасан байна. “шоронжсон” хэт чанга буюу хүний
12) Ял бус эрүүгийн хариуцлагын эрхийн Олон улсын шаардлага орчин
арга хэмжээ нь Эрүүгийн хуулийн 7.2-р үеийн нийтлэг зарчмаас хазайж, нэлээд
зүйлд зааснаар: гажуудалд орсныг хүлээн зөвшөөрөх
ёстой. 2002 оны Эрүүгийн хуулийн
1.Үүрэг хүлээлгэх, эрх хязгаарлах
хэрэгжилтээс үзэхэд ялын цээрлүүлэх
арга хэмжээ;
зорилго нь илүү давамгайлж байгаагаас
2.Эмнэлгийн чанартай албадлагын хорих ялын үр дүн хангалтгүйн дээр
арга хэмжээ; хорихоос өөр төрлийн ялыг ямар
3.Хөрөнгө, орлогыг хураах нэгэн сонголтгүйгээр хязгаарлагдмал
албадлагын арга хэмжээ гэсэн 3 үндсэн байдлаар хэрэглэж ирсэнд дүгнэлт
төрөлтэй байхаар хуульчлав. хийх ёстой.
Бүхэлд нь авч үзвэл эрүүгийн Шинээр батлагдсан Эрүүгийн
ял болон эрүүгийн хариуцлагын арга хууль нь гэмт хэрэгт оногдуулах ял,
хэмжээг өмнөх хуулиас илүү тодорхой, эрүүгийн хариуцлагын асуудлын
оновчтой болгосноос гадна Олон улсын хувьд зарчмын шинжтэй, томоохон
нийтлэг жишиг, ялын бодлогын орчин өөрчлөлт орсон бөгөөд шоронд хорих
үеийн хандлагад илүү нийцүүлэхэд ялыг биечлэн эдлэх явдлыг багасгахад
чиглүүлж чадсанаараа дэвшилттэй анхаарч, хүмүүнлэг ёсны хандлагыг бий
алхам болсон юм. Түүнчлэн Эрүүгийн болгоход дорвитой алхам боллоо. Ял
хуулийн тусгай ангид заасан 46 төрлийн бус эрүүгийн албадлагын арга хэмжээг
гэмт хэрэгт холбогдуулж, тэдгээрийг хэрэглэх нөхцөлийг шинээр бий болгож,
үйлдсэн хуулийн этгээдэд эрүүгийн ял ял тэнсэх, ял хойшлуулах, ялаас
оногдуулахаар хуульчилсан нь өмнө нь чөлөөлөх журмыг уян хатан байдлаар
байгаагүй шинэ үзэгдэл юм.(ЭХ-ийн 9.2- хуульчилсан нь чухал дэвшил юм.
р зүйл: Торгох, эрх хасах, татан буулгах Монгол Улс цаазаар авах ялыг
ял) халж, албадан ажил хийлгэх ялыг
2015 оны Эрүүгийн хуулийн 5.2-р өөрчлөн ялын хэрэглээнд хорих ялын
зүйлд үйлдсэн 5 төрлийн ялыг (торгох, дээд, доод хугацааг уртасгаж, туйлын
нийтэд тустай ажил хийлгэх, зөрчих тодорхой санкцийг хуульчлахаас
эрхийг хязгаарлах, хорих, эрх хасах) татгалзсан ба ялыг хойшлуулах, солих,
хуульчлахдаа цаазаар авах ялыг өөрчлөх, боломжийг нэмэгдүүлсэн
оруулаагүй байна. зэрэг нь онцгой ач холбогдолтой болж
Харин шинэ Эрүүгийн хуульд ял гэж үзэж байна.
хүлээх насны шалгуурыг 16 насаар Цаашдаа Монгол Улсын Эрүүгийн
тооцсон, хорих ялын хугацааг холдуулж, эрх зүйд эрүүгийн ялын болон эрүүгийн
доод хязгаарыг багасгасан боловч хариуцлагын зохистой журмыг
тэдгээрийг хэрэглэх нөхцөл, журмыг нэвтрүүлэхэд чиглэгдсэн эрх зүйн
төдийлөн оновчтой хуульчлаагүй зэрэг шинэ орчин бий болж, ялын бодлого
нь анхаарах асуудал юм. үр нөлөөтэй хэрэгжих түүхэн боломж
бүрдэж байна.

---o0o---
77
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

Орчны гэмт явдал судлал

Турк, Замби зэрэг хөгжиж буй орон
ч энэхүү шинэ криминологийн аргыг
хэрэглэж байгаа нь уг шинжлэх ухааны
хөгжлөөс хоцрохгүй байх цаг үеийн
хэрэгцээг харуулж байна.
Гэмт явдал судлаачид
криминологийг үндсэн хоёр сургаалаас
үүсэлтэй гэж үздэг. Үүнд: 1764 онд
Ч.Беккариагийн бичсэн “Гэмт хэрэг
ба ял шийтгэлийн тухай” бүтээлээс
эхтэй2 сонгодог сургаал, хоёрт, 1896-
УЕПГ-ын хяналтын прокурор Г.Оюунболд
1897 онуудад бичигдсэн Ломборозын
“Гэмт хэрэгтэн хүн” бүтээлээс эхтэй3
позитивист сургаал юм. Түүхэнд
Түлхүүр үг: Environmentel криминологич Сатерленд, Кресси нар
criminology, гэмт явдлын урьдчилан гэмт явдлыг орчноос судлах талаар анх
харалт буюу криминологийн прогноз удаа хөнджээ.4 Гэмт явдлыг орчноос
төлөвлөлт, гэмт хэргийн цахим газрын судлах тухай сургаал нь дараах
зураглал буюу crime mapping. байдлаар хөгжиж ирсэн. Үүнд:
Abstract: Судлаач нь “Гэмт хэргийн -Франц Англи улсад гэмт явдлын
төлөв байдлыг орчноос судлах нь” төлөв байдлыг газарзүй, картын
сэдвийн хүрээнд шинэ криминологийн (cartographic & geographic school)
арга болох гэмт хэргийн цахим газрын аргыг 1830, 1880 онуудад тус тус
зураглалын системийг Монгол улсад хэрэглэсэн5 юм. 1829 онд судлаач
нэвтрүүлэх талаар эрдэм шинжилгээний Adriano Balbi , Andre-Michel Guerry нар
ажил хийж байгаа болно. 1825-1827 гарсан гэмт хэргийн төлөв
Урьд нийтлүүлсэн өгүүлэлд орчны байдлыг орчны газарзүйн зураглалаар
криминологийн үүсэл хөгжил, аргуудын тодорхойлсон нь энэ салбар шинжлэх
тухай товч дурдсан билээ1. Гаднын ухааны үүсэл, хөгжлийн эхэн үе байв.
олон орон гэмт явдлын төлөв байдлыг -Байр зүйн арга ашиглах тухай
орчноос судалж, урьдчилан харалтыг сургаал (typological school) 20 дугаар
судалгааны үндэслэлтэй тодорхойлж, зууны эхэн үүссэн ба байр зүйчид гэмт
урьдчилан сэргийлэх ажлыг үр хэрэг гарсан газар орон, гэмт хэрэгтэн
дүнтэй зохион байгуулан, цагдаагийн бие хүний сэтгэл зүйн харилцан
байгууллагын хүч хэрэгслийг оновчтой нөлөөллөөс хайж байсан.
хуваарилж байгаад анхаарал хандуулж,
туршлага судлах зайлшгүй шаардлага 2
Чезар Бекариа “Гэмт хэрэг ба ял шийтгэл”, Орчуулсан
Г.Эрдэнэбат
тулгарчээ. Бидний судалж үзсэнээр 3
Cesare Lombroso “Criminal man”, translated and new in-
АНУ, Австрали, Англи, Солонгос, Япон troduction by Mary Gibson and Nicole Hahn Rafter
зэрэг өндөр хөгжилтэй улсаас гадна 4
Sutherland.E.H, Cressey.D.R. Principles of Criminology,
1
“Гэмт явдалтай тэмцэх асуудал”, сэтгүүл. 2011 оны 7th edition, Philadelphia, New York, 1966, p 53-65.
... дугаар. “Гэмт явдлын төлөв байдлыг тодорхойлоход 5
“Mapping Crime: Principle and Practice” Keith Harries,
хүрээлэн буй орчны зураглал үйлдэх аргыг ашиглах нь” Ph.D, U.S. Department of Justice Office of Justice Pro-
эрдэм шинжилгээний өгүүлэл grams, December 1999, NCJ 178919, page 3

78
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë
Дээрх аргыг 1982 онд Тифлис хотын жишээн дээр хэрэглэж,
-Нийгэм, экологийн сургаал хронологийн
гэмт хэргийн газрын зураглаларгыг
үйлдэж,ашигласан нь
түүнд дүн шинжилгээ хийх
(social ecology school) нь гэмт явдлын ихээхэн сонирхол
замаар криминологийн прогноз татдаг.
гаргаж, урьдчилан сэргийлэх ажлын
төлөвлөгөө боловсруулжээ. “Гэмт явдлын газарзүйн зураглалын
шалтгааныг нийгмийн орчин газарзүйн
зарим асуудал”Эл
9 үетэйугзэрэгцэн
сэдэвт судалгааныБаруунд орчны
ажилд тухайн үеийн хотыг
орчноос судалж байв. Shaw, McKay криминологийн онол боловсруулагдаж
бүсчилж, гэмт явдлын төлөв байдлыг тодорхойлохдоо хронологийн
(1942) нар Чикаго хотод 1000 байснаас
аргыг ашигласан үзвэл,
нь ихээхэн улс татдаг.
сонирхол орнуудын эрх
хүүхдүүдийн дунд явуулсан гэмт
Эл зүйн
үетэйтогтолцооноос
зэрэгцэн Баруунд үл орчны
хамааран ижил
криминологийн онол
хэргийн тухай судалгаагаар дэлхий түвшинд хөгжиж байсныг
боловсруулагдаж байснаас үзвэл, улс орнуудын эрх зүйн харуулж
нийтэд танигдаж “Чикагогийн сургууль” байна.
тогтолцооноос үл хамааран ижил түвшинд хөгжиж байсныг харуулж
хэмээн нэршсэн. Ийм үе шатаар байна. 20
дугаар зууны сүүлчээр дээрх арга
нь “environmental criminology” буюу Гэмт хэргийн
орчин
“орчны гэмт явдал судлал” хэмээх
шинэ криминологийн салбар болтлоо
хөгжсөнийг бид мэдэх билээ.
Социалист эрх зүйн чиг Дүн
баримжаагаар чиг баримжаагаар шинжилгээ
Шийдвэр
гаргагч
хийх нэгж
хөгжиж байсан ЗСБНХУ буюу ОХУ-ын
судлаачид орчны криминологийг арай Зураг 1. Гэмт хэргээс сэргийлэх ухаалаг бүтэц : Ratcliffe, 2003.
өөрөөр авч үзэж, “геокриминологи”
Зураг 1. Гэмт хэргээс сэргийлэх
хэмээн томьёолжээ.6 Тэдний Гэмт хэргийн газарзүйн зураглалын тогтолцоо бүрдүүлэх
сургалтын ухаалаг
онол, арга бүтэцзүйг : Ratcliffe,
боловсруулсан2003. судлаач Радклифф
хувьд орчны гэмт явдал судлалыг шийдвэр гаргагчдад нөлөөлөх бодлогын судалгаа, түүнийг хийх
криминологийн прогноз, төлөвлөлт Гэмт хэргийн газарзүйн зураглалын
нэгжийн гол зорилгыг тайлбарлажээ. Ерөөс гэмт хэргийн орчны
хэмээх категорид хамааруулан авч үзэж, тогтолцоо бүрдүүлэх сургалтын
судалгаа хийх нэгж нь удирдах байгууллага албан тушаалтныг гэмт
онол,
газарзүйн ухаан ухаан, криминологийн арга зүйг боловсруулсан
хэрэгтэй тэмцэх шийдлийг хурдан хугацаанд, үр дүнтэй, хүч судлаач
хосолсон чиглэлээр хэд хэдэн эрдэмтэн хэрэгслийг Радклифф
зөв хуваарилж явуулахад шийдвэр дэмжлэггаргагчдад
үзүүлэхэд судалгааны
зорилгоонөлөөлөх
чиглүүлсэн байх бодлогын нь орчин цагт төрийн судалгаа, гэмт хэрэгтэй
судлаачид төрөн гарчээ. Тухайлбал,
тэмцэх бодлогын
түүнийг голлох
хийх стратеги
нэгжийн болж байна.гол
10
зорилгыг
ОХУ-ын эрдэмтэн Бадов Александр
Даурбекович7 “ОХУ-ын гэмт явдлын тайлбарлажээ. Ерөөс гэмт хэргийн
газрын зураглал: Зөвлөлт засгийн
9
орчны
“Некоторый судалгаа
вопросы географий хийх По
преступности” нэгж нь удирдах
материалам Грузинской ССР, Авторы
А.А.Габианы, Р.Г.Гачиладзе. Тифлис., 1982 . www.law.library.ru/idanie20743.html /last visited
2012.4.24/ байгууллага албан тушаалтныг гэмт
дараах үе” сэдвээр эрдмийн зэрэг JERRY H. RATCLIFFE “CRIME MAPPING AND THE TRAINING NEEDS OF LAW
10

хамгаалсан байна8. хэрэгтэй
ENFORCEMENT” European Journal тэмцэх шийдлийг
on Criminal Policy хурдан
and Research 10: 65–83, 2004. Kluwer
Academic Publishers. Printed in the Netherlands.
хугацаанд, үр дүнтэй, хүч хэрэгслийг
Дээрх аргыг 1982 онд Тифлис хотын
зөв хуваарилж явуулахад дэмжлэг
жишээн дээр хэрэглэж, гэмт хэргийн
үзүүлэхэд судалгааны зорилгоо
газрын зураглал үйлдэж, түүнд дүн
чиглүүлсэн байх нь орчин цагт төрийн
шинжилгээ хийх замаар криминологийн
гэмт хэрэгтэй тэмцэх бодлогын голлох
прогноз гаргаж, урьдчилан сэргийлэх
стратеги болж байна.10
ажлын төлөвлөгөө боловсруулжээ.
“Гэмт явдлын газарзүйн зураглалын Гэмт хэргийн зураглал үйлдэх
зарим асуудал” сэдэвт уг судалгааны
9 аргачлал /crime mapping/
ажилд тухайн үеийн хотыг бүсчилж, гэмт А/ Судалгаа хийх хүрээг гаргах:
явдлын төлөв байдлыг тодорхойлохдоо Гэмт хэргийн зураглал үйлдэх
6
Аннотация:Опубликовано: Сибирский Юридический
аргын тухайд улс орны хэмжээнд
Вестник. 2001, №4 “География преступности: К вопросу хийгдэж байгаагаас авахуулаад нэгж
понятии, предмете, методе.” Шоткинов.С.А тосгон, сум дүүрэг, тодорхой газар нутаг
7
www.famous-sceintist.ru/list/1173 /last visited 2012.4.30/
зэрэгт хийдэг өөр өөрийн онцлогтой.
8
www.dissercat.com/content/geografiya-prestupnosti-v-ros-
sii-v-postsovetskii-period /last visited 2012.4.25/
Гэмт хэрэг үйлдсэн цаг хугацаа, гэмт
9
“Некоторый вопросы географий преступности” По 10
JERRY H. RATCLIFFE “CRIME MAPPING AND THE
материалам Грузинской ССР, Авторы А.А.Габианы, TRAINING NEEDS OF LAW ENFORCEMENT” European
Р.Г.Гачиладзе. Тифлис., 1982 . www.law.library.ru/ Journal on Criminal Policy and Research 10: 65–83, 2004.
idanie20743.html /last visited 2012.4.24/ Kluwer Academic Publishers. Printed in the Netherlands.

79
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

хэрэг үйлдэгчийн хүйс, нас гэх мэтчилэн олон газар биш нэг газарт үйлдэхэд
нэг бүрээр тусгайлан авч үзэж зураглал анхаарч, хүч тарамдуулахгүй, тодорхой
үйлдэж болдог. Өөрөөр хэлбэл зөвхөн гэмт хэрэг, зөрчлийг орхигдуулахгүй
гэмт хэргийн төрлөөр зураглал үйлддэг байхад анхаарал хандуулж, гэмт хэрэг
гэж үзэх нь хэт өрөөсгөл. Юуны түрүүнд, бүртгэлийн системтэй уялдуулах
удирдлагаас өгсөн чиглэлийн хүрээнд 5. Нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд
хэд хэдэн гэмт хэргийн төрлөөр гаргаж гаргасан газрын зургийг цахим хэлбэрт
болно. Хэрэв тодорхой төрлийн гэмт шилжүүлж, шинэчлэлийг байнга хийж
хэргийн тухайд өгөгдөл өгөх, зураглал байх, тэмдэглэгээ хийх боломжийг
үйлдэж дүн шинжилгээ хийх хэрэг бүрдүүлэх
гарлаа гэж үзвэл аль нутаг дэвсгэрийн
Судалгаа хийх нэгж нь орон нутгийн
хүрээнд вэ, Харьцуулах үзүүлэлт юу
захиргаатай энэ чиглэлийн судалгаа
байж болох вэ, тухайн хэргийн бусад
хийх гэж байгаагаа тайлбарлаж, энэ
өгөгдлөөр дүгнэлт хийх бололцоотой
нь нутаг орны хэмжээнд ихээхэн
юу гэдгийг тодорхойлох хэрэгтэй.
ач холбогдолтой гэдгийг ойлгуулах
Б/ Бэлтгэл ажил: хэрэгтэй.11 Эхний байдлаар орон
Нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд нутгийн алба хэлтэстэй хамтран
гэмт хэргийн зураглал үйлдэх нь гаргасан газар зүйн зурагт хамтран
ямар хэмжээнд, аль төрлийн гэмт тэмдэглэгээ, тодруулга хийж эцэслэн
хэргийг сонгон судалж байгаараа ахин хянана. Шинээр баригдсан
ялгаатай. Хүнийг алах, дээрэмдэх байшин, булан тохой, орхигдсон
гэх мэт хүч хэрэглэсэн гэмт хэргийн обьект нэг бүрийг хэсгийн байцаагч
зураглалыг гаргахад бэлгийн гэмт нартай хамтран гаргаж болох бөгөөд
хэргийн талаарх зураглалаас илүү хөдөө орон нутагт хэсгийн төлөөлөгч,
хялбар байх жишээтэй. Юуны түрүүнд нутгийн хашир туршлагатай малчдын
нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд зураглал туслалцааг авч болно.
үйлдэхэд дараах зүйлийг бэлтгэнэ. В/Техник төхөөрөмж бэлтгэх,
Үүнд: ашиглах:
1. Газарзүйн зураглал гаргах: Одоогийн байдлаар дэлхийн
Нутгийн захиргааны байгууллагатай ихэнх оронд гэмт явдлын гаралтыг
урьдчилан ярилцаж, шийдвэрлэсний орчноос судлахдаа компьютерын
үндсэн дээр орон нутгийн үнэн зөв, программ хангамжийн хувьд газарзүй,
бодит газрын зураг, түүнд орших топографын MapInfo, ArcView,
обьектын талаарх мэдээллийг оруулсан ArcInfo программ болон тухайн орны
байна. өөрсдийнх нь боловсруулсан газарзүйн
2. Мэргэжлийн байгууллагуудтай цахим зураглал /GIS/-ийн мэдээллийн
холбогдох: Газрын болон геодези системд тулгуурлан хэрэглэж байна.12
зураг зүйн газар, кадастрын алба, Түүнчлэн “Google earth” газарзүйн
архитектурын алба гэхчлэн холбогдох хайлтын системийг ашиглан, дээрх
нэгж байгууллагын мэргэжилтний аргыг хэрэглэж байгаа нь түгээмэл
туслалцааг авсан байна. бөгөөд энэ нь тус программ дэлхийн
3. Хариуцсан ажилтныг томилох: газарзүйн байрлалыг хиймэл дагуулын
Зураглал үйлдэх ажилтан нутаг тусламжтайгаар байнга шинэчилдэгтэй
дэвсгэрийн газар орны онцлогийг мэддэг 11
Монгол улсад газарзүйн нарийвчлалтай зургийг төрийн
байх, удаан хугацаанд тогтвортой нууцын жагсаалтад оруулсан нь бэрхшээл учруулж
ажиллаж, дүн шинжилгээг хийх чадвар, болох талтай.

боломжтой байх шаардлагатай.
12
The Use of Computerized Crime Mapping by Law En-
forcement: Survey Results by Cynthia A. Mamalian, Nancy
4. Гэмт хэргийн зураглалыг G. LaVigne, and the staff of the Crime Mapping Research
Center

80
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

холбоотой юм.13 3. Triangle –гурвалсан бүтэц /
Харин компьютерийн техник ажил-гэр-дэлгүүр г.м/
хангамжийн хувьд дэлхий дахины Юмс үзэгдлийн мөн чанарыг
интернет, кибер хөгжлийн чиг илэрхийлэх олон арга байдгийн нэг нь
хандлагаас хамааран өндөр хүчин зураглал үйлдэх арга юм. Гэмт хэрэг
чадалтай, хурдтай, онлайн хандалт гарсан цэгийн газарзүйн байршил,
хийж, шууд мэдээлэл оруулах хугацаа, давтамж зэргийг жагсаан
боломжтой байхыг шаарддаг. бичихэд data буюу мэдээлэл өгөхөд
Цагдаагийн байгууллагад нилээдгүй бэрхшээл учирдаг.
хэрэглэдэг техник хэрэгслийг -Мэдээллийг багтаан өгөхөд
гэмт хэргийн зураглал үйлдэхэд дүрс ашиглах. Хулгай, дээрэм гэх мэт
ашиглаж болох талтай. Хэдий тийм ч хэргүүдийг дүрсээр илэрхийлэхэд тун
голлон хариуцаж байгаа ажилтнаас хялбар байдаг, Тухайлбал дээрмийг
компъютерийн орчны нэмэлт мэдлэг хар багтай хүний дүрсээр төлөөлүүлж
зайлшгүй шаарддаг. байхад хулгайг шуудайтай мөнгө,
Үүнд: залиланг төгрөг гэх мэтээр илэрхийлж
болно.
-Гэмт хэргийн зураглал үйлдэхэд
ашиглах том самбар, дэлгэц, онлайн -Эрүүгийн хуульд заасан гэмт
системээр хянах боломж, техникийн хэрэг нэг бүрд тэмдэглээ өгөх
ажилтан боломжгүй
- Мэдээллийг үед нийтлэг
багтаан үйлдэгддэг
өгөхөд дүрс ашиглах. Хулгай, дээрэм
танхай,
мэт дээрэм
хэргүүдийгбулаалт,
дүрсээр залилан,
илэрхийлэхэд замтун хялбар байд
-Тэмдэглэгээ хийх ашиглах эд Тухайлбал дээрмийг хар багтай хүний дүрсээр төлөөлүү
тээврийн аюулгүй байдлын эсрэг гэмт
зүйлс, өнгө, өнгийн хатгуур, бал, байхад хулгайг шуудайтай мөнгө, залиланг төгрөг гэх мэт
хэрэг,илэрхийлж
галдан шатаалт гэсэн хэргүүдийг
харандаа,фотошоп программ, гэмт болно.
дүрсээр
- Эрүүгийн харин бусадгэмт хэргүүдийг
хуульд заасан хэрэг нэг бүрд тэмдэглээ ө
хэргийн төрлийг хялбарчилсан
товчилсон
боломжгүйүсгээр тэмдэглэж,
үед нийтлэг дор
үйлдэгддэг нь дээрэм булаа
танхай,
байдлаар харуулсан жижиг зураг,
тайлбар бичиж
залилан, болно.аюулгүй
зам тээврийн Тухайлбал,
байдлын эсрэг гэмт хэр
ноорог газрын зураг галдан шатаалтдүрсэлнэ.
гэсэн хэргүүдийг
дараах байдлаар 14
Үүнд: дүрсээр харин бус
Ер нь гэмт хэргийн талаар хэргүүдийг товчилсон үсгээр тэмдэглэж, дор нь тайлбар бич
болно. Тухайлбал, дараах байдлаар дүрсэлнэ.14 Үүнд:
тэмдэглэгдэх газрын зураг нь заавал
хоёр хэлбэртэй байхыг шаарддаг. ЗОДОХ, ГЭМТЭЛ УЧРУУЛАХ
ХУЛГАЙ
-Биет буюу цаасан хэлбэртэй /
СОГТУУРАХ, МАНСУУРАХ
бөх, бат/ хамгийн багадаа 1,5х1,5-ээс ЗАМ ТЭЭВРИЙН ОСОЛ
доошгүй, тэмдэглээ хийх боломжтой ХҮНИЙГ АЛАХ
байна ТЭЭВРИЙН ХЭРЭГСЛИЙН ХУЛГАЙ
-Цахим буюу дижитал хэлбэрт ДЭЭРЭМ, БУЛААЛТ
байгаа газарзүйн зурагт хийх тэмдэглэгээ БЭЛЭГСИЙН ГЭМТ ХЭРЭГ
нь оны эцэст криминологи судалгаа ЗАЛИЛАН
хүргүүлэх, удирдлагад танилцуулах САРААЧИХ
зэрэгт зайлшгүй хэрэглэгддэг учраас ГАЛТ ЗЭВСГЭЭР ҮЙЛДСЭН ГЭМТ ХЭРЭГ
дээрх хоёр хэлбэрийг хоёуланг нь
Газарзүйн
Газарзүйн зураглал тодорхойлох
зураглал тодорхойлох /
/geographic profiling
ашиглаж байж үр дүнгээ өгдөг.
geographic profiling/
Гэмт хэргийн зураглал үйлдэх аргыг хэрэглэсний дараа га
зүйнГэмт хэргийн
байрлалын зураглал
хувьд үнэлгээ өгөх нь үйлдэх
хамгийн чухал хэсэг бөгө
Г/Тэмдэглэгээ үйлдэх аргууд энэ нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд
аргыг хэрэглэсний дараа газар зүйн хаана, аль газарт, хэнд, ям
хугацаанд чиглэсэн урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг явуулах
1. Dot цэг, бөөрөнхий, дугуй, чагт байрлалын хувьд үнэлгээ өгөх нь
гэдгийг тодорхойлох ач холбогдолтой. Гэмт хэрэг гарч буй га
2. Line- холбосон хоёр цэгийн хамгийн чухал
орны онцлог хэсэг
байдлыг бөгөөд
ихэнх энэажилтнууд
цагдаагийн нутаг хэсэг хугацаа
хоорондын хамаарал дэвсгэрийн
дараа мартдагхэмжээнд
бөгөөд зураглал хаана,
үйлдэх нь аль
аливаа үйлдлийг эр
сануулж байх, түүнд харьцуулсан оюуны дүгнэлт өгө
hхэрэглэгдэнэ.
14
t t p : / / w w w. c r i mХэсгийн
e m a p p i байцаагч,
n g . c o m / h eтөлөөлөгчийн
l p / h e l p . a s p x - обьектын судал
13
http://www.google.com/fusiontables/Home #crime-types
үүнтэй төстэй /last visited 2012.5.1/
боловч бүхэлд нь гэмт хэргийн талаар мэдээл

81 14
http://www.crimemapping.com/help/help.aspx#crime-types /last visited 2012.5.1/
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

газарт, хэнд, ямар хугацаанд чиглэсэн сайн зохион байгуулбал илүү амжилтад
авахад хэрэглэгддэггүй талтай.хүрнэ.
урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг
Ийм учраас зайлшгүй хийдэг
обьектын
явуулах судалгааг
вэ? гэдгийг үр дүнтэй
тодорхойлох ач болгохын тулд нэгдсэн зохион
А/ Давтамж тодорхойлох:
байгуулалтад оруулж өөрсдөөр нь танилцуулга
холбогдолтой. Гэмт хэрэг гарч буй газар хийлгэж,
Зураглал үйлдсэний үр дүнг
дараа илэрчнь
орны онцлог байдлыг ихэнх цагдаагийн
нэгтгэж байвал зохино. Үүний байгаа өмнө алба,
нөхцөл хэлтсийн дарга,
байдалд шууд дүн
яаран
ажилтнууд хэсэг хугацааны дараа
шинжилгээний байцаагч нарыг дүгнэлт өгөх нь эрсдэлтэй бөгөөд удаан
мартдаг бөгөөд зураглал үйлдэх нь дээрх ажилд татан оролцуулахдаа
хугацааны ажиглалт, уйгагүй, үнэн зөв
үүрэгт
аливаа ажилтай
үйлдлийг ньсануулж
эргэн холбонбайх,
өгч, дурдсан бэлтгэл ажлыг сайн зохион
тэмдэглэгээг хийсний үндсэн дээр
түүнд харьцуулсан оюуны дүгнэлт
байгуулбал илүү амжилтад хүрнэ.судалгаа бодитой гардаг. Урьд танай

өгөхөд хэрэглэгдэнэ. ХэсгийнА/ Давтамж нутаг
байцаагч, тодорхойлох:
дэвсгэрт гарч байсан хэргүүдэд
төлөөлөгчийн обьектын судалгаа таны өгсөн үнэлгээ ихэнхдээ субьектив
Зураглал
үүнтэй төстэй боловчүйлдсэний
бүхэлд нь дараа
гэмт илэрч
шинжтэйбайгаа нөхцөл
байсан бол табайдалд шууд
үүнийг илүү
хэргийн талаар мэдээлэл авахад обьектив байдлаар
яаран дүгнэлт өгөх нь эрсдэлтэй бөгөөд удаан хугацааны ажиглалт, тодорхойлох
хэрэглэгддэггүй талтай. Ийм учраас шаардлага гардаг. Тухайлбал “.. р
уйгагүй,
зайлшгүй үнэн
хийдэг зөв судалгааг
обьектын тэмдэглэгээг
үр хийсний
хорооны тэр үндсэн
айлын урддээр
талдсудалгаа
байдаг
бодитой гардаг. Урьд танай
дүнтэй болгохын тулд нэгдсэн зохион нутаг дэвсгэрт гарч байсан
жалганд өвөл хүмүүс их осгож хэргүүдэд
нас
байгуулалтад
таны өгсөноруулжүнэлгээ өөрсдөөр
ихэнхдээнь субьектив
бардаг, ... шинжтэй
орчимд байнга
байсан танхай,
бол та
танилцуулга хийлгэж, үр дүнг нь нэгтгэж дээрмийн хэрэг гардаг гэсэн төсөөлөл
үүнийг илүү обьектив байдлаарцагдаагийн
байвал зохино. Үүний өмнө алба,
тодорхойлох шаардлага гардаг.
байгууллагын анхан шатны
Тухайлбал
хэлтсийн дарга,“.. дүн
р хорооны тэр айлын
шинжилгээний нэгжурд талд байдаг
ажилтан- хэсгийн жалганд өвөл
байцаагчаас
байцаагч
хүмүүснарыг дээрх нас
их осгож ажилд татан ... эхлээд
бардаг, орчимд гэмт хэргийнтанхай,
байнга мэдээллийг байнга
дээрмийн
оролцуулахдаа үүрэгт ажилтай нь хүлээн авч танилцах үүрэгтэй удирдах
хэрэг гардаг гэсэн төсөөлөл цагдаагийн байгууллагын анхан шатны
холбон өгч, дурдсан бэлтгэл ажлыг албан тушаалтанд хүртэл байдаг.

82
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

Гэмт хэрэг гарч байгаа шинж өргөдөл гомдол, мэдээллийг бүхэлд
байдал нь газар орны онцлог, нуугдмал нь цахим байдлаар хянаж, гэмт хэрэг
далд байршил, хүн амын шилжилт зөрчлийн нэгдсэн статистикийг гаргаж,
хөдөлгөөн, гэрэлтүүлэггүй гудамж, гэмт хэргийн цахим газрын зураглалыг
харанхуй мухар гудамж, хүнгүй зэлүүд боловсруулан ажилладаг юм байна.
газар гэхчлэн нийтлэг обьектод гардаг Энэ цахим систем нь удирдлага,
шинжийг харгалзан үзэх юм бол гэмт хэрэглэгч болон иргэнд зориулсан
хэргийн давтамж тодорхой гарч ирдэг гурван шатлалтай, ажилтан бүр өөр
/Давтан гэмт хэрэгтэй хольж ойлгож өөрийн нэвтрэх түлхүүр нууц үгээр
болохгүй/. Энэ нь нийтийн эзэмшлийн орж мэдээллээ оруулж, боловсруулалт
талбай, анхаарал татсан обьектод хийдэг. Харин анхан шатны нэгж
ихэвчлэн аль төрлийн гэмт хэрэг гардаг, хууль сахиулах байгууллагаас зөрчил,
түүний цаг хугацаа, байршил, хохирогч гэмт хэргийн мэдээллийг оруулж,
зэрэг нь 6 сараас дээш хугацааны түүний гүйцэтгэлд хяналт тавьж,
ажиглалтаар гарч ирнэ. өгөгдлийг хүссэн байдлаар гаргаж
Б/ Хохирогч тодорхойлох танилцан, дараагийн арга хэмжээгээ
Хохирогчийн гэмт халдлагад боловсруулдаг байна. Үүнийг
өртсөн байдлыг түүний явдаг чиглэлээр, дэлгэрэнгүй товч дурдвал:
мөн халдлагад өртсөн өдөр гараг, • Иргэний өргөдөл гомдлын
цагаар гаргахдаа хатгаж, тэмдэглэж бүртгэл, лавлагаа, хяналтын сан
байгаа цэг бүр дээр нэмэлт мэдээл • Эрүүгийн хэргийн буюу гэмт
оруулах шаардлагатай. Хотын төвөөс хэргийн өргөдөл гомдол, эрүүгийн
захын хороолол руу эсвэл хотын захаас хэрэг үүсгэхээс авахуулаад таслан
төв рүү гэх мэтчилэн гэмт хэргийн сэргийлэх арга хэмжээ, прокурор,
хохирогчийн байдал эрс ялгаатай шүүхийн шийдвэрлэлт, явц, хэн хэрхэн
байдаг бөгөөд үүнд аль төрлийн гэмт шийдвэрлэж байгаа тухай мэдээллийн
хэрэгт хохирогч хаана хамгийн өртөж сан
байгааг тодорхойлох боломжтой.
• Гэмт хэрэг, зөрчлийн нэгдсэн
Туршлага. сан, статистик, шалтгаан нөхцлийн
БНКазУ-ын УЕПГ-ын дэргэдэх судалгаа, гэмт хэргийн цахим газрын
Эрх зүйн мэдээлэл, статистикийн зураглал
товчоо, БНКУ нь 2005 оноос Эрх зүйн • Гэмт хэрэгт шалгагдсан хүн,
мэдээллийн нэгдсэн системийг тендер яллагдагч, шүүхээр шийтгүүлсэн хүн,
зарлаж, тусгай багаар гүйцэтгүүлэн эрэн сурвалжлагдаж байгаа хүний
Oracle Business Intelligence суурилсан нэгдсэн бүртгэл, лавлагааны сан
программ хангамж, C-Sharp хэлэнд
• Зам тээврийн салбарт гарсан
тулгуурлан сүүлийн найман жил
хэрэг, зөрчлийн сан
тасралтгүй хөгжүүлж ирсэн байна. Тус
товчоонд 120 алба хаагч ажилладаг ба • Хувь хүний бүртгэл- галт зэвсэг,
аймаг, дүүрэг бүрт салбартай нийтдээ зээл, нотариат, тэтгэвэр, лиценз, гааль,
380 орчим алба хаагчид үйл ажиллагаа татвар, эмнэлгийн үйлчилгээ, хөдөлмөр
явуулдаг юм байна. Ерөнхий хяналт эрхлэлт, машин, санхүү гэх мэт
гэсэн утгаараа УЕПГ-ын Эрх зүйн Системийн давуу тал: Нэг хүн-
мэдээлэл, статистикийн товчоо нь Нэг цахим систем, өргөдөл гомдлыг
гэмт хэрэг, зөрчил, иргэний нэгдсэн шийдвэрлэхэд хугацаа алдаж, цаас,
бүртгэл, мэргэжлийн хяналт, төрийн албан бичиг, тоот гэдэггүй, хууль
алба, шүүхийн шинжилгээ, гарын сахиулах байгууллагууд хоорондын
мөр судлалын папилон сан, иргэдээс удирдлагын шаталсан цахим
төрийн байгууллагад хандаж гаргасан дамжлага нь хурдан, өргөдлийг

83
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

хэрхэн шийдвэрлэсэн талаар тавих цаасан хэлбэрээс татгалзсанаар шат
хяналтыг бүрдүүлэхэд хүний нөөцийг шатандаа өргөдөл дамжуулах процесс
хэмнэсэн, шуурхай, хамгийн гол багасаж, наад зах нь гэхэд 10-15 хоногт
нь иргэнд үйлчилж, гэмт хэргээс шийддэг байсан өргөдлийг 2-3 хоногт
урьдчилан сэргийлэх, гэмт хэрэг хянан шийддэг болжээ.
шийдвэрлэх процесс ил тод, хяналттай Дүгнэлт.
явагдах нөхцөлийг бүрдүүлсэн. Шүүх,
Орчин үед гэмт хэргээс урьдчилан
прокурор, хууль сахиулах байгууллага
сэргийлэх ажлын чанар үр нөлөөг
бүгд нэгдсэн нэг программ хангамж,
дээшлүүлэхэд судалгааны үндэслэлтэй
платформд тулгуурлан өөр өөрийн
арга барил шаардагдаж байгаа учраас
үндсэн үүрэгт ажлаа харилцан нэгэндээ
гэмт явдал судлалын шинэлэг арга,
хүндрэл учруулахгүйгээр хийдэг байна.
техник, хэрэгслийг Монгол Улсад
Шийдэл: Шүүх эрх мэдлийн болон, нэвтрүүлэх хэрэгцээ шаардлага
хууль сахиулах байгууллагууд цахим тулгамдаж байна. Гэмт явдлыг орчноос
системээр мэдээлэл солилцох тухай судлах аргыг хэрэгжүүлэн, үр дүнд
шийдвэр гаргалт, үр ашигтай харилцан хүрсэн гаднын зарим орны туршлага
ойлголцсон хамтын ажиллагаа, нэг судалж, инноваци буюу шинэ технологи
цахим систем, уян хатан программ нэвтрүүлэх талаар төрөөс баримталж
хангамж, урт хугацааны уйгагүй буй бодлогод нийцүүлэн хэрэгжүүлэх
хөгжүүлэлт, төсөв санхүүг нэг зүгт боломжтой гэж үзлээ.
чиглүүлсэн байдал.
Санал
Иргэнээс ирүүлсэн өргөдөл
- Гэмт явдлыг орчноос судлах
гомдолд бүртгэлийн ажилтан тусгай
аргыг нь улс орнуудад янз бүрээр
дугаар бүхий талон олгож, сканердан
томьёолж байна. Еnvironmental
харьяа байгууллага руу илгээж, тухайн
criminology-ийг орчны гэмт явдал
байгууллагаас хариу авах, иргэнд хариу
судлал хэмээн томьёолох.
өгөх зэрэг ажлыг 3-4 хүн гүйцэтгэж,
цахим системээр дамжуулдаг. - Тодорхой төрлийн гэмт явдал,
Хэрэв өргөдлийг шийдээгүй бол тэр дундаа орчин, нөхцөлөөс ихээхэн
иргэн талоныхоо дугаараар цахим хамааралтай хүч хэрэглэсэн гэмт
байдлаар www.service.pravastat.kz явдлын төлөв байдлыг энэхүү аргын
сайтаас хараад эргэж гомдол гаргаж үндсэн дээр тодорхойлж, бодит үр дүнг
болдог аж. Ийм байдлаар өргөдлийг практикт нэвтрүүлэх талаар судалгааг
шуурхай шийдвэрлэх ажиллагаа чиглүүлэх
явагдаж, яам, прокурорын газарт - Судалгаа явуулахдаа
мэргэжилтэн өргөдлийн ачаалалгүй, гэмт хэргийн газарзүйн зураглал
харин шийдээгүй өргөдөлд арга хэмжээ боловсруулах программ хангамж болон
тооцож ажиллаж байгаа нь хэрэгжүүлж техник хангамжийн асуудлыг судлан,
болох сайн туршлага байлаа. Хугацаа хамтад нь шийдвэрлэж, Улаанбаатар
хэтэрсэн өргөдөл гомдлын талаар хотын дүүрэг, хороодод хэрэгжүүлэх
цахим систем өөрөө дохио өгдөг, саналтай байна.

---o0o---

84
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

ҮЛ ХӨДЛӨХ ХӨРӨНГИЙН БАРЬЦААНЫ ЭРХИЙГ
ХЭРЭГЖҮҮЛЭХЭД ТУЛГАРЧ БУЙ АСУУДЛЫГ
ШИЙДВЭРЛЭХ АРГА ЗАМЫН ТАЛААР

байсан хэдий ч, тухай бүр Үндсэн
хуулийн зөрчлийг бий болгож байсан.
Нөгөө талаас Иргэний хуулиар
иргэний эрх зүйн харилцаанд оролцогч
нь хууль буюу гэрээнд заасан эрх үүргээ
үнэнч шударгаар хэрэгжүүлэх ёстой.
Өөрөөр хэлбэл үүрэг гүйцэтгэгч нь үүрэг
зохих ёсоор гүйцэтгээгүй барьцаалагч,
өмчлөгчөөс үүргийн гүйцэтгэлээ цаг
тухайд шаардах нь зүй ёсны хэрэг юм.
Энд асуудлын гол оршиж байна
МУИС Хууль зүйн сургууль
Хувийн эрх зүйн тэнхимийн багш гэж үзэн үүнийг хөндөж бичлээ.
Н.Норовсамбуу (LL.M) Өөрөөр хэлбэл Үндсэн хуулийн зөрчил
болохооргүй түвшинд уг төрлийн
зохицуулалтыг хэрхэн бий болгох
вэ гэдэгт буй юм. Энэхүү илтгэлийн
I.ОРШИЛ хүрээнд Иргэний эрх зүйн суурь зарчим,
гадаад орны эрх зүйн зохицуулалттай
Монгол улс нь 2002 онд батлагдсан
харьцуулан судлах замаар уг асуудлын
Иргэний хуулиар барьцааны эрх зүйн
шийдлийг эрэлхийллээ.
суурь харилцааг зохицуулж байна.
Энэ хуулиар барьцаалагч нь үл II. ҮЛ МАРГАХ ЖУРАМ НЬ
хөдлөх хөрөнгийн барьцааны эрхээ ШҮҮХЭД НЭХЭМЖЛЭЛ ГАРГАХ
шүүхэд хандан хэрэгжүүлдэг байхаар ЭРХИЙГ ХЯЗГААРЛАХГҮЙ
хуульчилсан. Гэвч шүүхийн шатаар 2016 оны 3-р сарын 16-ны өдөр
дамжих нь цаг хугацаа, их зардал Үл хөдлөх эд хөрөнгийн барьцааны
шаарддаг тул үүнийг даван туулах арга тухай хуулийн 47 дугаар зүйлийн 47.1
замыг хууль тогтоогч хайсаар иржээ. дэх хэсэг, 53 дугаар зүйлийн 53.4, 53.5
Өөрөөр хэлбэл, барьцаалагч нь заавал дахь хэсэг нь Үндсэн хуулийн Арван
шүүхэд хандалгүйгээр өөрийн үүргийн зургадугаар зүйлийн 14 дэх заалт,
гүйцэтгэлээ хангуулах аргын тухай Арван есдүгээр зүйлийн 1 дэх хэсгийг
юм. Үүнд 2005.07.07-ны өдөр УИХ-аас зөрчсөн эсэх тухай №2 Үндсэн хуулийн
баталсан “Ипотекийн зүйлийг шүүхийн цэцийн тогтоол гарсан.
бус журмаар худалдан борлуулах Тус хуулийн 2015 оны 7-р сарын
журмын тухай хууль”, 2009.07.09-ний 2-ны өдрийн нэмэлт өөрчлөлтөөр
өдөр УИХ-аас баталсан “Үл хөдлөх барьцаалагч нь шаардлагаа үл маргах
эд хөрөнгийн барьцааны тухай хууль” журмаар хангуулах талаар нотариатын
болон түүнд орсон нэмэлт өөрчлөлтүүд мэдэгдэх хуудас дээр үндэслэн
хамаарна. Эдгээр зохицуулалтууд нь шүүхийн шийдвэр шаардлагагүйгээр
барьцааны зүйлийг хурдан шуурхай шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааг явуулах
байдлаар худалдан борлуулахыг зорьж боломжтой зохицуулалт оруулсан.

85
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

Харин Үндсэн хуулийн Цэцээс шүүхийн оролцоогүйгээр талуудад
“Барьцаалуулагч болох өмчлөгч нь маргаанаа бие даан шийдвэрлэх
газраа барьцаалж гэрээ байгуулахдаа боломж нээлттэй бөгөөд төрийн зүгээс
хожим нь түүний эрх зөрчигдөх эсэхийг энэ байдлыг дэмжих үүднээс шүүх
урьдчилан мэдэх боломжгүй байхад дэх эвлэрүүлэн зуучлах ажиллагаа
барьцаалагчийн эрх, ашиг сонирхолд гэх мэт тогтолцоог бий болгож иржээ.
нийцүүлэн барьцааны зүйл болох Шүүхийн гол чиг үүрэг нь маргааныг
газраа үл маргах журмаар дуудлага шийдвэрлэх бөгөөд талууд эвлэрсэн,
худалдаагаар худалдахыг зөвшөөрч хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг
Үндсэн хуулиар олгосон шүүхэд гомдол хүлээн зөвшөөрсөн бол талуудын
гаргах, шударга шүүхээр шүүлгэх хоорондын маргаан үгүй болж, хэрэг
үндсэн эрхээ хэрэгжүүлэхээс татгалзаж хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явуулах
болохоор хуульчилснаараа гэрээний шаардлагагүй болно.
талуудын эрх тэгш байдал зөрчигдөх, Эндээс маргаан гарсны дараа
барьцаалуулагчийн эрх илтэд дордож хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг
болох нөхцөл үүсгэхээр байна”1 гэж хүлээн зөвшөөрч болж байгаа
үзжээ. учир, маргаан гаргахаас өмнө үүрэг
Эндээс авч үзвэл, Үндсэн хуулийн гүйцэтгэгч нь тодорхой үйл баримтыг
цэцээс “барьцаалуулагч болох хүлээн зөвшөөрч байгаагаа үүрэг
өмчлөгч нь газраа барьцаалж гэрээ гүйцэтгүүлэгчтэй тохиролцож болно.
байгуулахдаа хожим нь түүний эрх Тухайлбал, зээлийн гэрээний хувьд
зөрчигдөх эсэхийг урьдчилан мэдэх зээлдэгч нь тодорхой хэмжээний
боломжгүй байхад” гэсэн дүгнэлт мөнгөн хөрөнгө хүлээн авсан, тодорхой
хийсэн байх ба “түүний эрх” гэдэгт ямар хугацааны дараа буцаан зээлдүүлэгчид
эрх хамаарах вэ? гэдгийг тодруулах өгөхөөр тохирсон гэдгээ хүлээн
шаардлагатай юм. Өөрөөр үл маргах зөвшөөрч байгаагаа зээлдүүлэгчтэй
журам нь шүүхэд нэхэмжлэл гаргах тохиролцож байгаа нь үл маргаж
бүхий л талыг хязгаарладаг уу эсвэл журам юм. Ийнхүү хүлээн зөвшөөрч
тодорхой асуудал дээр хязгаарлалт байгааг тодорхой болгох, хүний эрхийг
бий болгодог уу? гэдгийг тодруулах хамгаалах үүднээс нотариатаар
хэрэгтэй. гэрчлүүлдэг. Түүнчлэн Нотариатын
Иймд анхаарал татаж буй зүйл тухай хуулийн 45-р зүйлийн 45.1-т
нь ИХШХШтХ-д заасан үл маргах “Төлбөрийг нотолсон баримт бичгийг
журам нь шүүхэд гомдол гаргах үндэслэн төлбөр төлөгчөөс мөнгө, эд
эрхээсээ татгалзсан асуудал мөн хөрөнгийг гаргуулах болон үүргийн
үү? гэдэгт байна. Юуны өмнө үл гүйцэтгэлийг барьцааны зүйлээс
маргах журмын агуулгыг тодруулах гаргуулахаар талууд харилцан
шаардлагатай юм. Энэ нь Иргэний тохиролцож байгуулсан гэрээг
хэрэг хянан шийдвэрлэх эрх зүйн суурь гэрчлэх....” гэсэн нь тодорхой үйл
зарчим болох диспозитив зарчимтай баримтын талаар тохиролцох тухай
холбогдож ирнэ. Хэрэг үүсгэсний байх бөгөөд үл маргах журам нь үүрэгч
дараа нэхэмжлэгч нь нэхэмжлэлээсээ гүйцэтгэгч шүүхэд нэхэмжлэл гаргах
татгалзах, хариуцагч нэхэмжлэлийн эрхээсээ татгалзаж буй асуудал огт биш
шаардлагыг хүлээн зөвшөөрөх, зохигч бөгөөд тодорхой үйл баримтыг хүлээн
эвлэрэн хэлэлцэх эрхтэй байдаг2. Угаас зөвшөөрч буй явдал юм. Иймд үүрэг
хувийн эрх зүйн маргааны онцлог нь гүйцэтгэгч нь үл маргах журмаар ямар
нэг үйл баримт хүлээн зөвшөөрсөн
1
Төрийн мэдээлэл, 2016 оны 3 сарын 25, №12/921/
2
Д.Хуяг “Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх эрх
тохиролцоо хийгээгүй болоод өөр бусад
зүйн үндсэн болон тулгамдсан асуудлууд” Уб хот, 2013 асуудлаар шүүхэд хандах боломжтой.
он, 62 дахь тал

86
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

Харин үл маргах журмаар тодорхой болно” гэсэн нь барьцааны зүйлийг
үйл баримтыг хүлээн зөвшөөрсөн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаа
нь тогтоогдвол, шүүхээс ямар нэгэн мөн шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааг
маргаангүй нэгэнт хүлээн зөвшөөрсөн дамжилгүйгээр худалдах агуулгатай
асуудал гэж үзээд нэхэмжлэлийг хүлээн байгаа. “Хуульд заасан бөгөөд талууд
авахаас татгалзах нь зүйтэй. гэрээгээр тохиролцсон” бол барьцааны
Иймээс үл маргах журам нь хувийн зүйлийг шууд худалдах, шүүхээс гадуур
эрх зүйн маргаанаас урьдчилсан дуудлага худалдаагаар худалдах аргын
сэргийлэх аргын нэг төрөл гэж үзэж аль нэгийг хэрэглэх боломжтой.
болох бөгөөд үүрэг гүйцэтгэгч тодорхой Энд маргаантай асуудал нь талууд
үйл баримтыг хүлээн зөвшөөрсөн бол гэрээндээ барьцааны зүйлийг шүүхийн
тухайн асуудлаар маргаан гарахгүй бус журмаар худалдан борлуулах
гэж итгэж буй үүрэг гүйцэтгүүлэгчийн тухай тохиролцсоноор уг хууль үйлчлэх
итгэлийг хамгаалах, иргэний эрх ба энэхүү тохиролцоо нь шүүхэд
зүйн харилцаанд оролцогч нь “эрх, нэхэмжлэл гаргах эрхийг хязгаарлаж
үүргээ үнэнч шударгаар хэрэгжүүлэх байгаад оршино. Өөрөөр хэлбэл,
зарчим /bona fide/”-д нийцэхээс шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхийг
гадна, үл маргах журмыг тохиролцсон талуудын гэрээгээр хязгаарлаж болох
гэрээг баталгаажуулсан нотариатын уу?
мэдэгдэх хуудас нь шийдвэр гүйцэтгэх 1. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан
ажиллагааны үндэслэл болдог. Энэ нь шийдвэрлэх эрх зүйн талаас
төрөөс хүний эрхийг хангах үүднээс бий
Гэрээгээр тухайн эрх зүйн
болгосон нэг механизм учир хүн бүр
харилцаатай холбоотой бүхий л
ашиглах боломжтой байх ёстой. Хэрвээ
асуудлаар шүүхэд нэхэмжлэл гаргах
уг тогтолцоог ашигласнаараа хувийн
боломжгүй болгох нь Монгол улсын
эрх зүйн харилцаанд оролцогчдын
Үндсэн хуулийн 16-р зүйлийн 14-т
эрх тэгш байдал алдагдаж байвал уг
“Монгол Улсын хууль, олон улсын гэрээнд
тогтолцоог нь халах хэрэгтэй. Дүгнэвэл
заасан эрх, эрх чөлөө нь зөрчигдсөн
ИХШХШтХ-д тусгагдсан үл маргах
гэж үзвэл уул эрхээ хамгаалуулахаар
журам нь шүүхэд нэхэмжлэл гаргах
шүүхэд гомдол гаргах,...” эрхийг бүрэн
эрхээсээ татгалзаж буй явдал биш
хязгаарлаж байна. Өөрөөр хэлбэл
бөгөөд гэрээний аль нэг тал тодорхой
шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхийг
үйл баримтыг хүлээн зөвшөөрч, эрх
талуудын гэрээгээр хязгаарлаж байгаа
зүйн маргаан, тодорхойгүй байдлаас
хэрэг юм. Гэтэл шүүхэд нэхэмжлэл
урьдчилан сэргийлж буй хэрэг юм.
гаргах эрх нь хувь этгээд болон төрийн
III.
ОДОО ХЭРЭГЖИЖ БУЙ хоорондын харилцаа ба иргэний
ТОГТОЛЦОО эрх зүйн өөртөө туслахыг хориглох
Одоо хэрэгжиж буй тогтоолцоо нь зарчмаас үүдэлтэйгээр хувь этгээд
шүүхийн болон шүүхийн бус журмаар нь өөрт тулгарсан эрх зүйн маргааныг
барьцааны эрхийг хэрэгжүүлэх шийдвэрлэж өгөхийг төрөөс шаардах
боломжтой байхаар хуульчилсан. эрхтэй байхыг илэрхийлдэг. Иймд
“Үл хөдлөх эд хөрөнгийн барьцааны хувь этгээдүүдийн өөр хороондоо
тухай хууль”-ийн 11-р зүйлийн 11.2- байгуулсан гэрээний зүйл нь Үндсэн
т “Хуульд заасан бөгөөд талууд хуулийн уг заалт оршин байгаа цагт
гэрээгээр тохиролцсон бол барьцааны шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрх байж
зүйлээс шаардлагыг шүүхээс гадуур болохгүй юм.
хангаж болно” гэж шүүхийн бус журмыг Нөгөө талаас иргэний хэрэг
хуульчилсан. Энд “барьцааны зүйлээс шүүхэд хянан шийдвэрлэх эрх зүйн
шаардлагыг шүүхээс гадуур хангаж суурь зарчим болох диспозитив
87
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

зарчмын үүднээс материаллаг эрх тохиолдолд хэрхэх вэ? гэсэн асуулт
буюу тодорхой нэг шаардах эрхээсээ гарч ирнэ. Өөрөөр хэлбэл, барьцаалагч
татгалзах, хэрэгжүүлэхгүй байх эрх нь нь барьцааны зүйлийг хурааж авах,
үүрэг гүйцэтгүүлэгчид байдаг. Нөгөө барьцаалуулагчийг албадах эрх
талаас иргэний эрх зүйн үүднээс барьцаалагчид байгаа юу? гэсэн үг юм.
“субъектив эрх бол субъектэд тодорхой Уг тохиолдолд барьцаалагч нь ийм эрх
хүсэл зоригийн эрх мэдлийг олгож эдлэхгүй бөгөөд албадлага хэрэгжүүлэх
буй бөгөөд, үүний хүрээнд субъектив эрх нь төрийн монополь эрх юм. Гагцхүү
эрхийг эдлэгч нь эрхийг хэрэгжүүлэх төр албадлага хэрэглэх монополь
эсэх талаар өөрөө шийдвэр гаргах эрхтэй тул нэхэмжлэгч нь хариуцагчид
эрхтэй байна”3 гэж үздэг. Иймд талууд холбогдуулан албадлага хэрэглэх
материаллаг эрхээ хэрэгжүүлэхгүй талаарх үндсэн хуулийн эрх зүйгээр
байхаар гэрээндээ тохиролцож болно. хамгаалагдсан өөрийн шаардах эрхийг
Тухайлбал банк болон зээлдэгч хэрэгжүүлэх боломжтой байдаг4. Иймд
хоорондын үүсэж буй харилцаан дээр зөвхөн төрөөс албадлага хэрэглэхийг
авч үзвэл, банк гэрээний хугацаа шаардах эрхтэй ба энэ нь мөн л нийтийн
дууссан ч, зээлээ төлөхийг зээлдэгчээс эрх зүйн харилцаа болно.
шаардахаа тодорхой хугацаанд 3.Өмчлөх эрхийн талаас
хойшлуулах талаар зээлдэгчтэй
Барьцаалагчид өмчлөх эрх
дахин тохиролцож болох юм. Тухайн
шилждэггүй буюу захиран зарцуулах
хугацаанаас өмнө зээлээ төлөхийг
эрх байхгүй юм. Харин Англи-Саксоны
шаардвал шүүх хүлээж авахгүй.
эрх зүйн тогтолцоотой орнуудад хөрөнгө
Иймээс зөвхөн эрх бүхий этгээд итгэмжлэх, өмчлөх эрх шилжүүлэх гэх
нь эрхээ хэрэгжүүлэх эсэх талаар байдлаар шүүхийн шатаар дамжилгүй
тохиролцож болох ба үүрэг гүйцэтгэгчийн гуравдагч этгээд болон барьцаалагч
хувьд эрхээ хэрэгжүүлэхгүй байх нь худалдах эрхтэй байдаг боловч,
гэсэн асуудал яригдахгүй юм. Үл энэ төрлийн зохицуулалт нь Иргэний
хөдлөх хөрөнгийн барьцааны эрх зүйн хуульд заасан хөдлөх хөрөнгийн
харилцаанд үүрэг гүйцэтгэгч болох өмчлөх эрхийг барьцаалагчид
барьцаалуулагч нь шүүхэд нэхэмжлэл шилжүүлдэг фидуцийг эс тооцвол
гаргахгүй гэсэн нэмэлт үүрэг хүлээх манай орны эрх зүйн тогтолцоонд
ямар ч учир шалтгаан байхгүй юм. байхгүй юм. Тухайлбал Америкийн
Хэрвээ өмчлөлийн зүйлээ борлуулан нэгдсэн улсын үл хөдлөх хөрөнгийн
үүргээ гүйцэтгэхийг хүсвэл энэ нь түүний барьцааны эрх зүйд моргейж болон
сайн дурын үндсэн дээр хэрэгжихэд л хөрөнгө итгэмжлэх гэрээ байгуулахдаа
болох зүйл юм. Эндээс манай улсад үл хэрвээ үүрэг гүйцэтгэгч нь үүргээ зохих
хөдлөх барьцааны эрхийг хэрэгжүүлэх ёсоор гүйцэтгээгүй бол барьцаалагч
шүүхийн бус журмыг хуульчлан болон хөрөнгө итгэмжлэгдсэн гуравдагч
бий болгох боломжгүй гэж хэлэхэд этгээдэд барьцааны зүйлийг худалдах
хилсдэхгүй болов уу. эрхийг олгосон заалт(power of sale
2.Шийдвэр гүйцэтгэлийн эрх зүйн clause) оруулдаг ба энэ нь шүүхийн бус
талаас журмыг хэрэглэх гол үндэслэл болдог.
Барьцааны зүйлийг шүүхээс 4.Тэгш эрхийн зарчмын талаас
гадуур худалдах нь гэрээний эрх зүйн Манай улсын Үл хөдлөх хөрөнгийн
харилцаан дээр үүсэж байгаа тул барьцааны тухай хуульд “Барьцааны
барьцаалуулагч нь шүүхээс гадуур зүйлийг шүүхээс гадуур дуудлага
худалдах гэрээний үүргээ биелүүлэхгүй
4
Д.Энхзул “Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай хуулийг
3
Б.Тэмүүлэн нар “Иргэний эрх зүйн ерөнхий анги” 2 дахь шинэчлэн найруулах шаардлага” Хууль дээдлэх ёс, 2014
хэвлэл, Уб хот, 2013 он, 257 дахь тал он, Цуврал 3 (49), 39 дэх тал

88
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

худалдаагаар худалдах ажиллагааг объект болгож буй явдал бөгөөд
барьцаалагч, барьцаалуулагчийн ашиглах эрхийн хувьд өмчлөх эрхийн
харилцан тохиролцож сонгосон, ийнхүү эд зүйлийг ашиглаж үр шимийг хүртэх
тохиролцоогүй бол барьцаалагчийн хэсгийг, барьцааны эрхийн хувьд
сонгосон үл хөдлөх эд хөрөнгө худалдах өмчлөх эрхийн эд зүйлийн үнэ цэнийг
асуудлаар мэргэшсэн, хөндлөнгийн олж авах(худалдах) хэсгийг тус тус
хуулийн этгээд” гэсэн заалт байх ба объекттой болгож буй хэрэг юм5.
барьцаалагчид давуу эрх олгосон заалт Өөрөөр хэлбэл, барьцаалагчид тухайн
мөн оршиж байх бөгөөд талуудын тэгш барьцааны зүйлийн үнэ цэнийг олж
эрхийн зарчим алдагдаж байна. Ер нь авах буюу худалдан борлуулах эрх бий
иргэний хуулиас салбарласан тусгай болсон гэж үзэж буй юм. Хэдийгээр
хууль баталж байгаа зорилго нь ерөнхий барьцаалагч нь барьцааны зүйлийг
зарчмын хүрээнд тэгш бус байдал бий мөнгөн хөрөнгөнд шилжүүлэх эрхтэй
болж байгаа тохиолдолд тусгай хуулиар боловч, үүнийг төрийн албадлагыг
түүнийг арилгах зорилготой байдаг бол, хэрэглэхгүйгээр, бие даан хэрэгжүүлэх
энэ хууль үүний эсрэгээр байгаа байдал боломжгүй. Учир нь зөвхөн өмчлөгч л
харагдаж байна. барьцааны зүйлийг бие даан захиран
IV. ГАДААД ОРНЫ ТУРШЛАГА зарцуулах эрхтэй. Иймд барьцаалагч
нь төрийн албадлага болох шийдвэр
Энэ хэсэгт эрх зүйн өндөр
гүйцэтгэх ажиллагаагаар дамжуулан
хөгжилтэй орнууд болох Япон, Солонгос
барьцааны зүйлийг мөнгөн хөрөнгөнд
улсын эрх зүйн зохицуулалтыг авч үзнэ.
шилжүүлэх эрхээ хэрэгжүүлэх
1.ЯПОН УЛС шаардлагатай болно. Үүний тулд
Тус улсын иргэний хуульд барьцаалагчид барьцааны эрх байгаа
хуульчлагдсан барьцааны эрхийг эсэх талаар тогтоох хэрэгтэй.
дараах байдлаар дөрөв ангилж байна. -Үл хөдлөх хөрөнгийн барьцааны
Барьцаалан зээлдэх эрх, Ипотек, эрхийн хэрэгжүүлэлт
Саатуулан барих эрх, Тэргүүн ээлжид
Япон улсад 1979 онд батлагдсан
шаардлага хангуулах тусгай эрх гэж
Иргэний хэргийн шийдвэр гүйцэтгэлийн
ангилагдана. Барьцаалан зээлдэх эрх
тухай хууль хэрэгжиж байна. Иргэний
болон ипотек нь гэрээний дагуу үүсдэг
хэргийн шийдвэр гүйцэтгэл нь дотроо
бол саатуулан барих эрх болон тэргүүн
шүүхийн шийдвэр албадан гүйцэтгэх
ээлжид шаардах эрх нь хуульд заасны
ажиллагаа, барьцааны эрхийн албадан
дагуу үүсдэг эрхүүд юм.
хэрэгжүүлэх ажиллагаа, бусад гэж
-Барьцааны эрхийг хэрэгжүүлэх ангилагддаг. Тус улсад барьцааны
суурь онол эрхийг албадан хэрэгжүүлэх ажиллагаа
Япон улсад эд юмсын эрхийг нь шүүхийн шийдвэр албадан гүйцэтгэх
“Үндсэн эд юмсын эрх” болоод ажиллагаанаас ангид бие даасан
“Хязгаарлагдмал эд юмсын” гэж шийдвэр гүйцэтгэлийн төрөл болохыг
хуваадаг. Үндсэн эд юмсын эрхэд харж болно.
өмчлөх эрх, эзэмших эрх орох бол Тус хуулийн 1816-р зүйлд зааснаар
хязгаарлагдмал эд юмсын эрх нь
дотроо барьцааны эрх болон ашиглах 5
内田貴『民法Ⅰ』(東京大学出版会、第4版、2012年)
эрхэд хуваагддаг. Ашиглах эрхэд газар 350頁
6
w w w. j a p a n e s e l a w t r a n s l a t i o n . g o . j p / l a w / d e t a i l _
дээр барилга байгууламж барих эрх, main?re=&vm=2&id=70
сервитут гэх мэт хамаардаг. (Commencement of Exercise of a Real Property Security
Interest)
Хязгаарлагдмал эд юмсын эрхийн Article 181 Exercise of a real property security interest shall
шинж бол өмчлөх эрхийн тодорхой be commenced only when any of the following documents
has been submitted:
нэг хэсгийг(чиг үүргийг) авч өөрийн

89
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

үл хөдлөх хөрөнгийн барьцааны эрхийг гаргаж өгнө”7 гэж хуульчилсан байна.
албадан хэрэгжүүлэх ажиллагааг Барьцааны эрхтэй болохыг нотолсон
эхлүүлэхийн тулд төлбөр авагч нь баримт нь улсын бүртгэл болох нь
дараах баримт бичгийн аль нэгийг тус хуулийн 2668 -р зүйлээс харагдаж
шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагад гаргаж байна. Үүнээс авч үзвэл Солонгос улсын
өгөх шаардлагатай. Үүнд: эрх зүйн тогтолцоо нь Япон улсын эрх
• барьцааны эрхийг бий эсэхийг тогтолцоотой ижил байна.
баталсан шүүхийн хүчин төгөлдөр V.ДҮГНЭЛТ
шийдвэр, Одоо хэрэгжиж байгаа Үл хөдлөх
• барьцааны эрх оршин байгааг хөрөнгийн барьцааны тухай хууль нь
баталсан нотариатчийн батламж, өмнө авч үзсэнчлэн олон талаасаа учир
• барьцааны эрхийн бүртгэлийн дутагдалтай хууль болсон гэж үзэж
агуулгыг илтгэсэн улсын бүртгэлийн болохоор байна. Япон, Солонгос улсад
бичиг хамаардаг байна. улсын бүртгэлд үндэслэн барьцааны
эрхийг албадан хэрэгжүүлдэг байна. Энэ
Эдгээрийн гол чиг үүрэг нь
тохиолдолд барьцаалуулагчийн шүүхэд
барьцаалагчид хүчин төгөлдөр
нэхэмжлэл гаргах эрх хязгаарлагдахгүй,
барьцааны эрх байгаа эсэхийг тогтоох
мөн барьцаалагч заавал шүүхэд
явдал юм. Өөрөөр хэлбэл, барьцааны
хэрэг хянан шийдвэрлэх шатыг
зүйлийг худалдан борлуулахын тулд
дамжилгүйгээр шийдвэр гүйцэтгэх
заавал шүүхийн шийдвэр шаардлагагүй
ажиллагааг эхлүүлэх боломжтой
бөгөөд үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийг
болно. Иргэний хуулийн 175-р зүйлийн
үндэслэн шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагаа
175.1-т “...үүрэг гүйцэтгүүлэгчийн
явагддаг.
хүсэлтийг үндэслэн ипотекийн зүйл
2.СОЛОНГОС УЛС болох үл хөдлөх эд хөрөнгийг шүүхийн
Солонгос улсын одоо хэрэгжиж шийдвэрийн дагуу албадан худалдана”
буй Шийдвэр гүйцэтгэх тухай хууль нь гэсэн зохицуулалтын дагуу барьцаалагч
2002 онд иргэний процессын хуулиасаа шаардлагаа хангуулахаар шүүхэд
тусгаарлагдан хуульчлагдсан байна. Уг ханддаг байсан бол улсын бүртгэлд
хуулийн 1-р зүйлд “тус хуулийн зорилго үндэслэн барьцааны эрхийг албадан
нь албадан гүйцэтгэх ажиллагааны хэрэгжүүлдэг болбол барьцааны
журам, барьцааны эрхийг гүйцэтгэх эрх үүсээгүй талаар барьцаалуулагч
дуудлага худалдаа, иргэний хууль, түрүүлж шүүхэд ханддаг болох юм.
худалдааны хууль болон бусад Уг тохиолдолд барьцаалуулагч улсын
хуульд тусгагдсан дуудлага худалдааг тэмдэгтийн хураамж төлөх гэх мэт
зохицуулахад оршино” гэж хуульчилжээ. шүүхэд хандахад тодорхой саад
Эндээс авч үзвэл, албадан гүйцэтгэх үүсэх ба хариуцагчаар хэрэг хянан
ажиллагаа болон барьцааны эрхийг (i)
6
A transcript of a final and binding judgment
албадан хэрэгжүүлэх нь бие даасан (ii) A transcript of a notarial deed prepared by a notary, prov-
ing the existence of the security interest
гүйцэтгэх ажиллагаанууд байна. (iii) A certificate of the registered matters concerning reg-
Барьцааны эрхийг албадан istration (excluding provisional registration) of the security
interest
хэрэгжүүлэх ажиллагаа нь тус хуулийн 7
http://www.moleg.go.kr/FileDownload.mo?flSeq=31345
264-р зүйлд тусгагдсанаар “Үл хөдлөх (Article 264 (Request for Auction of Immovables)
(1) In filing a request for auction to execute a security right to
хөрөнгийн барьцааны эрхийг албадан immovables, the documents attesting the existence of such
хэрэгжүүлэх дуудлага худалдааг security right shall be submitted)
үүсгэх хүсэлт гаргахдаа барьцааны 8
Article 266 (Suspension of Auction Procedure)
(1) If the documents falling under any of the following sub-
эрхтэй болохоо харуулсан баримтаа paragraphs are submitted to an auction court, it shall sus-
pend the auction procedure:
1. A certified copy of the register, which states a cancellation
of the registration of the security right;

90
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцдогтой шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцдог
адилаар шүүхэд чөлөөтэй нэвтрэн, цаг байдал хязгаарлагдах боломжтой.
хугацаа хожих байдлаар хэрэг хянан

---o0o---

91
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

МОНГОЛ УЛСЫН ГЭМТ ХЭРГИЙН СТАТИСТИК:
ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ, ТҮҮНИЙГ САЙЖРУУЛАХ
АСУУДАЛ

1.Криминологи, статистикийн
шинжлэх ухааны уялдаа
Хүн төрөлхтөн гэмт явдлаас учрах
аюул, аймшгийн өмнө амьдарч ирсэн,
одоо ч амьдарсаар байна. Нийгмийн
сөрөг үзэгдэл болох гэмт явдлыг
хүн төрөлхтөн эрт дээр үеэс таньж
мэдэхийг оролдон, түүний шалтгаан
нөхцөлийн талаар янз бүрийн онол,
үзэл баримтлал боловсруулж, гэмт
хэргээс урьдчилан сэргийлэх оновчтой
ХСИС-ийн Эрдэм шинжилгээ,
арга замыг эрэлхийлсээр ирсэн билээ.1
хөгжлийн хүрээлэнгийн Цагдаа
судлалын төвийн эрдэм Гэмт явдалтай тэмцэх арга
шинжилгээний ахлах ажилтан, замыг янз бүрийн түвшинд эрэлхийлж
математик, хууль зүйн ухааны судалсаар шинжлэх ухаан болтлоо
магитстр, цагдаагийн хошууч хөгжжээ. Криминологийн шинжлэх
Б.Мөнхдорж ухаан нь гэмт явдлын шалтгаан, нөхцөл,
гэмт хэрэгтэн бие хүний онцлогийг
судалж, урьдчилан сэргийлэх арга
хэмжээг боловсруулдаг.2
Энэхүү өгүүллээр гэмт явдал, Гэмт хэрэг, зөрчлийн шалтгаан
түүнийг судалдаг криминологийн нөхцөлийг судлах асуудал онолын
шинжлэх ухаан, статистикийн шинжлэх түвшинд баяжиж, улам боловсронгуй
ухаан, гэмт хэргийн статистикийн болж байгаа хэдий ч түүнийг практикт
ойлголт, тогтолцоонд дүн шинжилгээ нэвтрүүлэх, үр дүнг ашиглах явдал
хийж, гэмт хэргийн статистикийн онол, хангалттай бус байна.
арга зүйн зарим асуудлыг хөндөхийг Криминологийн шинжлэх ухаан
зорилоо. гэмт явдал, гэмт явдлын шалтгаан,
Судалгааны ажлыг явуулахад нөхцөл, гэмт хэрэгтэн бие хүн, гэмт
нэгтгэн дүгнэх, задлан шинжлэх, явдлаас урьдчилан сэргийлэх арга
баримт бичигт дүн шинжилгээ хийх, хэмжээ буюу бодлого, гэмт хэргээс
системийн дүн шинжилгээ хийх учирсан хор хохирол зэргийг судалдаг.
шинжлэх ухааны түгээмэл аргуудыг Криминологи гэдэг нь латин
ашиглаж бичсэн ба Монгол Улсын гэмт гаралтай “Crimeni”- гэмт хэрэг, грек
хэргийн статистикийн өнөөгийн байдал, гаралтай “Logis”-судлал, сургаал
тогтолцоо, улмаар түүний онол, арга гэсэн агуулгыг нэр томьёоны хувьд
зүйг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй илэрхийлдэг. Дэлхийн улс оронд
судлан, онол, арга зүйг, практик
хэрэглээг хөгжүүлэх асуудлыг авч үзсэн 1
Болдбаатар.Ж, О.Нямдаваа, Криминологи, УБ., 2010,
5 дахь тал
болно. 2
Жанцан.Н, Криминологи, УБ., 2004, 8 дах тал

92
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

криминологийн шинжлэх ухааны гэж заасан. Судалгааны ажлын сэдвээ
шинэ хандлага, төрлүүд бий болж гэмт явдал бус зөвхөн гэмт хэргийн
хөгжиж байна. Тухайлбал, нийтийн статистикийн хүрээнд хэмжээ хязгаарыг
криминологи (public criminology), хүн тогтоон судалж байгаа болно.
судлалын криминологи (biocriminology), Орчин үед “гэмт хэрэгтэн бие хүн”-
хүрээлэн буй орчны криминологи тэй зэрэгцүүлэн “хохирогч”-ийн талаарх
(environment criminology) гэх мэтээр мэдээллийг цуглуулах, дүн шинжилгээ
салбарлан хөгжиж байна. хийх, нэгтгэн дүгнэх нь урьдчилан
Криминологийн шинжлэх ухааны сэргийлэх ажлын чиглэлийг оновчтой
судлах зүйлийн үндсэн хэсэг болох тодорхойлох, халдлагад өртөмтгий
“гэмт явдал” нь нийгмийн сөрөг хүмүүсийн бүлэг, төрлийг олж тогтоон,
үзэгдэл бөгөөд тодорхой цаг хугацаанд тэдэнтэй ажиллахад хэрэгтэй байдаг.
улсын хэмжээнд болон тодорхой бүс Криминологийн шинжлэх ухааны
нутаг дэвсгэрт үйлдэгдсэн гэмт хэрэг, судлах зүйлийн нэг нь гэмт хэргийн
захиргааны зөрчлийн нийлбэр цогц гэж улмаас учирсан хор хохирол байдаг ба
ойлгож болно. түүний мөн чанарыг танин мэдсэний
Гэмт явдал нь гэмт хэргээс илүү үндсэн дээр урьдчилан сэргийлэх
өргөн хүрээний ойлголт юм. “Гэмт ажлыг зохион байгуулдаг онцлогтой.
явдал” (англиар criminality, оросоор Криминологийн шинжлэх ухаантай
преступность)ял оногдуулахаар зэрэгцээд гэмт хэргийн хохирогч, түүний
Эрүүгийн хуульд заасан, эрх зүй нийгэм, хүн ам зүйн шинж, гэмт хэргийн
зөрчсөн, бодитой үйлдэгдэн гарсан бүх хохирогчийн хохирох зан байдал, гэмт
гэмт хэргийн нийлбэр цогц, түүнчлэн хэрэгтэн ба хохирогчийн харилцан
тодорхой зүй тогтолтой тооны ба хамаарал, гэмт хэрэгт хохирох эрсдэл,
чанарын шинж бүхий нийгмийн эрх хохирлын төрөл, түүний үр дагаврын
зүйн нийт сөрөг үзэгдлийг илэрхийлсэн талаар судалдаг виктимологийн
криминологийн ухагдахуун.3 шинжлэн ухаан хөгжиж байна.6
“Гэмт явдал нь нийгмийн хөгжлийн Өмнө нь гэмт хэргийн улмаас
явцад улс төр, эдийн засаг, үзэл суртал, хохирсон хохирлын мэдээлэл гардаг
ёс суртахууны хүрээнд үүссэн элдэв байсны дээр цагдаагийн байгууллага
гажуудал, зөрчил, сөрөг үзэгдлүүдийн 2007 оноос эхлэн гэмт хэргийн
шууд үр дагавар болж, тооны буюу халдлагад өртөж хохирсон иргэн,
чанарын үзүүлэлтээр илэрхийлэгддэг байгууллага, аж ахуйн нэгжийн талаарх
өөрийн зүй тогтолтой, нийгэм эрх зүйн мэдээллийн сан бүрдүүлж байна.
үзэгдэл юм.
Гэмт явдлын тооны болон чанарын
Гэмт явдал нь тодорхой гэмт харилцааг гэмт явдлын түвшин,
хэргүүдийг өөртөө багтаасан цогц хөдөлгөөн, бүтэц гэсэн гурван үндсэн
ойлголт юм”4 гэж тус тус тодорхойлсон үзүүлэлтээр илэрхийлэн судалдаг.
байна.
Гэмт явдлын түвшин гэдэг нь
Монгол Улсын Эрүүгийн хуульд 16 түүний тоон үзүүлэлт бөгөөд өөрөөр
дугаар зүйл 16.1-д “Эрүүгийн хуульд хэлбэл тайлант хугацаанд тодорхой
эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээр нутаг дэвсгэрт үйлдэгдсэн гэмт хэрэг,
заасан, нийгэмд аюултай гэм буруутай зөрчлийн тоон үзүүлэлт юм. Үүнд
үйлдэл, эс үйлдэхүйг гэмт хэрэг гэнэ”5 нуугдмал гэмт хэргийг авч үзэх нь
3
Нарангэрэл.С, Эрх зүйн эх толь бичиг, 2008
зүйтэй. Өнөөдөр үйлдэгдээд хуулийн
4
Жанцан.Н, Гэмт явдал судлал, УБ., 1995 байгууллагад бүртгэгдсэн албан ёсны
5
Монгол Улсын Їндсэн хууль,“Тєрийн мэдээлэл” тоог авч үзэж байгаа ба гэмт явдлын
эмхтгэлийн 1992 оны 1 дїгээрт нийтлэгдсэн, http://le-
galinfo.mn/law/details/50?lawid=50 6
Нямсүрэн.Ч, Гэмт хэргийн виктимологи, УБ., 2005 он

93
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

түвшинг авч үзэхэд нуугдмал гэмт Гэмт явдлыг судалж буй
хэргийг давхар тооцож үзэх нь нэн криминологи, бусад шинжлэх ухаантай
чухал. Энд хүн ам дахь гэмт хэргийн математик, магадлал, статистик,
явдлын түвшинг мянга, арван мянган социологи, мэдээллийн технологи
хүн амд ногдох коэффицентээр зэрэг салбарын шинжлэх ухаан нягт
гаргадаг нь бусад бүс нутаг, улс оронтой уялдаатай байдаг.
харьцуулах боломжтой болгодог. Нийгэм, эдийн засгийн
Гэмт явдлын хөдөлгөөн гэдэг нь үзэгдлийн тоо мэдээллийг цуглуулах,
гэмт хэрэг, зөрчлийн өсөлт, бууралтыг боловсруулах, задлан шинжлэх,
ойлгож болно. Тухайлбал, өмнөх нэгтгэн дүгнэх арга зүйн суурь шинжлэх
онуудтай, эсвэл өмнөх оны мөн үеийн ухааныг статистик хэмээх ойлголт
түвшинтэй, өмнөх саруудын түвшинтэй түгээмэл болсон.“Статистик”7 хэмээх
харьцуулах замаар гэмт хэрэг, зөрчлийн нэр томъёо нь “status” гэсэн латин
хөдөлгөөнийг илэрхийлж, өссөн, үгнээс гаралтай юмс үзэгдлийн төлөв
буурсан талаарх тоон үзүүлэлтийг байдал гэсэн утгатай үг. Орос хэлнээс
гаргадаг. “статистик” гэдэг нь “тоо бүртгэгч,
Гэмт явдлын бүтэц гэдэг нь статистикч”, “статистика” гэдэг нь
гэмт явдлын төрөл, ангилал, зарим “тоо бүртгэлийн ухаан, статистик, тоо
онцлогийг хамруулан ойлгож болно. бүртгэл” гэж монгол хэл рүү орчуулжээ.8
Тухайлбал гэмт хэргийн төрөл, үүнд Я.Цэвэлийн “Монгол хэлний товч
хулгайлах, бусдын бие махбодид тайлбар толь”9 “тооны бүртгэл”
гэмтэл учруулах, танхайрах, замын гэдгийг “бүртгэл, тооцоо, тооллого,
хөдөлгөөний аюулгүй байдлын эсрэг малын тоо бүртгэл, хүн амын бүртгэл”,
зэрэг гэмт хэргийн тоо, тэдгээрийн “тоо бүртгэлийн судлал” гэдгийг
эзлэх хувийн жинг харуулдаг. “нийгмийн хөгжил, ардын аж ахуй дахь
Гэмт хэрэг үйлдэгдсэн зарим тооны хуваарилалтыг судлах ухаан”,
онцлогийн тухайд насанд хүрээгүй “тоо бүртгэгч” гэдэг нь “тоо бүртгэл
болон эмэгтэй хүмүүс оролцсон, эрхэлсэн хүн”, “зүй” гэдэг нь “...ямар
архидан согтуурсны болон гэр бүлийн нэгэн сургаал, онол, арга зүй, ...” гэж
хүчирхийлэл, маргааны улмаас, мөн тус тус тайлбарлажээ. Статистик гэдэг
бүлгээр, галт зэвсгээр үйлдэгдсэн гэмт үгийг хүмүүс хаа нэгтээ сонссон харсан
хэргийн тоо, тэдгээрийн хувийн жин, байдаг ч яг юу гэдгийг нь тэр бүр
хөдөлгөөнийг харуулж болно. мэддэггүй.
Монгол Улсын Эрүүгийн хуульд Статистикийн шинжлэх ухаан нь
зааснаар 223 гэмт хэргийг хуульчлан анх 1663 онд математикийн шинжлэх
тогтоосон. Өнөөдөр гэмт хэрэг ухаанаас “өрх тусгаарлан” бие даасан
дотроос бусдын бие махбодид гэмтэл шинжлэх ухаан болж хөгжих эхлэл
учруулах, хулгайлах, танхайрах, замын тавигдсан гэж түүхийн эх сурвалжуудад
хөдөлгөөний аюулгүй байдлын эсрэг, бичигдсэн байдаг талаар Английн хүн
булаах, дээлэмдэх, залилан мэхэлж ам зүйч Жон Граунт өөрийн бүтээлдээ
авах, хүний амь насыг хохироох, амиа дурдсан байдаг. Тэрээр статистикийн
хорлох, хүчиндэх зэрэг тодорхой 8-9 зарчмууд нь 17-р зууны эхнээс өргөжин
төрлийн гэмт хэргүүд голлон үйлдэгдэж,
7
Ýðäýíýñóâä.Л, Áèçíåñèéí ñòàòèñòèê,УБ., 2004, 6 дахь
эдгээр нь нийт гэмт хэргийн 80-90 орчим òàë
хувийг эзэлж байна. 8
Кручкин.Ю, Орос-Монгол-Монгол-Орос орчин үеийн
Манай орны тухайд хулгайлах, бие хэлний дэлгэрэнгүй толь бичиг, Москва хот., 2006, 496
дах тал
биенээ зодох, гэмтэл учруулах хэрэг 9
БНМАУ-ын Шинжлэх Ухааны Академийн Хэл зохиолын
үйлдэгдэж байна. хүрээлэн, Я.Цэвэл., Монгол хэлний товч тайлбар толь,
УБ., 1966, 541 дэх тал

94
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

хөгжсөн гэж тэмдэглэжээ. 17-р зуунд Монгол Ардын Намын III их
Францын математикч, физикч, шашны хурал, Улсын Анхдугаар Их Хурлаас
гүн ухаанч Блэйс Паскал, хуульч, тоо бүртгэлийн албыг бий болгож хүн
математикч Пиерр де Фермат нарын ам, өрх, мал, эд хөрөнгийг үнэн зөв
боловсруулсан магадлалын онолыг тодорхой тоо баримттай болохын
статистикийн онолын гол суурь болсон чухлыг зааж, энэ үндсэн дээр 1924
онол гэж үздэг. онд тоо бүртгэлийн хэлтсийг байгуулан
Энэ онол нь Германы математикч, улсын тоо бүртгэлийн ажлыг эрхлэх
физикч Карл Фриедрих Гауссын 1794 үүргийг хариуцуулсан үеэс эхлэн
онд боловсруулсан “Хамгийн бага Монгол Улсын Үндэсний статистикийн
квадратын арга”-ыг араасаа дагуулсан алба хөгжих үндэс суурийг тавьжээ.
юм. Энэ мэтчилэн статистикийн 2016 оноос Улсын бүртгэл, статистикийн
шинжлэх ухаан нь үе үеийн эрдэмтдийн ерөнхий газар болж, дараа нь Үндэсний
боловсруулсан онолоор баяжигдан статистикийн хороо нэрээр үйл
өнөөг хүрсэн түүхтэй. ажиллагаа явуулж байна.
Олон улсын хэмжээнд нийтлэг Статистик шинжлэх ухаан нь
мөрддөг тодорхойлолтоор “Статистик нь бүтцийн хувьд:
нийгэм, эдийн засгийн тоон мэдээллийг 1. Статистикийн ерөнхий онол;
цуглуулах, дүн шинжилгээ хийх, үр -статистик судалгаа,
дүнг тайлбарлах, танилцуулахтай шинжилгээний ерөнхий онол, арга
холбоотой шинжлэх ухаан юм” гэж зүй, аргачлал, зарчим, статистикийн
тодорхойлсон байдаг.10 Монгол Улсын ерөнхий үзүүлэлтүүдийг боловсруулдаг.
хувьд “Статистик нь нийгэм, эдийн
2. Эдийн засгийн статистик;
засгийн юмс үзэгдлийн тоон илрэлийг
чанартай нь холбон тэдгээрийн -улс орны эдийн засгийн байдлыг
хөгжлийн зүй тогтлыг тодорхой орон тусгаж байгаа үзүүлэлтийг боловсруулан
зай, цаг хугацаанд судалдаг шинжлэх шинэчлэх, салбар хоорондын харилцан
ухаан юм” гэж ойлгож болно. хамаарал, үйлдвэрлэл, материал,
хөдөлмөр эрхлэлт, санхүүгийн бэлэн
Нийгэм, эдийн засгийн үзэгдэл,
байгаа нөөц, зарцуулалт, ашиглалтын
процессын тоо мэдээллийг шинжлэх
байдал, үр дүнг судалдаг.
ухааны үндэстэйгээр цуглуулж,
боловсруулан шинжилгээ хийж, 3. Салбарын статистик гэж
түүний зүй тогтол, харилцан хуваагдана.
хамаарлыг тооны аргаар нээж -нийгмийн статистик болон
үнэлэлт, дүгнэлт гаргадаг шинжлэх салбарын статистикт тээвэр, холбоо,
ухааныг статистик11 гэнэ. хүн ам, соёл, боловсрол, эрүүл мэнд,
Хүн төрөлхтөн хийж бүтээсэн шүүх, гэмт хэргийн статистик гэх зэрэг
баялаг, өмч хөрөнгө, мал, хэрэглэж буй орно.
эд зүйлээ бүртгэн тооцоолох зайлшгүй Ñòàòèñòèêèéí øèíæëýõ óõààíû
шаардлагаар амьдрал дээр статсистик ñóäëàõ ç¿éë íü íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí
МЭӨ 2200-аад оны үед эртний Вавилон, þìñ, ¿çýãäëèéí òîî ìýäýýëëèéã ÷àíàðûí
Египед, Римд үүссэн байдаг. Практик àãóóëãàòàé íü íÿãò õîëáîîòîéãîîð
статистик 4000 гаруй жилийн түүхтэй òîäîðõîé îðîí çàé (óëñ îðíû, òîäîðõîé
байхад онолын статистик сүүлийн 300 á¿ñ íóòàã), öàã õóãàöààíä ñóäëàõ ÿâäàë
гаруй жилийн хугацаанд үүсэн эрчимтэй áàéäàã. Статистикийн юмс, үзэгдлүүд
хөгжиж байна. нь статистикийн хэмжигдэхүүнээр
тодорхойлогддог. Ñòàòèñòèêèéí
10
http://chandra_b.blog.gogo.mn/read/entry434220 õýìæèãäýõ¿¿í ãýäýã íü ñóäëàãäàæ
11
Ýðäýíýñóâä.Л, Áèçíåñèéí ñòàòèñòèê,УБ., 2004, 9-ð òàë áóé þìñ, ¿çýãäëèéí øèíæ ÷àíàðûí
95
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

òîîí ¿íýëãýý þì. Ñòàòèñòèêèéí 2. Монгол Улс дахь гэмт хэргийн
øèíæëýõ óõààíû àðãóóäûã ã¿éöýòãýõ статистикийн тухай ойлголт:
¿¿ðãèéã íü õàðãàëçàí áîëîâñðóóëàëò, Íèéãìèéí ñºðºã ¿çýãäýë ãýìò õýðýã
øèíæèëãýýíèé ãýñýí õî¸ð á¿ëýãò íü ãàðàëò, õºäºë㺺í, òàðõàëò, á¿òöèéí
õóâààäàã. õóâüä áàéíãà õóâüñàí ººð÷ëºãäºæ
Áîëîâñðóóëàëòûí á¿ëýãò: áàéäàã. Îëîí óëñûí ïðàêòèêààñ ñóäàëæ
-Òîî ìýäýýëëèéã á¿ëýãëýëò, ¿çýõýä õóóëü ç¿éí ñòàòèñòèêèéã ýð¿¿ãèéí,
òîâ÷îîëîëò õèéõ; ø¿¿õèéí, èðãýíèé, çàõèðãààíû ýðõ
ç¿éí ñòàòèñòèê ãýõ ìýò àíãèëäàã áàéíà.
-Òàðõàëòûí öóâàà áàéãóóëàõ;
Òýãýõýýð ìàíàé óëñàä õóóëü ç¿éí
-Ñòàòèñòèê õ¿ñíýãò çîõèîõ;
ñòàòèñòèêèéí èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýíä ñóäëàí
-Ãðàôèê ä¿ðñëýëýýð èëýðõèéëýõ; ¿çýõ øààðäëàãà óëàì á¿ð íýìýãäýæ
-¯ç¿¿ëýëò¿¿äèéã õàðüöóóëàõ, áàéãàà áà ýð¿¿ãèéí áóþó ãýìò õýðãèéí
çýðýãö¿¿ëýõ; ñòàòèñòèêèéã íàðèéâ÷ëàí àâ÷ ¿çýх нь
-Äóíäàæëàõ, íèéëáýðèéã òîîöîõ; зүйтэй.
-¯ç¿¿ëýëò¿¿äèéí õýëáýëçëèéã Ãýìò õýðãèéí òàëààðõ ñòàòèñòèê
òîîöîõ çýðýã àðãóóäûã õàìðóóëíà. àæèãëàëò õèéæ ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ,
Øèíæèëãýýíèé á¿ëýãò: áîëîâñðóóëàõ, ò¿¿íä ñóäàëãàà,
øèíæèëãýý õèéæ, öàãäààãèéí
-Äèíàìèê ýãíýýíèé øèíæèëãýý; áàéãóóëëàãûí àëáàäûí àæëûã ä¿ãíýõ,
-ͺ뺺ëæ áóé õ¿÷èí ç¿éëñèéí óäèðäëàãûã ìýäýýëëýýð õàíãàõ, ãýìò
êîððåëÿöèéí øèíæèëãýý; õýðãèéí áàéäàë, øàëòãààí íºõöºëèéã
-Ðåãðåññèéí øèíæèëãýý; òîäîðõîéëîõîä çàéëøã¿é ñòàòèñòèêèéí
-Ò¿¿âýð ñóäàëãààíû àðãà; øèíæëýõ óõààíû àðãà, àðãà÷ëàë, àðãà
ç¿éã áàéíãà ¿éë àæèëëàãààíû á¿õ
-Äèñïåðñè; øàòàíä àøèãëàæ áàéíà.
-Èíäåêñ; Èéìýýñ ãýìò õýðãèéí ñòàòèñòèêèéã
-Ìàãàäàë òààìàãëàë äýâø¿¿ëýõ îíîë, арга зүйн òàëààñ ñóäàëæ, ò¿¿íèéã
çýðýã àðãóóä áàãòàíà. áîëîâñðîíãóé áîëãîõ, ºðãºí öàð
Ñòàòèñòèê íü çàäëàí øèíæëýõ õ¿ðýýã õàìàðñàí ä¿í øèíæèëãýý õèéõ
(àíàëèç), íýãòãýí ä¿ãíýõ (ñèíòåç), øààðäëàãà àëèâàà óëñ îðíû õºãæëèéí
õèéñâýðëýõ (àáñòðàêò), ò¿¿õ÷ëýõ, ÷èã õàíäëàãûã äàãàí áèé áîëæ áàéíà.
åðºíõèé㺺ñ òîäîðõîé, òîäîðõîéãîîñ Ãýìò õýðãèéí ñòàòèñòèê
åðºíõèéä õàíäàõ çýðýã øèíæëýõ óõààíû íü øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé
ò¿ãýýìýë àðãóóäûã øóóä áàðèìòàëíà. çîõèîí áàéãóóëñàí ïðîãðàìààð,
Ñòàòèñòèêèéí àðãà ç¿é ãýäýã íü íèéãýì, ãýìò õýðãèéí òàëààðõ òîî á¿ðòãýë
ýäèéí çàñãèéí á¿òýö, äèíàìèê áîëîí õºòëºõ, öóãëóóëàõ, áîëîâñðóóëàõ,
õàìààðëûí ç¿é òîãòëûã ñóäëàõàä ò¿¿íä ñóäàëãàà, øèíæèëãýý õèéæ ãýìò
÷èãëýãäñýí àðãà, àðãà÷ëàëûí òîãòîëöîî õýðãèéí òîîí ìýäýýëëèéã øàëòãààí
þì. Энд математик статистикийн íºõöºë, øèíæ ÷àíàðòàé íü óÿëäóóëàí
шинжлэх ухааныг дурьдахад òîäîðõîé çàé, öàã õóãàöààíä ñóäàëäàã
санамсаргүй үзэгдлийг ажиглах явцад ñàëáàðûí ñòàòèñòèê þì.
гарган авсан туршилтын статистик тоон Ãýìò õýðãèéí ñòàòèñòèêèéí ñóäëàõ
мэдээллийг бүртгэх, цуглуулах, судлах, ¿íäñýí ç¿éë íü ãýìò õýðãèéí ãàðàëò,
шинжилгээ хийх аргыг боловсруулдаг òàðõàëò, á¿òýö, õºäºë㺺í, ãýìò õýðãèéí
шинжлэх ухааныг математик статистик øàëòãààí, íºõöºë, ñýæèãòýí, ÿëëàãäàã÷,
гэнэ.12 õîõèðîã÷ èðãýí, áàéãóóëëàãà, íèéãýì,
12
Энхбат.Р, Ìàãàäëàëûí îíîë, ìàòåìàòèê ñòàòèñòèêèéí ýðõ ç¿éí õîð õîõèðîë, ¿ð äàãàâàð, ãýìò
ãàðûí àâëàãà, ÓÁ., 2002

96
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

õýðýãòýé òýìöýõ, óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ õóâààíà.
÷èãëýëýýð Òºð, çàñàã, ø¿¿õ áîëîí 1.Øóóä áèå÷ëýí á¿ðòãýõ àðãà.
õóóëü ñàõèóëàõ áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë Ýíý íü ãýìò õýðãèéí òàëààðõ òîî
àæèëëàãààíû ÷èãëýë ºãºõ, àæëûí ¿ð ìýäýýëëèéã á¿ðòãýõäýý àæèãëàëò õèéæ
ä¿íä ¿íýëãýý ºã÷, òîäîðõîé ñàíàë áàéãàà õ¿í ººðºº áèå÷ëýí òîîöîîëîõ,
ä¿ãíýëò áîëîâñðóóëàõ ÿâäàë þì. õýìæèõ, æèãíýõ çýðýã íàéäâàðòàé òîî
Õóóëü ç¿é, êðèìèíîëîãè, ìýäýýëëèéã îëæ àâàõ ÿâäàë þì. Ýíýõ¿¿
математик, статистикийн øèíæëýõ àðãààð àæèãëàëò ÿâóóëàõàä íýëýýä
óõààíтай уялдаатайгаар “гýìò õýðãèéí õºäºëìºð çàðöóóëäàã.
ñòàòèñòèê” íü õàâñàðãà øèíæëýõ 2.Áàðèìòûí àðãà. Àëáàí ¸ñíû
óõààí байдлаар боловсронгуй болгон áè÷èã áàðèìò, ìàòåðèàëààñ ìýäýýëëèéã
судлах боломжтой гэж үзэж байна. á¿ðòãýí àâàõûã õýëíý.
Ñàíàìñàðã¿é áóþó áîëãîîìæã¿é,
3.Àñóóëãûí àðãà. Íýëýýä ò¿ãýýìýë
òîõèîëäëûí áàéäëààð èëýð÷ áàéãàà
äýëãýðñýí àæèãëàëò þì. Ãýìò õýðãèéí
íýãæ¿¿äýýñ á¿ðäýõ àäèë ÷àíàðûí þìñ,
òàëààð ñóäëàà÷ààñ õ¿ì¿¿ñòýé õàðèëöàí
¿çýãäëèéí íèéëáýð õýìæýýã ñòàòèñòèê
ÿðèëöàõ, àñóóõ çàìààð á¿ðòãýõèéã
îëîíëîã ãýíý.
õýëíý. Àñóóëãà íü íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí
Òýãâýë ñàíààòàé áîëîí ¿çýãäýë, ïðîöåññóóäûí òàëààðõ ¿íýí
áîëãîîìæã¿é ¿éëäýãäñýí ãýìò çºâ øóóðõàé ìýäýýëëèéã àâàõàä áóñàä
õýðã¿¿äèéí íèéëáýð õýìæýý íü ãýìò àðãóóäûã áîäâîë èë¿¿ äàâóóòàé áàéäàã.
ÿâäëûí îëîíëîã áîëîõ þì. Îëîíëîãèéí
4.Àíêåòûí àðãà. Òóñãàéëàí
àëü íýã òîãòâîðòîé áàéäëààð èëðýõ
áîëîâñðóóëñàí õ¿ñíýãòèéí äàãóó òîî
øèíæ áàéäàë áóþó ìºí ÷àíàðûã
áàðèìòûã íºõ¿¿ëýí áè÷¿¿ëæ àâàõ àðãà.
ñòàòèñòèêèéí ç¿é òîãòîë ãýíý.
Òóõàéëáàë: Ãýìò õýðãèéí á¿ðòãýëèéí
Ñòàòèñòèêèéí îëîíëîãèéã á¿ðä¿¿ëæ ìàÿãò íºõºæ áè÷èõýä äýýðõ àðãóóäûã
áàéãàà íýãæ á¿ð òîäîðõîé àãóóëãà á¿õèé õýðýãëýæ áàéãàà áà äàðàà íü öóãëóóëñàí
ìºí ÷àíàðòàé, òºðõ áàéäëûã õàðóóëñàí ýäãýýð ìýäýýëëèéã áîëîâñðóóëàëò õèéõ
íèéòëýã ¿ç¿¿ëýëò¿¿äèéã ñòàòèñòèêèéí àæëûã ïðîãðàìì õàíãàìæèéí àøèãëàí
îíîëä øèíæ òýìäýã ãýæ íýðëýäýã. Á¿õ õèéæ áàéíà.
òºðëèéí øèíæ òýìäã¿¿äèéã òîîíû
Гэмт явдлын нөхцөл байдал,
áîëîí ÷àíàðûí øèíæ òýìäýã ãýæ
төлөв, чиг хандлага, шалтгаан нөхцөл,
íýðëýäýã. Øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñëýëòýé
мөн гэмт хэрэг үйлдсэн сэжигтэн
óðüä÷èëàí òºëºâëºñºí òîäîðõîé
этгээд, гэмт хэргийн халдлагад өртсөн
ïðîãðàììûí ¿íäñýí äýýð çîõèîí
этгээдийн болон захиргааны зөрчлийн
áàéãóóëàëòòàéãààð òîî ìýäýýëëèéã
талаарх мэдээллийг статистикийн
öóãëóóëàõ àæëûã ñòàòèñòèê àæèãëàëò
шинжлэх ухааны арга зүйд тулгуурлан
ãýíý.
оновчтой цуглуулж, боловсруулж,
Ãýìò õýðãèéí áàéäëûã ñòàòèñòèêèéí дүн шинжилгээ хийн, түүний үр дүнг
àðãààð ñóäëàí áîëîâñðóóëàõûí криминологи, виктимологи, эрүү,
òóëä óðüä÷èëàí òºëºâëºñºí эрүүгийн процессын эрх зүйн шинжлэх
òîäîðõîé ïðîãðàììûí äàãóó çîõèîí ухаантай уялдуулан судалж, гэмт
áàéãóóëàëòòàéãààð ãýìò õýðãèéí явдалтай үр дүнтэй тэмцэх зорилт
òàëààðõ òîî ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ тавигдана.
¿éë àæèëëàãààã ñòàòèñòèê àæèãëàëò
“Гэмт хэргийн статистик”
ãýæ îéëãîæ áîëíî. Ñòàòèñòèê àæèãëàëò
гэдэгт гэмт хэргийн тоо бүртгэл
ÿâóóëàí ãýìò õýðãèéí òîî ìýäýýëëèéã
хөтлөх, мэдээллийн сан бүрдүүлэх,
öóãëóóëàõ 4 ¿íäñýí àðãà õýðýãëýäýã. Ýíý
мэдээллийн сангаас статистик
íü øóóä áèå÷ëýí á¿ðòãýõ, áàðèìòûí
мэдээллийг боловсруулан гаргах, түүнд
àðãà, àñóóëãûí àðãà, àíêåòûí àðãà ãýæ
97
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

дүн шинжилгээ, анализыг практиктай байгаа нь гэмт хэргийн статистикийн
уялдуулан үр дүнтэй хийж, үр дүнд онол, арга зүйг тодорхойлсон
бодлого, үйл ажиллагаандаа ашиглах бүтээл зайлшгүй үгүйлэгдэж байна.
үйл ажиллагаа хамаарагдана. Гэмт С.Жанцан, Н.Жанцан, Ж.Болдбаатар,
хэргийн статистик гээд бичихэд Монгол О.Нямдаваа, Б.Батзориг нарын
Улсын хэмжээнд үйлдэгдсэн бүх гэмт эрдэмтэн, судлаачдын бүтээлд гэмт
хэргийг хамруулах зорилт тавигддаг. хэргийг судлахад статистикийн арга
Мөн хуульд заасан харьяаллын дагуу зүйг ашиглах талаар дурдсан байдаг.
хуулийн байгууллагуудын бүртгэж, Энэ чиглэлээр дагнасан иж
шалгаж буй гэмт хэргийг бүгдийг бүрэн судалгааны ажил үгүйлэгдэж
хамруулах зорилт тавигдах учиртай. байна. Цаашид ч уг асуудлыг магистр,
Эндээс ургаад Гэмт хэргийн статистикийг докторын шатанд судлах үзэх
боловсронгуй болгох асуудал нь хууль зайлшгүй шаардлага байгааг эрдэмтэн,
сахиулах, хамгаалах, хэрэгжүүлэх судлаачид дурьддаг.
байгууллагуудын мэдээллийн нэгдсэн
Гадаад улсын хувьд ОХУ-ын
тогтолцоог оновчтой бүрдүүлэх, үйл
эрдэмтэн Þ.Ä.Áëóâøòåéí математик ба
ажиллагааг нь жигдрүүлэх, давхардлыг
кðèìèíèëîãè, АНУ-ын DavidGreenberg
арилгах явдал.
зэрэг эрдэмтэн математик, магадлал,
Гэмт хэргийн статистикийн статистикийн шинжлэх ухааны
эцсийн үр дүн бол Монгол Улсын арга, арга зүйг гэмт хэргийг судлах,
хэмжээнд үйлдэгдсэн бүх гэмт хэргийг криминологийн шинжлэх ухаанд
зөв арга зүйгээр бүртгэдэг, цуглуулдаг, ашиглах талаар эрдэм шинжилгээний
нийтэд мэдээлдэг, Монгол Улсын төр ажил хийсэн байдгийг цаашид
засаг, иргэд, олон түмэн гэмт хэргийн гүнзгийрүүлэн судлах шаардлага бий.
бодит нөхцөл байдлыг мэдэрч, түүнтэй
Гадаадын зарим улсын туршлагаас
тэмцэх төрийн бодлого, иргэдийн
үзэхэд Crime statisticis,Mathematics,
тэмцэл үр дүнд хүрэхэд оршино гэж
statistics and the Law, Criminal Justice
дүгнэж болохоор байна.
statistics, Crime and mathematics,
Гэмт хэргийн статистикийг Quantitative Criminology, Statistics
боловсронгуй болгох асуудлыг for Criminology and Criminal Justice,
судлахад математик, эдийн засаг, Уголовны статистика, Юридическая
статистик, криминологи, виктимологийн статистика, Правовая статистика,
шинжлэх ухаанаас гадна эрүүгийн Субодная статистика гэх нэр
эрх зүй, эрүүгийн процессын эрх зүй, томьёоны хүрээнд судлагдаж,
социологи, цагдаа, прокурор, шүүх, боловсронгуй болж байна.
шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх гэх мэт
Япон улсад гэмт хэргийн
олон салбар шинжлэх ухаануудтай
статистикийн хэрэглээ боловсронгуй
уялдаатайгаар судлах ёстой.
болон хөгжсөн нь жил бүр эрхлэн
3. Монгол Улсад гэмт хэргийн гаргадаг гэмт хэргийн цагаан номноос
статистикийг судалсан байдал харагддаг. (White paper on crime)13
Гэмт хэргийн статистикийн онол, 4.Монгол Улсад гэмт хэргийн
арга зүйг дэлхий нийтэд хөгжиж статистикийг онол, арга зүйгсудлах
байгаа боловч Монгол Улсад 1988 шаардлага:
онд Я.Баатар, Д.Тархаашин “Гэмт
Монгол Улсад гэмт хэргийн
хэрэг судлах статистик арга зүй”,
статистикийн тогтолцоо оновчтой бус,
2007 онд П.Ихзаяа, С.Жанцан,
цагдаа, авлига, шүүхийн шийдвэр,
Б.Мөнхдорж “Гэмт хэргийн статистик”
прокурор, шүүхийн байгууллагын
нэг сэдэвт бүтээлээс дагнан судалсан
эрдэм шинжилгээний бүтээл хомс 13
http://hakusyo1.moj.go.jp/en/nendo_nfm.html

98
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

гэмт хэрэг, зөрчлийн тоо бүртгэл, арга ухааны үндэслэлтэй бодитой
зүй уялдаагүй, гэмт хэрэг, зөрчлийн гаргаснаар гэмт хэрэгтэй тэмцэх
тоо бүртгэлийн аргачлал, статистик талаар төрөөс баримтлах бодлого, үйл
мэдээний нэгдмэл байдал хангагдахгүй, ажиллагаа оновчтой, үр дүн хэрэгжих
гэмт явдлын тоо бүртгэл бодитой бус нөхцөл бүрдэж, ард иргэдийн аюулгүй,
байгаа нь төрөөс гэмт хэрэгтэй тэмцэх амар тайван орчинд амьдрах нөхцөл,
бодлогод үр дүнтэйгээр нөлөөлж хүний эрх, эрх чөлөө хангагдах юм.
чадахгүй. Хууль зүйн салбарын шинэтгэлийн
Түүнчлэн, гэмт хэргийн хүрээнд батлагдан гарч буй Эрүүгийн
статистикийн онол, арга зүйн талаарх хууль, Зөрчлийн тухай хуулийг 2016
эрдэм шинжилгээний бүтээл хомс оны 09 дүгээр сарын 01-нээс мөрдөж
байна. Гадаад, дотоодын эх сурвалж, эхлэхтэй холбогдон гэмт хэргийн
бүтээл, практикийг харьцуулан судлах бүртгэлийн болон мэдээний маягтуудыг
замаар “Гэмт хэргийн статистик зүй” шинэчлэх шаардлага бий болох бөгөөд
хэмээх судлагдахуун, эсхүл хавсарга эдгээрийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй
дундын шинжлэх ухаан хэмээн үзэж, боловсруулах хэрэгцээ байна.
түүний онол, арга зүй, практикийг Мөн Хууль зүйн яамнаас
хөгжүүлэх шаардлагатай байна. боловсруулагдаж буй Гэмт хэрэг,
Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөр, зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай
Хууль зүйн яамны 2012-2016 хүртэлх хуулийн төсөлд гэмт хэрэг, зөрчлөөс
үйл ажиллагааны хөтөлбөрүүдэд урьдчилан сэргийлэх нэгдсэн бодлого
цахим мэдээллийн тогтолцоог төрийн боловсруулах, шүүх эрх мэдлийн
байгууллагуудын үйл ажиллагаанд болон хууль сахиулах байгууллагуудын
нэвтрүүлэх, хүнд суртал, өргөдөл мэдээллийн давхардлыг арилгах,
гомдолыг шийдвэрлэх олон шат иргэдэд шуурхай үйлчилгээ үзүүлэх
дамжлагыг багасгах талаар тодорхой зорилгоор хууль сахиулах, шүүх эрх
заалтууд туссан. мэдлийн байгууллагууд хамтран
Үүнийг хэрэгжүүлэхээр Хууль нэгдсэн мэдээлийн сан бүрдүүлж,
зүйн яамны дэргэд мэргэжилтнүүдээс ашиглах заалт тусгагдаад явж байгаа
бүрдсэн төслийн баг 2013 оноос учир мэдээллийн сан бүрдүүлэх,
байгуулагдан хууль сахиулах статистик мэдээлэл эрхлэн гаргах
байгууллагуудын цахим мэдээллийн үйл ажиллагааг шинжлэх ухааны
нэгдсэн тогтолцоог бүрдүүлэхээр үндэслэлтэй боловсронгуй болгох
ажиллаж байна. Засгийн газрын 2012- шаардлага байна.
2016 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт Иймд Монгол Улсын гэмт
“Захиргааны болон эрүүгийн зөрчлийг хэргийн статистикийн талаар онолын
бүртгэх нэгдсэн сан бий болгож, судалгаа хийж, судалгааны үндсэн
эрсдэлийн удирдлагын менежментийг дээр онолын үндэслэл боловсруулах,
нэвтрүүлэх...” гэж заасан. эрдэм шинжилгээний бүтээл ном
Үүний дагуу хууль зүйн цахим эрхлэн гаргах, өгүүлэл нийтлүүлэх,
мэдээллийн тогтолцоог шүүх эрх цагдаа, авлигатай тэмцэх, прокурор,
мэдлийн байгууллага болон хууль шүүх, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх
сахиулах байгууллагын хамтын байгууллагын гэмт хэргийн бүртгэлийн
ажиллагаагаар бий болгож, түүнийг болон статистикийн мэдээний
хөгжүүлэх хүлээлт байна. маягтыг шинэчлэх, програм хангамж,
мэдээллийн системийг нь боловсронгуй
Түүнчлэн, хууль сахиулах болон
болгох санал боловсруулах, холбогдох
шүүх эрх мэдлийн гэмт хэргийн
хууль, журамд нэмэлт өөрчлөлт
статистикийн мэдээллийг шинжлэх
оруулах нь зүйтэй байна.

99
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

5. Монгол Улс дахь гэмт хэргийн тэр бүр тусгадаггүй. Авлигатай тэмцэх
статистикийн тогтолцоо, өнөөгийн газар мөн хуулиар харьяалуулсан гэмт
байдал: хэргийг бүртгэж, илрүүлж шалгадаг
Монгол Улсад гэмт хэргийн ба шалгаж гэмт хэргийн талаарх
статистикийн мэдээг Шүүх, Прокурор, мэдээллийг цагдаагийн байгууллагын
цагдаа, авлигатай тэмцэх, тагнуул, мэдээллийн санд бүртгүүлж, улсын
шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх хэмжээний мэдээнд тусгагдаг ч албаны
байгууллагаас
Х у у л ь д э э д л ээрхлэн г ү ү л д н нууцлал
х ё с с э т гаргаж, и й т л ү ү гэх
л э хүүднээс
ө г ү ү гэмт
л э л .хэрэг бүрийг
2016.12.01
Үндэсний статистикийн хороонд бүрэн мэдээллийн санд оруулдаггүй,
нэгтгэж, улсын хэмжээний нийгэм, статистикийн мэдээнд тусгахгүй явдал
5. Монгол
эдийн Улсмэдээнд
засгийн дахь гэмттусчхэргийн
байна. статистикийн
байна. тогтолцоо, өнөөгийн
байдал:
Эдгээр байгууллагууд мөн тус тус Сүүлийн 10 жилийн байдлаар
үйл ажиллагааны хүрээнд статистик Монгол Улсад жилд дунджаар 22
Монгол Улсад
мэдээллийг нийтийнгэмт хүртээл
хэргийнболгож,
статистикийн
мянганмэдээг
гэмт Шүүх,
хэрэг Прокурор,
бүртгэгдэж цагдаа,
байгаа
авлигатай тэмцэх, тагнуул,
үйл ажиллагаанд ашиглаж шүүхийн
байна.Дээрх шийдвэр
боловчгүйцэтгэх байгууллагаас
эрдэмтэн, эрхлэн
судлаачдын
гаргаж, Үндэсний
хуулийн зарим статистикийн
байгууллагуудын хороонд
аймаг,нэгтгэж, улсын
судалгаа, хэмжээний нийгэм,
таамаглалаар нуугдмалэдийн
гэмт
засгийн мэдээнд
нийслэл, тусч сум
дүүрэг, байна. Эдгээр
дахь байгууллагууд
нэгжийн хэргийнмөнтүвшин тус өндөр
тус үйл ажиллагааны
байгааг дурдсан
гэмт статистик
хүрээнд хэргийн статистик
мэдээллийг мэдээ нь тухай
нийтийн байдаг.
хүртээл болгож,Дэлхийн улс оронд нуугдмал
үйл ажиллагаанд ашиглаж
байна.Дээрх хуулийн зарим байгууллагуудын аймаг, нийслэл, дүүрэг, сумөндөр
нутаг дэвсгэрийн төрийн захиргааны гэмт хэргийн түвшинг хэд дахин дахь
статистикийн
нэгжийн нэгжийнстатистик
гэмт хэргийн эрхлэн гаргаж
мэдээ нь байдгийг
тухай шинжлэх ухааны үндэслэлтэй
нутаг дэвсгэрийн төрийн
буй статистикийн
захиргааны мэдээнд
статистикийн тусч байдаг.
нэгжийн судланбуй
эрхлэн гаргаж гаргасан байдаг. мэдээнд тусч
статистикийн
байдаг.
Үндэсний статистикийн хороо
/Бүртгэгдсэн болон Шүүхээр шийдвэрлэгдсэн ГХС/

Цагдаагийн
Авлигатай
Шүүхийн Прокурорын байгууллагын Тагнуулын Шүүхийн шийдвэр
тэмцэх газрын
ГХС ГХС гэмт хэргийн ГХС гүйцэтгэхийн ГХС
ГХС
статистик

Монгол Улсад гэмт хэргийн Өнөөгийн байдлаар Цагдаагийн
Монгол Улсад гэмт хэргийн статистикийн мэдээлэл эрхлэн гардаг тогтолцоо
байгууллагад гэмт хэрэг, зөрчлийн
бол статистикийн
зохих түвшиндмэдээлэл
бүрдсэн. эрхлэн гардаг
тогтолцоо бол зохих түвшинд бүрдсэн. талаарх гомдол, мэдээлэл, гэмт
Цагдаагийн байгууллагад бүртгэгдсэн гомдол, мэдээлэл, гэмт хэрэг,
хэрэг, гэмт хэрэгт холбогдсон этгээд,
прокурорын байгууллага чигбайгууллагад
Цагдаагийн үүргийн хүрээнд хяналт
хохирсон тавьсан
иргэн, эрүүгийнхохирол,
байгууллага, хэрэг,
шүүхийн байгууллагад
бүртгэгдсэн гомдол, шүүхээр
мэдээлэл,шийдвэрлэгдсэн,
гэмт шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх
захиргааны зөрчил, түүнийг үйлдсэн
хэрэг, прокурорын
байгууллагад байгууллага
шүүхийн шийдвэр чиг
гүйцэтгэлийн статистикийн мэдээлэл гардаг. Эдгээр
этгээдийн талаарх мэдээллийн сан
үүргийнмэдээллийн
статистик хүрээнд анхан
хяналтшатнытавьсан
бүртгэл улсын
болох бүртгэлийн маягт нь харилцан
хэмжээнд онлайнаар бүрдэж,
эрүүгийн
адилгүй хэрэг, шүүхийн байгууллагад
байдаг. түүнээс статистикийн мэдээлэл
шүүхээр
Тагнуулын шийдвэрлэгдсэн,
байгууллагын хувьд шүүхийн
хуулиарболовсруулагдаж
харьяалуулсан гарчгэмт байна.
хэрэг шалгадаг
шийдвэр
боловч гүйцэтгэх гэмт
улсын хэмжээний байгууллагад
хэргийн статистикийн мэдээндШүүх,
тэр бүр тусгадаггүй.
шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэлийн Харин прокурорын
Авлигатай тэмцэх газар мөн хуулиар харьяалуулсан гэмт
байгууллагын хэргийг
хувьд бүртгэж, илрүүлж
мэдээллийн сан
статистикийн
шалгадаг мэдээлэл
ба шалгаж гардаг. Эдгээр
гэмт хэргийн талаарх мэдээллийг цагдаагийн байгууллагын
статистиксандмэдээллийн бүрдүүлэх системээ хөгжүүлж эхэлж
мэдээллийн бүртгүүлж, анхан шатны
улсын хэмжээний мэдээндбөгөөд
байгаа тусгагдаг ч албанымэдээлэл
статистик нууцлал
бүртгэл болох бүртгэлийн маягт
гэх үүднээс гэмт хэрэг бүрийг бүрэн мэдээллийннь санд оруулдаггүй, статистикийн
харилцан адилгүй байдаг. эрхлэн гаргах үйл явц боловсронгуй бус
мэдээнд тусгахгүй явдал байна. байна.
Тагнуулын
Сүүлийн байгууллагын
10 жилийн байдлаар хувьд
Монгол УлсадҮндэсний
жилд дунджаар 22 мянган гэмт
статистикийн хорооны
хэрэгхуулиар харьяалуулсан
бүртгэгдэж байгаа боловч гэмт эрдэмтэн,
хэрэг судлаачдын судалгаа, таамаглалаар
Хүн ам, Нийгмийн статистикийн газарт
шалгадаг
нуугдмал гэмт боловч улсын хэмжээний
хэргийн түвшин өндөр байгаагцагдаа,
дурдсан прокурор,
байдаг. Дэлхийн
гэмт хэргийн статистикийн шүүх, улс оронд
шүүхийн
нуугдмал гэмт хэргийн түвшингмэдээнд
хэд дахин өндөр байдгийг шинжлэх ухааны
үндэслэлтэй судлан гаргасан байдаг.
100
Өнөөгийн байдлаар Цагдаагийн байгууллагад гэмт хэрэг, зөрчлийн талаарх
гомдол, мэдээлэл, гэмт хэрэг, гэмт хэрэгт холбогдсон этгээд, хохирсон иргэн,
байгууллага, хохирол, захиргааны зөрчил, түүнийг үйлдсэн этгээдийн талаарх
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагын гэмт ухаантай уялдаатайгаар “Гэмт хэргийн
хэргийн талаарх статистик мэдээлэл статистик зүй” хавсарга шинжлэх ухаан,
нэгтгэн гарч, улсын хэмжээний нийгэм, эсхүл бие даасан судлагдахуун байж
эдийн засгийн байдалд тусч, улмаар болох юм.
төр засгийн холбогдох байгууллага, Гэмт хэргийн статистик зүйн
албан тушаалтнуудын түвшинд онол, арга зүйг гадаад, дотоодын эх
танилцуулагдаж, НҮБ-ын статитикийн сурвалжид тулгуурлан гүнзгийүүлэн
төв байгууллала зэрэг олон улсын судлах шаардлага байна.
байгууллагад хүргэгддэг.
Гэмт хэргийн статистик зүйг
6. Монгол Улс дахь гэмт хэргийн боловсронгуй болгох замаар Монгол
статистикийн эрх зүйн зохицуулалт Улсын гэмт хэргийн статистикийн
Гэмт хэргийн статистик мэдээлэл тогтолцоо, онол, арга зүйг судлан
эрхлэн гаргаж буй эрх зүйнзохицуулалт онолын үндэслэл боловсруулах; Цагдаа,
нь Статистикийн тухай, Цагдаагийн авлига, шүүхийн шийдвэр, прокурор,
албаны тухай, Гэмт хэргээс урьдчилан шүүхийн байгууллагуудын гэмт хэргийн
сэргийлэх тухай, Прокурорын статистикийн бүртгэлийн болон
байгууллагын тухай, Шүүхийн тухай, мэдээний маягтууд болон мэдээллийн
Шүүхийн захиргааны тухай хууль болон систем, програм хангамжийг
цагдаагийн байгууллагын хэмжээнд шинэчлэхсанал боловсруулах;Монгол
Монгол Улсад бүртгэгдсэн гэмт хэргийн Улсын гэмт хэргийн статистикийн
тоо бүртгэл хөтлөх журам,14 Прокурорын арга зүйг журамласан журмын
байгууллагын мэдээлэл, мэдээллийн төсөл, холбогдох хууль тогтоомжийг
системийн аюулгүй байдлыг хангах боловсронгуй болгох, энэ төрлийн
журам,15 Гэмт хэргийн тоо бүртгэлийн ажлыг хариуцсан мэргэжилтэн бэлтгэх,
маягтыг нөхөх, мэдээллийн санд судлаачдыг мэргэшүүлэх шаардлага
төвлөрүүлэх журам,16 Шүүхийн урган гарч байна.
статистикийн мэдээлэл, тайлан гаргах Цаашилбал гэмт хэргийн статистик
журам17 зэрэг эрх зүйн зохицуулалтын зүйг хавсарга дундын салбар шинжлэх
хүрээнд зохицуулагдаж байна. ухааны онол, арга зүйг хөгжүүлсэнээр
Мөн Хууль зүйн сайдын 2014 оны цагдаа, авлига, шүүхийн шийдвэр,
04 дүгээр сарын 07-ны өдрийн А/48 прокурор, шүүхийн байгууллагын гэмт
тоот тушаалаар батлагдсан “Салбарын хэргийн маягт, арга зүйг боловсронгуй
статистик мэдээллийн сан бүрдүүлэх, болгож, хууль зүйн салбарын гэмт
эрхлэн хөтлөх” журам мөрдөгдөж хэргийн мэдээллийн тогтолцоог
байна. боловсронгуй болно.
Дүгнэлт Улмаар гэмт хэргийн талаарх
Энэхүү илтгэлийн төгсгөлд статистикийн мэдээллийн нэгдмэл
дүгнэхэд хууль зүй, криминологи, байдал, уялдаа холбоо хангагдаж, үнэн
математик,магадлал, математик бодиттой статистик мэдээллийн үндсэн
статистик, статистик, виктомологийн дээр гэмт хэрэгтэй тэмцэх, урьдчилан
зэрэг гэмт явдалтай тэмцэх онол, арга сэргийлэх төрийн бодлого оновчтой
зүйн үндсийг тодорхойлсон шинжлэх хэрэгжих нөхцөл бүрдэнэ.
14
ЦЕГ-ын даргын 2015 оны А/21 дүгээр тушаалаар Түүнчлэн, Монгол Улс дахь
батлагдсан. эрүүгийн нөхцөл байдлыг тоон
15
Монгол УлсынЕрөнхий Прокурорын 2014 оны А/03 үзүүлэлтээр үнэн зөв, бодитой
дугаар тушаалаар батлагдсан.
илэрхийлэн гаргаж, дүн шинжилгээ
16
АТГ, ТЕГ, ЦЕГ, УЕПДэргэдэх МБА-ын даргын хамтарсан
2010 оны 43/182/223/21 тоот тушаалаар батлагдсан. хийж, урьдчилан сэргийлэх ажлын үр
Монгол Улсын Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн 2006.04.25-
17 дүн дээшлэх нөхцөл бүрдэхийн зэрэгцээ
ны 17 дугаар тогтоолоор батлагдсан.

101
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

гэмт явдлын шалтгаан, нөхцөлийг ойлголт, арга зүй, хэрэглээ төлөвшиж,
оновчтой тодорхойлж, түүний эсрэг цаашид улам боловсронгуй болон
тохирсон арга замыг хэрэгжүүлж, төлөвшихөд ач холбогдолтой билээ.
улмаар гэмт хэргийн статистик зүйн

---o0o---

102
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

БАРИВЧЛАХ, ЦАГДАН ХОРИХ АЖИЛЛАГААНД
ШҮҮХИЙН ХЯНАЛТЫГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ ШААРДЛАГА,
АРГА ЗАМ

МУИС-ын Хууль зүйн сургуулийн Түлхүүр үг: Сэжигтэн, яллагдагч,
магистрант Ж.Болормаа шүүгдэгч, баривчлах, цагдан хорих,
хүний эрх, шүүгч, шүүх, хяналт,
мониторинг
Demand and way of implementation
Товч агуулга: Эрүүгийн байцаан
of court monitoring on taking of arrest
шийтгэх ажиллагааны явцад сэжигтэн,
and detention measure
яллагдагчийг баривчлах, цагдан
хорих арга хэмжээ авах онцгой эрх Abstract: In case of having effective
бүхий субьект болох шүүхийн үйл control or monitoring on the court activity
ажиллагаанд үр дүнтэй хяналт, related to taking measure of arrest and
мониторингийн тогтолцоо байснаар detention, possibility of preventing from
хүний эрхийн зөрчлөөс урьдчилан and recovery human rights violence would
сэргийлэх, зөрчигдсөн эрхийг be increased. At the same time, court
сэргээхтэй холбогдсон бүх талын арга itself is a singular subject to take those
хэмжээг авах боломжтой юм. measures during criminal procedure.
Сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч Although right protection issue of
баривчлагдах, цагдан хоригдох үеийн suspect, defendant and accused during
эрхийн хамгаалалтын талаар олон arrest and detention is fully guaranteed by
улсын хэм хэмжээгээр баталгаажсан international law, still there are challenges
боловч дотоодын хууль тогтоомжоор in practice that related to aspects which are
зохицуулагдаагүй зарим асуудал not regulated yet in domestic legislations.
практикт тулгарсан тохиолдолд Again, judge is a main subject to make
шийдвэр гаргах гол субьект нь шүүгч any decision obviously in that case.
болж байна. Prompt, independent, and sideway
Шүүхийн эрх хэмжээний асуудал monitoring and making an analysis on
болох баривчлах, цагдан хорих court report and data is considered as
ажиллагаанд шүүхийн зүгээс шуурхай, necessary for court activity of taking arrest
хараат бус, хөндлөнгийн хяналтыг and detention measure. Also, it will be a
зайлшгүй тавьж, тайлан, мэдээний basement of taking fruitful measures for
үзүүлэлтэд дүгнэлт хийж ажилладаг preventing from infringement of suspect,
байх нь сэжигтэн, яллагдагчийн эрх, defendant and accused rights and
эрх чөлөө зөрчигдөхөөс урьдчилан freedoms and recovery of human right
сэргийлэх арга хэмжээг үр дүнтэйгээр violence. Further, monitoring and analysis
авах, зөрчигдсөн тохиолдолд цаг helps to keep effectiveness or result of
алдалгүй хамгаалах, цаашилбал, judicial review and to develop related
шүүн таслах ажиллагааны үр нөлөөг legislations.
үр дүнтэй байлгах, хууль тогтоомжийг Key words: Suspect, defendant,
боловсронгуй болгоход чухал нөлөө accused, arrest, detain, human rights,
үзүүлэх ач холбогдолтой юм. judge, court, control, monitoring.

103
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

Оршлын оронд комиссын хийсэн судалгаанаас3 үзэхэд,
Эрүүгийн байцаан шийтгэх сүүлийн 3 жилийн байдлаар буюу 2012-
ажиллагааны явцад хүний эрх, 2015 онд нийт 2036 гомдол хүлээн авч
ялангуяа сэжигтэн, яллагдагчийн эрх, ажиллагаа хийснээс шүүхийн өмнөх
ашиг сонирхлыг хамгаалах, хүний шатанд эрүүгийн байцаан шийтгэх
эрхийн зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх ажиллагаанд сэжигтэн, яллагдагч,
талаар прокурорын хяналтаас гадна шүүгдэгчээр татагдан цагдан хоригдож
шүүх тодорхой үүрэг, хариуцлага буй хүмүүсийн өмгөөлөгч авах эрх,
хүлээдэг. Тодруулбал, эрүүгийн хэргийнхээ талаар хангалттай хууль
байцаан шийтгэх ажиллагааны явцад зүйн туслалцаа авах эрх зөрчигдөж
сэжигтэн, яллагдагчийг баривчлах, байгаа тухай 286 гомдол хүлээн авч
цагдан хорих арга хэмжээ авах онцгой шийдвэрлэсэн нь нийт гомдлын 14%-
эрх бүхий субьект болох шүүхийн ийг эзэлсэн байна. Яллагдагчийг
үйл ажиллагаанд үр дүнтэй хяналт, шүүхэд шилжүүлэхдээ цагдан хорих
мониторингийн тогтолцоо байснаар таслан сэргийлэх арга хэмжээний
хүний эрхийн зөрчлөөс урьдчилан хугацаа дуусаж байгаа тохиолдолд
сэргийлэх, зөрчигдсөн эрхийг заавал шийдвэрлэх, хорьж мөрдөх
сэргээхтэй холбогдсон бүх талын арга хугацааг сунгахдаа Эрүүгийн байцаан
хэмжээг авах боломжтой юм. шийтгэх хуулийн 69 дүгээр зүйлийн
69.9 дэх хэсэгт заасан журмын дагуу
Эрүүгийн хэргийн сэжигтэн,
ерөнхий шүүгчийн захирамжаар
яллагдагчийн эрх, ашиг сонирхлыг
шийдвэрлэх журам зөрчигдөн практикт
үр дүнтэйгээр хамгаалах асуудал
яллагдагчийг шүүхэд шилжүүлснээс
нь эрх зүйн орчноос гадна түүнийг
хойш таслан сэргийлэх арга хэмжээг
хэрэгжүүлэх хуулийн байгууллагын
тухай бүр шийдвэрлэдэггүйн улмаас
ажилтан, ялангуяа бие даасан, төвийг
шүүгдэгч хууль бусаар цагдан хоригдож
сахисан шүүх хяналт, мониторингтой
байгааг Хүний эрхийн Үндэсний
эсэхээс шууд хамааралтай. Тухайлбал,
Комисс тэмдэглээд, цагдан хоригдож
шүүх эрх мэдлийн хяналт нь сэжигтэн,
буй яллагдагч, шүүгдэгчийг шүүхийн
яллагдагчтай зүй бусаар харилцах,
шатанд удаан хугацаагаар хорьдог,
эрүүдэн шүүх явдалтай тэмцэхэд
уг хоригдсон хугацааг Монгол Улсын
чухал үүрэгтэй болохыг хүний эрхийн
Дээд Шүүхийн Эрүүгийн хэргийн
судлаачид тэмдэглэсэн байдаг.1
танхимын тэргүүн шүүгчийн албан
Ялангуяа баривчлах, цагдан хорих
бичгийг үндэслэн цагдан хоригдсон
арга хэмжээ авагдах гэж буй сэжигтэн,
хугацаанд оруулан тооцохгүй байгаа нь
яллагдагч өөрийн биеэр шүүх
Монгол Улсын нэгдэн орсон олон улсын
хуралдаанд оролцох нь тийнхүү зүй
гэрээ, конвенц болон дотоодын хууль
бус харьцаанд өртсөн хүний хувьд
тогтоомжийг ноцтой зөрчиж байгааг
гомдол гаргах боломжтой туйлын
цохон анхааруулсан.
чухал мөч байдаг. Гомдол гаргаагүй ч
баривчлагдах, цагдан хоригдох явцад Мөн олон улсын хэм хэмжээ
эрүүдэн шүүх болон зүй бусаар харьцах болон үндэсний хууль тогтоомжоор
явдал гарсан байж болзошгүй бол баталгаажсан эрх болох аливаа
шүүх, эсхүл эрх бүхий шүүхийн албан этгээдийг баривчлах үед гуравдагч
тушаалтан зохих арга хэмжээ авах этгээдэд мэдээлэх, хууль зүйн болон
үүрэгтэй.2 эрүүл мэндийн туслалцаа авах,
өөрийгөө өмгөөлөх эрхтэй болох,
Монгол улсын Хүний эрхийн
түүнчлэн баривчлах, цагдан хорих арга
1
“Эрүүгийн эрх зүй дэх хүний эрх”, судалгааны илтгэл, 3
“Монгол улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын
2009, хуудас 33. талаарх 15 дахь илтгэл, Хүний эрхийн Үндэсний комисс,
2
Мөн тэнд. хуудас 55.

104
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

хэмжээ хууль ёсны эсэх талаар болон буруутгагдсан аль ч хүнийг шүүгч буюу
зүй бус харьцаа, орчин нөхцөлийн эсрэг хуулийн дагуу шүүн таслах эрх хэмжээ
шүүхэд гомдол гаргах, өөрийнхөө эсрэг олгогдсон бусад албан тушаалтанд
мэдүүлэг өгөхгүй байх, зөрчигдсөн даруй шилжүүлэх бөгөөд хүн хэргээ
эрхээ сэргээлгэх зэрэг эрхийг боломжийн богино хугацаанд шүүхээр
тайлбарласан байдлыг Хүний эрхийн шийдвэрлүүлэх буюу суллагдах эрхтэй.
комисс судлан үзэхэд, өмгөөлөгчтэй Иймээс шүүх хуралдааныг хүндэтгэн
529 хоригдогчдын 40 шахам хувьд үзэх шалтгаангүйгээр хойшлуулах
нь баривчлагдах үед өмгөөлөгч авах, нь эрүүгийн хэрэгт буруутгагдаж,
өөрийгөө өмгөөлөх, шүүхэд гомдол баривчлагдан, цагдан хоригдсон
гаргах, өөрийнхөө эсрэг мэдүүлэг аливаа этгээдийн аль болох богино
өгөхгүй байх эрхийг сануулаагүй буюу хугацаанд хэргээ шийдвэрлүүлэх эрх
хууль зүйн туслалцааг бүрэн авч зөрчигдөх нэг нөхцөл болох бөгөөд
чадахгүй нөхцөл байдлыг үүсгэжээ.4 ялангуяа өмгөөлөгч, улсын яллагч хэд
Өөрөөр хэлбэл, хуульд заасан хэдэн хэрэгт давхар ажиллаж байгаа
үндэслэл, журам зөрчигдсөн байхад тохиолдолд шүүх хуралдааны товыг
хүний эрхийг хязгаарлахыг шүүхээс давхардуулахгүй байх үүднээс бүртгэл,
зөвшөөрсөн байгаа нь анхаарал татаж мэдээллийн нэгдсэн санг бүрдүүлэх,
байна. шүүхийн зүгээс тодорхой хүндэтгэн
Түүнчлэн Шүүхийн судалгаа, үзэх шалтгаангүйгээр шүүх хуралдаанд
мэдээлэл, сургалтын хүрээлэнгээс ирээгүй өмгөөлөгчид хариуцлага
2015 оны 01 дүгээр сарын 02-оос 09 тооцох саналыг Монголын Хуульчдын
дүгээр сарын 30-ныг хүртэлх хугацааг холбооны Мэргэжлийн хариуцлагын
хамруулан хийсэн судалгаагаар хороонд тавьж шийдвэрлүүлдэг байх
Нийслэл дэх Эрүүгийн хэргийн анхан шаардлагатай болохыг Хүний эрхийн
шатны шүүхүүд 4378 шүүх хуралдаан комисс илтгэлдээ анхааруулсан байна.6
товлосноос 45.7 хувийг нь буюу 2 хурлын НҮБ-аас 1966 онд батлан гаргасан
нэгийг хойшлуулжээ. Хойшлогдсон “Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай
нийт шүүх хуралдааныг өмгөөлөгч олон улсын пакт”-ын 9 дүгээр зүйлийн
өвчтэй, эсхүл өмгөөлөгч авах хүсэлт 1-д “Хүн бүр эрх чөлөөтэй, халдашгүй
гаргасан, мөн өмгөөлөгчийн бусад дархан байх эрхтэй. Хэнийг ч дур
хурал давхацсан гэх зэрэг шалтгаанаар мэдэн баривчлах буюу цагдан хорьж
хойшлуулсан байх ба“шүүх хуралдаанд болохгүй. Хуульд заасан үндэслэл,
өмгөөлөгч ирээгүйн улмаас таны журмаас гадуур хэний ч эрх чөлөөг
таслан сэргийлэх арга хэмжээг хасаж болохгүй”7 гэж заасныг Монгол
өөрчилж, цагдан хорьсон уу” гэсэн улс НҮБ-ын гишүүн орон болохын
асуултад 15% нь буюу 79 хүн “тийм” хувьд ч, тэдгээр эрх, эрх чөлөөг өөрийн
гэж хариулсан5 нь одоо хүчин төгөлдөр Үндсэн хуулиараа баталгаажуулсан
мөрдөгдөж буй Эрүүгийн байцаан 8
орны хувьд ч олон улсын хамтын
шийтгэх хуульд заагаагүй үндэслэлээр нийгэмлэгийн өмнө болон өөрийн орны
хүний эрхийг мөн л хязгаарласан хууль ард түмний өмнө заавал биелүүлэх
бус ажиллагаа болжээ. үүрэг хүлээдэг.
“Иргэний болон улс төрийн Тиймээс энэхүү нийтлэлийн
эрхийн тухай олон улсын пакт”-ын 6
Монгол улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын
9 дүгээр зүйлийн 3-д заасны дагуу талаарх 15 дахь илтгэл, Хүний эрхийн Үндэсний комисс,
хуудас 82.
баривчлагдсан буюу эрүүгийн хэрэгт 7
Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын
4
“Монгол улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын пакт, 1966, file:///C:/Users/Altankhuyag/Downloads/ir-
талаарх 15 дахь илтгэл, Хүний эрхийн Үндэсний комисс, genii-bolon-uls-turiin-erhiin-tuhai-olon-ulsiin-fact.pdf
хуудас 55. 8
Монгол улсын Үндсэн хууль, 1992 http://mongolianlaws.
5
Мөн тэнд, хуудас 119. com/index.php?lid=LW1992011300&action=show

105
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

зорилго нь Монгол улсын хувьд ял шийтгэгдэж байсан этгээд, онц
баривчлах, цагдан хорих арга хэмжээ аюултай гэмт хэрэгтэн дахин гэмт
авах сэжигтэн, яллагдагчийн эрх, ашиг хэрэгт сэрдэгдсэн бол түүнийг хэрэг
сонирхлыг үр дүнтэйгээр хамгаалахад бүртгэлт, мөрдөн байцаалт, шүүхээс
шүүх тодорхой үүрэг гүйцэтгэн оргон зайлах, хэргийн бодит байдлыг
мониторинг хийж ажиллах бодит тогтооход саад учруулах, гэмт хэрэг
хэрэгцээ, шаардлага байгааг дүгнэж, дахин үйлдэхээс сэрэмжлэх зорилгоор
практик болон хууль, эрх зүйн орчинд цагдан хорьж болно. Мөн хүндэвтэр
тулгуурлан санал гарган хэлэлцүүлэхэд гэмт хэргийн сэжигтэн, яллагдагчийг
оршино. өмнө нь авсан таслан сэргийлэх арга
Сэжигтэн, яллагдагч, хэмжээг зөрчсөн, хэрэг бүртгэлт,
шүүгдэгчийг баривчлах, цагдан мөрдөн байцаалтаас оргон зайлж
хорих үндэслэлийн талаар: болзошгүй, эсхүл оргон зайлсан, хэрэг
хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад
Эрүүгийн байцаан шийтгэх
дахин гэмт хэрэг үйлдсэн тохиолдолд
ажиллагааны явцад сэжигтэн,
цагдан хорих таслан сэргийлэх арга
яллагдагчид баривчлах, цагдан хорих
хэмжээ авах боломжтой.10
арга хэмжээ авах нь тэдний хувь хүний
халдашгүй, эрх чөлөөтэй байх үндсэн Түүнчлэн 2002 оны Эрүүгийн
эрхийг хөнддөг онцгой ажиллагаа байцаан шийтгэх хууль болон 2016
байдаг тул шүүх эрх мэдлийн онд батлагдсан Эрүүгийн хэрэг
байгууллага нь тухайн арга хэмжээг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай
хуульд заасан үндэслэл, журмын хуульд сэжигтнийг хойшлуулшгүйгээр
дагуу авахад хяналтаа чиглүүлэхээс баривчлах үндэслэлийн нэг нь “гэрч,
гадна хараат бус, бодитой, шударгаар хохирогчоос сэжигтэн этгээдийг гэмт
ажиллахад анхаарах учиртай. хэрэг үйлдсэн болохыг шууд заасан”
гэж заасан. Мөн 2016 оны 05 дугаар
Мөн баривчлах, цагдан хорих арга
сард батлагдсан Эрүүгийн хэрэг
хэмжээ авагдсан этгээдийн гомдол
шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай
гаргах эрхийг хангах, цагдан хорих
хуулийн “Сэжигтнийг баривчлах” тухай
арга хэмжээ авахтай холбогдсон шүүх
үндэслэлд 30.6 дугаар зүйлийн 1.3
хуралдаанд сэжигтэн, яллагдагч, түүний
дахь хэсэгт “...хохирогч, гэрч, хамтран
өмгөөлөгчийг биечлэн байлцуулах
гэмт хэрэг үйлдсэн хүнийг дарамтлах,
замаар мэтгэлцээн бодитой явагдах
сүрдүүлэх, амь нас, эрүүл мэндэд
нөхцөлийг хангаж ажиллах нь практик
нь халдах үндэслэл байгаа бол”, 1.4
ач холбогдолтой болохыг хүний эрхийн
дэх хэсэгт “дахин гэмт хэрэг үйлдэх,
байгууллагууд тэмдэглэсээр байна.9
гэмт хэргээ төгсгөх үндэслэл байгаа
Одоогийн хүчин төгөлдөр бол”, 1.5-д “...гэрч, хохирогч, хамтран
үйлчилж байгаа Монгол улсын гэмт хэрэг үйлдсэн хүнд хууль бусаар
Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуульд нөлөөлөх үндэслэл илэрсэн бол”,
заасны дагуу сэжигтэн, яллагдагчийг 13.10 дугаар зүйлд “цагдан хорих
хойшлуулшгүй тохиолдолд баривчлах таслан сэргийлэх арга хэмжээ авах
болон цагдан хорих таслан сэргийлэх үндэслэл”-д “...хохирогч, гэрч, шинжээч,
арга хэмжээ авах үндэслэл нь оргон шүүгч, прокурор, мөрдөгч, гэмт хэрэг
зугтахыг завдсан, эсхүл хүнд, онц хамтран үйлдсэн хүнийг дарамталсан,
хүнд гэмт хэрэгт сэрдэгдэх хангалттай сүрдүүлсэн, эсхүл тэдгээрийн болон
баримт байгаа, түүнчлэн удаа дараа өөрийн амь нас, эрүүл мэндэд аюул
учруулах үндэслэл бүхий баримт,
9
Монгол улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын
талаарх 15 дахь илтгэл, Хүний эрхийн Үндэсний комисс,
мэдээлэл байгаа”, “гэмт хэрэг дахин
хуудас 6, 2015, file:///C:/Users/Altankhuyag/Downloads/ 10
Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, 2002, http://www.le-
report_15.pdf galinfo.mn/law/details/59

106
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

үйлдэх талаар үндэслэл бүхий баримт, сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгчээр
мэдээлэл байгаа” зэрэг үндэслэлүүдийг цагдан хоригдвол зохих нийт хугацаа
тус тус шинээр оруулж өгсөн. Хамгийн нь тухайн төрлийн гэмт хэргийн цагдан
чухал нь тэдгээр “үндэслэл”-үүдийг хорих хугацааны дээд хэмжээнээс
баримтлан шийдвэр гаргах шүүгчийн хэтрэх ёсгүй атал сэжигтэн, яллагдагч,
хувьд субьектив байдлаар хандах шүүгдэгчийн цагдан хоригдсон хугацааг
бус ямар шалгуураар яаж тогтоох вэ тус тусдаа байх мэтээр ойлгон, нийт
гэдэг нарийвчилсан аргачлал байх цагдан хоригдсон хоногийг буруу
шаардлагатай. тооцсоны улмаас цагдан хорих хугацааг
Мөн Эрүүгийн байцаан шийтгэх хэтрүүлэх асуудал гарсаар байна.13
хуульд заасан шүүгдэгчийн цагдан Мөн Эрүүгийн байцаан шийтгэх
хорих хугацааг олон улсын хэм хуулийн 366 дугаар зүйлийн 366.4
хэмжээгээр тогтоогдсон хүний эрхийн дэх хэсэгт насанд хүрээгүй этгээдийг
зарчимд нийцүүлэн багасгаж өөрчлөх цагдан хорьж, мөрдөн байцаалтын
талаарх зөвлөмжийг Хүний эрхийн ажиллагаа явуулах үндсэн хугацааг 1
комиссоос Улсын их хуралд 2015 онд сараар тогтоож, гэмт хэргийн төрлөөс
өргөн барьсан “Монгол улс дахь хүний хамаарсан хугацааг тогтоосон байдаг.
эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх Гэтэл шүүхийн шатанд энэ хугацаа
15 дахь илтгэл”-дээ тусгасан11 байгааг хэтэрсэн тохиолдолд хэрхэн ямар
шүүх эрх мэдлийн байгууллага ч хугацаагаар сунгах, эсвэл ямар
анхааралдаа авч ажиллах нь зүйтэй. ажиллагаа хийлгэх талаар хуулийн
Насанд хүрээгүй сэжигтэн, зохицуулалт бүрхэг байна. Жишээлбэл,
яллагдагч, шүүгдэгчийн хувьд шүүхээс тухайн насанд хүрээгүй этгээд орон
баривчлах, цагдан хорихдоо сэжигтэн, гэргүй, асран хамгаалах харгалзан
яллагдагчийн насыг тодорхойлох дэмжих хүн, байгууллага байхгүй,
төрсний гэрчилгээ, иргэний үнэмлэхийн онц хүнд гэмт хэрэг үйлдсэн бөгөөд
хуулбар, иргэний бүртгэлийн асуудал нийт 8 сар цагдан хоригдож, яг энэ
хариуцсан төрийн захиргааны хугацаандаа шүүхэд хэрэг нь шилжин
байгууллагаас зохих лавлагаа, ирсэн бол шүүх хугацааг нь сунгах хууль
тодорхойлолт авахаас гадна түүний зүйн үндэслэлгүй байна. Практикт,
хувийн байдлыг буюу байнгын эсхүл түр хүнээ суллаад оргуулах уу, эзэнгүй
оршин суугаа газрын хаяг, амьдралын түдгэлзүүлсэн хэрэгтэй үлдэх үү, эсхүл
нөхцөл байдал, гэр бүлийн байдал, гэдэг асуудал байнга тавигдаж байдаг.
өсөж хүмүүжсэн орчин, сургуулийн Түүнчлэн одоогийн мөрдөгдөж буй
тодорхойлолт, хувийн хэргийн хуулбар, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн 408
өмнө нь хэрэг, зөрчилд холбогдож дугаар зүйлд “гэмт этгээдийг шилжүүлэн
байсан эсэх зэрэг баримтуудыг өгөх зорилгоор цагдан хорих” асуудлыг
холбогдох этгээдээс авч, ухаан санааны тусгасан. 408 дугаар зүйлийн
ерөнхий хөгжил, өөрийн үйлдлийн 408.1-д “Гадаад улсын эрх бүхий
учир холбогдлын талаар шинжээчийн байгууллагын хүсэлтийг хангаж гэмт
дүгнэлтийг гаргуулсан байвал зохино.12 этгээдийг шилжүүлэн өгөх хууль зүйн
Одоогийн шүүхийн практикт үндэслэл байвал түүнийг баривчилж
шилжүүлж өгөх хүртэл цагдан хорьж
11
Монгол улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын
талаарх 15 дахь илтгэл, Хүний эрхийн Үндэсний комисс,
прокурор хүсэлт тавьсан байгууллагад
2015, file:///C:/Users/Altankhuyag/Downloads/report_15. шилжүүлэн өгөх цаг хугацаа, газрыг
pdf нэн даруй мэдэгдэнэ”, 408.2-д “Энэ
12
Цагдан хорих таслан сэргийлэх арга хэмжээ: хуулийн 408.1-д заасны дагуу цагдан
шүүхийн практик, анхаарах зарим асуудал, Дүүргийн
Эрүүгийн хэргийн анхан шатны 2 дугаар шүүхийн хоригдсон этгээдийг 30 хоногийн дотор
шүүгч Л.Оюунчимэг, http://www.judcouncil.mn/inder/
print:page,1,1506--.html 13
Мөн тэнд

107
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

шилжүүлж аваагүй бол прокурорын зүйн орчинг улам боловсронгуй болгон,
тогтоолоор суллана”, 408.3-д “Энэ олон улсын хэм хэмжээ зарчимд
хуулийн 408.2-т заасны дагуу сулласан нийцүүлэх бодит шаардлага байсаар
этгээдийг шинээр хүсэлт тавьсан байна.
тохиолдолд дахин цагдан хорьж болно” Дүгнэлт, санал
гэж тус тус заасан боловч цагдан
Дэлхийн улс орнуудад сэжигтэн,
хорих хугацааг ямар үндэслэлээр
яллагдагчид баривчлах, цагдан хорих
ямар хугацаагаар сунгах боломжтой
асуудлыг шийдвэрлэдэг тусгайлсан
болох нь тодорхойгүй байна. Хэрэв
шүүх, хариуцсан шүүгч ажилладаг
хүсэлт гаргагч гадаад улсын эрх бүхий
практик байна.15 Зарим оронд гэмт
байгууллагын зүгээс нэмэлт материал
этгээд нь сургалт, эмчилгээ болон бусад
ирүүлж байгаа талаар мэдээлэл ирсэн
тусгай хөтөлбөрт хамрагдах талаар
бол Монголын тал цагдан хоригдож
шүүхийн шийдвэр гарсан тохиолдолд
байгаа хүнийг нь суллаж явуулах бус
түүний биелэлтэд хяналт, мониторинг
харин үргэлжлүүлэн хорих нь зайлшгүй
хийх үүрэг бүхий тусгай бүтэц нь
юм. Нөгөө талаас, Эрүүгийн байцаан
дагнасан шүүхийнхээ дэргэд ажиллаж
шийтгэх хуулийн 408 дугаар зүйлийн
байна.16
408.2 дахь хэсгийн заалт нь өөрөө энэ
хуулийн үзэл баримтлалыг зөрчсөн Тийнхүү баривчлах, цагдан
заалт буюу шүүгчийн захирамжаар хорих асуудлыг тусгайлан хариуцсан,
хоригдсон этгээдийг прокурорын дагнасан шүүгчтэй байх нь уг арга
тогтоолоор суллах тухай асуудал хэмжээ авагдаж байгаа сэжигтэн,
байна. яллагдагч, шүүгдэгчийн хуулиар
баталгаажуулсан эрхийг хамгаалах,
Монгол улсын Засгийн газраас
эдлүүлэх, зөрчигдсөн эрхийг сэргээх
гадаадын зарим орны Засгийн газартай
ажиллагаанд чанарын ахиц гаргах үр
эрүүгийн хэргийн талаар эрх зүйн
нөлөөтэй арга замын нэг болно.
харилцан туслалцаа үзүүлэх тухай
гэрээнд цагдан хоригдсон этгээдийг 30 Нөгөө талаар, сэжигтэн, яллагдагч,
хоногийн дотор шилжүүлж аваагүй бол шүүгдэгч баривчлагдах, цагдан
Монголын тал нэг удаа 15 хоногоор хоригдох үеийн эрхийн хамгаалалтын
сунгаж болох тухай заалт байдаг.14 Гэтэл талаар олон улсын хэм хэмжээгээр
Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулиар баталгаажсан боловч дотоодын
шууд прокурорын тогтоолоор суллах хууль тогтоомжоор зохицуулагдаагүй
тухай ярьж байгаа нь “Монгол Улсын зарим асуудал практикт тулгарсан
олон улсын гэрээ нь соёрхон баталсан тохиолдолд шийдвэр гаргах гол субьект
буюу нэгдэн орсон тухай хууль хүчин нь шүүгч болж байна. Тухайлбал, олон
төгөлдөр болмогц дотоодын хууль улсын эрх зүйн хэм хэмжээ, зарчмаар
тогтоомжийн нэгэн адил үйлчилнэ” гэж онцгой тохиолдолд буюу дэг журам,
заасан Үндсэн хуулийн болон Монгол аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор
улсын Олон улсын гэрээний тухай зайлшгүй нөхцөлдхойшлуулшгүйгээр
хуулийн заалтыг зөрчсөн буюу үндэсний баривчлагдсан этгээдийн өмгөөлөгч
хууль тогтоомж нь олон улсын гэрээний авах эрхийг хойшлуулах, хязгаарлахыг
заалтыг зөрчсөн агуулгатай байна. зөвшөөрөх шийдвэрийг шүүхээс
эсвэл бусад эрх бүхий байгууллагаас
Иймд сэжигтэн, яллагдагч,
гаргадаг бөгөөд энэ тохиолдолд ч
шүүгдэгчийг баривчлах, цагдан
хорихтой холбогдсон Монгол улсын эрх 15
https://en.wikipedia.org/wiki/Arrest_warrant
16
Тesting the Effectivenessof Batterer Programs andJudicial
14
Бүгд Найрамдах Казахстан Улстай байгуулсан иргэний MonitoringResults from a Randomized Trial at the Bronx-
ба гэр бүл,эрүүгийн хэргийн талаар эрхийн туслалцаа, Misdemeanor Domestic Violence Court, p1,http://www.
харилцан үзүүлэх тухай гэрээ, http://prokuror.mn/index. courtinnovation.org/sites/default/files/battererprogramsef-
php?newsid=114 fectiveness.pdf

108
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

гэсэн баривчилж, хорьсноос хойш 48 цагдан хорихтой холбогдсон шүүх
цагаас илүүгүй хугацаанд өмгөөлөгч хуралдаанд өмгөөлөгчийг тухай
авах эрхийг нээх ёстой байдаг бүр оролцуулж, талууд мэтгэлцэх
байна.17 Тодруулбал, Хүний эрхийн боломжийг хангах асуудал чухал байна.
хорооны 32 дугаар Ерөнхий тайлбар, Дүгнэхэд, шүүхийн эрх хэмжээний
32 дугаар зүйл, Хуульчдын Гүйцэтгэх асуудал болох баривчлах, цагдан хорих
Үүргийн Үндсэн Зарчмуудын 7 дугаар ажиллагаанд шүүхийн зүгээс шуурхай,
зарчим, “Аливаа хэлбэрээр хоригдсон хараат бус, хөндлөнгийн хяналтыг
хүмүүсийг хамгаалах зарчмууд”- зайлшгүй тавьж, тайлан, мэдээний
ын цогцын 15 дугаар зарчимд үзүүлэлтэд дүгнэлт хийж ажилладаг
“Зарчмуудад... зааснаар онцгойлсон байх нь сэжигтэн, яллагдагчийн эрх,
боловч саатуулагдсан болон хоригдсон эрх чөлөө зөрчигдөхөөс урьдчилан
этгээдэд гадаад орчинтой тухайлбал сэргийлэх арга хэмжээг үр дүнтэйгээр
гэр бүл, өмгөөлөгчтэй холбоо тогтоохыг авах, зөрчигдсөн тохиолдолд цаг
хэдхэн хоногоос хэтрэхгүй хугацаагаар алдалгүй хамгаалах, цаашилбал,
татгалзаж болно”, 18 дугаар зарчмын шүүн таслах ажиллагааны үр нөлөөг
3-т “Саатуулагдсан болон хоригдсон үр дүнтэй байлгах, хууль тогтоомжийг
этгээдийг нэн даруй, хяналт боловсронгуй болгоход чухал нөлөө
шалгалтгүй, бусдыг байлцуулахгүйгээр үзүүлэх ач холбогдолтой юм. Үүнтэй
өмгөөлөгчтэйгөө уулзах, зөвлөлдөх, уялдуулан дараах арга замуудыг санал
холбоо барих эрхийг шүүхийн болон болгож байна. Үүнд,
бусад байгууллагын үзэж байгаагаар
1/Тодорхой төрлийн хэрэг тус
аюулгүй байдал дэг журмыг хангахад
бүрд сэжигтэн, яллагдагчид баривчлах,
зайлшгүй онцгой нөхцөл байдал бий
цагдан хорих арга хэмжээ авахад
болсноос бусад тохиолдолд түр зуур
шүүхийн зүгээс анхаарах асуудлын
хүчингүй болгож хязгаарлаж болохгүй”
талаар тайлбар, аргачлалтай
гэж тус тус заасан байдаг.
байх нь зүйтэй. Тухайлбал, зөвхөн
“Хуульчдын гүйцэтгэх үүргийн хүчирхийллийн гэмт хэрэгт холбогдсон
үндсэн зарчмууд” болон Хүний эрхийн этгээдийг баривчлах, цагдан хориход
хорооны 32 дугаар Ерөнхий зөвлөмжид анхаарах асуудал гэх мэт.
“Бүх талуудад процессын тэгш эрхийг
2/Шүүх, хуулийн байгууллагуудын
хангах ёстой бөгөөд хэрэв хуульд
хэмжээнд эрүүгийн хэргийн сэжигтэн,
тодорхой нэг ялгааны талаар заасан
яллагдагчтай холбоотой мэдээллийн
бол тэр нь тодорхой үндэслэлтэй, бодит
нэгдсэн цахим сан ажиллуулах,
шалтгаанаар тогтоогдсон байх ёстой ба
түүнд суурилан судалгаа, анализ
өмгөөлөх талд ямар нэгэн сул тал бий
хийх боломжтой байх. Одоогийн
болгосон шударга бус бүхий л нөхцөл
практикт баривчлах, цагдан хорих арга
байдлыг тогтоосон шинжтэй байж
хэмжээтэй холбоотой мэдээ тайланг
болохгүй” гэж заасан. Энэхүү заалт
зөвхөн сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч
нь Монгол улсын Эрүүгийн байцаан
гэсэн ангиллаар гаргадаг бөгөөд үүний
шийтгэх хуулийн 17 дугаар зүйлийн 17.1
үзүүлэлт, асуултуудыг илүү уялдаа
дэх хэсэгт “Шүүн таслах ажиллагаа нь
холбоотой, нарийн боловсронгуй
эрх тэгш бүхий яллах, өмгөөлөх талын
болгох, түүндээ хяналт мониторингийг
мэтгэлцээний үндсэн дээр явагдах
хийх замаар хүний эрхийн зөрчлөөс
ёстой” гэж зааснаар баталгаажсан
урьдчилан сэргийлэх.
байдаг. Одоогийн практикт, ялангуяа
сэжигтэн, яллагдагчийг баривчлах, 3/Цагдан хорих арга хэмжээ
авахтай холбогдсон процессын
17
Монгол улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын
талаарх 15 дахь илтгэл, Хүний эрхийн Үндэсний комисс,
тодорхойгүй байдлыг сайжруулах.
хуудас 95 Цагдан хорих арга хэмжээг хэрэгжүүлж
109
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

буй өнөөгийн практикийг боловсронгуй 5/Баривчлах, цагдан хорих
болгохын тулд нэн тэргүүнд авах ёстой асуудлыг тусгайлан хариуцсан шүүгчийг
арга хэмжээ нь хууль эрх зүйн орчинг мэргэшүүлэх, байнгын үргэжилсэн
шинэчлэх буюу цагдан хорих арга сургалтад хамруулдаг байх.
хэмжээний процессын тодорхойгүй 6/Баривчлах, цагдан хорих талаарх
байдлыг сайжруулах шаардлагатай шүүх хуралдааныг мэтгэлцэх зарчим
болох нь судалгаагаар тогтоогдсон.18 бүрэн хэрэгжих боломжтойгоор яллах,
Ялангуяа насанд хүрээгүй этгээдийг өмгөөлөх талуудын адил тэгш оролцоог
болон гадаад улсад шилжүүлэн өгөхөөр хангаж явуулдаг байхад анхаарах.
баривчлах, цагдан хорих, цагдан хорих
7/Шүүх хуралдааныг нээсний дараа
хугацааг сунгах талаар нарийвчлагдсан
өмгөөлөгч, улсын яллагчийн зүгээс
зохицуулалт шаардлагатай байна.
шүүх хуралдааныг хойшлуулах тухай
4/Аль ч эрх зүйн бүлд хамаарагддаг гаргаж байгаа хүсэлтийг хүлээн авахгүй
орны шүүхийн тогтолцоонд хэрэглэгдэж байх нь ялангуяа цагдан хоригдсон
байгаа, цагдан хорих арга хэмжээ, этгээдэд холбогдсон хүний хэргийг
батлан даалт, үзлэг, нэгжлэг хийх шийдвэрлэх шүүн таслах ажиллагааны
зөвшөөрөл олгох, сэжигтнийг шуурхай байдлыг хангахад чухал ач
баривчлах зөвшөөрөл олгох зэргээр холбогдолтой байх юм.
эрүүгийн процесс ажиллагаанд хяналт
тавин ажилладаг “Зөвшөөрлийн шүүх”19
-ийн тогтолцоог Монгол улсад судалж,
нэвтрүүлэх.

---o0o---

18
Судалгааны тайлангийн эмхтгэл, хуудас 19, Шүүхийн
Ерөнхий зөвлөл, Шүүхийн судалгаа, Мэдээлэл,
сургалтын хүрээлэн, 2014.
19
https://en.wikipedia.org/wiki/Magistrate, Судалгааны
тайлангийн эмхтгэл, хуудас 34, Шүүхийн Ерөнхий зөвлөл,
Шүүхийн судалгаа, Мэдээлэл, сургалтын хүрээлэн, 2014

110
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

Захиргааны актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх
асуудал: шүүхийн практикт тулгуурласан
шинжилгээ

Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны Говьсүмбэр аймаг дахь Захиргааны
шүүхийн шүүгч Ц.Цогт хэргийн анхан шатны шүүхийн
шүүгч З.Ганзориг

Оршил хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх
“Захиргааны актын биелэлтийг ажиллагааны зорилгыг илэрхийлсэн
түдгэлзүүлэх” харилцааг тодорхойлсон хэм хэмжээ юм.
Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан “Захиргааны актын биелэлтийг
шийдвэрлэх тухай хууль /цаашид түдгэлзүүлэх” асуудлыг Захиргааны
“ЗХШХШтХ” гэх/-ийн 61, 62 дугаар хэргийн давж заалдах шатны шүүх
зүйл дэх зохицуулалт1 бол иргэн, эцэслэн шийдвэрлэхээр хуульд2
хуулийн этгээдийн хувьд захиргааны зохицуулсан байдагтай холбогдуулан
хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх 2011.04.01-ний өдрөөс 2016.10.20-
ажиллагаанд оролцохдоо хуулиар ны өдрийн хооронд энэ асуудлаар
тусгайлан олгосон эрхтэй захиргааны гаргасан тус шүүхийн тогтоолуудыг
байгууллага, албан тушаалтан буюу судалж үзсэн. Давж заалдах шатны
хариуцагчтай шүүхийн өмнө эрх тэгш шүүхийн тогтоолуудад 1/ шүүх хэрэгт
байх, мэтгэлцэх зэргээр Монгол Улсын ач холбогдол бүхий нотлох баримтыг
Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлийн 14 цуглуулах, үнэлэх үүргээ гүйцэтгээгүй,
дэх хэсэгт заасан “... шүүхэд мэдүүлэх 2/ хүсэлтийг хэргийн оролцогчид
эрх”-ээ эдлэх боломжийг бүрдүүлэх, танилцуулж, тайлбар, нотлох баримт
хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны гаргах, хэрэг хянан шийдвэрлэх
суурь зарчмуудыг хангах, шүүхээс хүн ажиллагаанд тэгш эрхтэй оролцох
ба хуулийн этгээдэд “хойшлуулшгүй боломжийг олгоогүй, 3/ Захиргааны
эрхийн хамгаалалт” тогтоох зэргийн ач хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн
холбогдлыг; нөгөөтэйгүүр захиргааны
1
Энэ харилцааг өмнө нь Захиргааны хэрэг хянан 2
Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хууль/
шийдвэрлэх тухай хууль (2016 оны 07 дугаар сарын 01- хүчингүй болсонд тооцогдсон/-ийн 90 дүгээр зүйлийн
ний өдрөөс хүчингүй болсонд тооцогдсон)-ийн 45, 46 90.1, 90.3, ЗХШХШтХ-ийн 122 дугаар зүйлийн 122.1,
дугаар зүйлээр зохицуулж байсан. 122.7 дахь хэсэгт

111
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

3
46 дугаар зүйл болон бусад хуульд хэргийг шүүхэд хянан шийдвэрлэх
тусгайлан заасан нөхцөлийг шалгаагүй ажиллагааны зорилго хэрхэн
гэх зэрэг (а) материаллаг хууль хэрэглээ тодорхойлогдсоноос шууд хамааралтай
болон (б) хэрэг хянан шийдвэрлэх байдаг. Тухайлбал 1990 он, бүр
ажиллагааны зарчим, журамтай бодит байдлаар 2004 оноос өмнөх
холбоотой үндэслэлүүд зонхилж байна. шүүхийн процессын зорилго нь
Захиргааны актын биелэлтийг шүүхэд мэдүүлсэн, хандсан иргэн,
түдгэлзүүлэх хүсэлтийг шийдвэрлэх нь хуулийн этгээдийн эрхийг хамгаалж,
хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны сэргээх гэхээс урьтаж захиргааны үйл
бие даасан, чухал үе шат учир; дээрх ажиллагаан дахь хуулийн зөрчлийг
хугацаанд давж заалдах шатны шүүхээр илрүүлж, залруулах явдал байсан
хянагдсан анхан шатны шүүхийн билээ.
тогтоол, шүүгчийн захирамжийн 47 Монгол Улсын хувьд 1967 оны
хувь нь өөрчлөгдөж, хүчингүй болсон Иргэний байцаан шийтгэх хуулиар цөөн
үзүүлэлт гарсан4; зэрэг нь энэхүү тооны захиргааны шийдвэрийг иргэний
нийтлэлийг бичих үндэслэл боллоо. журмаар шүүхэд хандаж шийдвэрлүүлэх
Ингэхдээ дээрх судалгаанд эрхийг тухайлан зөвшөөрч, хуульчилсан
тулгуурлан захиргааны актын бөгөөд уг хэргүүдэд буюу “торгууль,
биелэлтийг түдгэлзүүлэх энэхүү хууль төлбөр оногдуулсан” актын /захиргааны
зүйн ойлголтын эрх зүйн онолын шийтгэл/ биелэлтийг түдгэлзүүлэх
үндэслэл, өмнөх ба шинэ хуулийн асуудлыг “БНМАУ-ын Иргэний
зохицуулалтыг харьцуулж, шүүхээс байцаан шийтгэх тухай хуулийн 200
хуулийг тайлбарлан хэрэглэх асуудлыг дугаар зүйлийн 5-ын 3-т зааснаар
хөндөж, тодорхой санал дэвшүүлэхийг шүүхээс шийдвэр гартал зогсоохыг
зорьлоо. шүүгчийн тогтоолоор эрх бүхий албан
тушаалтанд яаралтай мэдэгдэнэ”5
I. Захиргааны актын биелэлтийг
хэмээн зохицуулж ирсэн байдаг.
түдгэлзүүлэх асуудлын ерөнхий
ойлголт Мөн 1990 оны “Монгол Улсын
иргэний эрхийг хохироосон төрийн
Захиргааны эрх зүйн онолын
захиргааны байгууллага, албан
үүднээс авч үзвэл, захиргааны актын
тушаалтны хууль бус үйл ажиллагааны
биелэлтийг түдгэлзүүлэх асуудал
талаар шүүхэд гомдол гаргах
хэрхэн зохицуулагдаж байгаагаар
журмын тухай хууль”–ийн зорилго
тухайн улсын захиргааны эрх зүйн
нь тухайн үеийн улс, төр, нийгмийн
хөгжлийн төвшин ямар нэгэн байдлаар
өөрчлөн байгуулалтын нөлөөнөөс
илэрхийлэгддэг гэж үзэж болно.
хамааран захиргааны хууль бус
Актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх үйл ажиллагаанаас иргэний эрхийг
зарчим, зохицуулалт нь захиргааны хамгаалахаар тодорхойлогдсон боловч
практикт төдийлөн хангалттай хэрэгжиж
3
Судалгаанд ашигласан шүүхийн тогтоолууд нь 2002
оны Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хууль / чадаагүй. Энэхүү хуулийн 6 дугаар
цаашид “ЗХХШтХ” гэх/ хүчин төгөлдөр үйлчилж байсан зүйлд “Байгууллага, албан тушаалтны
цаг хугацаанд хамаарах тул энэ нийтлэлийн I-III хэсэгт
уг хуулийн нэр, зүйл заалтыг голчлон хэрэглэсэн болно. үйл ажиллагаа нь илт хууль бус байвал
4
Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн шүүх гомдлыг хянан шийдвэрлэхийн
тогтоолуудыг судалж үзэхэд 2011.04.01-2016.10.20-ны өмнө уг үйл ажиллагааг түдгэлзүүлэх
өдрийн хооронд тус шүүх “Захиргааны актын биелэлтийг
түдгэлзүүлэх” тухай хүсэлт шийдвэрлэсэн анхан шатны
тухай магадлал гаргаж болох бөгөөд
шүүхийн 226 шүүгчийн захирамж, шүүхийн тогтоол / энэ тухай холбогдох байгууллага,
хамтад нь “шийдвэр” гэх/ хянаснаас 106 шийдвэр албан тушаалтанд мэдэгдэнэ” хэмээн
буюу 47 хувийг нь; үүнээс 2015.01.01-2016.10.20-ны
өдрийн хооронд 155 шийдвэр хянаснаас 79 шийдвэр
буюу 51 хувийг нь; тус тус хүчингүй болгож, өөрчилж 5
БНМАУ-ын иргэний байцаан шийтгэх хуулийн тайлбар.
шийдвэрлэсэн байна. Редактор Д.Зундуй, Н.Чинбат. 1984 он. 227 дахь талд.

112
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

зохицуулсан байсан бөгөөд шүүхэд гуравдагч этгээдийн захиргааны
гомдол (нэхэмжлэгч биш) гаргагчид шийдвэрээр олж авсан эрхийн
түдгэлзүүлэх талаар хүсэлт гаргах хэрэгжилтийг үндэслэлгүйгээр зогсоох”
эрх тухайлан заагдаж олгогдоогүй, зорилгоор ашиглагдах боломжтой гэсэн
хэрэг үүсгэсэн тохиолдолд шүүх сэрэмжлэл байдаг боловч тэдгээр нь
түдгэлзүүлж “болох” –оор зохицуулсан хуулийн “энэ хуулийн 46 дугаар зүйлд
зэргээс тухайн үеийн захиргааны эрх болон өөр хуульд тусгайлан зааснаас
зүйн ойлголт, хандлага нь иргэний бусад тохиолдолд” гэсэн нөхцөлийн
зөрчигдсөн эрхийг хамгаалах, сэргээх дагуу шалгагдаж, тогтоогдсон байх
талаар төдийлөн тууштай зорьсон байж учиртай.
чадаагүйг харж болох юм. Нэхэмжлэгчийн нөхөн
Харин 2002 онд батлагдсан сэргээгдэхгүй, мөнгөөр
Захиргааны хэргийн шүүх байгуулах илэрхийлэгдэхгүй эрхийн зөрчил,
тухай хууль, Захиргааны хэрэг эсхүл түүнд зайлбаргүй тулгамдсан
хянан шийдвэрлэх тухай хууль 2004 бөгөөд засагдахгүй хор хохирлын хувьд
оноос хэрэгжиж эхэлсэнээс хойш захиргааны хэрэг үүсгэснээр маргаж буй
эрс өөрчлөлт хийгдэж, захиргааны актын биелэлтийг даруй зогсоож эрхийн
хэрэг шүүхээр хянан шийдвэрлэх яаралтай хамгаалалт тогтоох, харин
ажиллагааны зорилго нь хууль эрх зүйн мөнгөөр илэрхийлэн хөрвүүлж болох
хувьд цоо шинэ гэж хэлж болохуйц үзэл эрхийн зөрчлийн тухайд, нийтийн эрх
баримтлал буюу “захиргааны хууль ашигт сөрөг нөлөөтэй гэх мэт тодорхой
бус үйл ажиллагааны улмаас хүний тохиолдолд актыг түдгэлзүүлэхгүйгээр
эрх зөрчигдөхөөс сэргийлэх, иргэний хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг
зөрчигдсөн эрхийг сэргээн, тогтоох” үргэлжүүлээд эцэст нь нэхэмжлэл
зорилготой болсон билээ. Үүнтэй хангагдсан тохиолдолд зөрчигдсөн
уялдуулан Захиргааны хэрэг хянан эрхийг өөр бусад байдлаар сэргээх
шийдвэрлэх тухай хуулийн 45 дугаар боломжтой байдлаар зохицуулах
зүйлд “энэ хуулийн 46 дугаар зүйлд нь “хүний эрхийг захиргааны үйл
болон өөр хуульд тусгайлан зааснаас ажиллагаанаас хамгаалах” захиргааны
бусад тохиолдолд шүүгч захирамж процессын эрх зүйн зорилгод нийцсэн
гаргаж, маргаан бүхий захиргааны хандлага юм. Харин 2016 оны 07 дугаар
актын биелэлтийг түдгэлзүүлнэ” сарын 01-ний өдрөөс шинээр хэрэгжиж
гэж заасан нь харьцангуй дэвшилттэй буй шүүхийн процессын хувьд зөвхөн
зохицуулалт болж чадсан. Энэхүү нэхэмжлэгч (бие даасан шаардлага
зохицуулалтаар хэрэг хянан гаргасан гуравдагч этгээд) -ийн
шийдвэрлэх ажиллагааг явуулж буй хүсэлтийг үндэслэж шийдвэрлэхээр
шүүгч хуульд заасан үндэслэл байхгүй зохицуулсан байгаа.
тохиолдолд актын биелэлтийг шууд ЗХШХШтХ-ийн 61 дүгээр зүйлийн
түдгэлзүүлэхээр агуулгатай байсан. 61.1 дэх “Энэ хуулийн 62 дугаар зүйл,
Энэ нь нэхэмжлэл гаргагчийн эрх зүйн эсхүл хуульд тусгайлан зааснаас
байдлын хувьд чухал дэвшилттэй бусад тохиолдолд шүүгч хэргийн
зохицуулалт бөгөөд нэхэмжлэгчийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч,
эрхэд нэн даруй шүүхээс хамгаалалт өмгөөлөгчийн хүсэлтээр захиргааны
хийх эрх олгосон зохицуулалт байсан актын биелэлтийг түдгэлзүүлнэ”
юм. гэсэн заалт бол захиргааны хэрэг
Хэдийгээр хуульчдын дунд хянан шийдвэрлэх ажиллагааны
энэхүү зохицуулалтыг “үндэслэлгүй явцад нэхэмжлэгчээс нэхэмжлэлийн
нэхэмжлэл гаргаж, захиргааны зүй шаардлага, түүний үндэслэлд зааснаар
ёсны үйл ажиллагааг саатуулах, тодорхойлон маргаж буй захиргааны

113
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

акт, захиргааны хэм хэмжээний актыг бусад тохиолдолд түдгэлзүүлнэ; гэж
бүх талаас нь, бүрэн хэмжээгээр тайлбарлагдаж, хэрэглэгдэх бөгөөд
судалж шийдвэрлэхийн ач холбогдлыг энэ нь дээрх зорилгоос гадна “маргаан
илэрхийлэхээс гадна захиргааны хэрэг хөөн хэлэлцэх хугацааны дотор
шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд үүсээд түдгэлзүүлж болохгүй үндэслэл
“хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалж, байхгүй л бол тухайн захиргааны актын
зөрчигдсөн эрхийг сэргээн тогтоох” биелэлт түдгэлзэж байж хэрэг хянан
шүүхийн зорилго хэлбэржсэний илрэл шийдвэрлэгдэх” процессын суурь
юм. зарчмаас үүдэлтэй.
Тодруулбал, захиргааны хэрэг Нэхэмжлэлтэй хамт, хэрэг үүсгэсэн
шүүхэд хянан шийдвэрлэх ажиллагаа даруйд, эсхүл хэрэг хянан шийдвэрлэх
нь өөрөө хүн, хуулийн этгээдийн ажиллагааны бусад үед ирүүлсэн
эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх
захиргааны байгууллагын шийдвэр, хүсэлтийг хэргийн бусад оролцогчид
үйл ажиллагааны улмаас зөрчигдөхөөс танилцуулалгүй тэр дор нь, нэг бол
сэргийлэх, таслан зогсоох, зөрчигдсөн тэдний тайлбар, нотлох баримт гаргаж
эрхийг сэргээн тогтооход чиглэгддэг өгөх эрх боломжийг хангалгүй, хэрэг
ба нэхэмжлэгчийн тодорхойлсон хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд
сэргээгдэх /мөнгөөр илэрхийлэгдэн талууд тэгш эрхтэй байх зарчмыг
хөрвөх/ болон сэргэх боломжгүй хэрэгжүүлэлгүйгээр, хүсэлтийг хэрэг
эрхүүдийг хамгаалах нь шүүхийн хянан шийдвэрлэх ажиллагааны аль үе
зорилго байдаг. шатанд ирснээс үл хамааран өөр өөр
Маргаж буй захиргааны актыг ажиллагаа (процесс)6 -аар шийдвэрлэж
шүүхээс түдгэлзүүлээгүй ба уг акт нь буй явдал нь хэрэг хянан шийдвэрлэх
хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны ажиллагааг эрхлэн явуулж буй шүүгч
явцад биелэгдэх зэргээр үр дагаваргүй юуны өмнө ямар тохиолдолд, хэрэг
болсон тохиолдолд шүүхэд хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны аль
хянан шийдвэрлэх ажиллагаа өөрөө үед буюу хэзээ нь, хэний санаачилгаар
ач холбогдолгүй, зорилгоо биелүүлэх актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх эсэхийг
боломжгүй болох тул ялангуяа шийдвэрлэх нь зохилтой вэ гэдгийг
сэргэх боломжгүй эрх (тухайлбал, анзаарч, түүнд ач холбогдол өгөх
сонгуульд нэр дэвших эрх тодорхой шаардлагатай болохыг харуулна.
тэрхэн хугацаанд нээгдэх бөгөөд нэр Учир нь захиргааны хэрэг шүүхэд
дэвшигчээр бүртгээгүй, сонгууль хянан шийдвэрлэх ажиллагааны
явагдаад өнгөрсөн тохиолдолд туршид буюу бүхий л үе шатанд
уг эрх сэргээгдэх магадлал маш хэрэгжиж байх учиртай шүүхийн өмнө
бага, бараг боломжгүй байдаг) -ийн эрх тэгш байх, мөрдөх шалгах (нотлох
хувьд захиргааны актын биелэлтийг үүрэг), мэтгэлцэх зэрэг үндсэн ба тусгай
түдгэлзүүлэх эсэхийг шийдвэрлэхэд зарчмуудын агуулгыг уялдуулан авч
үндэслэлтэйгээр хандах нь хэрэг хянан үзвэл, захиргааны актын биелэлтийг
шийдвэрлэх ажиллагааг эрхлэн явуулж түдгэлзүүлэх хүсэлтийг бусад хэргийн
буй шүүгчээс хуульд заасан шүүхийн оролцогчид танилцуулах, тайлбар,
зорилго, чиг үүргийг хэрэгжүүлэхэд 6
Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхээс
чухал нөлөөтэй. 2011.04.01-2016.10.20-ны хооронд гаргасан шүүхийн
тогтоолоос үзэхэд (шинэ хууль хэрэгжихээс өмнө) зарим
Хуулийн дээрх зохицуулалтын анхан шатны шүүх хүсэлтийг шүүхэд гаргасан даруйд
агуулга нь ЗХШХШтХ-ийн 62 дугаар шийдвэрлэж байхад зарим нь хүсэлтийг бусад хэргийн
оролцогчид танилцуулж, тайлбар авч шийдвэрлэж
зүйл болон өөр хуульд тусгайлан байсан байна. Мөн хэргийн оролцогчдоос тайлбар авч,
заасан тохиолдолд захиргааны нотлох баримт цуглуулсны дараа шүүх хуралдааны
танхимд хүсэлт хэлэлцэх ажиллагаа хийж шийдвэрлэдэг
актын биелэлтийг түдгэлзүүлэхгүй; ч тохиолдол байна.

114
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

нотлох баримт гаргаж өгөх боломжит бөгөөд үүний дараа захиргааны актын
хугацаа олгож, тайлбарын үндэслэл, биелэлтийг шүүхийн шийдвэр гартал
түүнд хамаарах нотлох баримтыг түдгэлзүүлэх (preliminary injunction)
харьцуулан судалсны үндсэн дээр эсэх ажиллагааг талуудыг бүрэн
(дараа), өөрөөр хэлбэл захиргааны оролцуулан, тайлбар мэдүүлгийг нь
актыг бодитойгоор судалж шийдвэрлэх авсны үндсэн дээр хийдэг байна. Харин
нь зайлшгүй шаардлага юм. захиргааны тодорхой үйл ажиллагаа
Дээр дурдсан шүүхийн чиг үүрэг, нэхэмжлэгчийн эрхийг зөрчсөн хууль
ЗХШХШтХ-д заасан хэрэг хянан бус болохыг тогтоож шийдвэрлэсэн
шийдвэрлэх ажиллагааны зарчим, шүүхийн шийдвэрийн дагуу, тухайн
нөгөө талаас шүүх захиргааны актын хууль бус үйл ажиллагааг дахин
биелэлтийг түдгэлзүүлэх эсэхийг явуулахгүй байхыг бүрмөсөн даалгах,
шийдвэрлэхдээ заавал хэргийн хориглох агуулга бүхий шийдвэр нь
оролцогч, ялангуяа нэхэмжлэгч байнгын үйлчлэл бүхий түдгэлзүүлэх
хүсэлт гаргасан байхыг шаардахгүй шийдвэр (permanent injunction) юм.
байхаар ЗХХШтХ-ийн 45 дугаар зүйл Энэхүү байнгын үйлчлэл бүхий актын
болон бусад хэсэгт зохицуулж байсан биелэлтийг түдгэлзүүлэх хүсэлт нь
зэргээс дүгнэхэд хэргийн оролцогчийн нэхэмжлэлийн нэмэлт шаардлага
хүсэлтэд үндэслэхээс гадна өөрийн байдлаар шийдвэрлэгддэг тохиолдол
санаачилгаар захиргааны актын байна.
биелэлтийг түдгэлзүүлэх эрх шүүхэд ХБНГУ-ын Захиргааны
байсан байна. хэргийн шүүхийн процессын хууль
Гадаад орнуудын иргэний (цаашид германы хууль гэнэ)7-
болон захиргааны хэрэг шүүхээр ийн зохицуулалтын талаар товчхон
хэлэлцэх процесст stay of execution дурдахад: Германы хуулийн 111
of administrative act, injunction, interim дүгээр зүйлд түр шийдвэр-ийн төрөл,
order, temporary restraining order тодорхойлолт, 47 дугаар зүйлийн (6)–д
зэрэг ойлголтуудаар илэрхийлэгддэг захиргааны хэм хэмжээний шийдвэрийг
захиргааны актын биелэлтийг түр хориглох шүүхийн эрх хэмжээний
түдгэлзүүлэх ажиллагааг, ялангуяа талаар зохицуулалт байх бөгөөд
жишгийн эрх зүйн тогтолцоотой харин 80, 80a, 80b дугаар зүйлүүдэд
улсуудад түр буюу temporary injunction, дээд шатны байгууллагад урьдчилан
урьдчилсан буюу preliminary injunction, шийдвэрлүүлэх гомдол эсхүл шүүхэд
шүүхийн шийдвэрийг дагаж гардаг нэхэмжлэл гаргаснаар актын үйлчлэл
байнгын үйлчлэл бүхий түдгэлзүүлэх зогсох үр дагавар, 123 дугаар зүйлд
ажиллагаа буюу permanent injunction шүүхийн захирамжаар актын биелэлт,
гэсэн үндсэн 3 төрөлд хувааж үздэг гүйцэтгэлийг түдгэлзүүлэх зэргийг
байна. Үүнд, түр түдгэлзүүлэх ажиллагаа ялгамжтайгаар заасан байна. Мөн
нь нэхэмжлэл гаргахтай зэрэгцэн хуулийн 42 дугаар зүйл дэх “хүчингүй
зайлшгүй яаралтай түдгэлзүүлэх болгуулах” нэхэмжлэлийг шүүхэд
шаардлагатай тохиолдолд хариуцагчид гаргасан тохиолдолд эсхүл захиргааны
шүүхээс шууд түдгэлзүүлсэн (энэ актын эсрэг дээд шатны захиргааны
нь Германы хуулийн нэхэмжлэл байгууллагад гомдол гаргасан нь
гаргаснаар маргаж буй актын үйлчлэл тухайн актын үйлчлэлийг автоматаар
автоматаар зогсох зохицуулалттай зогсоох үйлчлэлтэй байх талаар 80
төстэй) шийдвэр гаргах бөгөөд энэхүү 7
Code of Administrative Court Procedure in the version of
шийдвэр нь хэргийн оролцогчид бүрэн the promulgation of 19 March 1991 (Federal Law Gazette I
page 686), most recently amended by Article 5 of the Act of
татагдан орж, тайлбар мэдүүлгээ гаргах 10 October 2013 (Federal Law Gazette I page 3786) http://
хүртэлх хугацаанд хүчинтэй байх www.gesetze-im-internet.de/englisch_vwgo/englisch_vwgo.
html

115
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

дугаар зүйлд заасан байх бөгөөд энэ тооцуулах шаардлагын хувьд энэ
нь “эрх зүйг хэлбэржүүлэх”8 (constitutive зохицуулалтыг хэрэглэхгүй12 гэж
administrative act) болон эрх зүйн тайлбарлах тохиолдол хуульчдын
харилцаа байгаа эсэхийг тогтоосон дунд байдаг хэдий ч Захиргааны
актад ч адил хамаарахаар зохицуулсан хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай
байна. хуулийн үзэл баримтлал, зарчим
Актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх болоод шүүхийн зорилго, чиг үүргийн
ба нэхэмжлэлийн шаардлагын агуулгатай уялдуулан тайлбарлаж
төрлийн харилцан хамаарал үзвэл өөр дүр зураг харагдана.
Захиргааны актын биелэлтийг Захиргааны хэрэг хянан
түдгэлзүүлэх зохицуулалт шийдвэрлэх тухай хууль болоод
нэхэмжлэлийн шаардлагын төрөл шүүхийн процессын шинэ хуулиар
бүрт хэрэглэгдэх эсэх нь энэ сэдвийн “захиргааны актын биелэлтийг
хүрээнд багагүй маргаантай9 асуудал. түдгэлзүүлэх” тухай зохицуулсан. Харин
Захиргааны актын биелэлтийг “захиргааны акт” гэдгийг 2002 оны хууль
түдгэлзүүлэх тухай ЗХШХШтХ-ийн болон Захиргааны ерөнхий хуульд
зохицуулалт нь хүн, хуулийн этгээдийн онцын зөрүүгүйгээр тодорхойлсон
гаргасан нэхэмжлэлийн төрлөөс үл байдаг. Үүнд: нэг удаагийн тохиолдлыг
хамааран Монгол Улсын Үндсэн хуульд зохицуулсан, эрх зүйн шууд үр дагавар
заасан “... шүүхэд мэдүүлэх эрх”-д бүхий захирамжилсан үйлдэл, эс
тогтоож буй эрх зүйн урьдчилсан үйлдэхүйг хамааруулж ойлгоно. Үүнээс
хамгаалалт байдаг тул “маргаан бүхий үзвэл, нэхэмжлэлийн шаардлага нь
захиргааны актыг хүчингүй болгуулах” (1) эс үйлдэхүйг тогтоолгох, эсхүл (2)
нэхэмжлэлээс гадна илт хууль ямар нэгэн тодорхой шийдвэр гаргахыг
бусад тооцуулах г.м бусад төрлийн даалгах, мөн түүнчлэн (3) тодорхой
нэхэмжлэлийн шаардлагад мөн адил шийдвэр гаргахыг хориглох тухай байгаа
хэрэглэгдэх нь зүйн хэрэг. Харин “актын эсэхээс үл хамааран, бүгд л захиргааны
биелэлтийг түдгэлзүүлэх” ойлголтын актад хамаарах тул үйлчлэлийг
агуулга нь захиргааны актын “эрх зүйн нь түдгэлзүүлэх тухай хөндөгдөх
үйлчлэл үргэлжилж байх” нөхцөлөөр боломжтой байна. Нөгөөтэйгүүр,
тодорхойлогддог тул үйлчлэл нь захиргааны актыг “илт хууль бусад
дуусгавар болсон актын10 хувьд тооцуулах” нэхэмжлэлийн шаардлага
“түдгэлзүүлэх” ойлголт хамаарахгүй.11 нь хүчингүй болгуулах нэхэмжлэлийн
шаардлагатай харьцуулбал
Захиргааны актыг “хүчингүй
хангагдахад шаардагдах нөхцөл өндөр,
болгуулах” нэхэмжлэл гаргасан
бодит байдалд зөрчилтэй захиргааны
тохиолдолд л түүний үйлчлэлийг
актаас (буюу хүчингүй болгохоос)
зогсоохоор биелэлтийг түдгэлзүүлнэ,
харьцангуй цөөн байх хэдий ч, хэрэв
харин даалгах, илт хууль бусад
“илт”13 хууль бус буюу нэхэмжлэгчийн
8
Д.Сүнжид доктор (Dr.jur)-ын орчуулсанаар “эрх зүйг эрхэд халдсан байдал болоод уг
хэлбэржүүлэх” акт (Rechtsgestaltenden Verwaltungsakt).
актын хуульд нийцээгүй байдал нь
9
Тухайлбал, энэ нь зөвхөн “актыг хүчингүй болгуулах”
нэхэмжлэлийн шаардлагад хэрэглэгдэх боломжтой 12
Жишээлбэл, Ө.Баянмөнх, Д.Баярмаа нарын
хэмээн Д.Сүнжид докторын саяхны нэг өгүүлэлд нэхэмжлэлтэй Хөдөлмөрийн сайдад холбогдох
бичигдсэн байна. Захиргааны актын биелэлтийг захиргааны хэргийн тохиолдолд өмгөөлөгч актын
түдгэлзүүлэх. Д.Сүнжид, Хууль дээдлэх ёс сэтгүүл, 2015 биелэлтийг түдгэлзүүлсэн захирамжийг эс зөвшөөрсөн
оны №3 (53) –с дэлгэрүүлэн үзнэ үү. гомдолдоо ЗХХШтХ-д зөвхөн “маргаан бүхий захиргааны
10
ЗХШХШтХ-ийн 106 дугаар зүйлийн 106.3.3 акт (10-р зүйлд заасан акт)-ыг” түдгэлзүүлэх тухай
11
Гэвч зарим улсын хувьд тухайлбал, ХБНГУ-ын зохицуулсан тул “илт хууль бус акт (9-р зүйлд заасан
Захиргааны хэргийн шүүхийн процессын хуулийн 80 акт)-ыг” түдгэлзүүлэх зохицуулалтгүй хэмээн маргааны
дугаар зүйлийн (5)-д нэгэнт хэрэгжсэн захиргааны актын үндэслэлээ тодорхойлсон байдаг.
биелэлтийг ч цуцлах боломжтой байхаар зохицуулсан 13
“Ил бүхий, юмны тодорхой, нууц биш” Монгол хэлний
байна. их тайлбар толь.

116
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

илтэд байгаа (урьдчилан дүгнэлт түдгэлзүүлэх ажиллагаа хийгдэх
хийхгүй байх зарчимтай зөрчилдөхгүй боломжтой. Ялангуяа, Захиргааны
хэмжээнд) тохиолдолд уг актыг шүүх хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай
хэргийг эцэслэн шийдвэрлэх хүртэл хуулиар тодорхой тохиолдлуудад
түдгэлзүүлэх нь илүү ойлгомжтой, зүй эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь
ёсны шийдэл болно. “зөрчигдөж болзошгүй” асуудлаар
Дашрамд дурдахад, илт хууль нэхэмжлэл гаргах эрхийг хуульчлан
бус актын тухайд бусад нэхэмжлэлийн зөвшөөрсөн үед уг нэхэмжлэлийн
шаардлагаас тусдаа онцлог шаардлагатай холбогдуулан захиргааг
зохицуулалтууд дагалддаг, жишээлбэл, тодорхой шийдвэр гаргахыг хориглохыг
уг төрлийн нэхэмжлэлийн шаардлага “актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх”
гаргаж буй тохиолдолд хөөн хэлэлцэх ажиллагааны хүрээнд шийдвэрлэх
хугацаа үйлчлэхгүй байх гэх мэт. Хэдий боломжтой. Тухайлбал, ирээдүйд
ийм боловч, энэ нь хөөн хэлэлцэх хийгдэх нь тодорхой байгаа сөрөг
хугацаа гэх мэт шаардлагаас зайлсхийх үйлдлийг зогсоох, хориглосон байдлаар
зорилгоор акт бүрийг “илт хууль нэхэмжлэлийн шаардлагаа тодорхойлж
бусад тооцуулахаар” нэхэмжлэлийн байгаа бол түүнтэй уялдуулан тийм
шаардлагыг сонгох боломж олгож шийдвэр гаргах, үйл ажиллагаа
байна гэсэн үг биш. Шүүх илт хууль явуулахыг шүүх хэргийг шийдвэрлэтэл
бусад тооцуулахыг хүссэн акт болон хориглосон агуулгаар актын биелэлтийг
нэхэмжлэл гаргаж буй этгээдийн түдгэлзүүлж болно.
зөрчигдсөн гэх эрхийн хоорондын Дээрхээс дүгнэвэл, нэхэмжлэлийн
үйлчлэлийг шалгаж хэрэг үүсгэхээс шаардлагын бүхий л төрөлд хуульд
гадна, эцэст нь акт илт хууль бус биш зааснаар хориглосноос бусад
л бол нэхэмжлэлийг хэрэгсэхгүй14 тохиолдолд захиргааны актын
болгож шийдвэрлэх тул нэхэмжлэлийн биелэлт түдгэлзэх нь ЗХШХШтХ-
шаардлагыг хуульчид эхнээс нь ийн үзэл баримтлалд нийцсэн, түүнд
зайлшгүй зөв сонгох шаардлагатай тулгуурласан суурь зохицуулалт гэж
болно. тодорхойлж болно.
Монгол хэлний “түдгэлзүүлэх” II. Захиргааны актын биелэлтийг
гэдэг нэр томьёогоор илэрхийлэхээр түдгэлзүүлж болохгүй тусгай нөхцөл
зөвхөн захиргааны актын үйлчлэлийг Захиргааны хэрэг хянан
“зогсоох” гэсэн агуулгаар хязгаарлагдаж шийдвэрлэх тухай хуулийн 45
ойлгогдоход хүрээд байдаг. Гэтэл үүнд дугаар зүйлийн 45.1, 45.2-т зааснаас
мөн адил тодорхой шийдвэр гаргах, үзэхэд захиргааны актын биелэлтийг
үйл ажиллагаа явуулахыг “даалгах”15 түдгэлзүүлж болохгүй тусгай нөхцөлийг
эсхүл нэхэмжлэгчид сөрөг үйлчлэлтэй нэгд ЗХХШтХ-д тусгайлан заасан; хоёрт
тодорхой шийдвэр гаргах, үйл ажиллагаа бусад хуульд заасан; гуравд захиргааны
явуулахыг “урьдчилан хориглох”16 гэсэн хэм хэмжээний актыг хуульд зааснаас
агуулгаар бусад төрлийн нэхэмжлэлийн өөр үндэслэлээр түдгэлзүүлэхгүй; гэсэн
шаардлагатай холбогдуулан 3 агуулгаар авч үзэж болно. Энэ хэсэгт
эдгээр тусгай нөхцөлүүдийг тус бүрт нь
14
Практикт нэхэмжлэгчийн сонгож гаргасан төрөл (жишээ
нь акт хүчингүй болгуулах нэхэмжлэлийн шаардлага) шинжлэн судлахыг зорьё.
-ийг шүүх хэргийг шийдвэрлэх үедээ өөрчлөн (актыг
илт хууль бус болохыг тогтоож) шийдвэрлэх тохиолдол
Нэг. ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар
байдгийг цаашид хуулиар хориглон зохицуулах зүйлийн 46.1-д заасан тохиолдлууд:
шаардлагатай болов уу.
(а) ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар
15
Хэргийн оролцогчийг тодорхой шийдвэр, үйл
ажиллагаа хийхийг даалгах (Mandatory Injunction) зүйлийн 46.1.1 дэх “Захиргааны
16
Хэргийн оролцогчийг тодорхой шийдвэр гаргах, үйл актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх
ажиллагаа явуулахыг хориглох (Prohibitory Injunction)

117
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

нь бусдын амь бие, эрүүл мэнд, эд этгээдийн амь бие, эрүүл мэндэд
хөрөнгөд ноцтой, хуулийн этгээдэд ноцтой хохирол учруулахаар байвал
илт хохирол учруулахаар бол;” гэсэн захиргааны актын биелэлтийг
заалтын агуулгаас үзэхэд амь бие, түдгэлзүүлэхгүй байх боломжтой юм.
эрүүл мэнд; эд хөрөнгө гэсэн хоёр Харин “илт хохирол учруулах”
нөхцөлийг, ноцтой; илт гэсэн хохирлын гэдгийг хохирол бодитоор учирсан,
тохиолдыг тодорхойлсон ба харин эсхүл хохирол учруулахуйц нөхцөл
“бусдын” гэдэгт зөвхөн хэргийн нүүрлэсэн, зайлбаргүй бүрдсэн байх
оролцогчид байх уу, эсхүл хэргийн гэсэн 2 агуулгаар илэрхийлж байгаа
оролцогч биш өөр бусад хэн ч байж бөгөөд үүнтэй холбоотой тодорхой
болох уу гэдгийг энд ялгамжтай зааж жишээг энэ өгүүллийн III бүлгийн 6 –р
өгөөгүй нь анзаарагдана. хэсэгт тайлбарласан болно.
“Бусад” гэдгийг хэргийн (б) ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар зүйлийн
оролцогчоор хязгаарлах17 нь хуулийн уг 46.1.2 дахь хэсэгт “Иргэн, хуулийн
зохицуулалтын үйлчлэлийг явцууруулах этгээдээс албан татвар, төлбөр,
төдийгүй өмнө тодорхойлсон хуулийн хураамж гаргуулах тухай акт бол”
үзэл баримтлал болоод шүүхийн гэж зааснаас үзэхэд захиргааны эрх
зорилго, чиг үүрэгт нийцэхгүй юм. зүйн харилцаан дахь “албан татвар,
Жишээлбэл: “Ай ви ко” ХХК нь төлбөр, хураамж” гэх ойлголтыг
Эрүүл мэндийн яамнаас зарласан Татварын хууль тогтоомжид заасан18
Гемодиализын тусламж үйлчилгээг “улс, орон нутгийн төсөв, тусгай
сайжруулах тоног төхөөрөмж зориулалтын санд төвлөрүүлж
нийлүүлэгч шалгаруулах шийдвэрийг байгаа мөнгөн хөрөнгө” гэдэг утгаар
хүчингүй болгуулахаар захиргааны тайлбарлан хэрэглэх нь зүйтэй байна.
хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргасантай Учир нь хуулийн энэ заалтыг
холбогдуулан маргаан бүхий актын татварын хууль тогтоомжид тусгасан
биелэлтийг түдгэлзүүлэх хүсэлт “татварын орлогыг тасралтгүй
гаргасныг давж заалдах шатны бүрдүүлэх” зарчимд нийцүүлэн,
шүүхээс “энэ тохиолдолд маргаан түүний хамгаалалт болгож, “татварын
бүхий актыг түдгэлзүүлснээр орлого бүрдүүлэх харилцааг
өвчтөнүүдийн амь бие, эрүүл мэндэд шүүх ажиллагаанаас шалтгаалан
хохирол учирч болзошгүй байгаа тул тасалдуулахгүй байх”-д чиглэсэн
ТБОНӨХБАҮХАЖтХ-ийн 55 дугаар агуулга бүхий зохицуулалт гэж ойлгож
зүйлийн 55.4.3-д заасан нөхцөл байдал болно.
үүсэхээр байна” гэж дүгнэн хүсэлтийг
Энэ хэсэг дэх албан татвар,
хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэжээ.
төлбөр, хураамж гэдэгт юу хамрах
Дээрхээс үзвэл, тендер талаар дараах жишээн дээр
шалгаруулалт нь төрийн эрх бүхий тулгуурлан авч үзье: “Хунлиан” ХХК-
байгууллага, захиалагч, эсхүл тендерт иас “мэргэжлийн хяналтын улсын
оролцогчдоос (хэргийн оролцогч) байцаагчийн “ажилтанд нэмэгдэл
гадна төрийн үйлчилгээ хүртэх бусад хөлс нөхөн олгуулах” актыг хүчингүй
болгуулах” тухай шаардлага бүхий
Монгол Улсын Дээд шүүхийн 2006 оны 07 дугаар сарын нэхэмжлэлийн хамт уг актын биелэлтийг
17

03-ны өдрийн “Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх
тухай хуулийн зарим зүйл, заалтыг тайлбарлах тухай” 37 түдгэлзүүлэх хүсэлт шүүхэд гаргажээ.
дугаар тогтоолын 16-д “Хуулийн 42 дугаар зүйлийн 42.1, Давж заалдах шатны шүүхээс маргаан
43 дугаар зүйлийн 43.3-д заасан “... бусад этгээд...” гэдэгт
тухайн хэргийн улмаас эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол бүхий захиргааны акт нь хөдөлмөрийн
нь зөрчигдөж болохоор байгаа, захиргааны хэрэг хянан
шийдвэрлэх ажиллагаанд бие даасан шаардлагатайгаар 18
Татварын ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.2-т
оролцуулах нь зүйтэй гэж үзсэн гуравдагч этгээдийг “албан татвар”, 5.6-д “хураамж”, 5.7-д “төлбөр” гэдгийг
хэлнэ” гэж тайлбарласан байдаг. тодорхойлсон.

118
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

хяналтын улсын байцаагчийн бусад эд юмсаас бүрдэнэ” гэж заасныг
“нэмэгдэл хөлс нөхөн олгуулах” акт үндэслэн маргаан бүхий захиргааны
байх ба ажил олгогчоос ажилтанд актын улмаас нэхэмжлэгч байгууллага
олгох нэмэгдэл хөлс нь Хөдөлмөрийн өөрийгөө санхүүжүүлэн үйл ажиллагаа
тухай хуулийн 47 дугаар зүйлийн 47.1-д явуулах баталгаа хязгаарлагдаж,
зааснаар цалингийн бүрдүүлбэрийн нэг гишүүдийнхээ эрх, хууль ёсны ашиг
төрөл учраас ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар сонирхлыг хамгаалах боломжгүй
зүйлийн 46.1.2-т заасан “албан татвар, байдалд хүрч болзошгүй байгааг
төлбөр, хураамж” гэдэгт хамаарахгүй харгалзах шаардлагатай гэж дүгнэн
гэж шийдвэрлэсэн байдаг. Өөрөөр ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар зүйлийн 46.1.1-д
хэлбэл, энэ хуулийн 46.1.2-д заасан зааснаар захиргааны актын биелэлтийг
зохицуулалтыг иргэн, хуулийн этгээдийн түдгэлзүүлжээ.
хоорондын “цалин хөлс, хохирол нөхөн
(в) ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар
төлүүлэх” харилцаанд хэрэглэхгүй.
зүйлийн 46.1.3-д заасан “Захиргааны
Тиймээс хөдөлмөрийн хяналтын улсын
журам зөрчсөн этгээдэд хариуцлага
байцаагчийн “ажилтанд учруулсан
хүлээлгэсэн болон уг зөрчлийг таслан
хохирол /нэмэгдэл хөлс/ нөхөн
зогсоох тухай захиргааны хяналтын
төлүүлэхийг ажил олгогчид даалгасан”
байгууллага, албан тушаалтны
актыг иргэн, хуулийн этгээдээс албан
шийдвэр бол” гэсэн зохицуулалтыг
татвар, төлбөр, хураамж гаргуулах
агуулга нь “захиргааны журам зөрчих”,
акттай адилтган үзэхгүй гэж дүгнэсэн
“хяналтын байгууллага, албан
байх жишээтэй.
тушаалтны шийдвэр” гэх ойлголтын
Түүнчлэн, Ховд аймгийн тайлбараас хамаарна.
үйлдвэрчний эвлэлийн холбооноос
“аймгийн Засаг даргын захирамжийг Захиргааны хариуцлагын тухай
хүчингүй болгуулах” тухай шаардлага хуулийн 3 дугаар зүйл, 41 дүгээр
бүхий нэхэмжлэлтэйгээ холбогдуулан зүйлийн 1-д зааснаас үзэхэд Монгол
маргаан бүхий актын биелэлтийг улсын нутаг дэвсгэрт бүх нийтээр
түдгэлзүүлэх хүсэлт гаргасан. Шүүх буюу тухайн нутаг дэвсгэрт дагаж
Ховд аймгийн Засаг даргын маргаан мөрдүүлэхээр, тус хууль болон бусад
бүхий захирамж нь төрийн албан хуулиар тогтоосон захиргааны журмыг
хаагчдын цалингаас холбогдох хууль санаатай буюу болгоомжгүй зөрчсөн,
тогтоомжийн дагуу нийгмийн болон үйлдэл, эс үйлдэхүйг захиргааны
эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэл, зөрчил гэж ойлгох бөгөөд ЗХХШТХ-д
хүм амын орлогын албан татвараас зааснаар уг зөрчилд хариуцлага
бусад төрийн бус байгууллагын хүлээлгэх; зөрчлийг таслан зогсоох
гишүүнчлэлийн татвар, төлбөр хураамж гэсэн 2 төрлийн актыг илэрхийлжээ.
авахыг зогсоох тухай шийдвэр байх тул Эдгээрийг ялгаж ойлгохгүй бол
“иргэн, хуулийн этгээдээс албан татвар, улсын байцаагчийн хувьд л гэхэд түүний
төлбөр, хураамж гаргуулах тухай акт” үйлдсэн акт, дүгнэлт, албан шаардлага
буюу ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар зүйлийн бүрийг хариуцлага хүлээлгэсэн актад
46.1.2-т хамаарахгүй гэж дүгнэжээ. хамааруулахгүй. Хэдийгээр Захиргааны
Харин Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн хариуцлагын тухай хуулиас гадна бусад
эрхийн тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн хуульд тодорхой үйлдэл, эс үйлдэхүйг
1-д “Үйлдвэрчний эвлэлүүд нь өөрөө зөрчил гээд зохицуулсан боловч
санхүүжих зарчмаар ажиллана”, 2-т тэдгээрээс торгох, тусгайлан олгосон
“Үйлдвэрчний эвлэлүүдийн эд хөрөнгө эрх хасах, хууль бусаар олсон орлого
нь гишүүдийн татвар, хандив, үйл буюу эд зүйлийг хураах, баривчлах
ажиллагаагаа явуулахад шаардагдах зэрэг Захиргааны хариуцлагын тухай

119
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

хуулиар тодорхойлон заасан шийтгэл Өрсөлдөөний тухай хуулийн 27 дугаар
ногдуулсан шийдвэрийг л “хариуцлага зүйлийн 27.1-д заасан захиргааны журам
хүлээлгэсэн акт” гэдэгт хамааруулж зөрчсөн гэж нэхэмжлэгч компаниудад
ойлгоно. Өрсөлдөөний тухай хуулийн 27 дугаар
зүйлийн 27.1.3-д заасныг үндэслэн
Харин зөрчлийг таслан зогсоох
захиргааны шийтгэл ногдуулсан улсын
шийдвэр гэдэгт үйл ажиллагаа зогсоох,
байцаагчийн шийдвэр нь ЗХХШтХ-
битүүмжлэх, хураах г.м Төрийн хяналт
ийн 46 дугаар зүйлийн 46.1.3-д
шалгалтын тухай хуулийн 10 дугаар
заасан актын биелэлтийг түдгэлзүүлж
зүйлийн 10.9.7, 10.9.8-д заасан үйл
болохгүй үндэслэлд хамаарч байна.
ажиллагаа болон бусад салбарын
Учир нь Өрсөлдөөний тухай хуулийн
хууль дахь ийм төрлийн зохицуулалтыг
14 дүгээр зүйлийн 14.4-д “Шударга
дурдаж болно.
өрсөлдөөн, хэрэглэгчийн төлөө газарт
Тухайлбал, Амьтны тухай хууль улсын ерөнхий байцаагч, улсын ахлах
зөрчиж зөвшөөрөлгүй ан амьтан байцаагч, улсын байцаагч, орон нутагт
агнасан этгээдэд улсын байцаагчийн улсын байцаагч ажиллана” гэж заасан
шийтгэврээр торгууль ногдуулахаас ба тэдгээр байцаагчид нь Захиргааны
гадна актаар нөхөн төлбөр ногдуулах хариуцлагын тухай хуулийн 7 дугаар
тохиолдол түгээмэл байдаг. Энэ зүйлд заасан захиргааны хариуцлага
тохиолдолд шийтгэвэр нь хариуцлага хүлээлгэх эрхтэй албан тушаалтан мөн
хүлээлгэсэн шийдвэр тул түүний гэж дүгнэсэн.
биелэлтийг түдгэлзүүлж болохгүй.
(г) ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар зүйлийн
Харин нөхөн төлбөр тогтоосон акт
46.1.4-д зааснаар “хууль тогтоомжид
нь амьтны аймагт учруулсан хохирол
заасан тохиолдолд үл маргах журмаар
төлүүлэх шийдвэр тул хариуцлага
биелүүлэх бол” шүүх захиргааны актын
хүлээлгэсэн буюу таслах зогсоох тухай
биелэлтийг түдгэлзүүлэхгүй.
шийдвэр гэж үзэхгүй.
Хууль тогтоомжид зарим
Хяналтын байгууллага, албан
асуудлаар гарсан шийдвэрийг үл
тушаалтан гэдэгт Төрийн хяналт
маргах журмаар биелэгддэг байхаар
шалгалтын тухай хуулийн дагуу үйл
зохицуулсан байх нь бий. Үүний учир
ажиллагаа явуулдаг, улсын байцаагчийн
нь тухайн асуудлаар гарч болох
эрхтэй, хуулиар эрх олгогдсон аливаа
үр дагаврыг тухайн харилцааны
этгээдийг ойлгохоор байна.
оролцогчид урьдчилан сайтар
Жишээ нь: “Шунхлай трейдинг” хэлэлцсэн, мэдэгдсэн, танилцсан,
ХХК зэрэг нэр бүхий компаниудаас зөвшөөрсөн байхаар зохицуулж, үүний
Шударга өрсөлдөөн, хэрэглэгчийн дагуу шийдвэрийг үл маргах журмаар
төлөө газрын улсын байцаагчдын 2012 хэрэгжүүлэхээр зохицуулсан байдаг.
оны 11 дүгээр сарын 28-ны өдрийн
Тухайлбал, Векселийн тухай
5/125 дугаар албан шаардлага болон
хуулийн 3 дугаар зүйлийн 1-д
шийтгэврийг хүчингүй болгуулах
"Вексель" гэж төлбөр хариуцагчаас
нэхэмжлэлтэйгээ холбогдуулан актын
тодорхой хэмжээний мөнгөн хөрөнгийг
биелэлтийг түдгэлзүүлэхээр гаргасан
тогтоосон хугацаанд ямар нэгэн нөхцөл
хүсэлтийг шүүх ЗХХШтХ-ийн 45 дугаар
болзолгүйгээр үл маргалдах журмаар
зүйлийн 45.1, 46 дугаар зүйлийн 46.1.3-
вексель эзэмшигчид төлөхийг харилцан
д заасныг баримтлан хэрэгсэхгүй
тохиролцож баталсан төлбөрийн
болгожээ.
баримтыг хэлнэ” гэж заасан ба эдгээр
Ингэхдээ Захиргааны хариуцлагын
тухай хуулийн 3 дугаар зүйл болон

120
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

хуулиуд19 нь захиргааны хэргийн шүүхэд орны өндөр албан тушаалтан зэрэг
хэрэглэгдэх эсэх нь тухайн маргааны хуулиар тогтоосон төрийн тусгай
төрөл, үйл баримтаас хамаарна. хамгаалалтын хүрээ горим зөрчигдөж
болзошгүй байгаа нь ЗХХШтХ-ийн 45
Жишээ нь: “Номин холдинг”
дугаар зүйлийн 45.1 дэх хэсгийн “өөр
ХХК-иас “Төрийн өмчийн хорооны
хуульд тусгайлан заасан тохиолдолд”,
2014.03.20-ны өдрийн “Төрийн өөрийн
46 дугаар зүйлийн 46.1.1 дэх хэсгийн
өмчийн эд хөрөнгийн түрээсийн гэрээг
“бусдын амь бие, эрүүл мэндэд
цуцлах тухай” 143 дугаар тогтоолыг
ноцтой хохирол учруулахаар бол”,
хүчингүй болгуулах”-аар шүүхэд
46.1.4 дэх хэсгийн “хууль тогтоомжид
гаргасан нэхэмжлэлтэйгээ холбогдуулан
заасан тохиолдолд үл маргах журмаар
актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх
биелүүлэх бол” түдгэлзүүлж болохгүй
хүсэлт гаргахдаа үндэслэлийг “Гэрээг
гэсэн зохицуулалтад хамаарч байна”
цуцалсан тохиолдолд манай компани
гэж дүгнэн, нэхэмжлэгчийн хүсэлтийг
хөрөнгө оруулалтаараа хохирох, 25
хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэсэн
ажилчин ажилгүй болох, тус байранд
байдаг. Ингэхдээ актын биелэлтийг
амьдарч байгаа 15 айлтай байгуулсан
түдгэлзүүлэх нь гадаадын төрийн өндөр
түрээсийн гэрээ цуцлагдсанаар
албан тушаалтны айлчлал, хуулиар
нөхөн төлбөрийг компани төлөх
хамгаалалтыг нь тогтоосон, дотоодын
үүрэг хүлээнэ” гэж тайлбарладаг бол,
төрийн өндөр албан тушаалтны амь
хариуцагч “нэхэмжлэгч нь төрийн
биед ноцтой эрсдэл үүсэх нөхцөлийг
тусгай хамгаалалтын газарт (Их
хамгаалах төрийн хамгаалалтын
тэнгэр) байрлах тус обьектыг эзэмших
горим нь “хуульд зааснаар үл маргах
болсноор төрийн дээд өндөр хэмжээний
журмаар” зохицуулалтад хамаарна
айлчлалын зочид байрлах боломжгүй
гэсэн агуулгаар шийдвэрлэсэн байна.
болсон, мөн төсөвт хохирол учрахаас
гадна зочид төлөөлөгчдийн аюулгүй Хоёр. Өөр хуульд тусгайлан
байдлыг хангахад эрсдэл үүсгэж заасан тохиолдол
байна. Нэхэмжлэгч нь тус обьектыг ЗХХШтХ-ийн 45 дугаар зүйлийн
гадаад дотоодын иргэдэд хөлслүүлэх 45.1-д “...өөр хуульд тусгайлан
болсноор тэдгээр иргэд нь төрийн зааснаас...” гэж томьёолж байсан бол
тусгай хамгаалалтын бүс рүү хяналтгүй ЗХШТШтХ-ийн 61 дүгээр зүйлийн 61.1-д
нэвтэрч орох, төрийн хамгаалалтад “..., эсхүл хуульд тусгайлан зааснаас...”
байх хүмүүсийн аюулгүй байдалд аюул гэж тусгажээ.
учруулж болох нөхцөл байдал үүсээд Энэ нь хүчин төгөлдөр үйлчилж
байна” гэж маргасан байдаг. буй бусад хуульд тухайн захиргааны
Шүүх маргаан бүхий захиргааны актын биелэлтийг түдгэлзүүлэхийг
актыг түдгэлзүүлснээр Төрийн тусгай хориглосон хэм хэмжээг тусгасан
хамгаалалтын тухай хуулийн 3, 6 тохиолдлыг илэрхийлж байх бөгөөд
дугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 1 болон ийм зохицуулалт бүхий хууль цөөнгүй
5 дахь заалт, 8 дугаар зүйлийн 1 бий:
дэх хэсгийн 1, 3 дахь заалтын дагуу Цөмийн энергийн тухай хуулийн
төрийн тусгай хамгаалалтад авсан 26 дугаар зүйлийн 26.6-д “Тусгай
барилга, албан тушаалтан, гадаад зөвшөөрөл эзэмшигч энэ хуулийн 26.5-
д заасны дагуу тусгай зөвшөөрлийг
19
Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай хуулийн 13 хүчингүй болгосон шийдвэрийг
дугаар зүйлийн 13.10, Банкны тухай хуулийн 11 дүгээр
зүйлийн 11.2, Банк, эрх бүхий хуулийн этгээдийн мөнгөн эс зөвшөөрвөл шүүхэд гомдол
хадгаламж, төлбөр тооцоо, зээлийн үйл ажиллагааны гаргах эрхтэй бөгөөд шүүх тухайн
тухай хуулийн 30 дугаар зүйлийн 2 дахь заалт болон
Төрийн тусгай хамгаалалтын тухай хуулийг энд дурдаж
шийдвэрийг Захиргааны хэрэг шүүхэд
болно. хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн
121
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

62.1.3-т заасны дагуу түдгэлзүүлж захиргааны журмаар хэлэлцэгдэж буй
болохгүй”. хэрэг маргааны хувьд актын биелэлтийг
Ашигт малтмалын тухай хуулийн түдгэлзүүлэх харилцаанд хэрэглэгдэх
56.5-д “Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч юм.
нь энэ хуулийн 56.4-т заасны дагуу Гурав. Захиргааны хэм
тусгай зөвшөөрлийг цуцалсан хэмжээний актын биелэлтийг
шийдвэрийг эс зөвшөөрвөл шүүхэд түдгэлзүүлэх тухайд
гомдол гаргах эрхтэй бөгөөд шүүх Захиргааны ерөнхий хуулийн 59
тухайн шийдвэрийг Захиргааны дүгээр зүйлийн 59.1-д “Захиргааны хэм
хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх хэмжээний акт гэж хуулиар тусгайлан
тухай хуулийн 62.1.3-т заасны дагуу эрх олгогдсон захиргааны байгууллагаас
түдгэлзүүлэхгүй”, нийтээр заавал дагаж мөрдүүлэхээр
Төрийн болон орон нутгийн өмчийн гаргасан, гадагш чиглэсэн, үйлчлэл нь
хөрөнгөөр бараа, ажил, үйлчилгээ байнга давтагдах шинжтэй шийдвэрийг
худалдан журмын авах тухай хуулийн ойлгоно” гэж заасан ба Монгол Улсын
56 дугаар зүйлийн 56.3-д “Тендер Засгийн газрын тухай хуулийн 30
шалгаруулалттай холбогдох гомдлыг дугаар зүйлийн 30.2-т “Засгийн газар нь
хүлээн авсан шүүх энэ хуулийн 55.4.1 Улсын Их Хурлаас хуулиар тусгайлан
-55.4.3-д зааснаас бусад тохиолдолд эрх олгосон нөхцөлд хуульд нийцүүлэн
төсвийн асуудал эрхэлсэн төрийн бүрэн эрхийнхээ хүрээнд нийтээр
захиргааны төв байгууллагаас дагаж мөрдөх хэм хэмжээ тогтоосон
гаргасан шийдвэрийг түдгэлзүүлэхийг эрхийн акт гаргаж болно...”, Монгол
хориглоно”, 55 дугаар зүйлийн 55.4.1 Улсын Засгийн газрын 2010 оны 5
“тендерт оролцогчийн гомдлыг хангах дугаар сарын 19-ний өдрийн 119 дүгээр
нь илүү үндэслэлтэй байгаа бол;”, 55.4.2 тогтоолоор баталсан “Захиргааны
“түдгэлзүүлээгүй тохиолдолд тендерт хэм хэмжээ тогтоосон шийдвэр гаргах
оролцогчид их хэмжээний хохирол журам”20 -ын 1.3-д “Захиргааны хэм
учрахаар бол;”, 55.4.3 “түдгэлзүүлэх хэмжээ тогтоосон шийдвэрийг эрх бүхий
нь төрийн эрх бүхий байгууллага, этгээд нь зөвхөн хуулиар тусгайлан
эсхүл захиалагч болон бусад тендерт эрх олгосон тохиолдолд гаргана” гэж
оролцогчдод илтэд хохиролтой биш тус тус зохицуулснаас үзэхэд хуулиар
бол” гэх мэтчилэн зохицуулалтууд тусгайлан эрх олгосон нөхцөлд;
байна. Засгийн газраас гадна захиргааны
Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай байгууллагын бүх түвшинд21; нийтээр
хуулийн 15 дугаар зүйлийн 15.3-д дагаж мөрдүүлэхээр гаргасан
“Энэ хуулийн 15.1, 15.2-т зааснаас шийдвэрийг ЗХШХШтХ-ийн 61 дүгээр
бусад үндэслэлээр шийдвэр гүйцэтгэх зүйлийн 61.2-т заасан “захиргааны хэм
ажиллагааг түдгэлзүүлэхийг хэмжээний акт”22 гэдэгт хамааруулж
хориглоно” гэж тус тус заасан нь ойлгохоор байна.
хэдийгээр хуульд тусгайлан түдгэлзүүлж Хэдийгээр захиргааны хэм
болохгүйгээр заасан зохицуулалт мөн 20
Энэ журмыг Засгийн газрын 2016 оны 9 дүгээр сарын
боловч энэхүү маргаан нь харьяалалын 14-ний өдрийн 86 дугаар тогтоолоор хүчингүй болсонд
тооцсон.
хувьд захиргааны хэргийн шүүхээр 21
яам, агентлаг, Засаг дарга болон иргэдийн
шийдвэрлэгдэхгүй, харин Даатгалын Төлөөлөгчдийн Хурал г.м
тухай хуулийн 82 дугаар зүйлийн 82.2 22
ЗХХШтХ-ийн 45 дугаар зүйлийн 45.2-т “хэм хэмжээ
–т “зохицуулах хорооны шийдвэрийг тогтоосон захиргааны акт” гэж томьёолж байсан бол
ЗХШХШТХ-д “захиргааны хэм хэмжээний акт” гэж
давж заалдсан нь хариуцлага хүлээлгэх тусгасан. Энэ ойлголтыг ямар нэршлээр илэрхийлэх
шийдвэрийг түдгэлзүүлэх үндэслэл нь зохимжтой талаар П.Одгэрэл, “Хэм хэмжээний акт”
гарын авлага, УБ 2009 он, 15 дахь талаас дэлгэрэнгүй
болохгүй” гэсэн зохицуулалт нь үзэж болно.

122
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

хэмжээний акт нь эрэмбийн хувьд оруулахыг даалгах” тухайн шаардлага
хуулиас доогуур хүчин чадалтай ч бүхий нэхэмжлэлтэйгээ холбогдуулан
захиргааны байгууллагын “хууль маргаж буй “Орон сууцны барилгын
хэрэгжүүлэх” үндсэн чиг үүргийг доторх сууцны талбай тооцох аргачлал”
илэрхийлсэн үйл ажиллагаа байдаг, MNS 6058-2009 стандартын биелэлтийг
үр дагаврын хувьд ижил төрлийн түдгэлзүүлэх хүсэлт гаргасныг
олон тохиолдолыг давтан зохицуулах Захиргааны хэргийн анхан шатны 20
үүрэгтэй гэдэг утгаараа “... зөвхөн дугаар шүүх /тухайн үеийн нэрээр/-ийн
хуульд заасан үндэслэлээр түдгэлзүүлж шүүгчийн 2015 оны 4 дүгээр сарын 23-
болно” гэсэн агуулгаар хуульчлагджээ. ны өдрийн 2750 дугаар захирамжаар
Өөрөөр хэлбэл, нэг удаагийн тохиолдол, хэрэгсэхгүй болгосныг давж заалдах
нэг этгээдийн нэхэмжлэлээр тухайн шатны шүүх хэвээр үлдээжээ.
харилцааг зохицуулж буй хэм хэмжээг Ингэхдээ шүүх “Засгийн
түдгэлзүүлснээр уг хэм хэмжээгээр газрын тохируулагч агентлаг болох
зохицуулагдаж байгаа харилцаа Стандартчилал, хэмжил зүйн газар
бүхэлдээ зохицуулалтгүй үлдэх нь нийтээр дагаж мөрдөх хэм хэмжээ
эрсдэлтэй зэрэг нөхцөлтэй уялдсан тогтоосон шийдвэр гаргах эрхтэй
байх магадлалтай. байгууллага бөгөөд Засгийн газрын
Жишээ: [1] Н.Ариунболд нь шүүхэд 2010 оны 119 дүгээр тогтоолоор
гаргасан “Үндэсний архивын газар болон баталсан “Захиргааны хэм хэмжээ
Сонгуулийн ерөнхий хорооны хамтран тогтоосон шийдвэр гаргах журам”-ын
баталсан 2008.05.09-ний өдрийн 22/69 1.6.1, 1.6.3-т зааснаар стандартыг хэм
тоот тушаалын 6.2, 6.4.4 дэх заалтыг хэмжээ тогтоосон акт гэж үзнэ” хэмээн
хүчингүй болгуулах” шаардлага бүхий дүгнэж байжээ.
нэхэмжлэлтэйгээ холбогдуулан маргаан 2016 оны 07 дугаар сарын 01-
бүхий актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх ний өдрөөс хүчин төгөлдөр үйлчилж
хүсэлт гаргасныг шүүх Монгол Улсын буй Захиргааны ерөнхий хуулийн 60
Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль23, дугаар зүйлийн 60.2-т “Стандартчилал,
Сонгуулийн төв байгууллагын тухай тохирлын үнэлгээний тухай хуулийн
хууль, Архивын тухай хууль, Засгийн 3.1.2-т заасан баримт бичиг энэ журамд
газрын агентлагийн эрх зүйн байдлын хамаарахгүй" гэж зохицуулснаар
тухай хуульд түдгэлзүүлж болох Монгол улсын стандарт нь захиргааны
талаар зохицуулалт байхгүй тул хэм хэм хэмжээний акт “болохгүй” тул
хэмжээ тогтоосон маргаан бүхий актыг цаашид MNS стандартыг захиргааны
түдгэлзүүлж болохгүй гэж дүгнэн, хэм хэмжээний акттай адилтган үзэж,
хүсэлтийг хэрэгсэхгүй болгосон. ЗХШХШтХ-ийн 61 дүгээр зүйлийн
[2] “МДТОФ” ХХК-иас Шударга 61.2-т заасан зохицуулалтыг түүнд
өрсөлдөөн, хэрэглэгчийн төлөө хэрэглэхгүй нь.
газар болон Стандартчилал, хэмжил Захиргааны хэм хэмжээ тогтоосон
зүйн газарт холбогдуулан гаргасан актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх
“... улсын байцаагчийн 2014 оны эсэхийг шийдвэрлэсэн Захиргааны
00001969 тоот шийтгэврийг бүхэлд хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн
нь хүчингүй болгох, MNS 6058-2009 тогтоолуудыг тоймлоход “захиргааны
стандартад өөрчлөлт оруулахгүй хэм хэмжээний актаар маргаж буй
байгаа эс үйлдэхүй хууль бус болохыг тохиолдолд анхан шатны шүүхээс
тогтоож, уг стандартын хэрэглэх хүрээг түүний үндсэн шинж хийгээд хүчин
тодорхойлж уг стандартад өөрчлөлт төгөлдөр байдлыг шалган тогтоолгүй,
зөвхөн түдгэлзүүлэхийг зөвшөөрсөн
23
Улсын Их Хурлын 2015 оны 12 дугаар сарын 25-ны
өдрийн хуулиар энэ хуулийг хүчингүй болсонд тооцсон.
хуулийн зохицуулалт бий эсэхийг

123
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

л хянах замаар актын биелэлтийг тендер шалгаруулалтад хамаарах бусад
түдгэлзүүлэх шийдвэр гаргаж болохгүй” салбарын хуулийг хэрхэн тайлбарлаж
гэсэн дүгнэлт зонхилжээ. хэрэглэсэн, ямар нөхцөл байдлуудад
Тэгэхлээр “захиргааны хэм хэмжээ ач холбогдол өгч шалгасныг жишээгээр
тогтоосон актын биелэлтийг зөвхөн харуулбал:
хуульд заасан үндэслэлээр түдгэлзүүлж - “Аствишн” ХХК нь Мэдээлэл,
болно” гэсэн хуулийн зохицуулалтыг шуудан, харилцаа, холбоо, технологийн
хэрэглэхийн өмнө тухайн акт нь газраас зарласан “Нийтийн түлхүүрийн
захиргааны хэм хэмжээний актын дэд бүтэц, гэрчилгээжүүлэх тогтолцоог
шинжийг агуулах эсэх, улсын нэгдсэн бий болгох” тендерт “Инэкст” ХХК-ийг
бүртгэлд бүртгэгдэж албан ёсоор шалгаруулсан шийдвэрийг хүчингүй
хэвлэгдсэн эсэх, хуульд түдгэлзүүлж болгуулахаар нэхэмжилж, актын
болох талаар зохицуулалт байгаа биелэлтийг түдгэлзүүлэх хүсэлт
эсэхийг зайлшгүй шалгах шаардлагатай гаргасныг анхан шатны шүүхээс хангаж
болохыг эндээс харж болохоор байна. шийдвэрлэснийг давж заалдах шатны
III. Захиргааны актын биелэлтийг шүүхээс хэвээр үлдээжээ.
түдгэлзүүлэхэд маргааны төрлийг Шүүхийн дүгнэлтээс харахад
харгалзах нь ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар зүйлийн 46.1.1-
Захиргааны хэргийн давж заалдах д заасан үндэслэл тогтоогдохгүй,
шатны шүүхээр 2011.04.01-ний шүүхээс уг маргааныг эцэслэн
өдрөөс 2016.10.20-ны өдрийн хооронд шийдвэрлээгүй, хэрхэн шийдвэрлэгдэх
хянагдсан анхан шатны шүүхийн нь тодорхойгүй байхад Нийтийн
“Захиргааны актын биелэлтийг түлхүүрийн дэд бүтэц, гэрчилгээжүүлэх
түдгэлзүүлэх хүсэлт” шийдвэрлэсэн ажлыг бэлэн болгох захиалагчийн үйл
тухай 226 шүүхийн тогтоол, шүүгчийн ажиллагаа зогсоход хүрч, хэвийн үйл
захирамж /цаашид “шийдвэр” гэх/-ийг ажиллагаанд илтэд хохирол учирсан,
маргааны төрлөөр ангилж, захиргааны Дэлхийн банкнаас санхүүжүүлж
актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх эсэхийг байгаа төлбөр цуцлагдахад хүрч,
шийдвэрлэхдээ тэдгээр төрөл бүрт улсын төсөвт 400.000 ам.долларын
шүүхээс өгч буй дүгнэлтийг тоймолбол: хохирол учруулахуйц нөхцөл байдал
үүссэн гэж үзэх үндэслэл тогтоогдохгүй
1. Тендерийн маргаантай
бөгөөд захиалагчтай нэгэнт гэрээ
холбоотой 31 шийдвэр хянагдсанаас
байгуулагдсан нь хариуцагч болон
10 нь хэвээр үлдэж, 21 нь хүчингүй
гуравдагч этгээд, Монгол Улсын Засгийн
болж, өөрчлөгдсөн. Хүчингүй болсон
газрын үйл ажиллагаанд илтэд хохирол
21 шийдвэрийн 13 нь актын биелэлтийг
учруулсан гэж үзэхгүй гэжээ.
түдгэлзүүлж, 8 нь хүсэлтийг хэрэгсэхгүй
болгож шийдвэрлэжээ. - “Амин хүч” ББН өрхийн эмнэлгийн
дарга нь Нийслэлийн эрүүл мэндийн
Захиргааны хэргийн шүүхээс
газрын даргын 2010 оны 4 дүгээр сарын
тендерийн хэргийн маргаан бүхий
06-ны өдрийн “Өрхийн эмч нарын
актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх эсэхийг
багийг сонгон шалгаруулах тухай” 1/70
шийдвэрлэхдээ ЗХХШтХ-ийн 45 дугаар
тоот тушаалыг хүчингүй болгуулахаар
зүйлийн 45.1, 46 дугаар зүйлийн
захиргааны хэргийн шүүхэд гаргасан
46.1.1, ялангуяа Төрийн болон орон
нэхэмжлэлтэйгээ холбогдуулан маргаан
нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа, ажил,
бүхий актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх
үйлчилгээ худалдан авах журмын тухай
хүсэлт гаргасан ба шүүхээс ЗХХШтХ-
хууль /цаашид “ТБОНӨХБАҮХАЖТХ/-
ийн 46 дугаар зүйлийн 46.1.1 болон
ийн 56 дугаар зүйлийн 56.3, 55 дугаар
Эрүүл мэндийн тухай хуулийн 43 дугаар
зүйлийн 55.4.1-55.4.3 болон тухайн
зүйлийн 43.1.1 дэх хэсгийг баримтлан

124
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэсэн. заалтыг баримтлан шийдвэрлэхдээ
Ингэхдээ өрхийн эмнэлэг нь үйл дээрх хуульд заасан үндэслэлүүдийг
ажиллагаагаа хэвийн явуулж байгаа, шалгасан эсэх, хариуцагч болон
мөн энэ асуудал маргаантай учраас гуравдагч этгээдэд илтэд хохирол
тухайн нутаг дэвсгэрт тендер учруулахааргүй байх нөхцөл байдлууд
шалгаруулалт явуулаагүй тул актын нь баримтаар хэрхэн тогтоосон
биелэлтийг түдгэлзүүлэх нь ямар нэг зэрэг нь тодорхойгүй, ийм нөхцөл
эрх зүйн үр дагавар үүсгэхгүй гэж байгаа эсэхийг асууж тодруулалгүй,
дүгнэжээ. хуулийн шаардлага хангаагүй нотлох
Шүүх хүний амь нас, эрүүл баримтыг үндэслэн маргааны үйл
мэндэд хохирол учруулахаар баримтад дүгнэлт хийсэн тохиолдолд
байна гэсэн тохиолдол бүрт актын хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны
биелэлтийг түдгэлзүүлэхгүй орхиж журмыг хангуулсны дараа анхан
шийдвэрлэдэггүй бөгөөд маргаан бүхий шатны шүүхийн актын биелэлтийг
захиргааны актаас үл хамааран тухайн түдгэлзүүлэх шийдвэрийн агуулгад
үйл ажиллагаа хэвийн явагдах эсэх нь дүгнэлт өгөх шаардлагатай гэж дүгнэн24
төрийн байгууллага, албан тушаалтны дахин шийдвэрлүүлэхээр буцаасан
хүлээсэн үүргээс хамааралтай байвал байна.
ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар зүйлийн Энэ нь мэтгэлцэх, шүүхийн өмнө
46.1.1-д заасан үндэслэл үүсээгүй гэж эрх тэгш байх зарчим хэрэг хянан
үзэн, актын биелэлтийг түдгэлзүүлж шийдвэрлэх ажиллагааны бүх үе
шийдвэрлэдэг байна. шатанд үйлчлэх хуулийн шаардлагыг
Жишээлбэл: “Бодь профертийз” захиргааны актын биелэлтийг
ХХК нь шүүхэд “Эрүүл мэндийн яамны түдгэлзүүлэхэд ч баримтална гэсэн
БУА 13-01-07 дугаар бүхий Гэмтэл согог суурь ойлголтоос үүдэлтэй.
судлалын төвийн харьяа Түлэнхийн 2. Төрийн албаны маргаантай
төвийн барилгын ажил гүйцэтгэх холбоотой 53 шийдвэр хянагдсанаас 27
тендер шалгаруулах үнэлгээний нь хэвээр үлдэж, 26 нь хүчингүй болсон.
хорооны шийдвэрийг хүчингүй Хүчингүй болсон 26 шийдвэрийн 20
болгуулах” тухай шаардлага бүхий нь актын биелэлтийг түдгэлзүүлж,
нэхэмжлэл гаргасантай холбогдуулан 6 нь хүсэлтийг хэрэгсэхгүй болгож
маргаан бүхий актын биелэлтийг шийдвэрлэсэн.
түдгэлзүүлэх хүсэлт гаргасны дагуу Эдгээр актууд нь иргэнийг төрийн
шүүх актын биелэлтийг түдгэлзүүлж албанаас чөлөөлж, томилсон тушаал;
шийдвэрлэхдээ “Түлэнхийн төвийн албан тушаалаас чөлөөлж, шилжүүлэн
барилгын ажлыг хойшлуулбал цаана ажиллуулах тухай тушаал; сахилгын
нь хүний амь нас, эрүүл мэндийн эрх шийтгэл ногдуулж, ажлаас чөлөөлөх
ашиг хөндөгдөж байгаа гэх боловч тухай тушаал; төрийн албан хаагчийг түр
иргэдийн уг эрхийг хангах нь төрийн томилох тухай; бөгөөд энэ судалгааны
байгууллагын үүрэг бөгөөд барилгын дүнгээс үзвэл төрийн албаны маргааныг
ажлаас үл хамааран энэ үйл ажиллагаа шийдвэрлэхдээ захиргааны актын
тасралтгүй явагдах ёстой тул үүнээс биелэлтийг түдгэлзүүлэхгүй байх нь
үүдэн нийтийн эрх ашигт шууд хохирол давамгай байна.
учрах нөхцөл байдал тулгарсан гэж
Энэ төрлийн захиргааны актын
үзэх боломжгүй” гэж дүгнэснийг дурдаж
биелэлтийг түдгэлзүүлсэн анхан
болно.
24
Энэ тохиолдолд Захиргааны хэргийн давж заалдах
Мөн Захиргааны хэргийн давж шатны шүүхээс ЗХХШТХ-ийн 90 дүгээр зүйлийн 90.2.2-
заалдах шатны шүүхээс ЗХХШтХ т зааснаар анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй
болгож, хүсэлтийг дахин шийдвэрлүүлэхээр буцаах
болон ТБОНӨХБАҮХАЖтХ-ийн зохих практик тогтоожээ.

125
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй үзвэл:
болгосон давж заалдах шатны “Хуулийн этгээдэд илтэд хохирол
шүүхийн шийдвэрийн гол үндэслэлийг учруулахаар, төрийн байгууллагын
“шүүхийн шийдвэрээр маргаан бүхий хэвийн үйл ажиллагаа алдагдахаар”
захиргааны акт хууль зөрчсөн нь гэсэн үндэслэлүүд болон хуульд
тогтоогдсон тохиолдолд эрхэлж заасан түдгэлзүүлж болохгүй нөхцөл
байсан ажил, албан тушаалд эгүүлэн байдал тогтоогдохгүй ба баримтаар
тогтоолгож, ажилгүй байсан нотлогдохгүй байх тохиолдолд актын
хугацааны цалин хөлсийг гаргуулах биелэлтийг түдгэлзүүлсэн.
зэргээр нэхэмжлэгчээс зөрчигдсөн
Жишээ нь: нэхэмжлэгчээс гаргасан
гэж тодорхойлсон эрх, хууль ёсны
“Төрийн албан хаагчийг ажлаас
ашиг сонирхол нь “нөхөн сэргээгдэх”
чөлөөлөх тухай” тушаалыг маргааныг
боломжтой”” гэж тайлбарлаж болно.
шүүхээр эцэслэн шийдвэрлэх хүртэлх
Нэхэмжлэгчийн хувьд “захиргааны хугацаанд түдгэлзүүлэх хүсэлтийг
актын биелэлтийг түдгэлзүүлэхэд Захиргааны хэргийн давж заалдах
ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар зүйлд заасан шатны шүүхээс ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар
түдгэлзүүлж болохгүй нөхцөл байдал зүйлийн 46.1.1-д заасан үндэслэл
тогтоогдохгүй байна” гэсэн бол тогтоогдохгүй бөгөөд хариуцагчийн
хариуцагчийн зүгээс зөвшөөрөхгүй гаргасан “газрын харилцаатай
байгаа үндэслэлээ: холбоотой бүх үйлчилгээнд саад болж
-актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх нь иргэн, хуулийн этгээдэд илт хохирол
иргэн, хуулийн этгээдэд илтэд хохирол учруулж байна” гэсэн үндэслэл
учруулахаар; нь хуулийн дээрх зохицуулалтад
-төрийн ажил цалгардаж, төсвийг хамаарахгүй гэж дүгнэжээ.
зүй зохисгүй зарцуулах зэрэг асуудал Харин дараах тохиолдолд
хүндэрч ноцтой байдалд хүргэж хариуцагчийн гомдлыг хангаж, актын
болзошгүй; биелэлтийг түдгэлзүүлэхээс татгалзжээ:
-улс орон нутгийн төсвийн орлого Маргаан бүхий актыг
бүрдүүлэх, татварын хууль тогтоомжийн түдгэлзүүлснээр нэхэмжлэгчийн эрх
хэрэгжилтэд тавих ажлыг хариуцаж зүйн байдалд өөрчлөлт орохооргүй,
ажилладаг хяналт шалгалтын болон “ажлаас чөлөөлөгдсөн, эсхүл шинэээр
татвар хураалтын тасгийн дарга нарын томилогдсон албан хаагчдын хэн
хэвийн ажил үргэлжлэхэд хүндрэл гарч, нь уг албан тушаалын чиг үүргийг
байгууллагын үйл ажиллагаанд сөргөөр хэрэгжүүлэх нь тодорхойгүй болж”
нөлөөлж байна; төрийн байгууллагын хэвийн,
-актыг түдгэлзүүлснээр төрийн тасралтгүй үйл ажиллагаа алдагдаж,
байгууллагын хэвийн үйл ажиллагаа үүнээс үүдэн тухайн байгууллагын
алдагдаж, үүнээс үүдэн тухайн иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээнд сөргөөр
байгууллагын иргэдэд үзүүлэх нөлөөлж болзошгүй, мөн тухайн
үйлчилгээнд сөргөөр нөлөөлж маргаан бүхий захиргааны актад
болзошгүй; тусгагдсан нэхэмжлэгчийн эрх ашгийг
хөндсөн хэсэгт өөрчлөлт орсноор
-актыг түдгэлзүүлснээр багш
тухай захиргааны актыг түдгэлзүүлэх
ажилчдын болон хүүхдүүдийн эрүүл
нь ямар нэг эрх зүйн үр дагавар
аюулгүй орчинд сурч боловсрох эрх
үүсгэхээргүй, түдгэлзүүлэхийг хүссэн
ашигт илт хохирол учруулахаар байна;
захиргааны акт хэрэгжээд дууссан,
зэргээр тодорхойлдог ажээ.
нэгэнт хэрэгжсэн захиргааны актын
Шүүхээс дээрх нөхцөл байдлуудад биелэлтийг түдгэлзүүлэх боломжгүй
дүгнэлт өгч шийдвэрлэсэн байдлыг авч гэсэн үндэслэлүүдээр актын биелэлтийг
126
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

түдгэлзүүлэх хүсэлтийг хэрэгсэхгүй нөхцөл байдал тогтоогдсон тохиолдолд
болгож шийдвэрлэжээ. түдгэлзүүлэх хүсэлтийг хэрэгсэхгүй
Жишээ нь: Гэмтэл согог судлалын болгож шийдвэрлэдэг бөгөөд ингэхдээ
үндэсний төвийн захирлын албан дараах нөхцөл байдлыг харгалзан үзэж
тушаалд томилогдох ажилтныг сонгон байна.
шалгаруулсан тогтоолын биелэлтийг Тухайлбал: актын биелэлтийг
түдгэлзүүлэх хүсэлтийг шүүхээс түдгэлзүүлсэн анхан шатны шүүхийн
хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэсэн. шүүгчийн захирамжид гуравдагч
Ингэхдээ (1) тус сонгон шалгаруулалт этгээдээс давж заалдах гомдол
нь 2013 оны 12 дугаар сарын 23-25- гаргасныг давж заалдах шатны шүүхээс
ны өдрүүдэд зохион байгуулагдаж, гомдолд дурдсан байгаль орчинд
2014 оны 2 дугаар сарын 17-ны өдөр нөлөөлөх байдлын нарийвчилсан
тогтоол гарснаар дууссан бөгөөд дүгнэлт, хөрөнгө оруулсан тухай нотлох
нэхэмжлэгч уг шалгаруулалтад баримтууд хэрэгт авагдаагүй, 46.1.1-
оролцсон болох нь нотлогдсон. Иймд д заасан актыг түдгэлзүүлж болохгүй
нэхэмжлэгчийн түдгэлзүүлэхийг хүссэн нөхцөл байдал баримтаар тогтоогдохгүй
захиргааны акт нь хэрэгжээд дууссан ба хэргийн оролцогчдын аль нэгний
тул нэгэнт хэрэгжсэн захиргааны эрх ашигт сөргөөр нөлөөлж хохирол
актыг түдгэлзүүлэх боломжгүй. (2) учруулахааргүй байвал хүсэлтийг
Төрийн албаны тухай хуулийн 9 дүгээр хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэж байна.
зүйлийн 9.1.2-т зааснаар Гэмтэл согог Хэргийн оролцогчдын зүгээс
судлалын үндэсний төвийн захирлын ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар зүйлийн 46.1.1-
албан тушаал нь төрийн үйлчилгээний д зааснаар “түдгэлзүүлэх нь илтэд
албан тушаалтан ба уг хуулийн 17 хохирол учруулж байна” гэсэн гомдлыг
дугаар зүйлийн 17.1-д зааснаар шүүхэд ирүүлдэг бөгөөд дараах
төрийн албаны сонгон шалгаруулалт үндэслэлээр гомдлыг хүлээн авалгүй,
явагдаж томилогдох ёстой. Гэтэл маргаан бүхий актыг түдгэлзүүлэн
нэхэмжлэгч төрийн албаны шалгалт шийдвэрлэжээ:
өгөлгүй уг албан тушаалд томилогдсон
- гуравдагч этгээдэд газар эзэмших
байх тул сонгон шалгаруулалтад орж
эрх олгосон захиргааны актын хууль
томилогдоогүй этгээдийн нэхэмжлэлээр
зүйн үндэслэлийн талаар маргаантай
төрийн албаны сонгон шалгаруулалтыг
байгаа бөгөөд шүүх маргааныг эцэслэн
түдгэлзүүлэх үндэслэлгүй гэж шүүх
шийдвэрлээгүй байгаа учир хэрэг
дүгнэжээ.
хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад
3. Газрын маргаантай холбоотой гуравдагч этгээдийг маргаан бүхий
35 шийдвэр хянагдсанаас 22 нь хэвээр газар дээр үйл ажиллагаа явуулахыг
үлдэж, 13 нь хүчингүй болсон. Хүчингүй зөвшөөрөх үндэслэлгүй. Актын
болсон 13 шийдвэрийн 9 нь актын биелэлтийг түдгэлзүүлсэн тохиолдолд
биелэлтийг түдгэлзүүлж, 4 нь хүсэлтийг ЗХХШтХ-ийн 46.1-д заасан нөхцөл
хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэжээ. байдал үүсэхгүй.
Давж заалдах шатны шүүхээс - Гуравдагч этгээдийн гомдолд
газрын маргаантай хэргийн хувьд “маргаан бүхий газарт уринш хийхээр
маргаан бүхий актын биелэлтийг мөнгө зарцуулсан бөгөөд энэ маргааны
түдгэлзүүлж шийдвэрлэх болон улмаас хийх боломжгүй болж их
анхан шатны шүүхийн түдгэлзүүлсэн хэмжээний орлогоо алдаж, үүний
захирамжийг хэвээр үлдээхдээ улмаас банкны зээл төлөгдөхгүйд хүрч,
ЗХХШтХ-ийн 45 дугаар зүйлийн 45.1 барьцаа хөрөнгөө банкинд алдаж их
дэх хэсгийг баримталж байгаа ба хэмжээний хохирол учирна” гэж дурдсан
харин 46 дугаар зүйлийн 46.1-д заасан нь үндэслэлгүй. Учир нь 2013.09.23-
127
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

ны өдөр захиргааны акт гарснаар холбоотой 6 шийдвэр хянагдсаны 5
гуравдагч этгээдэд газар эзэмших эрх нь хүчингүй болж, 1 нь хэвээр үлдсэн.
үүссэн бөгөөд түүнээс хойш 8 хоногийн Хүчингүй болсон 5 шийдвэрийн 2
дараа актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх нь актын биелэлтийг түдгэлзүүлж,
шийдвэр гарсан байхад “уринш хийхээр 3 нь хүсэлтийг хэрэгсэхгүй болгож
бэлдэж, их хэмжээний хохирол учирсан” шийдвэрлэсэн.
гэх байдал тогтоогдохгүй. Хэргийг Хэргийн оролцогчдоос ихэвчлэн
эцэслэн шийдвэрлэх хүртэл хугацаанд санал хураалтыг албажуулсан
маргаж буй газар дээр ямар нэгэн үйл тогтоолыг хүчингүйд тооцож,
ажиллагаа явуулахгүй байх нь хуульд дахин санал хураалт явуулахаар
нийцнэ гэж дүгнэсэн байдаг. шийдвэрлэсэн Сонгуулийн тойргийн
- Гуравдагч этгээдийн “Оршин хорооны тогтоол; Баг хорооны
суугчдын эсэргүүцлийн улмаас иргэдийн Нийтийн хурлаас хурлын
маргаан бүхий газарт хийх барилга дарга, Тэргүүлэгчдийг сонгосон
угсралтын ажил хойшлогдож бусад иргэдийн Нийтийн Хурлын тогтоол;
хуулийн этгээдэд гэрээний дагуу иргэдийн хурлын Төлөөлөгчийн
торгууль төлсөн ба барилга угсралтын бүрэн эрхийг баталгаажуулсан ИТХ-
ажлыг хойшлуулсан зэрэг нь манай ын тогтоол; зэрэг шийдвэрүүдийн
компанийн бодит хохирол боллоо” биелэлтийг түдгэлзүүлэх хүсэлт
гэх үндэслэл тогтоогдохгүй. Учир нь гаргажээ.
гуравдагч этгээдээс бусад хуулийн Захиргааны актын биелэлтийг
этгээдтэй байгуулсан ажил гүйцэтгэх түдгэлзүүлэх болсон үндсэн шалтгаан
гэрээний торгуулийн баримтыг хохирол нь маргаж буй тухайн актын үйлчлэлийг
хэмээн шүүхэд гаргаж өгсөн нь зогсооход чиглэгддэг бөгөөд харин
“илтэд хохирол учрах” гэсэн хуулийн энэ төрлийн маргааны хувьд хэргийн
шаардлагыг хангахгүй байна. Харин оролцогчдоос маргаан бүхий актыг
актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх нь өөр түдгэлзүүлж болохгүй нөхцөл байдал
бусад эрсдэлээс сэргийлнэ. гэдгийг “дахин санал хураалт явуулахыг
-Хэргийн оролцогчдоос түдгэлзүүлэх нь уг ажиллагаатай
түдгэлзүүлэх тухай хүсэлтдээ холбоотой улсын төсөвт хор хохирол
үндэслэлээ тодорхой заах ёстой байтал учруулна; нийт сонгогчдын өөрийн
“... нэхэмжлэлд захиргааны хэрэг төлөөллөө сонгох улс төрийн эрх
үүсгэсэн бол шууд түдгэлзүүлэх ёстой” зөрчигдөнө” гэж тайлбарладаг.
гэж тайлбар гарган маргаж байгаа нь Түдгэлзүүлж болохгүй нөхцөл
үндэслэлгүй бөгөөд ЗХХШтХ-ийн 46 байдал байгаа эсэхийг шалгаж
дугаар зүйлийн 46.1-д заасан үндэслэл тогтоогоогүй, холбогдох баримтыг
тогтоогдсон, маргаан бүхий актыг цуглуулаагүй, хэргийг оролцогчдод
түдгэлзүүлэх боломжгүй гэж дүгнэжээ. мэдэгдээгүй, энэ асуудлаар тайлбар
Түүнчлэн судалгаанд хамрагдсан нотлох баримт гаргах эрхийг
тогтоолуудад хийгдсэн хууль зүйн эдлүүлээгүй зэргээр хэрэг хянан
дүгнэлтээс онцлоход, шүүх аливаа шийдвэрлэх ажиллагааны журам
маргааны төрлөөс үл хамааран зөрчсөн; нэхэмжлэлийн шаардлагад
“бусдаас авсан зээл, зээлийн хүү, тодорхойлсноос өөр захиргааны акт
гэрээгээр хүлээх алданги, торгууль” түдгэлзүүлсэн тохиолдолд тухайн
хариуцлагыг ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар актын түдгэлзүүлсэн анхан шатны
зүйлийн 46.1.1-д засан “илт хохирол шүүхийн шийдвэрийн агуулгад дүгнэлт
учруулах нөхцөл” гэдэгт хамаарахгүй өгөх боломжгүй гэж давж заалдах
гэж дүгнэсэн нь нийтлэг байна. шатны шүүхээс уг шийдвэрийг хүчингүй
4.Сонгуулийн маргаантай болгодог байна.

128
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

Жишээ нь: Дорнод аймгийн Монгол улсын Засаг захиргаа, нутаг
Ардчилсан намаас захиргааны хэрэг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын
хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад тухай хуульд баг, хороодын иргэдийн
шүүхэд гаргасан “аймгийн иргэдийн Нийтийн хурлын дарга, Тэргүүлэгчдийг
Төлөөлөгчдийн Хурлын Төлөөлөгчдийн сонгох сонгуульт ажиллагааны талаар
бүрэн эрхийг баталгаажуулсан 01 тоот тусгайлсан зохицуулалт мөн байхгүй
тогтоолын биелэлтийг түдгэлзүүлэх” байна.
хүсэлтийг анхан шатны шүүх Жишээ: Дундговь аймгийн
хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэснийг Ардчилсан намаас хэрэг хянан
давж заалдах шатны шүүхээс буруу гэж шийдвэрлэх ажиллагааны явцад
үзсэн байна. “Аймгийн ИТХ-ын 2012.12.10-ны
Учир нь Улсын Дээд шүүхийн 2013 өдрийн 1 дүгээр тогтоолын 2 дугаарт
оны 10 дугаар сарын 07-ны өдрийн 171 байгаа Б.Доржсүмбэр, 15 дугаарт
дүгээр тогтоолоор тус хэргийг дахин байгаа Ж.Мөнхчулуун, 16-д байгаа
хэлэлцүүлэхээр анхан шатны шүүхэд С.Буджав, 17-д байгаа Д.Чандмань
буцаасан ба үүнд гуравдагч этгээд УДШ- нарт холбогдох хэсгийг түдгэлзүүлэх”
ийн Ерөнхий шүүгчид гомдол гаргаснаар хүсэлт гаргасныг анхан шатны шүүхээс
хэрэг УДШ-д шилжсэн учир анхан хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэжээ.
шатны шүүхэд хэрэг хянан шийдвэрлэх Харин давж заалдах шатны шүүхээс
ажиллагаа явагдах боломжгүй байхад “... түдгэлзүүлэхийг хүссэн акт нь
түдгэлзүүлэх хүсэлтийг шийдвэрлэсэн сонгуулийн хорооны шийдвэр бус ИТХ-
байна гэжээ. ын тогтоол байх бөгөөд Сонгуулийн
Түүнчлэн анхан шатны шүүх хорооны 25 дугаар тогтоол нь
сонгуулийн маргаантай холбоотой актыг 2012.12.20-нд буюу маргаан бүхий акт
түдгэлзүүлэх хүсэлтийг шийдвэрлэхдээ гарснаас хойш үйлдэгдсэн байх тул
хэргийн оролцогчид маргаан бүхий ИТХ-ын тогтоолыг Сонгуулийн хорооны
актын аль хэсгийг нь түдгэлзүүлэх шийдвэртэй адилтган үзэж, Аймаг,
хүсэл сонирхол, шаардлага байгааг сум, дүүргийн иргэдийн төлөөлөгчдийн
тогтоох, тогтоогдож байгаа тэрхүү бодит хурлын сонгуулийн тухай хууль /хүчин
нөхцөл байдал нь үнэхээр нийтийн болсон/-ийн 59 дүгээр зүйлийн 59.8 дахь
ашиг сонирхол хөндөгдөхүйц байгаа заалтыг баримтлан актын биелэлтийг
эсэхийг нухацтай авч үзээгүйгээс дээрх түдгэлзүүлэх үндэслэлгүй” гэж дүгнэн
алдаанууд давтагдсан тохиолдол анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг
байна. хүчингүй болгосон ажээ.
ЗХХШтХ-ийн 45 дугаар зүйлийн Сонгуулийн тухай хуулийн 115
45.1 дэх “хуульд өөрөөр заасан” дугаар зүйлийн 115.8, Захиргааны хэрэг
тохиолдлуудыг сонгуулийн хууль шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн
тогтоомжид харилцан адилгүй тогтоож 122 дугаар зүйлийн 122.4-д зааснаар
байсан. УИХ болон орон нутгийн сонгуулийн
маргааны хувьд нэхэмжлэлийг хүлээн
Тухайлбал: Аймаг, сум, дүүргийн
авахаас татгалзахаас бусад шүүгчийн
иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын
захирамж, шүүхийн тогтоолд гомдол
сонгуулийн тухай хууль /хүчин болсонд
гаргахгүй болсон тул энэ төрлийн
тооцогдсон/-ийн 59 дүгээр зүйлийн 59.8-д
хэргийн хувьд актын биелэлтийг
“Шүүх сонгуулийн хорооны шийдвэрийн
түдгэлзүүлсэн анхан шатны шүүхийн
биелэлтийг түдгэлзүүлэхийг хориглоно”
шийдвэр Захиргааны хэргийн давж
гэсэн заалт байсан боловч 2015
заалдах шатны шүүхээр хянагдахгүй
оны 12 дугаар сарын 25-ны өдөр
болжээ.
батлагдсан Сонгуулийн тухай хуульд
ийм зохицуулалт ороогүй бөгөөд 5. Тусгай зөвшөөрөлтэй

129
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

холбоотой 39 шийдвэр хянагдсанаас ашиг сонирхол хөндөгдөхгүй” гэж
22 нь хэвээр үлдэж, 17 нь өөрчлөгдөж, дүгнэн, маргаан бүхий захиргааны
хүчингүй болсон. Хүчингүй болж, актын биелэлтийг түдгэлзүүлсэн байна.
өөрчлөгдсөн шийдвэрээс 8 нь актын Харин шүүхээс хүсэлтиийг
биелэлтийг түдгэлзүүлж, 9 нь хүсэлтийг хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэхдээ
хэрэгсэхгүй болгож шийдвэрлэсэн актын үйлчлэл нь даруй хэрэгжиж
байна. дуусгавар болсон, нэгэнт хэрэгжсэн
Эдгээр актууд нь ашигт малтмалын актын биелэлтийг түдгэлзүүлснээр
тусгай зөвшөөрөл, барилгын ажил аливаа этгээдийн эрх зөрчигдөхөөс
эхлүүлэх, үргэлжлүүлэх зөвшөөрөл, сэргийлэх урьдчилсан хамгаалалт үр
архитектур төлөвлөлтийн даалгавар нөлөөгүй болно гэсэн үндэслэлүүдийг
байх бөгөөд түдгэлзүүлэх хүсэлтийн заажээ.
үндэслэлийг “нэхэмжлэгчийн эрх, 6. Улсын бүртгэлийн маргаантай
ашиг сонирхлыг зөрчсөн, холбогдох холбоотой 26 шийдвэр зөвхөн 2016 онд
хууль, норм дүрэмд нийцээгүй, хуульд хянагдсан ба дээрх бүх тохиолдолд
заасан түдгэлзүүлэхгүй байх үндэслэл захиргааны актын биелэлтийг
тогтоогдохгүй” зэргээр тодорхойлжээ. түдгэлзүүлжээ. Эдгээр шийдвэрээс 15
Шүүх “маргаан бүхий захиргааны нь хэвээр үлдэж, 13 нь өөрчлөгдөж, 2
акт болох архитектур төлөвлөлтийн нь хүчингүй болсон байна.
даалгавар нь хууль дүрэм, норм Эдгээрийн дийлэнх нь өөрийн
стандарт зөрчсөн эсэхийг хянаж өмчийг бусдын барьцаанд бүртгэсэн
байгаа тул түдгэлзүүлэх шаардлагатай” улсын бүртгэлтэй холбоотой маргаан
гэсэн үндэслэлээр актын биелэлтийг бөгөөд нэхэмжлэгчийн маргаж буй
түдгэлзүүлсэн нь ЗХХШтХ-д нийцэх ба захиргааны акт болох улсын бүртгэл,
энэ тохиолдолд тус хуулийн 46 дугаар түүнийг үндэслэж олгогдсон эрхийн
зүйлийн 46.1.1-д заасан түдгэлзүүлж гэрчилгээ нь нэхэмжлэгчийн эрхийг
болохгүй нөхцөл байдал тогтоогдохгүй зөрчсөн эсэхиийг шалгаж, дүгнэлт
гэж дүгнэж, актын биелэлтийг өгөх шаардлагатай тул улсын бүртгэлд
түдгэлзүүлсэн. хөдөлгөөн, өөрчлөлт оруулахгүй байх
Жишээ: С.Гантогоо нь НМХГ- нь хуульд нийцнэ гэж шүүх дүгнэн,
ын улсын байцаагчийн 2012.06.27- актын биелэлтийг түдгэлзүүлжээ.
ны өдрийн Барилга угсралтын ажил Ингэхдээ барьцааны гэрээ, түүнийг
эхлэх, үргэлжлүүлэх зөвшөөрлийг бүртгэсэн улсын бүртгэлийн үндсэн
хүчингүй болгуулах нэхэмжлэлийн дээр гуравдагч этгээдэд (дийлэнх
шаардлагатайгаа холбогдуулан уг тохиолдолд банк оролцсон) үүссэн
актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх хүсэлт эрх нь хууль ёсны эсэх нь хэрэг хянан
гаргасан ба шүүх “хариуцагч болон шийдвэрлэх ажиллагаагаар тогтоогдох
гуравдагч этгээд актын биелэлтийг тул улсын бүртгэлийг түдгэлзүүлэх нь
түдгэлзүүлснээр барилгын ажил түүнд илт хохирол учруулах нөхцөл
зогсож, их хэмжээний хохирол учирна болохгүй гэсэн дүгнэлт зонхилжээ.
гэж тайлбарлах боловч энэ үндэслэл нь Харин давж заалдах шатны
баримтаар тогтоогдоогүй. Мөн барилгын шүүхээс анхан шатны шүүхийн зарим
ажлыг зогсоосноор банкны зээлийн шийдвэрийг өөрчилж, хүчингүй
хүүгийн төлбөрт унах үр дагаврыг болгосон үндэслэлээ “хэргийн
үүсгэж байна гэх боловч өвлийн улирал оролцогчийн эрхийг хангаагүй зэргээр
эхэлсэнтэй холбогдуулан жил бүрийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны
10 сарын 01-ний өдрөөс эхлэн барилгын журам зөрчсөн, актын биелэлтийг
ажил зогсох тул цаг хугацааны хувьд ч түдгэлзүүлэх шийдвэрийн агуулга
гуравдагч этгээдийн эрх, хууль ёсны нь нэхэмжлэлийн шаардлагаар
130
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

хязгаарлагдах байтал нэхэмжлэлийн албан тушаалтны шийдвэр гэдэгт
шаардлагад хамаахгүй асуудлаар хамааруулж үзсэн хэрэг юм.
шийдвэр гаргасан” гэж тайлбарласан Хүчингүй болсон шийдвэрийн
байна. тухайд хэргийн оролцогчдын маргаж
ЗХХШтХ-ийн 46 дугаар зүйлийн буй ЗХШХШТХ-ийн 62 дугаар зүйлийн
46.1.1-д заасан түдгэлзүүлж болохгүй 62.1.1-д заасан үндэслэл нотлох
гэж үзсэн нөхцөл байдлыг бодит баримтаар тогтоогдоогүй гэж шүүх
жишээгээр тайлбарлавал: нэхэмжлэгч дүгнэжээ.
“Монос фарм” ХХК нь “Н.Амбага, 8. Бусад /концесс, Монголбанк,
Б.Саранцэцэг нар дээр Нефромон, Санхүүгийн зохицуулах хороо, шүүгчийн
Салимон гэсэн эмнүүдийн “Барааны сонгон шалгаруулалт, өмч, татвар г.м/
тэмдэгтийн гэрчилгээ” олгогдсоноор төрлийн маргаантай холбоотой 13
“Тавин ус” ХХК нь тухайн эмнүүдийг шийдвэр хянагдсанаас 10 нь хэвээр
үйлдвэрлэх болсон. Ингэснээр тус үлдсэн. Хүчингүй болсон 3 шийдвэрийн
эмнүүдийг зах зээлд анхлан үйлдвэрлэж 2 нь актын биелэлтийг түдгэлзүүлж,
нийлүүлж байсан манай компанийн 1 нь хүсэлтийг хэрэгсэхгүй болгож
эрх ашиг хөндөгдөж, зээлийн төлөлт шийдвэрлэсэн ба шийдвэрт тусгасан
болон борлуулалтын алдагдал хүлээх хууль хэрэглээний болон хэрэг хянан
болсноор манай компанид илт хохирол шийдвэрлэх ажиллагаатай холбоотой
учрах боллоо” гэж маргадаг ба шүүх үндэслэлүүд нь агуулгын хувьд бусад
дүгнэхдээ маргаан бүхий захиргааны төрлийн маргаанд дурдсантай адил
актыг түдгэлзүүлснээр гуравдагч этгээд байна.
Н.Амбага, Б.Саранцэцэг нар болон
IV. Захиргааны хэрэг шүүхэд
тэдгээртэй хамтран ажиллаж буй
хянан шийдвэрлэх тухай хуульд
“Тавин ус” ХХК-д учирч болох нотлогдож
захиргааны актын биелэлтийг
байгаа хохирлоос илүүтэй хохирол
түдгэлзүүлэх харилцааг зохицуулсан
учрахуйц нөхцөл байдал нэхэмжлэгч
нь
“Монос фарм” ХХК-д үүссэн гэдэг нь
баримтаар тогтоогдохгүй байна гэж Өмнөх бүлгүүдэд Захиргааны
дүгнэн хүсэлтийг хэрэгсэхгүй болгож хэргийн давж заалдах шатны шүүхээс
шийдвэрлэжээ. 2011.04.01-ний өдрөөс 2016.10.20-ны
өдрийн хооронд гаргасан тогтоолуудад
7. Өрсөлдөөний маргаантай
дүн шинжилгээ хийх замаар Захиргааны
хэргийн актын биелэлтийг түдгэлзүүлсэн
хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хууль
4 шийдвэр хянагдсанаас 3 нь хэвээр
дахь “захиргааны актын биелэлтийг
үлдэж, 1 нь хүчингүй болжээ.
түдгэлзүүлэх” зохицуулалтыг шүүхээс
Энэ тохиолдолд анхан болон хэрхэн тайлбарлан хэрэглэж байсан
давж заалдах шатны шүүхээс актын талаар өгүүлсэн.
биелэлтийг түдгэлзүүлэх хүсэлтийг
2016 оны 07 дугаар сарын 01-
хэрэгсэхгүй болгосон үндэслэлээ
ний өдрөөс эхлэн хүчин төгөлдөр
“ШӨХТГ-ын улсын байцаагчаас
үйлчилж буй Захиргааны хэрэг
Өрсөлдөөний тухай хуулийн дагуу
шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хууль
захиргааны хариуцлага хүлээлгэсэн
дахь “захиргааны актын биелэлтийг
захиргааны акт нь ЗХХШтХ-ийн 46
түдгэлзүүлэх” зохицуулалтын онцлог
дугаар зүйлийн 46.1.3-д хамаарна”
хийгээд өмнөх хуулиас ялгаатай талыг
гэж тодорхойлжээ. Өөрөөр хэлбэл,
энд авч үзье.
захиргааны журам зөрчсөн этгээдэд
хариуцлага хүлээлгэсэн болон 1.ЗХХШтХ дахь онцлог буюу
уг зөрчлийг таслан зогсоох тухай дэвшилтэт зохицуулалт бол “шүүгч
захиргааны хяналтын байгууллага, өөрийн санаачилгаар актын биелэлтийг

131
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2016 ¹4 (59)

түдгэлзүүлэх” гэдгийг шүүхийн зорилго, 5. ЗХШХШтХ-ийн 62 дугаар зүйлийн
хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны 62.1.3-д “захиргааны журам зөрчсөн
зарчимтай уялдуулан өмнө нь тодорхой этгээдэд хариуцлага хүлээлгэсэн бол25
дурдсан. уг зөрчлийг таслан зогсоох тухай
ЗХШТШтХ-ийн 61.1-д “... шүүгч захиргааны хяналтын байгууллага,
хэргийн оролцогч, тэдгээрийн албан тушаалтны шийдвэр бол” гэж
төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн хүсэлтээр заасан.
захиргааны актын биелэлтийг ЗХХШТХ-д “зөрчилд хариуцлага
түдгэлзүүлнэ” гэж зааснаас дүгнэхэд хүлээлгэх”, “зөрчлийг таслан зогсоох”
шүүх маргаан бүхий захиргааны актын гэж тусгасныг хоёр өөр агуулга
биелэлтийг түдгэлзүүлэх асуудлыг бүхий, тус тусдаа гарсан шийдвэр
зөвхөн хэргийн оролцогч, түүнийг болох талаар өмнөх хэсэгт тодорхой
төлөөлж өмгөөлж буй этгээд хүсэлт жишээгээр тайлбарласан.
гаргасан тохиолдолд шийдвэрлэх ба 6. ЗХХШТХ-ийн 46 дугаар зүйлийн
өөрийн санаачилгаар түдгэлзүүлэх 46.1.4-д заасан “хууль тогтоомжид
шийдвэр гаргах эрхгүй болж байна. заасан тохиолдол” гэдгийг ЗХШХШтХ-
2.Захиргааны хэм хэмжээний актын ийн 62 дугаар зүйлийн 62.1.4-д зөвхөн
хувьд өмнөх хуулийн үндсэн агуулга, “хуульд” гэсэн агуулгаар өөрчилжээ.
зарчим өөрчлөгдөөгүй ба Захиргааны Өмнө нь хууль болон УИХ-
ерөнхий хуулийн зохицуулалттай ын тогтоолыг “хууль тогтоомж” гэж
уялдан “Монгол улсын стандарт”- тайлбарлан хэрэглэж байсан ба
ыг захиргааны хэм хэмжээний актад Хууль тогтоомжийн тухай хуулийн26 1
хамааруулахгүй гэдгийг өмнө онцолсон. дүгээр зүйлийн 1.1-д “... хууль, Улсын
ЗХШХШтХ-ийн 62 дугаар зүйлийн 62.1-д Их Хурлын бусад шийдвэр /цаашид
заасан “захиргааны акт”-ын биелэлтийг “хууль тогтоомж” гэх/...” гэж заасан
түдгэлзүүлж болохгүй үндэслэлүүд нь ч энэ ойлголтын агуулга, хүрээг
“захиргааны хэм хэмжээний акт”-д улам тодорхой болгосон зохицуулалт
хамаарахгүй гэдгийг мөн дурдах болсон. Тэгэхээр шинэ процессын
хэрэгтэй. хуулийн үйлчлэлээс хойш үл маргалдах
3.ЗХШХШтХ-ийн 62 дугаар журмаар биелүүлэхийг зөвхөн хуульд
зүйлийн 62.1.1 дэх заалтыг ЗХХШТХ- заасан тохиолдолд л түдгэлзүүлэх
ийн 46 дугаар зүйлийн 46.1.1 дэх ба ийм зохицуулалт бүхий тодорхой
заалттай харьцуулбал “нийтийн ашиг хуулиудыг ч дээр дурдсан билээ.
сонирхолд илт хохирол учруулах” гэсэн 7. Мөн ЗХШХШтХ-ийн 70 дугаар
агуулга бүхий нөхцөл нэмэгдсэн ба зүйлийн 70.1, 70.1.2, 70.7-д захиргааны
үүнийг ЗХШХШтХ-д нийтийн эрх ашгийг актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх хүсэлт
төлөөлөн нэхэмжлэл гаргах тодорхой шийдвэрлэх процессын хуульчилсан нь
тохиолдлыг хуульчилсантай холбон хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд
тайлбарлаж болно. эерэг нөлөө үзүүлэх нь дамжиггүй. Учир
4.ЗХШХШтХ-ийн 62 дугаар нь давж заалдах шатны шүүхээс хэрэг
зүйлийн 62.1.2-т “... гаргуулах тухай
шийдвэр бол” гэж заасан нь ЗХХШТХ-д 25
Энэ хэсэгт өмнөх хуулийн 46 дугаар зүйлийн 46.1.3-
д заасан зохицуулалтыг ямар нэг утга агуулгын
үүнийг “акт” гэж бичсэнээс болж улсын өөрчлөлтгүйгээр тусгасан байгаа боловч энэ заалт
байцаагчаас хуулиар олгосон эрхийнхээ дах эхний “бол” гэсэн үг нь “болон” гэсэн үг бичвэрийн
алдаатайгаар тусгагдсан байж болохоор байгааг
дагуу гаргаж болох шийдвэрийн олон анхаарах шаардлагатай.
төрлөөс зөвхөн “акт”-ыг л түдгэлзүүлж 26
Улсын Их Хурлаас 2015 оны 5 дугаар сарын 29-ний
болохгүй гэж маргах явдал цаашид өдрийн хуулиар баталж, 2016 оны 02 дугаар сарын 04-
ний өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулснаар энэ хуулийг
гаргахгүй байхад чиглэсэн зохицуулалт 2017 оны 01 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс эхлэн дагаж
юм. мөрдөнө.

132
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

хянан шийдвэрлэх ажиллагааны зарчим тодорхой зохицуулалтыг тайлбарлаж
болоод хэргийн оролцогчийн эрхийг хэрэглэх зарим шалгуур тогтсон байна.
хангаагүй гэх үндэслэлээр анхан шатны Үүнд: актын биелэлтийг түдгэлзүүлснээр
шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, нэхэмжлэгчид учирч болох сөрөг
хүсэлтийг дахин шийдвэрлүүлэхээр үр дагавар болон түдгэлзүүлэхгүй
буцааж буй нөхцөл байдлаас дүгнэхэд байснаас өөр бусад этгээдэд, түүний
энэхүү сөрөг байдлыг арилгахад дотор гуравдагч этгээдэд учирч болох
чиглэсэн зохицуулалт болжээ. эрсдэлийг харьцуулан дүгнэх аргачлал,
V. Дүгнэлт актын биелэлтийг түдгэлзүүлэхгүйгээс
нэхэмжлэгчид учирч болох эрхийн
Эцэст нь, шүүхийн практик
зөрчлийн шинж байдал тухайлбал, уг
судалгаанаас дүгнэвэл захиргааны
эрх нь нөхөн сэргээгдэхгүй эрх, эсхүл
хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх
мөнгөөр илэрхийлэгдэн нөхөгдөж болох
ажиллагааны нэгээхэн чухал үе шат
зэргээс хамаарсан аргачлал зэргийг
болох “актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх”
дурдаж болно.
хуулийн зохицуулалтыг хэрэглэх
тодорхой практик тогтож буйг харж Түүнчлэн, актын биелэлтийг
болохоор байна. Тухайлбал, актын түдгэлзүүлэх асуудалд маргааны төрөл,
биелэлтийг түдгэлзүүлэх асуудлыг нэхэмжлэлийн шаардлагын төрөл,
эцэслэн шийдвэрлэж буй давж заалдах актын төрөл зэргээс шалтгаалсан
шатны шүүхийн шийдвэрт хийгдэж буй онцлог шинжүүд нөлөөлж байгааг харж
үндэслэл, гаргалгаанаас үзвэл хуулийн болохоор байна.

---o0o---

133