You are on page 1of 194

ХУУЛЬ ЗҮЙН ҮНДЭСНИЙ ХҮРЭЭЛЭН

ХУУЛЬ ДЭЭДЛЭХ ЁС
2017 он, Цуврал 3 (63)

Улаанбаатар хот
2016 он

Улаанбаатар хот
2017 он
Сэтгүүлд нийтлэсэн бүтээл нь Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн албан ёсны
байр суурийг илэрхийлэхгүй болно.
Сэтгүүлийн зөвлөлийн үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлсэн “Өмгөөллийн
ИЭлСи” ХХН-д талархал илэрхийлье.
© Сэтгүүлд нийтлэгдсэн бүтээлийн зохиогчийн эрх Сэтгүүлийн редакц болон
зохиогчид хадгалагдана.

Хэвлэсэн газар: Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн хэвлэх үйлдвэр
ÑÝÒï¯ËÈÉÍ ÇªÂ˪Ë

Ж.Амарсанаа Академич, гавъяат хуульч
Ц.Сарантуяа Хууль зүйн шинжлэх ухааны доктор,
гавъяат хуульч
Б.Баярсайхан Хууль зүйн доктор
Д.Гангабаатар Хууль зүйн доктор
Д.Зүмбэрэллхам Хууль зүйн доктор
Ж.Оюунтунгалаг Хууль зүйн доктор
Д.Сүнжид Хууль зүйн доктор
З.Сүхбаатар Бизнесийн удирдлагын доктор
Ц.Цогт Хууль зүйн доктор
Х.Эрдэм-Ундрах Хууль зүйн доктор

Эрхлэгч
Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн захирал
С.Энхцэцэг
Нàðèéí áè÷ãèéí äàðãà
Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан
Д.Нямбаяр
Õýâëýëèéí ýõèéã
Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн эх бэлтгэгч, дизайнер
З.Эрдэнэтөгс

Óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð: 279 Хаяг: Улаанбаатар–46, Чингэлтэй дүүрэг,
ISSN:2226-9185 4 дүгээр хороо, Бага тойруу /15160/,
Õóóëü ç¿éí ¿íäýñíèé õ¿ðýýëýíãýýñ Хуульчдын гудамж 1,
ýðõëýí ãàðãàâ. Æèëä 5 äóãààð ãàðíà. Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн байр
Óòàñ: +(976)-11-315735
Ôàêñ: 315735
Âýá õóóäàñ: www.nli.gov.mn
Öàõèì õàÿã: lawjournal@legalinstitute.mn

3
EDITORIAL BOARD

J.Amarsanaa Academician, Merited Lawyer of Mongolia

Ts.Sarantuya (Sc.D), Merited Lawyer of Mongolia

B.Bayarsaikhan (Ph.D)

D.Gangabaatar (LL.D)

D.Zumberellkham (Ph.D)

J.Oyuntungalag (LL.D)

D.Sunjid (Dr.jur)

Z.Sukhbaatar (Ph.D)

Ts.Tsogt (LL.D)

Kh.Erdem-Undrakh (Dr.jur)

Executive Editor–in-Chief
Director, National Legal Institute
S.Enkhtsetseg

Acting Assistant Editor
Research, National Legal Institute
D.Nyambayar

Designed by
Designer, National Legal Institute
Z.Erdenetugs

State Registration Number:279 Address: 4th Khoroo of Chingeltei District,
ISSN: 2226-9185 Lawyer’s Street-1, Ulaanbaatar-15160, Mongolia
The National Legal Institute Phone:+(976)-11-315735
publishes this law review five times Fax: 315735
per year. Website: www.nli.gov.mn
E-mail: lawjournal@legalinstitute.mn

4
АГУУЛГА
ХУУЛЬ ТӨРӨХИЙН ӨМНӨ /ОНЦЛОХ ӨГҮҮЛЭЛ, ЯРИЛЦЛАГА/

Бид улс төрийн намуудын коммунист тогтолцоог өөрчлөх ёстой 10
Хууль зүйн доктор, профессор О.Жамбалдорж

Засаг даргын эрх зүйн байдал ба төрийн албаны тогтвортой
байдлын харилцан хамаарал 22
Хууль зүйн доктор, профессор Д.Зүмбэрэллхам

Парламентаас албан тушаалтныг сонгох тухай Үндсэн хуулийн
эрх зүйн үндэслэл, шалтгаан 26
Хууль зүйн доктор П.Амаржаргал

Үндсэн хуулийн цэцийн эрх зүйн байдал, тулгамдсан асуудал 37
ХЗҮХ-ийн Эрдэм шинжилгээний ажилтан Ж.Алтансүх

ЭРХ ЗҮЙН СЭТГЭЛГЭЭ: ҮЗЭЛ БОДОЛ, ЭРГЭЦҮҮЛЭЛ

Xарьцуулсан өв залгамжлалын эрх зүйн судлал 44
МУИС-ийн Төгсөлтийн дараахь сургуулийн захирал, хууль зүйн доктор
С.Должин
Хууль зүйн магистр Б.Мөнхзул

Цагдаагийн байгууллагын үйл ажиллагаанд хууль дээдлэх ёсны
зарчмыг хэрэгжүүлэх нь 54
ХСИС-ийн Цагдаагийн сургуулийн захирал Д.Эрдэнэбаатар

Олон нийтийн аюулгүй байдлын эрх зүйн зарим асуудал 65
ХСИС-ийн Цагдаагийн сургуулийн багш, хууль зүйн магистр Д.Булган

Парламент хоёр танхимтай байх асуудлын тухайд 78
ХЗҮХ-ийн эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, хууль зүйн магистр
М.Төрбаяр

ХУУЛИЙН ХЭРЭГЖИЛТ, ҮР НӨЛӨӨ

Компанийн гүйцэтгэх удирдлагын эрх зүйн асуудал 85
Монголын хууль тогтоомжийн ассоциацийн Ерөнхийлөгч, хууль зүйн
доктор И.Идэш

5
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

Барилга, байшин эзэмшигчийн гэм хорын хариуцлага 93
Нийслэлийн Иргэний хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн ерөнхий шүүгч,
Хууль зүйн доктор Ж.Оюунтунгалаг

Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны үед насанд хүрээгүй
хүмүүсээс байцаалт авахад тулгамдаж буй асуудал 100
ХСИС-ийн Цагдаагийн сургуулийн Цагдаагийн эрх зүйн тэнхимийн эрхлэгч,
хууль зүйн доктор, цагдаагийн хурандаа Ю.Бадамханд

Шинжлэн магадлахуй ба прокурорын хяналт 106
Баян-Өлгий аймгийн Прокурорын газрын ерөнхий прокурор,хууль цаазын
итгэмжит зөвлөх, хууль зүйн магистр Т.Батсүх

Нутгийн өөрөө удирдах байгууллагын эрх зүйн зохицуулалт 112
Эрх зүйч Д.Баттулга

ЭРХ ЗҮЙН СУДАЛГАА, ТОЙМ, ҮР ДҮН

Насанд хүрээгүй хүмүүсээс үйлдэж буй “Бусдын эд хөрөнгийг хулгайлах”
гэмт хэргийн зүйлчлэл болон түүнд хүлээлгэж буй ял,
хариуцлагын тулгамдсан асуудал 129
МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Нийтийн эрх зүйн тэнхимийн дэд
профессор, хууль зүйн доктор Д.Бадам
Хууль зүйн магистр Б. Мөнх-Ундрах

Гэрч, хохирогчийг хамгаалах нь 143
Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн Шүүхийн судалгааны хүрээлэнгийн
судлаач Л.Галбаатар

Газар шинэчлэн зохион байгуулалт ба төрийн нийтийн өмчийн
газрын менежментийн зарим асуудал 151
Өмгөөлөгч, хууль зүйн магистр В.Энхтамир

Мэдээллийн технологийн эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх асуудалд 161
МУИС-ийн ХШУИС-ийн Мэдээлэл, компьютерийн ухааны тэнхимийн багш
Ц.Хүрэл-Очир

Архивын тухай хуулийн хэрэгжилтийн үр дагавар хийсэн үнэлгээ 167
Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн Хууль зүйн судалгааны төв

ШИНЭ ЭРДЭМТНИЙ ТАНИЛЦУУЛГА

6
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

CONTENT
BEFORE CREATING A LAW /UNDERLINE ARTICLE AND INTERVIEW/

Changing the Existence of the Communist System of Political Parties 10
Jambaldoj.O, Ph.D., Professor.

Relations between the Legal Status of Governors and the Stability of Public
Service 22
Zumberellkham.D, Ph.D., Professor.

Constitutional Grounds for the Parliament Decisions regarding the Appointment
of Officials 26
Amarjargal.P, Ph.D.

The Constitutional Court of Mongolia: Legal Status and Challenges 37
Altansukh.J, Researcher, National Legal Institute

LEGAL THINKING: VIEWS AND REFLECTIONS

Issues on the Comparative Law of Inheritance 44
Doljin.S, Ph.D., Director of the Graduate School, National University of Mongolia
Munkhzul.B, LL.M

Applying the Rule of Law in the Police Operations 54
Erdenebaatar.D, Director of the Police Institute, Law Enforcement University

Legal Issues of Public Safety 65
Bulgan.D, LL.M, Lecturer of the Police Institute, Law Enforcement University

Thoughts on the Bicameral Parliamentary System 78
Turbayar.M, LL.M, Senior Researcher, National Legal Institute

IMPLEMENTATION OF EFFICIENCY AND LAW

Legal Aspects of an Executive Management of Companies 85
Idesh.I, Ph.D., President of the Mongolian Law Association

Owner Responsibilities regarding the Construction and
Apartment Damage 93
Oyuntungalag.J, Ph.D., Chief Judge, the Capital City Court of Civil Appeals

Actual Problems of Interrogation among the Juveniles 100
Badamkhand.Yu., Ph. D., Colonel, Head of Police Law Department, Police
Institute, Law Enforcement University

Forensic Expertise and Prosecutor Oversight 106
Batsukh.T, LL.M, Accredited Legal Counsellor, General Prosecutor, Prosecutor’s
Office of Bayan-Ulgii Province

7
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

Regulation of the the Local Self-Governing Bodies 112
Battulga.D, Bachelor of Laws

LEGAL RESEARCHES, SUMMARY, RESULTS

Issues on the Penalties and Sentences for Minors Theft Crimes 129
Badam.D, Ph.D., Associate Professor of Public Law Department, School of Law,
National University of Mongolia
Munkh-Undrakh.B, LL.M

Protecting Witnesses and Victims 143
Galbaatar.L, Researcher, Judicial Research, Information and Training Institute,
Judicial General Council

Issues on the Land Management and Public Land 151
Enkhtamir.V, LL.M, Advocate

Issues on the Regulation of Information Technology 161
Khurel-Ochir.Ts, Lecturer, Department of Information and Computer Science,
School of Engineering and Applied Sciences, National University of Mongolia

Impact Assessment on the Law on Archives 167
Legal Research Center, National Legal Institute

INTRADUCING NEWLY BORN DOCTORS

8
МЭНДЧИЛГЭЭ

Хууль зүйн үндэсний хүрээлэн нь Засгийн
газрын 2002 оны 121 дүгээр тогтоолын дагуу
“Хууль тогтоомж, шүүх эрх мэдлийн эрдэм шинжилгээ,
сургалт, мэдээлэл, сурталчигааны үндэсний төв”
нэртэйгээр байгуулагдан үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн
түүхтэй.
Тус хүрээлэн нь байгуулагдсан цагаасаа эхлэн
Монгол Улсын хууль тогтоомжийн тогтолцоо,
хэрэгжилт, уялдаа, үр нөлөөг шинжлэх ухааны
үндэстэй судалж, холбогдох асуудлаар төрийн бодлого
боловсруулах, хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох
үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх, хууль тогтоомжийн бүртгэл, системчлэл, хууль
зүйн сургалт, мэдээлэл, сурталчилгааны үйл ажиллагааг тасралтгүй амжилттай
явуулсаар эдүгээ 15 жилийнхээ ойтой золгож байна.
Хууль Зүйн үндэсний хүрээлэн үүсгэн байгуулагдсаны 15 жилийн ойг
тохиолдуулан Монгол Улсын хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох, эрх зүйт төрийг
төлөвшүүлэн хөгжүүлэх үйлсэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж, оюун бодлоо зориулж ирсэн
үе үеийн эрдэмтэн, судлаачид, хуульчид болон хууль зүйн салбарын нийт ажилтан та
бүхэнд ойн баярын мэндчилгээ дэвшүүлж байна.
Хууль зүйн эрдэм шинжилгээ, судалгаа, онол, практикийн “Хууль дээдлэх ёс”
сэтгүүлийн энэ удаагийн дугаарыг тус ойд зориулан эрхлэн гаргаж байгаа бөгөөд
идэвхтэн бичигч, эрхэм уншигч Та бүхэнд Хууль Зүйн үндэсний хүрээлэн болон
“Хууль дээдлэх ёс” сэтгүүлийн Зөвлөлийн нэрийн өмнөөс ажлын амжилт хүсч байна.

ЗАХИРАЛ: С.ЭНХЦЭЦЭГ

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

БИД УЛС ТӨРИЙН НАМУУДЫН КОММУНИСТ
ТОГТОЛЦООГ ӨӨРЧЛӨХ ЁСТОЙ

ТОВЧЛОЛ
Монгол Ардын Хувьсгалт Нам
(цаашид “МАХН” гэх) төр, нийгмийг
удирдан чиглүүлэгч хүч гэсэн үзэл
баримтлалаа халсны дараа улс төрийн
намуудын тухай анхны хуулийг 1990
онд баталснаар Монгол Улсад олон
нам зэрэгцэн ажиллах боломж бүрдсэн
билээ.
Гэтэл 2005 онд Улсын Их Хурал
(цаашид “УИХ” гэх) анхны хуулийн
Хууль зүйн доктор, профессор үзэл баримтлалыг үндсээр нь өөрчилж
О.Жамбалдорж1 Үндсэн хуулийн эсрэг чиглэсэн Нам
бүхнийг мэднэ гэсэн коммунист хуулийг
баталж, намуудын Үндсэн хуульт ёсыг
халж, хариуцлагыг алга болгосон байна.
ТҮЛХҮҮР ҮГ1
Энэ хууль нь хүний эрхийг зөрчиж,
• Намуудын коммунист ардчилалын үйл явцыг бузарлаж, нэр
удирдлагын тогтолцоо - Улс төрийн хүндийг нь гутаасан, яам, агентлагийн
нам нь төр, нийгмийн бүх асуудлыг үйл ажиллагааг сонгууль хоорондын
төвлөрүүлэн шийдвэрлэх хязгааргүй шинжтэй болгож, төрийн албыг
эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх арга барилын бусниулж, улс орны эдийн засгийг
цогц сүйрүүлж дампуурлын ирмэгт авчрах
аюулын эх сурвалж болж байна.
• Намуудын коммунист
удирдлагын тогтолцоог нураах - УИХ Үндсэн хууль ёсоор огт
Намуудын коммунист эрх мэдлийг боломжгүй хуулийг баталж чадсан нь
нам, УИХ хуйвалдвал ямар ч аюул
таягдан хаяж, үйл ажиллагаа,
тарьж болохыг харуулав. Энэ бүхний
хариуцлагыг төр, ард түмний хяналтад уршгаар Монгол Улсад улс төр, эрх зүй,
оруулах эдийн засгийн хямрал үүсэх боллоо.
• Намуудын үйл ажиллагааны Намууд ээлжлэн төр барихдаа гэмт үйл
үндсэн хуульт ёс - Үндсэн хуулийн ажиллагаа нь улам даамжрах шинжтэй
хүрээнд улс төрийн харилцаанд болж, байгалийн баялгаар зогсохгүй
оролцогчдын хүсэл зориг, эрх мэдлийг гадаадаас их хэмжээний зээл авч үрэн
хязгаарлах, хариуцлагыг тодорхойлох таран хийж байгаа нь улс орны тусгаар
тогтнол, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн
• Үндсэн хуулийн цэц - Үндсэн байдалд нөлөөлөх хэмжээнд хүргэж
хуулиар тодорхойлсон нийгэм, болзошгүй байдал ажиглагдах боллоо.
улс төрийн ардчилсан тогтолцоог Ийм учраас намуудын коммунист
хамгаалдаг улс төрийн шинжтэй тусгай удирдлагын тогтолцоог өөрчлөх эрх
институци зүйн арга хэрэгслийг санал болгож
байна.
1
1964-1973 онд Сайд нарын зөвлөлийн хуулийн хороонд
зөвлөгч, ахлах зөвлөгч, 1973-1982 онд Шүүх яамны
орлогч сайд, 1 дүгээр орлогч сайд, 1982-1990 онд Шүүх
яам, Хууль зүй, арбитрийн яамны сайдаар ажиллаж
байсан.
10
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

холбоотой Үндсэн хуулийн заалтыг
УДИРТГАЛ хэрэгжүүлэх асуудалд хууль дээдлэх
зарчмын дагуу онцгой анхаарал тавих
Манайд улс төрийн намын үйл
шаардлагатай байгааг харуулж байна.
ажиллагааны онол, практикийн асуудал
төдийлөн хөгжөөгүй. МАХН нь Зөвлөлт Харин манай шинэ Үндсэн
Холбоот Улс (ЗХУ)-ын Коммунист намын хууль улс төрийн намуудын үйл
үйл ажиллагааны үзэл баримтлалыг ажиллагаанд тавих төрийн болон ард
үлгэр болгон үндсэн хуульдаа тусгаж түмний хяналтыг ор тас орхисон нь
ирсэн бөгөөд 1990 онд МАХН, Ардын Их харамсалтай. Энэ нь өнөөдөр нийгмийг,
Хурал (цаашид “АИХ” гэх) “нам бүхнийг ард түмнийг бухимдуулж байгааг
мэднэ” гэсэн үзэл баримтлалаа халсан тэмдэглэх нь зүйтэй.
түүхэн шийдвэр гаргасан юм. 1992
онд шинэ Үндсэн хууль батлагдаж улс ҮНДСЭН ХЭСЭГ
төрийн намуудыг байгуулж ажиллуулах
Монгол Улс МАХН-ын
нь иргэдийн үндсэн эрх, эрх чөлөөг
удирдлагын коммунист тогтолцоог
баталгаатай хэрэгжүүлэх аргын нэг гэж
халсан нь
үзсэн байна.
МАХН-ын онц их хурлаасаа
Монгол Улсын иргэд Үндсэн
МАХН-ын удирдан чиглүүлэх үүргийн
хуулийн 16 дугаар 10 дахь хэсэгт:
тухай үндсэн хуулийн заалтаас өөрөө
“Нийгмийн болон өөрсдийн ашиг
санаачлан татгалзаж нийгмийн улс
сонирхол, үзэл бодлын үүднээс нам,
төрийн амьдрал нь төрийг цөм болгосон
олон нийтийн бусад байгууллага
улс төрийн ардчилсан тогтолцоо бий
байгуулах, сайн дураараа эвлэлдэн
болгохыг тодорхойлсны дагуу Бүгд
нэгдэх эрхтэй” гэж тунхаглан заажээ.
Найрамдах Монгол Ард Улс (Цаашид
Энэ зүйлд намын үүргийг нийгэм
“БНМАУ” гэх)-ын Үндсэн хуулиас “МАХН
төрийн аюулгүй байдлыг сахиж, хуулийг
бол төр, нийгмийг удирдан чиглүүлэгч
дээдлэн биелүүлнэ гэж тодорхойлсон
хүч” гэсэн заалтыг хүчингүй болгосон
нь ихээхэн өргөн хүрээтэй асуудлыг
юм. Харин АИХ-ын хуралдаан дээр уг
хамарч байгаа бөгөөд энэ үүргийг
заалтын оронд МАХН болон бусад нам
улс төрийн намуудын тухай хуулиар
гэж заах саналыг миний бие тухайн
дэлгэрүүлэн заах ёстой байсан боловч
заалтыг нэгэнт хүчингүй болгож байгаа
өнөөдрийн дагаж мөрдөж буй хууль энэ
юм чинь хуучин үнэрээ ханхлуулах нь
шаардлагыг хангаж чадахгүй байна.
зохисгүй гэсэн санал гаргаж депутатууд
Үндсэн хуулийн энэ зүйлд дэмжсэн юм. Энэ бүхэн нь МАХН-ын
намын үйл ажиллагаанд хүний эрхийг хувьд ч АИХ-ын хувьд ч зоримог алхам
хамгаалахтай холбогдсон ганцхан байсан бөгөөд МАХН ардчилалын
хязгаарлалт тогтоосон байна. “Аль нэгэн төлөө тууштай тэмцэхээ харуулсан
нам, олон нийтийн бусад байгууллагад түүхэн шийдвэр байсан юм. Нэгэнт
эвлэлдэн нэгдсэний төлөө болон ийм шийдвэр нам, төрөөс гаргасан
гишүүнийн хувьд хүнийг ялгаварлан тул Монгол Улсад олон нам ажиллах
гадуурхах, хэлмэгдүүлэхийг хориглоно” боломж нээгдсэн билээ.
гэж заасан нь Монгол Улсад хүний
1990 оны 3 дугаар сарын 15-
эвлэлдэн нэгдэх эрхтэй холбоотой
даар АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга
чухал заалт юм Гэтэл 2005 оын Улс
Ж.Батмөнх шинэ намуудтай хамтарч
төрийн намуудын тухай хуулиар энэ
“Улс төрийн намуудын тухай” хууль
заалтыг мушгин урвуулж үг, үсгүүд нь
боловсруулах даалгавар өглөө.
ойролцоо боловч агуулгаар нь үзвэл
Ийм төслийг боловсруулах талаар
дээрх заалтыг хассан юм. Үүнээс болоод
туршлага бага байсан боловч Монгол
олон арван мянган хүн сонгууль бүрийн
Улсын Гадаад Явдлын Яам, МАХН-
дараа намын харьяаллаараа төрийн
ын Төв Хорооны гадаад харилцааны
албанаас ялгаварлан гадуурхагдаж
хэлтэс, гадаад орнуудад суугаа элчин
хэлмэгдэх болсон.
сайдын яамд гадаад орнуудын улс
Энэ бүхэн нь бид улс төрийн намтай

11
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

төрийн намын тухай хууль, эсхүл саналд хүрч, улс төрийн намуудын
энэ талын тодорхой мэдээллийг маш тухай хуулийг санал нэгтэй баталсан
шуурхай ирүүлж, харьцангуй богино түүхтэй билээ.
хугацаанд хуулийн төслийг Монголын Үүний зэрэгцээ МАХН-ын нэр хүнд
Ардчилсан Холбоо, Монголын эгзэгтэй эргэсэн байдлыг харгалзаж
Ардчилсан Нам, Социал Демократ манай олон шилдэг боловсон хүчнийг
Нам, Монголын Үндэсний дэвшлийн нэгтгэсэн онцгой нөлөө бүхий улс
намын төлөөлөгчидтэй хамтран нам төрийн хүчний хувьд хохирол багатай
хөдөлгөөн тус бүрдээ хэлэлцэж, “Улс авч үлдэх нь зүйтэй гэж үзсэн. МАХН-ын
төрийн намуудын тухай” хуулийн төсөл зүгээс Үндсэн хуульд бичээстэй байсан
бэлтгэсэн. Энэ ажлыг миний бие ахалж намыг Улсын бүртгэлд бүртгүүлэхийг
байсны хувьд хэд хэдэн саналын зөрүүг дургүйцэхэд, одоо нөхцөл байдал
олон жилийн туршлагадаа дулдуйдан их өөрчлөгдөж байна. Тийм учраас
байж нэгдсэн саналд хүрсэн. төрд бүртгүүлж хууль ёсны нам болох
1990 оны 5 дугаар сарын 10-нд ёстой гэсэн саналыг МАХН-ын дарга
БНМАУ-ын АИХ-ын чуулганаар “Улс Г.Очирбат хүлээн авч намын удирдах
төрийн намуудын тухай” хуулийн зөвлөл дэмжсэн юм. ЗХУ-ын Коммунист
төслийг Хууль зүй, Арбитрын Яамны намыг төрөөс санхүүжиж байсан, төр,
сайд, депутат О.Жамбалдоржийн намын үйл ажиллагаа холилдсон гээд
илтгэлээр2 авч хэлэлцсэн юм. татан буулгаж хөрөнгийг нь хураасан
Хуулийн төслийг: Нам нь БНМАУ- билээ.
ын Үндсэн хууль, бусад хуулийг Намуудын үйл ажиллагааны
нарийн чанд мөрдөх, ардын төрийг Үндсэн хуульт ёсыг халж коммунист
цөм болгосон улс төрийн ардчилсан удирдлагын тогтолцоог сэргээсэн нь
тогтолцоо бий болгох, намыг Улсын 1990 оны Улс төрийн намуудын
Дээд шүүх бүртгэснээр хууль ёсны тухай хууль ямар ч өөрчлөлтгүй 15 жил
нам болох, нам нь Үндсэн хууль, бусад мөрдөгдөөд 2005 онд шинэчлэгджээ.
хуулийн дагуу хариуцлага хүлээх гол Энэ хооронд Монгол Улсын шинэ
үзэл баримтлалаар боловсруулсан Үндсэн хууль батлагдаж, улс орны
билээ. нөхцөл байдал түргэн өөрчлөгдөж, олон
Намайг илтгэл тавьсны дараа олон намууд шинээр байгуулагдан ажиллах
депутат уг төсөлд дургүйцсэн байдалтай болжээ.
олон асуулт тавьсан. Шинэ намд орсон 2005 оны хууль 1990 оны Улс
уу гэж хардах зэрэг эсэргүүцлийн уур төрийн намуудын тухай хуулийн
амьсгал бий болж байлаа. Хурлын үзэл баримтлалыг үндсээр нь
завсарлагаар хурал эхлэхэд чамайг өөрчилж, намууд Үндсэн хуулийг
намаас хөөх байх гэж МАХН-ын Төв үйл ажиллагааныхаа үндсэн зарчим
Хорооны нэг хариуцлагатай хүн тоглоом гэж мөрдөхөөс татгалзаж, Үндсэн
шоглоомоор хэлж билээ. Депутат хуулийн дагуу хариуцлага хүлээхгүй
нарыг би ойлгож байлаа. Олон жил байхаар, өөрөөр хэлбэл намуудын
өрсөлдөгч үгүй төр, нийгмийг удирдан үйл ажиллагааны үндсэн хуульт ёсыг
чиглүүлэгч цорын ганц улс төрийн хүч бүрэн халсан юм.Монгол Улсад шинэ
байсан намын шугамаар сонгогдсон Үндсэн хууль дагаж мөрдөгдөөд
депутатуудад ийм сэтгэгдэл төрөх нь 10 гаруйхан жил болж, Монгол Улс
гайхаад байх зүйл биш байх гэж бодож даяар эрх зүйн ардчилсан шинжтэй
байлаа. шинэчлэлт эрчимтэй хийж байх үед
Гэвч энэ үеэр депутатууд аймаг, Монгол Улсын Үндсэн хууль огт байхгүй
хотоороо хэсэг болон хэлэлцэж, уг юм шиг коммунист маягийн хууль
хуулийг батлах нь зүйтэй гэсэн нэгдсэн УИХ баталж чадсан нь намууд, УИХ
хуйвалдвал ямар ч аюул тарьж болохыг
2
“Үнэн” 1990.05.11.№112(17642) Улс төрийн намуудын харуулсан юм. 2005 оны Улс төрийн
тухай БНМАУ-ын хуулийн төслийн тухай БНМАУ- намуудын тухай хуулиар намуудын
ын Хууль зүй, арбитрын яамны сайд, депутат
О.Жамбалдоржийн илтгэл хэвлэгдсэн.
үйл ажиллагаанд Үндсэн хууль, Шүүх

12
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

засаглал огт хамааралгүй болгосон (2005 оны) нам Үндсэн хуулийн дагуу
нь шинэ Үндсэн хуулиар бол ямар ч хариуцлага хүлээнэ гэсэн заалтыг
боломжгүй зүйл. Шинэ Үндсэн хуульд: хасчихсанд бүр тодорхой илэрч байгаа
“Үндсэн хуульд хууль, зарлиг, төрийн юм. Улс төрийн намуудын тухай 1990
байгууллагын бусад шийдвэр, нийт оны хуулийн 11 дүгээр зүйлд: “Нам
байгууллага, иргэдийн үйл ажиллагаа үйл ажиллагаагаараа БНМАУ-ын
бүрнээ нийцэж байвал зохино” гэж (70 Үндсэн хууль, энэ хууль бусад
дугаар зүйл) заажээ. хууль зөрчсөн буюу намын дүрэм,
Дээрх дүгнэлт, саналаа мөрийн хөтөлбөрөөсөө гажсан нь
үндэслэхийг оролдъё. нотлогдвол БНМАУ-ын Дээд шүүх уг
зөрчлийг арилгахыг шаардах буюу
Нэгдүгээрт, УИХ 2005 онд уг
намын үйл ажиллагааг зогсооно”
хуулийг шинэчлэн батлахдаа Улс
гэсэн заалтыг бүхэлд нь хассан
төрийн намуудын тухай 1990 оны
байна. Ингэснээр нам Үндсэн хууль
хуулийн 4 дүгээр зүйлийн “а”-гийн
зөрчсөн тухай асуудал байхгүй болж,
“БНМАУ-ын Үндсэн хууль, бусад
намд Үндсэн хуулийн хариуцлага огт
хуулийг дээдлэн сахин биелүүлэх
хамааралгүй болж байгаа юм. Ингэж
нь намын үйл ажиллагааны үндсэн
намыг Үндсэн хуулийн хариуцлагаас
зарчим” гэсэн заалтыг хасч, оронд нь
бүрэн чөлөөлжээ.
“Ардчилсан ёс, шудрага ёс, эрх чөлөө,
тэгш байдал, үндэсний эв нэгдэл, Гуравдугаарт: “Аль нэг нам,
тусгаар тогтнолыг хангах, нийгэм олон нийтийн бусад байгууллагад
төрийн аюулгүй байдлыг сахиж, хууль эвлэлдэн нэгдсэний төлөө болон
дээдлэн биелүүлэх” гэж уг хуулийн 5 гишүүний нь хувьд хүнийг ялгаварлан
дугаар зүйлд заажээ. Үүнээс үзэхэд гадуурхах, хэлмэгдүүлэхийг
Үндсэн хуулийг сахин биелүүлэх нь хориглоно” гэсэн Үндсэн хуулийн 16
намын үйл ажиллагааны үндсэн зарчим дугаар зүйлийн 10 дахь хэсгийн заалтыг
байхаа больжээ. Бас тэгээд намууд улаан цайм урвуулан, тэхдээ Үндсэн
үндсэн хуульт ёсноос гадуур ажиллах, хуульд заасны дагуу гэж дурдаад “аль
улмаар нам төвтэй төрийн удирдлага нэг намд эвлэлдэн нэгдсэний төлөө
бий болгох боломжтой болжээ. Өнөөдөр болон гишүүний хувьд иргэнийг мөшгөн
намуудын үйл ажиллагаанд Үндсэн хавчих, заналхийлэх, гүтгэх, доромжлох,
хуулийн заалт хамаагүй болж намууд дарамтлахыг хориглоно” гэж 2005 оны
Үндсэн хуулийн хүрээнд ажиллахгүй, улс төрийн намуудын тухай хуулийн 3.3
зөвхөн намынхаа бодлогыг чөлөөтэй дугаар зүйлд заагаад Үндсэн хуулийн
хэрэгжүүлж, Үндсэн хуулийн толгой хүний эрхийг хамгаалахтай холбогдсон
дээгүүр харайлах боломж бүрджээ. хязгаарлалтыг шууд хасчихсан.
Ингэснээр төрийн алба хааж буй
2005 оны хуульд “хууль дээдлэн
хүнийг намын харьяаллаар гадуурхаж
биелүүлэх” гэсэн нэр томъёо
ажлаас нь бөөнөөр хэдэн арваар нь
хэрэглэснийг тайлбарлах шаардлагатай
халж хэлмэгдүүлэх боломжтой болсон
байж болох юм. Нам “хуулийг дээдлэн
байна. Үүнийгээ намууд уламжлан
биелүүлнэ” гэж заасан байна шүү
хэрэгжүүлж төрийн албыг бусниулсаар
дээ.Үүнд чинь Үндсэн хууль орно биз
ирлээ. Үүнийг улс төр, хууль цаазын
дээ гэж хэлэх байх. Хууль гэсэн үгэнд
завхрал гэж болно.
Үндсэн хуулийг оруулж ойлгож болно.
Гэхдээ энд маш нарийн учир холбогдол Дөрөвдүгээрт: УИХ 2005 оны
байна гэж үзэж болно. Улс төрийн Улс төрийн намуудын тухай хуулиа
намуудын үйл ажиллагаа Үндсэн хуульд баталснаас хэдхэн хоногийн дараа
холбогдолгүй болж байгааг тодотгосон УИХ-ын дарга Н.Энхбаяр гарын үсэг
санаа цаана нь байгаа учраас “Үндсэн зурж, тусгай хуулийг 2005 оны 2 дугаар
хууль” гэсэн томъёололыг хассан сарын 17-нд батлан гаргаж, Улс төрийн
байна. намуудын тухай хуульд “Намын үйл
ажиллагаатай холбоотой маргааныг
Хоёрдугаарт: Энэ санаа нь
шүүх шийдвэрлэхгүй. Энэхүү маргааныг
Улс төрийн намуудын тухай хууль

13
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

намын эрх бүхий байгууллага хянан засгийг удирдана, нам үзэл суртал,
шийдвэрлэнэ” гэсэн 13.9 дэх хэсгийг боловсон хүчнийг хариуцна гэж үзэж
нэмжээ. Ингээд намын буруутай байгаад хожим нам бүхнийг мэднэ
ажиллагаа шүүхэд хамааралгүй болж гэсэн үзэл баримтлалтай болсон гэдэг.
байгаа юм. Тэгэхээр одоо ЗХУКН-аас ялгараад байх
Тавдугаарт: Улс төрийн намын зүйлгүй болсон. Энэ бүхний уршгаар
үйл ажиллагаанд Дээд шүүх хяналт манайд өнөөдөр төрийн бодлого
тавихаар 1990 оны Улс төрийн намын алдагдаж, намын бодлого хэрэгжих
хуульд заасныг 2005 оны хуулийн 21.1 болсон. Энэ нь бас л төрийг үгүйсгэж
дүгээр зүйлд: “Намын үйл ажиллагаанд байгаа хэрэг. Гэтэл Үндсэн хуулиар
тухайн намын хяналтын байгууллага бол бүх ард түмний сонгож байгуулсан
хяналт тавина” гэж өөрчилжээ. Үүгээрээ төр улс орныг удирдана гэж байгаа.
намын үйл ажиллагаанд тавих төрийн Үндсэн хууль, бусад хууль зөрчсөн нь
хяналтыг алга болгожээ. нотлогдвол шүүхээр орж хариуцлага
хүлээхээр байсныг мөн л алга болгож
2005 оны Улс төрийн намуудын
намын буруутай үйл ажиллагааны тухай
хуулийн тухай зохиогчийн ДҮГНЭЛТ:
маргааныг шүүхээр хэлэлцэхгүй, намын
2005 оны Улс төрийн намуудын хяналтын байгууллага нь хэлэлцэхээр
тухай хуулийн гай гамшиг хууль гаргаж, 2005 оны хуульд нэмсэн
Дээр дурдснаа үндэслээд УИХ нь хэзээ нэгэн цагт намын хариуцлага
2005 онд баталсан Улс төрийн намуудын яригдахаас намыг бүрэн чөлөөлсөн.
хууль улс оронд ноцтой байдал үүсэх Ингэснээрээ 1990 оны хуульд заалттай
эрх зүйн гол эх суурь болж, намууд нь байсан шүүх засаглалыг бүхэлд нь
Засгийн эрх барихдаа Үндсэн хуулиа үгүйсгэсэн.
баримтлахгүй, Үндсэн хуулийн дагуу Ийнхүү манай улс төрийн намуудын
хариуцлага хүлээхгүй, намуудын эрх үйл ажиллагаа ямар ч хяналтгүй, ямар
дарх нь ямар ч хязгаарлалт байхгүй, ч хязгаарлалтгүй, ямар ч нөхцөлд
намын үйл ажиллагаатай холбогдсон намын хариуцлагын асуудлыг шүүх авч
маргаан шүүхээр хэлэлцэгдэхгүй хэлэлцэхгүй байхаар хуульчилснаар
байхаар хуульчилсан нь зөөлөн хэлбэл улс төрийн намууд улс орон, ард түмний
Үндсэн хуулийн бус, чангахан хэлбэл хувь заяагаар чөлөөтэй тоглох болсон.
гэмт үйлдлийн шинжтэй хууль гэж хэлж Энэ бүхнээс шалтгаалаад Монгол
болно. Энэ дүгнэлт өнөөгийн манай Улсад аюул осолтой нөхцөл байдал
амьдралаар нотлогдсоор байгааг арай бий болоод байна гэж үзэх бүрэн
дэлгэрэнгүй дурдах нь зүйтэй болов уу. үндэслэлтэй байна. Дээрх зүйлүүд нь
1. 2005 онд УИХ Улс төрийн биднийг ноцтойгоор сэрэмжлүүлж байж
намуудын тухай Үндсэн хуульт ёсны ч мэднэ. Бид цаг алдаагүйдээ мэдрэх
эсрэг коммунист хууль баталсан нь ёстой байх, нэг мэдэхэд Монгол Улсын
ардчилалын үйл явцыг бузарлан нэр газар нутгийг тасдаад худалдчихсан,
эсхүл өрөнд өгчихсөн, хэнтэй ч, ямар
хүндийг нь гутааж байна.
ч хариуцлага ярих боломжгүй болж
2005 оны Улс төрийн намуудын мэднэ. Юмыг яаж мэдэх вэ буруутай
тухай хуулийн гол агуулга нь намуудын этгээдүүд нь гадаадад гараад явчих
ноёрхлыг бүрэн тогтоосноороо засгийн ч юм билүү, тэдэнд гадаадад нуусан
эрх барьж буй нам төр, нийгмийн бүх хөрөнгө байж л байгаа. Өнөөдөр манай
асуудлыг төвлөрүүлэн шийдвэрлэж эрдэмтэд, сэтгүүлчид, юмны учрыг
байх онцгой эрхийг намуудад олгосон. гадарлахаар хүмүүс Улс төрийн намын
Ингээд үзэхээр энэ хуулиар ЗХУ- хууль нэг л болохгүй байна гэдгийг
ын коммунист намын адил нам төр, хэлээд, бичээд байгаа боловч чухам
нийгмийг удирдан чиглүүлэгч хүч юу нь болохгүй биднийг алмайруулаад
гэснээс илүү юу гэхээс дутуугүй, бас байгааг хэлээгүй мэт.
тэгээд ямар ч хязгаарлалт байхгүй үйл
Намуудын үйл ажиллагаанд
ажиллагаа явуулж болохыг зөвшөөрсөн
Үндсэн хуульт ёсыг бий болгох ёстой.
юм. ЗХУ-д ч гэсэн нэг хэсэг төр эдийн

14
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

Энэ юу гэсэн үг вэ гэвэл улс орны улс халж, оронд нь мэргэжилтэй,
төрийн харилцаанд оролцогчдын эрх мэргэжилгүй нь хамаагүй намын талд
мэдэл болон эрх мэдэлтний хүсэл зүтгэгчид, өөрсдийн ах дүү нарыг
зоригийг зохих хэмжээгээр хязгаарлах, төрийн мэргэжлийн албанд авдаг.
хариуцлагыг тодорхойлоход оршдог. Ингээд төрийн алба хаагчид тогтвортой
Иймээс “намуудын үйл ажиллагааны мэргэжлийн байх шаардлагыг үгүй
үндсэн хуульт ёс нь Үндсэн хууль хийдэг.
хэрэгжиж байгаа ардчилсан улс төрийн 3. Улс орны хөгжлийн талаарх
тогтолцооны амин чухал хэсэг юм. төрийн бодлогыг огт хайхрахгүй
Үндсэн хуульт ёсыг ардчилалгүйгээр
түүний оронд намын бодлогоо
төсөөлшгүйтэй адил, ардчилалыг
Үндсэн хуульт ёсгүйгээр төсөөлөх явуулж, бүх юм засаг барьж буй
боломжгүй юм3. намын өндөр тушаалтны эрх ашгийг
урьдал болгосон намын бодлогоос
Намуудын буруутай ажиллагаа
Монголыг доройтуулж, ардчилалын хамаарах боллоо.
үйл явцыг бузарлаж, ардчилалд итгэх Улс орны хөгжлийн бодлогыг
итгэлийг үгүй болгож, намуудын үнэн тодорхойлсон олон бичиг баримт
нүүр царайг бүрэн харууллаа. “... байдаг ч, тэдгээрийн хэрэгжүүлэхийг
Үнэн хэрэгтээ хувааж идэх, хулгайлах, огт хайхрахгүй орхигдуулж байна.
өөрсдөдөө ашиг гаргахаар нэгдсэн Харин энэ бодлогын оронд тухайн
улс төрийн намуудтай улс орныг намын богино хугацааны зорилго,
мөхөл л хүлээнэ.” (Өдрийн сонин. амлалтыг хэрэгжүүлэх бодлого явуулж
2017.09.13.№196) гэж Баабар байгаа нь улс орны хөгжлийн хэтийн
сэрэмжлүүлжээ. төлөвийг бүрхэгдүүлж, ойр зуурт
Тэгээд ард түмэн ийм замаар цааш эргэлдсэн шинжтэй болгож байна.
явахыг хүсэхгүй байна. Гагцхүү шударга Ингээд намын бодлогын явцад улс орны
ёсыг хүсэж байна. Иймээс юуны тусгаар тогтнол, бие даасан байдлаа
урьд өнөөгийн улс төрийн намуудын хадгалах, улс орны газар нутгийн
удирдлагын коммунист хязгааргүй эрх бүрэн бүтэн байдлыг хамгаалах, эдийн
мэдлийн шулмын тогтолцооноос салах засгийн хэтийн хөгжлийн талаарх
ёстой. төрийн бодлого орхигддог. Ийм учраас
эрдэмтэд, сэтгүүлчид, ард түмэн энэ
2. Төрийн яам, агентлагийн алдаатай намын бодлогоос болж
зохион байгуулалтын тогтвортой улс орны оюуны хөгжил, эрүүл мэнд,
байдлыг бусниулж, олон жилийн боловсрол хоцрогдож, өр төлбөрөө төлж
турш бий болгосон төрийн албаны чадахгүй, эдийн засгийн төрийн бодлого
“алтан фонд”-ыг үрэн таран болгож алдагдсанаас бусдын эрхшээлд орчих
байна. вий гэж ихээхэн болгоомжлох боллоо.
Сонгуульд ялсан нам намд нь Ийнхүү төрийн бодлого үндсэндээ
зүтгэж гавьяа байгуулсан гэх, эсхүл хаягдаж, намын бодлого болж хувирсан
сонгуульд мөнгө төлсөн хүмүүстээ нь яахын аргагүй коммунист арга
таалагдах ажлын байр бэлтгэхийн тулд мөн. Бидний хүсэлтээр бол ямар ч
яам, агентлагийн зохион байгуулалт, нам, УИХ гарч ирсэн ямар ч нөхцөлд
эрх, үүрэг, нэрийг өөрчилж, байршлыг өөрчлөгддөггүй төрийн дархан бодлого
шинээр тогтоодог. Үүнээс болоод яамд, байх ёстой. Ийм бодлогыг хэн ч өөрчлөх
агентлаг сонгууль хоорондын түр ёсгүй, тэдгээрээс бусад асуудлыг
зуурын шинжтэй ажиллаж сарнидаг. намууд шийдэж байхыг тогтоох нь
Ингээд хоёр дахь гол ажил болох зүйтэй гэсэн жанжин санаа юм. Өөрөөр
бүтцийн өөрчлөлт хийж, яам, агентлагт хэлбэл, өнөөгийн нам цөмтэй намын
ажиллаж байсан төрийн мэргэжлийн удирдлагыг төр цөмтэй удирдлагын
албан хаагчдыг бөөнөөр нь хоморголон арга болгоё гэсэн үг.
4. Төрийн албанд ажиллагсдыг
3
Арне Мавчич, Үндсэн хуулийн хяналт. УБ., 2014 он, 13 намын харьяаллаар гадуурхан
дахь тал.

15
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

хоморголон халж, тэдний Үндсэн Энэ бүхнийг шинэ цагийн
хуульд заасан эрхийг ноцтой зөрчиж, хүний эрхийн зөрчил, эдийн засгийн
хэлмэгдүүлж байна. хэлмэгдүүлэлт гэж Монголын улс
Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлийн төрийн хэлмэгдэгсдийн холбооны
10 дахь хэсэгт: “Аль нэгэн нам, тэргүүн Д.Цогтбаатар тэмдэглэжээ5.
олон нийтийн бусад байгууллагад Бид үүнийг хүлцэн суусаар байх
эвлэлдэн нэгдсэний төлөө болон уу?
гишүүний нь хувьд хүнийг ялгаварлан 5. Засгийн эрх ээлжлэн барьж
гадуурхах, хэлмэгдүүлэхийг байгаа улс төрийн намууд улс
хориглоно” гэж заасан байхад орны эдийн засгийг сүйрүүлж,
Ардчилсан нам, Монгол ардын нам дампуурлын ирмэгт авчирлаа.
хоёулаа төрийн албан хаагчдыг намын
харьяаллаар ажлаас нь хууль бусаар Бид улс төрийн намууд засгийн
хоморголон халж хэвшлээ. Ийнхүү эрхийг ээлжлэн барихдаа улс орны
намын харьяаллаар ажлаас халагдсан эдийн засгийг сүйрүүлж байгааг яаж
хүмүүс зах зээлийн өнөөгийн хүнд үед ч чадахгүй халаглаад сууж байна.
төрд зүтгэж байсныхаа төлөө ажилгүй, Төр улсын эрх ашгийг хамгаалах төр
цалин хөлсгүй болж эдийн засгийн засаг нь яасан бэ? гэхээр тэр төр
талаар давхар хэлмэгдэж байна. засаг гэдгийн толгой дээр улс, ард
Ийнхүү иргэд Үндсэн хуульд заасан эрх түмний хөрөнгө, байгалийн баялагийн
нь зөрчигдөж эдийн засгийн хэлмэгдэлд орлогыг хулгайлан оффшорт нуусан,
олноороо өртөж, ямар ч хамгаалалтгүй, сонгогчдын саналыг худалдан авдаг,
хуульгүй улсад амьдарч байгаа юм шиг, төрийн албан тушаал худалддаг нөгөө
яаж ч чадахгүй байна. нам л сууж байдаг. 2005 оны Улс төрийн
намуудын хуулиар тэд ийм хязгааргүй
Тэд Үндсэн хуульд заасан дархан эрхийг олж авсан бөгөөд ард
эрхээ зөрчигдөж байна гэж сайн түмнийг намын гэмт явдалтай тэмцэх
ухамсарладаггүй юм шиг санагдах эрх зүйн арга хэрэгслээс салгаж, ард
юм. Үндсэн хуулийн агуулгыг илтэд түмний гарыг мухарласан байдаг.
гажуудуулсан заалтыг үзчихээд намын
харьяаллаар халахыг хориглосон заалт Өнөөдөр улс орон доройтож, ард
байхгүй юм байна гэж боддог байх. түмэн туйлдаж байгаагийн хариуцлагыг
Манайд янз бүрийн боловсролтой, ярих ямар ч эрх зүйн үндэслэл байхгүй
гадаад хэлтэй үндэсний боловсон байхаар бодож тусгай хууль баталж,
хүчин хангалттай биш билүү! гэмт явдлаа зоригтойгоор хэнээс ч
айхгүйгээр үйлдэж байна. Сөрөг хүчин
Төрд алба хашиж байгаад гэж байдаг ч түүний нам адилхан гэмт
халагдсан хүмүүст энэ нь их хүнд тусч явдалд холбогдсон байдаг тул хэнийгээ
байгаа нь ойлгомжтой.“Тогтвортой хэлэх вэ? жаахан хүчилбэл өөрийнх
ажлын байр” төрийн бус байгууллагаас: нь гэмт явдал илрэх гээд байдаг. Ийм
Өнгөрөгч оны УИХ-ын сонгуулиас хойш аймшигтай нөхцөл байдал улс оронд
22235 мэргэжсэн төрийн албан хаагч бий болоод удаж байгааг иргэд мэдэж
ажлаасаа халагдаж солигдсон байна. байгаа ч яаж ч чадахгүй байна. Намууд
Ажлаас халагдсан иргэдийн 42 хувь нь гэмт явдал үйлдвэл Улсын Дээд Шүүхэд
байрны зээлтэй, 89 хувь нь цалингийн гомдол гаргаж болохоор байсныг 2005
зээлтэй, 58 хувь нь хүүхдийн сургалтын оны хуулиар үгүй хийсэн юм. Иймэрхүү
төлбөртэй гэжээ.4 гэмт явдлыг тоочоод барахгүй ч
Ганцхан баримтыг онцлон дурдая. тэдгээрийн хамгийн хурц хэлбэр болсон
Төрийн албанд 20 гаруй жил ажилласан оффшор дансны асуудлыг товчхон
эмэгтэй намын харьяаллаар ажлаас аваад үзье.
нь халахад дээр дурдсан олон Төр, ард түмнээс хулгайлсан
бэрхшээлтэй тэр эмэгтэй өөрийгөө хөрөнгөө хэзээ ч илрэхгүй гэх
шатааж амиа хорлосон нь хэний буруу итгэлтэйгээр гадагш нь гаргаж оффшор
вэ?
4
Өдрийн сонин.2017.06.21.№139 (5706). 5
Өдрийн сонин.2017.08.28.№182 (5749).

16
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

дансанд нуусан явдал нь гэмт хэрэг Өнөөдөр бидний амьдралын
юм. Яагаад вэ гэхээр төрийн хөрөнгийг хамгийн чухал эх үүсвэр бол Монголын
татвар төлөлгүй нууцаар хулгайлдаг байгалийн баялаг. Гэтэл “байгалийн
тул улс орнууд гэмт хэрэг гэж үздэг. баялгийг одоогоор намууд авчихаад
Манайд яасан бэ гэхээр оффшор байна. Учир нь сонгууль өөрөө
дансны тухай хууль байхгүй учраас мөнгө болчихлоо”8 гэж ерөнхийлөгч
хариуцлага ярих боломжгүй гэцгээсэн. Х.Баттулга үнэнийг хэллээ.
Гэтэл энэ үйлдэл нь хэд хэдэн гэмт Бид өнөөдөр намууд гадаадад
хэргийн шинжтэй. Тухайлбал, Эрүүгийн тавьсан асар их өрнөөс өрний хооронд
хуулийн 17.1-д бусдын эд хөрөнгийг дарамттай амьдарч, эдийн засаг сүйрч,
нууцаар авсан, 18.3-т татвар төлөхөөс улс орон дампуурлын ирмэгт ирж, ард
зайлсхийсэн, 22.10 дугаар зүйлд түмэн туйлдаж байна. Энэ ажлын ард
үндэслэлгүйгээр хөрөнгөжсөн бол манай намуудад шигдсэн хэдхэн гэр
эрүүгийн ял оногдуулна гэж заажээ. бүл байгааг хэвлэлд дурджээ. Энэ
Их хэмжээний Монголын ард бүхнийг манай нэрт сэтгүүлч Цэнддоо
түмний, Монголын төрийн өмчийг 50 “Бүтээлч сүйтгэл”9 гэж онож нэрлэжээ.
шахам луйварч гадаадад нуучихаад Намуудын хууль бус ажиллагаа
байхад хуулийн дагуу аль эрт улам гүнзгийрч, улам аюултай
хариуцлага ярих ёстой байсан. шинжтэй болж байна. Улс орны
Оффшорчдын ихэнх нь төрийн албан баялгаар тогтохгүй дааж давшгүй өр
тушаалтан гэсэн. Тэд бас оффшорт тавих боллоо. Бүр санхүүгийн хяналт
оруулсан мөнгөнийхөө тухай хөрөнгө шалгалтаа сайжруулах чиглэлээр чанга
орлогын мэдүүлэгтээ заана гэвэл ёстой хяналтан дор ОУВС-аас 2013 онд өгсөн
үлгэр биз! мөнгийг хэдэн дарга нар нь хуваагаад
Гэвч хууль хяналтынхнаас хэн идчихсэн10 гэхээр сурсан юмыг сураар
ч үүнийг хүсээгүй. Тийм учраас шинэ боогоод ч нэмэргүйг харуулж байгаа
Ерөнхийлөгч Х.Баттулга: “Монгол юм. Энэ их өрийг заавал төлж таарна.
Улсын Засгийн газар буюу ерөнхийлөгч, Тэгэхдээ бүр хүүтэй төлөх нь зах
прокурор нь үүнийг хүсэх ёстой”6 гэжээ. зээлийн жишиг. Өрөө төлж чадахгүй бол
Хуучин ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж маш газар нутгаасаа тасдаж өгөхөд хүрэх
их ярьсан боловч иймэрхүү оновчтой аюул нүүрлэж ч мэднэ. Ийм гамшигт
үг хэлж, хууль, хяналтын байгууллагад явдал зарим оронд гарсныг бид мэдэж
чиглэл өгч байсан билүү! л байгаа шүү дээ. Тийм учраас бид
УИХ ард нийтийн шахалтаар цаг алдалгүй өнөөгийн намуудын
энэ асуудлаар ор нэрийн төдий хууль удирдлагын тогтолцоог нураах ёстой.
баталсан нь тэд ийм ноцтой гэмт “Сүүлийн үед Монголын
хэрэгтэй тэмцэхийг мэрийсэн гэх үү. олигархиуд гэмт хэргийн бүлэглэлтэй
Ерөнхийлөгч Х.Баттулга оффшорчдод нэгдээд, тэр ч байтугай бүр хамтраад
хуулийн дагуу 49 хоног өгч тэр олон Монголын төрийг атган дур зоргоороо
тэрбум доллароо оруулаад ир гэлээ. авирлан, үүнийгээ улам бүр хууль
Тэд үүнийг биелүүлээгүй тул хатуухан ёсны баталгаатай болгох боллоо. Энэ
хариуцлагатай тулгарах нь мэдээж. бол тун аюултай үзэгдэл11 гэж доктор,
Соёлын гавьяат зүтгэлтэн профессор Ч.Даваадаш анхааруулсан
Г.Жамъян: В.Путин, Си Жиньпин нар байна.
оффшорчдоо, хүмүүстэй, мөнгөтэй Монгол орон маань хөгжих нь
нь оруулаад ирсэн7 гээд ерөнхийлөгч битгий хэл төрийн удирдлага алга болж,
Х.Баттулгын оффшорчдод тавьж буй эдийн засаг доройтсоор улс орон маань
шаардлагыг сүрхий дэмжсэн байна лээ. сөнөж магадгүйг сэтгүүлчид, эрдэмтэд
Би ч хувьдаа оффшорчдод төр төмөр 8
Х.Баттулга. Өдрийн сонин.2017.08.11.№171 (5738).
нүүрээ харуулж, хуулийн дагуу хатуу
9
Б.Цэндоо. Өдрийн сонин.2017.08.24.№180 (5747).
хариуцлага ярих ёстой гэж үзэж байна.
10
МХАҮТ-ийн ерөнхийлөгч Б.Лхагважав. Өдрийн
6
Х.Баттулга. Өдрийн сонин.2017.08.11.№171(5738). сонин.2017.09.05.№190 (5757).
7
Г.Жамъян. Өдрийн сонин.2017.08.18.№176(5743). 11 Өдрийн сонин.2017.06.21.№139 (5706).

17
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

анхааруулах боллоо. Бид манайд улс малгай дор бичсэн байна лээ. Энэ
төр, эдийн засаг, хууль цаазын хямрал гарчиг ч бас нэг сүрхий юмыг хэлээд
нүүрлээд байгааг алхам тутамдаа харж байгаа юм. Намуудаас ард түмэн уйдаж
байна. байгаа нь үнэний хувьтай. Ард түмэн
Улс төрийн намуудын коммунист намуудаар дамжуулахгүй, төрийн
удирдлагын тогтолцооноос салах бүрдүүлэх өөр арга байдаггүй юм болов
арга хэрэгсэл уу, Ерөнхийлөгчийн засаглал тогтоох
нь дээр юм уу, УИХ-ыг хоёр тэнхимтэй
Монгол Улсад нүүрлээд байгаа улс
болгоё, Төрийн удирдлагыг ард түмэнд
төр, эдийн засаг, эрх зүйн хямралаас
ойртуулахын тулд сум бүрээс депутат
гарах гол арга болох эрх зүйн дараах
сонгож болохгүй юу гэх зэргээр өөр
аргачлалыг САНАЛ болгож байна.
бодолтой хүмүүс олширлоо.Энэ
Нэгдүгээрт, Бид улс төрийн бүхнийг УИХ, Засгийн эрх барьж ирсэн
намуудын коммунист удирдлагын намууд ойлгох цаг болсон байх. Хэрэв
тогтолцоог нураах ёстой. Ингэж үүнийг ойлгохыг хүсэхгүй бол ард
нураахад Монгол Улсын Үндсэн түмэнд өөрийн гэсэн арга хэрэгсэл бий
хуулийн дээд хүчин чадлыг ашиглах гэдгийг мэдэх ёстой.
ёстой, өөрөөр хэлбэл намуудын үйл
Хоёрдугаарт: Монгол Улсын
ажиллагааг Үндсэн хуулийн Цэцийн
Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт
хяналтад оруулахгүйгээр, 2005 оны
оруулж, улс төрийн намуудын үйл
Улс төрийн намуудын тухай “хар”
ажиллагааг Үндсэн хуулийн цэцийн
хуулийг хүчингүй болгохгүйгээр хялбар
хяналтад оруулах нь зүйтэй. Үүний
бүтэхгүй нь тодорхой. 10 гаруй жил,
тулд “Монгол Улсын Үндсэн хуульд улс
магадгүй энэнээс ч илүү хугацаанд
төрийн намын үйл ажиллагаа, шийдвэр
нэгэнт хэвшин тогтсон улс төрийн
Монгол Улсын Үндсэн хуульд нийцэж
намуудын коммунист үйл ажиллагаанд
байгаа эсэх” гэсэн хэсгийг Үндсэн
ардчилсан эргэлт хийхээс өөр аргагүй
хуулийн 66 дугаар зүйлийн 2-т дөрөв
юм. Бид сайн, муу хэлдэг ч ардчилалаар
дэх хэсэг болгон нэмэх, ингэснээр
амьсгалж байгааг ард түмэн битгий хэл
улс төрийн нам Үндсэн хууль зөрчсөн
гадаадын улс орнууд ч ойлгох болсон.
тухай маргааныг Үндсэн хуулийн цэц
Ийм үед коммунист аргаар удирдуулж
харьяалалдаа авч зохих дүгнэлт гаргаж,
байна гэхэд ичмээр юм. Тиймээс
УИХ-д оруулах бүрэн эрхтэй болох юм.
УИХ хүссэн ч хүсээгүй ч биднийг энэ
коммунист аргаас салгаж өгөхөөс өөр Энэ асуудлыг ингэж шийдвэрлэх
аргагүй байдал ажиглагдах боллоо. гол үндэслэл нь Үндсэн хуулийн цэцийн
шийдвэр нь эрх зүйн болон улс төрийн
Ард түмэн улс төрд хэрсүүжиж,
шинжийн аль алиныг агуулдаг. Үндсэн
илүү ухаалаг хандах болсноо
хуулийн цэц нь улс төрийн тогтолцооны
сонгуулиар харуулах болсон. Бас
нэг хэсэг бөгөөд Үндсэн хуулиар
тэгээд засаг барьж ирсэн намуудаас
тодорхойлсон нийгэм, улс төрийн
уйдаж байгаагаа илэрхийлэх болсон.
тогтолцоог хамгаалдаг. Энэ утгаараа
Иймээс цаашид коммунист аргаар
ердийн шүүх эрх мэдлийн бүрэлдэхүүн
удирдуулахыг хүсэхгүй байна. Энэ
хэсэг биш, тусгай институц тул шүүх эрх
ажилд сэтгүүлчдийг өргөн оролцуулах
мэдэлтэй адилтгах боломжгүй13.
арга бодох юмсан.
Цэцийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх
Монгол Улсын төрийн шагналт
асуудлыг Үндсэн хуульд шууд тусгах нь
Б.Цэнддоо: “Бүхэлд нь нураахгүй бол
зүйтэй, цэц тухайн улс төрийн намын
засаж сайжруулах аргагүй “төр засаг”-
үйл ажиллагаа, шийдвэр Үндсэн хууль
тай болсноо монголчууд зөнгөөрөө
зөрчсөн гэсэн шийдвэр гаргавал тухайн
ухаарсан хэрэг юм болов уу”12 гэжээ.
намын үйл ажиллагааг зогсоох, эсхүл
Б.Цэнддоогийн энэ үг монголчуудын
тухайн намыг татан буулгах, түүнчлэн
өнөөдрийн цөхрөлийг сүрхий хэлжээ.
төрд учруулсан эдийн засгийн хохирлыг
Тэгээд энэ дүгнэлтээ “их уйдалт” гэсэн
12
Б.Цэндоо “Бид юм үзнэ. Бүтээлч сүйтгэл”Өдрийн 13
Арне Мавчич, Үндсэн хуулийн хяналт. УБ., 2014 он,
сонин. 2017.08.24.№180 (5747). 81, 172 дахь тал.

18
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

нөхөн төлүүлэх тухай асуудлыг цэц 2005 оны коммунист хуулийг хүчингүй
шийдвэртээ заана гэж Үндсэн хуульд болгож өөрчлөх талаар санаачилга
нэмэх нь зүйтэй. Үүнтэй холбогдуулаад гаргахыг Д.Лүндээжанцангаас шаардаж
Үндсэн хуулийн 66 дугаар зүйлийн 4 байна. Хэн ч гэсэн хойч үедээ муу
дэх хэсэгт: Үндсэн хуулийн цэц Үндсэн хэлүүлэхгүй байхыг хичээдэг. Гэтэл юун
хууль зөрчсөн намын шийдвэрийг хойч үе, 2005 оны хуулийг боловсруулж
хүчингүй болгох, намын үйл ажиллагааг баталсан ихэс дээдэстэй нэг үед
зогсоох, эсхүл тухайн намыг татан амьдрагсад тэдний булхайг дэлгэж
буулгах, түүнчлэн тухайн намаар төрд байна шүү дээ.
учруулсан эдийн засгийн хохирлыг 1990 оны 5 дугаар сарын 10-нд
нөхөн төлүүлэх шийдвэрийн аль баталсан “Улс төрийн намуудын тухай
зохистойг гаргах эрхтэй байх тухай БНМАУ-ын хуулийг УИХ маргаантай
заалт нэмэх. Энэ хэсгийг Үндсэн хуульд байдлаар хүчингүй болгосон байдаг.
шууд заах нь зүйтэй, тэгэхгүй бол Улс төрийн намуудын тухай хууль
УИХ яаж ч өөрчилж болохыг гашуун хүчингүй болгох тухай УИХ-ын дэд
туршлага харуулж байна. дарга Д.Лүндаажанцан гарын үсэг
Эдгээр заалтыг Үндсэн хуульд зурсан 2005 оны 2 дугаар сарын
нэмснээр, улс төрийн нам Үндсэн хууль 3-ны өдрийн хуулийн 1 дүгээр зүйлд:
зөрчсөн тухай маргааныг иргэдийн “БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчдээс
өргөдөл, мэдээллээр цэц хүлээн авч 1990 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр
хэлэлцэж шийдвэр гаргадаг болно. Энэ баталсан Улс төрийн намуудын тухай
нь улс төрийн намуудын үйл ажиллагаа, хуулийг хүчингүй болгосноос үзвэл
шийдвэрт тавих ард түмний хяналтыг БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүүлэгчид уг
бий болгоно. Түүнчлэн Үндсэн хуулийн хуулийг БНМАУ-ын АИХ-ын чуулганаар
66 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт зааснаар хэлэлцэж байхад баталсан болж таарч
УИХ, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Улсын байна. Гэтэл уг хуулийг чуулганаас
Дээд шүүх, Улсын Ерөнхий Прокурор баталсан билээ.
улс төрийн намуудын үйл ажиллагаа, Миний бодлоор Үндсэн хуулийн
шийдвэрт тавих хяналтын үүрэг шинээр өөрчлөлтөөр шийдвэрлэх нэг гол
бий болж, тэдний аль нэгний хүсэлтээр асуудал бол энэ байх. Гэтэл энэ
маргааныг Үндсэн хуулийн цэц авч асуудлыг авч хэлэлцэхгүй бололтой.
хэлэлцэх болно. Ингэснээр, эдгээр Бид коммунист аргаар удирдуулахаас
албан тушаалтны хариуцлага дээшлэх залхаж, цөхөрч байна.
ёстой. Ямар нэг ноцтой зөрчил нам
Ерөнхий сайд асан Д.Бямбасүрэн
гаргаад байвал иргэд, сэтгүүлчид
Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт,
тэднээс үүргээ биелүүлэхийг шаардах
өөрчлөлттэй танилцаад: “Төрийн
боломж нээгдэнэ.
ялзрал доройтол үргэлжилж улс төрийн
2005 оны Улс төрийн намын олигархи бүлэглэлийн тэмцлийн талбар
тухай хууль нь улс орныг сүйрүүлэх боллоо. Улс орны эдийн засгийн тусгаар
ноцтой алдаатай талаар манай хэвлэл тогтнол, бүрэн эрх алдагдаж байна.
мэдээллийн хэрэгслээр хэн ч сөхөж Монголын нийгэмд тулгарсан, бугшсан
тавихгүй байна. Харин уг хуулийн төвөгтэй гол асуудлыг шийдэхэд тэр
гол авторууд болох Н.Энхбаяр, төсөл чиглэж чадсангүй”14 гэжээ.
Д.Лүндаажанцан нар л энэ хуулийн
Гуравдугаарт: Үндсэн хуульд
аюулыг сайн мэдэж байгаа. Гэтэл өнөө
дээр дурдсан нэмэлт, өөрчлөлт орсоны
Лүндаажанцан чинь Үндсэн хуульд
дараа Үндсэн хуулийн цэцийн тухай
нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлын
хуульд нэмэлт, өөрчлөлт орох ёстойг
хэсгийн ахлагч гээд хэвлэл мэдээллээр
сануулахад илүүдэхгүй байх.
ихээхэн мэдээлэл хийж байгаа боловч
энэ тухай ганц ч үг хэлэхгүй байгаа Дөрөвдүгээрт: Үндсэн хуульд
нь ихээхэн сэжигтэй. Иймээс энэ нэмэлт, өөрчлөлт орох эсэхээс
асуудлаар Үндсэн хуульд нэмэлт, хамаарахгүйгээр Улс төрийн намуудын
өөрчлөлт оруулах, Улс төрийн намуудын тухай 2005 оны коммунист хуулийг
14
Д.Бямбасүрэн. Зууны мэдээ. 2017.09.15.№182 (5629).

19
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

хүчингүй болгож, намууд Үндсэн хуульт гэх зэргээр судлаачид ангилж үздэг. Энэ
ёсыг баримтлах, шударга ёсыг хангах, бол Үндсэн хуулийн биелэлтэд тавих
өнөөдөр нүүрлээд байгаа аюулыг хяналтын нийтлэг асуудал юм. Үүнээс
зогсоох чиглэлээр нэн даруй өөрчлөхийг улс төрийн намуудын үйл ажиллагаанд
санал болгож байна. Хэрэв энэ саналыг тавих хяналтыг тусгайлан авч үзье. Ийм
хүлээн авч тодорхой арга хэмжээ хяналт Албани, Аргентин, Азербайжан,
авахгүй бол намууд Үндсэн хуульт Болгар, Гүрж, Герман, Польш, Португал,
ёсыг халсан, намуудыг хязгааргүй эрх Оросын Холбооны Улс (цаашид “ОХУ”
мэдэлтэй болгосон хууль чинь бүхэлдээ гэх), Өмнөд Солонгос зэрэг оронд улс
Үндсэн хуулийн эсрэг коммунист төрийн намын үйл ажиллагаа, шийдвэр
удирдлагын арга нэвт шингэсэн хууль Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх асуудлыг
гэж үзэж Үндсэн хуулийн цэцэд гомдол Үндсэн хуулийн шүүх авч хэлэлцэх
гаргах боломжтойг анхааруулж байна. журамтай. Ийм туршлага бидний хойд
Үндсэн хууль зөрчсөн тодорхой зүйл хөрш ОХУ-д, өөрөөр хэлбэл хаяанд, эрх
2005 оны хуульд бас ч байгааг хэлж зүйн үлгэр авдаг гээд байгаа Германд
болно. бэлээхэн байж байсан байна. Энэ нь
Ийм наад захын үндэслэл нь манай орны хувьд ч шинэ асуудал
Улс төрийн намуудын тухай (2005 биш. 1990 оны Улс төрийн намын тухай
оны) хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.3 хуульд намуудын үйл ажиллагаанд
дахь заалт байж болох юм. Энэ зүйл Улсын Дээд Шүүх хяналт тавих бөгөөд
нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 16 нам Үндсэн хууль, бусад хууль зөрчсөн
дгуаар зүйлийн 10 дахь хэсэгт: “Аль нэг нь нотлогдвол үйл ажиллагааг нь шүүх
нам, олон нийтийн бусад байгууллагад зогсооно, эсхүл тарааж болно гэж
эвлэлдэн нэгдсэний төлөө болон заасныг Үндсэн хууль боловсруулагчид
гишүүний нь хувьд хүнийг ялгаварлан огт үзээгүй мэт орхисон байдаг. Гэтэл
гадуурхах, хэлмэгдүүлэхийг хориглоно” сонгуулиар ялсан нам засаг төрийн
гэсэн гол заалтыг хасаж, Улс төрийн эрхийг барина гэсэн Үндсэн хууль
намуудын тухай 2005 оны хуулийн 3 хийхдээ үүнийг орхигдуулсан нь дэндүү
дугаар зүйлийн 3.8-д: “Монгол Улсын хайнга, хариуцлагагүй явдал гэж
Үндсэн хуульд заасны дагуу” гээд хэлэхээс өөр аргагүй.
мушгин гуйвуулсан байгааг хэлж болох Үндсэн хууль боловсруулагчид
юм. Үүнээс чинь болж олон арван Үндсэн хуулиар Үндсэн хуулийн цэцийг
төрийн албан хаагч ажлаас намын бий болгож, цэц Үндсэн хуулийн
харьяаллаар гадуурхагдан халагдаж биелэлтэд дээд хяналт тавих бүрэн
хэлмэгдэж байгаа шүү. Энэ бол бидний эрхтэй гэж зарласан боловч улс төрийн
саналын зарим нэг хэсэг нь, өөр хэд намын үйл ажиллагаанд Улсын Дээд
хэдэн асуудал бий боловч одоогоор Шүүх хяналт тавих нь зохистой юу “1990
нурших шаардлагагүй гэж үзлээ. оны хууль зааснаар”, эсхүл шинээр
Миний бие дээрх саналыг байгуулж буй Цэцэд хариуцуулах нь
бэлтгэхдээ дэлхийн улс орнуудын зүйтэй юу гэлгүй дутуу боловсруулж,
улс төрийн намуудын үйл ажиллагаа, энэ асуудлыг ерөөсөө үүсэхгүй юм
шийдвэрт тавьдаг Үндсэн хуулийн шиг үзсэн нь манайд ардчилал нялх,
хяналтын тогтолцооны жишгийг судалж Үндсэн хууль маань хоцрогдолтойг
үзэхийг хичээсэн болно. харуулж байна. Үндсэн хуулийн энэ
аймшигт цоорхойг УИХ 2005 онд
Дэлхийн улс орнууд аль эртнээс
хортойгоор ашиглаж улс орон, ард
улс төрийн намуудын үйл ажиллагаанд
иргэдийг цөхрөлийн байдалд оруулсан
тавих Үндсэн хуулийн хяналтын
гамшигт хуулийг баталж, 10 гаруй жил
асуудлыг онцлон анхаарч Үндсэн
мөрдөхдөө ямар гай дагуулсныг бид
хуульдаа зааж ирсэн байдаг. Статистик
бүгд харж байна.
баримтаас авч үзвэл дэлхий дээр
Үндсэн хуулийн биелэлтийн хяналтын Үндсэн хуулийг үгүйсгэсэн ганцхан
215 тогтолцоо байгаа бөгөөд үүнээс 115 хууль ийм хүчтэй байдгийг бид харж
нь европ маягийн, 52 нь америк маягийн байна.

20
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

2005 оны Улс төрийн намуудын санаа, үлгэр авах шаардлагатай.
тухай хуулийг цаашид боловсронгуй Улс төрийн намуудын тухай
болгохдоо энэ хуульд инээдэмтэй гэж хуулийг шинэчлэхдээ улс төрийн
хэлмээр дутагдлууд ажиглагддагийг намуудын хариуцлагын асуудлыг
анхаарах. Тухайлбал, Уг хуульд тодорхой заах нь чухал.
зааснаар УИХ-д суудалтай нам
ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлэх
эрхтэй. Энэ заалтын дагуу 2017 оны ДҮГНЭЛТ
Ерөнхийлөгчийн сонгуульд УИХ-д Монгол Улсын Үндсэн хууль
ганцхан суудалтай нам нэр дэвшүүлж, иргэдэд нам байгуулж ажиллуулах
хоёрдох шатны сонгуульд намын дарга чөлөөтэй эрх олгож, намын зарим
нь ард түмний сонгох эрхэд Үндсэн үүрэг түүний үйл ажиллагааны
хууль бусаар халдаж санал болгосноор зарим хязгаарлалт тогтоосон боловч
бараг зуу шахам мянган сонгогч “цагаан намуудын үйл ажиллагаанд тавих
хуудсаар” саналаа өгсөн болж Үндсэн Үндсэн хуулийн хяналтыг орхигдуулсан
хуулийн эрхээ эдэлж чадсангүй. нь ноцтой алдаа байсныг амьдрал
Дэлхийн жишгээс үзвэл харуулж байна. Үндсэн хуулийн энэ
парламентад 8-10 суудалтай нам л цоорхойг УИХ, намууд хуйвалдан ,
Ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлэх эрхтэй хортойгоор ашиглаж 2005 онд намын
байдаг. Энэ хуулийг гаргаж байхдаа коммунист удирдлагыг сэргээж, намыг
УИХ-ын 76 ядаж намын бүлэг байгуулдаг төр, ард түмний хяналтгүй болгосон
журмаараа үлгэрлэж чадаагүй байна. нь эрх зүйн төдийгүй улс төр, эдийн
засгийн хямралт байдал үүсэх нэг
Засгийн эрх авсан нам ямар ч
суурь үндэслэл болсон байна. Иймээс
үүрэг байдаггүй нь бас инээдэм. Ядаж
улс төрийн намуудын коммунист
бусад улсын хуулийг хардаг байгаадаа.
удирдлагын тогтолцоог нураах нь энэ
Жишээ нь: Египетийн улс төрийн намын
тогтолцооноос салах арга гэж үзсэн
тухай хуульд: Нам үйл ажиллагаагаа
байна. Ийнхүү нураах гол үндэслэл
Үндсэн хуулийн хүрээнд явуулна.
нь Үндсэн хууль зөрчсөн намын үйл
Алжирын хуульд: Нам, иргэдийн үндсэн
ажиллагаа, шийдвэрийг Үндсэн хуулийн
эрх, эрх чөлөө, үндэсний эв нэгдэл,
Цэцийн хяналтад оруулж, хууль бус
улс орны газар нутгийн бүрэн бүтэн
ажиллагааг зогоож, шийдвэрийг
байдал, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт
хүчингүй болгох, хариуцлага тооцдог
байдалд хохирол учруулж болохгүй гэх
болох шаардлагатай гэсэн дүгнэлтийг
зэрэг өнөөдөр манайд намууд үүргээ
хийж байна.
гэж үзэхгүй байгаа зүйлүүдийг зааснаас
---o0o---

ЗӨРЧЛИЙН ТУХАЙ ХУУЛИЙН ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ, ОНЦЛОГ ЗОХИЦУУЛАЛТЫН
ТАЛААР МЭДЭЭЛЭЛ ӨГЛӨӨ
Хууль зүйн үндэсний хүрээлэн нь шинээр батлагдсан хууль тогтоомжийг
иргэдэд таниулах, мэдээлэх үндсэн чиг үүргийнхээ хүрээнд Эрүүгийн хууль,
Зөрчлийн тухай хуулийн үзэл баримтлал, онцлог зохицуулалтын талаарх сургалтыг
зохион байгуулж байна.
2017.07.21-ний өдөр Иргэний нисэхийн ерөнхий газрын Техник, хангалт,
навигацийн үйлчилгээний албаны инженер, техникийн 50 гаруй ажилтнуудад
Зөрчлийн тухай хуулийн товч танилцуулга, онцлог зохицуулалтын талаар мэдээлэл
хийлээ.

21
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

ЗАСАГ ДАРГЫН ЭРХ ЗҮЙН БАЙДАЛ БА ТӨРИЙН
АЛБАНЫ ТОГТВОРТОЙ БАЙДЛЫН ХАРИЛЦАН
ХАМААРАЛ
үндэстэй тул энэхүү эрх зүйн байдлыг
нь Үндсэн хуульд өөрчлөн тусгах
саналыг дэвшүүлж, үүнээс төрийн
албаны тогтвортой байдал хамаарах
үндэслэлүүдийг тайлбарлав.

УДИРТГАЛ
Монгол Улсын Үндсэн хуульд
оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн тухай
хуулийн төсөлд бүх шатны засаг даргын
Хууль зүйн доктор, профессор томилгоог одоогийнхоос ялимгүй
Д.Зүмбэрэллхам өөрчлөх, мөн төрийн албаны тогтвортой
байдлын баталгааг нэмж оруулахаар
тусгажээ.1 Төрийн албаны асуудал
ТҮЛХҮҮР ҮГ Үндсэн хуулийн Төрийн байгууллын
Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт тухай гуравдугаар бүлэгт, харин засаг
өөрчлөлт, бүх шатны засаг дарга, даргын томилгоо тус хуулийн Засаг
төрийн захиргааны алба, төрийн захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний
захиргаа, нутгийн өөрийн удирдлага, удирдлагын тухай дөрөвдүгээр бүлэгт
төрийн удирдлага, төрийн албаны хамаарах тул хоорондоо агуулгын
тогтвортой байдал,төрийн байгууламж, хувьд ялгаатай харагдаж байгаа.
төрийн албаны төв байгууллага. Гэвч төрийн алба, түүний
тогтвортой байх, төрийн захиргааны
үр нөлөөний зохистой байдлын ашиг
ТОВЧЛОЛ
сонирхол талаас авч үзвэл энэ хоёр
1992 онд батлагдсан Монгол асуудлыг харилцан хамааралтайгаар
Улсын Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт шийдвэрлэх хэрэгтэй байгаа юм. Учир
өөрчлөлтийн төсөлд төрийн албаны нь бүх шатны засаг дарга нар бол
тогтвортой байдлын баталгааг яамны төрийн нарийн бичгийн дарга
нэмж оруулахаар тусгасны улмаас нарын нэгэн адил төрийн захиргааны
энэ асуудлыг төрийн захиргааны ажил хийдэг албан тушаалтан бөгөөд
удирдлагатай холбон авч үзлээ. тэд нутаг дэвсгэрийн нэгж удирдаж
Манай улс төрийн байгууламжийн байгаагаараа л ялгагдана.
хувьд нэгдмэл учраас энэ шинжийг
хадгалсан төрийн захиргааны болон
нутгийн өөрийн удирдлагын зохистой ҮНДСЭН ХЭСЭГ
хослол, мөн нутаг дэвсгэрийн нэгжийн Төрийн болон нутгийн өөрийн
захиргааны удирдлага улс төрийн удирдлагын хослол
намын нөлөөллөөс ангид байх Төрийн албаны тогтвортой
нөхцөлийг бүрдүүлэх нь чухал гэдгийг
онцолсон. Бүх шатны засаг дарга нар 1
Mонгол Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Лүндээжанцангийн
гүйцэтгэх чиг үүргийнхээ хувьд төрийн “Төсөл хүргүүлэх тухай” 2017 оны 5 дугаар сарын 25-
захиргааны албан тушаалд хамаарах ны өдрийн 5498 тоот албан бичгийн хавсралт “Монгол
Улсын Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт өөрчлөлт” төсөл.

22
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

байдал бол яамдын төрийн нарийн байдаг.
бичгийн дарга нар, бүх шатны засаг Гэтэл Үндсэн хуульд цааш нь
дарга нар, агентлагийн дарга нарын “Засаг даргыг тухайн аймаг, нийслэл,
ажил албаны тогтвортой байдлыг хэр сум, дүүрэг, баг, хорооны Хурлаас нэр
зэрэг баталгаатай хангаснаас шууд дэвшүүлж, аймаг, нийслэлийн Засаг
шалтгаалдаг. Дээд шатны удирдлага нь даргыг Ерөнхий сайд; сум, дүүргийн Засаг
хэдий богинохон хугацаатай томилогдох даргыг харьяалах аймаг, нийслэлийн
тусам төрийн албаны тогтвортой байдал Засаг дарга; баг, хорооны Засаг даргыг
төдийчинээ алдагддаг нь амьдрал дээр харьяалах сум, дүүргийн Засаг дарга
нотлогдсон үнэн. Ийм нөхцөлд төрийн тус тус дөрвөн жилийн хугацаагаар
албаны тогтвортой байдал зөвхөн томилно.”6 гэж зааснаас болж засаг
цаасан дээр л /Үндсэн хуульд болон даргын төрийн захиргааны албан
бусад хуульд/ үлдэнэ. тушаалтны буюу төрийн удирдлагын
Үндсэн хуульд “Монгол Улсын засаг эрх зүйн байдал нутгийн болон улс
захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн төрийн удирдлагатай холилдож мөн
удирдлага нь нутгийн өөрөө удирдах чанар нь танигдахаа больсон байдаг.
ёсыг төрийн удирдлагатай хослуулах Өөрөөр хэлбэл иргэдийн хурлаас нэр
үндсэн дээр хэрэгжинэ.”2 гээд цааш нь дэвшиж байгаагаараа нутгийн өөрийн
энэ хоёр төрлийн удирдлагыг дараах удирдлагаас хамааралтай, дөрвөн
байдлаар ялгаж өгсөн байдаг. жилийн хугацаатайгаар томилогдож
- Нутгийн өөрөө удирдах байгаагаараа улс төрийн удирдлагаас
байгууллага бол аймаг, нийслэл, хараат байдалтай болсон байгаа юм.
сум, дүүрэгт тухайн нутаг дэвсгэрийн Үүнээс болоод төрийн удирдлагыг
иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал, баг, цэвэр хэрэгжүүлж, захиргааны ажил
хороонд иргэдийн Нийтийн Хурал, хийх учиртай засаг дарга нар маань
тухайн Хурлын хуралдааны чөлөө цагт сонгуулиас сонгуулийн хооронд зөвхөн
түүний Тэргүүлэгчид мөн.3 улс төрийн ажил хийдэг, дараагийн
- Аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, сонгуулийн багаа бүрдүүлэх байдлаар
баг, хорооны нутаг дэвсгэрт төрийн төрийн албаны томилгоонд байнга
удирдлагыг тухайн аймаг, нийслэл, дарамт нөлөө үзүүлдэг, намын
сум, дүүрэг, баг, хорооны Засаг дарга сонгуульт ажлын ачааллаасаа болоод
хэрэгжүүлнэ.4 төрийн захиргааны ажлаа орхигдуулдаг,
орон нутгийн хөгжлийн асуудалд хэтийг
Орон нутагт өөрийн удирдлага
харахаасаа илүү богино хугацаанд
нь иргэдийн хурал, харин төрийн
сонгуулийн ашиг авчирах алхам
удирдлага нь засаг дарга гэдгийг эндээс
хийхийг боддог байдалд хүрсэнд бид
маргаангүй ойлгож болно. Доктор,
онол, практикийн үүднээс бодитой, ул
профессор Б.Чимэд энэ асуудлыг
суурьтай дүгнэлт хийх цаг болсон гэж
тайлбарлаж ойлгохдоо “... нийгмийн
үзэж байна.
удирдлага гэсэн ерөнхий ойлголт,
улмаар түүний үндсэн хоёр төрөл болох
төрийн удирдлага, өөрийн удирдах Төрийн байгууламжийн нэгдмэл
удирдлагын ойлголтыг иш үндэс байдал ба засаг даргын томилгоо
болговол зохихыг”5 онцлон тэмдэглэсэн Үндсэн хуульд “Монгол Улс төрийн
2
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн тавин есдүгээр зүйлийн
байгууламжийн хувьд нэгдмэл байна.
1 дэх хэсэг. Монгол Улсын нутаг дэвсгэр зөвхөн
3
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн тавин есдүгээр зүйлийн засаг захиргааны нэгжид хуваагдана.”7
2 дахь хэсэг. гэж заасан. Ийм нэгдмэл бүтэцтэй
4
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн жардугаар зүйлийн 1 дэх
хэсэг. 6
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн жардугаар зүйлийн 2
5
Б.Чимэд, Үндсэн хуулийн үзэл баримтлал: нутгийн дахь хэсэг.
удирдлага (Гуравдугаар дэвтэр), УБ., 2004 он, 13 дахь 7
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн хоёрдугаар зүйлийн 1
тал. ба 2 дахь хэсэг.

23
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

улсад бүх шатны засаг дарга нар төрийн байгууллагаас хамааралгүй ангид
захиргааны албан тушаалтны журмаар хийх учир шалтгааны болоод эрх зүйн
дээрээсээ босоо бүтцээр, нэгдсэн үндэстэй.
сонгон шалгаруулалтыг үндэслэн Нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай
хугацаагүй томилогдож, намын төсөлд одоогийн хуулийн Жардугаар
харьяалалгүй, төрийн захиргааны зүйл өртөж байгаа боловч засаг
албан хаагч байх нь илүү оновчтой юм. даргын томилгооны талаар зарчмын
Ингэж байж л нэгдмэл улсын төрийн шинжтэй өөрчлөлт тусгагдаагүй
захиргааны удирдлага орон нутагт байна.9 Үүгээр бол одоогийн байдал
жинхэнэ ёсоороо шууд хэрэгжиж засаг хэвээр үргэлжилнэ гэсэн үг. Нэгэнт
дарга нар улс төрийн аль нэг намын Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт
ашиг сонирхлыг биш, улс орны хэтийн оруулбал алдаа нь амьдралаар нэгэнт
хөгжлийн эрх ашгийг харж тогтвортой, батлагдаж нотлогдсон бөгөөд тэр нь
тууштай, мэргэшиж ажиллах боломж нийгмийн харилцааны зохицуулалтад
бүрдэнэ. Орон нутагт удирдлага урхагтай тусч байгаа энэ мэт асуудлыг
хослох тухай Үндсэн хуулийн ойлголт л барьж шийдвэрлэвэл зохилтой. Бүх
бол чиг үүргийн харилцан уялдаатай, шатны засаг дарга нар захиргааны
өөр хоорондоо давхцаагүй зэрэгцсэн чиг үүргээ орон нутагт улс төрийн
удирдлагын тухай болохоос аль нь намчирхлаас ангид хэрэгжүүлэх эрх
танигдахааргүй холилдсон байдлыг зүйн нөхцөлийг бүрдүүлэхгүй бол тэд
илэрхийлсэн байх учиргүй гэдгийг орон нутгийн иргэдийг талцуулах, ард
дахин тэмдэглэж байна. олноо ар өвөртөө ялгаварлан хандах
Олон Улсын нийтлэг жишгээр одоогийн дүр зураг нь цаашид улам
бол “Нэгдмэл бүтэцтэй улсад засгийн л тодорно. Энэ бол манай Үндсэн
эрх мэдэл нэг захиргаанд төвлөрсөн хуулийн зохицуулалтын алдаанаас
байдаг бол холбооны бүтэцтэй улсад шалтгаалж байгаа учраас үр дагавар
засгийн эрх мэдэл үндэсний /холбооны/ нь өөрчлөгдөхгүй. Цаашилбал энэ үр
захиргаанд болон нутгийн /холбооны дагавар үндэсний эв нэгдэл, аюулгүй
улсын/ захиргаанд хуваагдсан байдаг.”8 байдалд нөлөөлөх магадлалтай.
Үүнийг улс орнуудын бодит байдал
дээр ч, аль ч эх сурвалжаас бэлээхэн
ДҮГНЭЛТ, САНАЛ
харж болно. Төрийн байгууламжийн
нэгдмэл тогтолцоотой манай улсын Одоогийн Төрийн албаны
хувьд төрийн захиргааны удирдлага тухай хуульд төрийн захиргааны
төвлөрсөн босоо бүтэцтэй, тогтвортой албан тушаалыг “төрийн бодлого ...
байх тухай асуудал олон улсад тогтсон хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааг төрийн
энэ жишиг хандлагаас ч үүдэлтэй юм. захиргааны удирдлагаар хангах чиг
Холбооны улсын засаг захиргааны үүрэг бүхий”10 байхаар тодорхойлсон
хуваарилалт бол холбоог бүрдүүлж буй бөгөөд бүх шатны засаг дарга нарын
улс болгоныхоо эрх ашгийг хангахад албан тушаалын үндсэн чиг үүрэг
чиглэгдсэн өөр зарчим, бүтэцтэй байдаг. нь чухамдаа энэ юм. Гэсэн хэдий
Одоогийн Үндсэн хуулийг батлахдаа ч энэ хуулиар бүх шатны засаг
холбооны бүтцийн энэ шинжийг авч дарга, орлогчийг улс төрийн албан
холимогшуулсан байж магадгүй гэж тушаалын жагсаалтад хамааруулан
харагдахаар байдаг. Ийм учраас манай тусгасан11 нь одоогийн Үндсэн хуулийн
нөхцөлд бүх шатны засаг дарга нарын 9
Mонгол Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Лүндээжанцангийн
томилгоог нутгийн өөрийн удирдлагын “Төсөл хүргүүлэх тухай” 2017 оны 5 дугаар сарын 25-
ны өдрийн 5498 тоот албан бичгийн хавсралт “Монгол
Улсын Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт өөрчлөлт” төсөл,
8
https://www.google.mn/search?dcr=0&q=difference+be- гуравдугаар зүйлийн 12 дахь хэсэг.
tween+federal+and+unitary+government&oq=differ-
ence+between+federal+and&gs_l=psy-ab.1.2.0l4.692.334
10
Төрийн албаны тухай хууль, 2002 оны 6 дугаар сарын
5.0.11306.11.11.0.0.0.0.226.1678.0j10j1.11.0....0...1.1.64. 28, 7 дугаар зүйл, 7.1. дэх хэсэг.
psy-ab..0.11.1676.ULFd0g9dq0Q 11
Тус хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.1.12. дахь хэсэг.

24
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

зохицуулалттай холбоотой. албаны төв байгууллага хяналт
Засаг даргын албан тушаал, тавьж байж энэ байгууллагын “төв
түүний чиг үүргийг Үндсэн хуульд бие байгууллага” гэсэн байр суурь нь бүрэн
даасан төрийн захиргааны хэлбэрт дүүрэн илэрхийлэгдэхээр байна. Мөн
шилжүүлж өөрчилбөл “өөрийн удирдах түүн дээр нэмээд энэ байгууллага
ёс” өөрийнхөөрөө, “төрийн удирдлага” төрийн албаны мэргэжлийн удирдлагыг
төрийнхөөрөө болно. Ингэснээр төрийн хэрэгжүүлэхээр тусгах нь зүйтэй гэж
албаны тогтвортой байдлыг хангах үүд үзэж байна. Энэ нь төрийн албанд
хаалга бодит байдлаар нээгдэнэ. Нөгөө нийтлэг дагаж мөрдөх дүрэм журам
талаар төрийн болон нутгийн өөрийн тогтоох, сургалт мэргэшлийн талаар
удирдлагын давхцал арилж, харилцан чиглэл зөвлөмж өгөх зэрэг асуудлуудыг
уялдаж зохистой хослох эрх зүйн тус байгууллага хариуцна гэсэн үг.
боломж нөхцөл бүрдэх болно. Үндсэн хуульд Төрийн албаны төв
байгууллагын чиг үүргийг зааж байгаа
Үндсэн хуулийн Дөчин зургадугаар
нь нэг талаас сайн боловч түүнийг нь хэт
зүйлд “4.Төрийн жинхэнэ алба нь
явцуу, эсхүл хэт хавтгайруулж тусгасан
мэргэшсэн, тогтвортой байх, шатлан
тохиодолд сүүлд нь салбарын хуулиар
дэвших зарчимд үндэслэх бөгөөд
залруулах боломжгүй болох “аюул”
түүний хэрэгжилтэд төрийн албаны
бас бий. Иймд энэ байгууллагын чиг
төв байгууллага хяналт тавина. 5.
үүрэг Үндсэн хуульд зааснаас илүүгүй,
Төрийн албан хаагчийг улс төрийн
дутуугүй болно гэдгийг сайтар анхаарч
шалтгаанаар ялгаварлан гадуурхах,
хандах хэрэгтэй.
сонгуулийн үр дүнгээр болон хуульд
зааснаас бусад үндэслэлээр төрийн Зөвхөн төрийн албыг мэргэшсэн
албанаас чөлөөлөхийг хориглоно.”12 тогтвортой байлгахад чиглэгдсэн
гэсэн хоёр заалтыг шинээр нэмэхээр асуудлаар өөрийн судалгаа, туршлагад
төсөлд тусгасан байна. Төрийн албаны тулгуурлан санал бодлоо хуваалцаж
тогтвортой байдлын зарчим, Төрийн байна. Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт
албаны төв байгууллагын чиг үүргийг өөрчлөлтийн талаар орон даяар
Үндсэн хуулиар баталгаажуулах улс явагдаж байгаа хэлэлцүүлгийн явцыг
төрийн хүсэл эрмэлзлэл гаргаж байгаа ажиглаж байхад засаг даргын эрх зүйн
нь талархууштай хэрэг. байдал, томилгооны тухай, мөн төрийн
албаны тогтвортой байдлын асуудал
Гэхдээ энэ төслөөр Төрийн
түлхүү хөндөгдөж байгаа нь тохиолдол
албаны төв байгууллага Дөчин
биш гэдгийг хууль тогтоогчид энэ удаа
зургадугаар зүйлийн зөвхөн 4 дэх
ч, цаашдаа ч байнгын анхааралдаа
хэсгийн хэрэгжилтэд хяналт тавина
байлгавал зохилтой.
гэж ойлгогдохоор байгаа нь өрөөсгөл
харагдаж байна. Дөчин зургадугаар
зүйлд төрийн албаны талаар заасан
бүх 5 зүйлийн13 хэрэгжилтэд Төрийн
---o0o---
12
Mонгол Улсын Их Хурлын гишүүн Д.Лүндээжанцангийн
“Төсөл хүргүүлэх тухай” 2017 оны 5 дугаар сарын 25-
ны өдрийн 5498 тоот албан бичгийн хавсралт “Монгол 3. Төрийн албан хаагчийн ажиллах нөхцөл, баталгааг
Улсын Үндсэн хуульд оруулах нэмэлт өөрчлөлт” төсөл, хуулиар тогтооно.
нэгдүгээр зүйл, 2 дахь хэсэг. 4.Төрийн жинхэнэ алба нь мэргэшсэн, тогтвортой
13
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн дөчин зургадугаар байх, шатлан дэвших зарчимд үндэслэх бөгөөд түүний
зүйл. хэрэгжилтэд төрийн албаны төв байгууллага хяналт
1. Монгол Улсын яам, төрийн бусад албан газрыг тавина. /Шинээр нэмэхээр төсөлд тусгасан/
хуулийн дагуу байгуулна. 5. Төрийн албан хаагчийг улс төрийн шалтгаанаар
2. Монгол Улсын төрийн жинхэнэ албан хаагч Монгол ялгаварлан гадуурхах, сонгуулийн үр дүнгээр болон
Улсын иргэн байх бөгөөд Үндсэн хууль, бусад хуулийг хуульд зааснаас бусад үндэслэлээр төрийн албанаас
чандлан баримталж ард түмнийхээ тусын тулд, иргэний чөлөөлөхийг хориглоно. /Шинээр нэмэхээр төсөлд
ёсоор төрийн ашиг сонирхолд захирагдан ажиллана. тусгасан/

25
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

ПАРЛАМЕНТААС АЛБАН ТУШААЛТНЫГ СОНГОХ
ТУХАЙ ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЭРХ ЗҮЙН ҮНДЭСЛЭЛ,
ШАЛТГААН
болон гүйцэтгэх эрх мэдлийг
хэрэгжүүлэх төрийн байгууллагын
хоорондын харилцааны асуудал албан
тушаалтныг “томилох” гэж нэрлэгддэг
боловч жинхэнэ утгаараа “сонгох” бүрэн
эрхийн агуулгыг тайлбарлахад чухал
ач холбогдолтой. Ард түмэн сонголт
хийхээс томилгоо хийхгүй гэж үзвэл
ард түмнийг төлөөлөх үндсэн үүрэгтэй
нь холбон үзвэл парламентаас албан
тушаалтныг томилох боломжтой эсэх
Хууль зүйн доктор П.Амаржаргал нь эргэлзээ төрүүлж байгаа юм.1 Гэтэл
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Хорин
тавдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 6-д
“Ерөнхий сайд, Засгийн газрын гишүүд,
ТҮЛХҮҮР ҮГ хуульд зааснаар Улсын Их Хуралд
Парламентаас албан тушаалтныг ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг
сонгох, томилох, Үндсэн хууль, Монгол бусад байгууллагын бүрэлдэхүүнийг
Улс, АНУ, ХБНГУ. томилох, өөрчлөх, огцруулах...” гэж
заасан нь Улсын Их Хуралд албан
ТОВЧЛОЛ тушаалтныг томилох өргөн боловч
тодорхой бус эрх мэдлийг өгсөн.
Парламентаас ард түмнийг
төлөөлөн хууль батлах, төсөв батлах, Хэл зүйн толь бичгүүдэд
засгийн газрын үйл ажиллагаанд “томилох”, “сонгох” гэсэн үгүүдийг
хяналт тавих үндсэн эрх мэдлийг агуулгын хувьд харилцан ижил
хэрэгжүүлэхээс гадна албан утгатайгаар тодорхойлж, албан үүрэг
тушаалтныг сонгох эрх мэдлийг мөн гүйцэтгүүлэхээр сонголт хийх, нэр заах,
хэрэгжүүлдэг. Энэхүү эрх мэдлийг тогтоох гэж тодорхойлжээ. Харин эрх
манай улсын хууль тогтоомжид албан зүйн толь бичгүүдэд “томилох” гэдэг
тушаалтныг “томилох” хэмээн нэрлэж үгийг “сонгогддоггүй” нийтийн албанд
хэвшсэн боловч энэ өгүүллийн хүрээнд ажиллах, үүрэг гүйцэтгэх хүнийг нэр
томилох, сонгох гэдэг нь хууль зүйн заах гэсэн утгаар 2, харин “сонгох”
талаасаа, түүний дотор үндсэн хуулийн гэдгийг өөрийгөө төлөөлүүлэхээр хэд
эрх зүйн үүднээс өөр өөр үр дагавар хэдэн хүнээс аль нэгнийг сонгох3,
бүхий ойлголт болохыг парламентын эсхүл төлөөлөгчийн байгууллагын
бүрэн эрхийн хүрээнд авч үзнэ. гишүүдийг санал хураалтаар сонгох гэж
тодорхойлжээ.4
Эндээс үзвэл албан тушаалтныг
УДИРТГАЛ сонгох, томилох нь албан үүрэг
Ард түмнийг төлөөлөн олонхоороо
шийдвэр гаргадаг байгууллагын 1
Н.Лүндэндорж, Шилжилтийн үе: Улс төр эрх зүйн
хувьд тодорхой албан тушаалтнуудыг асуудал, УБ., 2010 он, 20 дахь тал.
томилох уу, эсхүл сонгох уу гэдэг асуулт 2
Black’s law dictionary (B. A. Garner etc. 8th ed., 2005).
p. 109.
чухал ач холбогдолтой. Өөрөөр хэлбэл
ард түмний төлөөллийн байгууллага
3
Wharton’s law dictionary (15th ed., 2009). p. 574.
4
Oxford law dictionary (6th ed., 2006). p. 185.

26
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

гүйцэтгүүлэх, ажиллуулах гэдэг дээр Төлөөллийн байгууллагаас
хэл зүйн агуулга нь төстэй боловч “томилгоо” хийж болдоггүйн дараагийн
зорилгын хувьд өөр учраас эрх зүйд гол шалтгаан бол ашиг сонирхлын
хоёр өөр ойлголтыг илэрхийлдэг зөрчилтэй холбоотой юм. Жишээлбэл,
байна. Тодруулбал, албан тушаалтныг АНУ-ын Төлөөлөгчдийн танхимаас
сонгох нь төлөөллийн чиг үүргийг хууль гарган шинээр “албан тушаал”
гүйцэтгүүлэхэд, харин томилох нь бий болгох тохиолдолд тухайн албан
мэргэжлийн ажлыг гүйцэтгүүлэхэд тушаалын эрх мэдэл, цалинг тогтоон,
хэрэглэгддэг гэсэн чиг хандлага байна.5 тухайн албан тушаалын хүрээний
гүйцэтгэл муу байвал уг албан
тушаалын цалинг бууруулах, эрх
ҮНДСЭН ХЭСЭГ
мэдлийг багасгах, цомхотгох, ноцтой
Томилгоо үед импичментийн эрхтэй боловч хууль
Албан тушаалд хүнийг тавих ажлыг тогтоогч нь өөрөө уг албан тушаалд
олон хүний саналаар, эсхүл тодорхой тавигдах шалгуурыг тогтоох, эсхүл
субъектийн эрх мэдлийн хүрээнд албан тушаалтныг томилох, огцруулж
хэрэгжүүлэх зарчмын зөрүүтэй ялгаатай болдоггүй.9 Ийнхүү өөрөө албан
асуудал болохыг 1780-аад онд АНУ- тушаалтныг томилох эрхгүй, албан
ын Үндсэн хуулийн төслийг хэлэлцэх тушаалд тавигдах шалгуурыг тогтоох
явцад А.Хамилтоны бичсэн 76 дугаар боломжгүй учраас хууль тогтоогчийн
захидалд дурдсан байдаг.6 Хүнийг зүгээс албан тушаал бий болгох ашиг
албан тушаалд тохирох эсэх талаар сонирхол үгүй болох юм.
үнэлэлт өгөх ажлыг нэг хүн гүйцэтгэх Засгийн газар нь төлөөллийн
тохиолдолд томилгооноос үүсэх байгууллагаас баталсан хууль,
хариуцлага хүлээх этгээд нь тодорхой бодлогыг хэрэгжүүлэх буюу гүйцэтгэх
байдаг учраас нэр төрөө хамгаалах эрх мэдлийн байгууллага учраас
үүднээс анхааралтай судалдаг. Харин төрийн албан тушаалтныг томилох
олон хүн томилгоонд оролцох хэрээр үүргийг Засгийн газар өөрөө хариуцан
үүнээс үүсэх хариуцлагыг хүлээх гүйцэтгэх нь эрх мэдэл хуваарилах
этгээд нь тодорхой бус болох, олон зарчимд нийцнэ. Ийм учраас төрийн
янзын хувилбараас сонголт хийх, албан тушаалтныг томилох ажлыг
тохиролцоход цаг хугацаа их шаардах, гүйцэтгэх эрх мэдлийн тэргүүн хариуцах
үнэлэх шалгуур бүрхэг байхаас гадна нь нийтлэг жишиг байдаг юм.
томилогдсон хүн өөрийг нь томилсон
хүн бүрийн ашиг сонирхлыг харгалзах
шаардлагатай болдог зэрэг сул талтайг Томилгоонд тавигдах хязгаарлалт
тэмдэглэж байв. 7 Цаашлаад, албан Төлөөллийн байгууллага томилгоо
тушаалтныг бүлэг хүмүүс томилох хийж болдоггүй учраас томилгоо хийх
тохиолдолд намын болон хувь эрх, үүргийг Засгийн газрын тэргүүн
хүмүүсийн үзэмжид үндэслэсэн нэг хэмээх нэг хүнд ногдуулах нь үр ашигтай,
намын ялалт, эсхүл намууд хоорондын хариуцлагатай тогтолцоо гэж үздэг. Гэвч
зөвшилцлийн объект болж хувирдаг нэг хүнд төвлөрүүлсэн томилгоо хийх
учраас аль ч тохиолдолд албан эрх нь эрсдэлийг бий болгох боломжтой
тушаалд хүн томилохдоо мөн чанарын тул хамтарсан томилгооны тогтолцоог
асуудал орхигддог байна.8 бий болгосон байна. Ийм тогтолцоо нь
гүйцэтгэх, хууль тогтоох эрх мэдлийн
5
П.Амаржаргал. Парламентын бүрэн эрх: төлөвшил, хооронд зөрчилдөөн үүсэх, цаг хугацаа,
хөгжлийн чиг хандлага, УБ., 2016 он, 71 дэх тал.
зардал өсгөх зэрэг сөрөг талтай боловч
6
http://www.federalistpapers.com/federalist76.html Alexan-
der Hamilton, James Madison. The Federalist papers. (Roy
олон нийтэд хүлээн зөвшөөрөөгүй,
P. Fairfield ed., 1966) The Johns Hopkins University press. тухайн нийгмийн үнэт зүйлд тохирохгүй
Michael B. Rappaport. The Original Meaning of the Recess хүнийг төрийн өндөр албан тушаалд
Appointments Clause. University of San Diego School of
Law (2004). 9
H.M.Volokh, The Two Appointments Clauses: Statutory
7
Id., Qualifications for Federal Officers, University of Pennsylva-
8
Id., nia Journal of Constitutional Law, Vol. 10, (2008). p. 45-90.

27
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

томилохоос урьдчилан сэргийлэхээс сенатын зөвшөөрөл, зөвлөгөөтэйгөөр
гадна захиргааны тогтвортой байдлын томилох тогтолцоо нь ерөнхийлөгчийн
эх сурвалж болдог давуу талтай гэж зүгээс албан тушаалаа урвуулан
судлаачид дүгнэжээ. 10 ашиглахаас урьдчилан сэргийлэхэд
Гэхдээ хууль тогтоох байгууллагаас чиглэгдсэн хяналт, тэнцлийн тогтолцоог
Засгийн газрын томилгооны чиг бий болгосныг харуулж байна.15
үүрэгт хамтран оролцохыг хууль Хууль тогтоох байгууллагын
тогтоох замаар өөрийн эрх мэдлээ зөвшөөрөл, зөвлөмжтэй хийх томилгоо
өргөжүүлсэн явдал гэж үзэх хандлага нь “нэр дэвшүүлэх” болон “сенатын
хүчтэй байдаг. Өөрөөр хэлбэл, хууль зөвшөөрөл, зөвлөмжтэйгөөр томилох”
тогтоох байгууллага нь хуулиар шинэ гэсэн хоёр хэсгээс бүрдэх16боловч
албан тушаал бий болгохдоо өөрийнх сенатын зөвшөөрөл нь нэр
нь зөвшөөрөл шаардсан агуулгатай дэвшүүлсний дараа заавал хийгдэх
хууль баталбал энэ нь Үндсэн хуулиар ажиллагаа хэдий ч зөвхөн зөвлөгөө
өөрт олгогдсон эрх мэдлээ хэтрүүлсэн 17
буюу заавал биелэгдэх шинжгүй
гэж тооцогдоно. Жишээлбэл, албан зөвлөмж юм. 18 “Зөвшөөрөл” гэдэг үгийн
тушаалыг Конгрессоос бий болгохдоо утга “зөвлөгөө” 19 гэдэг үгийн адил орчин
Конгресс нь өөрийнхөө зөвшөөрлийг үед ч өөрчлөгдөөгүй бөгөөд зөвшөөрөл
хадгалах, эсхүл томилох эрхтэй гэдэг нь өөр хүний гаргасан санаа
этгээдэд шууд томилох бүрэн эрхийг бодолтой санал нэгтэй байхыг ойлгоно
олгох хоёр хувилбар байдаг. Томилгоо гэжээ. Орчин үеийн утгаар зөвшөөрлийг
хийх эрхийг нэг хүнд ногдуулбал бусдын санал болгосон зүйлийг
тухайн албан тушаалд тавигдах тусгай батлах, түүнд нийцэх гэсэн агуулгаар
шаардлагыг хуульчлан зааж өгдөг.11 тодорхойлжээ. 20 Гэсэн хэдий ч АНУ-
Иймд АНУ-ын Үндсэн хуулиар хоёр ын Үндсэн хуулиар тогтоосон төрийн
төрлийн томилгооны хэлбэрийг заасан албан тушаалтнуудыг Ерөнхийлөгч
байдаг.12 Жишээлбэл, АНУ-ын Үндсэн томилоход Сенатын зүгээс “зөвлөмж,
хуульд зааснаар Төлөөлөгчдийн танхим зөвшөөрөл” өгөх тогтолцоог Сенатын
нь дарга болон бусад албан тушаалтныг зүгээс албан тушаалд томилгоо хийхэд
сонгох бөгөөд гагцхүү энэхүү танхим оролцож байгаа хэлбэр гэж манай
импичментийн эрх эдэлнэ.13 зарим судлаачид үздэг.21
Ерөнхийлөгч нь Сенатын 15
H.M.Volokh, The Two Appointments Clauses: Statutory
зөвшөөрөл, зөвлөмжөөр Сенатчдын Qualifications for Federal Officers, University of Pennsylva-
гуравны хоёр нь сайшаан дэмжсэн nia Journal of Constitutional Law, Vol. 10, (2008). p. 45-90.
нөхцөлд олон улсын гэрээ байгуулах, 16
D.A.Strauss&C.R.Sunstein, The Senate, the constitution
мөн Сенатчдын зөвшөөрөл, зөвлөмжөөр and the confirmation process, Yale.L.J. 1491 (1992).
элчин сайд болон бүрэн эрхт төлөөлөгч, 17
Black’s law dictionary (B. A. Garner etc. 8th ed., 2005).
p. 207.
консул, дээд шүүхийн шүүгч, Үндсэн 18
H.M.Volokh, The Two Appointments Clauses: Statutory
хуулиар тусгайлан заагаагүй, хуулиар Qualifications for Federal Officers, University of Pennsylva-
тогтоосон Нэгдсэн Улсын бусад бүх nia Journal of Constitutional Law, Vol. 10, (2008). p. 45-90.
албан тушаалтныг томилох эрхтэй. 19
N.Webster, American dictionary of the English language
14
Эндээс үзвэл, АНУ-ын хувьд албан (1928) “зөвлөгөө гэдгийг дагаж мөрдвөл үнэ цэнэтэй
тушаалтныг ерөнхийлөгч дангаараа зөвлөгөө, зөвлөмж өгөх, санал болгох гэж, Webster’s
third new international dictionary (1971) “зөвлөгөөг биеэ
нэр дэвшүүлж томилох нь нэг хүнд авч явах байдал эсхүл шийдвэр гаргахтай холбоотой
хариуцлагыг ногдуулах тогтолцоог, зөвлөмж гэж” тус тус тодорхойлжээ.
20
Black’s law dictionary (B. A. Garner etc. 8th ed., 2005).
10
M.B.Rappaport, The Original Meaning of the Recess Ap- p. 323.
pointments Clause, UCLA L.Rev., 1467 (2005). 21
Ч.Энхбаатар, С.Зүльфикар, Гадаад орнуудын төрийн
11
H.M.Volokh, The Two Appointments Clauses: Statutory байгуулалт (2014) х.26 “Гүйцэтгэх болон шүүх эрх
Qualifications for Federal Officers, University of Pennsylva- мэдлийн үндсэн албан тушаалд нэр дэвшигчдийн
nia Journal of Constitutional Law, Vol. 10, (2008). p. 45-90. талаар Сенат зөвлөгөө, зөвшөөрлөө өгөх нь ёс төдий
12
Id., ажиллагаа биш гэдгийг АНУ-ын улс төрийн түүхэнд
Сенат Ерөнхийлөгчийн санал болгосон нэр дэвшигчийг
13
Америкийн Нэгдсэн Улсын Үндсэн хууль. Нэгдүгээр хүлээж аваагүй олон тохиолдол гэрчилнэ. Жишээ нь:
зүйл. Хоёрдугаар хэсэг. 5 дах заалт. АНУ-ын Дээд шүүхийн шүүгчид нэр дэвшигчдийн 20
14
U.S.CONST. Art II, & 2, cl. 2. орчим хувийг Сенат хүлээж аваагүй билээ.”

28
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

Парламентын улсын гол жишээ уламжлал нь гүйцэтгэх эрх мэдлийн
болдог ХБНГУ-ын Үндсэн хуулийн 63 хариуцлага, тайлагналыг цөм болгосон
дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт “Холбооны Вестминстрийн тогтолцоонд түгээмэл
Канцлер Холбооны Ерөнхийлөгчийн байдаг. Хариуцлагатай Засгийн
санал болгосноор Бундестагаас газрын тухай сонгодог онолоор бүх
хэлэлцэхгүйгээр сонгогдоно.” гэж, мөн нийтээс сонгогдсон парламент нь
зүйлийн 2 дахь хэсэгт ”Бундестагийн гүйцэтгэх засаглалыг байгуулж, огцрох
гишүүдийн олонхын санал авсан эсэхийг шийддэг тул Засгийн газар нь
нэр дэвшигчийг сонгогдсонд тооцно. парламентад ажлаа тайлагнах ёстой
Сонгогдсон хүнийг Холбооны гэж үздэг.27 Энэ үзэл баримтлалын дагуу
Ерөнхийлөгч томилно”.22ХБНГУ- Засгийн газарт парламентын зүгээс
ын Үндсэн хуулийн 64 дүгээр үзүүлж буй итгэл нь ард түмний итгэл
зүйлд зааснаар Холбооны сайд учраас тайлагналын эх сурвалж ард
нарыг Холбооны Канцлерын санал түмэн байдаг. 28 Парламентаас Засгийн
болгосноор Холбооны Ерөнхийлөгч газар, Ерөнхий сайдыг сонгож байгаа
томилж, чөлөөлдөг23бол Канцлерыг нь итгэл хүлээлгэж байгаа асуудал юм.
холбооны Ерөнхийлөгчийн санал Үүнтэй холбоотойгоор хариуцлагатай
болгосноор Бундестаг сонгодог. Засгийн газрын нэг шинж нь сайд
Холбооны Ерөнхийлөгчөөс Засгийн нар парламентын гишүүд дотроос
газрын гишүүдийг томилдог энэхүү сонгогдох явдал гэсэн үзэл санаагаа
тогтолцоо нь нэг талаас томилгоо хийх батлах зорилгоор В.Бэйжхот “сайд нар
эрхийг зохих хэмжээгээр хязгаарласан, бол улс төрийн ажилд суралцсан байх
нөгөө талаас төлөөллийн байгууллага ёстой бөгөөд энэхүү мэргэжлийг залуу
томилгоонд оролцохгүй гэдгийг байхдаа сурах ёстой бөгөөд практик
тодорхой илэрхийлсэн байна.24Үүнээс дадлага хийх хамгийн гол газар нь
үзэхэд парламент нь томилох бус Английн төлөөлөгчдийн танхим байдаг
сонгодог байгууллага болохыг харж бөгөөд энд л зөвхөн шаардлагатай ур
болно. чадвар, хандлагыг олж авдаг”29 хэмээн
Харин АНУ-ын ерөнхийлөгчид өгүүлж байв.
олгосон томилгооны эрх нь тодорхой, Гэвч орчин үед сайд нарыг
ойлгомжтой 25 байхад томилгоонд заавал парламентын дотроос биш,
Засгийн газрыг хянах, хууль тогтоох харин гаднаас сонгох нь илүү нарийн
эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг сенатын мэргэжлийн шинжээчдийг Засгийн
зөвшөөрлийг шаардаж байгаа нь хяналт газрын үйл ажиллагаанд оролцуулж,
тэнцвэрийн тогтолцооноос гажсан, Засгийн газрын салбар хоорондын
томилгооны бүрэн эрхийг ерөнхийлөгч харилцааг хөгжүүлэхэд чухал ач
болон сенатын хооронд хуваасан холбогдолтой болохыг Австралийн
явдал гэж судлаачид шүүмжилсэн нь жишээн дээр нотлогдсон гэж судлаачид
цөөнгүй.26 үзжээ.30 Өөрөөр хэлбэл, Засгийн газрын
Сонгох тогтолцоо үйл ажиллагаа нь мэргэжлийн үйл
ажиллагаа байх ёстой гэсэн хандлага
Албан тушаалтныг сонгох
тогтож байх бөгөөд энэ тохиолдолд
22
ХБНГУ-ын Үндсэн хууль. Эх хэлнээс нь хөрвүүлсэн “сонгох” бус “томилох” хандлага тогтож
Ж.Золмаа. Хянан тохиолдуулсан: Б.Дэлгэрмаа. Шинэ байна гэж үзэж болно. Дээрхээс үзвэл
толь сэтгүүл (1995) № 4 (1996) № 1,2,3,4. төлөөллийг хэрэгжүүлэх байгууллага
23
ХБНГУ-ын Үндсэн хууль. Эх хэлнээс нь хөрвүүлсэн болох парламент нь мэргэжлийн
Ж.Золмаа. Хянан тохиолдуулсан: Б.Дэлгэрмаа. Шинэ
толь сэтгүүл (1995) № 4 (1996) № 1,2,3,4. 27
D.Hamer, Can Responsible Government Survive in Aus-
24
S.Linn&F.Sobolewski, The German Bundestag Functions tralia? (2004). p. 24.
and Procedures (2010). 28
A. Blackman&G.Williams, The appointment of ministers
25
Harold J. Krent. The lamentable notion of indefeasible from outside of parliament (2012) Federal Law Review . p.
powers: A reply to professor Prakash. Cornell L. Rev (2006) 254-285.
1396-1400. 29
W.Bagehot, Politics as a Profession (1865). p. 67.
26
H.M.Volokh, The Two Appointments Clauses: Statutory 30
A. Blackman&G.Williams, The appointment of ministers
Qualifications for Federal Officers, University of Pennsylva- from outside of parliament (2012) Federal Law Review . p.
nia Journal of Constitutional Law, Vol. 10, (2008). p. 45-90. 254-285.

29
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

томилгоо хийх боломжгүй субъект юм. “томилох” бус, “сонгох” бүрэн эрхийн
Энэхүү томилгооны бүрэн эрхийн талаар авч үзсэн гэж үзэхээр байна.
талаар манай улсын эрдэмтэд, Эндээс үзвэл улс төрийн шинжтэй,
тухайлбал, профессор Н.Лүндэндорж төлөөллийн чиг үүрэг биелүүлэх албан
“...Уг нь парламент томилгоо хийдэг, тушаалтныг сонгож, харин мэргэжлийн
“томилсугай” гэсэн шийдвэр гаргадаг чиг үүрэг гүйцэтгэх хүмүүсийг томилох
төрийн удирдлагын байгууллага нь зөв бөгөөд парламент төлөөлөх чиг
биш. Парламент “баталсугай”, эсхүл үүрэгтэйгээ холбоотой тодорхой албан
“сонгосугай” гэдэг шийдвэрийг тушаалтныг сонгох бололцоотой. Үүнд
сонгуулийн үндсэн дээр хамтарч парламентын дарга, бүлгийн дарга,
гаргадаг ард түмний хүсэл зоригийн байнгын хорооны дарга зэрэг албан
илэрхийллийн байгууллага. Энэхүү тушаал багтах юм.
“томилсугай” гэсэн ёс бус чиг үүрэг
бол Улсын Их Хурлын мөн чанарыг
Парламентаас сонгогдох субъект
180 хэм эргүүлж, ард түмний
төлөөллийн байгууллагын амин Парламентаас хянан шалгах
сүнсийг устгаж, олигархийг төрүүлдэг үндсэн чиг үүрэгтэйгээ холбоотой
үүр уурхай болсон гажиг энэ юм...”31 буюу “парламентын агентлаг”-ийн
гэж шүүмжилсэн байдаг. Албан удирдлагуудыг сонгох боломжтой
тушаалтныг томилох шийдвэрийг байдаг. Парламентын хяналт нь хүний
зөвхөн засаг төлөөлсөн субъект эрхийг хамгаалах, авлигатай тэмцэх,
гаргадгийн шалтгааныг томилгооноос Засгийн газрын үйл ажиллагаанд
үүсэх хариуцлагыг нийт үндэстнийг хараат бус шинжилгээ хийх зэрэг
төлөөлөх байгууллага хүлээх ёсгүй үүрэг бүхий Омбудсмен, Хүний эрхийн
гэж тайлбарлан парламентын хууль комисс, Авлигын эсрэг комисс, Ерөнхий
тогтоох, төлөөлөх чиг үүргийг томилгоо аудиторын газар зэргээр дамжуулан
хийх эрх мэдэл нь сулруулж, төрийн нэр хэрэгжүүлдэг. Авлигын эсрэг комисс,
барьж, наймаалцах хэрэгсэл болсон Ерөнхий аудиторын газар нь Засгийн
гэж үзсэнийг үгүйсгэх боломжгүй юм.32 газрын санхүүгийн үйл ажиллагааг
хянах зориулалтаар, түүнчлэн, Засгийн
Манай бусад судлаачдаас
газрын үйл ажиллагаатай холбоотой
парламентын Засгийн газрын
тоо баримтыг Засгийн газраас хараат
бүрэлдэхүүнийг “томилох” эрх
бусаар гаргаж өгөх Статистикийн төв
мэдэлтэй талаар тайлбарлаж 33 жишээ
байгууллага зэргийг парламентын
нь гүйцэтгэх засаглалын субъектийг
хяналтад байлгах шаардлагатай талаар
томилох биш “сонгох” журамтай
сүүлийн үеийн судлаачид тэмдэглэх
холбоотой байв. Тодруулбал, Чех
болсон.34
Улсын ерөнхийлөгчийг парламентын
хоёр танхимын хамтарсан хуралдаан Парламентад хянан шалгах
дээр сонгодог, Словак Улсын Үндэсний эрх мэдлээ хэрэгжүүлэхэд нь туслах
зөвлөл нь шүүгчдийг Засгийн газраас байгууллагууд болох аудит, хүний
танилцуулснаар сонгодог, удирдах эрхийн болон авилгын эсрэг омбудсмен
албан тушаалтныг томилохгүйгээр зэрэг байгууллагын удирдлагыг
байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох, парламент сонгох, эсхүл томилох эсэх
сонгох, Сербийн Ардын хурал нь асуудал тодорхой бус байна. Эдгээр
Засгийн газрын Ерөнхий сайд, орлогч, байгууллагууд нь парламентаас
сайдыг сонгох огцруулах эрхтэй гэсэн Засгийн газарт хяналт тавих эрх
жишээнүүдийг татсанаас үзэхэд мэдлээ хэрэгжүүлэхэд нь тусалдаг тул
парламент нь гүйцэтгэх засаглалыг парламентын хянан шалгах байгууллага
гэж ч нэрлэдэг. Санхүүгийн ерөнхий
31
Н.Лүндэндорж, Улсын Их Хурлын гүн хямрал,[Зууны аудиторыг 25 улсад парламентаас
мэдээ №82 (2530) 2007.04.05]
сонгодог, 14 улсад Засгийн газраас нэр
32
Н.Лүндэндорж, Шилжилтийн үе: Улс төр эрх зүйн
асуудал, УБ., 2010 он, 19-20 дахь тал.
дэвшүүлснийг парламент баталдаг,
33
Д.Лүндээжанцан, Монгол Улс дахь төрийн эрх мэдлийн 34
Parliament and democracy in the twenty first century
хуваарилалт, УБ., 2014 он, 157 дахь тал. (2006) IPU. p.131-132.

30
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

8 улсад хууль тогтоох, гүйцэтгэх дэмжих учраас парламентаас томилдог
засаглалын аль алинаас томилогдохгүй гэсэн үндэслэлийг заажээ.38
бүрэн хараат бус байгууллага байдаг, Зохицуулагчийг сонгох талаар
омбудсментэй 62 улсаас 31 улс нь судлаачдын гаргасан загвараар бол
парламентаас томилдог, үлдсэн 31 зохицуулагч нарыг сонгодог байх нь
улсын хувьд өөр байгууллагаас нэр илүү хэрэглэгчид төвлөрсөн бодлогыг
дэвшүүлснийг парламент батлах, зарим явуулахад чиглэгддэг бөгөөд энэ
улсад омбудсменыг эрхэлсэн тусгай нь улс төрчид өөрсдөө сонгогдож,
хороодууд энэ ажиллагаанд оролцдог.35 дараагийн шатанд зохицуулагчдыг
Хоёр дахь төрлийн парламентын сонгохтой холбоотой. Үүний эсрэгээр
агентлагууд нь төрийн зохицуулалтын, үйлдвэрлэгчдэд төвлөрсөн ашиг
хамгаалалтын болон гүйцэтгэх чиг сонирхол дээр зохицуулагч нарыг
үүргүүдийг биелүүлдэг. Хараат бус томилдог байх нь илүү гэж үздэг.39
агентлагууд болох олон нийтийн телевиз, Одоогийн байдлаар засгийн газар эсхүл
төв банк, тээвэр, орон сууц, боловсрол, парламентаас томилох томилгооны
хотын хөгжил зэрэг хувийн болон талаар эдийн засгийн анализ гараагүй
төрийн хэвшлийн хамтын ажиллагаанд боловч Бесли, Коот нар “томилогддог
суурилсан байгууллагуудыг засгийн тогтолцоонд урт хугацааны
газраар дамжуулахгүйгээр өөртөө шууд зорилтуудыг дэвшүүлэн ажиллах
тайлагнуулахын тулд парламентын сэдэлтийг нэмэгдүүлдэг, мэргэших
зүгээс сонгодог36, эсхүл гүйцэтгэх боломж бүрддэг боловч улс төрчид
засаглалын хийсэн томилгоог болон түшмэдийн хоорондын эрх мэдэл
парламентын зүгээс баталдаг. Ийнхүү хуваарилах асуудал хөндөгддөг” гэсэн
батлахдаа гүйцэтгэх засаглалаас онол дэвшүүлсэн.40
томилогдож буй субъектүүд нь нийтийн Парламентаас зохицуулах
албанд тохирох эсэх, улс төрийн байгууллагыг сонгох тогтолцоонд улс
намуудын бодлогод нийцэх эсэх төрийн намуудын нөлөөлөл, Засгийн
шалгуурыг харгалзан үздэг байна. газраас томилдог тогтолцоонд эрх
Гэтэл төрийн зохицуулах чиг баригч намын нөлөөлөл өндөр байдаг.
үүргийг биелүүлдэг байгууллагын Энэхүү парламентын сонгох тогтолцоог
хувьд нарийн мэргэжлийн үйлчилгээ нийгмийн хамгааллын үүднээс
үзүүлдэг тул түүнийг сонгох буюу тайлбарлах боловч парламентын
сонгуулиар бүрдүүлэх нь зохимжгүй үндсэн үүрэг нь нийгмийн хамгаалал,
учраас томилох нь тохиромжтой эдийн засгийг зохицуулах чиг үүрэг мөн
гэсэн хандлага зонхилж байна.37 эсэхийг бодож үзвэл хэт их өргөжүүлсэн
Зохицуулах байгууллагын бодит чиг эрх мэдэл гэж үзэхээр байна.
үүрэг нь засгийн газрынх байдаг боловч Түүнчлэн зохицуулах байгууллагуудыг
парламентаас сонгох тохиолдолд парламентаас томилох нь гүйцэтгэх
улс төрийн намуудын харилцан эрх мэдлээс хараат бус ажиллах,
зөвшилцлийн үр дүнд тэдгээрийн төвлөрлийг сааруулахад чухал ач
үзэл бодлыг тусгаж эдийн засгийн холбогдолтой гэж зарим улс төрч
зохицуулалтын чиг үүрэгтэй холбон тайлбарладаг боловч үүнд улс төрийн
үздэг. Жишээлбэл, төрийн “хэрэглэгчийг нөлөөлөл орохгүй гэх баталгаагүйг мөн
хамгаалах” бодлогыг хэрэгжүүлдэг,
тухайн үйл ажиллагааны үр ашигтай,
ил тод, ялгаварлан гадуурхахгүй,
өрсөлдөөнийг дэмжсэн үйл ажиллагааг 38
P.P.Barros, Who should appoint regulators: Governments
or Parliaments? ( 2008) available at SSRN: http://ssrn.com/
35
H.Yamamoto, Tools for Parliamentary Oversight: A Com- abstract=1133513
parative Study of 88 National Parliaments (2007) IPU. p. 71. 39
T.Besley and andS.Coat. Elected versus appointed regu-
36
Parliament and democracy in the twenty first century lators: theory and evidence (2003) Journal of the European
(2006) IPU. р.132. economic association.
37
P.P.Barros, Who should appoint regulators: Governments 40
P.P.Barros, Who should appoint regulators: Governments
or Parliaments? ( 2008) available at SSRN: http://ssrn.com/ or Parliaments? ( 2008) available at SSRN: http://ssrn.com/
abstract=1133513 abstract=1133513

31
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

тэмдэглэж байна.41 тогтолцоог бий болгожээ. Гүйцэтгэх,
Парламентын үндсэн чиг үүргүүд хууль тогтоох эрх мэдлийн хооронд
болох хууль батлах, төсөв батлах, зөрчилдөөн үүсэх, цаг, зардал их үрэх
Засгийн газрын үйл ажиллагаанд сөрөг талтай боловч олон нийтэд
хяналт тавих нь бүгд түүний ард хүлээн зөвшөөрөөгүй, тухайн нийгмийн
түмнийг төлөөлөх эрх мэдлээс урган үнэт зүйлд тохирохгүй хүнийг төрийн
гардаг тул засгийн газар болон бусад өндөр албанд томилохоос урьдчилан
төрийн албан хаагчийг “сонгох” эсхүл сэргийлэхээс гадна захиргааны
“томилох” эрх мэдлийг эн тэргүүнд тогтвортой байдлын эх сурвалж болдог
төлөөллийн мөн чанартай холбон авч давуу талтай гэж судлаачид дүгнэжээ.
үзэх хэрэгтэй юм. Энэ нь парламентын Дэлхийн улсуудад Засгийн
төлөөлж буй ард түмэн томилгоо хийх газрыг улс төрийн намын төлөөллөөс
боломжтой эсэх асуудлыг хөндөнө. гадна мэргэжлийн хүмүүсийн үйл
Албан тушаалтныг сонгох, ажиллагааг удирдан зохион байгуулах
томилох гэдэг нь ажил хийлгэхийн төрийн байгууллага гэсэн утгаар нь
тулд сонгон авах гэсэн агуулгын хувьд авч үзвэл Засгийн газрын чиг үүргийг
төстэй боловч томилгоог тодорхой биелүүлэх субъектүүдийн томилгоонд
нэг хүн, харин сонголтыг бүлэг хүний парламентын оролцоог аль болох
дотроос өөрийгөө төлөөлүүлэхээр хязгаарлах нь зөв гэсэн хандлага
хийдэг хэмээн хууль зүйн талаас нь хэвшин тогтжээ гэж үзэхээр байна.
тайлбарлаж болохоор байна. Энэ Парламент нь Засгийн газрын тэргүүний
утгаараа, өөрийгөө төлөөлүүлэхэд хийх зарим нэг томилгоонд зөвшөөрөл
албан тушаалтныг сонгох, мэргэжлийн өгөх буюу идэвхгүй оролцоотой байхыг
ажлыг гүйцэтгүүлэхэд томилох нь илүү л зөвшөөрдөг байна. Жишээлбэл,
тохиромжтой хэрэгсэл гэж үздэг байна. АНУ-ын хувьд албан тушаалтныг
Үндсэн хуулийн эрх зүйн хүрээнд албан ерөнхийлөгч дангаараа нэр дэвшүүлж
тушаалтны томилгоог олон хүн хийх нь томилох нь нэг хүнд хариуцлагыг
хариуцах эзэнгүй болгох, цаг хугацаа ногдуулах нэг тогтолцоо, Сенатын
их шаарддаг, үнэлэх шалгуур бүрхэг зөвшөөрөл, зөвлөгөөтэйгөөр
байдгаараа үндсэндээ сонгохтой адил томилох хоёр дахь тогтолцоо гэсэн
боловч томилогдсон хүн өөрийг нь хоёр янзын загвар байгаа бөгөөд
томилсон хүн бүрийн ашиг сонирхлыг энэхүү зөвшөөрлийн тогтолцоог
харгалзах шаардлагатай болдог зэрэг ерөнхийлөгчийн зүгээс албан тушаалаа
сул талтай болохыг улс орнууд Үндсэн урвуулан ашиглахаас урьдчилан
хуулиа батлахдаа харгалзан хэлэлцэж сэргийлэхэд чиглэгдсэн хяналт,
байжээ. Ийм учраас бүлэг хүн албан тэнцлийн талаас нь тайлбарлахаас
тушаалтныг томилох нь улс төрийн хууль тогтоох байгууллагын үүргийг
аль нэг намын ялалт, эсхүл намууд нэлээн хязгаарлагдмал хүрээнд
хоорондын зөвшилцлийн үр дүн болдог ойлгодог. Парламентын улсын жишээн
гэдгийг хэдэн зууны өмнө дэлхийн дээр үзвэл ХБНГУ-ын Холбооны
бусад улс оронд эрдэмтэд, сэтгэгчид, Канцлерыг Холбооны Ерөнхийлөгчийн
улс төрийн зүтгэлтнүүд тодорхойлон санал болгосноор Бундестагаас
заасан. хэлэлцэхгүйгээр сонгодог байна.
Ийнхүү томилгоонд олон хүний Хууль тогтоох байгууллага засгийн
гар оролцох тусам л муу үр дагавар нь газрын томилгоонд “сонгох” хэлбэрээр
нэмэгдэх учраас томилгоог нэг хүн хийх оролцож байгаа бол зөвхөн хянан шалгах
ёстой гэж үздэг байна. Гэхдээ нэг хүн механизм гэж үзэх юм. Вестминстрийн
томилгоо хийхдээ эрх мэдлээ урвуулан уламжлалт тогтолцоонд Засгийн газрын
ашиглахаас сэргийлэх зорилгоор гишүүдийг парламентын дотроос
парламентаас зөвшөөрөл авах сонгохыг сайшааж ирсэн боловч
мэргэжлийн шинжээчдийг засгийн
41
Монгол Улсын төрийн байгуулалтыг төгөлдөржүүлэх
боломж, арга зам. Судалгааны тайлан. УА, УБСХ
газрын үйл ажиллагаанд оролцуулах,
(Эмхтгэж, редакорласан: Ч.Энхбаатар,) УБ., 2011 он,110 салбар хоорондын харилцааг
дахь тал.

32
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

хөгжүүлэх хэрэгцээ, шаардлагын зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа
үүднээс энэ хандлагыг хөдөлшгүй зөв шууд хариуцан тайлагнадаг бусад
биш юм гэдгийг Австралийн жишээн байгууллагын бүрэлдэхүүнийг томилох,
дээр судлаачид баталжээ. Албан өөрчлөх, огцруулах” гэж заасан. Ийнхүү
тушаалтныг парламент томилохыг зааснаар Улсын Их Хурал олон албан
буруушаах дараагийн гол үндэслэл нь тушаалтныг томилох, чөлөөлөх өргөн
түүний хууль тогтоох, төсөв батлах, боловч тодорхой бус эрх мэдэлтэй
хяналт тавих эрх мэдэлтэй холбоотой болсон.
аж. Тодруулбал, өөрөө хууль гарган Үүнээс гадна Монгол Улсын Үндсэн
албан тушаал бий болгоод, үүндээ хуулийн Хорин тавдугаар зүйлийн
тавих шалгуурыг хуулиар тогтоогоод, 1 дэх хэсэгт “Улсын Их Хурлын
өөрөө томилсон тохиолдолд Засгийн Байнгын хороо, Засгийн газар, хуульд
газарт тавих хяналт байхгүй болох,
зааснаар Улсын Их Хуралд ажлаа
олон янзын албан тушаал бий болгох
шууд хариуцан тайлагнадаг бусад
эрсдэл буюу ашиг сонирхлын зөрчлийг
бий болгох үндэс болдог байна. байгууллагын бүтэц, бүрэлдэхүүнийг
тогтоох, өөрчлөх”, “Ерөнхийлөгчийг
Парламентын хувьд өөрийн сонгогдсон гэж үзэж бүрэн эрхийг
үндсэн чиг үүрэг болох хянан шалгах чиг нь хүлээн зөвшөөрсөн хууль гаргах,
үүргийг гүйцэтгүүлэхээр парламентын
чөлөөлөх, огцруулах” гэж заажээ.
агентлагуудыг байгуулах, тэргүүнийг нь
Парламентын засаглалын үндсэн шинж
томилох хандлага байгаа боловч үүнийг
томилох биш “сонгох” гэсэн утгаар нь болох гүйцэтгэх засаглалыг сонгохоос
илүү тайлбарлаж байна. Харин төрийн гадна ард түмнээс сонгогдон гарч ирсэн
зохицуулах чиг үүргийг биелүүлэх төрийн тэргүүнээс эхлээд гүйцэтгэх эрх
байгууллагуудыг парламентаас сонгох мэдлийг хэрэгжүүлэхэд шууд холбоотой
нь сөрөг үр дагавартай учраас ийм бус олон албан тушаалтныг томилох
байгууллагуудыг сонгох битгий хэл эрх мэдлийг Улсын Их Хурал Үндсэн
засгийн газрын хийж буй томилгоонд хуулиас эх үндэстэй хэрэгжүүлдэг
оролцох парламентын эрх мэдлийг болсон.
туйлын хязгаартай тайлбарлах Засгийн газрыг сонгох үндэслэл нь
хандлага тогтож байна. ард түмнээс сонгогдсон парламентын
Зарим улсын хувьд Үндсэн хуулиар хөтөлбөр, бодлогыг хэрэгжүүлэх
ийнхүү томилгоонд зөвшөөрлийн зэрэг явдал байдаг. Ийм учраас аливаа
хэлбэрээр оролцохыг зөвшөөрөөгүйгээс томилгоо, чөлөөлөхтэй холбоотой олон
гадна хууль гаргах замаар өөртөө ашиг сонирхол үүсгэхгүй, гүйцэтгэх,
ийм эрх бий болгохыг Үндсэн хуульд хууль тогтоох засаглалын хооронд
харш, эрх мэдэл хуваарилалтыг хяналт, тэнцвэрийн механизмаар
зөрчсөн гэж үздэг. Парламентын хувьд хангагдаг. Үүний нэг тод жишээ нь
цөөн тооны өндөр албан тушаалтныг өнөөдөр сэтгүүлчдийн байгууллагын
огцруулахдаа ерөнхийлөгчийн удирдлагыг хүртэл томилж байгаагаас
тогтолцоонд импичментийн хэлбэрээр, Монголын Үндэсний Олон Нийтийн
парламентын тогтолцоонд итгэл үл
Радио Телевизийн үндэсний зөвлөлөөс
үзүүлэх буюу улс төрийн дэмжлэгээ
эхлэн Улсын Их Хурлын томилдоггүй
алдсан гэсэн агуулгаар хэрэглэдэг.
байгууллага гэж үгүй болж, бие биеэ
хянах механизмгүй Улсын Их Хурлын 76
Улсын Их Хурал томилох уу, сонгох гишүүдийн дарангуйлал ноёлж байгааг
уу улс төрч, судлаачид шүүмжилж байгааг
Манай улсын хувьд парламентын үгүйсгэх аргагүй.42 Тухайлбал, Төв
засаглалтай улс орнуудад түгээмэл банкны /Монгол банк/-ны тухай хуульд
байдаг Засгийн газрыг сонгох бүрэн “Монгол банкийг Улсын Их Хурлаас
эрхийг Үндсэн хуулийн Хорин тавдугаар 42
Ерөнхий сайдын ахлах зөвлөх Б.Дэлгэрмаа.“76
зүйлийн 1 дэх хэсгийн 6-д “Ерөнхий дарангуйлагчтай боллоо.” [Үндэсний шуудан сонин
сайд, Засгийн газрын гишүүд, хуульд 2015.04.10]

33
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

томилогдсон Ерөнхийлөгч толгойлж үйл нөгөө талаас мөн олонх болсон нам,
ажиллагаагаа Улсын Их Хурлын өмнө эвслийн зүгээс санал болгосон нэр
хариуцан тайлагнана. Монгол банкны дэвшигчийг Улсын Их Хурлын дарга
Ерөнхийлөгчийг Улсын Их Хурлын өргөн мэдүүлж байгаагаараа чанарын
даргын өргөн мэдүүлснээр Улсын Их ялгаагүй учраас Улсын Их Хурлаас
Хурал зургаан жилийн хугацаагаар байгуулагддаг эдгээр байгууллагуудын
томилно.” гэж заасан нь нэг талаас чиг үүргээс хамааралтайгаар гүйцэтгэх
олонхын суудал авсан намын тэргүүн эрх мэдлийн байгууллага ерөнхийлөгч,
болох Ерөнхий сайдаар толгойлуулсан эсхүл Засгийн газрын аль нь ч томилж
Засгийн газраас хараат бус мэт боловч болно гэжээ.43

Хүснэгт. Монгол Улсын Их Хурлаас томилогдох Засгийн газрын бус албан
тушаалтан
УИХ-д ажлаа
Санал болгох субъект,
№ Томилогдох субъект тайлагнадаг Хугацаа Эх сурвалж
хүний тоо
эсэх
Авлигатай тэмцэх Монгол Улсын 6 жил Авлигын эсрэг
1 Мэдээлнэ
газрын дарга, дэд дарга Ерөнхийлөгч хууль44
Хүний эрхийн Монгол Улсын 6 жил Монгол Улсын
Үндэсний комиссын Ерөнхийлөгч /1/, Хууль Хүний эрхийн
2 дарга, гишүүн Илтгэнэ зүйн байнгын хороо /1/, Үндэсний
Улсын дээд шүүх /1/ комиссын тухай
хууль45
Монгол Улсын Улсын Их Хурал /3/, 6 жил Үндсэн хуулийн
Үндсэн хуулийн Монгол Улсын цэцийн тухай
3 Үгүй
цэцийн гишүүн Ерөнхийлөгч /3/, Улсын хууль46
дээд шүүх /3/
Сонгуулийн Төрийн байгуулалтын 6 жил Сонгуулийн төв
ерөнхий хорооны байнгын хороо/5/, байгууллагын
4 Үгүй
дарга, гишүүн Ерөнхийлөгч/2/, тухай хууль47
Улсын дээд шүүх /2/
Үндэсний Улсын Их Хурлын дарга 6 жил Статистикийн
5 статистикийн Тийм тухай хууль48
хорооны дарга
Монгол банкны Улсын Их Хурлын дарга 6 жил Төв банк /Монгол
6 Ерөнхийлөгч Тийм банк/ -ны тухай
хууль49
Төрийн албаны Зөвлөлийн даргыг 6 жил Төрийн албаны
7 зөвлөлийн дарга,гишүүн Тийм Монгол Улсын тухай хууль50
Ерөнхийлөгч
Монгол Улсын Улсын Их Хурлын дарга 6 жил Төрийн аудитын
8 Тийм
Ерөнхий аудитор тухай хууль51
Нийгмийн даатгалын Засгийн газар /3/ 6 жил Нийгмийн
9 Үндэсний зөвлөлийн Тийм Даатгуулагч /3/ даатгалын тухай
дарга, гишүүн Ажил олгогч /3/ хууль52

43
Монгол Улсын төрийн байгуулалтыг төгөлдөржүүлэх
боломж, арга зам. Судалгааны тайлан. УА, УБСХ 47
43
Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл 2006.02.07 № 5.
(Эмхтгэж, редакорласан: Ч.Энхбаатар) УБ., 2011 он, 111 48
Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл 1997 № 7.
дахь тал. 49
Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл 1996 № 11.
44
Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл 2006.09.21 № 35. 50
Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл 2002.07.26 № 28.
45
Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл 2000.12.19 № 48. 51
Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл 2003.01.10 № 2.
46
Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл 1992 № 3. 52
Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл 1994 № 8.

34
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

Санхүүгийн зохицуулах Тийм Улсын Их Хурлын дарга 5 жил Санхүүгийн
хорооны дарга, гишүүн /1/, зохицуулах
Эдийн засгийн байнгын хорооны эрх зүйн
хороо/2/, /Хууль зүйн байдлын тухай
байнгын хороо /1/, хууль53
Төсвийн байнгын хороо
/1/, Засгийн газрын
10 гишүүн /1/, Монгол
Хяналтын зөвлөлийн Тийм банкны 3 жил
дарга, гишүүн Ерөнхийлөгч /1/

Эдийн засгийн байнгын
хороо дарга /1/, гишүүн
/2/, Хууль зүйн байнгын
хороо /2/
Олон нийтийн Монгол Улсын 6 жил Олон нийтийн
радио, телевизийн Ерөнхийлөгч /4/, Монгол радио,
11 Үндэсний зөвлөлийн Үгүй Улсын Их Хурал /7/, телевизийн тухай
гишүүн Монгол Улсын Засгийн хууль54
газар /4/
Хүний хөгжил сангийн ЭЗБХ /1/, Нийгмийн Хүний хөгжил
Хяналтын зөвлөлийн Тийм бодлого, боловсрол, сангийн
12 гишүүн соёл, шинжлэх ухааны тухай хууль55
байнгын хороо/1/, ХЗБХ
/1/, ТБХ/2/

Парламент нь гүйцэтгэх засаглалыг байгууллагын хувьд парламентын
сонгосноор өөрийн баталсан хуулийг үндсэн бүрэн эрхтэй нь шууд холбоотой
хэрэгжүүлэх чиг үүргээс салдаг нь байгууллага байх ёстой учраас
эрх мэдлийн хяналт тэнцвэрийн нэг ардчилсан, Үндсэн хуульт тогтолцоотой
механизм байдаг. Гэтэл парламентын улс орнуудын жишиг болон түүний
гишүүд Засгийн газрын Ерөнхий сайд, үндэслэл болсон онолын үзэл
бүрэлдэхүүнийг сонгох гол үндэслэл баримтлалтай зарим талаар таарахгүй
нь улс төрийн наймаалцах, албан дүр зураг харагдаж байна.
тушаалын ашиг сонирхол бий болгосон Парламент нь Засгийн газрын
нь Засгийн газрын бүтэц, бүрэлдэхүүний үйл ажиллагааг хянан шалгах бүрэн
тоо, сонгуулийн хугацаа бүрд нэмэгдэж эрхээ хэрэгжүүлэх орчин үеийн
байгаа жишгээс харагдаж байна. хэлбэр болох омбудсменыг хүний
Гүйцэтгэх эрх мэдлийн эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, авлигатай
байгууллагыг сонгох, огцруулах эрх тэмцэх, засаглалын зөв, нээлттэй
мэдэлд хязгаар байхгүйн улмаас нэг байдлыг хангах чиглэлээр байгуулах
удаагийн сонгуулийн парламентын нь дэлхий нийтэд тогтсон жишиг
бүрэн эрхийн хугацаанд нийт манай улсад мөн байгаа нь Хүний
гишүүдийн тэн хагас нь гүйцэтгэх эрх эрхийн Үндэсний комисс, Үндэсний
мэдэлд ажилласан дүр зураг үүсчээ. статистикийн хороо, Монгол Улсын
Эндээс үзвэл парламентын гүйцэтгэх Ерөнхий аудитор, Авлигатай тэмцэх
эрх мэдлийг сонгох болон бусад албан газар зэргийг Улсын Их Хурлын харьяа
тушаалтныг бий болгох, томилох бүрэн байгууллага болгон байгуулснаас харж
эрхэд ямар ч хязгаарлалтыг Үндсэн болно. Иймд эдгээр байгууллагын
хуулиар тогтоож өгөөгүй юм. удирдлагыг Улсын Их Хурлаас
сонгох нь энэ талаарх чиг хандлагад
ноцтой харшлахгүй боловч эдгээр
ДҮГНЭЛТ
байгууллагын үйл ажиллагаа нь албан
Монгол Улсын Их Хурлаас тушаалтныг нь томилох, чөлөөлөхөөс
байгуулж, удирдлагыг нь томилдог бусад байдлаар парламентын хянан
Засгийн газрын бус албан тушаалтан, шалгах чиг үүрэгтэй хэрхэн холбогдож
53
Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл 2005.12.07 № 46. байгааг цаашид нарийвчлан судлах
54
Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл 2005.02.28 № 8. шаардлагатай асуудал хэвээр байна.
55
Төрийн мэдээлэл эмхэтгэл 2009.12.04 № 45.

35
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

Өөрөөр хэлбэл, эдгээр нь улс орны нь хэр оновчтой эсэхийг нягтлах, эргэн
хэмжээнд бүх иргэн, албан тушаалтан харвал зохих асуудлуудын нэг билээ.
буюу аж ахуйн нэгж, шүүх, олон нийтийн Энэ мэтчилэн төрийн хамгаалалтын чиг
үйл ажиллагаанд хяналт тавих, эсхүл үүргийг гүйцэтгэх бусад байгууллагын
зөвхөн Засгийн газрын үйл ажиллагааг хувьд Улсын Их Хурлаас томилгоо
хянах зэрэг асуудал тийм ч тодорхой хийдэг, харьяаны байгууллага байх
бус, Засгийн газрын хүрээнээс хальсан нь эрх мэдэл хуваарилалтын хяналт,
хяналт хэрэгжүүлэх байдал байгааг тэнцвэрийн зарчим, парламентын
судлаачийн хувьд асуудал дэвшүүлсэн төлөөллийн үндсэн мөн чанарт
агуулгаар энд дурдлаа. нийцэхгүй юм.
Дээр дурдсан парламентын хянан Ард түмнийг төлөөлөн хуулийг
шалгах чиг үүрэгтэй огт холбогдолгүй батлан, нийтлэг эрх ашгийг хамарсан
Сонгуулийн ерөнхий хороо, Монгол асуудлуудыг шийдвэрлэхэд зориулан
банк, Төрийн албаны зөвлөл, улсын төсвийг батлан, Засгийн
Нийгмийн даатгалын Үндэсний зөвлөл, газрын зүгээс хэрхэн хэрэгжүүлж
Санхүүгийн зохицуулах хороо, Олон байгааг хянах нь парламентын
нийтийн радио, телевизийн Үндэсний үндсэн бүрэн эрх бөгөөд энэхүү бүрэн
зөвлөл, Хүний хөгжил сангийн Хяналтын эрхээ хэрэгжүүлэхийн тулд л албан
зөвлөл гэх мэт нилээдгүй байгууллагын тушаалтныг сонгож болохоос нийгэм,
удирдлагыг Улсын Их Хурлаас томилох эдийн засгийн харилцааг зохицуулах,
жишиг тогтсон нь дэлхий нийтийн чиг хамгаалах нь түүний бүрэн эрхийн
хандлагад нийцэхгүй байна. Тухайлбал, асуудал биш юм. Иймд Улсын Их
төрийн алба бол төрийн чиг үүргийг Хурлын албан тушаалтныг томилох
гүйцэтгэх, түүний дотор гүйцэтгэх эрх бүрэн эрх нь олон улсад нэгэнт тогтсон
мэдлийн байгууллагад ажиллах албан чиг хандлага, үндсэн хуулийн үзэл
тушаалтнуудын боловсон хүчний баримтлалаас зөрсөн тогтолцоо гэсэн
бодлогыг барих төв байгууллага байтал дүгнэлтэд хүрсэн юм.
парламентад ажлаа тайлагнадаг байх

---o0o---

ОЛОН УЛСЫН ГЭРЭЭНИЙ ЭРХ ЗҮЙН ЧИГЛЭЛЭЭР ЧАДАВХИЖУУЛАХ
СУРГАЛТ БОЛЛОО
Засгийн газрын 2016-2020
оны үйл ажиллагааны
хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх
зорилгоор ХЗДХЯ Германы
олон улсын хамтын
ажиллагааны нийгэмлэгтэй /
GIZ/ 2017-2020 онд хамтран
хэрэгжүүлж буй “Эдийн
засгийн тогтвортой хөгжлийн
эрх зүйн орчинг
баталгаажуулах” төслийн
хүрээнд Олон Улсын гэрээний эрх зүйн чиглэлээр чадавхижуулах сургалтыг зохион
байгууллаа.
Энэхүү сургалт нь 2017 оны 9 дүгээр сарын 18-наас 22-ны өдрүүдэд Хууль
зүйн үндэсний хүрээлэнд зохион байгуулагдсан бөгөөд ХЗДХЯ болон бусад яам,
агентлаг, байгууллагын ажилтнуудын Олон Улсын гэрээ байгуулахтай холбоотой
мэдлэг боловсролыг дээшлүүлэх, чадавхийг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн юм. Сургалтыг
ХБНГУ-аас уригдан ирсэн, бизнесийн эрх зүйн чиглэлээр олон жилийн туршлага
хуримтлуулсан зөвлөх, доктор Ульрих Маннсфельдт удирдан явуулав.

36
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦИЙН ЭРХ ЗҮЙН БАЙДАЛ,
ТУЛГАМДСАН АСУУДАЛ

үйл ажиллагаагаа явуулж байгаа
боловч Үндсэн хуулийн цэцийг улс
төрөөс хамааралтай байлгах сонирхол
зарим улс төрчдийн зүгээс цухалцаж
байна. Энэ нь Үндсэн хуульт ёс, үндсэн
хуульт байгууллыг төлөвшүүлэхэд
сөрөг үр дагаврыг үүсгэх эрсдлийг
үүсгэж байна. Энэхүү өгүүллээр Үндсэн
хуулийн цэцийн эрх зүйн байдал,
хараат бус байдлыг хангах талаар
цаашид анхаарах зарим асуудлыг
ХЗҮХ-ийн Эрдэм шинжилгээний ажилтан хөндөж, уг асуудлаар тодорхой санал
Ж.Алтансүх дэвшүүлэхийг зорилоо.

УДИРТГАЛ
ТҮЛХҮҮР ҮГ
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн
Үндсэн хууль, Үндсэн хуулийн
цэц нь Үндсэн хуулийн биелэлтэд
хяналт, Үндсэн хуулийн тайлбар, Үндсэн
дээд хяналт тавих үүрэгтэй болохын
эрх, цэцийн шийдвэр, Үндсэн хуулийн
хувьд төрийн өндөр албан тушаалтны
цэцийн гишүүний хараат бус байдал.
шийдвэр, улс төрчдийн тодорхой зан
үйл Үндсэн хуульд нийцсэн эсэхэд
ТОВЧЛОЛ хяналт тавьдаг. Үүгээрээ Үндсэн
Үндсэн хууль нь өөрөө улс төр хуулийн цэцэд холбогдох хууль, эрх
хийгээд эрх зүйн баримт бичиг гэдэг зүйн орчныг тодорхой бус байлгах,
утгаараа нэг талаас төрийн эрх мэдлийг улмаар Үндсэн хуулийн шүүхийг
хүчгүйдүүлэх сонирхол улс төрийн
хууль зүйн арга хэрэгслээр хязгаарлах,
нам, зарим улс төрчдийн зүгээс гардаг.
нөгөө талаас иргэдийн эрх, эрх чөлөөг
Энэхүү өгүүлэлд Үндсэн хуулийн цэцийн
хамгаалах дээд хүчин чадал бүхий үйл ажиллагаа, чиг үүргийн хараат
эрх зүйн баримт бичиг болдог.1 Энэ бус байдлын баталгааг сайжруулах
утгаараа ихэвчлэн засгийн эрх барьж талаар зарим асуудал хөндөх болно.
буй улс төрийн хүчин, улс төрчдөөс Тухайлбал, 1/ Үндсэн хуулийн цэцийн
Үндсэн хуулийг өөрийн явцуу зорилгод бүтэц, зохион байгуулалт, бүрэлдэхүүн;
ашиглахыг оролдох, цэцийн шийдвэрт 2/ Цэцийн үйл ажиллагааны хараат бус
нөлөөлөх явдал гарах нь бий. байдал; 3/ Үндсэн хуулийн цэц үндсэн
Энэ явцуу ашиг сонирхлоос эрхийг хамгаалах буюу үндсэн эрхийг
хамгаалах бие даасан институт бол шууд үйлчлэх эрх зүй болох; 4/ Үндсэн
Үндсэн хуулийн шүүх юм. Монгол Улсын хуулийн тайлбар гаргах зэрэг асуудал
Үндсэн хуулийн цэц нь Үндсэн хуулийн юм.
биелэлтэд дээд хяналт тавих хүрээнд
ҮНДСЭН ХЭСЭГ
1
Ч.Энхбаатар, Г.Баясгалан, Х.Тэмүүжин нар, Үндсэн Үндсэн хуулийн цэцийн бүтэц,
хуулийн дархлаа ба хамгаалалт, Үндсэн хуулийн үзэл
баримтлалын асуудал сэдэвт бага хурлын эмхэтгэл зохион байгуулалт, бүрэлдэхүүний
дотор, УБ., 2005 он, 57 дахь тал. талаар
37
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

Үндсэн хуулийн шүүхийн хяналтын зэргээс шалтгаалсан. Үүнд судлаачид
тогтолцоог үндсэн хуулийн амин сүнс шүүмжлэлтэй хандаж цэцийн гишүүдийн
гэж нэрлэдэг. Учир нь шүүхийн хяналтын заримыг орон тооны, заримыг орон
тогтолцооны ачаар үндсэн хууль бусад тооны бус хэлбэрээр ажиллуулах нь
хуулийн адил шууд хэрэгжих, заавал Үндсэн хуулийн зарчимд нийцэхгүй
биелэгдэх шинжтэй хууль болдог. талаар шүүмжилсэн. Тухайлбал, доктор
Шүүхийн хяналтгүйгээр төрийн эрх С.Жанцангийн шүүмжилснээр:
мэдэлтнүүд үндсэн хуулийг зөрчих нь Үндсэн хууль зөрчиж Цэцийн
хэвийн үзэгдэл болох төдийгүй үндсэн гишүүдийн олонхийг орон тооны бус
хуультай зөрчилдсөн хууль тогтоомж болгосон Улсын Бага Хурлын 1992
хүчинтэй үйлчилж, хэрэгжсээр байх оны 38 дугаар тогтоол одоо хүртэл
болно. Шүүхийн хяналт нь төрийн эрх хүчинтэй үйлчилсээр, цаашид үйлчлэх
баригчид үндсэн хуульд нийцүүлэн магадлалтай хэвээр байна. Гүйцэтгэх
эрх, үүргээ хэрэгжүүлэхийг шаарддаг ачааллын хувьд орон тооны гишүүдтэй
механизм юм.2 эн тэнцүү байдаг гэж хэлж болно. Энэ
Монгол Улсад 1992 онд шинэ бүх бодит байдал, Цэцийн гишүүний
Үндсэн хууль батлагдсанаар Үндсэн бие даасан байдал, эдийн засгийн
хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих, баталгааг жинхэнэ алдагдуулж байна3
түүний заалтыг чандлан сахиулах, гэсэн.
маргааныг магадлан шийдвэрлэх
чиг үүрэг бүхий шүүхийг байгуулсан. Түүнчлэн доктор Ж.Бямбадоржийн
Тус байгууллагын үйл ажиллагааны бичсэнээр:
зарчим, арга хэлбэр, зохион байгуулалт, Цэцийн гишүүдийн цалин төрийн
бүрэн эрхийг Монгол Улсын Үндсэн бусад өндөр албан тушаалтнуудтай
хууль, Үндсэн хуулийн цэцийн тухай харьцуулахад боломжийн байдаг
хуулиар тодорхойлдог бөгөөд Үндсэн боловч 5 гишүүн орон тооны бусаар
хууль зөрчсөн тухай маргааныг ажиллаж байна. Энэ нь төрийн өндөр
Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан албан тушаалтан болох Үндсэн
шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн цэцийн гишүүд өөр ажил алба
хуулийн дагуу хянан шийдвэрлэдэг. давхар эрхэлж, ингэснээрээ ямар нэг
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн байдлаар хардлагад өртөх, гишүүдийн
цэц нь 9 гишүүнээс бүрдэх бөгөөд дунд ялгаварлал гарах, тэдэнд
тэдгээрийн 3-ыг УИХ, 3-ыг Ерөнхийлөгч, тавих шаардлагыг сулруулах зэрэг
мөн 3-ыг нь Улсын дээд шүүхийн санал сөрөг үр дагавартай байгаа билээ.
болгосноор УИХ 6 жилийн хугацаагаар Цэцийн гишүүдийг орон тооны болон
томилдог. Цэцийн гишүүнээр хууль орон тооны бусаар ялгаварласан
зүй, улс төрийн өндөр мэргэшилтэй, Парламентын энэхүү тогтоолыг
эрүүгийн ял шийтгэлгүй, Монгол Улсын хүчингүй болгуулах талаар анхаарах
дөчин нас хүрсэн иргэн томилогдохоос шаардлагатай.4
гадна Үндсэн хуулийн цэцийн даргаар
9 гишүүний аль нэгийг 3 жилийн Дээрхээс үзэхэд 1992 оны Улсын
хугацаагаар гишүүдийн олонхийн Бага Хурлын 34 дүгээр тогтоолыг
саналаар сонгох бөгөөд даргыг нэг удаа хүчингүй болгож, Үндсэн хуулийн
улируулан сонгож болох тухай Монгол цэцийн бүх гишүүдийг орон тооны
Улсын Үндсэн хуульд заасан. хэлбэрээр цаашид ажиллуулах талаар
анхаарах хэрэгтэй.
1992 оны Улсын Бага Хурлын 34
дүгээр тогтоолоор Үндсэн хуулийн Үндсэн хуулийн цэцийн
цэцийн гишүүний гишүүдийн 3-ыг бүрэлдэхүүнтэй холбоотой өөр нэгэн
орон тооны, 5 гишүүдийг орон тооны 3
С.Жанцан, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц /өгүүлэл,
илтгэлийн эмхтгэл/, “Үндсэн хуулийн цэцийн бие даасан
бус байдлаар тогтоосон. Энэ нь тухай байдлыг хангах зохион байгуулалтын болон материаллаг
үеийн эдийн засгийн нөхцөл байдал баталгаа”, УБ., 2007 он, 100 дахь тал.
2
Д.Гангабаатар, Үндсэн хуулийн эрх зүй, төрийн 4
Ж.Бямбадорж, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц /
байгуулал, зарчим, үзэл баримтлал. УБ., 2016 он. 148 өгүүлэл, илтгэлийн эмхтгэл/, “Үндсэн хуулийн шүүхийн
дахь тал. өнөөгийн тулгамдсан зорилт”, УБ., 2007 он, 334 дэх тал.

38
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

асуудал бол цэцийн гишүүнээр шийдвэрлэхийн тулд Улсын Бага
дан ганц хуулийн мэргэжилтэй хүн Хурлын 1992 оны 34 дүгээр тогтоолоор
ажиллах нь зохистой юу эсхүл Үндсэн Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүний
хууль заасанчлан улс төрийн өндөр гишүүдийн 3-ыг орон тооны, 5
мэргэшилтэй хүн ажиллах нь зохистой гишүүдийг орон тооны бус байдлаар
юу гэсэн асуудал үүснэ. Судлаачид энэ тогтоосон тогтоолыг хүчингүй болгох
талаар: замаар цэцийн нийт гишүүдийг орон
Шүүх эрх мэдэл, шүүн таслах тооны болгон ажиллуулах, мөн цэцийн
үйл ажиллагааг гагцхүү шүүх гишүүнээр хуульч бус гишүүн томилж
хэрэгжүүлнэ. Шүүгчээр хууль зүйн дээд байгаа байдлыг хязгаарлах үүднээс
боловсролтой Монгол Улсын иргэнийг Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах
томилж болно гэсэн Үндсэн хуулийн шаардлагатай.
ерөнхий зохицуулалт нь шүүхийг хууль
хяналтын байгууллагын категорид Цэцийн үйл ажиллагааны
хамааруулж байна. Харин Үндсэн хараат бус байдал
хуулийн шүүхийн хувьд тэрээр хуулийн
Үндсэн хуулийн шүүх нь
байгууллага байхаас гадна өмнө
парламентын эрх мэдэлд олон
дурдсан шалтгаанаар нэгэн зэрэг
хэлбэрээр нөлөөлөх боломжтой.
улс төрийн түвшингийн шийдвэр
Түүний хамгийн хүчтэй хэлбэр нь
гаргах ёстой /энэ нь гэхдээ аль нэг
хуулийг хүчингүйд тооцох, нөгөө
улс төрийн хүчний талд орж шийдвэр
талаар парламент нь Үндсэн хуулийн
гаргана гэсэн үг биш/ гэсэн түүний
шүүхийн шүүгчийг сонгоход оролцдог
хоёрдмол мөн чанараас үүдэн түүнд
учир өөрийг нь хянадаг байгууллагын
ажиллаж буй шүүгч зүгээр ч нэг хуульч
бүрэлдэхүүнд нөлөөлөх боломжтой
бус, улс төрийн өндөр мэргэшилтэй
байдаг гэж үздэг.7 Энэ үүднээсээ Үндсэн
хуульч байх ёстой гэдгийг Монгол
хуулийн цэц болон УИХ-ын харилцаа
Улсын Үндсэн хууль шаардлага болгож
харилцан хамтын ажиллагаа гэхээсээ
байна.5 Шүүгч хүн улс төрийн албан
илүүгээр харилцан сөргөлдөөн бүхий
тушаалтан биш, шүүх нь улс төрийн
харилцаа болж хувирдаг.
хүчнүүдийн төлөөллийн нэгж буюу
улс төрийн балансыг тэнцүүлэх Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүний
зориулалтаар бий болсон нэгж ч биш, хараат бус байдлын баталгаа нь
харин хуулийн үг үсгийг баримтлан Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүнийг
“хуулийн ноёрхлыг буюу хүний эрхийг эгүүлэн татах асуудал дээд хэмжээгээр
хамгаалах” зориулалттай байгууллага хаалттай байх явдал гэж үзэж байна.
байдаг. Иймд Үндсэн хуулийн цэцийн Үүний зэрэгцээ Үндсэн хуулийн шүүхийн
гишүүдээр хуульч хүнийг томилуулах шүүгчдийн халдашгүй байдлын асуудал
талаар анхаарахгүй бол цаашид хуульчлагдсан байхыг шаарддаг.8
хуульч бус хүмүүс цэцэд хууль барьж Цэцийн гишүүнийг а/ хувийн
шийдвэрлэх практик тогтчихож хүсэлтээ гаргасан б/ эрүүл мэндийн
магадгүй болоод байна. Энэ нь Монгол шалтгаанаар в/ гэмт хэрэг үйлдсэн
Улсын Үндсэн хуулийн 65 дугаар болон хууль зөрчсөн нь шүүхээс нотлох
зүйлийн 2 дахь хэсгийн утга агуулгад баримттайгаар тогтоогдсоноос бусад
нийцэхгүй юм6 зэрэг санал, зөвлөмж үндэслэлээр бүрэн эрхийн хугацаа
дэвшүүлсэн байна. дуусахаас нь өмнө уг албан тушаалаас
чөлөөлөх, эгүүлэн татах, өөр ажилд
Дээрхээс үзэхэд Үндсэн хуулийн шилжүүлэх, түүнчлэн цэцийн гишүүнийг
цэцийн гишүүдийн бүрэлдэхүүн, 7
Д.Лүндээжанцан, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц /
түүнд гарч буй тулгамдсан асуудлыг өгүүлэл, илтгэлийн эмхтгэл/, “Улсын Их Хурал, Үндсэн
хуулийн цэцийн харилцааны төлөвшлийн асуудал”, УБ.,
5
Ц.Сарантуяа, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц / 2007 он, 224 дэх тал.
өгүүлэл, илтгэлийн эмхтгэл/, “Шүүгчид тавих Үндсэн 8
Н.Жанцан, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц /өгүүлэл,
хуулийн шаардлага ба цэцийн бүрэлдэхүүн”, УБ., 2007 илтгэлийн эмхтгэл/, “Монгол Улсад Үндсэн хуулийн
он, 140 тал. цэцийн гишүүдийг томилох, чөлөөлөх зарим онцлог”,
6
Мөн тэнд, 142 дахь тал. УБ., 2007 он, 339 дэх тал.

39
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

цэцийн зөвшөөрөлгүйгээр /түүний гэмт Үндсэн хуулийн цэц үндсэн
хэрэг үйлдэж байхад нь буюу хэргийн эрхийг хамгаалах буюу үндсэн
газарт гэмт үйлдлийнх нь нотлох эрхийг шууд үйлчлэх эрх зүй болох
баримттайгаар баривчилснаас бусад талаар
тохиолдолд/ баривчлах, албадан Монгол Улсад иргэн хүн Үндсэн
саатуулах буюу цагдан хорих, эрүүгийн хуулийн цэцэд өөрт нь шууд хамааралгүй
хариуцлагад татах, эсхүл шүүхийн асуудлаар, тухайлбал аль нэг эрх зүйн
журмаар түүнд захиргааны шийтгэл акт үндсэн хууль зөрчиж байгаа эсхүл
оногдуулах, орон байр, албан тасалгаа, хуульд заасан хэн нэг албан тушаалтан
биед нь үзлэг нэгжлэг хийх, бичиг үндсэн хууль зөрчиж байгаа эсэх
баримт, эд зүйлийг хураан авахыг асуудлаар хандах боломжтой. Ийнхүү
Үндсэн хуулийн цэцийн тухай хуулиар иргэн хүн Үндсэн хуулийн хуульд заасан
хориглосон.9 цөөн тооны объектоор цэцэд хандах
Цэцийн гишүүн гэмт хэрэгт эрхтэй бөгөөд үндсэн эрх энэ объектод
холбогдсон бол түүний бүрэн эрхийг ордоггүй. Түүнчлэн иргэн хүний үндсэн
түдгэлзүүлэх эсэхийг энэ тухай эрх эрх зөрчигдвөл түүнийг Үндсэн хуулийн
бүхий байгууллагын санал, шийдвэрийг цэц Үндсэн хуулийн нэрийн өмнөөс
хүлээж авснаас хойш 14 хоногийн сэргээх боломж хараахан бүрдээгүй
дотор Цэц хэлэлцэж шийдвэрлэнэ. байна. Иймд Үндсэн хуулийн “Хүний
Цэцийн гишүүн гэмт хэрэг үйлдсэнийг эрх” бүлгийн хэрэгжилт бодит байдалд
шүүх тогтоосон эсхүл хууль зөрчсөн хамгаалалтгүй орхигджээ.12
нь шүүхээр тогтоогдсон бол түүнийг Монгол Улсын Үндсэн хуулийн
цэцийн гишүүнээс нь эгүүлэн татах цэцийн харьяалан шийдвэрлэх асуудалд
тухай цэцийн шийдвэр анх илгээсэн шүүхийн шийдвэр хамаардаггүй байна.
байгууллагын саналыг үндэслэн УИХ Өөрөөр хэлбэл цэц нь парламент,
эгүүлэн татаж болно.10 Хэдийгээр дээр засгийн газар, ерөнхийлөгчийн
дурдсанчлан цэцийн гишүүний хараат шийдвэрийг Үндсэн хуульд нийцэж
бус байдлыг хуульд тодорхой тусгасан байгаа эсэхийг хянах эрхтэй байна.
боловч УИХ-ын 2016 оны ээлжит бус Ингэснээрээ Монгол Улсын Үндсэн
чуулганаар Үндсэн хуулийн цэцийн хуулийн цэц төрийн гурван бус, хоёр
даргыг УИХ-аас эгүүлэн татсан нь эрх мэдлийн шийдвэрийг хянадаг.13
хууль бус болсон талаар судлаачид Үндсэн хуулийн шүүх Үндсэн хуулийг
шүүмжлэлтэй хандаж байна.11 Энэ хэрэглэн эцсийн шийдвэр гаргах эрх
асуудалд хууль тогтоогч анхаарлаа хэмжээтэй байхаар зохицуулагдсан нь
хандуулж, цэцийн гишүүдийг эгүүлэн Үндсэн хуулийг бусад хуулийн адил
татахдаа гэм буруутай эсэхийг нь шүүх шууд хэрэгждэг /үйлчилдэг/ эрх зүй
тогтоогоогүй байхад цэцийн гишүүдийг болгох үндэс суурь тавигдсан гэж үзэж
эгүүлэн татах практик тогтохоос болохоор байна. Гэсэн хэдий ч Үндсэн
сэргийлэхэд анхаарч холбогдох хууль, хуульд заасан үндсэн эрх нь зөрчигдсөн
эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох хүн цэцэд хандах эрх зүйн орчин
шаардлагатай. бүрдээгүй, иргэн хүн хуульд заасан
цөөн тооны объектыг л Үндсэн хууль
9
С.Жанцан, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц /өгүүлэл, зөрчсөн эсэхийг хянуулахаар, өөрөөр
илтгэлийн эмхтгэл/, “Үндсэн хуулийн цэцийн бие даасан
байдлыг хангах зохион байгуулалтын болон материаллаг хэлбэл, өөрт нь хамааралгүй асуудлаар
баталгаа”, УБ., 2007 он, 99 дэх тал. цэцэд хандах эрхтэй байгаа нь үндсэн
10
Мөн тэнд. эрхийг шууд үйлчлэх шинж чанаргүй
11
Үндсэн хуулийн 65.4 дэх хэсэгт “Үндсэн хуулийн болгож байна. Гэтэл үндсэн эрх нь
Цэцийн дарга, гишүүн хууль зөрчвөл Үндсэн хуулийн Үндсэн хуулийн чухал бүрэлдэхүүн
Цэцийн шийдвэр, анх илгээсэн байгууллагын саналыг
үндэслэн УИХ эгүүлэн татаж болно” гэж хоёрдмол
хэсэг юм. Энэ нөхцөл байдал нь цэцийн
утгагүйгээр хуульчилсан байдаг. Гэтэл энэ шаардлагын
алийг нь ч хангаагүй байхад Цэцийн дарга Ж.Амарсанааг
12
Ц.Сарантуяа, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц /
эгүүлэн татах шийдвэр гаргасан нь хууль бус явдал өгүүлэл, илтгэлийн эмхтгэл/, “Монгол Улсын Үндсэн
болсон. М.Төрбат, УИХ-ын дарга Үндсэн хуулийн толгой хуулийн цэцийн онцлог, эрх зүйн харьцуулалт”, УБ., 2007
дээр гарлаа, ярилцлага, Цахим хуудас: http://gereg.mn/ он, 233 дахь тал.
news/9272/. 13
Мөн тэнд, 232 дахь тал.

40
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

хуралдааны ачаалал тааруу байгаагийн Америк загварын үндсэн хуулийн
нэг шалтгаан болж байна. тайлбарлах аргуудын талаар 1/ үгчлэх
Иймээс Үндсэн хуулийн цэцэд тайлбарлах /strict constructionism/,
Үндсэн хуулийг бүхэлд нь шүүхийн угчлан тайлбарлах /originalism/, жишиг
журмаар хэрэглэн маргааныг эцэслэн баримтлан тайлбарлах /stare decisis/,
шийдвэрлэх боломжийг олгож, үндсэн хуулийн бүтцээр тайлбарлах /
Үндсэн хуулийг “шууд үйлчилдэг эрх constitutional structure/, үндсэн хуулийн
зүй” хэмээх категорид ойртуулах ёс суртахууны зарчмаар тайлбарлах /
шаардлагатай.14 Түүнчлэн Монгол the moral reading of the constitution/
Улсын Үндсэн хуулийн цэцийн Үндсэн зэрэг аргаар тайлбарладаг бол Герман
хуульд тавих дээд хяналтыг цаашид Улсын загварын хувьд 1/ хэл зүйн арга
боловсронгуй болгон иргэн хүний /grammatical methods/, түүхчлэх арга /
үндсэн эрхээ хамгаалуулах боломжийг historical methods/, системчлэх арга /
олгоход анхаарах шаардлагатай. systematic methods/, зорилгын арга /
teleological methods/ зэрэг аргуудыг
хэрэглэдэг.16
Үндсэн хуулийн тайлбарын
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн
талаар
цэцийн хувьд Үндсэн хуулийг ямар
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн аргаар тайлбарлах, дээр дурдсан
жаран зургадугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт загварын аль хандлагыг баримталж
“Үндсэн хуулийн цэц нь Үндсэн хуулийг тайлбар хийх талаар тогтсон жишиг
зөрчсөн тухай маргааныг иргэдийн байхгүй буюу Цэцийн гишүүдийн
өргөдөл, мэдээллийн дагуу өөрийн өөрсдийн субъектив хандлагаар
санаачилгаар буюу Улсын Их Хурал, тайлбар хийгдэх боломжтой байгаагаас
Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, Улсын үүдэн Үндсэн хуулийн цэц шийдвэрээ
дээд шүүх, Улсын ерөнхий прокурорын гаргахдаа цэцийн гишүүд гол төлөв
хүсэлтээр хянан шийдвэрлэнэ” гэж үгчилсэн, түүхчилсэн тайлбар хийх
тусгасан. Энэ нь Монгол Улсын Үндсэн замаар үндсэн хуулийн заалтыг агуулга,
хуулийн цэц бол Үндсэн хуулийн мөн чанарыг дордуулсан тайлбар хийж
биелэлтэд дээд хяналт тавих, аливаа байгаа талаар судлаачид шүүмжлэх
эрх бүхий байгууллагаас баталсан болсон.
хууль, хууль тогтоомжийн бусад
Тухайлбал, доктор Н.Лүндэндорж
актыг Үндсэн хуульд нийцэж буй
“Дэлхийн бусад орон Үндсэн хуулийнхаа
эсэхийг иргэдээс ирүүлсэн өргөдөл,
өө сэвийг дарж тайлбарладаг
мэдээллийн дагуу хянан шийдвэрлэх
байхад манайх эсрэгээрээ түүнийг
эрх бүхий, албан ёсны байгууллага
нь ашигладаг байдлаар цааш явж
болохыг илтгэж байна. Судлаачид
таарахгүй. Ийм маягаар манайд эрх
Үндсэн хуулийн цэцийг албан ёсны
зүйн шинжлэх ухаан хөгжихгүй” гэсэн
тайлбар гаргах эрх бүхий субъект
бол доктор О.Мөнхсайхан “1992 оны
болохыг тэмдэглээд Үндсэн хуулийн цэц
Үндсэн хууль бол сайн хууль бөгөөд
үндсэн хуулийн зүйл, заалтыг үндэслэн
[Үндсэн хуулийн үзэл баримтлал] зарим
шийдвэр гаргаж байгаа нь өөрөө үндсэн
талаар АНУ-ын Үндсэн хуулиас ч илүү.
хуулийг тайлбарлаж байгаа хэрэг мөн
Харин Үндсэн хуулийн шүүх болох
гэж үздэг.15
Цэцийн хувьд уг хуулийг тайлбарлахдаа
Үндсэн хуулийг тайлбарлах хэтэрхий үг үсгээр хөөцөлдөж, үгчилсэн
Америк болон Герман Улсын нийтлэг болон түүхчилсэн тайлбар хийж байгаа
загварууд байдаг дээр судлаачид санал нь хуулийн үзэл санаа, цаад агуулгыг
нийлэх хандлагатай байна. Тухайлбал, орхигдуулж, ардчилсан Үндсэн хуулийн
14
Ц.Сарантуяа, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн цэц / амин сүнс болох хүний эрхийн асуудлыг
өгүүлэл, илтгэлийн эмхтгэл/, “Үндсэн хууль ба Үндсэн
хуулийн шүүх: Үндсэн хуулийг шүүхийн журмаар
хамгаалах асуудалд”, УБ., 2007 он, 193 дахь тал.
15
Д.Гангабаатар, Үндсэн хуулийн эрх зүй, төрийн 16
О.Мөнхсайхан, Үндсэн хуульд ёс суртахууны тайлбар
байгуулал, зарчим, үзэл баримтлал, УБ., 2016 он, 132 хийх нь, өгүүлэл, Эрх зүй сэтгүүл, УБ., 2016 он, 23 дахь
дахь тал. тал.

41
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

дордуулж байна” гэсэн. 17 Дээрхээс нарийн бичгийн дарга нэн даруй нийтэд
үзвэл Үндсэн хуулийн цэц тайлбараа мэдээлэх ажлыг зохион байгуулна.”,
дан ганц үгчилсэн болон түүхчилсэн 16.1-т “Цэцийн хуралдаанаас гаргаж
байдлаар гаргах нь үндсэн хуулийн буй дүгнэлт, тогтоолыг 3 хувь үйлдэж
агуулга мөн чанарыг алдагдуулах бүрэлдэхүүнд орсон гишүүд гарын үсэг
эрсдэлтэй болохыг харуулж байна. зурна” 16.2-т “Цэцийн шийдвэрийн 1
Иймд үндсэн хуулийг тайлбарлахдаа хувийг хэргийн материалд, 1 хувийг
дээр дурдсан тайлбарын олон аргуудыг холбогдох дүгнэлт, тогтоолын санд
хослуулах, тухайн цаг үе, нөхцөл хадгалж, 1 хувийг ёсчилсноос хойш
байдалд тохируулан тайлбарлах, 24 цагийн дотор Улсын Их Хуралд
мөн уг зохицуулалтын зорилгоор хүргүүлнэ”19 гэж тус тус заасны дагуу
тайлбарлахгүй бол Үндсэн хуульд Үндсэн хуулийн цэц шийдвэрээ нийтэд
тусгагдсан агуулга зарчмыг дордуулж нэн даруй мэдээлэхээр тусгагдсан.
болзошгүй байдал цаашид үүсч байна. Нэн даруй мэдээлэх гэдэгт Үндсэн
Иймд Үндсэн хуулийн тайлбарыг цэцээс хуулийн цэц шийдвэрээ нэн даруй олон
ямар төрлийн аргаар тайлбарлах нийтэд мэдээлэх, мөн шийдвэр гарсны
мөн ямар шалгуур баримтлах талаар дараа 24 цагийн дотор шийдвэрээ
хуульд тодорхой тусгах, хэрэв хуульд хэлбэржүүлж УИХ-д явуулахыг
тодорхой тусгах боломжгүй бол Үндсэн ойлгоно. Энэхүү зохицуулалтын дагуу
хуулийн шинжлэх ухаанаар мэргэшсэн цэцийн шийдвэр нэн даруй бичигдэхээр
эрдэмтэн, судлаачид хамтран үндсэн заагдсан нь Үндсэн хуулийн цэц
хуулийн шинжлэх ухааны тайлбарыг шийдвэрийн үндэслэлээ бичих
гаргах шаардлагатай. боломжийг хязгаарлаж, цэцийн албан
Үндсэн хуулийн тайлбартай хаагчдын ажлын ачааллыг нэмэгдүүлж
холбоотой өөр нэгэн асуудал бол Үндсэн болзошгүй байдал үүсдэг. Иймд дээр
хуулийн цэц гаргаж буй шийдвэртээ дурдсанчлан цэцийн шийдвэрийг
үндэслэлээ хангалттай бичдэггүй буюу гарснаас хойш шийдвэрийн үндэслэлээ
уг шийдвэрийг гаргах болсон үндэслэл бичих хугацааг сунгаж өгөх буюу наад
тодорхойгүй гардаг гэсэн шүүмжлэл. зах нь 14 хоног болгох шаардлагатай.
Энэхүү шүүмжлэл гарахад хууль Дээрхээс үзэхэд Үндсэн хуулийн
тогтоомжийн дараахь зохицуулалтууд цэц шийдвэр гаргахдаа үндсэн
нөлөөлж байна. Тухайлбал, Үндсэн хуулийн заалтыг агуулга, мөн чанарыг
хуулийн цэцэд маргаан хянан дордуулсан тайлбар хийх, мөн Үндсэн
шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийн цэцээс тайлбар хийхдээ дан
хуулийн 32 дугаар зүйлийн 3 дахь ганц үгчилсэн болон түүхчилсэн тайлбар
хэсэгт зааснаар “Цэцийн хуралдаанаас хийж байгаа талаар судлаачдын
гаргасан шийдвэрийг нэн даруй уншиж шүүмжлэл гарч байна. Энэ нь Үндсэн
сонсгоно”, 34 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэгт хуулийн цэцээс гаргаж буй шийдвэр
“Цэцийн шийдвэрийн товч агуулгыг чанаргүй гарах, цэцийн шийдвэрийн
хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр нийтэд үндэслэл тодорхойгүй гарахад нөлөөлж
нэн даруй мэдээлнэ”,18 мөн Монгол байна. Иймд Үндсэн хуулийн чиглэлээр
Улсын Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан мэргэшсэн эрдэмтэн, судлаачид
хянан шийдвэрлэх ажиллагааны үндсэн хуулийн шинжлэх ухааны
дэгийн 13 дугаар заалтын 13.7 дахь тайлбарыг гаргах, мөн Үндсэн хуулийн
хэсгийн “Цэцийн хуралдаан хаасны цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх
дараа маргааныг шалгасан Цэцийн ажиллагааны тухай хуульд нэмэлт
гишүүний туслах Цэцийн шийдвэрийн өөрчлөлт оруулах шаардлагатай.
талаарх товч мэдээллийг хариуцан Үүнийг дараахь байдлаар шийдвэрлэх
бичиж, Цэцийн гишүүнээр хянуулж, боломжтой. Тухайлбал, 1/ Цэцийн
Цэцийн даргад танилцуулна. Хянуулж, шийдвэрийн үндэслэлийг онолын
танилцуулсан мэдээллийг хуралдааны түвшинд, ойлгомжтой, үндэслэл сайтай
17
Цахим хуудас: http://semuun.niitlelch.mn/content/7015. гаргах шаардлагын үүднээс Цэцийн
shtml. 19
Цахим хуудас: http://conscourt.gov.mn/, Үндсэн хуулийн
18
Цахим хуудас: http://www.legalinfo.mn/law/details/19. цэцийн албан ёсны цахим хуудас.

42
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº /онцлох өгүүлэл, ярилцлага/

шийдвэрийн тогтоох хэсгийн агуулгыг бус гишүүн томилж байгаа байдлыг
танилцуулснаас хойш хамгийн багадаа хязгаарлах үүднээс Үндсэн хуульд
14 хоногийн дотор шийдвэрийг бүрэн өөрчлөлт оруулах;
хэмжээгээр, бичгээр үйлдэх зэргээр • Үндсэн хуулийн цэцэд
Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан Үндсэн хуулийг бүхэлд нь шүүхийн
шийдвэрлэх ажиллагааны тухай журмаар хэрэглэн маргааныг эцэслэн
хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах; 2/ шийдвэрлэх боломжийг олгож, Үндсэн
Үндсэн хуулийн чиглэлээр мэргэшсэн хуулийг “шууд үйлчилдэг эрх зүй”
эрдэмтэн, судлаачид хамтарч Үндсэн хэмээх категорид ойртуулах;
хуулийн шинжлэх ухааны тайлбарыг
• Цэцийн шийдвэрийн
гаргах шаардлагатай зэрэг болно.
үндэслэлийг онолын түвшинд,
ойлгомжтой, үндэслэл сайтай
ДҮГНЭЛТ, САНАЛ гаргах шаардлагын үүднээс Цэцийн
Үндсэн хуулийн цэцийн үйл шийдвэрийн тогтоох хэсгийн агуулгыг
ажиллагаа, чиг үүргийн хараат бус танилцуулснаас хойш хамгийн багадаа
байдлыг хангах үүднээс дараахь 14 хоногийн дотор шийдвэрийг бүрэн
саналыг гаргаж байна. Үүнд: хэмжээгээр, бичгээр үйлдэх зэргээр
Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан
• Улсын Бага Хурлын 1992 оны
шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуульд
34 дүгээр тогтоолоор Үндсэн хуулийн
нэмэлт өөрчлөлт оруулах;
цэцийн гишүүний гишүүдийн 3-ыг орон
тооны, 5 гишүүдийг орон тооны бус • Үндсэн хуулийн чиглэлээр
байдлаар тогтоосон тогтоолыг хүчингүй мэргэшсэн эрдэмтэн, судлаачид
болгож, цэцийн нийт гишүүдийг орон хамтарч Үндсэн хуулийн шинжлэх
тооны болгон ажиллуулах; ухааны тайлбарыг гаргах зэрэг саналыг
гаргаж байна.
• Цэцийн гишүүнээр хуульч

---o0o---

“МОНГОЛ УЛС, ЯПОН УЛСЫН ХУУЛЬ ТОГТООМЖИЙН ХӨГЖИЛ: ХУДАЛДАА
/АРИЛЖАА/-НЫ ЭРХ ЗҮЙ” СЭДЭВТ ЭШХУРАЛ БОЛОВ
МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль, Монголын хууль тогтоомжийн нийгэмлэг
ТББ хамтран Японы санхүүгийн дэмжлэгтэйгээр 2017 оны 9 дүгээр сарын 16-нд
“МОНГОЛ УЛС, ЯПОН УЛСЫН ХУУЛЬ ТОГТООМЖИЙН ХӨГЖИЛ: ХУДАЛДАА
(АРИЛЖАА)-НЫ ЭРХ ЗҮЙ” сэдэвт эрдэм шинжилгээний хурлыг амжилттай зохион
байгууллаа.
ХБНГУ, Франц, Солонгос, Япон гэх мэт эх газрын эрх зүйн тогтолцоотой бүх
орнууд Иргэний хуулиас гадна бие даасан Арилжаа (Худалдаа)-ны төрөлжсөн
хуулийг батлан хэрэгжүүлж иржээ. Энэ хууль нь гэрээ, хэлцэл шуурхай, маргаан
багатай хийгдэх, аж ахуй эрхлэгчдийн эдийн засгийн ашиг сонирхлыг зохистой
байдлаар хангах гэх мэт олон ач холбогдолтой байдаг нь бусад орны туршлагаас
харагддаг.
Тиймээс энэхүү туршлагыг судлахаар Япон Улсын Худалдаа (арилжаа)-ны
төрөлжсөн хуулийн онцлог, Иргэний хууль болон бусад хуультай уялдах байдал,
түүний нийгэмд гүйцэтгэх үүрэг, шүүхийн практикийн талаар болон Монгол Улсын
Иргэний хууль дахь аж ахуй эрхлэгчийн тухай ойлголт, компани, дампуурал,
өрсөлдөөн, бүртгэлийн эрх зүйн зохицуулалтын талаар Япон, Монгол Улсын их
сургуулиудын профессор, шүүгч, өмгөөлөгч, судлаачид илтгэл хэлэлцүүлсэн байна.

43
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

XАРЬЦУУЛСАН ӨВ ЗАЛГАМЖЛАЛЫН ЭРХ ЗҮЙН
СУДЛАЛ
зэргээс хамаарч зөрчилдөөний хүчин
зүйлсийг бий болгож байна. Хууль
ёсоор өвлөх, гэрээслэлээр өвлөхөд
гадаадын зарим улсад ямар онцлог
зохицуулалтууд байгаа, манай хуульд
байхгүй шинэлэг зохицуулалт болох гэр
бүлийн гишүүдийн эв нэгдлийг хангах
ач холбогдолтой өв залгамжлалын
гэрээ, нэг хөрөнгөөр олон өвлөгчийн
эрх ашгийг хангах боломжтой хөрөнгө
дамжуулан өвлөх зохицуулалт, мөн
өв залгамжлалын эрх зүй судлалын
МУИС-ийн Төгсөлтийн дараах сургуулийн
өнөөгийн байдал, өв залгамжлалд ямар
захирал, хууль зүйн доктор /Ph.D/ зүйлсийг хамааруулан судалж байгааг
С.Должин энэ өгүүллээр харуулахыг зорилоо.

Хууль зүйн магистр /LL.M/ Б.Мөнхзул УДИРТГАЛ
Даяаршил нь харьцуулсан эрх
зүй судлалын хэв загварт нөлөөлж
ТҮЛХҮҮР ҮГ харьцуулсан эрх зүй судлалын шинэлэг
шаардлагыг гаргаж ирсэн. Профессор
Өв залгамжлалын гэрээ, Давид Нэлкэн “Даяаршлаар
гэрээслэл, гэрээслэгч, өв залгамжлагч, илэрхийлэгдэх утга санаа болон хууль
гэрээслэлийг задлах. тогтоомжид нөлөөлөх арга замын
талаарх шударга бус таамаглал
ТОВЧЛОЛ бий болохын эсрэг анхааруулдаг. Энэ
таамаглал нь олон талын, хоорондоо
Харьцуулсан хувийн эрх зүй үл зохицох ойлголтууд болох нийгэм,
судлалд өв залгамжлалын эрх зүйн соёл, техник, улс төр, эдийн засаг
харьцуулалт нь харьцангуй зогсонги зэргээс бүрддэг юм. Чухамдаа
байдалд байна. Өв залгамжлалын өөрчлөлт нь даяаршлаас үүдэлтэй
эрх зүйд нийгмийн, эдийн засгийн, байж болох юм.” гэж дурдсан байдаг.1
зөрчилдөөний хүчин зүйлс нөлөөлдөг
бөгөөд энэ нь орчин үед гэр бүл гэдэг Даяаршил нь дэлхийн хэмжээний
ойлголтыг хэрхэн тодорхойлж байгаа, хөгжлийн өөрчлөлт, улс төр, нийгмийн
хөрөнгийн шинэ шинэ төрлүүд бий хоорондын харилцаа хамаарал, мөн
болж байгаагаас ихээхэн хамааралтай түүнчлэн өөр өөр эрх зүйн системийн
байна. Даяаршиж байгаа энэ цаг хоорондох олон талын өрсөлдөөнийг
үед Олон Улсад бизнес эрхлэх, анзаарахгүйгээр үлдээхгүй юм.
гадаадын иргэнтэй гэр бүл болохтой Харьцуулсан эрх зүй судлал нь /
холбоотойгоор өвлөх харилцаанд эд Comparative legislation studies/ хууль
хөрөнгийн байршил, иргэний харьяалал, зүйн шинжлэх ухааны бие даасан салбар
оршин суугаа газар зэргээс хамааран бус эрх зүйн өөр өөр тогтолцоон дахь
үүсч буй асуудлууд нь улс орон нийгмийн хөгжлийн үе шаттай уялдуулан
бүрийн өөрийн ёс заншил, уламжлал,
хууль тогтоомжийн зохицуулалт 1
Matias Reimann, Comparative law, Oxford university
press, 2008, р. 1099.

44
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

эрх зүйн тогтолцоо, хэм хэмжээ мөн байдалд байна. Постмодерн гэсэн
институтийн түвшинд төсөөтэй болон нэршлийн хүрээнд өв залгамжлалын
ялгаатай үзэл баримтлал, зарчимтай эрх зүйн судлалын харьцуулалт нь эрх
харьцуулан анализ хийх замаар зүйн систем хоорондын онцлог болон
судлах судлагдахуун юм. Энэ нь орчин ялгаатай байдлын судалгаа эхэлсэн.
үеийн хууль тогтоомжийг бий болгох Гэхдээ хэтийн хөгжлийн чиг хандлага
чиг хандлагад үйлчилж, хөгжлийн болон тулгамдсан асуудлын талаарх
онолын талаарх Евро-Америкийн үзэл харьцуулсан судалгаа өв залгамжлалын
баримтлалд тулгуурлаж байна. эрх зүйн талаар бага судлагдсан.
Эхэндээ, харьцуулсан эрх зүй Харьцуулсан эрх зүйн Олон Улсын
судлал нь эрх зүйн Олон Улсын нэвтэрхий тольд тэмдэглэснээр өв
нэг хэв загварын төлөө судалгаанд залгамжлалын эрх зүйн эзлэх байр
нэгдсэн. Тухайлбал, “Хэрэв зохих ёсоор суурь маш удаан явцтайгаар бий болж
дэвшүүлсэн бол хууль зүйн шинжлэх байна. Ялангуяа, өв залгамжлалын
ухааны олон улсын объект нь эрх зүйн үүргийн улмаас үүсэх хариуцлага,
амьдралын маш том нууцыг илчлэх, мөн хөдөө аж ахуйн салбарын өв
эцсийн үр дүнд эрх зүйн систем дэх нэг залгамжлалыг судлах шаардлага бий
хэвийн жигд байдлыг бий болгох юм.” болж байна.
гэж 1900-оны Парисын Конгрессийн Олон Улсын хувийн эрх зүйн
зорилгыг тодорхойлж байсан. асуудалтай нарийн холбогдсон өв
Харьцуулалтын хөгжил дэвшилд залгамжлалын эрх зүй нь А болон
төв Европын иргэнлэг /сivil law/ Б улсад аль алинд байрлах өмчийн
ба нийтлэг эрх зүйн /common law/ шилжүүлэг өөрөөр хэлбэл, нэгээс
системийн харьцуулалтад анхаарлаа дээш улсад эд хөрөнгө нь байгаа эсхүл
хандуулж эхэлсэн нь чухал нөлөө нэгээс дээш улсын өв залгамжлалын
үзүүлсэн. Мөн улс төрийн халдлагаас өвлөгч нарын өмчийн шилжүүлэг нь
хамгаалагдсан Иргэний хуулийн бодит байдалд илүү ихээр маргааныг
танин мэдэхүйн онолын уламжлалын дагуулдаг.
дагуу иргэнлэг эрх зүйн систем дэх Энэ төрлийн эргэлзээтэй асуудлыг
судалгаанд чиглэсэн. Харин АНУ-нь шийдвэрлэхэд Олон Улсын өвийн тухай
нийтлэг эрх зүйн эрх мэдлийн хүрээнд ном нь хуульч, судлаачдад чухал ач
өргөжүүлсэн харьцуулалт хийсэн. холбогдолтой. Тус номны эхний хэсэг нь
Даяаршлын бодит үндсэн хөгжил иргэнлэг ба нийтлэг эрх зүйн системийн
дэвшил нь Олон Улсын хэмжээнд илрэн төрөл, гэрээслэлийн, нэмэлт өөрчлөлт,
улмаар эрх зүй нь зах зээлийн үр дүнд хүчингүй болгох, дахин сэргээх
нөлөө үзүүлж улмаар улс орны хилийн зэргийг багтаах гэрээслэлийн хэлбэр,
чанадаас хальсан улс хоорондын гэрээслэл үйлдсэн тохиолдол дахь
хариуцлагыг бий болгосон зах зээлийг өвийн дараалал, хууль ёсоор өвлөхөд
орлуулан сольж байна. Тухайлбал, гэрээслэлийн чөлөөт байдлын асуудал,
Олон Улсын худалдааны арбитр нь гэрлэлтийн хэлбэр, гэрээслэлийн
гурав дахь ертөнцийг байгуулж байгаа батлах чадамж ба өв залгамжлагч
бөгөөд “lex mercatoria” -ийн үр нөлөө болох, гэрээслэлийг хүчингүйд тооцох
нь улс хоорондын хариуцлагыг бий үндэслэл мөн эд хөрөнгөөс авах татвар
болгосон зах зээлийн зохицуулалтыг ба эд хөрөнгийн захиран зарцуулалт
бий болгож байна. гэсэн хэсгүүдээс бүрддэг. Хоёр дахь
хэсэг нь Олон Улсын элемент агуулсан
эрх зүйд хамаарах тал дээр илүү
ҮНДСЭН ХЭСЭГ
нарийн анхаарсан бөгөөд шүүх эрх
1. Харьцуулсан өв залгамжлалын мэдэлтэй хамаарах асуудал, үндэсний
эрх зүйн судлалын түвшин эрх зүйд хамаарах асуудал, гадаадын
Харьцуулсан өв залгамжлалын эрх өв залгамжлал дахь хууль сахиулах
зүйн судлал нь хувийн эрх зүйн бусад ажиллагаа болон өв залгамжлалын
салбарын өмнө харьцангуй зогсонги журам гэсэн хэсгээс бүрддэг.

45
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

Орчин үед газар өмчлөх эрхийн өв хэлбэржсэн байдагтай холбоотойгоор
залгамжлалтай холбоотой барьцаанд ромын эрх зүй, Шашны эрх зүй болон
байгаа буюу өмчлөгчийн эрх нь Ром шашны эрх зүйд үндэслэсэн
хязгаарлагдсан өмчлөлийн газар, нийтлэг эрх зүйн уламжлалд анхаарал
өвлөсөн эдэлбэр газрын хил хязгаарын хандуулсан.
маргаан мөн өвийн журмаар шилжиж Мөн түүхчилсэн судалгааны
ирсэн эзэмшил газар нь тус салбарын үндсэн дээр таамаглагдсан өв
шинэлэг судлагдахуун болж байна. залгамжлалын эрх зүйн ирээдүйн
Түүнчлэн өвлүүлэх хөрөнгийн нэр зохицуулалтын хүрээнд түүхийн
төрөл нэмэгдсээр байгаа тухайлбал, нотолгооны хамгийн чухал хэсэг нь
үнэт цаас, хувьцааг өвлүүлэх онцлогийг Герман Улсын өв залгамжлалын эрх
судлах чиг хандлага байна. зүйн салбар дахь 5-р номд /Book Five/
тусгагдсан. Герман Улсад тухайн үеийн
2. Харьцуулсан өв залгамжлалын дөрвөн өөр төрлийн тухайлбал, /the ius
эрх зүйн судлал түүнд нөлөөлж буй commune, saxon common law, prussuian
хүчин зүйлс allgemeinen landrechts, French law/
өв залгамжлах хэлбэрээр зохицуулж
Өв залгамжлалын эрх зүйн
байсан өв залгамжлалын эрх зүйг
салбарт ямар чухал харьцуулсан
нэгтгэхийг оролдож байсан. Үүнээс
судалгааны ажил хийгдсэн бэ? Хэрэв
гадна нэгтгэхэд хамгийн асуудалтай
ийм ажил байгаа бол ямар дүгнэлтэд
хэсэг болох орон нутгийн гэрээслэлийн
хүрсэн бэ? Энэ салбарын хүрээндэх
бус өв залгамжлалын журам, хууль
харьцуулсан эрдэм шинжилгээний
ёсоор өвлөх болон гэрээслэлийн
ажлаар ямар чухал зорилт биелэгдсэн
биелэлтийг хангах журам байсан.2
бэ? Харьцуулсан эрдэм шинжилгээний
ажлын хүрээнд ирээдүйд ямар хэлэлцэх
асуудал байгаа эсэх? зэрэг асуултын 2.2 Өв залгамжлалын эрх зүйд
хариултыг дараах хүрээнд авч үзье. нөлөөлж буй нийгмийн хүчин зүйл
Өв залгамжлалын эрх зүйн
2.1 Уламжлалт шалгарсан үзэл нийгмийн үүрэг нь гэр бүлтэй нарийн
холбогддог болохыг хэн бүхэн гайхах
Өв залгамжлалын эрх зүйн
зүйлгүй юм. Хууль ёсны өв залгамжлал
ерөнхий харьцуулалт нь олон тооны
нь гэрээслэгчид санаанд нийцсэн өвийг
өөр өөр үндэслэлээр шалгарсан.
хүртэх эрхтэй хэн нэгнээс өмнө заавал
Өв залгамжлалын эрх зүйгээр
өөрийн гэр бүлийн гишүүдэд анхаарах
зохицуулагдах эрх зүйн харилцаа нь
үүргийг оногдуулдаг. Үүний ач холбогдол
ихэвчлэн бүс нутгийн шинжтэй гэж
нь түүнийг нас барсны дараа хувийн
зарим судлаачид үзсэн бол харин
өмчийн гэр бүлийн өмчид шилжүүлэх
эсрэгээр нь судлаач Диетер Лейполд
явдал гэж хууль ёсны өв залгамжлалын
өв залгамжлалын эрх зүйн суурь
зарчмыг тодорхойлсон.
ойлголт нь бүс нутгаар онцлог байдаг
гэж үзэх нь хэт бага хүрээнд авч үзсэн, Гэр бүл гэсэн ойлголт нь өв
харин ч өв залгамжлалын эрх зүйн залгамжлалын эрх зүй дэх өргөн
харилцаа нь олон төрөл байж болох тодорхойлолтоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн
ба ихэвчлэн хил хязгаарын нөгөө захад гэр бүлийн хамгаалалтын хувьд өөр
хүрэх боломжтой байдаг гэсэн санааг юм. Гэр бүл гэх ойлголтын өргөн
дэвшүүлсэн. Тухайлбал, гэрээслэгч тодорхойлолт нь нийгэм хөгжихийн
нь нэг улсын иргэн бөгөөд хоёрдогч хэрээр өв залгамжлалын эрх зүйд
улсад нас барсан ба гуравдагч улсад нөлөөлж буй хүчин зүйлс нь энэ салбар
хөдлөх болон үл хөдлөх хөрөнгөө дахь сүүлийн үеийн харьцуулсан
үлдээсэн. Тэрээр ялангуяа Европын судалгаанд илүү их төвлөрч байна.
өв залгамжлалын эрх зүйн хүрээнд өөр Нийгмийн дараах өөрчлөлт хүчин зүйл
улсад өөр шашны үзэл баримтлал, өөр нь өв залгамжлалын эрх зүйд нөлөөлж
нийгэм, өөр соёлоор зайлшгүй бичигдэн 2
Matias Reimann, Comparative law, Oxford university
press, 2008, р. 2000.

46
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

байна. Үүнд: Нэгд. Хүүхдүүдийн байна. 3
болон бусад хамаатнуудын зардалд
эхнэрийн байр суурийг баталгаажуулан
2.3 Өв залгамжлалын эрх зүйд
шилжүүлэх; Хоёрт. Албан ёсоор
нөлөөлж буй эдийн засгийн хүчин
гэрлээгүй этгээдүүдийн хоорондох
зүйлс
хамтын амьдрал болон ижил
хүйстнүүдийн хамтын амьдралыг Өв залгамжлалын эрх зүйд гэр
хуулиар хүлээн зөвшөөрөх; Гуравт. бүлийн эрх зүйн хүчин зүйлсээс гадна
Хамтран амьдрагч ижил хүйстнүүдийн эдийн засгийн хүчин зүйлс нөлөөлж
хүүхэд үрчлэх асуудлыг хуулиар хүлээн буйг судлаач Фриедман тайлбарласан.
зөвшөөрөх; Дөрөвт. Гэр бүлээс гадуур Тэрээр өв залгамжлалын эрх зүй дэх
хүүхдийн эсрэг бүхий л ялгаварлан бэлэглэлийн зарчим сайн дурын хүсэл
гадуурхалтыг арилгах зэрэг нь өв зориг давамгайлдаг учраас энэ нь
залгамжлалын эрх зүйд нөлөөлж байна. чөлөөт зах зээлийн эдийн засагтай
нийцдэг.
Өв залгамжлалын эрх зүй дэх
эдгээр хөгжлийн нөлөө нь тодорхой Хууль ёсны өв залгамжлалын
харагдаж байдаг. Тухайлбал, чухал асуудал нь гэрээслэлийн чөлөөт
Хүүхдүүдийн зардалд гэрлэгчдийн байр байдлын зарчимд шилжсэн. Эдийн
суурийг баталгаажуулах нь онцгой ач засгийн чухал байдал болон түүний
холбогдол бүхий байдлыг эцэг эх болон урьдчилсан нөхцөлөөс хамаарч
хүүхдийн хоорондох буюу босоо өв гэрээслэлээр өв залгамжлах чөлөөт
залгамжлалын эрх зүйн харилцаанаас байдал нь энэхүү салбарын судалгааны
зөвхөн гэрлэгчдийн хоорондох буюу анхаарлыг аль хэдийн татсан. Үүний
хэвтээ өв залгамжлалын эрх зүйн нэгэн адилаар гэрээслэлийн чөлөөт
харилцаанд шилжүүлэх эсэхийг байдлын зарчимд тавьсан хязгаарлалт
шийдвэрлэдэг. Мөн хамтран нь харьцуулан судлах нэг асуудал
амьдрагчид болон гэр бүлээс гадуурх юм. Судлаач Жон Лангбен ын үзлээр
хүүхдийн ялгаварлан гадуурхалтыг гэрээслэл бол эд хөрөнгө шилжих
зогсоохыг хуулиар хүлээн зөвшөөрөх нь хэрэгсэл ба эдийн засгийн чухал
гэрээслэлийн бус өв залгамжлалын эрх баримт бичиг гэж гэрээслэлийн ерөнхий
зүй болон хууль ёсны өв залгамжлалын үзэл санааг илэрхийлсэн. Энэ нь
харилцаанд чухал нөлөөтэй. Энэ нь гэрээслэлийг дахин баталгаажуулахаар
хуулийн өмнө тэгш эрхийн хүрээн давхар үйлдэх гэж нэрлэгдэх дүгнэлт
дэх үндсэн үзэл санаанд үндэслэн бий юм. Тухайлбал, АНУ-ын 44 муж
болсон. Тухайлбал, Хойд Африкийн улсад 1991 онд хуулийн төсөл нь нас
хувьд эрэгтэй өв залгамжлагч нарыг баралтын улмаас үүдэх гэрээслэлийн
илүүд үздэг байсан эрчүүдийн заншлын баталгаагүй шилжүүлгийн тухай
эрх зүй нь өвөг дээдсийн үндсэн зарчим, баримт бичиг гэж нэрлэгдэх баримт
үзэл санаанаас үүсэлтэй. бичигт үндэслэн хуулийг хүчин
төгөлдөр болгосон.
Өв залгамжлалын эрх зүйн
нөлөөнд хамааралтай бас нэг нийгмийн Үүнээс дүгнэхэд гэрээслэлийг
хүчин зүйл бол гэр бүлийн салалт албан ёсоор батлаагүй эсхүл шүүхийн
юм. Гэр бүлээ цуцлуулсан ч гэсэн шийдвэрээс гадуур өмчийг өөрт
өв залгамжлах чадамжтай этгээдээр ашигтайгаар авах нь мөн чанараараа
тооцогдох, гэр бүл салалтын шалтгаан, гэрээслэл биш юм.
гэр бүл салалт, цуцалтын өмнөх Сүүлийн жилүүдэд өв
байдлыг авч үздэг. залгамжлалын эдийн засгийн зах
Харьцуулсан судлалаар зээлд эд хөрөнгийн хоёр дахь хэлбэр
Европын өв залгамжлалын эрх зүйн хурдацтайгаар чухал болсон буюу
зохицуулалтын ерөнхий хандлага нь хувьцаа, бонд, банкны барьцаа,
өөр улс орны зохицуулалтын гэр бүлийн даатгал, мөн санхүүгийн тооцоо зэрэг
эрх зүйтэй нягт холбогдсон нийгмийн
нийтлэг хөгжлөөр тайлбарлагдаж 3
Musyoka William, Law of Succession, Law Africa, 2014,
р. 88.

47
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

технологийн өндөр хөгжсөн мэдлэг талаар зохицуулсан бөгөөд “Өвлөх
чадвар чухал болсон. харилцааг өвлүүлэгч хамгийн сүүлд
Түүнчлэн өв залгамжлалын нутаг дэвсгэр дээр нь байнга амьдран
эдийн засгийн зах зээлд тэтгэврийн сууж байсан улсын хуулиар зохицуулна4.
эд хөрөнгийн систем чухал байдаг. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт
Тухайлбал, Герман Улсад сүүлийн байгаа үл хөдлөх хөрөнгийг өвлүүлэх,
жилүүдэд өв хөрөнгийн дундаж гэрээслэх, түүнийг өөрчлөхөд Монгол
хэмжээ хэрхэн өссөн нь тэтгэврийн Улсын хуулийг хэрэглэнэ.5” гэжээ. Энд
хувь хэмжээг өндөр тогтоохтой өвлүүлэгчийн оршин суугаа газрын
холбоотой. харьяалал, өвлүүлэгчийн хөрөнгө
байгаа газрын харьяалал гэсэн 2
ойлголт байна. Монгол Улсын нутаг
3. Зөрчилдөөний эрх зүй ба өв дэвсгэрт байгаа үл хөдлөх хөрөнгийг
залгамжлалын эрх зүй өвлөх харилцааг өөрийн улсын хууль
Өв залгамжлалын эрх зүй нь тогтоомжоор зохицуулж байгаа ийм
зөрчилдөөний эрх зүйд олон асуудлыг зохицуулалтыг дэлхийн олон оронд
үүсгэдэг. Үүнийг ганцхан нийтлэг түгээмэл хэрэглэж байгаа бөгөөд манай
тохиолдолд тайлбарлая. Тухайлбал, 2 хөрш болох ОХУ, БНХАУ мөн адил
А улсын гэрээслэгч өөрийн улсын эрх зохицуулалттай байна. Манай улсын
зүйн дагуу гэрээслэл үйлдсэн. Тэрээр хувьд өвлүүлэгчийн сүүлд оршин сууж
В улсын давхар харьяалалтай болсон байсан газрыг гол шалгуур болгодог.
ба С улсад нас барсан ба ашиг хүртэх БНСУ, ХБНГУ нь иргэний харьяаллын
эрх болон эд хөрөнгө нь А,В,С болон зарчмыг өвийн харилцаанд үндэс
Б улсуудад байршиж байсан. Түүний болгодог.
гэрээслэлийн хүчин төгөлдөр байдлыг
аль улсын хуулиар зохицуулах вэ?
3.1 Олон нийтийн эрх зүйн
Аль улсын эрх зүйн дагуу түүний эд
үндсэн баримт бичиг
хөрөнгийг шийдвэрлэх вэ? Эдгээр
асуултуудын хариулт нь тухайн Өв залгамжлалын эрх зүй нь
этгээдийн өмчийн шинж чанараас зөрчилдөөний эрх зүйд олон асуудлыг
буюу жишээлбэл хөдлөх болон үл үүсгэдэг тул Олон Улсын олон талт
хөдлөх хөрөнгө байхаас хамааралтай. харилцааг зохицуулдаг Олон Улсын
Өөр хоорондоо ялгаатай эд хөрөнгийн баримт бичиг ихээхэн үүрэгтэй байдаг.
байдал нь тэдгээрийг олсон тухайн Олон Улсын гэрээслэл гэж нэрлэгдэх
улсад хамаарахаас ялгаатай эсэх? 1973 оны Вашингтоны Олон Улсын
Мэдээж энэхүү асуудлын хүрээнд гэрээнд гэрээслэлийн гүйцэтгэлийн
ганцхан хариулт гэж үгүй харин энэ нь журмыг нэгтгэж зохицуулах оролдлого
аль улсын хувийн эрх зүйг хэрэглэж хийсэн. Гэвч олон улсын гэрээслэлийн
байгаагаас бүх зүйл хамаарна. энгийн баримт бичгийг л тайлбарлах
Ялангуяа өөр өөр улсад оршин байгаа журам нь энэхүү гэрээнд нэгдэн
өвийг хэрхэн өвлүүлэх, өвлүүлэгч орсон улс орон бүрийн хувьд
өвлөгчийн иргэний харьяалал зэрэг гэрээслэлийн гүйцэтгэлийн журмыг
нь нөлөөлдөг. Өвлөх харилцаан дахь нэгтгэж зохицуулах нь амжилттай
зөрчилдөөнийг хууль тогтоомжоор байсангүй. Харин энэ нь 1961 оны
зохицуулах боломж бага бөгөөд аль Гаагийн конвенцоос нэг дэвшилттэй
болох зөрчилдөөний хэм хэмжээг тал нь гэрээслэлийн хэлбэрт хамаарах
Олон Улсын гэрээний үндсэн харилцан зөрчилдөөний эрх зүй дэх нийтлэг
тохиролцон тогтоож болно. Монгол заалтад үндэслэсэн.
Улсын иргэний гэр бүл, хүүхэд нь өөр 1989 оны Гаагийн конвенц
улсын харьяат байхад Монгол Улсын нь нас барагчийн эд хөрөнгийн өв
нутаг дэвсгэрт байгаа хөрөнгийг өвлөн
авах харилцаа Монгол Улсын хуулийн 4
Монгол Улсын Иргэний хуулийн 552.1 дэх хэсэгт, УБ.,
2002 он.
дагуу зохицуулагдаж явна. Иргэний 5
Монгол Улсын Иргэний хуулийн 552.4 дэх хэсэгт, УБ.,
хуульд өвлөхөд хэрэглэгдэх хуулийн 2002 он.

48
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

залгамжлалд хамаарах гэрээслэгч барагчийн эд хөрөнгийн үүргийг бусдад
өөрийн өв залгамжлуулах хөрөнгийг төлөх өр, авах авлагыг барагдуулж,
захиран зарцуулахаар тухайн үед үлдэх хөрөнгийг өв хүлээн авагчид
гэрээслэлээ үйлдэхэд өөрийн төрсөн шилжүүлэн өгдөг онцлогтой байдаг.6
улс болон хоёрдогч харьяалалтай Харин эрх зүйн бүхий л системд
улсын аль алиныг сонгохыг зөвшөөрдөг. өв залгамжлал нь хууль ёсны ба
Өөрөөр хэлбэл, гэрээслэгч хэдий гэрээслэл гэсэн хоёр төрөлтэй байхаар
дараа нь өөрийн анхдагч болон хуульчлан баталгаажуулж ирсэн
хоёрдмол харьяаллыг өөрчилсөн бөгөөд энэ нь Ромын эрх зүйн үүсэлтэй
хэдий ч гэрээслэгчийн гэрээслүүлэх язгуур эх сурвалжаас улбаатай юм.
төлөвлөгөөнд өөрчлөлт орохгүй. Нийтлэг эрх зүйн системд эрх зүйн
уламжлалт чиг хандлага нас барахыг
4. Иргэнлэг ба нийтлэг эрх зүйн хязгааргүй чөлөөт байдал гэж үзэх
систем дэх харьцуулалт хандлагатай байдаг бол иргэнлэг эрх
зүйн системд үүнийг албадан өвлүүлэх
Өв залгамжлалын эрх зүй нь зан
зорилго гэж үздэг байна. Хувь хүний
заншлын эрх зүйд үндэслэгдсэн дотоод
эд хөрөнгө эсхүл эд хөрөнгөнийх
ёс журам, зан заншил, ёс суртахууны
нь аль нэг хэсэг түүний гэр бүлийнх
үнэт зүйл болон тогтсон ёс заншлын
нь эд хөрөнгө болдог гэдэг ойлголт
нөлөөн дэх томоохон орон зайгаар
Европын эрх зүйд баттай тогтжээ.
өргөн хүрээнд хүлээн зөвшөөрөгдсөн
Түүнчлэн хууль ёсны өв залгамжлалыг
салбар юм. Дэлхийн улс орны өв
“удам угсааны ойр дотно байдал“
залгамжлалын эрх зүй нь нийтлэг чиг
хэмээх үзэл санаан дээр тулгуурласан
хандлагатайн дээр улс орон бүр өөрийн
байдаг. Энэ зохицуулалтанд үндэслэн
өвөрмөц онцлогтой байдаг ба энэ нь
гэрээслэлээр өвлүүлсний дараа үлдсэн
тухайн улс орны түүхэн зан заншил,
онцгой өв залгамжлагчид эд хөрөнгө
соёл иргэншил, хөгжлийн түүхтэй
өвлөх эрх бий болдог. Хууль ёсны өв
холбоотой.
залгамжлалаар эд хөрөнгө өвлөж буй
Дэлхийн зарим улс орны өв этгээдүүдийн хүрээ харилцан адилгүй
залгамжлалын эрх зүйг бүхэлд нь авч байдаг байна. Тухайлбал, Франц
үзвэл гурван хэсэгт хувааж болох юм. Улсад нас барагчийн зөвхөн хүүхэд
Үүнд: Нэгд. Нийтлэг өв залгамжлалын болон эцэг эх нь хууль ёсны өвлөгч
эрх зүйтэй өв залгамжлалын эрх зүйн болдог. Дани Улсад зөвхөн эхнэр нөхөр
улс оронд тухайлбал, Франц, ХБНГУ, болон хүүхэд болдог бол Швед болон
Япон, Голланд, Испани зэрэг Улсыг Норвегид зөвхөн хүүхэд нь хууль ёсны
хамааруулж болно. Хоёрт. Засаг өвлөгч болдог байна. Нийтлэг эрх зүйн
захиргаа нутаг дэвсгэрийн хүрээнд хэм хэмжээнд эд хөрөнгө өвлүүлэхдээ
үйлчилдэг өв залгамжлалын эрх зүйтэй өөрийн үзэмжээр шийдэх тэр дундаа
улс оронд тухайлбал, АНУ, Англи, үлдсэн эхнэр, нөхөр болон насанд
Шотланд, Хойд Ирланд мөн Канад хүрээгүй хүүхдүүдийн хуваарилалтыг
зэрэг улсыг хамааруулж болно. АНУ- өөрийн үзэмжээр шийдвэрлэх гэсэн
ын зарим муж өөрийн онцлогт тохирсон зохицуулалтууд байдаг ба үүнийг “гэр
өв залгамжлалын хууль тогтоомжтой бүлийн заалтууд” гэдэг. Түүнчлэн
байна. Гуравт. Шашны болон үндэсний талийгаачийн үл хөдлөх хөрөнгийг шууд
зан үйл, онцлогийг тусгасан өв өвлөх эрхтэй төрөл садангийн хүрээг
залгамжлалын эрх зүйтэй улс оронд багасгах чиг хандлагатай байдаг ба
Иран, Египетийг дурдаж болно. түүнчлэн эд хөрөнгийг хэт үнэгүйдүүлэх
Дээрх улс орны хамгийн эсхүл үнэд оруулахаас зайлсхийдэг
гол ялгаатай тал нь нийтлэг өв байна.
залгамжлалын эрх зүйд нас барагчийн
эд хөрөнгийг өв хүлээн авагчид шууд
шилжүүлдэг бол засаг захиргаа нутаг
дэвсгэрийн хүрээнд үйлчилдэг өв 6
Е.А. Васильев, Гражданское торговое право
залгамжлалын эрх зүйтэй улс оронд нас капиталистических государств, Москва, 1993, С. 533.

49
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

5. Гэрээслэлээр өвлөх эрх зүйн хүний эрхийн онцлогоос хамааран
харилцаа харьцуулсан судалгааны гэрээслэлийн
Үүнээс илүүтэйгээр, хууль ёсны чөлөөт байдлын зарчмын хязгаарлалт
өв залгамжлалын үзэл санааг бүхэлд нэлээдгүй өөрчлөгдсөн. Үүнийг дагаад
нь өөрчлөлт хийх хэрэгтэй эсэх тухай олон асуултууд урган гарч байна.
асуудал урган гарч байна. Энэ нь Тухайлбал, Гэрээслэгч нь боломжит
нэг талаас, үр хүүхдүүд нь өөрсдийн өв залгамжлагчийн арьсны өнгө, хүйс,
амьдралын гараагаа эхлүүлэхдээ бэлгийн чиг хандлага эсхүл шашин
эцэг, эхээсээ эд хөрөнгө авах нь зүй шүтлэгээс хамаарч өв өвлүүлэхгүй
ёсны зүйл гэж үздэг хууль ёсны өв байж болох уу ? Эсхүл гэрээслэгч нь
залгамжлал нь нийгмийн хуучинсаг дээр дурдсан нөхцөлөөс шалтгаалан
үзэл санаан дээр тулгуурласан нөгөө аль өв залгамжлагчид давуу эрх бий
талаас хүмүүсийн дундаж наслалт эрс болгож болох уу ?
нэмэгдэж, хүүхдүүд нь аль хэдийнээ Хүний эрхийн тухай хэлэлцэж
өөрийн баялгийг бүтээчихсэн үедээ байсан эрин үе болох 1990-ээд
эцэг, эхийнхээ хөрөнгийг өвлөж авдаг. онд Өмнөд Африк хүний эрхийн
Эдгээр үндэслэлээр яагаад нас тунхаглалыг хүлээн зөвшөөрсний
барсан хүн өөрийн бүх амьдралынхаа дараа дээрх асуултанд хамаарах бусад
турш цуглуулсан эд хөрөнгөө улс орны гэрээслэлийн тухай хуулийн
чөлөөтэйгөөр захиран зарцуулах зохицуулалтын харьцуулсан судалгааг
эрхтэй байх хэрэгтэй гэж? асуулт нь дараах хэсэгт дэлгэрэнгүй авч үзье.
гэрээслэлээр өвлөх эрхийн харьцуулалт
нь өв залгамжлалын эрх зүйн салбарт 5.2 Хуулийн онцлог зохицуулалт
өөрчлөлт хийх суурь загвар болж байна.
Эрх зүйн бүхий л системд
өв залгамжлал нь хууль ёсны ба
5.1 Гэрээслэлийн чөлөөт гэрээслэл гэсэн хоёр төрөлтэй байхаар
байдлын зарчим хуульчлан баталгаажуулж ирсэн
Гэрээслэлийн чөлөөт байдлын бөгөөд энэ нь Ромын эрх зүйн язгуур
зарчмын өв залгамжлалын гэрээ болон эх сурвалжаас үүсэлтэй бөгөөд энэ
гэрээслэлийн чөлөөт байдлын зарчим хэсэгт өв залгамжлалын гэрээслэлийн
нь гэрээний чөлөөт байдлын зарчимтай харьцуулалтын хуулийн онцлог
зөрчилдөж байна. Үүнийг харьцуулсан зохицуулалтын тухайд авч үзнэ.
судлаачид үндсэн хоёр ялгаа байна гэж Франц Улсын шинэлэг 2006 оны
үздэг. Ромын эрх зүйд өв залгамжлалын Иргэний хуулиар гэрээслэлийн хэлбэр
гэрээг нийтийн ёс зүйн хэм хэмжээний нь Герман Улсынхтай адил хоёр
эсрэг гэж үзэн гэрээг байгуулсан цагаас хэлбэрээр үйлдэгдэж болох бөгөөд
эхлэн зарчмын хувьд хүчин төгөлдөр нээлттэй буюу нотариатаар гэрчлүүлж
бус гэж үздэг бол Германы эрх зүйд энэ үйлдэх, хаалттай буюу өөрөө бичиж
гэрээг зарчмын хувьд хүчин төгөлдөр хадгалах гэсэн хоёр төрөлтэй байдаг.
гэж үздэг. Хэдийгээр энэ нь хоёр эрх Гэхдээ нотариатын гэрээслэл нь
зүйн дунд ихээхэн ялгаа байгаа мэт хоёр гэрчийг байлцуулж гэрээслэлийг
боловч энэ нь тийм ч том ялгаа биш баталгаажуулдаг гэрчийг заавал
юм. Тухайлбал, энэ хоёр үзэл санаа оролцуулдаг зохицуулалттай байна.
хоёулаа гэрлэлтийн гэрээний агуулгад Хамгийн гол онцлог нь Франц Улсын
багтсан байдаг ба үүнийг гэрлэгсдийн өвлөх харилцааны зохицуулалт нь маш
хэн нэгэн нас барсны дараах өв нарийн нэг бүрчлэн зохицуулагдсан
залгамжлал /donation mortis cuasa/ гэж байдаг бөгөөд энэ нь олон зуун жилийн
нэрлэж мөн үүнийг хүчин төгөлдөр гэж түүхэн уламжлалтай холбоотой.
үздэг. Гэрээслэл нь бүрэн, хэсэгчлэн,
Мөн Үндсэн хуульд заасан нэрлэсэн гэсэн гурван төрөлтэй
ялгаварлан гадуурхагдахгүй байх эрх
болон бусад хүний эрхийн актад заасан

50
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

байдаг.7 Гэрээслэгч нас барсны дараа өөрийн бүхий л хувийн асуудлыг
өөрийн эд хөрөнгө, эд хөрөнгийн эрхээ шийдвэрлэх бөгөөд хувийн нууцыг
нэг буюу хэд хэдэн этгээдэд бүгдийг дэлгэн хүсэл зоригоо илэрхийлдэг тул
өгөхөөр гэрээслэхийг бүрэн гэрээслэл гэрээслэлийг гэрээслэгч нас барсан
гэнэ. Гэрээслэгч эд хөрөнгийнхөө гэсэн мэдээлэл шүүхэд ирснээр шүүх
зарим хэсгийг, тухайлбал бүх үл хөдлөх гэрээслэлийг задлах үүрэгтэй. Нас
хөрөнгийг бүгдийг, эсхүл хагасыг, барсан тухай мэдээлэл нь иргэний
мөн хөдлөх хөрөнгийг бүгдийг эсхүл бүртгэлийн байгууллагаас шууд
хагасыг бусдад гэрээслэхийг хэсэгчлэн шүүхэд очдог. Гэрээслэгч нь иргэний
гэрээслэх гэнэ. Гэрээслэгч тодорхой хуулийн 2248 дугаар зүйлд зааснаар
эд хөрөнгийг нэрлэж гэрээслэхийг гэрээслэлээ шүүхэд өгдөг. Ийм
нэрлэсэн буюу сонгох гэрээслэл болно тохиолдолд шүүх иргэний нас барсан
гэж үздэг. мэдээлэл ирсэн даруйд гэрээслэлийг
Италийн Иргэний хуульд Герман, задлах үүрэгтэй. Тухайн гэрээслэгч
Франц болон бусад Европын орныхтой хэрвээ гэрээслэлээ нотариатч болон
адил гэрээслэлийг гэрээслэгч өөрөө өөрийн өмгөөлөгчдөө өгсөн бол тэд
үйлдэх, нотариатаар баталгаажуулах хуулийн дагуу гэрээслэлийг шүүхэд
гэсэн хоёр төрөлтэй бөгөөд нотариатын өгөх үүрэгтэй. Гэрээслэгч нь шүүхэд
баталгаа нь ил ба нууцаар хийж болно өгөөгүй эсвэл гэртээ хадгалсан эсвэл
гэж заасан байна. гуравдагч этгээдэд үлдээсэн бол
хуулийн 2259 дүгээр зүйлд зааснаар
Герман Улсын Иргэний хуулиар
гэрээслэлийг олсон хүн нь шүүхэд
гэрээслэлийн хоёр хэлбэр а) Гэрээслэгч
аваачих үүрэгтэй. Зарим улс оронд өв
гэрээслэлээ өөрөө бичгээр үйлдэж ямар
залгамжлалын тухай гэрээ байгуулдаг
нэгэн гэрч хөндлөнгийн баталгаагүйгээр
байна. Уг гэрээнд нэг талаас өв
гарын үсэг зурж өөрийнхөө гарын
залгамжлагч нөгөө талаас нэг ба хэд
үсгээр баталгаажуулах хэлбэр,8 б)
хэдэн өв хүлээн авагч байх бөгөөд
Нотариатад амаар болон бичгээр
тэд өв залгамжлагчийг нас барсны
хүсэлт гаргаж гэрээслэлээ нотариатаар
дараа өв хөрөнгийн тодорхой хэсгийг
бичүүлэх, энэ бичсэн гэрээслэл нь
гэрээнд заасны дагуу авч ашиглаж,
хуулийн дагуу гэр бүлийнхэнд нь
захиран зарцуулдаг. Хэлбэрийн хувьд
нотариатын газраас очдог гэсэн хоёр
ил хэлбэрийн гэрээслэл гэж дүгнэж
хэлбэрээр9 зохицуулсан. Гэрээслэлийг
болох юм. Өвлүүлэгч нас барсны дараа
хүчингүйд тооцох үндэслэлийг маш
бэлэн байгаа эд хөрөнгийг шилжүүлэх
тодорхой зааж өгсөн. Тухайлбал,
нөхцөлтэй байгуулахын зэрэгцээ
гэрээслэгч нь гэрээслэл үйлдэх үедээ
уг эд хөрөнгийг бусдад худалдаж,
ямар нэгэн сэтгэцийн өөрчлөлттэй
бэлэглэн арилжихгүй байх үүргийг
байсан, хуулийн шаардлага хангаагүй,
хүлээдэг өвөрмөц төрлийн гэрээ юм.
гэрээслэл үлдээх тухай хуулийн
Энэ талаар Герман болон Швейцарын
заалтыг зөрчсөн, гэрээслэгч
хуульд өв залгамжлах тухай гэрээ
гэрээслэлээ хүчингүй болгох
байгуулахыг тодорхой зааж өгсөн
баримтыг үйлдсэн, гэрээслэгч өөрийн
байдаг. Германы хуульд гэрээслэгч
мэдэлгүй анзаараагүй утга агуулгын
нь бүхий л эд хөрөнгөө хэн нэгэн
алдаа гаргасан, хэн нэгний шахалт
этгээд буюу “эхний өв залгамжлагч”-д
хууралтаар гэрээслэл үйлдсэн бол10
шилжүүлж мөн өвлөж авсан тэр этгээд
мөн гэрээслэгч тухайн гэрээслэлийг
нас барах эсвэл гэрээслэлд заасан
хүсээгүй бол гэрээслэлийг шууд
нөхцөл хангагдсанаар өв хөрөнгө
хүчингүйд тооцдог.
гуравдагч этгээд болох “дараагийн өв
Гэрээслэлийг хийхэд өвлүүлэгч залгамжлагч”-д шилжих нөхцөлтэй
гэрээслэл хийх боломжтой бөгөөд энэ
7
М.Ванчигмаа, Гэрээслэлээр өвлөх эрх, УБ., 2015 он,
108 дахь тал.
тохиолдолд гэрээслэгчийн хүсэлтийн
8
Герман Улсын Иргэний хууль, 2231-р зүйл.
дагуу гэрээслэл хэрэгжүүлэгч
9
Германы Улсын Иргэний хууль, 2232-р зүйл.
этгээдийг томилох замаар эхний өв
10
Германы Улсын Иргэний хууль, 2302-р зүйл.
залгамжлагчийн өвлөсөн эд хөрөнгийг

51
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

захиран зарцуулах эрхийг нь хязгаарлаж бичүүлэхээр бол хоёроос дээш гэрчийг
болдог. байлцуулж гэрчлэх эрх бүхий албан
АНУ-ын Канзас, Нью-Йорк зэрэг газраар гэрчлүүлнэ. Дуу шингээлтийн
мужийн Иргэний хуульд гэрээслэгчийн хэлбэрээр үйлдсэн гэрээслэлийг
эхнэр нөхөр болон бусад гэр бүлийн хоёроос дээш гэрчтэйгээр албан газар
гишүүд нь өв хөрөнгөнөөс өөрийн гэрчилнэ.11 Гэрээслэлийг өөрөө бичиж
сонголтоор, эсхүл хуулийн дагуу гарын үсэг зурах, өөр хүн гарын үсэг
өв залгамжлах эрхээ сонгодог нь зурахаар бол гэрч оролцуулна гэсэн нь
гэрээслэлийн эд хөрөнгийн зүйлийн манай улсын хуулийн зохицуулаллтай
ашиггүй зүйлийг авах, авахгүйг өөрсдөө адил байна. Гэрээслэлийг гэрчлэхэд
сонгох бололцоог олгосон. Мөн гэрчээр оролцож болохгүй субъектыг
гэрээслэгчийн бэлэвсэн эхнэр, нөхөр нэрлэсэн. Тухайлбал, үйл ажиллагааны
нь түүний өвлүүлсэн эд хөрөнгөнөөс чадваргүй хүн, үйл ажиллагааны
амьдрах бололцооны эд хөрөнгийг чадвар нь хязгаарлагдсан хүн,
тогтоосон хугацаанд авах эрхтэйг өв залгамжлагч, өв хүртэгч, өв
заасан нь гэр бүлийн гишүүдийн залгамжлагч, өв хүртэгчтэй ашиг
ашиг сонирхлыг мөн хамгаалсан ач сонирхлын харилцаатай хүн гэж
холбогдолтой заалтууд байдаг байна. тодорхой заасан.
ОХУ-ын Иргэний хуулиар Гэрээслэлээр өвлөгчид үүрэг
гэрээслэл задлахад үйл ажиллагааны даалгаж болох бөгөөд энэ тухай
онцлог нь гэрээслэгчийг нас барснаас хуулийн 21 дүгээр зүйлд гэрээсээр өв
хойш өөрийгөө гэрээслэлээр өвлөгч залгамжлуулах буюу өв өгөхдөө үүрэг
байж болно гэж /эсхүл хууль ёсны дагалдуулсан байвал өв залгамжлагч
өвлөгч/ таамаглаж байгаа этгээд буюу өв хүртэгч тэрхүү үүргийг
нотариатад гэрээслэгчийг нас барсан гүйцэтгэх хэрэгтэй. Зүй ёсны учир
тухай гэрчилгээг гаргаж өгнө. Нотариатч шалтгаангүйгээр үүрэг гүйцэтгэхгүй
гэрчилгээг өгснөөс хойш 15 хоногийн бол холбогдол бүхий нэгж ба хүний
дотор хоёроос доошгүй гэрч болон гуйвчлалаар ардын шүүх хороо өв эдлэх
хууль ёсны өвлөгчдөөс байлцахыг эрхийг нь хасч болно12 гэж заажээ. “Энд
хүссэн этгээдийг байлцуулан өв хүртэгч хэмээх субъектэд хууль ёсны
гэрээслэлийн дугтуйг нээнэ. Дугтуйг ба гэрээслэлээр өв залгамжлагчаас
нээсний дараа доторх гэрээслэлийг гадна өвлүүлэгчийг асрах буюу эсвэл
уншин танилцуулж, гэрээслэлтэй түүний асрамжид байсан хүмүүс хуульд
дугтуйг нээсэн, гэрээслэлийг уншиж заасан нөхцөлд өв хөрөнгөөс хувь авах
танилцуулсан тухай тэмдэглэл хөтөлж эрх олгогдсон хүн болно. Тухайлбал,
тэмдэглэлд гэрч болон нотариатч гарын түүнийг тайлбарласан саналд өв
үсэг зурна. Өвлөгчид нотариатаар залгамжлуулагчийн амьдралд гол аж
гэрчлэгдсэн хуулбарыг өгөх бөгөөд ахуйн эрэлт олгож өгсөн буюу ажил
гэрээслэлийн эх хувь нь нотариат дээр хөдөлмөрт гол туслалцаа үзүүлсэн
хадгалагдана. Дээрх ажиллагаанд бол түүнийг асарч тэжээсэн гол үүрэг
өвлөгч оролцоогүй бол тэмдэглэлийн эх буюу гол тэтгэн тэжээх үүргийг
хувийг өвлөгчийг иртэл нотариат дээр гүйцэтгэснээр магадлах хэрэгтэй
хадгалдаг байна. гэсэн заалтыг үүрэг гүйцэтгэсэн
этгээд нь өв хүртэгч байна гэж
БНХАУ-нь Өв залгамжлалын
үзсэн байна. Энэ нь өвлүүлэгчийн
харилцааг зохицуулсан тусдаа бие
асрамжид байсан этгээд өвлөгч байх
даасан хуультай бөгөөд 1985 онд
зохицуулалтын нөгөө талд асарч
баталсан. Тус хуулийн 16-р зүйлд
байсан этгээд өвлөгч байх талаар
гэрээслэлийн талаар зохицуулсан
зохицуулсан нь чухал зохицуулалт
бөгөөд гэрээслэл гэрчлэхдээ дуу
болсон байна.
хураагуур дүрс бичлэг ашиглаж болно
гэж заасан. Мөн гэрээслэлийг өв 11
Т. Мөнхжаргал, Өв залгамжлалын эрх зүй, УБ., 2009
залгамжлуулагч өөрөө бичих үүрэгтэй. он, 163 дахь тал.
Харин гэрээслэлийг өөр хүнээр орлон 12
Т. Мөнхжаргал, Монгол, БНХАУ-ын Иргэний хуулийн
харьцуулсан судалгаа, УБ., 2011 он, 129 дэх тал.

52
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

ДҮГНЭЛТ засгийн хөгжлийн үйл явцыг дагаад
XX-р зууны эхэн үеэс Харьцуулсан улс хоорондын болон иргэд, аж ахуйн
эрх зүйн судлал нь бие даасан нэгжийн хоорондын хувийн эрх зүйн
судлагдахуун болсон бөгөөд харин харилцаа өргөжихийн хэрээр Хувийн
XXI-р зууны эхэн үеэс Харьцуулсан эрх зүйн хөгжлийн нийтлэг жишиг,
хувийн эрх зүй судлал нь нийгмийн хөгжлийн чиг хандлагыг харьцуулан
эдийн засгийн хөгжлийн шинэ үе шатанд судлах, түүнчлэн Хувийн эрх зүйн
бүх нийтээрээ хүлээн зөвшөөрөгдөх харилцаанд олон улсын гэрээ, гадаад
болсон. улсын хэм хэмжээг хэрэглэх, гадаад
улсын хуулийн агуулгыг тодорхойлох,
Орчин үед Хувийн эрх зүйн
гэрээний талууд хуулийг сонгох,
салбарын эдийн засгийн үүргийн
шаардах эрх шилжих зэрэг асуудал нь
ач холбогдол улам өсөхийн хэрээр
үндэсний Хувийн эрх зүйн салбарт маш
Харьцуулсан хувийн эрх зүй судлал
их хамааралтай.
нь улам боловсронгуй болон хөгжиж
байна. Харьцуулсан хувийн эрх зүй
судлал нь бие даан хөгжих ямар ч
Дэлхийн улс бүр өөрийн үндэсний
боломжгүй бөгөөд ялангуяа олон улсын
эрх зүйн тогтолцоо, зан заншил, эрх
хувийн эрх зүй, олон улсын нийтийн эрх
зүйн уламжлал, сэтгэлгээ, онолын
зүй мөн Европын эрх зүйтэй салшгүй
хөгжлийн хувьд хоорондоо ихээхэн
холбогддог тул Харьцуулсан өв
ялгаатай учраас улс орон бүрийн
залгамжлалын эрх зүй судлагдахууны
Хувийн эрх зүйн ялгаа арилаад нэгдмэл
хүрээ улам өргөжиж байна.
Хувийн эрх зүйн тогтолцоо бий болоход
яагаа ч үгүй. Гэхдээ дэлхийн эдийн

---o0o---

АХМАД БУУРЛУУДДАА ХҮНДЭТГЭЛ ҮЗҮҮЛЭН ХҮЛЭЭН АВЧ УУЛЗЛАА
2017 оны 10 дугаар сарын 4-ний өдөр Хууль зүйн үндэсний хүрээлэн тус
байгууллагад ажиллаж, хөдөлмөрлөж байсан ахмад буурлууддаа хүндэтгэл
үзүүлэн хүлээн авлаа. Ажил амьдралын арвин их туршлага хуримтлуулсан
ахмад буурлууд маань Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн үйл ажиллагаа, хэтийн
төлөвлөгөөнд өөрсдийн санаа бодлоо хэлж, зөвлөж байдаг билээ.

Буянт буурлууддаа эрүүл энх, сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе.

53
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

ЦАГДААГИЙН БАЙГУУЛЛАГЫН ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНД
ХУУЛЬ ДЭЭДЛЭХ ЁСНЫ ЗАРЧМЫГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХ НЬ

УДИРТГАЛ
Б.Чимид хууль дээдлэх ёсыг өргөн
хүрээнд ярьцгаадаг боловч энэ талаарх
ойлголт дутмаг, зөвхөн улс төрийн үзэл
санаа хэлбэртэй байна гэж шүүмжилсэн
байдаг.
Цагдаагийн байгууллага нийгэмд
оршин байдаг утга учир, хүмүүнлэг
ардчилсан нийгэмд ямар үүрэг
гүйцэтгэдэг болохыг авч үзэхийн тулд
хууль дээдлэх ёсыг авч үзэх хэрэгтэй
болдог. Судалгааныхаа хүрээнд хууль
ХСИС-ийн Цагдаагийн сургуулийн захирал дээдлэх буюу эрх зүйд захирагдах
Д.Эрдэнэбаатар зарчим нь цагдаагийн байгууллагын
үйл ажиллагаанд хэрхэн тусгалаа олдог
талаар авч үзье.
ТҮЛХҮҮР ҮГ
Цагдаагийн байгууллага, үйл ҮНДСЭН ХЭСЭГ
ажиллагааны журам, хууль дээдлэх Нэг.Хууль дээдлэх ёсны зарчим
ёсны зарчим. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн1
оршил хэсэгт “төрт ёс”-ны тухай зарлан
ТОВЧЛОЛ тунхагласан хэсэг бий.
Хууль ёсны зарчмын онол Г.Совд, Н.Жанцан, Ж.Амарсанаа,
(Legitimacy Theory)-оор олон нийтээс С.Жанцан нарын эрдэмтдийн бүтээсэн
хууль эрх зүй, улс төрийн болон Монгол Улсын Үндсэн хуулийн тайлбар
захиргааны эрх мэдлийг хүлээн бүтээлд энэ холбоо үгийг тайлбарлахдаа
зөвшөөрөх гол үндэслэл нь эрх мэдэл “ёс” гэдэг нэр томьёо бол хүмүүсийн
хэрэгжүүлэгч субъектүүд өөрийн эрх хоорондын харилцааг анхны үүслээс нь
мэдлийг шударга, тэгш байдлын үндсэн эхлэн зохицуулж ирсэн угаас заяасан
дээр хэрэгжүүлж байна гэсэн итгэлтэй эрх зүйн ухагдахууныг илэрхийлдэг
байх явдал гэж гэж үздэг. учраас Үндсэн хуульд “хууль цааз”
гэсэн утгыг илэрхийлэх тухай өгүүлсэн
Цагдаагийн алба хаагчийн байдаг2.
иргэдтэй харилцах байдал, хандлага,
биеэ авч явах байдал, үүрэг гүйцэтгэх Мөн “төрт ёс” гэдэг нэр томьёог
үед гаргах шийдвэр зэрэг нь бүхэлдээ Үндсэн хуульд хэрэглэсэн нь Монголын
олон нийтийн хараанд байдаг ард түмэн бид төр, хууль цаазаа
учраас цагдаагийн байгууллагын үйл дээдэлж ирсэн уламжлалаар төрийн
ажиллагаанд хууль дээдлэх ёсыг үйл ажиллагаа, чиг үүргийг орчин үеийн
сахих нь нийгмийн бусад салбаруудаас ардчилал, тэгш эрх, шударга ёсны
илүүтэй ач холбогдолтой байдаг талаар зарчимд нийцүүлэн төгөлдөржүүлэхийг
энэ өгүүллээр авч үзлээ. 1
Монгол Улсын Үндсэн хууль. Төрийн мэдээлэл. УБ.,
1992 он. №1.
2
Г.Совд нар. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн тайлбар,
УБ., 2000 он. 10-13 дахь тал.

54
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

зорих учиртай гэжээ. учраас төр нь хүний эрх, эрх чөлөөг
Тэгэхдээ энд төрийг, эсхүл хууль зөрчих ёсгүй гэсэн жам ёсны эрх зүйн
цаазыг дээдэлдэг үү гэдэг дээр зарчмын сургаал дээр үндэслэсэн ба эрх зүйн
хувьд бүрэн гүйцэд, зөв ойлголттой онолоор нэгэнт хүлээн зөвшөөрөгджээ.
болох нь зүйтэй. Хууль дээдлэх үзэл 13 дугаар зуунд
Энэ талаар төр ба эрх зүйн Баруун Европт хэмжээгүй хаант ёсны
харилцааны талаарх онолын эсрэг тэмцлийн уриа болон гарч иржээ.
хандлагууд нэгэнт бий болсон төдийгүй Англи Улсад 1215 онд гарсан Магна
эрдэмтэн судлаачид үзэл санаагаа Хартын 38, 39 дүгээр зүйлүүд5 нь эрх
илэрхийлж иржээ. зүйн байх ёстой шударга зарчмуудын эх
үндсийг тавьсны нэг нь хууль дээдлэх
Тухайлбал Үндсэн хуулийн эх
ёс юм.
баригч Б.Чимид монголчуудын төрт
ёс, хууль зүйг дээдлэн шүтэх үзэл Хууль дээдлэх ёсны зарчмыг
тодорхой үе шатуудыг туулж ирсэн ба философийн утгаар нь авч үзвэл эртний
төрт улсаа байгуулснаас хойш хаант Грекийн философиос гаралтайгаар
төр оршсоны учир хаант ёсыг шүтэж өрнөдийн сургаалд бий болсон үзэл
ирсэн үе, нам засаг нэрийн доор улс санаа ба ардчилсан засаглалын хүрээнд
төрийн дээд удирдагчийг шүтэж ирсэн үүнийг урьдаас тогтоосон дүрэм журамд
үе, хуулиа дээдэлсэн ардчилсан ёсны захирагдах байдлаар хязгаарлагдсан
жишигт шилжсэн одоо үе гэж гурван үед төр, түүний үйл ажиллагаа, тэндээс
авч үзсэн байдаг. гаргаж байгаа шийдвэрийнх нь талаар
иргэд урьдаас мэдэх боломжтой байх
Тэрээр хууль дээдлэх ёсыг төрийн
явдал гэж ойлгодог.
үйл ажиллагааны үндсэн зарчим болгон
заахын хамт Үндсэн хуулиа бүх нийтээр Ийм ойлголтод хүрэхийн тулд
“Мэдэгтүн, Сахигтун” хэмээн зарлан эртний сэтгэгчид ихээхэн цаг хугацаа,
тунхагласан явдал нь хуулиа дээдэлж, оюун ухаанаа зарцуулсан байдаг.
төрөө хүндэтгэх эрэмбийн ялгааг Эртний Грекийн сэтгэгч Солон
илэрхийлж байгаа юм гэжээ3. хүчирхийлэл дур зоргоор аашлахын
эсрэг шударга ёс, хууль ёс, эрх зүй нь
Тэгвэл нийгмийн шинжлэх ухаанд
бий болсон гэсэн тухай үзэл санааг
төр ба эрх зүйн харилцааны талаар
бий болгосон бол Аристотель, Платон,
судалж ирснээр төр нь эрх зүйн
Цицерон, Локк, Монтескье, Кант болон
дээр оршдог, эрх зүй нь төрийн үйл
позитивист үзэл баримтлагчид зэрэг
ажиллагааны үр дүн гэж үздэг төрийг
сэтгэгчид өөрийн үзэл санааг дэвшүүлж
дээдлэх буюу этатист хандлага, хуулийг
энэ үзэл санааны хөгжилтийн үе шат
дээдлэх хандлага, паралелист үзэл
бүхэнд тодорхой үүрэг гүйцэтгэжээ.
буюу төр ба эрх зүй нь бие биегүйгээр
оршин тогтнох боломжгүй гэсэн Энэ үзэл санаа эрх зүйн ноёрхол,
хандлага байж ирсэн. хүний эрх, эрх чөлөө, эрх мэдэл
хуваарилах асуудалтай нягт холбоотой
Эдгээрээс төрийн дээдлэх буюу
хөгжиж иржээ.
этатист хандлага нь манай орны
хууль цаазын хөгжилтөд давамгайлж Эдгээрээс Д.Локк, И.Кант нарыг
ирсэн бөгөөд эрх зүй нь төрийн хууль дээдлэх үзлийг хөгжлийн шинэ
дагавар үзэгдэл, төрөөс тогтоосон хэм шатанд гаргахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн
хэмжээний цогц гэж үзэж ирсэнтэй гэж үздэг. Д.Локк эрх баригчийн зүгээс
холбоотой хэмээн Ч.Нямсүрэн дүгнэсэн хууль зөрчихийн эсрэг тэмцэх хууль
байдаг4. ёсны номлол гэгчийг гаргаж тавьсан ба
төрт ёсны эх үүсвэр, хуулийн үндэс нь
Харин хуулийг дээдлэх үзэл санаа
нийтийн гэрээ, ард түмний бие даасан
нь нийгмийн гэрээнээс төр үүссэн
байдал юм гэж үзсэн.
3
Б.Чимид. Үндсэн хуулийн үзэл баримтлал, нийтлэг
асуудал, хүний эрх, шүүх эрх мэдэл, нутгийн удирдлага,
Харин И.Кант төр нь эрх зүйд
2 дахь хэвлэлт, УБ., 2017 он, 95 дахь тал.
4
Ч.Нямсүрэн. Эрх зүйн ерөнхий онол, 2 дахь хэвлэл, 5
Магна Харт (орч: Лүндэндорж.Н, Амаржаргал.П), 2
УБ., 2017 он, 383 дахь тал. дахь хэвлэл, УБ., 2016 он.

55
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

захирагдсан хүмүүсийн нэгдэл гэсэн нь өөрөө төрийн зорилго байх ёстой
байхад Гегель эрх зүйн тогтолцоо бол ба гол санаа нь хуулиар урьдчилан
эрх чөлөөний хаанчлал, төрийн эрх тогтоосон үндэслэл байхгүй бол хүний
мэдэл, бусад хүмүүсийн зүгээс хууль үндсэн эрхэнд халдахгүй байх тухай
бус хүч хэрэглэхээс хамгаалах арга юм.
хэрэгсэл бол хууль дээдлэх зарчим Энд “rule of law” гэсэн ойлголт нь
гэсэн байдаг. эрх зүйт төр гэсэн утгыг илэрхийлдэггүй
Хууль дээдлэх үзэл санаа бий болох нь харагдаж байх ба доктор
болж нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдөхөд (Ph.D) Ш.Цогтоо “rule of law” бол хууль
жам ёсны эрх зүйн онолоос гадна дээдлэх ёс, хууль дээдлэх зарчим гэсэн
нөлөөлсөн хүчин зүйл нь позитив эрх нэр томьёо гээд “эрх зүйт төр” гэж
зүйн онол энэхүү үзлийн гүн ухааны томьёолж байгааг шүүмжилж төр гэсэн
үндэслэл болдог байна. үг байхгүй байсаар байтал оруулж ирж
Тэд эрх зүйг жам ёсны, байгаад шүүмжлэлтэй ханджээ.
хуульчлагдсан хүсэл зориг буюу хууль, Б.Чимид аливаа хууль нь Үндсэн
шударга ёс гэсэн ухагдахууны хүрээнд хуульд, эрх зүйн бүхий л дэд акт нь
авч үзэх ба төр нь эрх зүйг нийтээр хуульд нийцсэн буюу захирагдмал
дагаж мөрдөх, албадлагын шинжтэй байхыг хууль дээдлэх ёсны гол
болгодог боловч төр өөрөө бусдын шинжийн нэг гэж үзсэн. Хууль дээдлэх
адил хуулиа биелүүлэх үүрэгтэй гэдэг. үзэл нь эцсийн дүндээ эрх зүйн ухамсар,
Тэгвэл цагдаагийн байгууллага түүгээр дэмжигдсэн ёс суртахууны
ямар зорилготой нийгэмд оршин үнэлэмж бөгөөд өндөр дээд төвшний
байдаг, хүмүүнлэг ардчилсан нийгэмд үнэлэмж бүхий түгээмэл зарчим мөн8.
ямар үүрэг гүйцэтгэдэг болохыг авч Харин хууль ёсны байх гэдэг нь
үзэхийн тулд хууль дээдлэх ёсыг авч хууль ба түүнд үндэслэсэн эрх зүйн
үзэх хэрэгтэй болдог6. бусад алив актыг холбогдох бүх этгээд
Бид судалгааныхаа хязгаарлалтын нэг мөр ойлгож, биелүүлэх, хэрэглэх
хүрээнд хууль дээдлэх буюу эрх зүйд зарчмыг хэлнэ гэжээ.
захирагдах зарчим нь цагдаагийн Мөн тэр дээдлэх гэдэг үзэгдэл
байгууллагын үйл ажиллагаанд хэрхэн өөрөө тухайн субъект өөрийн болон
тусгалаа олдог талаар авч үзье. бусдын оршихуй, мөн чанарт ашиг
Английн эрх зүйд хууль дээдлэх, тустай хэмээн уг зүйлд итгэн үнэлж,
эрх зүйд захирагдах, эрх зүйн ноёрхол түүний хүчин чадалд бишрэх, хайрлах,
гэх буюу “rule of law” гэсэн ойлголтоос хүндэтгэх байдлаар хандах төдийгүй
үүдэлтэй, Германы эрх зүйд “rechtssaat” энэ хандлага нь уг хүний дотоодод
буюу эрх зүйт төр7 хэмээх ухагдахууныг өөрийн хүлээн зөвшөөрсөн уг зүйлтэй
Германы эрдэмтэн К.Велькер, Фрайхар зөрчилдөхөөс эмээх сэтгэцээр
цон Аретин нарын бүтээлд дурдсан дэмжигдсэн ёс суртахуун, сэтгэл
бол 1832 онд Германы Франкфуртын зүйн нөлөөллийг агуулсан байдаг
парламентын гишүүн Роберт фон Моль хэмээн үзсэнийг дэмжиж байгаагаа
анх цагдаагийн төр гэх ойлголтын эсрэг илэрхийлсэн байдаг.
хэрэглэж төрийн тухай сургаалын нэг Тэгвэл хууль дээдлэх үзэл санаанд
үндсэн категори болгон хөгжүүлэх агуулгын хувьд багтаж байгаа хууль
үндсийг тавьжээ. ёсны зарчим нь Францын эрх зүйгээс
Түүнийхээр эрх зүйт төр ноёрхож гаралтай бөгөөд Германы эрдэмтэн
байгаа бол төрийн зорилгодоо хүрэх Отто Майер төрийн үйл ажиллагааны
арга хэрэгсэл нь иргэн биш, харин иргэн үндсэн зарчим болгон нэвтрүүлж эрх
зүйт төр гэдэг ойлголтыг бий болгожээ.
6
L.Green and other, Police Innovation and Police Control., Энэ нь төрийн үйл ажиллагаа хууль
p.145. William F.McDonald., Law Enforcement Innovation ёсны дагуу явагдахыг ойлгож байв.
and Rule of Law: Comparative and Historical Perspectives.,
Springer-Verlag, New York, 1993. 8
Б.Чимид. Үндсэн хуулийн үзэл баримтлал, нийтлэг
7
Г.Банзрагч. Эрх зүйт төр буюу захиргааны шүүх, http:// асуудал, хүний эрх, шүүх эрх мэдэл, нутгийн удирдлага,
legaldata.mn/ retrieved 2017-06-12 2 дахь хэвлэл, УБ., 2017 он, 97 дахь тал.

56
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

Харин Германы эрдэмтэн Отто хэмээдэг10.
Бейр хууль ёсны зарчмын талаар Үүнд хууль ёсны зарчим голлох
нарийвчлан судалж эрх зүйт төр гэдэг үүрэг гүйцэтгэх бөгөөд үүнийг гүйцэтгэх
нь төрийн үйл ажиллагаа шүүхээр эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх түвшинд
хянагдах зарчмыг хэрэгжүүлэхийг “хуулийг дээдлэх ёс, зөвхөн хуульд
ойлгоно гэж тодорхойлсон. үндэслэсэн байх” зарчим гэж нэрлэдэг.
Хууль ёсны зарчим нь нийгмийн Эрх зүйн зарчим нь ёс суртахууны
харилцааг хуулиар журамлан зохих шаардлагуудыг илэрхийлсэн стандарт
дэг горимд оруулснаар тухайн горимын ба ерөнхий чиг баримжаа, үнэлэмжийн
дагуу явуулсан үйл ажиллагааны үр үндсийг зааж өгнө11.
дагавар нь хуульд нийцсэн байхыг
Доктор (Sc.D) Д.Лүндээжанцан
шаарддаг хуулийг хамгаалсан
эрх зүй нь төрийн үйл ажиллагааг
зохицуулалт юм. Өөрөөр хэлбэл
легитимчлэн хууль хяналт, албадлагын
цагдаагийн байгууллага, алба хаагчийн
байгууллагын эрх хэмжээг тогтоодог,
үйл ажиллагаа, түүний үр дагавар нь
эрх зүйн тусламжтайгаар төрийн
хуульд яв цав нийцсэн байх нь хууль
үйл ажиллагаа хуулийн шаардлагын
ёсны зарчмын агуулгыг тодорхойлно.
хүрээнд орж хууль зүйн шинж чанартай
Хууль дээдлэх ёсны үзэл санаа нь болдог гэжээ12.
аливаа улсын Үндсэн хуульд тусгалаа
Нийгмийн хөгжлийн зүй тогтол,
олж төрийн үйл ажиллагаа нь түүнд
төрийн удирдлага, захиргааны үйл
нийцэж байх бодит чанар нь түүний
ажиллагааны үндсэн шинжийг тусгасан
утга учир болон хөгжиж нийтээрээ
цагдаагийн албанд удирдлага болгох
баримтлахад хүрсэн бол энэ үзэл санаа
гол үзэл баримтлал, үндэслэлийг
1992 онд Монгол Улсын Үндсэн хуульд
цагдаагийн байгууллагын захиргааны
тусгалаа олсон байна. Монгол Улсын
үйл ажиллагааны зарчим гэнэ13.
Үндсэн хуулийн 1 дүгээр зүйлийн 2
дахь хэсэгт “Ардчилсан ёс, шударга
ёс, эрх чөлөө, тэгш байдал, үндэсний Хоёр.Цагдаагийн байгууллага,
эв нэгдлийг хангах, хууль дээдлэх нь түүний үйл ажиллагаа
төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим Цагдаагийн албаны тухай хуулийн
мөн” гэж заасан. 5 дугаар зүйлд14 цагдаагийн албаны
Б.Чимид хууль дээдлэх ёс нь үйл ажиллагаа, удирдлагын үндсэн
удирдагчийг бус, засаг төр баригчдыг зарчмыг заасны дотор “хууль дээдлэх”
бус, харин төр хийгээд иргэний зарчим багтана.
нийгмийн аль алиных нь оршин Хууль дээдлэх зарчим цагдаагийн
тогтнолын үндсийг бэхжүүлсэн гол байгууллагын чиг үүргийг хэрэгжүүлэх
хууль Монгол Улсын Үндсэн хуулийг түвшинд ямар агуулга, хэлбэрээр
дээдлэн шүтэх ёс төлөвшиж эхэлсэн хэрэгждэг болох, энэ зарчмын
буй гэжээ. Үндсэн хуулийн зарчмууд хэрэгжилтийн хэмжүүр нь юу болох
нь “удирдан чиглүүлсэн санаа” бөгөөд талаар үзэхийн тулд түүний чиг үүрэг
эдгээрийг төрийн үйл ажиллагаанд болон чиг үүргээ хэрэгжүүлэх үйл
ялангуяа захиргааны эрх зүйн салбарт, ажиллагаа нь юу болох талаар авч үзэх
бүр тодорхой хэлбэл цагдаагийн шаардлагатай болно.
байгууллагын үйл ажиллагаанд цааш нь
нарийвчлан хэрэгжүүлэх шаардлагатай Аливаа улс орны удирдлага,
байдаг9. 10
П.Одгэрэл. Захиргааны эрх зүйн ерөнхий анги, 3 дахь
хэвлэл, УБ., 2016 он, 52 дахь тал.
Орчин үед эрх зүйн аюулгүй байдал 11
Дворкин Р. О правах всерьез, С. 45-46, 76.
ба эрх чөлөөг хоорондоо харилцан 12
Д.Лүндээжанцан, Н.Жалбажав, Х.Сэлэнгэ,
хамаарал бүхий зарчим ба механизмын Д.Отгонтуяа, Эрх зүйн философи, УБ., 2014 он, 264-268
нэгдлээр хангадаг төрийг эрх зүйт төр дахь тал.
13
Ж.Долгорсүрэн., Д.Булган., Монгол Улсын Цагдаагийн
эрх зүйн курс, УБ. ХСИС., 2014он, 74 дэх тал.
14
Цагдаагийн албаны тухай хууль, Төрийн мэдээлэл,
9
Мөн тэнд. 95 дахь тал. УБ., 2017он, №8.

57
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

зохион байгуулалтыг дотор нь дотоод шаардлагатай гэж дүгнэсэн нь бий19.
хэргийн ба гадаад хэргийн удирдлага Монгол Улсад төрт ёс үүссэн
гэж хоёр том чиглэлд хуваах ба дотоод цагаас төрийн механизмууд, түүн дотор
хэргийн удирдлагын үйл ажиллагаа нь орчин цагийн цагдаатай төстэй чиг
нийтийн эрх ашиг, сонирхол, хүний эрх, үүрэг гүйцэтгэдэг бүтэц байж ирсэн гэх
эрх чөлөө, иргэний ашиг сонирхлыг боловч зарим эх сурвалж цагдаагийн
хамгаалах, хууль ёсыг сахиулахад түүх 13 дугаар зууны үеэс эхтэй гэсэн
чиглэдэг15. байдаг20 бол зарим нь “цагдаа” гэсэн
Дотоод хэргийн салбарын нэр томьёо хэрэглэгдэж эхэлсэн 1865
харьяаны цагдаагийн байгууллага оноос эхлэн тоолсон нь бий21.
ямар үйл ажиллагаа явуулах талаар Манай улсын төрт ёсны түүх
судлахын тулд түүний үүсэл хөгжлийн эдгээрээс их эрт эхлэх боловч үүнээс
талаар авч үзэх шаардлага гардаг. өмнөх цагдаагийн түүхийн эх сурвалж
Иймд бидний судалгааны сэдвийн одоогоор олдоогүй байна. Монголын
хүрээнд цагдаа, үйл ажиллагаа гэх нэр нууц товчоонд бичигдсэн эх сурвалжид
томьёонуудыг хоёрдмол утгагүйгээр цагдаагийн чиг үүрэгтэй төсөөтэй үүрэг
хэрэглэхийн тул монгол болон гадаад гүйцэтгэдэг хорчин, торгууд, хэвтүүл
хэл шинжлэлийн үүднээс болон агуулга гэсэн үүрэгтний талаар бичигдсэн
талаас нь тайлбарлахыг зорив. байдаг.
Я.Цэвэлийн Монгол хэлний товч Тэдгээр албан тушаалтнууд
тайлбар тольд16 “цагдаа” 1) цагдан нь баривчлах, байцаах, эд хөрөнгө
сэргийлэх газрын албаны сэргийлэгч; хураан авах, шийтгэл ногдуулах, хүч
уурын тэрэгний цагдаа; 2) хилийн хэрэглэх зэрэг албадлага хэрэглэх эрх
цагдаа; ойн цагдаа гэх мэт манах, хэмжээг олгосон байх ба орчин цагийн
хянах, байцаах зэрэг хэргийг гүйцэтгэх цагдаагийн чиг үүрэг, эрх хэмжээг
үүрэг бүхий хүн; гэсэн. тогтоосон эрх зүйн хэм хэмжээний
Доктор (Sc.D) Г.Гантогтох цагдаа шинжийг тодорхой хэмжээгээр агуулсан
гэдэг нэр томьёоны уг гарвал болох байна гэж үзэж болох юм.
“ца” үндэс нь ариун цагаан гэсэн утгыг Энэхүү судалгаагаар цагдаагийн
агуулах бөгөөд ёс, харьцаа, сэтгэл байгууллагын түүх, үүсэл хөгжлийн
тэргүүтнийг ёс журамтай болгох, ёсоор талаар судлахыг зориогүй боловч
нь дэглэх үүрэгтэй, эерэг байлгахад “цагдаа” гэх нэр томьёо хэдий
үйлчилдэг хүмүүн хийгээд цагаан зүгийн үеэс хэрэглэж ирснийг хөөн үзвэл
тэнгэрийн зарлиг, тааллыг “цагдаа” 1891 онд бичигдэж дууссан гэгддэг
хэмээн тайлбарласан байна17. В.Инжанашийн Хөх судар бүтээлд “...
Цагдаа гэдэг үг манай улсад цагдуул мануул хэмээгч хол ойр улсад
хэдий үеэс ямар утгаар хэрэглэгдэж нэгэнтээ дүүрчээ” гэсэн өгүүлбэр
эхэлсэн талаар тухайлан судалсан байна. Цагдуул мануул гэдэг нь хоршоо
зүйл одоогоор үгүй байх бөгөөд зарим үг бөгөөд алив юмыг цагдах манах хүн
судлаачид цагдаагийн байгууллагын гэж тайлбарлагддаг22.
түүх, түүний судлалын асуудал “Цагдаа” гэх үг нь англи хэл рүү
шаардлагын хэмжээнд хүрээгүй18 “police” гэж буудаг бөгөөд энэ нэр
тул цаашид төрөлжүүлэн судлах
19
Ж.Долгорсүрэн. Монгол Улсын Цагдаагийн эрх зүй (Их,
дээд сургуулийн сурах бичиг), УБ. Цагдаагийн академи.,
2004 он, 50 дахь тал.
20
Д.Таванжин. Монголын цагдаагийн байгууллагын үйл
15
Ш.Цогтоо. Захиргааны эрх зүй – Тусгай анги, УБ.., ажиллагааны эрх зүйн зохицуулалт, түүний хөгжилт, УБ.
2015 он, 121-129 дэх тал. Цагдаагийн академи., 2000 он, 2 дахь тал.
16
Я.Цэвэл. Монгол хэлний товч тайлбар толь, УБ., 1966 21
Ж.Долгорсүрэн. Монгол Улсын Цагдаагийн эрх зүй (Их,
он. 30000 гаруй үг. from http://toli.query.mn/ дээд сургуулийн сурах бичиг), УБ. Цагдаагийн академи.,
17
Г.Гантогтох. Монгол хэлний үгийн гарвал зүй лекцээс. 2004 он, 50 дахь тал.
18
Д.Таванжин. Монголын цагдаагийн байгууллагын үйл 22
Монгол хэлний их тайлбар толь, ШУА-ын Хэл зохиолын
ажиллагааны эрх зүйн зохицуулалт, түүний хөгжилт, УБ. хүрээлэн. УБ., 2015 он, 60000 гаруй үг. from https://mon-
Цагдаагийн академи., 2000 он, 2 дахь тал. goltoli.mn/

58
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

томьёоны утгыг судалж үзье. суугчтай бусад хотуудад Цагдаагийн
Эртний Грекийн сэтгэгч байгууллагыг дахин байгуулсан. 1829
Аристотель улс (хот)-ын захиргааг оны 03 дугаар сарын 12-ны өдөр
“polis”, тэдгээрийн оршин байдаг газрыг дэлхий дээрх анхны дүрэмт хувцастай
“politea” буюу буюу “хот” гэж нэрлэснээс цагдааг “Хотын түрүүч” (city sergeants)
энэ үгийн гарал үүслийг авч үздэг23. нэртэйгээр бий болгожээ.
Энэ үг нь явсаар латин хэлэнд “харьяат Эдгээрээс Францын Луис хааны
иргэн, захиргаа, иргэний төр” гэсэн lieutenant general de police нь анхны
утгаар шилжиж улмаар 14 дүгээр зууны төвлөрсөн цагдаагийн байгууллагыг,
үед Франц хэлэнд “police” буюу нийтийн анх удаа албан ёсны баримт бичигт
хэв журам, захиргаа, засаглал” гэсэн англи хэлний “police” гэх нэр томьёог
утга илэрхийлэх болж нэвтэрсэн бөгөөд хэрэглэсэн 1800 оны үеийн Лондонгийн
15 дугаар зуунд англи хэлэнд “нийтийн Тэнгисийн цагдаа, Францын Напелеоны
хэв журам, төр, төрийн бодлого” гэсэн анхны дүрэмт хувцаст цагдааг орчин
утга илэрхийлэх болж нэвтэрсэн боловч үеийн цагдаагийн үүсэл гэж олонх
англичууд зөвхөн албаны хүрээнд эрдэмтэд үздэг.
хэрэглэдэг байснаа Скотландын Сүүлд 1829 оны 09 дүгээр сарын
Цагдаагийн комиссаруудын уулзалтад 29-ний өдөр (хожим Боббигийн хууль
1714 онд, 1798 онд Тэнгисийн цагдааг гэж нэрлэх болсон) Лондон хотын
байгуулах үед анх олон нийтийн цагдаагийн хууль парламентаар
хүрээнд хэрэглэсэн байна. баталж мөрдүүлсэн нь АНУ, Британи
Эртний Хятадын Чу, Жин улсын болон дэлхийн ихэнх оронд цагдаагийн
үеэс эзэн хаанаас томилогддог орон байгууллагын загвар болжээ25.
нутгийн захиргаанаас хугацаатай Үүнээс урьд энэ нэр томьёо англи
томилогдож тухайн нутаг дэвсгэртээ хэлнээ шинжлэх ухааны эргэлтэд орсон
дэд хэсгүүдэд хуваагдан орчин цагийн нь тухайн үед “polles” гэж бичигдэж
цагдаатай төстэй мөрдөн шалгах, байсан хэлбэрээрээ 1642 онд “Английн
нууцаар мэдээлэл цуглуулах, хууль эрх зүйн салбарын хоёр дахь хэсэг”
сахиулах үйл ажиллагаа явуулдаг гэдэг номонд анх бичигдсэн гэжээ26.
албан тушаалтан байжээ. Үүнийг англи
Профессор Гари Т. Маркс27 “Police
хэл дээр “prefects” гэх ба монголчилбол
- энэ үгийн утга өнгөрсөн таван зууны
цэргийн дарга гэж буудаг, ийм ойлголт,
туршид өөрчлөгдөж ирсэн билээ”
тогтолцоо Солонгос, Япон зэрэг Азийн
гээд анх улс төрийн эрх мэдлийг
орнуудад түгж байжээ24.
хэрэгжүүлэгчийн хэлбэрийг илэрхийлж
1667 онд Луис ХIV хааны үед байсан бол 15 дугаар зууны үеэс
Парисын парламентын шийдвэрээр Европт хүний амь нас, эрүүл мэнд, эд
албан ёсоор цагдаагийн дэслэгч хөрөнгийг хамгаалах үүрэг бүхий этгээд
генералын албыг байгуулж, үйл гэх утгаар ойлгох болсон боловч энэ
ажиллагааны чиглэлийг “амгалан үйл ажиллагаанд зэвсэгт хүчний үүрэг
тайван байдал, олон нийт, хувь хүний гүйцэтгэх багтдаг байсан.
эрх ашгийг хамгаалах, хууль зөрчсөн
Харин 18 дугаар зууны үеэс улс
этгээдийг хотоос хөөн гаргах, яллах,
орнууд өөрийн хилтэй болж ирснээр
хүн бүрийн өөрт оногдуулсан үүрэг,
дотоодын аюулгүй байдалд илүү
нийгэм дэх байр суурийн хүрээнд
ажиллаж амьдрах явдлыг хангах” гэж 25
Мөн тэнд.
тодорхойлжээ. 26
Coke, Sir Edward (1642). The Second Part of the Insti-
Францын хувьсгалын дараа, tutes of the Lawes of England: Containing the exposition
1800 оны 02 дугаар сарын 17-ны өдөр of many ancient, and other statutes; whereof you may see
the particulars in a table following…. Printed by M. Flesher
Парис болон 5000-с дээш оршин and R. Young, for E.D., R.M., W.L. and D.P. p. 77. Retrieved
2012-07-11.
23
Ч.Ганболд нар, Дурьдсан бүтээл, 15 дахь тал. 27
Gary T. Marx is Professor Emeritus from M.I.T, Police
24
Whittaker, Jake. “UC Davis East Asian Studies”. Univer- and Democracy, this version appeared in M. Amir and S.
sity of California, Davis. UCdavis.edu Archived October 7, Einstein (eds.)  Policing, Security and Democracy: Theory
2008, at the Wayback Machine. and Practice, vol. 2.

59
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

хамаарах үйл ажиллагаанд шилжсэн цалин хөлс, сахилга хариуцлага бүхий
ба үүнээс хойших хөгжлийнхөө явцад хэм хэмжээ гэсэн байна30.
гэмт хэрэг, зөрчил зэрэг аюулаас олон Цагдаагийн байгууллагыг
нийтийг сэргийлэн хамгаалах, хууль ‘constabulary, gendarmerie, police force,
зөрчихийг таслан зогсоох, түүнээс police department, police service, law
урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагаа enforcement agency, polizei’ гэх зэргээр
явуулах болсон гэжээ. янз бүрээр нэрлэж алба хаагчдыг police
Анхны цаасан хэвлэлийн officers, troops, sheriffs, constables,
бүтээлүүдийн нэг болох “Цагдаагийн rangers, peace officers гэх мэтчилэн
шинжлэх ухаан” номын үзэл нэрлэдэг байна.
баримтлалаар бол цагдаа нь эдийн Үүнээс “Police service” гэдгийг
засгийн болон нийгмийн үүрэгтэй сүүлийн үед цагдаагийн үйлчилгээ гэж
байжээ. Энэ нь мерсантилист онолоор ярьдаг бөгөөд “service” гэдэг үг нь элдэв
хүн ам, түүн дэх анги давхаргад хяналт янзын үйлчилгээний утга агуулах боловч
тогтоох нь төрийн хүчирхэг байх үндэс үндсэн утга нь гүйцэтгэх эрх мэдлийн
болно гэсэн үзэлтэй холбоотой байсан байгууллагаас олон нийтэд үйлчлэхээр
юм. Тэр үед цагдаагийн хууль сахиулах бий болгосон зохицуулалтын систем
үүрэг ихэд өргөжин олон нийтийн эрүүл гэж ойлгож болно31.
мэнд, хотын төлөвлөлт, үнийн хяналтыг
Захиргааны ерөнхий хуульд
хүртэл хамарч байжээ28.
захиргааны байгууллага гэж нийтийн
Нийгэм судлаач Макс Вебер цагдаа ашиг сонирхлыг илэрхийлэн
гэдэг нь “хуулийн дагуу хүч хэрэглэх захирамжилсан шийдвэр гаргадаг
эрх” гэж тодорхойлсон нь орчин үеийн нийтийн эрх зүйн этгээдийг захиргааны
хөгжлийн явцад батлагдсан гэж үздэг. байгууллага гэж тодорхойлсон бөгөөд
Марксист онолоор капиталист үүнд төрийн гүйцэтгэх эрх мэдлийг
төрийн өсөлт хөгжлийн нэг хэсэг, хэрэгжүүлдэг бүх байгууллага багтана32.
нийгмийн дундаж давхарга, ажилчин Эцэст нь цагдаагийн байгууллагыг
ангийг хүчээр хянах аппарат гэж гүйцэтгэх эрх мэдлийн дотоод хэргийн
тодорхойлсон байдаг. салбарын удирдлагын хүрээнд төрөөс
Цагдаагийн институтэд хүмүүсийн үзүүлэх “олон нийтийн эрх, хууль ёсны
амь нас, эд хөрөнгийг хамгаалах, ашиг сонирхлыг хамгаалах” үйлчилгээг
эрүүгийн хуулийг сахиулах, эрүүгийн иргэдэд хүргэхэд чиглэсэн хуулиар
мөрдөн байцаалт, замын хөдөлгөөнийг хүлээлгэсэн чиг үүргийг33 гүйцэтгэх
зохицуулах, олон нийтийн газрын зорилготой, тэдгээрийг хэрэгжүүлэх
хяналт болон олон нийтийг хамгаалах эрх мэдэл34 хуулиар олгогдсон
үүргүүд багтана. Нэр томьёо нь улс зохион байгуулалтын тогтолцоо гэж
улсад өөр байдаг боловч барууны ихэнх тодорхойлж болно.
цагдаагийн байгууллага гэмт хэрэг, Я.Цэвэлийн Монгол хэлний товч
зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх болон тайлбар толь35 болон Монгол хэлний
илрүүлэх үүрэгтэй байдаг29.
Ардчилсан улс орнуудын
захиргааны эрх зүйн харилцаанд 30
Ш.Цогтоо. Захиргааны эрх зүй – Тусгай анги, УБ., 2015
нийтийн захиргааны ажлын байрыг “Civil он, 39-41 дэх тал.

servant” буюу иргэний үйлчилгээний
31
Д.Эрдэнэбаатар. “Цагдаа” өгүүлэл. Цагдаа сэтгүүл,
2008 он, №1. 19 дэх тал.
ажилтан ба “Public officer” буюу нийтийн 32
Захиргааны ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйл. Төрийн
захиргааны албан хаагч гэж ангилах мэдээлэл сэтгүүлийн 2015 оны №28 дугаарт нийтлэгдсэн.
бөгөөд хоёр дахь ангилалд хамаарах 33
Цагдаагийн албаны тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн
цагдаагийн байгууллага, алба хаагчийг 3.1 дэх хэсэг “Цагдаагийн алба нь гэмт хэрэгтэй тэмцэх,
дүрэмт хувцастай, улсын төсвөөс нийтийн хэв журам хамгаалах, олон нийтийн аюулгүй
байдлыг хангах үндсэн чиг үүрэг бүхий хууль сахиулах
цалинждаг, тусгай чиг үүрэг, нэмэгдэл байгууллага мөн”. Төрийн мэдээлэл. 2015. №8.
28
Д.Эрдэнэбаатар, “Цагдаа” өгүүлэл, Цагдаа сэтгүүл, 34
Мөн тэнд.
2008 он, №1. 19 дэх тал. 35
Я.Цэвэл . Монгол хэлний товч тайлбар толь. УБ., 1966
29
Мөн тэнд. он, 30000 орчим үг. from http://toli.query.mn/

60
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

их тайлбар тольд36 “үйл” гэдгийг хийж онцлогтой. Тухайлбал гэмт хэрэгтэй
явуулах үйл хэрэг, “ажиллагаа” гэснийг тэмцэх хууль хяналтын системд болон
ажил, үйл, ажлын явц, “үйл ажиллагаа” хууль сахин хамгаалах хүрээн дэх
гэснийг зохион байгуулалттай хийж нийтийн үйлчилгээний системийн
гүйцэтгэх ажил; хэрэг явдлын явц, салшгүй хэсэг бөгөөд иргэд, олон
болц гэснээс үзэхэд тодорхой үүргийг нийтэд үйлчлэх үүргийг хүлээдэг39.
гүйцэтгэх үйл, түүний явц байдал болон Тэгэхээр нийтийн сайн сайханд
гүйцэтгэлийг хамруулж ойлгогдохоор үйлчилдэг цагдаагийн байгууллагын
байна. үйл ажиллагаанд хууль ёсны зарчмыг
Ямар нэг этгээдээс бусдад хандан хэрхэн хэрэгжүүлж үнэлдэг болох
захиран тушаасан үйл ажиллагааг талаар авч үзсэнээр үйл ажиллагаагаа
“захиргаа” гэх ба байгууллагын үндсэн боловсронгуй болгоход чухал ач
чиг үүргээ биелүүлэхэд шаардагдах холбогдолтой.
эдийн болон эдийн бус зүйлсээр хангах Цагдаагийн байгууллагын үйл
туслах шинжтэй өдөр тутмын үйл ажиллагааны хууль ёсны зарчмын
ажиллагааг илэрхийлдэг37. Тэгэхээр ерөнхий үнэлэмжийн шалгуур хүчин
захиргаа бол үйл ажиллагаа юм. Үүнд зүйл нь түүний үйл ажиллагааг олон
цагдаагийн байгууллагын үндсэн чиг нийт хэрхэн хүлээж авч итгэж, дэмжиж
үүргээ биелүүлэхэд шууд чиглэсэн, байгаа явдал байх ба үүнийг мөн
олон нийтэд үйлчлэх үйл ажиллагааг хуульд “олон нийтийн итгэл хүлээж
удирдлагаар хангах үйл ажиллагаа бас иргэний дэмжлэгийг авах”зарчим гэж
хамаарна. тодорхойлсон40.
Өөрөөр хэлбэл цагдаагийн
Гурав.Цагдаагийн байгууллагын байгууллагын үйл ажиллагааны хууль
үйл ажиллагааны зарчим ёсны зарчмын хэрэгжилтийн түвшнийг
Захиргааны эрх зүйд зохион хэмжиж үзэх шаардлагатай. Иймд иргэд
байгуулалтын онолын судлаачид цагдаагийн хууль ёсны шаардлагыг
байгууллагыг хэнд ямар үйлчилгээ дуулгавартай биелүүлж байгаа эсэх,
үзүүлж байгаагаар нь дөрөв ангилсан тэднээс цагдаагийн байгууллагатай
ба үүнд 1) гишүүндээ үйлчилдэг хамтран ажиллах хүсэл эрмэлзэл
байгууллага; 2) эзэндээ үйлчилдэг байгаа эсэхээр үйл ажиллагааны
бизнесийн байгууллага; 3) нийгмийн чанарыг хэмжинэ гэсэн үг.
зарим хэсэг буюу үйлчлүүлэгчдээ Судлаачид цагдаагийн
үйлчилдэг байгууллага (эмнэлэг, байгууллагын үйл ажиллагаанд хандах
сургууль гм); 4) нийтийн сайн сайханд олон нийтийн итгэл болон цагдаагийн
үйлчилдэг байгууллага; багтах байгууллагатай хамтран ажиллах
бөгөөд цагдаагийн байгууллагын үйл олон нийтийн идэвхэд нөлөөлөх хүчин
ажиллагааны үр ашгийг нийтээрээ зүйлсийг хүн ам зүйн болон орон
хүртдэг учраас нийтийн сайн сайханд нутгийн хүчин зүйл, эсхүл цагдаагийн
үйлчилдэг байгууллагад хууль сахиулах үйл ажиллагааны үр нөлөөний алинаас
буюу цагдаагийн байгууллага хамаарна хамааралтай болохыг судалж ирсэн.
гэжээ38. Тэд ардчилсан улс оронд
Цагдаагийн байгууллагын үйл цагдаагийн үйл ажиллагаанд нөлөөлөх
ажиллагаа нь бүхэлдээ нийтийн сайн хүчин зүйл юу болохыг тогтоохоор
сайханд үйлчлэх чиглэх ба чиг үүргийг судалж олон нийт хууль эрх зүй, улс
нь нэлээд өвөрмөц байдлаар авч үздэг төрийн болон захиргааны эрх мэдлийг
хүлээн зөвшөөрөх эсэх нь тэдгээр
36
Монгол хэлний их тайлбар толь. ШУА-ын Хэл зохиолын салбарт хууль ёсны хэрэгжилтэд итгэх
хүрээлэн. УБ., 2015 он, 60000 гаруй үг. from https://mon- олон нийтийн итгэлээс хамаардгийг
goltoli.mn/
37
П.Одгэрэл. Захиргааны эрх зүйн ерөнхий анги, 3 дахь 39
Ш.Цогтоо. Захиргааны эрх зүй – Тусгай анги. УБ., 2015
хэвлэл, УБ., 2016он, 24 дэх тал. он, 126 дахь тал.
38
Peter W.Blau and W.Richard Scott, Formal Organization, 40
Цагдаагийн албаны тухай хуулийн 5 дугаар зүйл. //
Scranton, Pa Chandler, 1962, p. 43. Төрийн мэдээлэл. 2017. №8.

61
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

тогтоожээ. хэлбэл, иргэд цагдаагийн алба хаагчийг
Хууль ёсны зарчмын онолоор үүргээ шударгаар гүйцэтгэх, иргэдтэй
олон нийтээс хууль эрх зүй, улс төрийн хүндэтгэлтэй харилцах, олон нийтэд
болон захиргааны эрх мэдлийг хүлээн тэгш хандаж байгаа эсэхээр тэдний
зөвшөөрөх гол үндэслэл нь эрх мэдэл ажлыг дүгнэж байна45.
хэрэгжүүлэгч субъектүүд өөрийн эрх Иймээс цагдаагийн байгууллага нь
мэдлийг шударга, тэгш байдлын үндсэн үйл ажиллагаандаа хууль ёсны зарчмыг
дээр хэрэгжүүлж байна гэсэн итгэлтэй хангах гурван хүчин зүйл байна гэж
байх явдал гэж баталдаг41. үздэг. Үүнд: 1) цагдаагийн байгууллагын
Энэ онолын үндсэн дээр үйл ажиллагаа эрх зүйд үндэслэсэн
судлаачид цагдаагийн байгууллагын байх (the lawfulness of the police force);
үйл ажиллагаанд хууль ёсны зарчмын 2) шударга ү6р дүн (outcome fairness);
хэрэгжилтийг судалж цагдаагийн 3) үйл ажиллагааны шударга байдал
байгууллагын үйл ажиллагааны үр (procedural fairness) багтана.
нөлөө нь цагдаагийн байгууллагаас Цагдаагийн байгууллагын үйл
иргэдтэй шударга, эсхүл шударга ажиллагаа хууль зүйн үндэслэлтэй
бусаар харьцаж байгаагаас шууд явагдаж байгаа эсэхийг тодорхойлох
хамаардгийг нотолсон42. чухал зүйл бол эрх бүхий байгууллага,
Тэдгээр судлаачид цагдаагийн албан тушаалтнаас хэм хэмжээ
байгууллагын үйл ажиллагаанд тогтоосон байх явдал бол харин олон
шударга ёсыг сахих нь нийгмийн бусад нийтийн хувьд цагдаагийн алба хаагч
салбаруудаас илүүтэй ач холбогдолтой эрх мэдлээ хэрэгжүүлэхдээ хууль ёсыг
гэж баталжээ43. Өөрөөр хэлбэл, сахин мөрдөж байгаа эсэх байдаг46.
цагдаагийн алба хаагчийн иргэдтэй Өөрөөр хэлбэл, цагдаагийн алба хаагч
харилцах байдал, хандлага, биеэ хууль эрх зүйг үгүйсгэх, эсхүл эрх
авч явах байдал, үүрэг гүйцэтгэх үед мэдлээ урвуулан ашиглаж байгаа бол
гаргах шийдвэр зэрэг нь бүхэлдээ олон хууль ёсны зарчим алдагдана.
нийтийн хараанд байдаг чухал хүчин Цагдаагийн байгууллагын үйл
зүйлүүд гэсэн үг. ажиллагааны шударга үр дүн буюу
Бүхий л үйл ажиллагаа нь олон зарим тохиолдолд тэгш хуваарилалт
нийтийн хараанд байдаг нь цагдаагийн (distributive fairness) гэдэг зарчим бол
байгууллагын бусад салбараас цагдаагийн үйлчилгээний хүртээмж тэгш
ялгагдах онцлог бөгөөд ийм учраас байх, олон нийтийн зүгээс цагдаагийн
бусад салбараас илүүтэйгээр шударга байгууллагын үйл ажиллагаанаас
ёсыг сахин хэрэгжүүлэх нь цагдаагийн хүлээх хүлээлтийг харгалзах асуудал
байгууллагад маш чухал зүйл юм44. багтана47.
Дээр дурдсан судалгаагаар Үйлчилгээний хүртээмж тэгш байх
цагдаагийн олон нийттэй харилцах гэдэгт цагдаагийн алба хаагч хүнийг
байдал, хандлагад шударга ёсны үндэс, угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс,
үнэлэмж хангалтгүй, шударга ёс нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ,
болон үйл ажиллагааны шударга ёсыг эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин
ялгамжтай хэрэгжүүлдэг гэж олон
нийт үздэгийг илрүүлжээ. Өөрөөр
45
Tyler, Tom; Fagan, Jeffrey (2008). “Legitimacy and Coop-
41
Tyler Tom R. (1 May 2004). “Enhancing Police Legitima- eration: Why Do People Help the Police Fight Crime in Their
cy”. The Annals of the American Academy of Political and Communities?” Ohio State Journal of Criminal Law (6).
Social Science. 593 (1): p. 84–99. 46
Murphy, Kristina, Tom R. Tyler, and Amy Curtis. 2009.
42
Thibaut John W., and Laurens Walker. 1975. Procedural “Nurturing Regulatory Compliance: Is Procedural Justice Ef-
Justice: A Psychological Analysis. Hillsdale, NJ: Erlbaum. fective When People Question the Legitimacy of the Law?”
43
Edwards Charles J. 1999. Changing Policing Theories: Regulation & Governance 3 (1): р. 1–26.
For 21st Century Societies. 2nd edition. Sydney: Federation 47
Thompson, Krissah. 2010. “Arrest of Harvard’s Henry Lou-
Press. is Gates Jr. Was Avoidable, Report Says.” The Washington
44
Edwards, Charles J. 1999. Changing Policing Theories: Post, June 30, sec. Nation. http://www.washingtonpost.com/
For 21st Century Societies. 2nd edition. Sydney: Federation wp-dyn/content/ article/2010/06/30/AR2010063001356.
Press. html.

62
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

шүтлэг, үзэл бодол, боловсролоор48 нь журмыг хангагч байх гэхээс илүүтэйгээр
ялгаварлаж хандахгүй эрх тэгш хандах нийгмийн ёс суртахууныг үлгэрлэгч,
багтана. түүнийг түгээгч байгаасай гэж хүлээлт
Үүнийг илүү дэлгэрүүлэн байдаг52.
цагдаагийн үйл ажиллагаатай нь Цагдаагийн байгууллагын үйл
холбож үзвэл цагдаа дуудлагаар ажиллагаа шударга, олон нийтэд
нийгмийн хөрөнгө чинээтэй хэсэг оршин шударга хандаж байвал хууль
суудаг хэсэгт богино хугацаанд очдог, ёсны зарчим хэрэгжиж байна гэх нь
эсхүл тийм газарт илүү олон эргүүл ойлгомжтой мэт боловч цагдаагийн
ажиллуулдаг, харин ядуу буурай иргэд алба хаагч тодорхой үүрэг гүйцэтгэх
оршин суудаг газарт дуудлагаар удаан үедээ, ялангуяа байгууллагын
очдог, тийм газарт эргүүл бусад газраас үйл ажиллагааны журмын зохих
цөөн ажиллуулдаг байвал цагдаагийн зохицуулалтыг сонгон хэрэглэхээр
үйлчилгээг жигд хүртээмжтэй хүргэхгүй, шийдвэр гаргах үед шударга ёсыг
олон нийтэд тэгш хандахгүй байгааг баримталж байгаа байдал болон
илэрхийлнэ49. түүний хэрэгжүүлсэн шийдвэрийн үр
Манай улсад хийгдсэн дүн шударга байсан эсэхийг ялгамжтай
судалгаагаар цагдаагийн байгууллагын авч үзэх ёстой53.
иргэдэд тэгш хандах чадварыг үнэлсэн Энэ зарчимд юун түрүүнд
үнэлгээний мэдээллүүдээс хамгийн цагдаагийн алба хаагч олон нийттэй
хүчтэй сөрөг үзэгдэл нь “алаг үзэх” болон мөрдөн шалгах ажиллагааны
явдал болсныг тоон болон чанарын явцад бүх хүнийг хүндэтгэн харилцах,
судалгааны дүн нотолсон. төвийг сахисан байр сууринаас хандах
Судалгаанд оролцсон иргэдийн зэрэг байдлаар хууль, дүрэм журам нь
дөнгөж 10,8% нь эерэг, 5 дахин их буюу бүх хүнд ижил үйлчилнэ гэдгийг олон
51% нь сөрөг үнэлжээ. Энэ байдлыг нийтэд ойлгуулж байхыг хэлнэ54.
таслан зогсоож чадвал шударга ёсны Энэхүү зарчим цагдаагийн
зарчимд чухал хувь нэмэр оруулах байгууллагад алдагдсан тохиолдолд
болно50. иргэдийн хувьд нийтлэг ёс суртахууны
Доктор (Ph.D) Б.Энхболдын БНСУ нийгмийн үнэт зүйлийн үнэлэмж тэр
болон Монгол Улсад оршин суугаа хэмжээгээр буурна55.
монголчуудын цагдаад итгэх хандлагын Цагдаагийн байгууллагын үйл
харьцуулсан судалгаагаараа Монгол ажиллагааны шударга байдалд
Улсын цагдаагийн байгууллагын үйл нөлөөлдөг хоёр гол хүчин зүйл байх ба
ажиллагаанд иргэдийн өгсөн үнэлгээ 53 эхнийх нь цагдаагийн алба хаагч аливаа
хувьтай гарсан нь дэлхийн дунджаас 5 асуудлыг газар дээр нь шийдвэрлэж
хувиар доогуур байна51. байгаа шийдвэрийн шударга байдал,
Олон нийтийн зүгээс цагдаагийн ингэх үедээ иргэнтэй хүндэтгэлтэй
байгууллагын үйл ажиллагаанаас хүсэн харилцах, тэднийг тайлбарлах боломж
хүлээж байдаг хоёр дахь маш чухал олгож байгаа байдал, гаргасан шийдвэрт
зүйл бол тэд цагдаагийн байгууллагаас гомдол гаргах нөхцөлийг хангаж байгаа
гэмт хэргийг бууруулагч, нийгмийн хэв байдал багтдаг бол удаах хүчин зүйл
нь цагдаагийн алба хаагчийн хүндлэл
48
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 2
дахь хэсэг, Төрийн мэдээлэл сэтгүүлийн 1992 оны №1 52
Vancluysen, Kris, Maarten Van, and Johan Ackaert. 2011.
дүгээрт нийтлэгдсэн. “The Perception of Neighborhood Disorder in Flemish Bel-
49
Natapoff, Alelxandra. 2006. “Underenforcement.” Ford- gium: Differences between Ethnic Majority and Minority
ham Law Review 75: р. 1715. Group Members and Bearing on Fear of Crime.” Journal of
Community Psychology 39 (1): р. 31–50.
50
Максима судалгааны төв, цагдаагийн байгууллага,
алба хаагчийн талаарх Улаанбаатар хотын иргэдийн
53
Tyler, Tom R. (1 May 2004). “Enhancing Police Legitima-
санал бодлыг судлах судалгааны тайлан, 2007. cy”. The Annals of the American Academy of Political and
Social Science. 593 (1): р. 84–99.
51
Enkhbold.B., Comparative study of the Confidence in the
Police among Mongolian Koreans and Native Mongolian: A
54
Мөн тэнд.
test of instrumental and Expressive Models, dissertation for 55
Hough, Mike, Jonathan Jackson, Ben Bradford, Andy My-
degree of doctor., Kyonggi University, Seoul, South Korea., hill, and Paul Quinton. 2010. “Procedural Justice, Trust, and
2015. Institutional Legitimacy.” Policing 4 (3): р. 203–10.

63
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

төрүүлэхүйц үйл хөдлөл, тэгш хандах ажиллагааг зохицуулж байгаа эрх зүйн
хандлага байна56. хэм хэмжээ нь Үндсэн хуульд нийцсэн
Ийм судалгааг Америк, Австрали57, байх гэдэг дээр нэгдсэн ойлголтод
Изриал58, Тринадад Тобаго59, Англи60, хүрсэн байна гэж дүгнэж болохоор
Бельги61 улсуудад хийгдэж цагдаагийн байна.
байгууллагын үйл ажиллагааны ДҮГНЭЛТ
шударга байдлын шалгуур нь адил Эцэст нь дүгнэн үзэхэд цагдаагийн
болохыг тодорхойлсон байна. байгууллагын үйл ажиллагаа эрх зүйд
Эдгээрээс үзэхэд эрдэмтэд, үндэслэсэн байх; шударга үр дүн;
судлаачдын дунд хууль дээдлэх үзэл үйл ажиллагааны шударга байдал нь
санааны талаар зарчмын зөрүүтэй цагдаагийн байгууллагын хууль ёсны
санал бодол алга байна гэж үзэхэд зарчмыг хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны
болох бөгөөд энэхүү хийсвэр үзэл үр нөлөөний буюу үйлчилгээний
санааг илүү бодит эрх зүйн хэм хэмжээ чанарыг илэрхийлэх хүчин зүйлүүд юм.
болгодог зүйл нь хууль ёсны зарчим Энэ нь цагдаагийн байгууллагын
болох, үүнд төрийн үйл ажиллагаа үйл ажиллагааг зохицуулах эрх зүйн хэм
хууль ёсны дагуу явагдах, тэрхүү үйл хэмжээг бүтээх чанар, хөгжлийн түвшин
болон хуульд нийцүүлэн нийгмийн
56
Tyler, Tom R.; Fagan, Jeffrey; Geller, Amanda (December
2014). “Street Stops and Police Legitimacy: Teachable Mo-
харилцааг зохицуулах нэг бүрчилсэн
ments in Young Urban Men’s Legal Socialization”. Journal of зохицуулалтыг хэрэгжүүлэгч төрийн
Empirical Legal Studies. 11 (4): р. 751–785. байгууллагын хувьд түүний захиргааны
57
Hinds, Lyn, and Kristina Murphy. 2007. “Public Satisfac- үйл ажиллагаа, зохион байгуулалт,
tion with Police: Using Procedural Justice to Improve Police
Legitimacy.” Australian & New Zealand Journal of Criminol-
алба хаагчдын соёл, мэргэжлийн ур
ogy 40 (1): р. 27–42. чадвараас шалтгаална.
58
Jonathan-Zamir, Tal, and David Weisburd. 2013. “The Ef- Иймд цагдаагийн байгууллагын
fects of Security Threats on Antecedents of Police Legitima- үйл ажиллагаанд хууль ёсны зарчмыг
cy Findings from a Quasi-Experiment in Israel.” Journal of
Research in Crime and Delinquency 50 (1): р. 3–32. хангаж үйл ажиллагааны үр нөлөө буюу
59
Kochel, Tammy Rinehart, Roger Parks, and Stephen чанарыг нэмэгдүүлэхэд эрх зүйн хэм
D. Mastrofski. 2013. “Examining Police Effectiveness as хэмжээний чухал үүрэгтэй, ялангуяа
a Precursor to Legitimacy and Cooperation with Police.” хууль тогтоомж, хэм хэмжээний актыг
Justice Quarterly 30 (5): 895–925. doi:10.1080/07418
825.2011.633544. биелүүлэх үйл ажиллагаанд захиргааны
60
Jackson, Jonathan, Aziz Z. Huq, Ben Bradford, and Tom дотоод журам буюу захиргаанаас
R. Tyler. 2013. “Monopolizing Force? Police Legitimacy and тогтоосон эрх зүйн хэм хэмжээний
Public Attitudes toward the Acceptability of Violence.” Psy- акт чухал үүрэг гүйцэтгэнэ гэж дүгнэж
chology, Public Policy, and Law 19 (4):479–97.
байна.
61
Parmentier, Stephan, and Geert Vervaeke. 2011. “In
Criminal Justice We Trust? A Decade of Public Opinion Re-
search in Belgium.” European Journal of Criminology 8 (4):
р. 286–302.
---o0o---

ХУУЛЬ ЗҮЙН ҮНДЭСНИЙ ХҮРЭЭЛЭНГИЙН АЖИЛТНУУД ТҮЙМЭРТЭЙ ТЭМЦЭХ
АЖИЛД НЭГ ӨДРИЙН ЦАЛИНГАА ХАНДИВЛАЖЭЭ
Улсын хэмжээнд ой хээрийн түймрийн тархалт онц аюултай хэмжээнд
хүрсэнтэй холбогдуулан ХЗДХ-ийн сайд шуурхай хуралдаан зохион байгуулж ЦЕГ,
ХХЕГ, ШШГЕГ, ХСИС-ийн удирдлагуудад ой хээрийн түймэртэй тэмцэх, түүнээс
урьдчилан сэргийлэх чиглэлээр хэд хэдэн үүрэг чиглэл өгсөн байна.
Мөн ХЗДХ-ийн салбарын 30 мянган ажилтан, албан хаагч эх орноо гал
түймрийн аюулаас аврах үйлсэд зориулж нэг өдрийн цалингаа хандивлахаар
болсон байна. Үүний дагуу 2017.07.21-ний өдөр Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн
ажилтнууд түймэртэй тэмцэх ажилд нэг өдрийн цалингаа хандивлалаа.

64
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

ОЛОН НИЙТИЙН АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ЭРХ ЗҮЙН
ЗАРИМ АСУУДАЛ

тодорхойллоо.

УДИРТГАЛ
Аюулгүй байдал нь нийгэм,
төрийн бүхий л салбарын өргөн
хүрээнд хамаарах, иргэд, олон нийтийн
өдөр тутмын амьдралын хэрэгцээ,
шаардлагаар тодорхойлогдож буй олон
талын мэргэжилтнүүдийн анхаарал
татсан асуудал болсон нь судлаачдын
бүтээлүүдээс харагдана. Тухайлбал
доктор Ц. Очгэрэл1 “Аюулгүй байдлын
ХСИС-ийн Цагдаагийн сургуулийн
багш, хууль зүйн магистр Д.Булган
ухаан нь онолын түвшинд өндөр
хөгжлийг олоогүй, үндсэн ухагдахуун,
арга зүйн хувьд маргаантай байгаа
хэдий ч байгаль, нийгэм, улс төр,
ТҮЛХҮҮР ҮГ эдийн засаг, хууль сахиулах, батлан
Аюулгүй байдал, үндэсний хамгаалах, боловсролын гэх мэт улс
аюулгүй байдал, олон нийтийн аюулгүй орны голлох салбаруудад аюулгүй
байдал, олон нийтийн аюулгүй байдлын байдлын талаар шинэлэг үзэл санаа
тогтолцоо, нөлөөлөх хүчин зүйлс. дэвшигдэх боллоо. Өөрөөр хэлбэл
аюулгүй байдал судлал нийгмийн бүхий
ТОВЧЛОЛ л түвшин, салбарт гүнзгий нэвтэрч
байна гэжээ.
Энэхүү өгүүлэлд аюулгүй байдлын
онолын ойлголтод тулгуурлаж олон Судлаачийн хувьд доктор
нийтийн аюулгүй байдлын тухай ойлголт, Ц.Очгэрэлийн тэмдэглэсэнтэй санал
түүний объект, элемент, хамрах хүрээ, нэг бөгөөд цагдаагийн эрх зүйн хүрээнд
үндсэн чиглэл, бүрдэл хэсэг, цагдаагийн аюулгүй байдал, олон нийтийн аюулгүй
байгууллагын гүйцэтгэх үүргийн цар байдлыг судлах, хөгжүүлэх шаардлага
хүрээг тодорхойлохыг зорьсон билээ. зүй ёсоор урган гарч байна.
Тиймээс гадаад, дотоодын эрдэмтэн Үндэсний аюулгүй байдлын
судлаачдын онолын үзэл баримтлалыг үзэл баримтлалд “Үндэсний аюулгүй
харьцуулан үзээд нэгдүгээрт, олон байдлын бүрэлдэхүүн хэсэг, хангах
нийтийн аюулгүй байдлын объект, үнэт арга зам” гэсэн гуравдугаар бүлгийн
зүйлсийг тодорхойлох, хоёрдугаарт, 3-т дотоод аюулгүй байдлын үндсийг
олон нийтийн аюулгүй байдлын агуулга, тодорхойлсон. Мөн 3 дугаар бүлгийн
бүрдэл хэсэг, элементийг тодорхойлох, 3.4.4-т “Нийгэмд хууль ёс, дэг журам,
гуравдугаарт, аюулгүй байдлын сахилга, хариуцлага суларч эмх
тогтолцоонд олон нийтийн аюулгүй замбараагүй байдал бий болохоос
байдлын эзлэх байр, дөрөвдүгээрт, сэргийлнэ”, 3 дугаар бүлгийн 4-т
олон нийтийн аюулгүй байдлын “Монгол хүний эрүүл, аюулгүй амьдрах
тогтолцоонд цагдаагийн байгууллагын таатай орчин, ... гэмт хэрэг, халдлагын
үйл ажиллагааны хүрээг тодорхойлох, 1
Ц.Очгэрэл, Хорих байгууллагын аюулгүй байдлыг
тавдугаарт, олон нийтийн аюулгүй хангах ажиллагааны тогтолцоог боловсронгуй болгох нь
байдалд нөлөөлөх хүчин зүйлсийг (Хууль зүйн докторын зэрэг горилсон бүтээл), 2 дахь тал.

65
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

золиос болохоос хамгаалах нь хүний Жереми Волдрон (Jeremy Waldron)
аюулгүй байдлыг хангах үндэс мөн” аюулгүй байдлыг хүний эрхтэй холбон
гэж заасан нь цагдаагийн байгууллагын тайлбарласан. АНУ-д 2001 оны 9 дүгээр
олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах сарын 11-ны өдөр болсон терроризмын
үйл ажиллагааны эрх зүйн үндэс дараа иргэний эрх болон аюулгүй
суурийг тодорхойлсон юм. байдлын хоорондын тэнцвэрт байдлыг
Сүүлийн жилүүдэд хийж буй эрх хэрхэн хангах талаарх асуудлыг
зүйн шинэтгэлийн хүрээнд цагдаагийн хөндсөн. Өөрөөр хэлбэл аюулгүй
байгууллагын үйл ажиллагааны эрх байдал нь олон нийтийн эрх ашгийг
зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй хамгаалахын төлөө байдаг бөгөөд
болгож, зохион байгуулалтыг нь аюул, заналтай холбоотойгоор аюулгүй
шинэчилж, олон улсын жишигт нийцсэн, байдал тодорхойлогддог. Хүний эрх,
хүний эрх, эрх чөлөөг дээдэлсэн үйл эрх чөлөө, аюулгүй байдал хоёр нь
ажиллагааг практикт бий болгоход нь хоорондоо харилцан хамааралтай2.
ихээхэн анхаарч байна. Жишээ нь Терроризмын аюул занал
бол нурааж сүйтгэх биш шууд үхэлд
Тиймээс энэхүү сэдвийг дараахь
хүргэх аюул юм. Хэн ч ийм байдалд
үндэслэлээр сонгож судлалаа. Үүнд:
сүйрэхийг хүсэхгүй. Тиймээс аюулгүй
• Монгол Улсад олон нийтийн байдлын тухай үндсэн ойлголт нь хүний
аюулгүй байдлын талаарх онолын эрх, эрх чөлөө, бие махбодын бүрэн
ойлголт цэгцрээгүй, түүний агуулга, бүтэн байдлаас аюулгүй байдал урган
бүрдэл хэсгийг тодорхойлох гарч ирнэ гэсэн санааг гаргасан.
зайлшгүй шаардлага үүссэн;
Принстоны их сургуулийн доктор,
• Олон нийтийн аюулгүй байдалтай профессор Дэвид Балдвин3 аюулгүй
холбоотой нэр томъёог шинжлэх байдлын талаарх олон судлаачдын
ухааны үндэслэлтэй тайлбарлах, бүтээлүүдийг харьцуулан үзээд аюулгүй
тайлбарыг бий болгох; байдлын үнэт зүйлсийг олон янзын арга
• Цагдаагийн байгууллагын олон замаар хамгаалах явдал бөгөөд эдийн
нийтийн аюулгүй байдлыг хангах засгийн, хүрээлэн буй орчны, цэргийн,
чиг үүргийн хүрээг тодорхой нийгмийн, бие махбодын аюулгүй
болгох. байдал байх ба хоорондоо холбоотой
Дээрх нөхцөл байдлыг үндэслэн гэжээ.
цагдаагийн байгууллагаас олон “Олон улсын аюулгүй байдлын
нийтийн аюулгүй байдлын ойлголт, шинэ болон хувьслын чиг хандлага”4
өнөөгийн байдлыг судалж, гадаадын сэдэвт илтгэлд аюулгүй байдлыг
зарим улс орнуудын эрдэмтэд онолын болон эмпирик түвшинд судалж
судлаачдын бүтээлийг харьцуулан тодорхойлжээ. Онолын түвшинд
судалж, өөрийн байр суурь, үзэл бодлыг аюулгүй байдлын шинэ үзэл баримтлал
илэрхийлэв. Өөрөөр хэлбэл цагдаагийн болох даяаршил, хүний аюулгүй байдал
байгууллагын олон нийтийн аюулгүй болон аюулгүйжүүлэхэд анхаарал
байдлыг хангах үйл ажиллагааны үзэл хандуулж тодорхойлох нь зүйтэй гэжээ.
баримтлалыг бий болгох, цаашид Харин эмпирик түвшинд: аюулгүй
хөгжүүлэх, энэ чиглэлээр суурь байдлын шинэ бэрхшээлт байдал
судалгааг эхлүүлэх, олон нийтийн тухайлбал терроризм, хүний эрүүл
аюулгүй байдлыг хангах тогтолцоог мэнд, амь насанд аюултай өвчний
боловсронгуй болгоход чиглэсэн санал 2
Jeremy W. Safety and Security. The Rule of International
дэвшүүлэх, зөвлөмж боловсруулахыг Law, 30 Harvard journal of law & public policy. 2006., р. 15-
зорьсон болно. 30.
3
David A. Baldwin. The concept of security. Review of Inter-
national Studies. 1997., р. 5-26.
ҮНДСЭН ХЭСЭГ 4
Аnne-Marie Le Gloannec, Bastien Irondelle and David
Нэг. Олон нийтийн аюулгүй Cadier. «New and Evolving Trends in International Secu-
rity»-“The Transatlantic Relationship and the Future Global
байдлын мөн чанар, агуулга. Governance” Transworld, Working Рaper 13, April 2013,
Шинэ Зеландын хуульч, философич ISSN 2281-5252.

66
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

цар тахал, олон улсын цагаачлал, Доктор Ортеймёрын “Олон нийтийн
шилжилт хөдөлгөөн, дүрвэгсдийн аюулгүй байдал ба хамгаалалтын
асуудал, хүрээлэн буй орчны аюулгүй удирдлага” (Public Safety and Security
байдал, эрчим хүчний аюулгүй байдал, Аdministration) гэсэн номийн нэгдүгээр
цөмийн зэвсгийн тархалт, иргэний хэсэгт Олон нийтийн аюулгүй байдлын
дайны өргөжилт, дотоодын тэмцэл, мөн чанар, цар хүрээ, хоёрдугаар
зөрчилдөөн гэх мэт асуудалд анхаарах хэсэгт олон нийтийн аюулгүй байдал
болсон талаар дурджээ. болон хамгаалалтын бүрэлдэхүүн нэгж
Олон нийтийн аюулгүй байдал хэсэг, гуравдугаар хэсэгт захиргааны
гэсэн нэр томьёог “public security”, үйл явц, дөрөвдүгээр хэсэгт барьцаа
“public safety” гэсэн үгээр олон улсад хөрөнгийн үйл ажиллагаа гэсэн хэсэгт
хэрэглэдэг. хувааж үзжээ. Үүний нэгдүгээр хэсгийн
1 дүгээр бүлэгт: гэмт хэрэг, түүний
Олон нийтийн аюулгүй байдал
төрөл, мөн чанар, шалтгаан, түүнээс
буюу Public safety5 гэсэн ойлголтыг
урьдчилан сэргийлэх, 2 дугаар бүлэгт:
нийтийн аюулгүй байдалд аюул
гэмт хэргийн бус хүчин зүйлс: химийн
учруулах байгалийн болон хүний
бодисын хүчирхийлэл, гал түймэр,
хүчин зүйлээс хамаарсан аливаа
байгалийн гамшиг, иргэний хямрал,
үйл явдлаас урьдчилан сэргийлэх,
иргэний үүрэг, 3 дугаар бүлэгт: олон
хамгаалах явдал юм. Гэхдээ гадаадын
нийтийн аюулгүй байдлын талаар
улс орнуудад олон нийтийн аюулгүй
хууль эрх зүйн асуудал: эрүүгийн хууль,
байдлыг өөр өөрөөр тодорхойлон,
болон бусад хуулийн талаар тусгажээ.
үүндээ үндэслэн төрийн болон нутгийн
захиргааны байгууллагууд, мөн бусад Хоёрдугаар хэсгийн 4 дүгээр
байгууллагууд олон нийтийн аюулгүй бүлэгт: хууль сахиулах үйл ажиллагаа,
байдлыг хангахтай холбоотой эрх, хэв журам сахиулж ирсэн түүх, хууль,
үүргийг бэхжүүлсэн. эрх зүйн түвшин, төрийн, мужийн,
орон нутгийн цагдаагийн байгууллагын
Олон нийтийн аюулгүй байдлыг
үүрэг, хууль сахиулагчийн ур чадвар,
хангах холбоо, мэдээллийн систем,
цагдаагийн байгууллагын стратеги
иргэний хамгаалалт, онцгой байдлын
төлөвлөгөө, тактик, цагдаагийн ажлын
менежмент, хүнсний аюулгүй байдал,
бэрхшээл, 5 дугаар бүлэгт: шүүх,
байгалийн гамшиг, орон байрны
шүүхийн түүх, шүүхийн тогтолцоо болон
аюулгүй байдал, эрүүл мэнд, хувийн
бүтэц, холбооны шүүх, мужийн болон
хамгаалалтын хэрэгсэл, замын
орон нутгийн шүүх, шүүхийн үйл явц,
хөдөлгөөний аюулгүй байдал, олон
шүүхийн саатал, олон нийтийн аюулгүй
нийтийн аюулгүй байдлын сүлжээ,
байдал, хамгаалалтын нөлөө, 6 дугаар
инженерийн байгууламжийн аюулгүй
бүлэгт шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх
байдал гэх мэт асуудлыг үүнд
ажиллагаа, засан хүмүүжүүлэх үйл
багтаажээ. Нөгөө талаас Public safety
явц, засан хүмүүжүүлэх философи,
гэж нийгмийн гишүүн бүрийн тайван,
цаазаар авах ял, насанд хүрээгүй
аюулгүй байх нөхцөлийг хангахтай
хүний хэргийг шийдвэрлэх тогтолцоо, 7
холбоотой шинжлэх ухаан, менежмент,
дугаар бүлэгт хамгаалалтын үйлчилгээ,
техникийн цогц ойлголт гэж үздэг.
8 дугаар бүлэгт гал түймрээс хамгаалах
Public security6-олон нийтийн үйлчилгээ, 9 дүгээр бүлэгт хүрээлэн
аюулгүй байдал буюу энэ нь иргэд, буй орчны аюулгүй байдал гэх мэт 17
байгууллага, байгууллагын эрхийн бүлгийг авч үзсэн харагдана.
сайн сайхан байдалд учирч болох аюул
Ийнхүү олон нийтийн аюулгүй
заналаас хамгаалах үйл ажиллагаа юм.
байдалд гэмт хэргийг багтаан оруулсан
бөгөөд энд бүх төрлийн гэмт хэрэг бус
5
Олон нийтийн аюулгүй байдал, нийгмийн хэв журмын гудамжны гэмт хэрэг (street crime),
талаарх гадаадын зарим орны эрх зүйн зохицуулалт.
(Харьцуулсан судалгаа) Улсын их хурлын тамгын газрын
хохирогчгүй гэмт хэрэг, (victimless),
судалгаа, шинжилгээний хэлтэс. Судлаач Р.Хатанбаатар цагаан захтны гэмт хэрэг (white collar
А.Пагма. Код: СТ-13/234. crime), зохион байгуулалттай гэмт хэрэг
6
https://en.wikipedia.org/wiki/Public_security

67
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

(organized crime), гэр бүлийн гэмт хэрэг, • хөдөө аж ахуй, мал эмнэлгийн
хүчирхийлэл (domestic crime), насанд болон ариун цэврийн хүрээнд
хүрээгүй хүний гэмт хэрэг (juvenile үүсэн харилцаа;
crime), ажлын байрны хүчирхийлэл,
• зам, тээврийн удирдлага, харилцаа
терроризм зэргийг оруулжээ. Мөн галын
аюулгүй байдал, байгалийн гамшиг, холбооны салбар дахь харилцаа;
химийн хүчирхийлэл зэргийг хамруулж • иргэд олон нийтийн нийгмийн
үзжээ. халамжийн салбар дахь харилцаа;
Судлаач, доктор Парубов: олон • хоол, хүнс, үйлдвэрлэл үйлчилгээ,
нийтийн аюулгүй байдал гэдэг нь хүний бизнесийн салбар дахь харилцаа;
амь нас, эрүүл мэндэд аюул, хохирол
учрахаас хамгаалахад чиглэсэн эрх • барааны чанар, хэмжил зүйн болон
зүйн болон техникийн дүрэм, журмыг баталгаажуулалт, стандартчилал
хэрэгжүүлэх явцад үүсч буй нийгмийн зүйн салбар дахь харилцаа гэх
харилцаа7 гэж тодорхойлжээ. мэт.
Мөн судлаач Ольховський: Олон Судлаач А.Базов: Олон нийтийн
нийтийн аюулгүй байдалд8 дараахь аюулгүй байдлын үзэл баримтлал ба
ойлголтуудыг хамруулан үзсэн. Үүнд: агуулга9 гэсэн өгүүлэлдээ олон нийтийн
аюулгүй байдлыг хангах систем нь олон
• иргэд, олон нийт, төрийн
нийтийн аюулгүй байдал, олон нийтийн
байгууллагуудын хэвийн үйл аюулгүй байдлыг хангах, хамгаалах,
ажиллагаагаа хэрэгжүүлэх нөхцөл бэхжүүлэх, түүнийг хэрэгжүүлэх алба,
байдлыг зөрчиж буй үйлдэл, саад тэдгээрийн зорилт, үйл ажиллагааны
тотгороос урьдчилан сэргийлэх, зарчим, тогтолцоо, олон нийтийн
нэн даруй зогсооход чиглэсэн аюулгүй байдалд учирч буй аюул
нийгмийн харилцаа; занал, аюулгүй байдлыг хангахад
• олон нийтийн аюулгүй байдал үзүүлэх дэмжлэг гэсэн олон утгатай
элементүүдийн нийлбэр юм гэжээ.
болон нийтийн хэв журмын
эсрэг чиглэсэн зүй бус үйлдлийг Тэрээр өгүүлэлдээ олон нийтийн
захиргааны оролцоотойгоор аюулгүй байдлыг хангах субъектүүд,
тэдгээрийн хэвийн болон онцгой нөхцөл
зогсооход чиглэсэн харилцаа;
байдалд үүргээ хэрэгжүүлэх зорилго нь
• санхүү, төсөв, худалдаа, олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах
үйлчилгээний хариуцлагатай системийн элемент юм гэжээ.
харилцаа; Дээрх олон улсын судлаачдын
• эд хөрөнгийг хамгаалах харилцаа; аюулгүй байдал, олон нийтийн аюулгүй
байдлын талаарх үзэл баримтлал,
• Байгаль хамгаалах, байгалийн
агуулгыг харьцуулан үзээд судлаачийн
баялаг, түүх, соёлын дурсгалт хувьд дараахь агуулгатай санал нэгтэй
хамгаалахтай холбоотой байна. Үүнд:
харилцаа;
1. Аюулгүй байдал нь олон нийтийн
• барилга, эрчим хүчний нөөцийг эрх ашгийг хамгаалахын төлөө
ашиглах салбар дахь аж байдаг;
үйлдвэрийн харилцаа; 2. Хүний амь нас, эрүүл мэндэд аюул,
7
Парубов А. И. Организационно-правовое обеспечение хохирол учрахаас хамгаалахад
охраны общественного порядка и общественной чиглэсэн нийгэм, эрх зүйн
безопасности в региональных подсистемах
предупреждения и ликвидации последствий
харилцаа;
чрезвычайных ситуацій: дис. … канд. юрид. наук: 3. Үнэт зүйлсийг олон янзын арга
12.00.14 / Парубов Александр Иванович. – М., 2003. C. замаар хамгаалах явдал бөгөөд
198.
аюулгүй байдал нь өргөн хүрээ,
8
Ольховський  Є.  Б. Административно-правови засоби
забезпечення громадської безпеки : дис. канд. юрид. 9
A.Bazov. Securing public safety: concepts and contents.
наук, 12.00.07 / Ольховський Євген Борисович: – Х., http://applaw.knu.ua/index.php/en/home/item/156-securing-
2003. C. 191. public-safety-concepts-and-contents-a-basov

68
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

агуулгатай, хоорондоо уялдаа горимоор зохицуулагдаж байгаа
холбоо бүхий бүхий ухагдахуун; нийгмийн харилцааны тогтолцоо12” гэж
4. Олон нийтийн аюулгүй байдал 2004 онд нийтлэгдсэн сурах бичигт
нь тогтолцоо бүхий харилцан тодорхойлсон.
хамааралтай элементийн нэгдэл Захиргааны эрх зүйн гарын
юм. авлага, сурах бичигт “нийгмийн хэв
5. Олон нийтийн аюулгүй байдлын журам”, нийгмийн аюулгүй байдал”-
тогтолцоо: олон нийтийн аюулгүй ыг захиргааны эрх зүйн тусгай ангийн
байдлын агуулга, тогтолцоо, олон захиргаа-улс төрийн удирдлагын
нийтийн аюулгүй байдлыг хангах салбарт, түүний дотор цагдаагийн
субъектүүд, тэдгээрийн зорилт, эрх зүйд тухайлан судалж бичсэн нь
үйл ажиллагааны зарчим, түүнд багагүй бий.
аюул учруулж буй аюул занал, Хууль зүйн ухааны доктор,
жагсаалт, олон нийтийн аюулгүй профессор Д.Дашцэдэн өөрийн сурах
байдлыг хангах ажиллагаа зэрэг бичгийн 13 дугаар бүлэгтээ13 үндэсний
багтана. аюулгүй байдлын салбарын удирдлагын
Шинжлэх ухааны доктор зохион байгуулалт-эрх зүйн тогтолцоог
Д.Мягмар10 “Тэргүүлж яваа орны авч үзэж “Монгол Улсын Үндэсний
жишээг харцгаая” өгүүлэлдээ АНУ, аюулгүй байдлын Зөвлөл”-ийн
Монгол Улс хоёрын эдийн засгийн хүчин гүйцэтгэх үүрэг болон улсын аюулгүй
чадал, оюуны бололцоог харьцуулан байдлыг хангах үүрэгтэй Тагнуулын
жиших аргагүй нь ойлгомжтой гэвч хүн байгууллагын зохион байгуулалтын
төрөлхтний хөгжил замнал ойролцоо тухайн үеийн бүтэц, түүний зорилт, чиг
зүй тогтолтой болох нь улам тодорхой үүргийг тодорхойлсон.
болсоор байна гэж тэмдэглэсэнтэй “Хууль зүй-дотоод хэргийн
санал нийлж, гадаадын зарим улс орны салбарын удирдлага гэсэн 14 дүгээр
судлаачдын бүтээлийг харьцуулан бүлэгтээ “нийгмийн аюулгүй байдал,
үзэж олон нийтийн аюулгүй байдлын нийгмийн дэг журам бол нийгмийн
агуулгыг тодруулан үзлээ. харилцааны өвөрмөц хүрээг хамарсан
Хууль зүйн шинжлэх ухааны нийгэм-эрх зүйн ухагдахуун юм14” гээд
доктор Ж.Долгорсүрэн11 “Нийтийн тэдгээрийн онцлогийг 9 хэсэгт хуваан
аюулгүй байдал гэдэг нь байгалийн тайлбарлажээ.
гамшиг, нийтэд хамааралтай бусад Үүний дөрөв-т “нийгмийн аюулгүй
аюул, осол болон зарим байгууллага, байдал, нийгмийн дэг журмын хүрээнд
хүмүүс хүрээлэн байгаа орчиндоо эд эрх зүйн зөрчил, жил бүр хэдэн арван
зүйл, механизмтай зүй бус харьцсанаас мянгаар гарч байдаг. Эрх зөрчигчид бол
хүний амь нас, эрүүл мэнд, өмч хүн амын нэг хэсэг нь бөгөөд цагдаагийн
хөрөнгөнд учирч болох хор хөнөөлийг байгууллагын зүгээс тэдэнд албадлага
арилгах, таслан зогсоох, түүнээс хэрэглэж байдаг” гэжээ.
урьдчилан сэргийлэх зорилготой, Энэ хэсэгт “нийгмийн хэв журам”-
иргэний нийгмийн бүтээн байгуулалтын ын талаар дурдаагүй байгаа нь
хэрэгцээт шаардлагаар нөхцөлдөн “нийгмийн дэг журам” гэж үзсэн хэлж
гарсан, Монголын ард түмний ашиг болохоор байна. Эдгээр нь хоорондоо
сонирхолд нийцсэн эрх зүй, зохион ялгагдах ойлголт бөгөөд Монгол Улсын
байгуулалт-техникийн хэм хэмжээ, Үндсэн хуулийн 38 дугаар зүйлийн 2.7-
д “...нийгмийн хэв журмыг бэхжүүлэх”
10
Д.Мягмар, 20 жилийн бодол эргэцүүлэл (2 дугаар гэсэн нь 2013 оны Цагдаагийн албаны
боть), УБ., 2008 он, 88 дахь тал.
11
Ж.Долгорсүрэн Цагдаагийн эрх зүйн 2000 оны сурах 12
Ж.Долгосүрэн, Монгол Улсын цагдаагийн эрх зүй. УБ.,
бичигтээ “нийгмийн хэв журам хамгаалах салбарыг 2004 он.
удирдах удирдлага” гэсэн хоёрдугаар бүлгийн “нийгмийн
хэв журам, дэг журам, нийтийн аюулгүй байдлын
13
Д.Дашцэдэн, Монгол Улсын захиргааны эрх зүй (II),
харьцаа” хэмээх хоёр дахь зүйлд тэдгээрийг хооронд УБ., 2003 он, 147-148 дахь тал.
харьцуулан үзэж, нийтийн аюулгүй байдлын талаар анх 14
Д.Дашцэдэн, Монгол Улсын захиргааны эрх зүй ( II),
тодорхойлолт өгчээ. УБ., 2003 он, 155, 160-164 дэх тал.

69
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

хуулийн “нийтийн хэв журам”-ыг 2. Олон нийтийн аюулгүй байдал
хамгаалахтай утга нэг билээ. нь нийгмийн өргөн хүрээний
Хууль зүйн ухааны доктор, харилцааг хамаарах тул өргөн,
профессор Ш.Цогтоо нийгмийн аюулгүй явцуу утгаар гэсэн хоёр утгаар
байдлыг дотоод хэргийн салбарын тайлбарлагдана;
удирдлагын хүрээнд авч үзэж, нийгмийн 3. Олон нийтийн аюулгүй байдлын
дэг журамтай холбон, түүний агуулгыг15 талаарх нэр томьёог нэр мөр
дэлгэрэнгүй тайлбарлажээ. ойлгох шаардлагатай. Нийгмийн
Цаашилбал “Монгол Улсын аюулгүй байдал, нийтийн
цагдаагийн эрх зүйн курс” номын аюулгүй байдал, нийгмийн дэг
“нийтийн хэв журам хамгаалах салбарын журам, нийтийн хэв журам гэсэн
удирдлагын зохион байгуулалт эрх ойлголтуудын зааг ялгааг гаргахад
зүйн үндэс” гэсэн гуравдугаар бүлэгт анхаарах шаардлагатай.
нийтийн хэв журам, нийгмийн хэв
журам, “нийтийн аюулгүй байдал”, Хоёр. Олон нийтийн аюулгүй
“олон нийтийн аюулгүй байдал” гэсэн байдлын онолын үндсэн асуудлууд.
нэр томьёоны агуулга, тэдгээрийн Дээрх гадаад, дотоодын судлаачдын
харилцан хамааралд тайлбар хийжээ. олон нийтийн аюулгүй байдлын
Судлаач Н. Баярмагнай өөрийн талаарх судалгааг харьцуулан үзээд
бүтээлдээ зохиогч нийгмийн хэв журам, нэгдүгээрт, олон нийтийн аюулгүй
олон нийтийн аюулгүй байдлын тухай, байдлын объект, үнэт зүйлсийг
түүний төрөл, хэлбэр, эрх зүйн үндэслэл, тодорхойлох, хоёрдугаарт, олон
хамгаалах ажиллагааны удирдлага, нийтийн аюулгүй байдлын агуулга,
зохион байгуулалт, хэрэгжүүлэх үед бүрдэл хэсэг, элементийг тодорхойлох,
өгөгдөх командын талаар16 авч үзжээ. гуравдугаарт, аюулгүй байдлын
Мөн Олон нийтийн аюулгүй байдлыг тогтолцоонд олон нийтийн аюулгүй
хангах үйл ажиллагааны онол, эрх зүйн байдлын эзлэх байр, дөрөвдүгээрт,
үндэс гэсэн илтгэл17-д “олон нийтийн олон нийтийн аюулгүй байдлын
аюулгүй байдал гэдэг нь нийт ард тогтолцоонд цагдаагийн байгууллагын
олон айх, жигших юмгүй байх гэсэн үйл ажиллагааны хүрээг тодорхойлох,
шинж, төлөвийг илэрхийлж байна” гэж онолын цэгцтэй мэдлэгийг
тодорхойлсон. боловсруулах, тавдугаарт, олон
Ийнхүү дотоодын зарим нийтийн аюулгүй байдалд нөлөөлөх
судлаачдын “олон нийтийн аюулгүй хүчин зүйлс зэргийг бий болгох
байдал”-ын талаарх ойлголт, шаардлагатай юм.
тодорхойлолт, агуулгыг харьцуулан Нэг. Олон нийтийн аюулгүй
үзээд судлаачийн хувьд дараахь байдлын объект, үнэт зүйлс. Аюулгүй
асуудлыг голчлон авч үзэхэд анхаарлаа. байдал нь маш өргөн хүрээтэй бөгөөд
Үүнд: байнга өөрчлөгдөн хувьсаж байдаг
1. Хүний амь нас, эд хөрөнгийг нийгмийн тогтолцооны хөгжлийн
хамгаалахад чиглэгдсэн ард явцад үндэсний аюулгүй байдлын үзэл
түмний ашиг сонирхолд нийцсэн баримтлал нь “хүний аюулгүй байдал”
эрх зүй, зохион байгуулалт- болон өөрчлөгдсөн. Тэгвэл судлаачийн
техникийн хэм хэмжээ, горимоор хувьд олон нийтийн аюулгүй байдлын
зохицуулагдаж байгаа нийгмийн гол цөм нь “ард түмэн” буюу “хүний
харилцааны тогтолцоо; аюулгүй байдал”-тай холбон авч үзэх
нь зүйтэй гэсэн саналтай байна. Учир
15
Ш.Цогтоо, Захиргааны эрх зүйн тусгай анги, УБ., 2013
он, 112-113 дахь тал.
нь “олон нийт” гэдэг нь олон түмэн,
16
Н.Баярмагнай. Олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах
нийт ард олон гэсэн утгатай юм. Тийм
онол, арга зүйн зарим асуудал, УБ., 2013 он, 66 дахь тал. ч учраас үнэт зүйлс нь ард түмний эрх
17
Н.Баярмагнай. Олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах ашиг, иргэдийн эрх, эрх чөлөө гэж хэлж
ажиллагааны онол, эрх зүйн үндэс. Хууль сахиулахуй. болно.
Онол, арга зүйн улирал тутмын сэтгүүл, УБ., 2015 он,
262 дахь тал.

70
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

Хоёр. Олон нийтийн аюулгүй тогтолцоо гэж байх бөгөөд энэ нь олон
байдлыг агуулга, бүрдэл хэсэг, нийт, иргэдэд учирч болох хор хөнөөл,
элемент. Хэрэв олон нийтийн аюулгүй аюул, заналаас хамгаалагдсан, ангид
байдлын гол цөм нь ард түмэн, иргэд байлгах Засгийн газрын хамгаалж
бол түүнд аюул хэрхэн нөлөөлж байгаа буй ажиллагаа, арга хэмжээний
хүчин зүйлсээс хамаараад түүний нийлбэрийг ойлгоно. Өөрөөр хэлбэл
агуулга, бүрдэл хэсгийг тодрууллаа. олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах
Олон нийтийн аюулгүй байдлын нь зөвхөн цагдаагийн байгууллагын
агуулгад хамаарах асуудал бус бусад хууль сахиулах болон бусад
байгууллагын хамтын ажиллагаагаар
• Байгалийн гамшиг хэрэгждэг.
• Хүнсний аюулгүй байдал
• Замын хөдөлгөөний аюулгүй Гурав. Аюулгүй байдлын
байдал тогтолцоонд олон нийтийн аюулгүй
• Хөдөлмөр, эрүүл ахуйн аюулгүй байдлын эзлэх байр. Үүнийг
байдал тодорхойлохын тулд Монгол Улсын
Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл
• Цагдаагийн албаны тухай хуульд баримтлалд олон нийтийн аюулгүй
заасан зарим үүрэг байдлын талаар хэрхэн тусгагдсан
• Иргэд, олон нийтийн эрүүл мэнд талаар харьцуулан үзлээ.
• Олон нийтийн сүлжээний аюулгүй Үндэсний аюулгүй байдлын тухай
байдал хуулийн 3 зүйлийн 1-д “Үндэсний
аюулгүй байдал” гэж Монгол Улсын
• Барилга, инженерийн аюулгүй үндэсний язгуур ашиг сонирхлыг
байдал гэх мэт. хангах гадаад, дотоод таатай нөхцөл
Мөн дээр дурдсан судлаач, доктор баталгаатай хангагдсан байдлыг хэлнэ18
Ольховськийн олон нийтийн аюулгүй гэж тодорхойлжээ.
байдлын тогтолцоо, агуулгатай санал Шинжлэх ухааны доктор О.Үржин19
нэг байгаа бөгөөд эдгээр бүрдэл хэсэг “...үндэсний аюулгүй байдлын
нь олон нийтийн аюулгүй байдлын систем элементээс бүрдэж байгаа
тогтолцоог бий болгож байна. бөгөөд эдгээр элементийн харилцан
Бид олон нийтийн аюулгүй байдлын хамаарлын зүй тогтол нь Монгол Улсын
тухай ойлголтыг явцуу болон өргөн үндэсний язгуур эрх ашиг сонирхлыг
агуулгын хүрээнд баяжуулж ойлгох нь хангах гадаад, дотоод таатай нөхцөл
чухал юм. Явцуу хүрээнд хувь хүний бүрдэх зайлшгүй нөхцөл юм. Аюулгүй
аюулгүй байдлын тухай ойлголтыг илүү байдлын системийн элемент тус бүр
гүнзгийрүүлж сэтгэх хэрэгтэй бол өргөн дангаараа ялгаатай шинж чанарыг
агуулгаар нь ойлгохын тулд бүхэл бүтэн агуулж байх боловч систем нь
нийгмийн аюулгүй байдлын хүрээнд тэдгээрээсээ ялгаатай шинж чанарыг
авч үзэх нь чухал юм. Мөн энэ хоёр агуулдаг тул элемент хоорондын
цар хүрээ хэрхэн холбогдож буйг бодох харилцан хамаарал нь субординацийн
ёстой. Бүхэл бүтэн нийгэм дайралтад хуульд захирагдах зүй тогтолтой” гэж
өртөхөд ямар хохирол, алдагдалд орох аюулгүй байдлыг системийн онолын
вэ гэдэг ойлголтоос хувь хүний аюулгүй үүднээс тайлбарласан.
байдлын ойлголтыг салгах боломжгүй Судлаач Д.Мягмар үндэсний ашиг
юм. Өөрөөр хэлбэл олон нийтийн сонирхлыг дотоод ач холбогдлоор нь
аюулгүй байдлыг хувь хүний аюулгүй
байдлын цогц үйл ажиллагаагаар 18
Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын тухай
бүхэл бүтэн нийгмийн аюулгүй байдлыг хууль. 3.1 дугаар зүйл, 2001 он. http://www.legalinfo.mn/
ойлгох хэрэгтэй болно. law/details/18
Аюулгүй байдлын үзэл баримтлал, 19
О.Үржин. Аюулгүй байдлын онол, арга зүйн асуудал.
Аюулгүй байдлын онол практикийн тулгамдсан асуудал.
онолын ухагдахуунд үндэслэн олон Эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл (ХСИС), УБ.,
нийтийн аюулгүй байдлыг хангах 2016 он, 12 дахь тал.

71
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

дараахь байдлаар ангилж20 үзжээ. хэв журмыг бэхжүүлэх, гэмт хэрэгтэй
Үүнд: тэмцэх арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх22”,
• Үндэсний язгуур ашиг сонирхол. Монгол Улсын Засгийн газрын тухай
Энд аливаа үндэстэн улсын хувьд хуулийн 14 дүгээр зүйл “Нийгмийн
оршин тогтнохтой холбоотой хүчин хэв журмыг сахин хамгаалах, гэмт
зүйлүүд хамаарна. хэрэгтэй тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх
арга хэмжээ авна23” гэж заасан нь олон
• Үндэсний амин чухал ашиг
нийтийн аюулгүй байдал гэсэн нэр
сонирхол. Энэ ашиг сонирхолд
томьёог хэрэглээгүй боловч цагдаагийн
үндэстэн улсын хувьд оршин
байгууллагын гүйцэтгэх үүргийн
тогтнох хувь заяанд шийдвэрлэх
хүрээнд иргэд, олон нийтийн аюулгүй
нөлөө үзүүлэхгүй боловч
байдлыг хангахад чиглэгдсэн.
түүний мөн чанар, чансааг
тодорхойлохтой холбоотой хүчин Доктор Б.Пүрэв:24 Цагдаагийн
зүйлүүд хамаарна. байгууллагын “чиг үүрэг” гэдэг нь
цагдаагийн байгууллагын үүргийг
• Үндэсний чухал ашиг сонирхол.
ерөнхий болон нийтлэг шинжээр нь
Энэ ашиг сонирхолд өвөг дээдсээс
бүлэглэн ангилсныг хэлнэ гэж номдоо
өвлөн үлдээсэн монгол үндэстний
тэмдэглэсэн. Тиймээс ч “Цагдаагийн
өвөрмөц түүх, соёл, төрөлх хэл
албаны тухай хууль”-ийн 10 дугаар
удмын сан, угсаа гарвал, хүрээлэн
зүйлд “Гэмт хэрэгтэй тэмцэх”, 11 дугаар
байгаа байгаль орчин зэрэг маш
зүйлд “нийтийн хэв журам хамгаалах”,
олон зүйлсийг багтаажээ.
12 дугаар зүйлд “олон нийтийн аюулгүй
Ийнхүү дотоод аюулгүй байдлын байдлыг хангах”, 12 дугаар зүйлд
“үндэсний амин чухал ашиг сонирхол”-д “захиргааны хяналтын үүрэг” гэсэн
нийгэм, эдийн засаг, оюун санааны үндсэн болон нэмэлт чиг үүргийг
тогтвортой хөгжил, иргэдийн элбэг заасан.
хангалуун, энх амгалан амьдрал, хүний
Цагдаагийн байгууллагын бүхий
эрх, эрх чөлөө, нийгмийн дэг журам,
л чиг үүрэг нь бүхэлдээ иргэд олон
аюулгүй байдал, үндэстэн ястан,
нийтийн эрх ашиг, эрх, эрх чөлөөг
шашин шүтлэгийн зөрчилдөөн, зохион
хамгаалахад чиглэгдсэн бөгөөд
байгуулалттай гэмт хэргээс урьдчилан
“Хуулийг дээдлэн, хүний эрхийг
сэргийлэх, таслан зогсоох чадавх гэх
хамгаалах, амар тайван амьдралын
мэт хүчин зүйлсийг хамруулж үзсэн нь
баталгааг хангах25” нь цагдаагийн
олон нийтийн аюулгүй байдлын үнэт
байгууллагын эрхэм зорилго болно.
зүйлсийг хамруулсан нь харагдана.
Цагдаагийн албаны тухай хуульд
Олон нийтийн аюулгүй
олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах
байдлын объект, агуулга, тогтолцоо,
үүрэг нь “хүний аюулгүй байдал”-д шууд
хүрээг тодорхойлсноор цагдаагийн
нөлөөлөх ба нийгмийн аюулгүй байдал,
байгууллагын олон нийтийн аюулгүй
төрийн аюулгүй байдлын аль алинд нь
байдлыг хангах үйл ажиллагааны
хамаарах бөгөөд байгалийн, техникийн
ойлголт илэрхийлэгдэнэ.
болон хүний үйл ажиллагаанаас
Цагдаагийн байгууллагын аюулгүй гаралтай аюулыг багтаан оруулж,
байдлыг хангах үүргийн талаар цагдаагийн байгууллагаас
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн арван хамгаалахаар заасан үйл ажиллагаа
нэгдүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэгт “.... юм.
үндэсний аюулгүй байдал, нийгмийн
дэг журмыг хангах нь төрийн үүрэг
мөн21”, гучин наймдугаар зүйлийн 2 22
Мөн хуулийн 38 дугаар зүйлийн 7 зүйл.
дахь хэсгийн 7 дахь заалт “хүний эрх, 23
Монгол Улсын Засгийн газрын тухай хууль, 14 дүгээр
эрх эрх чөлөөг хамгаалах, нийгмийн зүйл. http://www.legalinfo.mn/law/details/344?lawid=344
20
Д.Мягмар. Аюулгүй байдлын судалгааны зарим 24
Б.Пүрэв. Монгол Улсын Засгийн газрын дэргэдэх
асуудал, УБ., 2014 он, 54 дэх тал. цагдаагийн байгууллага, УБ., 2016 он, 276 дахь тал.
21
Монгол Улсын Үндсэн хууль, 11 дүгээр зүйл. 1992 он. 25
Цагдаагийн байгууллагын эрхэм зорилго. http://police.
http://www.legalinfo.mn/law/details/367?lawid=367 ar.gov.mn

72
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

2017 оны Цагдаагийн албаны зэвсэг галт хэрэгсэл авах, хүчтэй
тухай хуулийн 12 дугаар зүйлд “олон үйлчлэх хорт бодис, тэсрэх дэлбэрэх
нийтийн аюулгүй байдлыг хангах үүрэг”- материал хадгалах, тээвэрлэхэд хяналт
ийг зохицуулсан. Үүнд: тавих, хүн, малын халдварт өвчин,
“Нийтийн эмх замбараагүй байдал байгалийн гамшиг, үйлдвэрлэлийн
үүссэн, террорист халдлага гарсан, осол, гэнэтийн бусад аюул зэрэгтэй
онц болон дайны байдал зарласан холбогдон олон нийтийн аюулгүй
үед дэг журам сахиулах, эмнэлгийн байдлын хүрээ тодорхойлогдоно27 гэж
яаралтай тусламж үзүүлэх бүх талын зарим ном зохиолд дурдсан нь бий.
арга хэмжээ авах; эрх бүхий албан Цаашилбал цагдаагийн албаны
тушаалтны шийдвэрээр жагсаал, тухай хууль болон бусад хууль
цуглааныг албадан тараах ажиллагааг тогтоомжид заасан аюулгүй байдлыг
гүйцэтгэх; гамшиг, аюулт үзэгдэл, осол хангах үүрэг, бусад байгууллагуудтай
тохиолдсон, аюул үүссэн үед хорио хамтран ажиллах нь цагдаагийн
цээрийн дэглэмийг сахиулах, амь нас, байгууллагын олон нийтийн аюулгүй
эрүүл мэнд нь онц аюултай нөхцөлд байдлыг хангах хүрээг тодорхойлж болох
байгаа хүнд тусламж үзүүлэх; дипломат юм. Ийнхүү хүрээг тодорхойлсноор
төлөөлөгчийн газрыг хамгаалах; түүний төрөл илэрхийлэгдэнэ.
шаардлагатай тохиолдолд улсын онц Олон нийтийн аюулгүй байдлыг
чухал болон хүний амь нас, эрүүл мэнд, хангах ажиллагаа нь дангаараа
байгаль экологийн тэнцвэрт байдалд хэрэгжих боломжгүй бөгөөд нийтийн хэв
шууд хохирол учруулах эрсдэлтэй журмыг хамгаалах, гэмт хэрэг, зөрчлөөс
болон гэмт халдлагад өртөж болзошгүй урьдчилан сэргийлэх, түүнийг таслан
бусад объект, ачаа тээшийг түр зогсоох ажиллагаа нь аюулгүй байдлыг
хугацаагаар хамгаалах; төрийн тусгай хангах үйл ажиллагаанд дэмжлэг
хамгаалалтын хууль тогтоомжид заасан үзүүлдэг. Нөгөөтээгүүр нийтийн хэв
үүрэг гүйцэтгэх; нийтийг хамарсан журам хамгаалах, гэмт хэрэгтэй тэмцэх
арга хэмжээ, жагсаал, цуглааны үеийн ажиллагаа нь олон нийтийн аюулгүй
хамгаалалт хийх; яллагдагч, шүүгдэгч, байдлыг хангах ажиллагааг хэрэгжүүлэх
ялтныг цагдан хорих байрнаас шүүх механизм ч гэж хэлж болно.
хуралдаанд, шүүх хуралдаанаас
Үүнтэй холбон Цагдаагийн албаны
цагдан хорих байранд хуяглан хүргэх”
тухай хуулийн холбогдох заалт болон
ажиллагааг гүйцэтгэхээр заасан нь
бусад хуулийн заалтуудыг, тухайлбал
цагдаагийн байгууллагын олон нийтийн
“Гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх
аюулгүй байдлыг хангах үүргийн хүрээг
тухай Монгол Улсын хууль”, “Эрүүгийн
тодорхойлсон.
хууль”, “Захиргааны хариуцлагын
Цагдаагийн байгууллагын олон тухай хууль28”, “Зөрчлийн тухай
нийтийн аюулгүй байдлын хүрээ нь хууль”, “Эрүүгийн хууль /шинэчилсэн
бусад “аюулгүй байдал”-аас зааглан найруулга/29” түүнчлэн бусад хууль
ялгах үндэслэл бий болно26. Тухайлбал тогтоомжоос дэлгэрүүлэн судлах
хүнсний аюулгүй байдал, мэдээллийн зайлшгүй шаардлага урган гарна.
аюулгүй байдал, инженерийн
“Олон нийтийн аюулгүй байдал”,
байгууламжийн аюулгүй байдал, олон
“захиргааны зөрчил”, “гэмт хэрэг”-
нийтийн эрүүл мэнд, хөдөлмөрийн
ийн хоорондын уялдааг тодруулахын
аюулгүй байдал гэх мэт бусад
тулд Эрүүгийн хууль, Захиргааны
байгууллагуудын аюулгүй байдлыг
хангах үйл ажиллагаанаас ялгагдана. 27
Ж.Долгорсүрэн, Д.Булган. Монгол Улсын цагдаагийн
Цагдаагийн байгууллагаас замын эрх зүйн курс, УБ., 2014 он, 40 дэх тал.
хөдөлгөөний аюулгүй байдлыг хангах, 28
Зөрчлийн тухай хууль 2016 оны 09 дүгээр сарын 01-
нээс дагаж мөрдөгдөгдөхөөр Захиргааны хариуцлагын
зөвшөөрлийн тогтолцоонд ордог буу тухай хууль хүчингүй болохоор зохицуулсан ч УИХ-аас
26
Хүнсний аюулгүй байдал, хөдөлмөрийн аюулгүй түр түдгэлзүүлсэн байна.
байдал гэх мэт олон байгууллагуудын аюулгүй байдлыг 29
Энэ хуулийг 2016 оны 9 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс
хангах үйл ажиллагаанаас ялгах үндэслэл болно гэж эхлэн дагаж мөрдөхөөр зохицуулсан ч мөн адил
судлаачийн хувьд үзэж байна. түдгэлзүүлсэн.

73
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

хариуцлагын тухай хууль болон довтлох”, “Зохион байгуулалттай
Зөрчлийн тухай хуулийн холбогдох бүлэг, гэмт бүлэглэл байгуулах, түүнд
заалтуудыг авч үзье. оролцох”, “Аюулгүй ажиллагааны
Монгол Улсын “Захиргааны журам зөрчих”, “Тэсэрч дэлбэрэх болон
хариуцлагын тухай хууль”30-д Монгол түргэн шатамхай бодисыг агаарын
Улсын нутаг дэвсгэрт бүх нийтээр хөлөгт хууль бусаар авч явах”, “Галт
дагаж мөрдүүлэхээр тогтоосон зэвсэг, байлдааны галт хэрэгсэл, тэсэрч
захиргааны журам зөрчигчдөд хуульд дэлбэрэх бодис хууль бусаар хийж
заасан харьяаллын дагуу захиргааны бэлтгэх, хадгалах, авч явах, борлуулах,
хариуцлага хүлээлгэхээр заасан. үйлдвэрлэх”, “Галт зэвсэг, байлдааны
галт хэрэгсэл, тэсэрч дэлбэрэх бодис
Олон нийтийн аюулгүй байдлыг
хууль бусаар олж авах”, “Галт зэвсэг,
хангахад хуульд заасан хариуцлага
байлдааны галт хэрэгсэл, тэсэрч
хүлээлгэнэ. Тухайлбал “Захиргааны
дэлбэрэх бодисыг хамгаалах үүрэгт
хариуцлагын тухай хууль31”-ийн
ажилдаа хайнга хандах”, “Галт зэвсэг,
зарим зөрчил тухайлбал, 25(1)-д “Гал
байлдааны галт хэрэгсэл, хар тамхи,
түймрээс урьдчилан сэргийлэх хууль
мансууруулах буюу хордуулах, цацраг
тогтоомж, журам зөрчих”, 26 дугаар
идэвхт, тэсэрч дэлбэрэх бодисыг хууль
зүйлд “Тээвэр ашиглалт болон замын
бусаар Монгол Улсын хил нэвтрүүлэх”,
байгууламж ашиглах журам зөрчих”,
“Галын аюулгүй байдлын хууль
26 (1)-д “Нислэгийн аюулгүй байдлыг
тогтоомж зөрчих”, “Тэсэрч дэлбэрэх
хангах журам зөрчих», 291 дүгээр зүйл.
болон цацраг идэвхт бодисыг бүртгэх,
Цэргийн барилга, байгууламжийг эвдэх,
хадгалах, ашиглах,тээвэрлэх, илгээх
гэмтээх” зэрэг зөрчлийг дурдаж болно.
журам зөрчих”, 191 дүгээр зүйл “Түргэн
Харин “зөрчлийн тухай хууль”-ийн шатамхай болон идэмхий бодисыг
тавдугаар бүлэг “Хүн амын эрүүл мэнд, хууль бусаар илгээх” зэрэг гэмт хэргийг
орчны аюулгүй байдлыг хамгаалах хуульчлан заасан байна.
журмын эсрэг зөрчил”, долдугаар бүлэг
Эдгээр заалтуудыг дурдахын учир
“нийтийн ёс суртахуун, хэв журмын
“олон нийтийн аюулгүй байдал”-ыг
эсрэг зөрчил”, арван дөрөвдүгээр
Захиргааны хариуцлагын тухай хууль
бүлэг “тээврийн хэрэгслийн ашиглалт,
(Зөрчлийн тухай хууль), Эрүүгийн хууль
хөдөлгөөний аюулгүй байдлын журмын
болон бусад олон хууль тогтоомжоор
эсрэг зөрчил”, арван тавдугаар
хэрэгжих механизмыг зохицуулсан
бүлэг “Төрийн албаны хэвийн
нь харагдана. Энэ нь гэмт хэргээс
үйл ажиллагааны эсрэг зөрчил”,
урьдчилан сэргийлэх, түүнийг таслан
арван зургадугаар бүлэг “Төрийн
зогсоох, нийтийн хэв журам хамгаалах
байгуулалтын эсрэг зөрчил”-ийн гэх
нь олон нийтийн аюулгүй байдлыг
зэрэг бүлгүүдэд “олон нийтийн аюулгүй
хангахад илүүтэй чухал нөлөө үзүүлнэ.
байдал”-тай холбоотой заалтуудыг
Эдгээр нь өөр хоорондоо уялдаа бүхий
тусгажээ.
ухагдахуун юм.
Мөн “Эрүүгийн хууль32”-ийн
Тав. Монгол Улсад олон нийтийн
хорин нэгдүгээр бүлэгт “нийгмийн
аюулгүй байдалд нөлөөлж буй хүчин
аюулгүй байдлын эсрэг гэмт хэрэг” гэж
зүйлс. Аюулгүй байдлын систем33 бусад
тодорхойлсон бөгөөд “Зандалчлах”,
системүүдийн адил дараахь гурван
“Зандалчлах тухай санаатай худал
нийтлэг шинж чанарыг агуулдаг. Үүнд:
мэдээлэх”, “Терроризм”, “Терроризмыг
1) динамик буюу байнга өөрчлөгдөн
санхүүжүүлэх”, “Терроризмыг
хувьсаж байдаг; 2) түвэгтэй, өөрөөр
сурталчлах”, “Нийтийн эмх замбараагүй
хэлбэл олон хувьсагчдаас хамаардаг;
байдал бий болгох”, “Уулгалан
3) Угтах буюу буцах холбоотой гэжээ.
30
Төрийн мэдээлэл, 1992, №4-5, 227-235 дахь тал.
Тиймээс системийн онолын дагуу
31
Захиргааны хариуцлагын тухай хууль. Төрийн 33
О.Үржин. Аюулгүй байдлын онол, арга зүйн асуудалд.
мэдээлэл, 1992., №4-5. Аюулгүй байдлын онол, практикийн тулгамдсан асуудал
32
Эрүүгийн хууль, 2002 он. http://www.legalinfo.mn/law/ (Эрдэм шинжилгээний хурлын эмхэтгэл), УБ., 2016 он,
details/12172?lawid=12172 12 дахь тал.

74
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

олон нийтийн аюулгүй байдал нь мөн гэжээ.
адил дээрх 3 шинжийн дагуу байнга Мөн Олон улсын эдийн засгийн
өөрчлөгдөн хувьсаж, олон хувьсагч, форумд “Дэлхий 2016 оны эрсдэлийн
олон хүчин зүйлээс хамаарч, эргэх 11 дүгээр тайлан”36-д дараагийн 10
холбоог бий болгож байдаг. жилд бий болох эрсдэлийн жагсаалтыг
Доктор Д.Энх-Амгалан “Уламжлалт гаргажээ. Үүнд эдийн засгийн, хүрээлэн
бус аюул, түүний нийгэмд үзүүлэх буй орчны, геополитикийн, нийгмийн,
нөлөөллийг бууруулах арга зам34” техникийн гэх мэт ерөнхий эрсдэлүүдийг
гэсэн диссертацийн ажилд уламжлалт нэрлээд дотор нь хэд хэд ангилжээ.
бус аюулын мөн чанар, агуулга, Нийгмийн эрсдэлд нийгмийн томоохон
уламжлалт бус аюулын нөлөөллийн хөдөлгөөн буюу эсэргvvцлийн жагсаал,
шинжилгээг хийжээ. Тэрээр судалгааны цуглаан, нийтийн эмх замбараагүй
хязгаарлалтын хүрээнд уламжлалт бус байдал гэх мэт сөрөг үзэгдэл нь хүн ам,
аюулд Монгол Улс дахь хар тамхи, эдийн засгийн үйл ажиллагаа, нийгмийн
мансууруулах бодис хэрэглээ, түүнтэй тогтвортой байдлыг алдагдуулахад
холбоотой гэмт хэргийн нөхцөл байдал, нөлөөлнө гэж үзсэн байна.
Монгол Улс дахь авлигын нөхцөл Эдгээрийн дурдахын учир олон
байдлыг судалж, түүнд дүн шинжилгээ улсын аюулгүй байдлын хувьсал,
хийж, цаашид боловсронгуй болгох эрсдэл, нөхцөл байдал, чиг хандлагыг
саналыг дэвшүүлжээ. авч үзэхгүйгээр Монгол Улсын олон
Энэхүү судалгаанд хар тамхи, нийтийн аюулгүй байдалд нөлөөлөх
мансууруулах бодисын эрсдэлд хүчин зүйлсийг тодорхойлох боломжгүй
нийтлэг шалтгаан болж буй хүчин юм. Даяаршлын энэхүү нийгэмд
зүйлсийг 1) ажилгүйдэл, 2) ядуурал, 3) нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг зөвхөн
архидан согтууралт, 4) орчны нөлөөлөл дотоод хүчин зүйлсийг авч үзэх нь
5) мэдээ, мэдээлэл дутмаг байдал харьцангуй ойлголт бөгөөд тэгэх тусмаа
гэж үзээд тухайн нөхцөл байдлуудыг дангаараа бүрэн хангагдах боломжгүй
тайлбарлажээ. юм.
2001 оны 9 дүгээр сарын 11- Харин олон нийтийн аюулгүй
ны Нью-Йорк, Вашингтонд болсон байдлыг хангах үйл ажиллагааг өргөн
террорист ажиллагааны дараа агуулгын хүрээнд бус зөвхөн цагдаагийн
байгуулагдсан НҮБ-ын Аюул, Сорилт, байгууллагын олон нийтийн аюулгүй
Өөрчлөлтийн асуудлаарх Дээд байдлыг хангах тухай ойлголтын
Tүвшиний Зөвлөл (The High Level хүрээнд нөлөөлж буй хүчин зүйлсийг
Panel on Threats, Challenges and авч үзлээ.
Change of the United Nations) «Аюулгүй Олон нийтийн аюулгүй байдал нь
дэлхий ертөнц: Хамтын хариуцлагыг өргөн хүрээтэй ойлголт бөгөөд хууль
хуваалцахуй» илтгэлийг35 2004 онд авч сахиулах байгууллагуудын хамтын
хэлэлцээд ирээдүйд заналхийлж буй ажиллагаагаар тодорхойлогдоно.
дараахь аюулуудыг нэрлэсэн байна. Өөрөөр хэлбэл байгаль орчин
Үүнд: 1. Ядуурал, 2. Халдварт өвчин, экологийн, хүн ам, удмын сангийн, соёл
3. Хүрээлэн буй орчны доройтол, 4. иргэншил, эдийн засгийн, хүнсний,
Улс хоорондын дайн, 5. Иргэний дайн, хүний аюулгүй байдал гэх мэт олон
6. Төрлөөр устгах, 7. Хүний наймаа, 8. салбар хүрээг хамарсан ойлголт юм.
Үйл олноор хөнөөх зэвсгийн тархалт, Эндээс цагдаагийн байгууллагын олон
9. Терроризм, 10. Үндэстэн дамнасан нийтийн аюулгүй байдлыг хангахад
зохион байгуулалттай гэмт хэрэг орно нөлөөлөх хүчин зүйлсийг дараахь
байдлаар авч үзлээ.
34
Д.Энх-Амгалан. Уламжлалт бус аюул, түүний нийгэмд
үзүүлэх нөлөөллийг бууруулах арга зам (Аюулгүй
байдлын ухаанаар докторын зэрэг горилсон диссертац),
ҮБХИС. 2017 он.
35
Report of the High Level Panel on Threats, Challenges Дэлхийн эрсдэлийн 2016 оны тайлан. The Global Risks
36

and Change «A More Secure World: Our Shared Respon- Report 2016. http://www3.weforum.org/docs/Media/The-
sibility». December 2004. GlobalRisksReport2016.pdf

75
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

Олон нийтийн аюулгүй байдалд нөлөөлж буй хүчин зүйлс
Аюул, занал Нөлөөлж буй хүчин зүйлс
Хүн амын хэт их төвлөрөл бий - Улс төрийн хүчин зүйл: Хууль тогтоох эрх мэдлийн
болж хүний эрхийн зөрчил гарах, байгууллагаас гарч буй хууль тогтоомж нь нийтийн
нэмэгдэх ашиг сонирхолд нийцэхгүй, төрийн байгууллагуудын
жагсаал цуглаан болох, түүнээс шийдвэр хууль ёсны биш, түүнд тавьж буй хяналт
үүдэлтэй нийтийг хамарсан сул шийдвэр гаргагч, улс төрчдийн популист үйлдэл
эмх замбараагүй байдал үүсэх, зэргийг хамааруулж үздэг;
террорист халдлага гарах, - Нийгэм, эдийн засгийн хүчин зүйлс: Ажилгүйдэл, хүн
авлига, хээл хахууль нэмэгдэх, амын ядуу, баян зэрэг нийгмийн давхаргын ялгаа,
тэгш бус байдал, эдийн засгийн хямрал, төсвийн
байгалийн гэнэтийн үзэгдэл, алдагдал зэрэг;
гамшиг, осол, дэлхийн уур
амьсгалийн өөрчлөлт - Хууль эрх зүйн хүчин зүйлс: Олон нийтийн аюулгүй
байдалтай холбоотой нийгмийн харилцааг бүрэн
зохион байгуулалтай гэмт хэрэг , дүүрэн, хангалттай зохицуулж чадахгүй байх;
хил дамнасан мансууруулах - Сэтгэл зүй, соёлын хүчин зүйлс: иргэдийн аюулгүй
бодисын наймаа, хүний наймаа, байдлын буюу эрсдэлийн ойлголт хангалтгүй, түүнтэй
зам тээврийн осол, гэмт хэрэг, холбоотой боловсрол, соёл, ухамсрын доройтол,
галт зэвсгийн хууль бус эргэлт, мэдээ, мэдээллийн хангалтгүй байдал зэрэг;
түүний хэрэглээ - Зохион байгуулалтын хүчин зүйлс. Энд олон нийтийн
аюулгүй байдлыг хангахад зохион байгуулалтын
хувьд боловсронгуй бус байдал, байгууллагууд
аюулаас урьдчилан сэргийлэх, таслан зогсоох,
бууруулах, нөхөн сэргээх үйл ажиллагааг хангалтгүй
төлөвлөх, хэрэгжүүлэх ажиллагаа;

Дээрх хүснэгтээс харахад олон Бидний бодлоор бол
нийтийн аюулгүй байдалд нэг төрлийн “олон нийтийн аюулгүй байдал”
бус, уламжлалт бус аюул, занал гэдэг нь байгалийн гамшиг, нийтэд
нөлөөлж байна. Нөгөө талаас аюул, хамааралтай бусад аюул, ослын
заналд нөлөөлж буй хүчин зүйлс нь улмаас хүний амь нас, эрүүл мэнд,
зарим тохиолдолд аюул занал, эмзэг эрх, эрх чөлөө, өмч хөрөнгөнд учирч
байдал болох тал ажиглагдаж байна. болох хор хөнөөлийг арилгах, таслан
Олон нийтийн аюулгүй байдал зогсоох, түүнээс урьдчилан сэргийлэх,
нь Үндэсний аюулгүй байдлын амин хамгаалагдсан нөхцөл байдал буюу
чухал ашиг сонирхлыг хамгаалах зүй монголын ард түмний ашиг сонирхолд
тогтолтой, цагдаагийн байгууллагын нийцсэн эрх зүй, зохион байгуулалт-
идэвхтэй үйл ажиллагаагаар хэрэгждэг, техникийн хэм хэмжээ, горимоор
төр, нийгэм, хүний аюулгүй байдлыг зохицуулагдаж байгаа нийгмийн
хангах, аюулгүй байдлын бүрэлдэхүүн харилцааны тогтолцоо юм.
хэсэг юм. “Олон нийтийн аюулгүй
байдлыг хангах” гэдэг нь цагдаагийн
ДҮГНЭЛТ байгууллагаас хүний амь нас, эрүүл
1. Сайтар боловсруулсан нэр мэнд, хүрээлэн буй орчинд байгалийн
томьёотой байх нь аливаа шинжлэх болон хүний үйл ажиллагаатай
ухаанд үнэлж баршгүй ач холбогдолтой. холбоотой аюул, осол учрахаас
Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн урьдчилан сэргийлэх, хамгаалах аврах,
нийтлэг хэрэглэгдэж буй нэр томьёог хор уршгийг арилгах, хэвийн болгохтой
өөрийн орнынхтой харьцуулан судалж холбоотой цогц үйл ажиллагаа юм гэж
зөв оноолт өгөх, тэдгээрийн харилцан судлаачийн хувьд тодорхойллоо.
хамаарлыг гаргаж ирснээр олон нийтийн 2.Олон нийтийн аюулгүй байдлын
аюулгүй байдлын талаарх нэр томьёог тухай ойлголтыг явцуу болон өргөн
цэгцлэхэд чухал ач холбогдолтой. агуулгын хүрээнд баяжуулж ойлгох

76
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

нь чухал юм. Явцуу хүрээнд хүний байдлын агуулга, тогтолцоо, зүй тогтол,
эрх, эрх чөлөөг хамгаалах, аюулгүй бүрэлдэхүүн хэсэг, элементийн талаар
байдлыг хангах тухай ойлголтыг илүү судалсан, тодорхойлсон бүтээл байхгүй
гүнзгийрүүлж сэтгэх хэрэгтэй бол өргөн байна.
агуулгаар нь ойлгохын тулд бүхий л 4.Олон нийтийн аюулгүй
нийгмийн аюулгүй байдлын хүрээнд авч байдал нь гэмт хэрэг, захиргааны
үзэх нь чухал юм. Бүхэл бүтэн нийгэм зөрчилтэй зайлшгүй холбоотой бөгөөд
дайралтад өртөхөд ямар хохирол, “Захиргааны хариуцлагын тухай хууль”
алдагдал учрах вэ гэдэг ойлголтоос (Зөрчлийн тухай хууль), “Эрүүгийн
хувь хүний аюулгүй байдлын ойлголтыг хууль” (Эрүүгийн хууль (шинэчилсэн
салгах боломжгүй юм. Аюулгүй найруулга)-д заасны дагуу олон нийтийн
байдлын уламжлалт ойлголтоос цоо аюулгүй байдал хамгаалагдаж, хэрэв
шинэ түвшинд, шинээр авч үзэхийг зөрчигдсөн тохиолдолд хамгаалалтын
өнөөгийн цаг үе биднээс шаардаж механизм хэрэгжиж, хууль зүйн
байна. Үүнтэй уялдуулан олон нийтийн хариуцлага хүлээлгэнэ. Жишээлбэл
аюулгүй байдлын тухай ойлголтыг нийтийн эмх замбараагүй байдал
даяарчлал, хүний аюулгүй байдал, үүссэн, террорист халдлага гарсан
аюулгүйжүүлэх гэсэн аюулгүй байдлын тохиолдолд холбогдох этгээдэд тухайн
шинэ үзэл баримтлал, ухагдахуунд хуульд заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.
тулгуурлан тодорхойлох нь зүйтэй гэж
5.Олон нийтийн аюулгүй байдал,
үзлээ. Мөн аюулгүй байдлыг системийн
олон нийтийн аюулгүй байдлыг хангах,
онолын үүднээс авч үзвэл олон нийтийн
хамгаалах гэсэн нэр томьёо хоорондоо
аюулгүй байдал нь аюулгүй байдлын
харилцан хамааралтайгаар авч
дэд систем гэж дүгнэлээ.
үзлээ. Тухайлбал аюулгүй байдлын
3.Олон нийтийн аюулгүй хамгаалалт сулрахад эрсдэл нэмэгддэг
байдлын талаарх монголын хуульч, бол аюулгүй байдлын үзүүлэлтүүд
эрдэмтэн судлаачдын зарим бүтээлийг түүнийг дагаж буурдаг байна.
харьцуулан үзээд хөгжлийн эхэн шатанд Тиймээс аюулгүй байдал, аюулгүй
байна гэж дүгнэж болохоор байна. байдлыг хангах хоёрын хооронд шууд
Өөрөөр хэлбэл олон нийтийн аюулгүй пропорционал хамааралтай байна.

---o0o---

ЭРДЭМ ШИНЖИЛГЭЭНИЙ АХЛАХ АЖИЛТАН Б.ЭНХ-АМГАЛАН ЗҮҮН ХОЙД
АЗИЙН ОРНУУДЫН ХУДАЛДАА (АРИЛЖАА)-НЫ ХУУЛЬ, ЭРХ ЗҮЙН ХАМТЫН
АЖИЛЛАГААНЫ СИМПОЗИУМД ИЛТГЭЛ ХЭЛЭЛЦҮҮЛЛЭЭ

2017 оны наймдугаар сарын 31-ний өдөр
Хятад улс болон Зүүн хойд Азийн орнуудын
худалдаа (арилжаа)-ны хууль, эрх зүйн хамтын
ажиллагааг дэмжих, бэхжүүлэх зорилгоор “Бүс
нутгийн хамтын ажиллагаан дахь худалдаа
(арилжаа)-ны хууль, эрх зүйн үйлчилгээ ба маргаан
шийдвэрлэлт” сэдэвт олон улсын симпозиум
зохион байгуулагдсан бөгөөд хуралд урилгаар нийт
11 оролцогч илтгэл хэлэлцүүлсний дотор Хууль
зүйн үндэсний хүрээлэнгийн Эрдэм шинжилгээний
ахлах ажилтан Б.Энх-Амгалан “Монгол Улс дахь
хууль зүйн үйлчилгээ ба хуульчийн эрх зүйн
байдал: Хамтын ажиллагааны боломж” сэдвээр
илтгэл хэлэлцүүлж, амжилттай оролцлоо.

77
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

ПАРЛАМЕНТ ХОЁР ТАНХИМТАЙ БАЙХ АСУУДЛЫН
ТУХАЙД

төлөөллийн зүгээс олон санал,
санаачилга, дүгнэлт гаргасаар
байна. Судлаачийн хувьд үүнтэй
холбогдох зарим материалыг судлан
үзэж, уг асуудлаар санал, дүгнэлтээ
илэрхийлсэн болно.

УДИРТГАЛ
2017 оны эхээр Улсын Их Хурал
(Цаашид “УИХ” гэх), Засгийн газар
ХЗҮХ-ийн эрдэм шинжилгээний ахлах (Цаашид “ЗГ” гэх) болон зарим улс
ажилтан, хууль зүйн магистр М.Төрбаяр төрийн намын түвшинд Үндсэн хуульд
нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлыг
судлах, шийдвэр, шийдэл гаргах
ТҮЛХҮҮР ҮГ үүрэг бүхий хэд хэдэн ажлын хэсэг
Төрийн удирдлагын хэлбэр, байгуулагдсан ба тэдгээр ажлын хэсэг
парламентын Бүгд найрамдах улс, өөр өөрийн шугамаар хуулийн төсөл
парламентын бүтэц, парламентын үйл боловсруулах, хэлэлцүүлэх ажлыг
ажиллагааны хэлбэр, парламентын зохион байгуулж байна.
хоёр танхим. Ойрын үед УИХ-аас байгуулагдсан
ажлын хэсгийн боловсруулсан “Үндсэн
ТОВЧЛОЛ хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн
төсөл”-ийг нийслэл, орон нутгийн
Ардчилсан Үндсэн хуулийг түвшинд иргэд, байгууллага, эрдэмтэн,
шинэчлэн батлах, боловсруулах, нэмэлт, судлаачдаар хэлэлцүүлэх ажил нэлээд
өөрчлөлт оруулах асуудал яригдах бүр эрчимтэй хийгдэж байгаа ба үүнд санаа
төрийн удирдлагын хэлбэр хийгээд бодлоо нэмэрлэх зорилгоор энэхүү
парламент хоёр танхимтай байх эсэх өгүүллийг бичсэн болно.
асуудал хөндөгдөж байдаг билээ. Уг
асуудлаар олон ургалч үзэл, нийгмийн Энэхүү өгүүлэл бүтцийн хувьд
захиалгаар олон санал, дүгнэлт гарч түлхүүр үг, товчлол, удиртгал, үндсэн
байсан ч парламентын засаглалтай, хэсэг, санал дүгнэлт гэсэн хэсэгтэй
парламент нэг танхимтай байх асуудал бөгөөд үндсэн хэсгийг дараах 4 сэдвийн
нь дэмжигдэж, зарим судлаачид хүрээнд авч үзлээ. Үүнд:
үүнийг хамгаалсан байр суурин дээрээ - Төрийн удирдлагын хэлбэр;
тууштай байж ирсэн байна. - Парламент хоёр танхимтай
Үндсэн хуулийн шинэчилсэн байх асуудлаар;
найруулгын төслийн талаар олон - Байнгын ажиллагаатай
нийтийн дунд хэлэлцүүлэг өрнүүлж парламентыг хянах байнгын бус
байгаа энэ цаг үед, энэхүү асуудлаар ажиллагаатай бүтэц /танхим, хурал/
иргэний нийгэм, төрийн байгууллагын байх шаардлагатай эсэх талаар;
78
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

- Байнгын ажиллагаатай санал ирсэн байдаг. Тодруулбал, Энэ
парламент 2 танхимтай байх асуудлаар. чиглэлээр 2000 гаруй санал ирсэн нь
Санал дүгнэлтийн хэсэгт: Эдгээр 4 нийт саналын бараг гуравны хоёртой
сэдвийн хүрээнд судалсан материалдаа тэнцэх бөгөөд түүний 60 орчим
үндэслэн парламент хоёр танхимтай хувь нь парламентын, 34 хувь нь
ерөнхийлөгчийн засаглалыг дэмжсэн
байх эсэх асуудлаар дүгнэлт хийхийг
байна.3 Үүний дагуу Монголын ард
оролдож, Үндсэн хуульд оруулах
түмэн бид парламентын засаглалын
нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөлд тусгах 3
хэлбэрийг 1992 онд сонгосон.
асуудлын талаар саналаа дэвшүүлсэн
болно. Гэвч Үндсэн хуульд нэмэлт,
өөрчлөлт оруулах асуудал яригдах бүр
зарим улс төрийн хүчин, хөдөлгөөн,
ҮНДСЭН ХЭСЭГ ард иргэдийн зүгээс Ерөнхийлөгчийн
1.Төрийн удирдлагын хэлбэр Засаглалтай байх нь зохимжтой
гэсэн саналыг байнга дэвшүүлдэг.
Төрийн дээд албан тушаалыг хэн
Үүнийг Монгол Улс “Парламентын
хэрэгжүүлж байгаагаар нь шалгуурлан засаглалтай” эсхүл “Ерөнхийлөгчийн
төрийн удирдлагын хэлбэрийг засаглалтай” алин болох нь одоогийн
“Хаант улс”, ”Бүгд найрамдах улс” гэж Үндсэн хуульд шууд ойлгогдохоор
хоёр хуваадаг ба Бүгд найрамдах улсыг тодорхой тусгагдаагүйтэй холбоотой
“Ерөнхийлөгчийн бүгд найрамдах улс”, хэмээн ойлгож болох юм.
“Парламентын бүгд найрамдах улс”, Үүнээс үүдэн энгийн ард
“Холимог бүгд найрамдах улс” гэсэн иргэд өөрийн орныг засаглалын
гурван үндсэн хэлбэрт1 ангилан авч үздэг ямар хэлбэртэйг сайн ойлгохгүй
байна. Ингэхдээ ЗГ-ийг хэн байгуулж, эргэлзэх, эрдэмтэд, судлаачид
ЗГ хэний өмнө хариуцлага хүлээж Үндсэн хуулийн холбогдох зүйл,
байгаагаар нь шалгуурлан ийнхүү заалтын агуулгыг үндэслэн тус улс
ангилдаг ба үүнтэй холбоотойгоор “Парламентын засаглалтай” болох
ерөнхийлөгчийн засаглалтай, тухай бичих, тайлбарлах, улс төрийн
парламентын засаглалтай, холимог нам, хөдөлгөөнүүд янз бүрийн
засаглалтай хэмээн бичих ангилах нь тоглолт хийх, гадаад орны зарим
түгээмэл байдаг. судлаач /ОХУ-ын  судлаач/ холимог
Аливаа улс орон хуучин Үндсэн хэлбэрийн засаглалтай орон хэмээн
хуулиа шинэчлэх, эсхүл шинээр Үндсэн тодорхойлох, зэрэг хүндрэл гарсаар
хууль батлах заагт ерөнхийлөгчийн байна. Тухайлбал, судлаач О. Машбат
болон парламентын засаглалын аль Монгол Улсын төрийн удирдлагын
хэлбэрийн тухай зарим нэг маргаан
нэгийг сонгох зорилттой тулгардаг.
байдаг ч дийлэнх судлаач  тус улс нь
Үндсэн хуулийн бодлогын хувьд энэ
парламентын засагтай орон гэдэг дээр
хоёр засаглалын аль нэгийг сонгох нь
санал нэгдэж байна гэж бичсэн4  нь
нэн чухал бөгөөд зарим тохиолдолд тодорхой хүрээний судлаачдыг
эдгээрийг Америкийн ба Их Британийн хамаарч байгаа ба өөрөө ч уг асуудлыг
загвар ч гэж нэрлэх нь бий.2 тайлбарлахдаа мөн л Үндсэн хуулийн
Монгол Улс 1992 оны шинэ холбогдох заалтын шинж, агуулгын
Үндсэн хуулийг батлах шатанд энэхүү үндэслэл болгосон байдаг. Энэ
сонголттой тулгарсан бөгөөд хуулийн мэт хүндрэл цаашид ч үргэлжлэх
төслийг ард түмнээр хэлэлцүүлэх магадлалтай.
явцад энэ асуудлаар хамгийн олон
1
Н. Лүндэндорж. Төрийн онол, УБ., 2005 он, 150,155 3
Б. Чимид. Үндсэн хуулийн эхийг баригч , УБ., 2010
дахь тал. он,138 дахь тал.
2
Д. Гангабаатар.Үндсэн хуулийн эрх зүй, УБ., 2016 он, 4
О. Машбат.Үндсэн хууль: улс төр-эрх зүй, хяналт
186 дахь тал. тэнцэл, УБ., 2015 он, 21-23 дахь тал.

79
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

Иймээс уг асуудлыг шууд хоёр танхимтай байх эсэх асуудлаар
ойлгогдохоор томьёолон хуульчлах олон тооны санал, дүгнэлт гарч байсан
нь нийтээрээ нэг мөр ойлгоход тустай байна. Тухайлбал, 1991 оны 9 дүгээр
хэмээн үзэж байна. сард манай улсад зохион байгуулагдсан
Олон Улсын эрдэм шинжилгээний бага
2.Парламент хоёр танхимтай хуралд эрдэмтэн Б.Чимид, С.Төмөр
байх эсэх асуудлаар. нар “Парламентын ардчилал, түүнийг
Их Цаазын төсөлд тусгасан нь сэдвээр
Парламентат ёс хийгээд түүний илтгэл тавьсан байдаг.
ардчилалтай холбоотой нэг гол зүйл
бол “парламентын бүтэц” болон Уг илтгэлд Их Цаазын төслийг ард
”парламентын үйл ажиллагааны түмнээр хэлэцүүлэх явцад зарчмын
хэлбэр”-ийн тухай асуудал юм. бөгөөд тодорхой асуудал дэвшүүлсэн
хэд хэдэн чиглэлийн санал, дүгнэлт
Парламент нь бүтцийн хувьд дэвшүүлж байсны нэг нь УИХ-ыг засаг
нэг эсхүл хоёр танхимтай, үйл захиргааны нэгжийн болон хүн амын
ажиллагааны хэлбэрийн хувьд төлөөллийг хосолсон шинж бүхий
байнгын ажиллагаатай байдаг. Дэлхийн хоёр танхимтай зохион байгуулах
145 орон парламенттай бөгөөд бүтцийн асуудал байсныг тэмдэглэсэн6 байна.
хувьд 94 нь нэг, 41 нь хоёр танхимтай Тухайлбал, 1992 оны Үндсэн хуулийг
байна.5 /1991 оны судалгаа/ хэлэлцэж батлах явцад тухай үеийн
Парламент нь хоёр танхимтай УБХ болон АИХ-ыг арай багасгасан
улс орнуудын дээд танхимыг авч үзвэл хэлбэрээр зохион байгуулж, УБХ
3 янзын уламжлал байна. Тодруулбал, байнгын ажиллагаатай байж хууль
-Холбооны болон муж улсын тогтоох чиг үүргээ хэрэгжүүлэх, АИХ
төрийн нэгж, үндэстний төлөөллийн үе үе хуралдаж хууль тогтоомжийг
хэв, уламжлал; батламжлах, үүгээр дамжуулан
-Язгууртны төлөөллийн хэв, түүний үйл ажиллагаанд зохих хяналт
уламжлал; /Английн Лордуудын танхим/ тавих, шаардлагатай зарим асуудлыг
хэлэлцэж батлах зэргээр байнгын бус
-Өндөр албан тушаалтнууд албан
ажиллагаатай байж болон тухай санал7
тушаалаасаа өөрчлөгдөхөөр шилжин
нэг бус удаа гарч байсан байна.
ордог хэв, уламжлал зэрэг.
Гэвч хууль боловсруулах шатанд
Эдгээрээс хоёр танхимтай байх
зохион байгуулагдсан олон тооны
гол үндэслэл, шалтгаан нь тухайн улс
хурал цуглаан, яриа хэлэлцүүлгийн
орны төрийн байгууламжийн хэлбэр /
үеэр иргэд ,судлаачдаас гарсан санал
холбооны улс/, хүн амын бүтэц, /олон
зөвлөмж, онолын маргаан, мэтгэлцээн
төрлийн үндэстэн, ястнаас бүрдэлтэй/
холбогдох судалгаа зэргийг үндэслэн уг
ард иргэдийн тоо зэрэгтэй холбоотой
асуудал дэмжигдээгүй байна.
бөгөөд хамгийн гол нь парламент нь
хоёр танхимтай байлаа гэхэд аль аль нь Иймээс УБХ-д өргөн барьсан Их
байнгын ажиллагаатай байхад оршино. цаазын төслийн анхны хувилбар, уг
төслийн ард түмнээр хэлэлцүүлсэн
1992 онд батлагдсан ардчилсан
хоёрдахь хувилбар, хэлэлцүүлгийн
шинэ Үндсэн хуулийн төсөл /эхний төсөл
дараа УБХ-д өргөн барьсан гуравдахь
“Их цааз” нэртэй/-ийг боловсруулж,
хувилбар, УБХ-аас АИХ-д өргөн
ард нийтээр хэлэлцүүлэх, Улсын Бага
барьсан дөрөвдэх хувилбарын аль
Хурал (Цаашид “УБХ” гэх) болон Ардын
Их Хурал (Цаашид “АИХ” гэх)-аар 6
Б. Чимид. Үндсэн хуулийн эхийг баригч, УБ., 2010 он,
хэлэлцэж батлах шатанд парламент 143 дахь тал.
5
Б. Чимид. Үндсэн хуулийн эхийг баригч, УБ., 2010 он, 7
БНМАУ-ын Ардын Их Хуралдааны протокол 1991 оны
143 дахь тал. 11 :22 кассет.

80
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

алинд парламент хоёр танхимтай байх асуудал яригдах бүр парламент хоёр
асуудал огт тусгагдаагүй8 байдаг. танхимтай байх асуудал нилээд хүчтэй
Учир нь Монгол Улсын хувьд хөндөгдөж, иргэд байгууллагын зүгээс
төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл, хамгийн их санал, санаачилга гардаг ч
цөөн хүн амтай, нэг үндэстэн зонхилсон уг асуудал дэмжлэг авч хуулийн төсөлд
орон. Иймээс 1992 оны шинэ Үндсэн тусгагдаж байгаагүйг дээр дурдсан ба
хуулийг батлах үед манай улсын хувьд учир шалтгааныг нь дараагийн хэсэгт
бусад улс орон шиг холбооны улс, авч үзэх болно.
муж, олон үндэстнийг төлөөлсөн дээд
танхим байх үндэслэл, шаардлага 3.Байнгын ажиллагаатай
багатай гэж үзсэн байна. парламентыг хянах байнгын бус
Түүнчлэн 2015 онд УИХ-ын даргын ажиллагаатай бүтэц /танхим, хурал/
захирамжаар9 “Үндсэн хуульд нэмэлт, байх эсэх асуудлаар
өөрчлөлт оруулах тухай” хуулийн Парламентын бүтэц нэг эсхүл
төсөл боловсруулах үүрэг бүхий хоёр танхимтай байхаас үл хамааран
ажлын хэсгийг УИХ-ын гишүүн асан үйл ажиллагааны нь үндсэн хэлбэр
Н.Батбаяраар ахлуулан, УИХ-ын 9 байнгын ажиллагаатай байдаг талаар
гишүүний бүрэлдэхүүнтэй байгуулсан дээр дурдсан. Үүнийг эрдэмтэн Б.Чимид
ба уг хуулийн төслийг боловсруулах парламентад байнга сууж, улсын
явцад дээрхтэй адил агуулга бүхий шийдвэр гаргадаг, тийм хүмүүсийг л
санал дэвшүүлж энэ тухай дахин УИХ-ын гишүүн гэж бүдүүн тоймоор
хөндсөн байдаг. Тодруулбал, УИХ-ыг хэлж болох юм хэмээн маш энгийнээр
хоёр танхимтай болгож “Их хуралдай”, тайлбарласан байдаг.
“Бага хуралдай” хэлбэрээр ажиллуулах
Гэтэл уг асуудлаар өмнө нь гарч
ингэхдээ Их хуралдайг байгын
байсан санал, дүгнэлт одоо дэвшүүлж
бус ажиллагаатай байлгах санал,
буй санаа, санаачилгыг уншиж, ажихад
санаачилга яригдаж байв. Гэвч уг санал
өөр нэг том “хурал” эсхүл “танхим” гарч
мөн л дэмжигдээгүй бөгөөд хуулийн
ирээд /байнгын бус ажиллагаатай/ УИХ-
төслийн УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр
ын үйл ажиллагааг хянаад, чиглүүлээд
бэлтгэсэн хувилбарт10 энэ асуудал мөн
эхэлбэл түүний үйл ажиллагаа сайжирч,
л тусгагдаагүй байна.
илүү үр дүнтэй болох мэт ойлголт, яриа
Одоогийн байдлаар 2017 онд байнга яригдаж ирсэн байна.
УИХ-аас байгуулагдсан ажлын хэсгийн
Эдгээр санаа, шийдэл удаа дараа
боловсруулсан “Үндсэн хуульд
дэмжигдээгүй шалтгаан нь парламент
оруулах нэмэлт, өөрчлөлтийн төсөл”-
байнгын ажиллагаатай байх сонгодог
ийг нийслэл, орон нутгийн түвшинд
агуулгатай зөрчилдсөнтэй холбоотой
хэлэлцүүлэх ажил нилээд эрчимтэй
байна. Үүнийг эрдэмтэн Б.Чимид
зохион байгуулагдаж байгаа ба энэхүү
дээрээ ямар нэг даруулга, малгайтай
төслийг11 судалж үзэхэд парламент
парламент бол парламент биш
хоёр танхимтай байх асуудал мөн
гэдгийг тайлбарлаад хэрэв юм бүхэн
тусгагдаагүй байна.
дээрээсээ хяналттай байх ёстой юм бол
Үндсэн хуулийг шинэчлэн манай УИХ-ыг хянадаг бас нэг өөр “Их
боловсруулах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах хурал” байх хэрэгтэй болно. Энэ бол
8
УИХ, УИХ-ын ТГ-ын архив, данс № 1-91, 167-190 дахь огт шаардлагагүй зүйл хэмээн бичсэн
тал.
байдаг.
9
УИХ-ын даргын 2008 оны 08 тоот захирамж.
10
Ажлын хэсгээс УИХ-ын нэгдсэн хуралдаанд Манай улсад парламентын үйл
хэлэлцүүлхээр бэлтгэсэн төсөл /2016 оны 5 сар/. ажиллагааг хянах цөөнгүй субъект
11
Хууль сахиулахын Их сургууль дээр зохион байгуулсан байдаг. Тодруулбал,
хэлэлцүүлэгт тараасан хувилбар /2017 оны 09-01/.

81
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

- Ард түмэн болон намууд бүрийн санаа, санал яригдсаар
хөндлөнгөөс нь; ирсэн. Тухайлбал, 2015 онд УИХ-
- Ерөнхийлөгч хорих тавих аас байгуулагдсан Үндсэн хуульд
хэлбэрээр хажуугаас нь; нэмэлт өөрчлөлт оруулах ажлын
хэсэг эхэндээ УИХ-ыг хоёр танхимтай
- Үндсэн хуулийн цэц шийдвэр
болгож “Их хуралдай”, “Бага хуралдай”
нь Үндсэн хууль зөрчсөн эсэхийг хянах
хэлбэрээр ажиллуулах санал,
замаар;
санаачилгыг хөндөж байсан тухай
- Хуулийн этгээд болохын хувьд дээр дурдсан ба хэлэлцүүлгийн явцад
төсөв, санхүүг нь холбогдох хуулийн уг санал дэмжигдээгүй учраас УИХ-
дагуу санхүү, аудитын байгууллага, ын гишүүдийн тоог нэмэгдүүлж 99
албан тушаалтан хянах зэрэг болно. болгохоор хуулийн төслийн эцсийн
Эндээс парламентын үйл хувилбарт тусгасан нь олон нийтийн
ажиллагааг хянах, чиглүүлэх зүгээс нэлээд эсэргүүцэлтэй тулгарч
зорилгоор байнгын бус ажиллагаатай байв.
парламентын бүтэц байх шаардлагагүй Түүнчлэн Үндсэн хуулийн эрх зүй
нь ойлгогдоно. судлаач Д. Үүрцайх УИХ-ын гишүүдийн
тоог 140 хүртэл нэмэгдүүлэх санал
4. Байнгын ажиллагаатай дэвшүүлж14, үндэслэлийг нь дараахь
парламент 2 танхимтай байх байдлаар тайлбарласан байна.
асуудлаар Онолын хувьд АНУ-ын улс төр судлаач
Рэйн Таагепера, Мэтю Шугарт нар улс
Харин байнгын ажиллагаатай
орнуудын парламентын гишүүдийн
парламент /УБХ эсхүл УИХ/-ыг хоёр
тоог тодорхойлох томьёог гаргасан
танхимтай болгон зохион байгуулна
бөгөөд үүнийг улс төр судлалд “кубийн
гэвэл дээрхээс арай өөр асуудал
язгуурын хууль” /cube root Law/ гэж
бөгөөд 1992 онд батлагдсан Үндсэн
нэрлэдэг бөгөөд уг томьёогоор бол
хуулийг хэлэцэж батлах явцад тухайн
тухайн улсын парламентын гишүүдийн
үеийн УБХ-ын гишүүдийн тоонд багтаан
тоо нь нийт хүн амын тоог 1/3 зэрэгт
парламентыг дээд, доод танхим болгон
дэвшүүлсэнтэй тэнцүү байхад төлөөлөх
зохион байгуулах санаа хөндөгдөж
чадвар болон сонгогдсон гишүүдийн
байсан байдаг.12 Тухайн үед УБХ 54
ажлын ачаалалд тохирно гэж үздэг
гишүүнтэй байсан байна. Гэвч тус бүр
гэжээ. Энэхүү тооцоолол нь бусад улс
нь 30 хүрэхгүй гишүүнтэй, байнгын
орны парламентын гишүүдийн дундаж
ажиллагаатай, аль аль нь хууль тогтоох
тоотоо нийцдэг бөгөөд уг тооцооллоор
эрхтэй, дээд доод танхим зэрэгцэн
бол манай улсын хувьд УИХ-ын
үйл ажиллагаа явуулах шаардлага
гишүүдийн тоо 137 байвал зохимжтой
одоогоор байхгүй гэж үзсэн байдаг.
гэж үзсэн байна. Ийм тооны гишүүдтэй
Үндсэн хуульд заасны дагуу тохиолдолд хоёр танхим болгон зохион
одоогийн УИХ 7613 гишүүнтэй бөгөөд байгуулах магадлал арай нэмэгдэх
УИХ-ыг хоёр танхимтай болгон зохион боловч одоогоор тийм шаардлага байн
байгуулна гэвэл гишүүдийн тоог эргэж уу үгүй юу гэдгийг сайтар бодолцох
харах шаардлага зайлшгүй тулгарна. шаардлагатай.
Уг асуудлаар иргэд, байгууллага, Байнгын ажиллагаатай парламент
эрдэмтэд, судлаачдын хүрээнд янз хоёр танхимтай байх тохиолдолд хууль
тогтоох талаар тэнцүү эрх эдэлж,
12
Үндсэн хуулийн асуудлаархи олон Улсын бага хурлын
протокол. Кассет №328 9.18-II. 42 , IX/ 12 өдөр. асуудлыг шийдвэрлэхдээ олон талаас
13
Монгол Улсын Үндсэн хууль. 1992 он. Хорин нэгдүгээр
нэгдэх хэсэг. Улсын Их Хурал нэг танхимтай, далан 14
Хууль дээдлэх ёс, дугаар №1, 2015 он., 101, 103 дахь
зургаан гишүүнтэй байна. тал.

82
Ýðõ ç¿éн, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

нь шат дараалуулан хэлэлцэх боломж байна.
бүрдэх сайн талтай ч танхимуудын Түүнчлэн одоогийн Үндсэн хуульд
хооронд янз бүрийн шалтгаанаар, Монгол Улс “Парламентын засаглалтай”
маргаан зөрчил бий болж, цаг эсхүл “Ерөнхийлөгчийн засаглалтай”
үеийн тулгамдсан чухал асуудлыг алин болох нь шууд ойлгогдохоор
шийдвэрлэхэд цаг хугацаа алдах явдал тусгагдаагүйгээс хүндрэл үүсдэг
гарахыг үгүйсгэхгүй. тухай дээр нэлээд тодорхой дурдсан
Парламент аливаа асуудлыг бөгөөд уг асуудлыг нийтэд ойлгомжтой
эхлээд байнгын хороодоор дараа байдлаар хуульчлах шаардлагатай
нь танхимууд тус тусдаа, эцэст нь гэсэн дүгнэлтэд хүрлээ.
хамтарсан хуралдаанаар хэлэлцэх Иймээс эдгээр асуудлын хууль
журамтай байдаг. Хамтарсан зүйн зохицуулалтыг илүү тодорхой
хуралдаанаар уг асуудлыг шийдвэрлэж болгох нь зүйтэй гэж үзсэн ба үүнтэй
чадахгүйд хүрвэл түүнийг санаачлагчид холбоотой дараах саналыг дэвшүүлж
болон эсвэл байнгын хороодод байна. Үүнд:
буцаахаас эхлээд мухардалд орох 1/ Парламентын сонгодог шинжийг
байдал ч үүсэх талтай. Танхим агуулсан дараах заалтыг Үндсэн
хооронд учир зүйгээ олох зуур улс хуулийн холбогдох хэсэгт сэргээн
орон, ард иргэдийн эрх ашгийг хөндсөн тусгах. Тодруулбал, Үндсэн хуулийн
чухал асуудлууд ач холбогдлоо алдаж, 21 дүгээр зүйлд “парламент байнгын
эцэст нь эрх ашиг нь хохироход хүрч ажиллагаатай байх” агуулга бүхий
болзошгүйг үгүйсгэх аргагагүй. томъёолол нэмэх. Сэргээн тусгах
гэсний учир нь 1992 онд батлагдсан
Түүнчлэн танхим тус бүрийн Үндсэн хуулийн төслийн УБХ-д өргөн
ажлын алба, тамгын газар, тэдгээрийн барьсан нэгдүгээр хувилбарт уг
ажиллах нөхцөлтэй холбоотой нэмэгдэл агуулгаар томъёологдож тусгагдсан
зардал зайлшгүй гарна. Иймээс энэ боловч ард түмнээр хэлэлцүүлсэн
асуудлаар шийдвэр, шийдэл гаргах хоёрдугаар хувилбараас энэ заалт
шаардлага үүсвэл дээрх асуудлуудыг хасагдсан байдаг. Үүнээс үүдэн
сайтар тооцохын гадна олон нийтийн парламент “байнгын” болон “байнгын
зүгээс энэ хувилбарыг ямар байдлаар бус” ажиллагаатай хоёр бүтцээс бүрдэж
хүлээн авахыг урьдчилан тандан болох мэт ойлголт, асуудал байнга
судлах шаардлагатай. хөндөгдөж, будилж ирсэн бололтой
байна.
Энэ нь парламентын бүтэц нэг
ДҮГНЭЛТ, САНАЛ
эсхүл хоёр танхимтай байхаас үл
Дээрх байдлаас дүгнэлт хийхэд: хамааран үйл ажиллагаа явуулах
Өнгөрсөн хугацаанд парламент хэлбэрийг нь хуульчилсан маш чухал
хоёр танхимтай байх эсэх асуудлыг зохицуулалт бөгөөд хэрэв тухайн
хөндөхдөө байнгын ажиллагаатай үед уг заалтыг төслөөс хасаагүй бол
парламентыг хянах байнгын бус ийм асуудал он удаан жил үргэлжлэн
ажиллагаатай бүтэц /танхим, хурал/ яригдахгүй байж болох байв.
бий болгох асуудлыг л олон дахин 2/ Үндсэн хуулийн 1 дүгээр зүйлийг
хөндөж ирсэн байна. тодруулан томъоёлж найруулах замаар
Иймээс уг асуудалтай холбоотой тус улс “Парламентын Бүгд найрамдах
санал, дүгнэлт санаа, шийдэл удаа улс” болохыг хуульчлах.
дараа дэмжигдээгүй шалтгаан нь 3/ Үндсэн хуулийн суурь зарчим,
парламент байнгын ажиллагаатай үзэл санааг тодруулсан зарчмын
байх сонгодог агуулгатай зөрчилдсөнтэй шинжтэй зарим ойлголт, зохицуулалт
холбоотой гэж дүгнэх үндэслэлтэй Үндсэн хуулийн төслийг хэлэлцүүлэх

83
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

явцад хасагдсан, хаягдсан байх харьцуулан судалж,  олж тогтоон,
магадлал судалгааны явцад хэлэлцэж буй төсөлд нэмж тусгахыг
анзаарагдсан тул дээр дурдсан төслийн санал болгож байна.
анхны хувилбаруудыг дахин сайтар

---o0o---

“АЗИЙН ОРНУУД ДАХЬ ГАЗАР АЛБАДАН ЧӨЛӨӨЛӨЛТИЙН ӨНӨӨГИЙН
БАЙДАЛ, ЭРХ ЗҮЙН ТУЛГАМДСАН АСУУДЛУУД” СЭДЭВТ ОЛОН УЛСЫН
ХУРАЛД ХҮЗХ-ИЙН ТӨЛӨӨЛӨЛ ОРОЛЦЛОО

“Азийн орнууд дахь газар
албадан чөлөөлөлтийн
өнөөгийн байдал, эрх зүйн
тулгамдсан асуудлууд”
сэдэвт олон улсын хурал
2017 оны 9 дүгээр сарын 12-
14-ний өдөр Балба Улсын
Катманду хотод зохион
байгуулагджээ.
Уг хуралд Азийн орнуудын
Хууль, эрх зүйн үйл
ажиллагаа явуулдаг их
сургуулиуд болон хууль зүйн
судалгааны хүрээлэнгийн 30
гаруй төлөөлөл оролцсон
бөгөөд Монгол Улсаас Хууль
зүйн үндэсний хүрээлэнгийн
захирал С.Энхцэцэг, эрдэм
шинжилгээний ажилтан
Б.Сүнжидмаа нар оролцож
“Монгол Улсад хувийн
өмчийн газрыг дайчлан
авахтай холбоотой эрх зүйн
асуудлууд” сэдвээр илтгэл
хэлэлцүүлсэн байна.
Мөн Хууль зүйн үндэсний
хүрээлэнгийн захирал
С.Энхцэцэг дэлхийн улс орнуудад тулгамдаж буй олон нийтийн цахим сүлжээ,
мэдээллийн аюулгүй байдал, Үндсэн хуулийн хяналт, шашны асуудалтай холбогдох
эрх зүйн хамтарсан судалгаа хийх санал тавьсан ба 2018 оны Олон Улсын хурлыг
Монгол Улсад зохион байгуулах талаар ярилцсан байна.

84
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

КОМПАНИЙН ГҮЙЦЭТГЭХ УДИРДЛАГЫН ЭРХ ЗҮЙН
АСУУДАЛ1

болон гүйцэтгэх удирдлагын эрх
мэдлийг хязгаарласан зэрэг асуудлыг
хөндөхийг зорилоо.

УДИРТГАЛ
1990-ээд оны эхээр Монгол Улсад
зах зээлийн эдийн засгийн харилцааны
эрх зүйн үндсийг бүрдүүлэхэд чиглэсэн
иргэний хууль тогтоомжийн акт, эрх
зүйн бусад актыг батлан мөрдүүлэх
арга хэмжээ авч хэрэгжүүлсний үр дүнд
Аж ахуйн нэгжийн тухай хууль 1991
Монголын хууль тогтоомжийн оны 5-р сард батлагдсан билээ. Энэ
ассоциацийн Ерөнхийлөгч, хууль зүйн хууль батлагдсанаар Монгол Улсад
доктор И.Идэш
хувь хүн, иргэд нь компани болон бусад
төрлийн аж ахуйн нэгжийн бүтэц, зохион
байгуулалтын хэлбэрт тулгуурлан аж
ТҮЛХҮҮР ҮГ1 ахуйн үйл ажиллагаа эрхлэх эрх зүйн
Компанийн тухай хууль, компанийн орчин бий болсон.2
засаглал, гүйцэтгэх удирдлага, Аж ахуйн нэгжийн тухай хууль
корпорац. батлагдсанаас хойш эдүгээ хүртэл манай
улсад компани болон бусад төрлийн
аж ахуйн нэгжийн үйл ажиллагааг
ТОВЧЛОЛ зохицуулсан хууль тогтоомжийг
Энэхүү нийтлэлээр компанийн боловсронгуй болгох, компанийн
гүйцэтгэх удирдлагын талаарх эрх зохион байгуулалт, удирдлагын эрх
зүйн зохицуулалтыг Монгол Улсын зүйн орчинг сайжруулахад чиглэсэн
одоогийн хүчин төгөлдөр үйлчилж буй янз бүрийн арга хэмжээг удаа дараа
Компанийн тухай хуулийн хүрээнд авч авч хэрэгжүүлсээр байна. Ялангуяа,
үзсэн болно. Мөн түүнчлэн Компанийн компанийн эрх зүйн зохицуулалтыг
тухай хууль тогтоомжид гарсан боловсронгуй болгох үүднээс Монгол
сүүлийн үеийн дэвшил, Монгол Улсын Улсад 1995 онд Нөхөрлөл, компанийн
компанийн засаглалын асуудлуудыг тус тухай хууль,3 1999 онд Компанийн
тус авч үзсэн болно. Компанийн тухай тухай хууль,4 2011 онд Компанийн
хууль, тогтоомжид нэмэлт, өөрчлөлт, тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг5
шинэчилсэн найруулга мөн компанийн тус тус баталсан. Эдгээр хуулийн
засаглалын практикийг авч үзэхэд төслийг боловсруулахдаа компанийн
одоогийн Компанийн тухай хуульд
компанийн засаглалын маш олон 2
Монгол Улсын Аж ахуйн нэгжийн тухай хууль. Төрийн
мэдээлэл. 1991. № 4.
асуудлыг зохицуулалгүй орхигдуулсан 3
Монгол Улсын Нөхөрлөл, компанийн тухай хууль.
байдаг. Тухайлбал, гүйцэтгэх захирал Төрийн мэдээлэл. 1995.№ 7.
1
2017 оны 9-р сард МУИС-ийн Хууль зүйн сургууль
4
Монгол Улсын Компанийн тухай хууль. Төрийн
дээр зохион байгуулсан “Монгол Улс, Япон Улсын хууль мэдээлэл. 1999. № 34.
тогтоомжийн хөгжил: Худалдаа (арилжаа)-ны эрх зүй” 5
Монгол Улсын Компанийн тухай хууль (шинэчилсэн
сэдэвт эрдэм шинжилгээний хуралд тавьсан илтгэл. найруулга) http://www.legalinfo.mn.

85
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

эрх зүй өндөр хөгжсөн АНУ болон үйл ажиллагаатай зарим талаар төгс
бусад орнуудын компанийн төрөлжсөн уялдуулж чадаагүй хэвээрээ л байна.9
хуулийг загвар болгон ашигласан Ингэхлээр компанийн засаглалын
боловч компанийн удирдах байгууллага, гүйцэтгэх удирдлагын асуудлыг
гүйцэтгэх удирдлагын эрх зүйн компанийн удирдах байгууллагуудын
байдалтай холбогдсон хууль зүйн олон үйл ажиллагааны зохистой горимыг
асуудлыг зохицуулалгүй орхигдуулсаар тогтоох, эрх зүйн болон бусад орчинг
иржээ.6 сайжруулах үүднээс олон талаас
Компанийн хууль тогтоомжийг нь судлах шаардлага зүй ёсоор гарч
өөрчлөн шинэчлэх болгондоо байна. Хэдийгээр энэхүү илтгэлд
компанийн гүйцэтгэх удирдлагын эрхийг компанийн засаглалын гүйцэтгэх
байнга хязгаарлаж байсны улмаас удирдлагын асуудлыг олон талаас
төлөөлөн удирдах зөвлөлийн үүрэг нь авч үзэх боломжгүй ч цаашид
нэмэгдсэнээр гүйцэтгэх захирал болон гүйцэтгэх удирдлагын эрх хэмжээ
удирдлагын багийн үйл ажиллагаанд ба компанийн удирдлагын загвар,
байнгын хяналт тавих боломжтой гүйцэтгэх удирдлагын эрх зүйн орчинг
болжээ. Ингэснээр компанийн үндсэн сайжруулах асуудал гэсэн хоёр үндсэн
удирдах байгууллагуудын нэг болох асуудлыг 2011 оны Компанийн тухай
гүйцэтгэх удирдлагын компанийн хуулийн шинэчилсэн найруулгын
засаглалын тогтолцоонд эзлэх хүрээнд авч үзье.
байр суурь, ач холбогдол улам бүр
багасаж ирсэн байна.7 Нөгөө талаар
ҮНДСЭН ХЭСЭГ
компанийн удирдах байгууллагуудын
үйл ажиллагааны зохистой горимыг 1. Гүйцэтгэх удирдлагын эрх
тогтоон практикт хэвшүүлэх зорилгоор хэмжээ ба компанийн удирдлагын
Санхүүгийн зохицуулах хорооноос загвар
2014 оны 5-р сард шинэчлэн баталсан Компанийн засаглалын
“Компанийн засаглалын кодекс”-т тогтолцоонд гүйцэтгэх удирдлагын
хувьцаа эзэмшигчдийн хурал, төлөөлөн гүйцэтгэх үүрэг, эрх хэмжээг
удирдах зөвлөлийн үйл ажиллагаа, нэмэгдүүлэх, компанийн гүйцэтгэх
бүрэн эрх, тэдгээрийн дотоод зохион удирдлагын тодорхой тогтолцоог
байгуулалтай холбогдсон асуудлыг Монголын худалдааны практикт өргөн
зохих хэмжээнд тусгасан боловч8 хэрэглэж хэвшүүлэх шаардлагатай
гүйцэтгэх удирдлагын үйл ажиллагааг байгааг авч үзэхийн өмнө 2011 оны
компанийн бусад удирдах байгууллагын Компанийн тухай хуулиар компанийн
гүйцэтгэх удирдлагын эрх, үүргийг
6
И.Идэш. Правовое положение исполнительных
органов компании по законодательству Монголии //
хэрхэн тогтоосныг цухас авч үзье.
Юрист. Москва, 2006. №3. С. 51. И.Идэш. Проблемы Компанийн тухай хуулийн
совершенствования правового регулирования
корпоративного управления в Монголии. Хууль дээдлэх
шинэчилсэн найруулгад зааснаар
ёс сэтгүүл. ХЗҮХ. 2013.он. Цуврал 5 (45). 94 дэх тал. хувьцаа эзэмшигчдийн хурал бол
7
Б. Амарсанаа. Монголын эрх зүй дэх хуулийн этгээдийн Эдгээр дүрэм, журамд гүйцэтгэх захирлын эрх хэмжээ,
ойлголт ба эрх зүйн шинэтгэл. Эрх зүй. 1-2/2010 (18-19). гүйцэтгэх удирдлагын бүрэн эрхийг зогсоох үндэслэл,
63 дахь тал. гүйцэтгэх захирал болон гүйцэтгэх удирдлагын багийн
8
Компанийн засаглалын кодексийн VI бүлгээр хоорондын ялгаа зэрэг компанийн гүйцэтгэх удирдлагын
компанийн гүйцэтгэх удирдлагын асуудлыг зохицуулсан тогтолцоотой холбогдсон олон асуудлыг хангалтгүй
боловч уг бүлэгт 2011 оны Компанийн тухай хуулийн тусган бэхжүүлсэн. Энэ талаар Компанийн засаглалын
гүйцэтгэх удирдлагын тухай 83-р зүйлийн заалтуудыг эрх зүйн орчин. Гарын авлага. Дэлхийн Банкны групп.
тодорхой болгон тайлбарласан зөвлөмжийг хангалтгүй Олон Улсын Санхүүгийн Корпораци. Санхүүгийн
тусгажээ. Компанийн засаглалын кодексээс гадна зохицуулах хороо. Улаанбаатар хот, 2014. СЗХ-ны 2013
Санхүүгийн зохицуулах хорооны тогтоолоор Хувьцаат оны 4-р сарын 10-ны өдрийн “Компанийн үлгэрчилсэн
компанийн дүрмийн үлгэрчилсэн загвар, Компанийн журмуудыг батлах тухай” 142 дугаар тогтоол. www.frc.
хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын үлгэрчилсэн журам, mn/legal/detail ?id=2539-өөс тодорхой үзнэ үү.
Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн үйл ажиллагааны 9
Компанийн засаглалын эрх зүйн зохицуулалтыг
үлгэрчилсэн журам, Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн боловсронгуй болгох асуудлыг энэхүү илтгэлд
нарийн бичгийн даргын үлгэрчилсэн журам, Гүйцэтгэх дэлгэрэнгүй авч үзээгүй учир энэ талаар И. Идэш. Дээр
удирдлагын үйл ажиллагааны ерөнхий заавар зэрэг дурдсан бүтээл. Хууль дээдлэх ёс сэтгүүл. УБ., 2013.он.
дүрэм, журмын үлгэрчилсэн загварыг баталсан. №5 (45)-аас тодруулж үзнэ үү.

86
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

компанийн эрх барих дээд байгууллага урамшуулал зэрэг асуудлыг тусгана.
мөн. Хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын Түүнчлэн, компанийн гүйцэтгэх
чөлөөт цагт компанийн эрх барих удирдлага ажлаа төлөөлөн удирдах
байгууллагын эрхийг төлөөлөн удирдах зөвлөлд, хэрэв төлөөлөн удирдах
зөвлөл хэрэгжүүлэх бөгөөд харин зөвлөл байхгүй бол хувьцаа
компанийн өдөр тутмын үйл ажиллагааг эзэмшигчдийн хуралд тайлагнахаар
гүйцэтгэх удирдлага зохион байгуулах Компанийн тухай хуульд заажээ.
учиртай. Компанийн гүйцэтгэх удирдлагыг
Компанийн засаглалын дээрх багийн хэлбэрээр хэрэгжүүлэх
тогтолцоо нь ийнхүү удирдах тохиолдолд багийн гишүүдийн ажиллах
байгууллага тус бүр өөрийн онцлог журмыг төлөөлөн удирдах зөвлөлтэй
чиг үүргийг хэрэгжүүлж, ажлаа зөвшилцсөний үндсэн дээр батлан
холбогдох удирдах дээд нэгждээ мөрдүүлж, уг журамд багийн ахлагч
тайлагнах боломжийг бүрдүүлэхэд болон гишүүдийн эрхлэх ажил, үүргийн
чиглэгдсэн байна. Компанийн тухай хуваарь, ажлын харилцан уялдаа
хуульд компанийн төлөөлөн удирдах холбоог зохицуулсан байдал, багийн
зөвлөлийн гишүүдийг хувьцаа ахлагчийг томилох журам, багийн
эзэмшигчдийн хурлаас сонгож байхаар ахлагчийн эрх, үүрэг, хариуцлага зэрэг
зааж, өдөр тутмын үйл ажиллагааг асуудлыг тусгах учиртай.
гүйцэтгэх удирдлага тухайн компанийн Компанийн тухай хуульд
дүрэм, гэрээнд заасан эрх хэмжээний тусгагдсан дээрх зохицуулалтаар
дотор удирдан зохион байгуулахаар гүйцэтгэх удирдлагын эрх зүйн байдлыг
тусган бэхжүүлсэн. хангалттай хэмжээнд тодорхойлж
2011 оны Компанийн тухай чадаагүйн зэрэгцээ ялангуяа,
хуульд зааснаар компанийн гүйцэтгэх компанийн засаглалын тогтолцоонд
удирдлагыг баг эсвэл хувь хүн төлөөлөн гүйцэтгэх удирдлагын эзлэх байр
удирдах зөвлөл (байхгүй бол хувьцаа суурь, хэрэгжүүлэх үүргийг тодорхой
эзэмшигчдийн хурал)-тэй байгуулсан тусгаагүй байна. Ялангуяа, Компанийн
гэрээний үндсэн дээр хэрэгжүүлэх тухай хуулиар компанийн гүйцэтгэх
ёстой. Компанийн гүйцэтгэх захирлын удирдлагын бүрэн эрх, өдөр тутмын
албан тушаал хашиж байгаа хувь хүн үйл ажиллагааны хүрээ, түүний
төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргаар бүрэн эрхийг зогсоох үндэслэл зэрэг
ажиллаж болохгүй. Гүйцэтгэх захирал, компанийн гүйцэтгэх засаглалын эрх
түүний багийн бусад гишүүн компанийн зүйн байдалтай холбогдсон хууль
төлөөлөн удирдах зөвлөлийн гишүүн зүйн олон асуудлыг зохицуулаагүй
байж болно. Компанийн гүйцэтгэх орхигдуулсан учраас эдгээр асуудлыг
удирдлагыг сонгох, өөрчлөх, тэдгээрийн Монголын компанийн засаглалын
бүрэн эрхийг тогтоох асуудлыг төлөөлөн практикт компанийн дүрэм, бусад
удирдах зөвлөл шийдвэрлэдэг. дотоод баримт бичигт тусган бэхжүүлэх
Ингэхлээр компанийн гүйцэтгэх шаардлага байнга гарах болсон10
байгууллага үйл ажиллагаагаа төлөөлөн бөгөөд одоо ч гарсаар байна.
удирдах зөвлөл (байхгүй бол хувьцаа Тухайлбал, 2011 оны Компанийн тухай
эзэмшигчдийн хурал)-тэй байгуулсан хуулийн 83.8-д гүйцэтгэх удирдлага
гэрээний үндсэн дээр явуулахаар төлөөлөн удирдах зөвлөлөөс олгосон
Компанийн тухай хуульд заасан учир эрх хэмжээний хүрээнд зөвхөн хэлцэл
уг гэрээнд төлөөлөн удирдах зөвлөлийг хийх, гэрээ байгуулах, компанийг
төлөөлж, түүний дарга, хэрэв тухайн төлөөлөх үйл ажиллагааг явуулахаар
компанид төлөөлөн удирдах зөвлөл учир дутагдалтай заасан учраас
байхгүй бол хувьцаа эзэмшигчдийн гүйцэтгэх удирдлагын үйл ажиллагааны
хурлын дарга гарын үсэг зурах ёстой. 10
И.Идэш. Правовой статус компании в гражданском
Энэ гэрээнд гүйцэтгэх удирдлагын эрх, праве Монголии: Проблемы совершенствования
үүрэг, хариуцлагын хэмжээ, хязгаар, правового регулирования управления компаниями.
хариуцлагаас чөлөөлөх үндэслэл, хөлс Монография. Информационно-внедрический центр
“Маркетинг”. Москва. 2007. С.181.

87
эзэмшигчдийн
Хувьцаа Гүйцэтгэх захирал
зөвлөл
Төлөөлөн удирдах
хурал
эзэмшигчдийн Гүйцэтгэх захирал
зөвлөл
хурал

ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ III загвар13: 2017 ¹3 (63)
III загвар13:
Хувьцаа
хүрээ, бүрэн эрх, гүйцэтгэх удирдлагын эзэмшигчдийн
Хувьцаа
Гүйцэтгэх
удирдлагын
ГГүйцэтгэх захирал
Гүйцэтгэхбаг
бүрэн эрхийн хугацаа, гүйцэтгэх хурал
эзэмшигчдийн
удирдлагын баг
ГГүйцэтгэх захирал
хурал
удирдлагын бүрэн эрхийг зогсоох
зэрэг гүйцэтгэх удирдлагын компанийн
засаглалын тогтолцоонд эзлэх байр IV загвар:14
IV загвар:14
IV загвар:14
суурь, хэрэгжүүлэх үүрэгтэй холбогдсон ХХувьцаа

хууль зүйн олон асуудал хуульч эзэмшигчдийн
ХХувьцаа
хурал
Гүйцэтгэх захирал
эзэмшигчдийн Гүйцэтгэх захирал
эрдэмтэн, судлаачдын анхаарлын төвд хурал
байх болжээ.
Манай улсад II загварыг
Ийм учраас компанийн засаглалын хязгаарлагдмал хариуцлагатай
өнөөгийн тогтолцоонд гүйцэтгэх компанийн
Энэ загварыг тухайлбал, Компанийн
12
үүсгэн
тухай хуулийн 75.2 байгуулагчид
болон 83.3 - т тусган бэхжүүлсэн бөгөөд 75.2-т
удирдлагын эзлэх байр суурь, эрх “Хувьцаат компани нь төлөөлөн удирдах зөвлөлтэй байна. Түүнчлэн, Компанийн тухай хуулийн 83.3 -т
компанийн
“Хувь хүн гүйцэтгэх удирдлагыгзасаглалын
12
хэрэгжүүлж байгаа тохиолдолд уг өнөөгийн
Энэ загварыг тухайлбал, Компанийн тухай хуулийн 75.2 болон 83.3 - т тусган бэхжүүлсэн бөгөөд 75.2-т
этгээд компанийн гүйцэтгэх захирал
хэмжээг тодорхой харуулах үүднээс “Хувьцаат компани нь төлөөлөн удирдах зөвлөлтэй байна. Түүнчлэн, Компанийн тухай хуулийн 83.3 -т
байна. “ гэж заажээ.
практикт
“Хувь
13
Энэ хүн гүйцэтгэх
загварыг өргөн
удирдлагыг
тухайлбал, Компанийнхэрэглэж
хэрэгжүүлж байгаа
тухай хуулийн 60.1, байгаагаас
тохиолдолд уг
83.9этгээд компанийн
-т тусган гүйцэтгэх
бэхжүүлсэн захирал60.1-д
бөгөөд
Компанийн тухай хуульд компанийн байна. “ гэж заажээ.
“Төлөөлөн удирдах зөвлөл (байхгүй бол гүйцэтгэх удирдлага), эсхүл энэ хуулийн 61.7-д заасан этгээд хувьцаа
гадна
13
эзэмшигчдийн хурлыгIV загварыг
хуралдуулах нэг
шийдвэрийг гаргана.” гишүүнтэй
Энэ загварыг тухайлбал, Компанийн тухай хуулийн 60.1, 83.9 -т тусган бэхжүүлсэн бөгөөд 60.1-д
гэж заажээ. Түүнчлэн, Компанийн тухай хуулийн
удирдлагын ямар ямар загварыг тусган “Төлөөлөн удирдах зөвлөл (байхгүй бол гүйцэтгэх удирдлага), эсхүл энэ хуулийн 61.7-д заасан этгээд хувьцаа
83.9-т “... Гүйцэтгэх удирдлагыг багаар хэрэгжүүлэх тохиолдолд компанийн дүрэм болон төлөөлөн удирдах
хязгаарлагдмал
эзэмшигчдийн хурлыг хуралдуулах шийдвэрийг гаргана.” хариуцлагатай
гэж заажээ. Түүнчлэн, Компанийн тухай хуулийн
зөвлөл (байхгүй бол хувьцаа эзэмшигчдийн хурал)-тэй байгуулсан гэрээгээр хүлээсэн үүргээ хэрэгжүүлэхтэй
бэхжүүлсэн талаар авч үзье. 83.9-т “... Гүйцэтгэх удирдлагыг багаар хэрэгжүүлэх тохиолдолд компанийн дүрэм болон төлөөлөн удирдах
холбоотойгоор багийн гишүүдийн ажиллах дотоод журмыг баталж мөрдөнө.” гэж заажээ.
компанийн
Энэ загварыг тухайлбал,үүсгэн
зөвлөл
14 (байхгүй бол хувьцаа эзэмшигчдийнбайгуулагчид
Компанийн тухай
хурал)-тэй байгуулсан гэрээгээр зарим
хуулийн 60.1 болон 83.2-т тусган
хүлээсэн үүргээ хэрэгжүүлэхтэй
бэхжүүлсэн бөгөөд 83.2 - т
холбоотойгоор багийн гишүүдийн ажиллах дотоод журмыг баталж мөрдөнө.” гэж заажээ.
Хуульч эрдэмтэн, судлаачдын “Компанийн дүрэмд гүйцэтгэх удирдлагыг багаар хэрэгжүүлэхээр заагаагүй бол хувь хүн хэрэгжүүлнэ.” гэж
тохиолдолд сонгон
Энэ загварыг тухайлбал, Компанийн
14
заажээ. авах
тухай хуулийн хандлага
60.1 болон 83.2-т тусган бэхжүүлсэн бөгөөд 83.2 - т
“Компанийн дүрэмд гүйцэтгэх удирдлагыг багаар хэрэгжүүлэхээр заагаагүй бол хувь хүн хэрэгжүүлнэ.” гэж
хийсэн судалгаанаас харахад 1999 түгээмэл
заажээ. байгаа юм15. I загварыг16
болон 2011 оны компанийн төрөлжсөн хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй хувьцаат
хуульд компанийн удирдлагын дараах компаниуд сонгон авч байгаа бол III
дөрвөн загварыг тусгасан байна. Үүнд: загварыг гадаадын хөрөнгө оруулалттай
I загвар:11 аж ахуйн нэгж, хамтарсан үйлдвэрүүд
Хувьцаа
сонгон авах практик өргөн
Хувьцаа
эзэмшигчдийн
Төлөөлөн удирдах
Төлөөлөн удирдах
зөвлөл
Гүйцэтгэх
Гүйцэтгэхбаг
удирдлагын
ГГүйцэтгэх
ГГүйцэтгэх
дэлгэрээд байна.
эзэмшигчдийн
хурал захирал
хурал
зөвлөл удирдлагын баг захирал
Дээрхээс үзэхэд
II загвар:12
Компанийн тухай хуульд
II загвар:12
II загвар:12 тусгасан компанийн удирдлагын
Хувьцаа
Хувьцаа
эзэмшигчдийн
Төлөөлөн удирдах
Гүйцэтгэх захирал
тогтолцоо буюу удирдлагын I загвар
Төлөөлөн удирдах
эзэмшигчдийн
хурал
зөвлөл
зөвлөл
Гүйцэтгэх захирал нь хязгаарлагдмал хариуцлагатай
хурал
компани, улсын үйлдвэрийн газар,
төрийн өмчийн болон орон нутгийн
III загвар:13
III загвар13: өмчийн компани, гадаадын хөрөнгө
III загвар13:
Хувьцаа
оруулалттай аж ахуйн нэгжийн бүтэц,
Хувьцаа
эзэмшигчдийн
Гүйцэтгэх
Гүйцэтгэх
удирдлагын баг
ГГүйцэтгэх захирал зохион байгуулалтын онцлогт тэр
11
Энэхурал
загварыг
эзэмшигчдийн тухайлбал,
удирдлагынКомпанийн
баг тухай хуулийн
ГГүйцэтгэх захирал
болгон тохирохгүй байна. Үүнээс дараах
хурал
83.1 болон 83.13-т тусган бэхжүүлсэн бөгөөд 83.13-т
“Энэ хуулийн 83.12-т заасан багийн ахлагчийг төлөөлөн зүйлс урган гарч байна. Үүнд:
удирдах зөвлөлтэй зөвшилцөн багийн гишүүд сонгох
бөгөөд багийн14 ахлагч компанийн гүйцэтгэх захирлын
IV загвар:
1. Компанийн удирдлагын IV
IV загвар:14
үүргийг гүйцэтгэнэ” гэж заажээ. загварыг компанийн засаглалын
12
Энэ
ХХувьцаа
загварыг тухайлбал,
ХХувьцаа
эзэмшигчдийн
Компанийн тухай хуулийн
Гүйцэтгэх захирал
өнөөгийн практикт өргөн хэрэглэж
75.2 болон
эзэмшигчдийн83.3 - тГүйцэтгэх
тусганзахирал
бэхжүүлсэн бөгөөд 75.2-т
хурал
хурал компани нь төлөөлөн удирдах зөвлөлтэй
“Хувьцаат
хэвшүүлэх үүднээс Компанийн
байна. Түүнчлэн, Компанийн тухай хуулийн 83.3 -т “Хувь засаглалын кодекс болон Санхүүгийн
хүн гүйцэтгэх удирдлагыг хэрэгжүүлж байгаа тохиолдолд
уг этгээд компанийн гүйцэтгэх захирал байна” гэж
14
Энэ загварыг тухайлбал, Компанийн тухай хуулийн
заажээ. 60.1 болон 83.2-т тусган бэхжүүлсэн бөгөөд 83.2 - т
12
Энэ загварыг тухайлбал, Компанийн тухай хуулийн 75.2 болон 83.3 - т тусган бэхжүүлсэн бөгөөд “Компанийн
75.2-т дүрэмд гүйцэтгэх удирдлагыг багаар
12 Энэ загварыг
13
тухайлбал, Компанийн тухай хуулийн
Энэ загварыг
“Хувьцаат тухайлбал,
компани Компанийн
нь төлөөлөн тухай
удирдах хуулийн
зөвлөлтэй 75.2 болон
байна. 83.3
Түүнчлэн, - т тусган
Компанийн бэхжүүлсэн бөгөөд
тухай хуулийн 75.2-т
хэрэгжүүлэхээр
83.3 -т заагаагүй бол хувь хүн хэрэгжүүлнэ.”
“Хувьцаат
60.1,
“Хувь хүн компани
83.9 -т
гүйцэтгэх нь төлөөлөн
тусган удирдах
бэхжүүлсэн
удирдлагыг зөвлөлтэй
хэрэгжүүлж байна.
бөгөөд
байгаа Түүнчлэн,
60.1-д
тохиолдолд Компанийн
“Төлөөлөн
уг этгээд тухайгүйцэтгэх
компанийн хуулийн захирал
83.3 -т
“Хувь
байна. хүн
“ гэж заажээ. удирдлагыг хэрэгжүүлж байгаа тохиолдолд уг этгээд компанийн гүйцэтгэх гэж
гүйцэтгэх захирал заажээ.
удирдах
байна.
13
Энэ “загварыгзөвлөл
гэж заажээ. (байхгүй
тухайлбал, Компанийнбол гүйцэтгэх
тухай хуулийн 60.1,удирдлага),
83.9 -т тусганэсхүл
бэхжүүлсэн бөгөөд 60.1-д
13
энэЭнэ загварыг
хуулийн
“Төлөөлөн удирдахтухайлбал,
61.7-д Компанийн
заасан
зөвлөл (байхгүй тухай хуулийн
этгээд
бол гүйцэтгэх 60.1,эсхүл
хувьцаа
удирдлага), 83.9энэ
-т хуулийн
тусган бэхжүүлсэн
эзэмшигчдийн
15
61.7-д заасанбөгөөд И.Идэш. Юридические вопросы управления
60.1-д
этгээд хувьцаа
“Төлөөлөн удирдах зөвлөл (байхгүй бол гүйцэтгэхгаргана.”
удирдлага),
гэжэсхүл энэТүүнчлэн,
хуулийн 61.7-д заасан тухай
этгээд хуулийн
хувьцаа
эзэмшигчдийн
хурлыг
эзэмшигчдийн
хурлыг
хуралдуулах
хурлыг
хуралдуулах
хуралдуулах
шийдвэрийг
шийдвэрийг
шийдвэрийг гаргана.”
гаргана.”
заажээ.
гэж заажээ. гэж
Компанийн
заажээ.
Түүнчлэн, Компанийн
компаниями
тухай хуулийн
в Монголии. Wolters Kluwer. Корпоративный
83.9-т “... Гүйцэтгэх удирдлагыг багаар хэрэгжүүлэх тохиолдолд компанийн дүрэм болон төлөөлөн удирдах
83.9-т
зөвлөл“...
Түүнчлэн, Гүйцэтгэх
(байхгүй удирдлагыг
Компанийн
бол хувьцаа багаар хэрэгжүүлэх
тухай
эзэмшигчдийн хуулийн
хурал)-тэйтохиолдолд
83.9-т
байгуулсан компанийн
“... дүрэм болон
Гүйцэтгэх
гэрээгээр хүлээсэн үүргээ юрист.
төлөөлөн удирдах
хэрэгжүүлэхтэй №1 январь 2006 г. Москва. Россия. С. 21.
зөвлөл (байхгүйбагийн
холбоотойгоор бол хувьцаа эзэмшигчдийн
гишүүдийн хурал)-тэй
ажиллах дотоод байгуулсан
журмыг баталжгэрээгээр
мөрдөнө.”хүлээсэн үүргээ хэрэгжүүлэхтэй
гэж заажээ.
удирдлагыг
холбоотойгоор
14
Энэ загварыгбагийн багаар
тухайлбал, хэрэгжүүлэх
гишүүдийн ажиллах
Компанийн тухайдотоод тохиолдолд
журмыг
хуулийн 60.1баталж компанийн
болон мөрдөнө.”
83.2-т гэжбэхжүүлсэн
тусган заажээ. бөгөөдI 83.2
16
загварыг
-т Санхүүгийн зохицуулах хорооны 2013 оны
14
Энэ загварыг тухайлбал, Компанийн тухай хуулийн 60.1 болон заагаагүй
83.2-т тусган
бол бэхжүүлсэн бөгөөд 83.2 гэж -т
дүрэм
“Компанийн
“Компанийн
болон
дүрэмд төлөөлөн
гүйцэтгэх удирдах
удирдлагыг багаар зөвлөл
хэрэгжүүлэхээр (байхгүй бол
хувь 142 дугаар
хүн хэрэгжүүлнэ.”
дүрэмд гүйцэтгэх удирдлагыг багаар хэрэгжүүлэхээр заагаагүй бол хувь хүн хэрэгжүүлнэ.” гэж
тогтоолоор баталсан “Хувьцаат компанийн
заажээ.
хувьцаа
заажээ. эзэмшигчдийн хурал)-тэй байгуулсан гэрээгээр дүрмийн үлгэрчилсэн загвар”- т тусган бэхжүүлсэн
хүлээсэн үүргээ хэрэгжүүлэхтэй холбоотойгоор багийн бөгөөд энэ талаар Компанийн засаглалын эрх зүйн
гишүүдийн ажиллах дотоод журмыг баталж мөрдөнө.” орчин. Гарын авлага. Дээр дурдсан бүтээлээс тодорхой
гэж заажээ. харна уу.

88
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

зохицуулах хорооноос баталсан боломжийг 2011 оны Компанийн тухай
бусад эрх зүйн актад хязгаарлагдмал хууль, Компанийн засаглалын кодекс
хариуцлагатай компанийн эрх барих болон эрх зүйн бусад актанд тусган
дээд байгууллагаас тухайн компанийн бэхжүүлэх замаар компанийн гүйцэтгэх
үйл ажиллагааны хүрээ, эргэлтийн удирдлагын эрх зүйн орчинг сайжруулах
шаардлага зүй ёсоор нөхцөлдөж байна.
хөрөнгийн хэмжээнээс хамаарч
зөвхөн гүйцэтгэх захирлыг томилон 2. Компанийн гүйцэтгэх
ажиллуулахтай холбогдсон зүйл, удирдлагын эрх зүйн орчинг
заалт, зөвлөмжийг тусган бэхжүүлэх сайжруулах асуудал
шаардлага зүй ёсоор тавигдаж байна. Энэхүү илтгэлийн I хэсэгт
2. Хязгаарлагдмал хариуцлагатай дурдсанаар 2011 оны Компанийн
тухай хуульд гүйцэтгэх удирдлагын
компанийн удирдлагыг цомхон бүтэцтэй
эрх хэмжээ, үйл ажиллагааны хүрээг
байлгах үүднээс зөвхөн хувьцаат хангалтгүй тусган бэхжүүлснээс гадна
компанийн гүйцэтгэх удирдлагыг гүйцэтгэх удирдлагын эрх, үүргийг
багаар хэрэгжүүлэхтэй холбогдсон компанийн төлөөлөн удирдах зөвлөл
зүйл, заалтыг Компанийн тухай хуульд эсвэл хувьцаа эзэмшигчдийн хурал
тусган бэхжүүлэх асуудлыг судлан үзэх тогтоохоор хуульчилсан. Үүнээс гадна
шаардлагатай байна. компанийн гүйцэтгэх удирдлагын бүрэн
3. Компанийн тухай хуулийн эрхийг зогсоох шийдвэрийг компанийн
бусад удирдах байгууллага хэдийд ч
83 дугаар зүйлийн 83.1 дэх хэсэгт
гаргах эрхтэй тул юуны өмнө гүйцэтгэх
зааснаар гүйцэтгэх удирдлага нь удирдлагын үйл ажиллагааг компанийн
компанийн дүрэм болон төлөөлөн хувьцаа эзэмшигчдийн хурал, төлөөлөн
удирдах зөвлөл (байхгүй бол хувьцаа удирдах зөвлөлийн үйл ажиллагаатай
эзэмшигчдийн хурал)- тай байгуулсан уялдуулах шаардлага зүй ёсоор гарч
гэрээнд заасан эрх хэмжээний дотор байна. Энэ шалтгаанаар компанийн
компанийн өдөр тутмын үйл ажиллагааг гүйцэтгэх байгууллага, гүйцэтгэх
удирдан зохион байгуулах учиртай. захирлын үйл ажиллагааны хүрээ, бүрэн
Үүнээс гадна гүйцэтгэх удирдлагын эрх, үйл ажиллагааны журам зэрэг
бүрэн эрхийг зогсоох шийдвэрийг асуудлыг тодорхой зохицуулсан зүйл,
төлөөлөн удирдах зөвлөл (байхгүй бол заалтыг 2011 оны Компанийн тухай
хууль болон Компанийн засаглалын
хувьцаа эзэмшигчдийн хурал) хэдийд
кодекст тусган бэхжүүлэх ёстойг энд
ч гаргах эрхтэй байхаар хуульчилсан хэлбэл зохистой.
нь гүйцэтгэх удирдлагын компанийн
Ийм учраас гүйцэтгэх удирдлагын
засаглалын тогтолцоонд гүйцэтгэх
эрх хэмжээг тодорхой болгох, түүний
үүргийг бууруулах, компанийн үйл гүйцэтгэх үүргийг нэмэгдүүлэх
ажиллагааны тогтвортой байдлыг зорилгоор хувьцаат компанийн
алдагдуулах сөрөг үр дагавар бий гүйцэтгэх удирдлага үйл ажиллагаагаа
болгож байгааг энд хэлбэл зохистой. тухайн компанийн дүрэм болон
Ингэхлээр удирдлагын гүйцэтгэх гүйцэтгэх удирдлагын үйл ажиллагааны
үүргийг нэмэгдүүлэх, ялангуяа, журамд заасан эрх хэмжээний
хязгаарлагдмал хариуцлагатай хүрээнд явуулахаар хуульчилж,
компанийн удирдлагын тогтолцоог ялангуяа, хувьцаат компанийн хувьд
цомхон байлгах үүднээс компани, аж захиргааны хурал хуралдуулах журам,
ахуйн нэгжийн үүсгэн байгуулагчдын шийдвэр гаргах зарчим зэрэг асуудлыг
хувьд өөрсдийн тухайн хэрэгцээнд зохицуулсан зүйл, заалтыг Компанийн
нийцсэн компанийн удирдлагын тухай хуульд шинээр тусган бэхжүүлэх
тодорхой загварыг сонгон авч шаардлага зүй ёсоор тавигдаж байна.
компанийн гүйцэтгэх удирдлага болон Нөгөө талаар компанийн гүйцэтгэх
бусад удирдах байгууллагуудын эрх удирдлага төлөөлөн удирдах зөвлөл
мэдлийг хуульд зааснаар хэрэгжүүлэх (байхгүй бол хувьцаа эзэмшигчдийн

89
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

хурал) -тэй байгуулсан гэрээнд заасан уу19. Ингэснээр компанийн дүрэмд
эрх хэмжээний дотор компанийн өдөр заасан бүрэн эрхийн хугацаа дууссаны
тутмын үйл ажиллагааг удирдан зохион дараа хувьцаа эзэмшигчдийн хурал
байгуулахаар Компанийн тухай хуульд эсвэл төлөөлөн удирдах зөвлөлийн
заасан нь 2002 онд баталсан Монгол хувьд шинэ гүйцэтгэх удирдлагыг
Улсын Иргэний хуулийн 26 зүйлийн 5 сонгох асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэх
дахь хэсэгтэй зөрчилдөж байна.17 нөхцөл бүрдэх юм.
Харин гадаад орнуудын Гүйцэтгэх удирдлагын бүрэн
компанийн хууль тогтоомжид хувь эрхийн хугацааг Компанийн тухай хуульд
нийлүүлсэн нийгэмлэгийн захиргаа ийнхүү шинээр тусган бэхжүүлснээр
үйл ажиллагаагаа тухайн нийгэмлэгийн компанийн гүйцэтгэх удирдлагын үйл
дүрэм, үйл ажиллагааны журамд заасан ажиллагааны тогтвортой байдлыг
эрх хэмжээний хүрээнд явуулахаар хангаж, гүйцэтгэх удирдлагын бүрэн
заажээ. Тухайлбал, 1995 онд баталсан эрхийг зогсоох хууль зүйн үндэслэлийг
ОХУ-ын Хувьцаат нийгэмлэгийн тухай тодорхой томьёолох боломж мөн бий
хуульд хувь нийлүүлсэн нийгэмлэгийн болох нь дамжиггүй. Яагаад гэвэл
захиргаа (правление, дирекция) үйл гадаад орнуудын хувь нийлүүлсэн
ажиллагаагаа нийгэмлэгийн дүрэм нийгэмлэгийн хууль тогтоомжид
болон өөрийн үйл ажиллагааны журмын гүйцэтгэх захирал, захиргааны бүрэн
хүрээнд явуулахаар зааснаас гадна эрхийг хугацаанаас нь өмнө зогсоох,
захиргааны үйл ажиллагааны журмыг түр хугацаагаар зогсоох гэсэн хоёр
нийгэмлэгийн хувьцаа эзэмшигчдийн өөр үндэслэлийг тусгасан байна.
хурлаас батална. Ийнхүү баталсан үйл Тухайлбал, Оросын хууль тогтоомжид
ажиллагааны журамд нийгэмлэгийн зааснаар хувьцаат нийгэмлэгийн
захиргааны гишүүдийн бүрэн эрхийн захирлуудын зөвлөл нь нийгэмлэгийн
хугацаа, хурал хуралдуулах болон захирал, захиргааны гишүүний бүрэн
шийдвэр гаргах журам зэрэг асуудлыг эрхийг хугацаанаас нь өмнө зогсоох
тусган бэхжүүлдэг.18 (досрочное прекращение полномочий)
Мөн Компанийн тухай хуульд эрхтэйгээс гадна нийгэмлэгийн
гүйцэтгэх захирал, гүйцэтгэх захирлын бүрэн эрхийг түр хугацаагаар
удирдлагын багийн гишүүнд тавигдах мөн зогсоож (приостановление
хууль зүйн шаардлага, тэдний бүрэн полномочий) болно.
эрхийн хугацааг зохицуулсан зүйл, Оросын хууль тогтоомжид
заалтыг тусган бэхжүүлээгүй учраас заасны дагуу хувьцаат нийгэмлэгийн
гүйцэтгэх удирдлагатай байгуулах захирлуудын зөвлөл (совет директоров),
гэрээг ямар хугацаагаар байгуулах вэ? захиргааны гишүүдийн бүрэн эрхийг
гэсэн асуудал үүсэх нь маргашгүй билээ. зогсоож, шинэ гишүүдийг томилох
Эдгээр асуудлыг шийдвэрлэхийн тулд эрхтэйгээс20 гадна хуульд заасан
гүйцэтгэх захирал, хувьцаат компанийн тохиолдолд түр гүйцэтгэх удирдлага
гүйцэтгэх удирдлагын бүрэн эрхийн (временный исполнительный орган)-ыг
хугацааг 4 хүртэлх жилээр тогтоож, мөн байгуулж болно.
компанийн дүрэмд тусган бэхжүүлж Дээрхээс үзэхэд компанийн
байхаар хуульчлах нь зохистой болов
19
Компанийн тухай хуульд “гүйцэтгэх удирдлага”
гэсэн нэр томьёог хэрэглэсэн нь гүйцэтгэх захирал,
захиргаа, компанийн төв аппаратыг өөр хооронд нь
ялган ойлгоход зарим талаар хүндрэлтэй болгожээ.
Иймээс ялангуяа, хувьцаат компанийн хувьд гүйцэтгэх
17
Иргэний хуулийн 26-р зүйлийн 5 дахь хэсэгт “Хуулийн удирдлагын нэгжийг “захиргаа” гэж нэрлэх нь компанийн
этгээдийн удирдах байгууллагын эрх зүйн байдлыг хууль засаглалын өнөөгийн практикт илүү нийцэх болов уу.
буюу үүсгэн байгуулах баримт бичгээр тодорхойлно” 20
1995 оны ОХУ-ын Хувьцаат нийгэмлэгийн тухай
гэж заажээ. Монгол Улсын Иргэний хууль. http://www. хуулийн 69.3-т зүйлд зааснаар энэ эрхийг нийгэмлэгийн
legalinfo.mn хувьцаа эзэмшигчдийн хурал хэрэгжүүлж болох бөгөөд
18
Энэ талаар ОХУ-ын Хувьцаат нийгэмлэгийн тухай энэ тухай нийгэмлэгийн дүрэмд заана. Энэ талаар
хуулийн 70-р зүйл. Федеральный закон РФ от 26 декабря Могилевский С.Д. Правовые основы деятельности
1995 г. № 208-ФЗ “Об акционерных обществах”. https:// акционерных обществ. Москва. 2004. С.478 - аас
rg.ru/1995/12/29/ao-dok.html 2-ээс тодорхой үзнэ үү. тодорхой үзнэ үү.

90
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

гүйцэтгэх удирдлагын эрх хэмжээ, ДҮГНЭЛТ
үйл ажиллагааны хүрээ, компанийн Ийнхүү Компанийн тухай хуульд
гүйцэтгэх удирдлагын үйл ажиллагааны заасан компанийн гүйцэтгэх удирдлагын
журам, бүрэн эрхийн хугацаа, түүнчлэн эрх хэмжээ ба компанийн удирдлагын
гүйцэтгэх захирал болон удирдлагын загвар, түүнчлэн, гүйцэтгэх удирдлагын
бүрэн эрхийг зогсоох үндэслэл зэрэг эрх зүйн орчинг сайжруулах асуудлыг
хууль зүйн олон асуудлыг Компанийн судлан үзсэний үндсэн дээр дараахь
тухай хуулиар зохицуулаагүй дүгнэлтийг хийж байна. Үүнд:
орхигдуулжээ.
1. Хязгаарлагдмал хариуцлагатай
Компанийн гүйцэтгэх удирдлагын компанийн эрх барих дээд байгууллагаас
эрх хэмжээ, түүний гүйцэтгэх үүргийг
тухайн компанийн үйл ажиллагааны
Монголын компанийн хууль тогтоомж,
засаглалын кодексоор шаардлагатай хүрээ, эргэлтийн хөрөнгийн хэмжээнээс
хэмжээнд ийнхүү тодорхойлж чадаагүй хамаарч зөвхөн гүйцэтгэх захирлыг
нь зарим талаар 2011 оны Компанийн томилон ажиллуулахтай холбогдсон
тухай хуулийн төслийг Америкийн зүйл, заалтыг Компанийн тухай хуульд
корпорацийн хууль тогтоомжийг тусган бэхжүүлэх шаардлага зүй ёсоор
загвар болгон боловсруулсан,21 хуульд тавигдаж байна. Мөн гүйцэтгэх захирлын
тусгагдсан Америкийн корпорацийн эрх эрх хэмжээг зохицуулсан зүйл, заалтыг
зүйн институт, ухагдахууныг Монголын Компанийн тухай хуульд шинээр
шүүхийн практикт хэрэглэхэд хүндрэл тусган бэхжүүлснээр хязгаарлагдмал
гарсан түүнчлэн, Компанийн засаглалын хариуцлагатай компанийн удирдлагын
кодекст 2011 оны Компанийн тухай
тогтолцоог цомхон болгох боломжтой
хуулийн 83-р зүйлийн заалтуудыг
тодорхой болгон тайлбарласан гэж үзэж байна.
зөвлөмжийг хангалтгүй тусгасан зэрэг 2. Зөвхөн хувьцаат компанийн
олон шалтгаантай холбоотой аж. гүйцэтгэх удирдлагыг багаар хэрэгжүүлж
Иймээс ялангуяа, хувьцаат байхаар Компанийн тухай хуульд
компанийн гүйцэтгэх удирдлага болон холбогдох нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
гүйцэтгэх захирлын үйл ажиллагааны асуудлыг судлан үзэх шаардлагатай
хүрээ, бүрэн эрх, түүний бүрэн эрхийг байна. Ингэснээр хувьцаат компанийн
зогсоох үндэслэл зэрэг компанийн хувьд тохиромжтой гурван үе шаттай
гүйцэтгэх засаглалын үйл ажиллагааг удирдлагын тогтолцоо өөрөөр хэлбэл
компанийн бусад удирдах байгууллагын Компанийн тухай хуульд тусган
үйл ажиллагаатай уялдуулах асуудлыг
бэхжүүлсэн компанийн удирдлагын
зохицуулсан зүйл, заалтыг Компанийн
тухай хууль болон Компанийн өнөөгийн тогтолцоог хязгаарлагдмал
засаглалын кодекст шинээр тусган хариуцлагатай компанийн үүсгэн
бэхжүүлэх шаардлага нөхцөлдөж байна. байгуулагчид сонгон авахгүй байх эрх
Үүнтэй холбогдуулан хязгаарлагдмал зүйн шинэ орчин бий болно гэж үзэж
хариуцлагатай компанийн удирдлагыг байна.
зөвхөн хувь нийлүүлэгчдийн хурал, 3. Компанийн тухай хуулийн 83
гүйцэтгэх удирдлага (гүйцэтгэх захирал, дугаар зүйлийн заалт Иргэний хуультай
захиргаа) гэсэн цомхон бүтэцтэйгээр
зөрчилдөж байгаа нь ялангуяа,
хэрэгжүүлэх хувилбарыг судлан
үзэж, холбогдох нэмэлт өөрчлөлтийг хязгаарлагдмал хариуцлагатай
Монголын компанийн засаглалын компанийн гүйцэтгэх захирлын эрх,
кодекст оруулах шаардлагатай байна. үүргийг тодорхой тогтоож улмаар
удирдлагын цомхон бүтэц (хувь
21
Компанийн тухай хууль (шинэчилсэн найруулга)-ийг
боловсруулахад гадаадын орнуудын эрх зүйг хэрхэн нийлүүлэгчдийн хурал, гүйцэтгэх
ашигласан талаар энэхүү илтгэлд дэлгэрэнгүй авч захирал буюу гүйцэтгэх удирдлага)- ийг
үзээгүй учир энэ талаар И.Идэш. Монголын компанийн
хууль тогтоомжийн хөгжилд гадаадын эрх зүйн үзүүлсэн хуульчлах шаардлагыг нөхцөлдүүлж
нөлөө. МУИС. Хууль зүйн сургууль. Эрх зүй сэтгүүл. байна.
1-2/2014 (21)-ээс тодорхой үзнэ үү.

91
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

4. Хувьцаат компанийн зэрэг асуудлыг тус тусад зохицуулсан
гүйцэтгэх удирдлагын эрх хэмжээ, нэмэлт, өөрчлөлтийг компанийн хууль
үйл ажиллагааны хүрээ, компанийн тогтоомжид оруулах шаардлагатай
гүйцэтгэх удирдлагын үйл ажиллагааны байна.
журам, бүрэн эрхийн хугацаа, түүнчлэн Эцэст тэмдэглэхэд, Компанийн
гүйцэтгэх захирал болон гүйцэтгэх тухай хууль болон бусад хуульд нэмэлт,
удирдлагын багийн гишүүдийн бүрэн өөрчлөлт оруулах, эрх зүйн шинэ акт
эрхийг зогсоох үндэслэл зэрэг хууль батлан гаргахдаа эх газрын эрх зүйн
зүйн олон асуудлыг Компанийн тухай системтэй орнуудын хувь нийлүүлсэн
хуульд шинээр тусган бэхжүүлэх нийгэмлэгийн төрөлжсөн хууль,
шаардлагатай байна. компанийн засаглалын практик, хувь
нийлүүлсэн нийгэмлэгийн удирдлагын
5. Хувьцаат компанийн загварын тогтолцоог сайтар судлах
захиргаа, удирдлагын төв аппаратын шаардлагатай байна. Эдгээр асуудлыг
үйл ажиллагааны журмыг хувьцаа нухацтай судалснаар Монгол Улсад
эзэмшигчдийн хурлаар батлуулж компанийн удирдлагын тогтолцоог
байхаар Компанийн тухай хуульд боловсронгуй болгох, улмаар
тусган бэхжүүлэхийн зэрэгцээ гүйцэтгэх компанийн гүйцэтгэх удирдлагын эрх
удирдлагын бүрэн эрхийг хугацаанаас зүйн байдал, үүргийг тодорхой тусгасан
нь өмнө буюу түр хугацаагаар зогсоох эрх зүйн зохицуулалтыг шинээр бий
болгох боломжтой.

---o0o---

ХЗДХЯ, СОЛОНГОСЫН ХУУЛЬ ТОГТООМЖ БОЛОВСРУУЛАХ ЯАМ ХООРОНД
ХАМТРАН АЖИЛЛАХ ХӨТӨЛБӨР ҮЗЭГЛЭЛЭЭ

ХЗДХ-ийн сайд С.Бямбацогт
Бүгд найрамдах Солонгос Улсын
Хууль тогтоомж боловсруулах
яамны сайд Ким Ое Сук нар 2018-
2020 он хүртэл хамтран ажиллах
хөтөлбөрт гарын үсэг зурлаа. Хоёр
Улсын яам хооронд 2014 онд
байгуулсан “Санамж бичиг”-ийг
улам бататгаж, хийх ажил хэрэг,
хүрэх үр дүнгээ илүү тодорхой
болгож буйгаараа энэ удаагийн
уулзалт онцлог юм. Ингэснээр
Хууль зүй, дотоод хэргийн яам
болон Солонгосын Хууль тогтоомж
боловсруулах яам хоорондын
хамтын ажиллагаа нэг алхам урагшилж байна.
Түүнчлэн гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулагчдад, олон улсын хэмжээнд
Монголын хууль тогтоомжийг таниулах, мэдүүлэхийн тулд хуулиа орчуулах
шаардлага байнга тулгардаг. Тиймээс хууль тогтоомжийг орчуулах, салбарын албан
хаагчдыг мэргэшүүлэх, харилцан туршлага судлах, цахим сургалт явуулах чиглэлд
түлхүү хамтран ажиллах сонирхолтой байгаагаа ХЗДХ-ийн сайд С.Бямбацогт
илэрхийллээ.

92
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

БАРИЛГА, БАЙШИН ЭЗЭМШИГЧИЙН ГЭМ ХОРЫН
ХАРИУЦЛАГА

зарчмаас гажсан гэм хорын тусгай
Нийслэлийн Иргэний хэргийн давж заалдах
шатны шүүхийн ерөнхий шүүгч, хууль
төрлүүд бий болж хөгжихөд олон
зүйн доктор Ж.Оюунтунгалаг хүчин зүйлс нөлөөлсний нэг нь
техник технологийн хөгжил, хүн амын
төвлөрөл, үйлдвэржилтийг дагасан
эрсдэлийг буруулах нийгмийн хэрэгцээ,
ТҮЛХҮҮР ҮГ шаардлагатай билээ. Тухайлбал,
Барилга байшин, гэм буруу, гэм ажлын байранд гарсан осолд ажил
хор, деликт, аюултай үйл ажиллагаа, олгогч буруутай эсэхээс үл хамааран
өмчлөгч, эзэмшигч, биет байдлын ажилтанд нөхөн олговор олгох нь орчин
доголдол, арчлан хамгаалалт, хатуу үеийн эрх зүйд энгийн ойлгомжтой зүйл
хариуцлага. мэт болсон хэдий ч олон улс оронд энэ
зарчмыг туйлын хувьсгалч бөгөөд гэм
буруугийн үндсэн зарчимд нийцэхгүй
ТОВЧЛОЛ гэх үзэл санаа саяхан болтол оршсоор
Гэм хор учруулснаас үүсэх байсан юм. Жишээлбэл, 1911 онд Нью-
үүргийн үндсэн зарчимд үл хамаарах Иоркийн давж заалдах шатны шүүхээс
гэм хорын тусгай төрлийн хүрээнд аюултай үйлдвэрлэл эрхлэгчдэд
барилга, байшин өмчлөгч, эзэмшигчийн үйлдвэрлэлийн ослын хохирлыг бүрэн
хүлээх үүрэг, хариуцлагын үндэслэлийг хариуцуулах тухай хуулийг Үндсэн
тайлбарладаг иргэний эрх зүйн онол, хуульд нийцэхгүй гэж шийдвэрлэхдээ
үзэл баримтлал, тэдгээрийн гадаад улс шүүгч Вэрнэр “үйлдвэрт ажилд орж
орнуудын иргэний хууль тогтоомжид буй ажилтан осолд орох эрсдэлийг
тусгагдсан байдлыг харьцуулсан эрх ухамсартайгаар өөртөө хүлээн авч
зүйн арга зүйн хүрээнд авч үзэж, байгаа” гэсэн хариултыг өгч, хүн бүр
энэхүү төрлийн гэм хорын үүрэг манай өөрийн үйл ажиллагаатай холбоотой
улсад үүсэж, хөгжиж буй хандлагыг эрсдэлийг өөрөө хариуцах ёстой гэж
түүхэн талаас нь судалсны үндсэн үзэж, гэм буруугүйгээр хариуцлага
дээр Иргэний хуулийн зохицуулалтыг тогтоосон хууль тогтоомжийг байгалийн
тайлбарлан хэрэглэх талаар санал хуулийг урвуулсан үйлдэл гэж
дэвшүүлэв. тайлбарлаж байв1.
Ийнхүү “гэм буруу”-тай болох нь
УДИРТГАЛ тогтоогдоогүй этгээдэд хариуцлага
хүлээлгэж байгаа тохиолдолд
Аливаа хүн өөрийнх нь үйлдэл
хүмүүсийн зүгээс “шударга ёсонд
бусдын ашиг сонирхолд хэрхэн
нийцэх” эсэх асуудлыг тавих нь
нөлөөлж болох талаар ойлгож
дамжиггүй бөгөөд хуульч бидний үүрэг
ухамсарлах чадвартай байдаг учраас
бол “хуульд ийм байдаг” гэж тайлбарлах
бусдад өөрийн буруутай үйлдэл, эс
бус яагаад хуульд ингэж заасан
үйлдлээр гэм хор учруулсан этгээд
шалтгааныг тайлбарлах нь чухал юм.
үүссэн хохирлыг хариуцан арилгах нь
Тухайн этгээд буруутай эсэхээс үл
зөрчлийн улмаас үүсэх үүргийн үндсэн
зарчим юм. 1
The Lost World of Classical Legal Thought: Law and Ide-
Энэхүү гэм буруугийн үндсэн ology in America, 1886-1937, William M. Wiecek, Oxford
University Press, Feb 15, 2001, р. 131.

93
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

хамааран үүсэх хохирлыг арилгах гэм тусгасантай зэрэгцэн 254 дүгээр зүйлд
хорын үүргийн энэхүү тусгай төрлийг аюултай үйл ажиллагаатай холбогдсон
суурь зарчим болох “зүй ёсны” үзэл “төмөр зам”, “фабрик завод”, “барилга
баримтлалын үүднээс тайлбарлахад бусад тоноглол”-ыг байгуулж байгаа
нэлээд хүндрэлтэй болохыг деликтийн хүн эсхүл үйлдвэр уг зүйлсээс бусдад
эрх зүй судлаачид нийтлэг хүлээн учирсан хохирлыг “гэм буруутай эсэхээс
зөвшөөрдөг.2 Иймд гэм хорын үүргийн үл хамааран” арилгахаар зааснаар
тусгай төрлийн үндэслэлийг судлах, хатуу хариуцлага, түүний дотор
тайлбарлах шаардлага орчин үеийн “эзэмшигч”-ийн хариуцлагын тогтолцоо
иргэний эрх зүйн судалгааны нэг гол бий болжээ5.
хэсэг байдаг юм. Үүнээс хойш 1963 оны Иргэний
Хэдийгээр гэм хорын хатуу хуулийн 318 дугаар зүйлээр гэм хорын
хариуцлагын тогтолцооны үүсэл, ерөнхий зохицуулалтыг хуульчлахдаа
хөгжлийг XX зууны эхэн үеийн “гэм буруутай болох нь нотлогдоогүй
үйлдвэржилттэй холбон үздэг боловч бол хуульд зааснаас бусад тохиолдолд
МЭ II зуунд ромын эрх зүйд гэрээний ийнхүү гэм хор учруулсны хариуцлагыг
болон гэм хор учруулснаас үүсэх хүлээхгүй“ гэсэн гэм хорын тусгай
деликтийн үүргийг ялгаж, хохирол нь төрлийг “хуульд тусгайлан заасан
гэм хорын үүргийн “delict”-ийн аль нэг байх” зарчмыг хуульчлан тодорхой
төрөлд хамаарахгүй боловч хариуцлага тогтоож, мөн хуулийн 320 дугаар
хүлээвэл зохих тодорхой тохиолдлуудыг зүйлд “Орчин тойрондоо аюул учруулж
“quasi-delict” гэж үзэн хариуцлага болох зүйлээс гарах хариуцлага”-
ногдуулж байжээ. Жишээлбэл, байшин ыг уг зүйлийг “мэдэлдээ байлгаж
өмчлөгчийн хариуцлага, шүүгчийн байгаа” этгээд хариуцах талаар зааж
алдаанаас үүсэх хариуцлага зэргийн “эзэмшигч”-ийн хүрээг “үйл ажиллагаа
“quasi-delict”-ээс үүсэх үүрэгт хамруулж нь орчин тойрондоо нэн аюултай
байсан нь одоогийн иргэний эрх зүйлтэй холбогдсон албан байгууллага,
зүйн зохицуулалтын хүрээнд шууд иргэд /тээврийн байгууллага, үйлдвэр,
уламжлагдан үлдээгүй боловч аюултай барилгын газар, автомашин эзэмшигч
эд зүйл, эсхүл байшин эзэмшигчийн зэрэг” гэж нээлттэй жагсаалтаар
хариуцлагын үзэл санааны нэг тодорхойлжээ. 1994 оны Иргэний
илрэл байж болно3. Энэ утгаар нь хуулийн хүрээнд 377 дугаар зүйлээр
хатуу хариуцлагын бусад төрлөөс гэм хорын ерөнхий зохицуулалтыг, 379
ялгаатай гэсэн үзэл санааг судлаачид дүгээр зүйлээр “Орчин тойрондоо аюул
дэвшүүлсэн байдаг.4 учруулж болох зүйлсийг эзэмшигч нь
түүнээс учирсан хохирлыг хариуцан
арилгах үүрэгтэй” гэж тодорхойлжээ.
ҮНДСЭН ХЭСЭГ
Ийнхүү “эзэмшигч”-ийн хариуцлагын
1. Үндэсний эрх зүйн тогтолцоон асуудлыг “аюултай үйл ажиллагаа,
дахь үүсэл, хөгжил аюултай зүйл” гэсэн харьцангуй
Манай улсын хувьд 1952 оны ерөнхий, өргөн хүрээгээр тодорхойлж
Иргэний хуулийн 253 дугаар зүйлд байсан бол 2002 оны Иргэний хуулиар
анх гэм хорын ерөнхий зохицуулалтыг “тээврийн хэрэгсэл эзэмшигчийн”,
“барилга байшин эзэмшигчийн”,
2
Paula Giliker, Vicarious Liability in Tort: A Comparative “амьтны учруулсан гэм хорыг арилгах”,
Perspective (Cambridge Studies in International and Com-
parative Law) 2013. р.18. “аюултай үйл ажиллагаа, бусад
3
Ж.Оюунтунгалаг, Харьцуулсан иргэний эрх зүй, зүйлсээс учирсан” хохирол гэж тусгай
УБ., 2013 он, 89 дахь тал. Эрх зүйн зохицуулалтын төрлүүдийг бий болгосон байна6.
хүрээнд байхгүй боловч академик тайлбар, концепцийн
хэмжээнд судлаачид эдгээр нэр томьёо, ойлголтыг 5
З.Сүхбаатар нар.., Монгол Улсын Иргэний хуулийн
хэрэглэж байгаа болно. хууль тогтоомж (түүхэн эмхтгэл) 1206-2012, УБ., 2012 он.
4
B.S.Markesinis, The Law of Torts: A Comparative Introduc- 6
З.Сүхбаатар нар.., Монгол Улсын Иргэний хуулийн
tion: Volume II, р. 735. хууль тогтоомж (түүхэн эмхтгэл) 1206-2012, УБ., 2012 он.

94
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

Энэ өгүүллийн хүрээнд барилга хороос ялган зааглахтай холбоотойгоор
байшингийн эзэмшигч, өмчлөгчийн өмчлөгч, ашиглагч, эзэмшигч эсхүл
хариуцлагын талаар хийсэн тухайн барилгын эзний аль нь зочин
судалгааныхаа хүрээнд Иргэний болон хөршийнхөө эсхүл нийтийн
хуулийн 500, 502 дугаар зүйлийн замаар явж буй этгээдийн өмнө
зохицуулалтын үндэслэл болсон хариуцлага хүлээх тухай асуудлын
зарчмын талаар судлаачдын тайлбар, талаар онолын хувьд маргаантай
үзэл баримтлал, гадаад улс орнуудын хэвээр байгаа10.
хууль тогтоомж, шүүхийн практикийн Германы Иргэний хуулийн 836,
талаар авч үзэхийг зорилоо. Австрийн Иргэний хуулийн 1319
дүгээр зүйлүүдэд газарт бэхлэгдсэн эд
2. Харьцуулсан эрх зүйн чиг зүйлсийн эзэмшигч, өмчлөгч нь тухайн
хандлага барилга, байшин бүхэлдээ эсхүл зарим
хэсэг нь эвдэрч нурсантай холбоотой
Барилга, байшин эзэмшигчийн
бусад этгээдийн амь бие, эд хөрөнгөд
хариуцлагын үндэслэл Францын
учирсан хохирлыг арилгах үүргийг
Иргэний хуулийн 1384 дүгээр зүйлд
эзэмшигч, өмчлөгчид ногдуулахаар
“аливаа этгээд өөрийн учруулсан
хуульчилсан байдаг. Германы Иргэний
хохирлоос гадна өөрийнх нь удирдлагад
хуулийн 836 дугаар зүйлийн агуулга,
буй этгээд болон өөрийнх нь хяналтад
бүтцээс үзэхэд уг хатуу хариуцлагын
байх эд зүйлсээс учирсан хохирлыг мөн
зохицуулалтыг өргөжүүлэх бус харин
хариуцах ёстой” гэсэн заалтын7 хүрээнд
маш хязгаартай хэрэглэх санааг
тодорхойлогддог байсан бөгөөд 1896
илэрхийлдэг. Тухайлбал, байшин
онд хяналтын шатны шүүхээс нь уг
барилга буулгах ажлын хүрээнд
заалтыг амьтан, барилга байгууламжаар
барилгын материал унасантай
хязгаарлагдахгүй хэрэглэж болохыг
холбоотой учирсан хохирлын асуудлыг
тогтоожээ. Ийнхүү төмөр зам, трамвай,
шийдвэрлэхэд энэ зүйлийг хэрэглэхгүй
өөрөө явагч тээврийн хэрэгслийн
гэж ХБНГУ-ын Холбооны шүүх 1978
эзэмшигч, цахилгаан, газ, хий болон
онд тогтоосон байна11.
бусад аюултай бодисыг үйлдвэрлэх,
хадгалах, шилжүүлэх үйл ажиллагаа Германы Иргэний хуулийн 836-
эрхэлдэг этгээдэд 1384 дүгээр зүйлийг 838 дугаар зүйлийн зохицуулалтаас
өргөжүүлэн хэрэглэх замаар гэм хорын аюулгүй байдлыг хангах үүргийн тусгай
тусгай төрөл өргөжиж байна8. Үүний төрөл хэмээн авч үзэхдээ хийцийн
нэгэн адил ОХУ-д барилга байшин доголдол гаргахгүй байх үүднээс арчлан
эзэмшигчийн хариуцлагын тусгайлсан хамгаалахад чиглэсэн үүрэгтэй холбон
төрөл байхгүй байгаа боловч аюултай авч үзжээ12. Тухайлбал, Германы
үйл ажиллагаа, эд зүйлсээс учирсан Иргэний хуулийн 836 дугаар зүйлийн
гэм хорыг “эзэмшигч” нь хариуцах 836.8 дахь хэсэгт зааснаар барилга
талаар Иргэний хуулийн 1064 дүгээр байшин эсхүл хүний хийсэн бүтээц,
зүйлд заасан зохицуулалтын хүрээнд байгууламж /хана, хашаа, далбааны
үндэслэл нь тодорхойлогддог9. гол гэх мэт/ зэргээс шалтгаалан бусдад
хохирол учирсанд өмчлөгч, эзэмшигчийг
АНУ-д байшин эзэмшигчийг
гэм буруутай гэж тооцдог. Мөн хуулийн
“аюултай үйл ажиллагаа” эрхлэгчтэй
836.7 дахь хэсэгт зааснаар ихэнх
дүйцүүлэн авч үздэг боловч, Английн
хуульчдын дунд өөр төрлийн гэм 10
J.Gordley, Foundations of Private Law, Property, Tort,
Contract, Unjust Enrichment, 2006. р. 213.
7
https://www.legifrance.gouv.fr/content/download/1950/.../ 11
B.S.Markesinis, The Law of Torts: A Comparative Intro-
Code_22.pdf Civil Code, art.1382-1386 duction: Volume II, р. 737.
8
K.Zweigert&H.Koetz, Comparative law: Volume II, The in- 12
Орч Л.Эрдэнэ-Очир, /Г.К Шварц, М.Вандт, Хуульд
situtions of Private Law (1977), р. 322. зааснаар үүсэх үүргийн эрх зүй, зөрчлийн улмаас үүсэх
9
Гражданское право. ч.III /подредвА.П.Сергеева, үүрэг буюу гэм хорын эрх зүй/, УБ., 2017 он, 145 дахь
Ю.К.Толстого.-М., 2004. С.736. тал.

95
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

тохиолдолд өмчлөгч, зарим тохиолдолд холбоог шаарддагаараа гэм хорын
836.2 дахь хэсэгт зааснаар өөрийнх нь ерөнхий зохицуулалттай төстэй боловч
арчилгаатай холбоотой 1 жилийн дотор “гэм буруугийн шалтгаант холбоо”14
үүссэн хохирлыг өмнөх эзэмшигч, 837 тогтоогдсон байх шаардлагагүй юм.
дугаар зүйлд “барилга барьсан этгээд” Өмчлөгчийг бусдад аюул учруулж
зэрэгт хариуцлага хүлээлгэх талаар болзошгүй барилга байгууламжийг
заасан байна. бий болгон, захиран зарцуулж, өөрийн
Хариуцлага хүлээх этгээдийг удирдлагад байлгах бүрэн эрхтэй,
тодорхойлохтой холбоотой эрх зүйн хохирол гарахаас урьдчилан сэргийлэх
зохицуулалтын өрсөлдөөн үүсгэж боломжтой учраас өмчлөгч уг барилгын
болзошгүй ийм зохицуулалт зөвхөн доголдлоос үүссэн хохирлыг хариуцах
Германы эрх зүйд биш, бараг бүх улс ёстой гэсэн агуулгаар онолын тайлбар
оронд байдаг. Жишээлбэл, газарт хийжээ. Түүнчлэн гэм хор учирсан
бэхлэгдсэн барилга, байгууламж шалтгаант холбооны дагуу хариуцлага
өмчлөгчийн хариуцлагын талаар хүлээх гэм буруутай өөр этгээд байгаа
Японы Иргэний хуулийн 717 дугаар тохиолдолд өмчлөгч, эзэмшигч нь
зүйлд зохицуулж, цемент, блок зэрэг хохирогчид төлсөн хохирлоо нөхөн
барилгын материалаар баригдсан төлүүлэхээр уг буруутай этгээдэд
зүйлээс гадна шүүхийн практикт уг холбогдуулан эргэж регрессийн
заалтыг өргөжүүлэн тайлбарлах замаар шаардлага гаргах эрхтэй15.
өөрөө худалдагч автомат машин, Дээр авч үзсэн иргэнлэг эрх зүйд
зөөврийн байшин, цанын байгууламж, буюу эх газрын эрх зүйн тогтолцоонд
төмөр замын гарц, инженерийн байшин өмчлөгч, эзэмшигчийн
байгууламж зэргийг хамааруулдаг хариуцлагын асуудалд бусад тусгай
байна. Эзэмшигчийн хариуцах ёстой төрлийн гэм хорын нэгэн адил гэм
“биет байдлын доголдол” буюу гэмтэл буруутайн презумпцийн зарчим
согог гэдэгт худалдан авах үед үйлчилдэг. Гэм буруугүй болохоо
байсан гэмтэл, согогийг оруулахгүй, нотолбол хариуцлагаас чөлөөлөх
харин ашиглалтын явцад арчлан боломж олгодог учраас зарим
хамгаалалт, засвар үйлчилгээ муу судлаачид цэвэр “хатуу хариуцлага”
байсантай холбоотой үүссэн “гэмтэл”- биш гэх үзэл хандлага ч мөн байна16.
ийг оруулдаг. Өмчлөгчийн хувьд гэмтэл
согог арчлан хамгаалалттай холбоотой
3. Монгол Улсын одоогийн
биш гэдгийг нотлох үүрэгтэй учраас
зохицуулалтын онцлог
барилга, байгууламжийн чанар байдлыг
хэвийн байлгахад зайлшгүй хийх ёстой Манай улсын хувьд барилга,
үйлдлийг хийгээгүй “эс үйлдэл”-ийн байшин өмчлөгчийн гэм хорын
улмаас гэмтэл согог бий болсон бол хариуцлага Иргэний хуулийн 500, 502
энэ зүйлд хамруулдаг байна13. Энэ дугаар зүйлүүдэд тусгагдсан байх
талаас нь авч үзвэл гэм буруугийн бөгөөд эдгээр төрлийн гэм хорын
“болгоомжгүй” хэлбэртэй төстэй мэт зохицуулалтыг зөв тайлбарлан хэрэглэх
боловч гэмтэл согог байгаа гэдгийг нь маргааны талуудын нотлох үүргийн
“мэдэх боломжгүй байсан” ч хариуцлага хуваарилалтыг зөв тодорхойлох,
хүлээдгээрээ уг гэм буруугийн хэлбэрт улмаар иргэний эрх зүйн суурь зүй
тавигдах нөхцөлөөс ялгаатай. ёсны зарчмыг алдагдуулахгүй байхад
ач холбогдолтой.
Хариуцлага хүлээлгэх үндэслэл
Иргэний хуулийн 500 дугаар
Шалтгаант холбооны хувьд
доголдол үүссэн бодит нөхцөл байдал 14
Японы Иргэний хуулийн 709 дүгээр зүйл.
болон хохирлын хоорондын шалтгаант 15
Uchida Takashi, Minpou II, SaikenKakuron, (2011) /Spe-
cial provisions of “Obligation”/, р. 514.
13
Uchida Takashi, Minpou II, SaikenKakuron, (2011) /Spe- 16
Katou Masanobu, ShinMinPouDaiKei V, Jimukanri, Futou-
cial provisions of “Obligation”/, р. 513. ritoku, Fuhoukoui, 2002. р. 378.

96
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

зүйлийн 500.1 дэх хэсэгт барилга нурсан гэдгийг нотолсон байлаа ч
байшин нурсантай холбоотой хариуцлагаас чөлөөлөгдөх боломжгүй,
өмчлөгч, эзэмшигчийн хариуцлагыг харин дараа нь барилга барьсан, эсхүл
тодорхойлохдоо “байшин, барилга бүрэн худалдсан этгээдэд холбогдуулан өөр
эсхүл хэсэгчлэн нурсан тохиолдолд” шаардлага гаргах боломж л нээлттэй
өмчлөгч буюу эзэмшигч хариуцлага байх юм.
хүлээхээр заасан. Уг зүйлд “зохих ёсоор Түүнчлэн 500 дугаар зүйлийн
арчилж хамгаалаагүй, гэмтэл согогтой гарчигт “...барих...явцад учирсан гэм
байснаас бусад тохиолдолд ...гэм хорыг хор”18 гэж заасан байх хэдий ч барилга,
өмчлөгч, эзэмшигч хариуцна” хэмээн байшингийн нуралттай холбоотойгоор
хариуцлагаас чөлөөлөх нөхцөлтэй бусдад гэм хор учирсанд барилгын ажил
хамт илэрхийлснийг үг, үсэгчлэн гүйцэтгэгч, эсхүл барилга баригдаж буй
тайлбарлавал эргэлзээ төрүүлэхээр газрыг эзэмших эрхтэй этгээд, эсхүл
байна. Учир нь өмчлөгч, эзэмшигчийн барилга байшинг захиалагч, хөрөнгө
арчлан хамгаалалттай холбоогүй, өөр оруулагчийн аль нь “барилга, байшин
бусад шалтгаануудаар үүссэн “гэмтэл өмчлөгч” гэж тооцогдох нь маргаантай
согог” гэж шууд тодорхой заагаагүй нь байдгаас гадна уг асуудалд гэм хорын
гэмтэл согогтой байсан гэх нөхцөл нь ерөнхий зохицуулалт буюу барилгын
хариуцлага хүлээлгэхгүй байх нөхцөл норм, дүрэм зөрчсөн буруутай этгээдэд
мэт ойлгогдохоор байна. Үүнтэй хариуцлага хүлээлгэх чиг хандлага
холбоотойгоор барилга, байшингийн зонхилж байгаатай холбоотойгоор
өмчлөгч нь уг барилга гэмтэл тодорхой шүүхийн практик тогтсон гэж
согогтой байсан гэх үндэслэлийг зааж хэлэхэд хүндрэлтэй байна. Барилга,
хариуцлагаас чөлөөлөгдөх ёстой гэж байшин эзэмшигчид гэм буруутай
маргасан тохиолдол гарсан17. эсэхийг үл харгалзан хариуцлага
Харин өмчлөгч, эзэмшигч үүрүүлэх гол зорилго нь тухайн зам
хариуцлагаас чөлөөлөх үндэслэлийн талбайгаар явж байгаад нуралтын
500 дугаар зүйлийн 500.2 дахь улмаас осолдсон хохирогчийг гэм
хэсгээр тодорхойлохдоо force major, буруутай этгээдийг олох, нотлох зэрэг
хохирогчийн гэм буруутай үйлдэлтэй ачааллаас чөлөөлөх зорилготой.
холбон тодорхойлсон байгаа боловч Түүнчлэн “зохих ёсоор арчлан
барилга, байшингийн үндсэн хийцтэй хамгаалаагүй” гэх нөхцөл хариуцлагаас
холбоотой гэсэн агуулгыг тухайлан чөлөөлөгдөх үндэслэл мэт ойлгогдож
заагаагүй болно. Иймд ажил гүйцэтгэх болохоор томьёологдсон байгаа боловч
гэрээний, эсхүл худалдах, худалдан эзэмшигчийн хариуцлагын талаарх
авах гэрээний дагуу шилжүүлсэн гадаад улс орнуудад тогтсон онолын
барилга, байшингийн доголдолтой үзэл баримтлалтай харьцуулан үзвэл
холбоотой тохиолдолд Иргэний хуулийн хариуцлагаас чөлөөлөх бус харин ч
512 дугаар зүйлд заасан “...Бараа эзэмшигчид хариуцлага хүлээх гол
бүтээгдэхүүн , ажил үйлчилгээний үндэслэл19 байх ёстой юм.
дутагдлын улмаас үүссэн гэм хорыг
Гэвч нөгөө талаар “Байшин,
арилгах” зохицуулалтад хамаарах
барилгыг арчлан хамгаалах үүрэг
тул барилга, байшин өмчлөгчийн
хүлээсэн этгээд” эсхүл “гэмтэл согог”
хариуцлагын хүрээнд хамаарахгүй гэж
бий болоход буруутай этгээд нь
үзэхээр байна. Энэ тохиолдолд барилга
өмчлөгч, эзэмшигчээс тусдаа өөр этгээд
байшин нурсан гэх үндэслэлээр
байгаа байгаа тохиолдолд уг үүргээ
хохирогч барилга байшингийн
биелүүлээгүй нь болгоомжгүйн гэм
өмчлөгчид хандсан тохиолдолд өөр
шалтгаанаар гэмтэл, согог бий болж, 18
Монгол Улсын Иргэний хуулийн тайлбар (гэрээний бус
17
БЗДИХАШШ 2016.04.18-ны өдрийн 1523, НИХДЗШШ үүрэг) УДШ, УБ., 2016 он, 66 дахь тал.
2016.4.08, УДШ 2016.6.02-ны өдрийн 669 дүгээр 19
Монгол Улсын Иргэний хуулийн тайлбар (гэрээний бус
тогтоолыг үзнэ үү. үүрэг) УДШ, УБ., 2016 он, 67 дахь тал.

97
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

буруутай эс үйлдэл, барилга байшин барилга, байшин гэдэгт маш өргөн
нурсан үйл баримтын хоорондын хүрээг хамруулахаар байна.
шалтгаант холбооны хүрээнд Иргэний Иргэний хуулийн 502 дугаар
хуулийн 497.1 дэх хэсэгт зааснаар зүйлийн 502.1 дэх хэсэг мөн л барилга,
хариуцлага хүлээлгэх боломжтой гэсэн байшин өмчлөгч, эзэмшигчийн гэм
асуулгаар тайлбарлах оролдлого гарч буруугүйн хариуцлагыг “аюултай
болохоор байна. үйл ажиллагаа, зүйл”-тэй холбон
Барилга, байшингийн хууль ёсны тогтоосон юм. Уг зүйлийн гарчигт орчин
өмчлөгч, эзэмшигч нь өөр өөр этгээд тойрондоо аюултай үйл ажиллагаанаас
байгаа тохиолдолд хариуцах эзнийг учирсан гэм хор гэсэн агуулга заагдсан
тодорхойлохтой холбоотой асуудал боловч гэм хор учруулж буй эх
үүсгэхээр байна. Өмчлөгчийг Иргэний сурвалжийг тодорхойлохдоо барилга
хуулийн 101 дүгээр зүйлийн 101.1 дэх байгууламжтай холбоотойгоор үйл
хэсэгт зааснаар тухайн эд хөрөнгөтэй ажиллагаа явуулж буй этгээд гэхээсээ
холбоотой эзэмших, ашиглах, захиран илүүтэй “эзэмшигч”-ийн хариуцлага
зарцуулах туйлын эрхийг эдлэх, эсхүл тогтоосон агуулга давамгайлсан байна.
101.6 дахь хэсэгт зааснаар өмчлөгчийн Үүнд хариуцлага хүлээх гол үндэслэл
зөвшөөрөлтэйгөөр эрхийг нь шилжүүлэн нь барилга байгууламжийн хийц зохион
авсан этгээд гэсэн утгаар нь уг зүйлийн байгуулалтыг дур мэдэн өөрчилсөн,”
улмаас бусдад гэм хор учруулахгүй “барилга байгууламжид оруулсан эрчим
байхаар арчлан хамгаалах боломжтой хүч, галын болон тэсрэх аюултай,
этгээд гэж үзнэ. Ийм учраас уг зүйлд хортой бодис”-ын улмаас үүссэн гэм
заасан өмчлөгчтэй адилтган үзэх хорын хоорондын шалтгаант холбоо
эзэмшигчийг тодорхойлохдоо хуулийн тогтоогдсон байх талаар тодорхой
энэхүү шалгуурыг харгалзан үзэх ёстой байгаа боловч хариуцлага хүлээх
юм. Энэ талаас нь авч үзвэл өмчлөгч, этгээд нь “үйл ажиллагаа явуулж
эзэмшигчийн байшин барилгыг зохих буй этгээдийн”, эсхүл “аюултай зүйл
ёсоор арчлан хамгаалаагүйн улмаас өмчлөгч, эзэмшигч” гэж хоёр өөр
нурсантай холбоотой гэм хорыг 500.1 этгээд байж болохоор хуульчилсан
дэх хэсэгт зааснаар хариуцах учиртай байна. Уг зүйлийн агуулгыг аюултай
гэж үзнэ. үйл ажиллагаа явуулж буй этгээдийн
Уг зүйлд хамаарах объектыг 500 хуулийн дагуу хүлээх “хамгаалах,
дугаар зүйлийн гарчиг, 500.1, 500.2 хяналт тавих хадгалах” зэрэг үүрэгтэй
дахь заалтын томьёоллыг системийн холбож Иргэний хуулийн онолын
тайлбарын аргаар авч үзвэл “барилга тайлбарт бичжээ21.
байгууламж”, “байшин барилга”, Уг зүйлийн 502.2 дахь хэсгээр
“байшин” гэсэн ойлголтуудыг ижил байшин, эд хөрөнгө өмчлөгчид уг
утгаар хэрэглэсэн гэж үзэхээр байна. заалтыг өргөжүүлэн хэрэглэх талаар
Эдгээр ойлголтыг бусад хуульд заасан байх бөгөөд “онцгой” аюултай
хэрхэн авч үзэхийг харьцуулах замаар барилга, байшин гэдэгт юу хамруулах
хуулийн үйлчлэлд хамаарах обьектыг талаар нэмэлт тайлбар шаардагдахаар
тодруулах боломжтой юм20. Барилгын байна. Түүнчлэн барилга байшин,
тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.1- газар өмчлөгчдийн хувьд гэм буруугүй
т зааснаар “барилга байгууламж”-ийн гэдгээ нотлох замаар хариуцлагаас
гэж орон сууц, иргэн, үйлдвэр, эрчим чөлөөлөгдөх талаар 502 дугаар зүйлийн
хүч, харилцаа холбоо, зам гүүр, ус, 502.3 дахь хэсэгт заасан боловч “үйл
нефтийн барилга, ус суваг, далан хаалт ажиллагаа явуулж буй этгээд”-ийг
зэрэг байгууламж түүний инженерийн чөлөөлөх талаар заагаагүй байна.
шугам сүлжээ” гэж тодруулснаас үзэхэд
20
Барилгын тухай хууль, Төрийн мэдээлэл, № 9, 2016 21
Монгол Улсын Иргэний хуулийн тайлбар (гэрээний бус
он. үүрэг) УДШ, УБ., 2016 он, 70 дахь тал.

98
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

ДҮГНЭЛТ утгаар нь хэрэглэх боломжгүй гэсэн
1. Иргэний хуулийн 500 дугаар саналыг судлаачийн хувьд дэвшүүллээ.
зүйлийн 500.1 дэх хэсгийн заалтыг үг, 3. Хариуцлагаас чөлөөлөх
үсэгчлэн гэхээсээ илүүтэй эрх зүйн үндэслэл “нурсан” барилга, байшин
зорилго талаас нь буюу телеологийн өмчлөгчийн хувьд байгалийн
тайлбар хийх замаар хэрэглэх давагдашгүй хүчин зүйл, хохирогчийн
шаардлагатай гэж үзэж байна. буруутай үйлдэл гэсэн хатуу хүрээгээр
2. Иргэний хуульд заагдсан тодорхойлогдсон, харин “онцгой аюул
барилга, байшин өмчлөгч, эзэмшигчийн учруулж болохуйц” барилга, байшин
хариуцлагыг бусад хуулиар, тухайлбал өмчлөгчийн хувьд 502.1 дэх хэсэгт
Барилгын тухай хуульд заагдсан заасны дагуу хүлээх хариуцлагаас
“барилга байгууламж” гэсэн өргөн чөлөөлөгдөх үндэслэл өөрийн гэм
хүрээний ойлголтоор өргөжүүлэн буруугүй гэдгээ нотлох буюу нотлох
тайлбарлан хэрэглэх эсэхийг шүүхийн үүргийн хуваарилалтыг өөрчилсөн
практикт зөв тогтоох шаардлагатай хэлбэрээр тодорхойлогдож байна.
юм. Уг заалтыг салбар хуулийн Энэхүү онцлогоос дүгнэхэд Иргэний
зохицуулалтаар улам өргөжүүлэн хуулийн 500 дугаар зүйл, 502 дугаар
хэрэглэх боломжтой байгаа боловч зүйлийн хооронд хууль хэрэглээний
аюултай үйл ажиллагаа, эд зүйлтэй хувьд өрсөлдөөн үүсгэж болзошгүй
холбоотой өмнөх хуулиас уламжлагдаж байгаагаас гадна барилга, байшин
ирсэн ерөнхий зохицуулалт мөн хуулийн өмчлөгчийн хувьд “нурсан” эсхүл “хийц,
502 дугаар зүйлд хэвээр хадгалагдаж зориулалтыг дур мэдэн өөрчилсөн,
үлдсэнийг анхаарах хэрэгтэй. Учир эрчим хүч, тэсрэх болон галын аюултай
нь аюултай үйл ажиллагаа, эд зүйл бодис оруулсны улмаас” гэм хор
эзэмшигчийн хариуцлага нь шүүхэд учирсан зэрэг гэм хор, эд зүйлийн
өргөжүүлэн хэрэглэх боломж олгодог хоорондын үйлчлэлийн шалтгаант
харьцангуй ерөнхий хүрээг хамардаг, холбоо, нотлох үүргийн хуваарилалт,
харин барилга байшин өмчлөгчийн хариуцлагаас чөлөөлөгдөх үндэслэл
хариуцлага бол тухайлсан объектод зэрэг талаасаа ялгаатай өөр өөр
илүү хамааралтай, хязгаарлагдмал гэм хорын төрлийг ялган зааглаж,
хүрээнд хэрэглэгдэх зохицуулалт байх нэхэмжлэлийг тодорхойлох шаардлага
боломжтой тул 500 дугаар зүйлийг зүй ёсоор тавигдаж байна.
барилга, байшин гэдгээс илүү өргөн
---o0o---

БАЯНГОЛ ДҮҮРГИЙН ЕБС, ЦЭЦЭРЛЭГИЙН ЗАХИРАЛ, НИЙГМИЙН
АЖИЛТНУУДАД СУРГАЛТ ЗОХИОН БАЙГУУЛАВ
Хууль зүйн үндэсний хүрээлэн нь Захиргааны
ерөнхий хууль, Зөрчлийн тухай хууль, Хүүхэд
хамгааллын тухай хууль, Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй
тэмцэх тухай хуулийг танилцуулах сургалтыг
2017.09.13-ний өдөр Баянгол дүүргийн Боловсролын
хэлтэстэй хамтран тус дүүргийн ерөнхий
боловсролын сургууль, цэцэрлэгийн захирал,
нийгмийн ажилтнуудыг хамруулан зохион
байгууллаа.
Сургалтаар шинээр батлагдсан хуулийн агуулга, шинэлэг зохицуулалт
хийгээд эдгээр хуулиудын боловсролын байгууллагын ажилтнуудын хүлээх
үүрэг, хориглосон хэм хэмжээ, хариуцлагын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгчээ.
Мөн дээрх хуулиудыг хялбаршуулан тайлбарласан нугалбар хуудсыг сургалтанд
оролцогчдод өгсөн байна.

99
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

ЭРҮҮГИЙН ХЭРЭГ ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ
АЖИЛЛАГААНЫ ҮЕД НАСАНД ХҮРЭЭГҮЙ ХҮМҮҮСЭЭС
БАЙЦААЛТ АВАХАД ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДАЛ

өмнө хүлээх үүргээ ойлгож хүндэтгээд
зогсохгүй, бодит үйл хэрэг болгон
хүүхдэд ээлтэй дэлхий ертөнцийг1 бий
болгох хөдөлгөөнийг дэлхий даяар
өрнүүлж байна.
Хүний эрхийн түгээмэл
тунхаглалын 7 дугаар зүйлд: “Хүн
бүр хуулийн өмнө адил тэгш бөгөөд
ямар ч алагчлалгүйгээр хуулиар
адилхан хамгаалуулах эрхтэй. Хүн бүр
энэхүү Тунхаглалд харшлах аливаа
алагчлалаас болон тийнхүү алагчлахыг
ХСИС-ийн Цагдаагийн сургуулийн өдөөсөн турхиралтаас адилхан
Цагдаагийн эрх зүйн тэнхимийн эрхлэгч, хамгаалуулах эрхтэй”; Монгол Улсын
хууль зүйн доктор, цагдаагийн хурандаа Үндсэн хуулийн 14 дүгээр зүйлд: “Хүнийг
Ю.Бадамханд үндэс, угсаа, хэл, арьсны өнгө, нас, хүйс,
нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ,
эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин
шүтлэг, үзэл бодол, боловсролоор
ТҮЛХҮҮР ҮГ нь ялгаварлан гадуурхаж үл болно.
Насанд хүрээгүй хүн, гэмт явдал, Хүн бүр эрх зүйн этгээд байна” гэж
залуучууд, насанд хүрээгүй хүмүүсийн заасан. Тиймээс хүүхэд ч гэсэн насанд
гэмт явдал, байцаалт, хүүхдэд ээлтэй хүрсэн хүний адил хүний үндсэн эрхийг
шүүх тогтолцоо. баталгаатай эдлэх ёстой байдаг. Энэ
утгаар Монгол Улсын Үндсэн хуулийн
16 дугаар зүйлд заасан эрх, эрх чөлөө
ТОВЧЛОЛ нь хүүхдэд адил хамаарна гэсэн үг.
Энэхүү илтгэлд Монгол Улсад Гэхдээ насанд хүрсэн хүнээс ялгаатай
хүүхдэд ээлтэй шүүх тогтолцоог нь эрх зүйн хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэм
хэрэгжүүлэх асуудал, тэрхүү хэмжээ, зарчим ёсоор хүүхэд бусдаас
тогтолцоонд насанд хүрээгүй хүмүүсийн онцгойлон асрамжлуулах эрхтэй юм.
гэмт хэрэгт явуулах мөрдөн шалгах Шинэлэг тал ба судлагдсан
ажиллагаанд чухал үүрэгтэй талаар авч байдал:
үзлээ. Өнөө цагт насанд хүрээгүй хүний
оролцоотой хэрэгт мөрдөн байцаалт Хүүхдийн эрхийг эн тэргүүнд
явуулах ажиллагаа нь хуулийн хийдэл, ханган хамгаалах, хууль зөрчсөн
зөрчил бүхий байгаа, тиймээс байцаалт хүүхдийг шийтгэх гэхээс хүмүүжүүлэх,
авах ажиллагааны жишээн дээр нийгэмшүүлэх, дахин гэмт хэрэг
боловсронгуй болгох зарим арга замыг 1
Хүчирхийлэл, дарангуйлал, мөлжлөгөөс хамгаалагдах
санал болгож байна. хүүхдийн эрхийг олон улсын хууль, бүс нутгийн
байгууллагуудын эрх зүйн стандартууд, бараг бүх улс
орнуудын дотоодын хууль тогтоомжид маш нарийн
тодорхойлсон байдаг. Үүнээс үзэхэд хүүхдэд ээлтэй
УДИРТГАЛ дэлхий ертөнц гэдэг талаар хүн төрөлхтөн нэгдмэл
Хүүхдийн эрхийг хангах, ойлголтод хүрсэн нь илэрхий байна. 2002 онд хуралдсан
НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн хүүхдийн асуудлаарх
ялангуяа тэдний хамгаалуулах эрхийг тусгай чуулганы үеэр улс орнууд “Хүүхдэд ээлтэй
хэрэгжүүлэхэд хүн бүхэн хүүхдийн дэлхий” тунхаглалыг баталсан.

100
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

үйлдэхээс урьдчилан сэргийлэхийг асуудлыг шийдвэрлэхэд гол анхаарал
урьтал болгох шинэлэг чиг хандлагад хандуулах явдал.
нийцүүлэн дэлхийн улс орнууд насанд Иймд хүүхэд, өсвөр насны
хүрээгүй этгээдийн хувьд ялын хүний хэрэгт явуулах шүүн таслах
бодлогоо өөрчилж, хүүхэд хамгааллын ажиллагаанд онцгой тогтолцоо буюу
бодлогыг хэрэгжүүлэх болсон нь
насанд хүрээгүй хүмүүст зориулсан
нийгмийн ба хууль зүйн шинжлэх
тусгайлсан шүүх тогтолцоо3 (орос.
ухааныг хослуулсан өвөрмөц салбар
болон хөгжиж байгаа ба энэ талаар Ювенальная юстиция; англ. Juvenile
манай улсад дорвитой судалсан бүтээл Justice) –ны асуудлыг хөндөн авч үзэх
хомс байна. нь зүйтэй юм.
Манай улсад насанд хүрээгүй
хүмүүсийн4 онцлогийг харгалзсан,
ҮНДСЭН ХЭСЭГ
шийтгэх бус хүмүүжүүлэх зорилгыг
Насанд хүрээгүй хүний үйлдсэн агуулсан ялын бодлого, хуулийн
гэмт хэрэгт эрүүгийн хэрэг хянан дагуу шударгаар шийдвэрлэх насанд
шалгах ажиллагаа (цаашид “ЭХХША” хүрээгүй хүмүүст зориулсан тусгайлсан
гэх) явуулахдаа Эрүүгийн хэрэг шүүх тогтолцоог бий болгох нь юуны
шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хууль өмнө урьдчилсан мөрдөн байцаалтын
(ЭХХШтХ)-д заасан нийтлэг журмыг шатанд анхаарал хандуулахаас ихээхэн
мөрдөхөөс гадна тэдний нас, бие шалтгаална гэж үзэж байна.
сэтгэл зүй, хөгжлийн түвшин, бие Өнөөдөр насанд хүрээгүй
махбод, эрүүл мэндийн байдал болон хүмүүсийн эрүүгийн хэрэгт явуулах
бусад онцлогийг харгалзсан тусгай ЭХХША хууль тогтоомжоор
журмыг (насанд хүрсэн хүнтэй адилгүй) шаардлагатай түвшинд
хуулиар тогтоосон байхыг шаардана. журамлагдаагүй, эрх зүй, бүтэц зохион
Тусгай журмыг хуульд онцгойлон тусгах байгуулалтын оновчтой зохицуулалт
нь хүүхдийн эрхийг эн тэргүүнд ханган үгүйлэгдсээр байгаа юм.
хамгаалах Монгол Улс олон улсын Урьдчилсан мөрдөн байцаалтын үр
гэрээгээр хүлээсэн үүргээ шударгаар дүн хангалтгүй, өсвөр насны хүмүүсийн
биелүүлэхтэй холбоотой юм. Монгол
Улсын соёрхон баталсан буюу нэгдэн
орсон олон улсын баримт бичгийн нэг 3
1870-д оны үед америкийн Бостон хотын иргэд
нь НҮБ-аас 1985 онд гаргасан Насанд Кук, Аугустус нар анх шүүгч нарт засарч хүмүүжих
хүрээгүй хүмүүст байцаан шийтгэх бололцоотой насанд хүрээгүй хүнийг шийтгэх бус асран
ажиллагаа явуулах наад захын жишиг халамжлах хүний хяналтад өгөх санал тавьсан байна.
1899 оны 6 сард АНУ-ын Чикаго хотод Иллинойс мужийн
дүрэм2 /Бээжингийн дүрэм/ бөгөөд “Хаягдсан, хараа хяналтгүй, гэмт хэрэг үйлдсэн хүүхдүүд,
насанд хүрээгүй хүмүүсийн талаар тэдэнд хяналт тавих тухай” хуулийг үндэслэн анхны
баримтлах үндсэн журам, тэднээс хүүхдийн шүүх байгуулагджээ. Удалгүй насанд хүрээгүй
хүмүүсийн хэргийг шийдвэрлэхэд “буруутай этгээд”,
үйлдэгдэх эрх зүйн зөрчил, хүлээлгэх “хууль зөрчигч” гэсэн “гэмт хэрэгтэн” гэхээс ялгаатай
эрүүгийн хариуцлагын талаар агуулсан ойлголтууд бий болсон байна. Насанд хүрээгүй хүмүүст
зориулсан тусгайлсан шүүх тогтолцоо – хууль тогтоомж,
байдаг. Энэ дүрмийн онцлог нь насанд процессын хэм хэмжээг үндэслэн насанд хүрээгүй хууль
хүрээгүй хүмүүсийн гэмт явдлаас зөрчигчидтэй ажилладаг байгууллага, албан газрын
урьдчилан сэргийлэхэд чухал болох сүлжээ. Энд шүүх, прокурор, цагдаа, засан хүмүүжүүлэх
байгууллага, нөхөн сэргээх байгууллагууд багтдаг. /https://
хүүхэд, өсвөр насны хүмүүсийн сайн ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AE%D0%B2%D0%B5%D0%B-
сайхан амьдрал, хүмүүжил олж D%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8
авах боломжит нөхцлийг бий болгох F_%D1%8E%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%86%D0%B
8%D1%8F
2
НҮБ-аас гаргасан Насанд хүрээгүй хүмүүст байцаан 4
Насанд хүрээгүй хүн гэдэг нь биологийн хөгжил,
шийтгэх ажиллагаа явуулах наад захын жишиг дүрэм / ухамсар, санаа, мэдлэг, оюун ухаан бүрэн төлөвшөөгүй
Бээжингийн дүрэм/. ХЗДХЯ, ХЗҮТ, НҮБ-ын Хүүхдийн сан. нийгмийн амьдрал харилцаанд бие даан оролцох арга
Хүүхэд ба хууль ёс. УБ. 2008 он. 204-205 дахь тал. чадвар, туршлага хараахан бий болоогүй буюу тэдгээр
Харах. Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхаглал, Хүүхдийн нь бүрэн бүрэлдээгүй зэрэг хүндэтгэн үзэх байдлууд нь
эрхийн конвенц, Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай тухайн субъектийн статусыг онцлон үздэг гол үндэслэл
олон улсын пакт. болдог.

101
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

гэмт явдал төдийлөн буурахгүй5 байгаа хүрээгүй үедээ гэмт хэрэг үйлдэн
нь олон улсын болон үндэсний эрх шалгагдаж байгаа, гэмт хэргийн гэрч,
зүйн зохицуулалтын хэм хэмжээ болон хохирогч болсон бага насны хүүхдээс
тэдгээрийн практик хэрэглээ зөрчилдөж мэдүүлэг (байцаалт) авах тохиолдолд
буйг харуулж байна гэж үзэж болно. хэрхэх талаар мөн хуульчлагдаагүй,
ЭХХШтХ-ийн 25 дугаар зүйлийн олон улсын гэрээ, конвенцид
25.2., 25.3 дэх хэсгүүдэд 6 насанд тусгагдсан 3-6 насны хүүхдийн нэг
хүрээгүй хүмүүсээс мэдүүлэг авах удаагийн байцаалт 20 минутаас, 7-13
талаар зохицуулсан байна. насны хүүхдийнх 1 цагаас хэтрэхгүй
Хуульд7 зааснаар насанд хүрээгүй байх гэсэн зөвлөмжийн талаар тэр
хүнийг байцаах цаг хязгаартай, өөрөөр болгон яригдахгүй байна. Энэ фактыг
хэлбэл мөрдөгч нь завсарлагагүйгээр даруйхан засан өөрчлөх шаардлагатай
2-оос илүү цагаар байцаалт, мэдүүлэг хуулийн цоорхой гэж үзэж болох ба уг
авч болохгүй. Байцаалтын нийт хугацаа журмыг байцаан шийтгэх ажиллагаанд
өдөрт 4 цагаас илүүгүй байх ба эдгээр оролцогч бүх насанд хүрээгүй хүмүүст
заалтыг мөрдөхгүй байх нь байцаалтын нэг адил үйлчилэхээр хуульчилах
явцад ядарч, илүү ачаалал авснаас шаардлагатай байна.
насанд хүрээгүй этгээд хууль бус Түүнчлэн дээрх хуульд8 насанд
мэдүүлэгт гарын үсэг зурах магадлалыг хүрээгүй сэжигтэн, яллагдагчийг
дагуулах эрсдэлтэй. байцаахад сурган хүмүүжүүлэгчийг
Энэ асуудлыг нөгөө талаас нь байлцуулж болох, оюун ухаан
авч үзвэл зарим зөрчилдөөн үүснэ. нь гүйцэд хөгжөөгүй гэж үзвэл
Насанд хүрээгүй хүнийг байцаах цагийн заавал байлцуулахаар заасан нь
учир дутагдалтай байна. Энэ нь
хязгаарлалт нь зөвхөн насанд хүрээгүй
хууль тогтоогчийн зүгээс сурган
буюу 16-аас дээш насны сэжигтэн,
хүмүүжүүлэгчийн процесс ажиллагаан
яллагдагчийн тухайд яригдах бөгөөд дахь үүрэг, оролцоог нарийн ойлгож
ийм насны гэрч, хохирогчийн талаар тодорхойлж өгөөгүйгээс болсон
үг, өгүүлбэр тусгагдаагүй байна. Мөн гэж үзэж байна. 1дүгээрт: Сурган
эрүүгийн хариуцлага хүлээх насанд хүмүүжүүлэгчээр хэнийг урьж
оролцуулах вэ гэдэг асуудал. Мөрдөгч
5
ЦЕГ-ын судалгаагаар 2015 онд насанд хүрээгүй
хүмүүсээс үйлдэгдсэн гэмт хэргийг 2014 онтой
нь өөрийн дураар, сурган хүмүүжүүлэгч
харьцуулахад хэрэг 8.02 хувиар, сэжигтэн 12.16 хувиар мэргэжилтэй, тухайн хүүхдийг таньж
өссөн бол 2016 онд өмнөх оноос хэрэг 15 хувиар мэдэхгүй хэнийг ч хамаагүй оролцуулж
буурсан байх боловч хүнд гэмт хэргийн тоо нэмэгдсэн,
нөгөөтэйгүүр хүүхэд залуучуудын дундах хүчирхийллийн
болох нь. Энэ нь тухайн хүүхдийн ашиг
“үзэгдэл”, эмнэлгийн байгууллагад эмчлүүлж байгаа сонирхлыг хамгаалж чадах уу? Практикт
зарим хүүхдийн гэмтэл бэртлийн шалтгаан нь тухайн насанд хүрээгүй этгээд сургуульд
хүчирхийлэл байж болох ч тэр бүр хууль хяналтын
шатанд хүрч шийдэгдэхгүй нуугдмал байдлаар оршсоор
сурч байгаа бол тэндхийн багш, сурган
байгааг иргэд олон нийт сануулсаар байна./ЦЕГ-ын хүмүүжүүлэгчийг урьж оролцуулдаг,
Мэдээлэл нэгтгэн боловсруулах газрын эх сурвалж. харин сургууль завсардсан, бага насны,
УБ., 2017 он; олон нийтийн сошиал мэдээлэл, зарим тухайн нутаг дэвсгэрт харьяалалгүй
ажилтнуудтай хийсэн ярилцлага.
өөр аймаг, хотынх бол сурган
6
Эрүүгийн хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай
хууль. 25 дугаар зүйлийн 25.2. дахь хэсэг Мэдүүлэг хүмүүжүүлэгч оролцуулахгүй байх,
авах хугацаа, 25.3 дахь хэсэг Насанд хүрээгүй хүрээгүй хэн нэгэн өөр сурган хүмүүжүүлэгчийг
хүнээс мэдүүлэг авах. урьж оролцуулдаг, өөрөөр хэлбэл
7
Мөн хууль. 25 дугаар зүйлийн 25.2. дахь хэсэг Мэдүүлэг хэрэв сургууль завсардсан хүүхэд бол
авах хугацаа.
1.Мэдүүлгийг 4 цагийн хугацаагаар тасралтгүй авч
сургуульд сурч байх үеийн, тухайн
болох ба түүнээс илүү хугацаагаар авах бол 1 цагийн хүүхдийг сайн мэдэх багш, сурган
завсарлага авна. Нэг удаагийн мэдүүлэг авах нийт хүмүүжүүлэгчийг оролцуулдаг нь
хугацаа 8 цагаас илүүгүй байна.
2.Арван найман насанд хүрээгүй хүнээс авах мэдүүлгийг
хэд бол, боломж нь ямар байгаа
2 цагийн хугацаагаар тасралтгүй явуулж болох ба түүнээс
илүү хугацаагаар явуулах бол 30 минутын завсарлага 8
Мөн хууль. 371 дүгээр зүйл. Насанд хүрээгүй этгээдийн
авна. Нэг удаагийн мэдүүлэг авах нийт хугацаа 4 цагаас байцаахад сурган хүмүүжүүлэгчийг оролцуулах. //Төрийн
илүүгүй байна. мэдээлэл. УБ., 2002 он, № 1.

102
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

бол? Сурган хүмүүжүүлэгч нь хэрхэн дүнг авчирахаас гадна ЭХХША явуулж
асуултаа тавих, сэтгэл зүйн холбоо буй этгээдүүдийн зүгээс үзэмжээрээ
хэрхэн тогтоох талаар зөвлөн тусална. шийдвэр гаргахгүй байх, тухайн насанд
2 дугаарт: Мэргэшлийн ур чадварын хүрээгүй хүн дахин хохирол амсахгүй
асуудал. Хүүхэд гэдэг ЭХХША- байх, буруу нөлөөлөл хандлагаа
ны онцгой субъект, хэрэв насанд өөрчлөх ач холбогдолтой гэж үзэж байна.
хүрээгүйчүүдийн хэрэгт ЭХХША явуулж Хэргийн үнэн зөв тогтоогдох, дараагийн
буй этгээдийн мэргэшлийн ур чадвар шатны ажиллагаа амжилттай болох,
дутмаг (нарийн мэргэшээгүй) бол хэрэг түргэн шуурхай шийдвэрлэгдэхэд
“ЭХХША-ааг насанд хүрээгүйчүүдийн анхны харьцаа, анхны мэдүүлэг
ашиг сонирхлыг харгалзсан байдлаар чухал болохыг хэн бүхэн мэдэх
явуулах, хүүхдийг уг ажиллагаанд
билээ. Мөрдөгчөөс үл шалтгаалах
оролцох болон өөрийн мэдүүлгийг
байдлаас хэрэв дээрх этгээдүүдийг
чөлөөтэй өгөх боломжоор хангасан
байх” гэсэн Бээжингийн журмын9 оролцуулах боломжгүй тохиолдолд өөр
зарчим хэрэгжихгүй байх, сэтгэцийн тухайн хэрэгт хамааралгүй этгээдийг
хувьд өөрчлөлттэй (хоцрогдолтой) оролцуулахаар хуульчилах хэрэгтэй
хүүхдийг таньж мэдэхгүй өнгөрөх, болов уу.
эрүүгийн хариуцлага хүлээх насанд Мөн насанд хүрээгүй сэжигтэн,
хүрээгүй үедээ гэмт хэрэг үйлдсэн яллагдагчийг насанд хүрсэн хамтран
бага насны хүүхдийн эрх нь зөрчигдөх оролцогч (уруу татагч)-той нүүрэлдүүлэн
эрсдэлийг дагуулна. 3 дугаарт: Сэтгэл байцаах, мэдүүлгийн зөрүүг арилгах
зүйчийг оролцуулах асуудал. Хуулийн ажиллагаанд сурган хүмүүжүүлэгч
энэ хэсэгт насанд хүрээгүй сэжигтэн, (сэтгэл зүйч)-ийг оролцуулах нь зүйтэй.
яллагдагчийг байцаахад сэтгэл зүйчийг
оролцуулах, насанд хүрээгүй гэрч, Насанд хүрээгүй хүмүүст зориулсан
хохирогчийг байцаахад энэ асуудлыг тусгайлсан шүүх тогтолцоо10 (Juvenile
хэрхэх талаар огт зохицуулагдаагүй Justice)-ны гол зарчим нь ЭХХША-ны
нь стандарт шаардлагад нийцэхгүй хамгийн дээд боломжит нэг бүрчилсэн
байна. Энэ асуудал ЭХХШтХ-ийн ажиллагааг хангах явдал юм. Өөрөөр
“Өсвөр насны сэжигтэн, яллагдагч, хэлбэл насанд хүрээгүй этгээдийн
шүүгдэгчид холбогдох хэрэг хянан хувийн байдал, эрх зүйн зөрчлийн
шийдвэрлэх” гэсэн 18 дугаар бүлэгт шалтгаан нь шүүн таслах ажиллагааны
мөн тусгалаа олоогүй байна. Сэтгэл үндсийг бүрдүүлэх тул урьдчилсан
зүйчийг оролцуулснаар байцаан мөрдөн байцаалтын шатанд байцаалт
шийтгэх ажиллагааны туршид насанд (мэдүүлэг) авах үедээ насанд хүрээгүй
хүрээгүй хүнд ерөнхий сэтгэл зүйн этгээдийн хувийн байдал, гэмт хэрэг
болон сэтгэл зүйн дэмжлэгийг үзүүлэх үйлдсэн сэдэл, шалтгаан, үйлдсэн
боломж бүрдэх юм. хэрэгтээ хандах хандлагыг маш сайтар
Хуульд эдгээр зохицуулалтуудыг нягтлан судлах хэрэгтэй. Тиймээс
тодоррхой тусгах, ингэхдээ мэргэжлийн тухайн насанд хүрээгүй этгээдийн
дипломын боловсролтой, тухайн хүмүүжил, амьдралын нөхцөл байдал,
хүүхдийг таньж мэдэх багш, сурган сонирхлын талаар дэлгэрэнгүй
хүмүүжүүлэгч, сэтгэл зүйчийг урьж мэдээ, мэдээлэл авч, тогтоовол
оролцуулахыг хуульчиж өгөх нь зүйтэй зохих байдлуудыг11 сайтар тогтоон
байна. Энэ нь байцаалтын үед сэтгэл эрүүгийн хэрэгт хавсарган авч үзэх,
зүйн сайн холбоо тогтоох, таатай ингэхдээ насанд хүрээгүй хүний нэр
уур амьсгалыг бүрдүүлэх, цаашлаад хүндэд гэм хор учруулахгүй, нууцлах
мөрдөн шалгах ажиллагаанд эерэг үр 10
Дэлхийн улс орнуудад 2 янзын загвар байна:
9
НҮБ-аас гаргасан Насанд хүрээгүй хүмүүст байцаан англосаксоны (Англи, АНУ, Канад, Австрали), эх газрын
шийтгэх ажиллагаа явуулах наад захын жишиг дүрэм (Франц, Бельги). Гол ялгаа нь насанд хүрээгүй хүний
(Бээжингийн дүрэм). ХЗДХЯ, МУИС-ийн ХЗС, НҮБ-ын ямар хэргийг шийдвэрлэх асуудалд байдаг.
Хүүхдийн сан. Хүүхдийн эрх, хүүхэд хамгаалал. УБ., ЭХХШтХ. 18.3 дугаар зүйл. Өсвөр насны яллагдагч,
11

2011 он, 322 дахь тал. шүүгдэгчийн хувийн байдлыг тогтоох.

103
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

эрхийг хүндэтгэнэ. Жишээлбэл: Гэр бүл Насанд хүрээгүй хүмүүст зориулсан
дэх амьдралын нөхцөл, хүмүүжлийн тусгайлсан шүүх тогтолцоо нь ЭХХША-
байдлыг судлахдаа «гэр бүлд хүүхэд нь ааг хялбаршуулсан байдлаар явуулах
бие хүний хувьд бүрэлдэж, хүмүүжиж, онцгой зохицуулалттай тогтолцоо
хүрээлэн буй орчны талаар үзэл гэдэг утгаар гэмт хэрэг үйлдсэн насанд
бодол, зан чанар, амьдралын зарчим, хүрээгүй этгээдээс хэргийн газар дээр
боловсрол, хөдөлмөр зэрэгт хандах байцаалт (мэдүүлэг) авахдаа хуульд
хандлага бүрэлддэг» гэдгийг ойлгож заасан тэмдэглэл үйлдэхгүй, харин
тухайн насанд хүрээгүй иргэнийг видео, аудио бичлэгээр баримтжуулах,
гэр бүлийн хэн нь голчлон хариуцаж эсхүл албан бус байдалд (сургууль,
байсан, эцэг эх нь хаана ямар ажил гэр, хэргийн газар, хүүхдийн тусгай
эрхэлдэг, эцэг, эх гэр бүлийн гишүүд өрөө г.м.) ярилцлага хэлбэрээр, тухайн
хоорондоо ямар харьцаатай байдаг, насанд хүрээгүй хүнээс үнэн зөв
гэр бүлд нь муу зуршилтай хүн байдаг мэдүүлгийг авах, олон дахин дуудахгүй
эсэх, хүүхэд өөрөө муу зуршилтай эсэх, байх боломжийг бүрдүүлэх асуудлыг
сургууль завсардсан бол учир шалтгаан тусган хуульчилах нь зүйтэй юм.
нь чухам юу болох, энэ талаар эцэг, НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблей “Хууль
эх, (асран хамгаалагч, харгалзан хэрэгжүүлэх албан тушаалтнуудын
дэмжигч) нь мэдэж байсан, ямар нэг зан үйлийн тухай хууль”-д13...хууль
арга хэмжээ авч байсан эсэх, чөлөөт хэрэгжүүлэх албан тушаалтан гэдэгт
цагаа хэрхэн өнгөрүүлдэг, хүүхдэд цагдаагийн бүрэн эрх эдэлдэг, ялангуяа
сөргөөр нөлөөлдөг (нийгэмд харш үзэл бусдыг баривчлах, хорьж саатуулах
бодолд турхирдаг) хүмүүсийг илрүүлэх, эрх бүхий томилдог болон сонгогддог
өмнө нь гэмт хэрэгт холбогдож байсан бүх албан тушаалтнууд хамаарна...”
бол хэргийг хэрхэн хэн шийдвэрлэсэн, хэмээн тодорхойлж, “тэдгээр нь үүргээ
нийгэмшүүлэх, нөхөн сэргээх, сэтгэл биелүүлэхдээ бүх хүмүүсийн нэр төрийг
зүйн үйлчилгээ, засран хүмүүжүүлэх хүндэтгэж тэдний хүний эрх, эрх ашгийг
сургалтад хамрагдаж байсан эсэх, хамгаалан дэмжинэ” гэж тусгасан
хамруулах боломжийг тодруулан байдаг. Энэ баримт бичиг болон НҮБ-ын
судлах хэрэгтэй. Эрүүдэн шүүх болон бусад хэлбэрээр
хэрцгий, хүнлэг бусаар хүний нэр
Насанд хүрээгүй гэрч, хохирогчид төрийг доромжлон харьцаж шийтгэхийн
хүч хэрэглэх, алах, эд хөрөнгийг нь эсрэг Конвенц14-д эрүү шүүлтийг15
устгах, гэмтээх, бусад хууль бус аргаар хориглох талаар заасан байдгийг
заналхийлэх, айлган сүрдүүлэхээс бас анхаарч, насанд хүрээгүй хүнээс
урьдчилан сэргийлэх зорилгоор тэдгээр үйлдсэн болон тэдний эсрэг үйлдэгдсэн
хүмүүс, ойр дотнынхонд нь авах аюулгүй хэргийн талаар мэдээлэл, мэдүүлэг
байдлын хамгаалалтын арга хэмжээг авах, байцаан шийтгэх ажиллагааг
мөн тусгайлан нарийвчлан зохицуулах
шаардлагатай12. ЭХХШтХ-д энэ талаар НҮБ-ын Ерөнхий Ассамблейн 1979 оны 12 дугаар сарын
13

тодорхой тусгасан зүйл заалт байхгүй 17-ны өдрийн 34/169 дүгээр тогтоолоор батлагдсан.
14
1984 оны 12 дугаар сарын 10-ны өдөр Нью-Йорк
бөгөөд ер нь насанд хүрээгүй сэжигтэн, хотноо баталж, 1987 оны 6 дугаар сарын 26-ны өдөр
яллагдагчийг мөн адил хэрэгт хамтран хүчин төгөлдөр болсон. Монгол улс 2000 оны 11 дүгээр
оролцогч, уруу татагчийн зүгээс үзүүлэх сарын 2-нд нэгдэж орсон. //“Төрийн мэдээлэл. I боть.
УБ., 2004 он, 109 дэх тал.
дарамт, шахалтаас хамгаалах насанд 15
Конвенцийн заалт ёсоор бол “эрүүдэн шүүх гэж хэн
хүрээгүй этгээдийн эрх, ашиг сонирхлыг нэгэн хүн буюу гурав дахь этгээдээс мэдээ сэлт, мэдүүлэг
дээд зэргээр хамгаалсан зохицуулалт авах, тухайн хүн буюу гурав дахь этгээдийн үйлдсэн буюу
үгүйлэгдэж байна. сэрдэгдсэн хэрэгт шийтгэх, айлган сүрдүүлэх, шахалт
үзүүлэх, аливаа байдлаар алагчлах зорилгоор төрийн
албан тушаалтан, албан үүрэг гүйцэтгэж буй бусад
12
Үзэх. Гэрч хохирогчийг хамгаалах тухай хууль. // хүний өдөөн хатгалт, ил, далд зөвшөөрлөөр тухайн хүн
Төрийн мэдээлэл. УБ. 2013. № 30; Хүүхэд хамгааллын буюу гурав дахь этгээдийн бие махбодь, сэтгэл санааг
тухай хууль. // Төрийн мэдээлэл. УБ., 2016. № 9; Гэр хүчтэй шаналган зовоох аливаа санаатай үйлдлийг
бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх тухай хууль. // Төрийн хэлнэ” гэжээ. Харах: Иргэний болон улс төрийн эрхийн
мэдээлэл. УБ., 2017 он, № 5. тухай олон улсын пакт.

104
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

явуулахдаа эрүүгийн хэргийн бусад • насанд хүрээгүй сэжигтэн,
оролцогчид, тухайлбал насанд хүрээгүй яллагдагч, түүнчлэн сэтгэцийн
гэрч, хохирогч, шинжээч, орчуулагчдын хувьд өөрчлөлттэй (хоцрогдолтой)
эрх, ашиг сонирхол нь зөрчигдөхөөс болон эрүүгийн хариуцлага
сэргийлэн ажиллах нь бидний эрхэм хүлээх насанд хүрээгүй үедээ
зорилго билээ. гэмт хэрэг үйлдсэн бага насны
хүүхдээс байцаалт авахад сурган
ДҮГНЭЛТ хүмүүжүүлэгчийг байлцуулах,
Насанд хүрээгүй хүний үйлдсэн сэтгэл зүйчийг оролцуулах;
хэрэгт тэдний онцлог байдал, түүнчлэн • насанд хүрээгүй гэрч, хохирогчийг
гэмт хэргийн шинж чанар, төрөл, гэмт байцаахад сурган хүмүүжүүлэгч,
хэрэг үйлдэгдэх болсон нөхцөл байдал шаардлагатай тохиолдолд сэтгэл
зэрэг холбогдох бүх хүчин зүйлийг зүйчийг оролцуулах;
судлан шийдвэрлэх нь хүүхдийн эрх • эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх
ашгийг эн тэргүүнд ханган хамгаална асуудалд насанд хүрээгүй үедээ
гэсэн зарчим бүрэн утгаар хэрэгжих гэмт хэрэг үйлдэн шалгагдаж
үндэс юм. Насанд хүрээгүй хүмүүсийг
байгаа болон гэмт хэргийн гэрч,
байцаах тактик нь өвөрмөц онцлогтой.
хохирогч болсон бага насны
Мөрдөн шалгах ажиллагаа үр дүнтэй
байх нь ихэнхдээ шүүх шинжилгээний, хүүхдээс мэдүүлэг (байцаалт)
сэтгэл зүйн, криминологийн мэдлэгийг авах хугацааг олон улсын гэрээ,
зөв, бүрэн дүүрэн ашиглах чадвараас конвенцод нийцүүлэн тодорхой
шалтгаалдаг. зааж өгөх.
3. Улсын мөрдөн байцаах газарт
сурган хүмүүжүүлэгчийн орон тоог бий
Санал:
болгох
1. Төр засгаас гэмт хэрэг үйлдсэн
4. Насанд хүрээгүй хүмүүст
насанд хүрээгүй хүмүүсийн хэргийг
зориулсан тусгайлсан шүүх тогтолцоог
аль болох шүүхийн бус журмаар бүрдүүлэхийн суурь нь урьдчилсан
шийдвэрлэх, түүнээс үүсэх хор аюулыг мөрдөн байцаалтын шат болохыг
багасгах, тэдний сайн сайхан байдалд чухалчилж, эхний ээлжинд ЭХХША-ны
аль болох дэмжин туслах, дахин энэ үе шатанд шинэчлэл хийх. Үүний
давтан гэмт хэрэг, зөрчлөөс урьдчилан тулд холбогдох хууль тогтоомжид
сэргийлэхэд чиглэгдсэн нийгмийн нэмэлт өөрчлөлт оруулах, насанд
цэгцтэй дэвшилтэт16 бодлогыг хүрээгүйчүүдийн хэрэгт байцаан
боловсруулан хэрэгжүүлэх шийтгэх ажиллагаа явуулж буй
2. ЭХХШтХ-ийн 18 дугаар этгээдүүдийг тусгай хөтөлбөрөөр
бүлэгт дараах агуулга бүхий нэмэлт (эрх зүй, социологи, сэтгэл зүй,
өөрчлөлтийг оруулах. Үүнд: криминологи, зан байдлын, сурган
хүмүүжүүлэх ухааны г.м.) мэргэшүүлэн
16
“Хүүхдэд ээлтэй шүүх тогтолцоо”-г бий болгох. сургах, дагнасан байдлаар ажиллуулах
зохион байгуулалтын арга хэмжээ авах
шаардлагатай гэж үзлээ.

---o0o---

105
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

ШИНЖЛЭН МАГАДЛАХУЙ БА ПРОКУРОРЫН ХЯНАЛТ

нээлтүүдийг ашиглаж эхэлсэн байдаг.
Австрийн шүүхийн мөрдөн байцаагч
Ханс Густав Гросс 1893 онд “Хүн
амины хэргийн мөрдөгч ба цагдаагийн
ажилтнуудад зориулсан гарын авлага”
номондоо нотлох баримт цуглуулах,
шинжлэх, ашиглах, гэмт хэргийг мөрдөх
арга зүйг тодорхойлжээ1. Эндээс үзэхэд
гэмт хэргийг илрүүлэх хэрэгцээгээр
бий болсон криминалистикийн
шинжлэх ухаан нь өдгөө гэмт хэргийг
Баян-Өлгий аймгийн ПГ-ын ерөнхий илрүүлж нотлох хэмжээнд хүртэл
прокурор, хууль цаазын итгэмжит зөвлөх, шинжлэн магадлахуйн ухаан болж
хууль зүйн магистр Т.Батсүх бие даан хөгжиж иржээ. Гэрэл зургийг
1839 оноос, гарын хээг 1880 оноос,
хүний гадаад төрхийн шинж тэмдэг
ТҮЛХҮҮР ҮГ хэмжилтүүдийг 1883 оноос гэмт хэрэг
Шинжилгээ, криминалистик, илрүүлэх, нотлох ажиллагаанд ашиглаж
прокурорын хяналт, эд мөрийн баримт, эхэлсэн боловч дээрх ном 1893 онд
шинжээчийн дүгнэлт. хэвлэгдснээр гэмт хэргийг шинжлэх
ухааны арга хэрэгслээр нотлох цэгцтэй
мэдлэг бүрэлдэх суурийг тавьжээ.2
ТОВЧЛОЛ Харин манай улсын хувьд 1923 онд Д.
Орчин үед шинжилгээний Сүхбаатарын цогцост шүүх эмнэлгийн
байгууллага болон\ прокурорын шинжилгээ хийсэн, 1928 онд хууль
хяналтын уялдаа холбоог цаазын гэрэл зурагчин ажиллуулсан,
сайжруулах,шинжилгээний талаарх 1930 онд Д. Нацагдорж, Я. Цэвэл,
прокуроруудын мэдлэг, ур чадварыг Донров нарын бүрэлдэхүүнтэй
дээшлүүлэх шаардлагатай байгааг энэ шинжээчид хүний бичгийн шинжилгээ
өгүүлэлд тусгав. хийсэн зэргээс улбаатай шинжилгээний
байгууллага 1944 онд албан ёсоор
байгуулагдсан түүхтэй.
УДИРТГАЛ
Түүх сөхөх болсны учир нь
Мөрдөн шалгах ажиллагаа бид шинжлэн магадлахуйн талаарх
(цаашид “МША” гэх) -ны явцад буюу төсөөлөл, өнөөгийн мэдлэгийн цар
хэргийг нотлох ажиллагааны үед хүрээгээ тодорхойлж, одоо гаргаж буй
энэхүү ажиллагааг хэрэгжүүлэгч эрх шинжилгээний чанар, шинжээч нарт
бүхий албан тушаалтнуудад тусгай тавьдаг шаардлага, цаашид хандах
мэдлэг шаардлагатай болсон үед хийх хандлагын талаар санаа оноогоо
мөрдөн шалгах тодорхой ажиллагааны
нэг бол шинжилгээ байдаг. XIX зууны 1
Т. Очирбат. Шинжлэн магадлахуй. УБ., 2014 он. 17 дахь
хоёрдугаар хагаст гэмт хэрэг илрүүлэхэд тал.
олон төрлийн мэдлэг, шинжлэх ухааны 2
Мөн тэнд. 22 дахь тал.

106
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

боловсруулахад хэрэгтэй гэдэг талаас хэрэгжиж байдаг. Шинжилгээ хийлгэх
нь үзэв. Гэмт хэргийг илрүүлэх, нотлох нь мөрдөн шалгах тодорхой ажиллагаа
явцад зайлшгүй тусгай мэдлэг шаардаж байдаг бөгөөд шинжилгээний дүгнэлт
хийлгэдэг шинжлэн магадлахуй ба нь нотлох баримтаар үнэлэгдэх
криминалистикийн тухай ойлголтууд хууль ёсны баримт болдог учраас
зарим талаар хоцрогдсон, нэг загварт шинжээчийн дүгнэлт гаргах процес нь
баригдсан, зөвхөн шинжээчийн ЭХХШтХ болон Шинжилгээний тухай
дүгнэлтэд дулдуйдсан хандлагатай хуульд заасан журамаар явагдсан
болж байгаа биш үү гэдгийг давхар бөгөөд хуульд заасан арга хэрэгслээр
сануулах гэсэн юм. цугларсан нотлох баримт болсон
Шүүхийн шинжилгээний эсэхийг үнэлэх эрх бүхий албан
байгууллага нь эрүү, иргэн, захиргааны тушаалтны нэг бол прокурор юм.
болон бусад хэрэг, маргааныг хянан Энэ утгаараа шинжлэн магадлах үйл
шийдвэрлэх ажиллагааны явцад ажиллагаа прокурорын хяналт хоёр
нотлох баримтыг илрүүлж бэхжүүлж нягт уялдаатай байх шаардлага хууль
авах, ул мөр, эд мөрийн баримтад ёсоор гарч ирнэ.
үзлэг, шинжилгээ хийж, шинжлэх Өнөөгийн практикт МША-ны явцад
ухааны үндэслэлтэй дүгнэлт гаргах чиг хийлгэж буй бүх төрлийн шинжилгээг
үүрэг бүхий төрийн байгууллага юм.  Уг дийлэнхдээ мөрдөгчийн үйлдсэн
байгууллагын зорилго нь шинжлэх тогтоолын дагуу явуулж байна. Баян-
ухааны тодорхой салбарын шинжилгээ Өлгий аймгийн хэмжээнд 2016 онд
судалгааны онол арга барилд түшиглэн шалгагдсан гэмт хэргийн шинжтэй
хэргийн газрын үзлэгийг мэргэжлийн гомдол мэдээлэл, эрүүгийн хэрэгт
өндөр түвшинд зохион байгуулж ул мөр, шинжилгээ хийлгэсэн тогтоолын 96
эд мөрийн баримт цуглуулах хэргийн хувийг мөрдөгч нарын тогтоолоор
холбогдох ул мөр, эд мөрийн баримт хийжээ. Өөрөөр хэлбэл шинжилгээ
материалуудад өндөр технологи бүхий хийх ажиллагаа нь хэрэг дээрээ
лабораторийн техник хэрэгсэл ашиглан шинжээч ба мөрдөгч нарын дунд л
шүүх, прокурор, хэрэг бүртгэх, мөрдөн явагдах ба тэр дүгнэлтийг үндэслэн
байцаах байгууллагаас ирүүлсэн прокурор хэргийн зүйлчлэлийг тогтоох,
тогтоол, захирамжийн дагуу шинжилгээ хэрэг болох эсэхийг тогтоох, улмаар
хийж, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй хэргийн хувь заяаг шийдэж ирлээ.
үнэн зөв дүгнэлт, магадалгаа гарган Гэтэл мөрдөгч ба шинжээч хоёрын
өгөхөд оршдог, тохироогоор шинжилгээний процесс
явагдаж дүгнэлт гаргасан байвал тэр
нотлох баримтад прокурор хөтлөгдөж
ҮНДСЭН ХЭСЭГ
шийдвэрээ гаргах болж байна гэсэн
Шинжилгээ ба прокурорын үг. Ийм тохиолдол гарсан.4 Өөрөөр
хяналтын уялдаа холбоо, эрх зүйн хэлбэл хуурамч нотлох баримтад
зохицуулалт нь оновчтой бус байна. тулгуурлаж прокурор эрүүгийн хэрэг
МША-д хуулийн заалт хэрхэн хэрэгжиж үүсгэхээс татгалзсан шийдвэр гаргаж
байгааг хянах эрх мэдэл гагцхүү байсан. Гэтэл ЭХХШтХ-д зарим
прокурорт хуулиар олгогдсон байдаг.3 тодорхой ажиллагаа явуулахад /хураан
Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх авах, эд хөрөнгө битүүмжлэх, нэгжлэг
тухай хуульд (цаашид “ЭХХШтХ” гэх) хийх/ прокурорын зөвшөөрөл олгодог
зааснаар гэмт хэргийг илрүүлэхийн тулд зохицуулалт байдаг боловч шинжилгээ
хийж буй нотлох баримтыг цуглуулах, хийлгэхэд зөвшөөрөл өгдөггүй. Энэ
бэхжүүлэх, шалгах, үнэлэх бүхий л байдал нь шинжилгээний үйл ажиллагаа
шатанд прокурорын хяналт зайлшгүй 4
Баян-Өлгий аймгийн Прокурорын газрын архив,
3
ЭХХШтХ-ийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1. дэх хэсэг. Шалгалтын материал, 2016 он.

107
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

прокурорын хяналтаас гадуур үлдэх гаргасан шинжээчийн дүгнэлт нотлох
нөхцөл бүрдүүлж болзошгүй байна. баримтын шаардлага хангахгүй буюу
Ийм учраас прокурор нь шинжээчийн үнэлэгдэхгүйд хүрнэ. Нөгөө талаар
дүгнэлтийг үнэлэх асуудалд туйлын нягт прокурор нь шинжилгээний объектын
нямбай, хянуур хандах шаардлагатайг жинхэнэ эх мөн эсэхийг болон тэр нь
харуулж байна. Прокурор шинжээчийн шинжилгээнд тэнцэх эсэхийг үнэлж
дүгнэлтийг үнэлэхдээ дараах асуудалд чаддаг ур чадвар, туршлага, мэдлэгтэй
зайлшгүй анхаарах хэрэгтэй. Үүнд: байх нь өнөөгийн гол шаардлага болж
1. Шинжээч дүгнэлт гаргахдаа байна.
шинжилгээний тухай хууль бусад Шинжилгээ хийхэд гарч буй
журмыг хөдөлбөргүй баримталж чанд алдаа дутагдал, бэрхшээл саадын
мөрдсөн эсэхэд анхаарах хэрэгтэй. талаар өөрийн орон нутгийн
Үүний тулд шинжээчийн мэргэшил хэмжээнд судалсан байдлаас дурдах
мэдлэгийн түвшин ба асуудалд бодитой нь зүйтэй гэж үзлээ. Баян-Өлгий
үнэн зөв хандах чадварыг шалгах аймгийн Шүүхийн Шинжилгээний Алба
хэрэгтэй болно. Хэрэв шинжээчийн (цаашид “ШША” гэх)-ны шинжээч нар
боловсрол, мэдлэг, ажлын туршлага, ур нь 2016 онд 758 шинжилгээ хийсэн нь
чадварт үндэслэн дүгнэлт гаргуулахгүй өмнөх оныхоос 0.4 хувиар өссөн байна.
бол эргэлзээтэй дүгнэлт олон гарч Нийт шинжилгээг чиглэлээр нь авч
нэмэлт, дахин шинжилгээ хийлгэх тоо үзвэл 12.4 хувийг криминалистикийн
нэмэгдэж хэргийн бодит үнэнийг тогтоох шинжилгээ, 10.1 хувийг хими,
ажиллагаанд хүндрэл учирч болзошгүй биологи, ДНХ, бактериологи,
юм. физикийн шинжилгээ, 77.4 хувийг
2. Шинжээчийн тусгай мэдлэгийн шүүх эмнэлгийн шинжилгээ эзэлж
түвшинг үнэлэх ёстой ба ингэснээр байна. Мөн Шүүхийн шинжилгээний
шинжээч өөрийн мэдлэгийн хүрээнээс албаны криминалистикийн шинжээчид
хэтэрсэн өөрт нь хамаарахгүй асуудлыг өнгөрсөн онд 410 хэргийн газрын
тусгасан эсэхийг тогтоох нь чухал. үзлэгт мэргэжилтнээр оролцсон бол
Амьдралаас үзэхэд шинжээч нар шинжээч эмч нар 25 хэргийн газрын
мөрдөгчийн үүргийг гүйцэтгэж хэргийн үзлэгт оролцсон байна.5 Өнгөрсөн 3
материалд хамаарах зарим баримтыг жилд 28 хэргийн газраас олдсон мөр
/рентген зураг, өвчний түүх, улсын шинжилгээний шаардлага хангаж
байцаагчийн акт/ өөрөө цуглуулдаг. аймгийн ШША-ны гарын мөрний папилон
Түүнчлэн өөрийн эрх хэмжээний сан дахь гарын мөртэй харьцуулан
хүрээнд хамаарахгүй асуудлаар шинжлэхэд нэг хэрэг илэрсэн байна.
дүгнэлт гаргадаг. /гадны нөлөөтэй, Бусад 27 мөр уг санд бүртгэгдээгүй
хайнга хандсан, амиа хорлосон,/ ийм буюу санд байхгүйгээс хэрэг илрүүлж
дүгнэлт гаргахуйц асуултыг эрх бүхий чадаагүй байдаг. Харин илэрсэн гэх
албан тушаалтан тавьсан байдаг. 1 хэргийн мөрийн шинжилгээг манай
аймагт түр хугацаагаар ирж ажилласан
3. Шинжилгээний материал,
шинжээч хийжээ. Улсын хэмжээнд
объектыг дүгнэлттэй нь харьцуулан
шинжилгээгээр 436 эзэнгүй хэргийг
үнэлэх хэрэгтэй. Шинжээч нь уг
нотолж, халуун мөрөөр нь 282 хэргийн
материал, объектыг бүрэн шинжилсэн
холбогдогчийг тогтоосон статистик
эсэх, тэр нь дүгнэлт гаргахад хангалттай
байдаг.6 Иймд шинжилгээтэй холбоотой
байсан эсэх, шинжилгээ хийхэд
дараах асуудалд прокурор, шүүхийн
тэнцэхүйц хүрэлцээтэй байсан эсэхийг
шинжилгээ, цагдаагийн байгууллагууд
заавал тодруулж байх шаардлагтай.
Хэрэв ийм шаардлага хангаагүй бол 5
Баян-Өлгий аймгийн ШША-ны статистик үзүүлэлтээс.
уг материал, объектыг үндэслэн 6
www.nifs.gov.mn сүүлд хандсан 2016.12.28-ны өдөр.

108
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

анхаарах хэрэгтэй болж байна. хариулт өгөх цаг болжээ. Хэдийгээр
1. Мөр судлалын шинжилгээг зарим хэрэг шинжилгээний хугацаанаас
чанартай хийх шинжээч нарын болж удааширч улмаар хөөн хэлэлцэх
мэргэжлийн ур чадварыг болон техник хугацаа өнгөрч хэрэгсэхгүй болох
хэрэгслийн хангалтаа сайжруулахад тохиолдол гардаг боловч нөгөө талдаа
анхаарах цаг болжээ. Мөнгө хөрөнгөгүй шинжилгээний чанарт сөргөөр нөлөөлж
гээд хойш тавиад суух эрх байхгүй. болзошгүйг анхаарах ёстой.
Хөлийн мөр, гарын мөр, шүдний мөр, 5. Мөрдөгч, прокурор нь
цусан мөр, багаж хэрэгслийн мөр, шинжээчийн дүгнэлтэд шүтэх хандлага
буудлагын мөр, тээврийн хэрэгслийн бий болж байна. Юм л бол шинжээчийн
мөр, тэсэрч дэлбэрэх хэрэгслийн мөр7- дүгнэлт гаргуулах гэдэг, тэгээд тэр
ийг илрүүлэх ур чадвартай болгох. дүгнэлтээ шууд үнэлж “туйлын үнэн”
2. Шинжээч томилсон тогтоол мэтээр ойлгодог явдал газар авах
болон уг тогтоолыг үндэслэн гаргасан /3кг буузны үнэ, 30-40 жил ашигласан
шинжээчийн дүгнэлт нь үг үсгийн лоом, дөшний үнэ тогтоолгосон жишээ
болон найруулгын алдаатай, агуулга байна.9/ хандлагатай болж байна.
нь ойлгомжгүй байх явдал гарсаар Хэрэг маргааныг мөрдөгч нар бүх
байна. Ийм алдаа дутагдалтай тогтоол талаас нь бүрэн шалгаж тогтоосноор
ба шинжээчийн дүгнэлтийн хэдэн эцэслэн шийдвэрлэгдэх ёстой байтал
арван жишээ хэлж болно. Аймгийн шинжээчийн дүгнэлтээр шийдэгддэг
Прокурорын газрын төлөвлөгөөт гэсэн буруу ойлголт нийгэмд бий
шалгалтаар мөрдөгч нарын шинжээч болсныг ШША болон прокурор,
томилсон тогтоол болон шинжээчдийн цагдаагийн байгууллагын хамтын
гаргасан дүгнэлтүүдийн хоёрны нэг ажиллагаагаар таслан зогсоох хэрэгтэй.
нь ийм алдаатай болох нь харагдаж 6. Шинжээч өөрийн дүгнэлтийн
байна8. Эрх бүхий этгээдийн шинжээч үндэслэлээ маш тодорхой зааж,
томилсон тогтоол найруулгын болон шинжилгээний явц болон үр дүнг бүрэн
илэрхий алдаатай бол шууд буцаадаг тусгаж өгч байх хэрэгтэй. Тэгсэн цагт
байх. шинжээчийн дүгнэлтийг бүрэн бус,
3. Хэргийн газрын зураг эргэлзээтэй гэж үзэж нэмэлт, дахин
авах ажиллагааг эрс сайжруулах. шинжилгээ томилж хугацаа алдаж
Баримжаалах, тоймлох, зангилаа, нэг хэргийн оролцогчдыг чирэгдүүлэхгүй
бүрчилсэн, нарийвчилсан гэрэл зураг байх боломжтой болно.
гэж юу болох түүнийг хэрхэн бэхжүүлж 7. Өнөө үед нийгэмд буруу ойлголт
авах талаар мөрдөгч нар болон төрүүлсэн хамгийн эргэлзээтэй
прокуроруудад цэгцтэй мэдлэг олгох асуудлын нэг бол “тархины доргилт”
шаардлагатай. гэдэг гэмтэл учирсан нь үнэн эсэхийг
4. Шинжилгээний хугацааг зөв шинжлэх ухааны аргаар нотлон
тогтоох чадвар мөрдөгч, прокуроруудад харуулж чадахгүй байгаа явдал болж
сайн төлөвшөөгүй байна. Ялангуяа байна. Шүүх эмнэлгийн гэмтлийн зэрэг
биологийн, бактериологийн, тогтоох журамд “тархины доргилт” гэдэг
хими, физикийн шинжилгээ ДНХ гэмтлийн талаар ямар ч үг байдаггүй.
шинжилгээнүүдэд хугацаа алдсаар Жижиг зулгаралт, цус хуралт, зөөлөн
байх уу ямар нэг байдлаар хугацааг эдийн няцрал, өнгөц шарханд
богиносгох арга хэмжээ авах уу гэдэгт гэмтлийн зэрэг тогтоохгүй ба шинжээч
түүнийг үүсгэсэн хүчин зүйл, хугацааг
7
Т. Очирбат, Ч. Соронзонболд. Хэргийн газрын үзлэг, тодорхойлно гэсэн байна. “Тархины
УБ., 2012 он, 47-156 дахь тал.
8
Баян-Өлгий аймгийн Прокурорын газрын шалгалтын 9
Баян-Өлгий аймгийн Прокурорын газрын архив, 2017
материал. 2016, 2017 он. оны 3-р сар.

109
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

доргилт” гэмтлийг зөвхөн клиник зохицуулалтын болон удирдлага зохион
шинжээр нь бус анагаахын шинжлэх байгуулалтын шинэчлэл хийх саналтай
ухааны үндэслэлтэй нотлох баримтаар байна. Үүнд:
нотолж байж гэмтлийн зэрэгт хамаарах 1. Шинжилгээний үйл ажиллагаанд
тухай дүгнэлт гаргаж байх цаг нь тавих прокурорын хяналтын цар
болжээ. Эс тэгвэл хөнгөн гэмтэл хүрээг нарийвчлан тодорхой болгож
учирсан гэсэн үндэслэлээр эрүүгийн шинжилгээ хийлгэхэд прокурорын /
хэрэг үүсгэн шалгах явцад холбогдогч тогтоолоор/ зөвшөөрөл олгодог10
нь хэргээ хэрэгсэхгүй болгуулахын тулд заалтыг хуульд оруулах. Ингэснээр
хохирогчид учирсан бодит хохирлоос тогтоолын нэгдсэн дугаар бий болж
хэд дахин их мөнгө өгч өөрийгөө болон дунд нь тогтоол, дүгнэлт гээгдэхгүй,
гэр бүлийн бусад гишүүдийг эдийн гэмтлийн зэрэг нь өөрчлөгдөхгүй болж
засгийн хувьд хүнд байдалд оруулдаг эмх цэгцтэй болно.
ба нөгөө талаас зарим хохирогч их
2. Шүүхийн шинжээч эмч зөвхөн
мөнгө авч байж уучилж эвлэрэх, мөнгө
гэмтлийн зэрэгт хамаарах эсэх,
олох боломжийг бүрдүүлж байгаа нь
гэмтлийн шинж байдал, түүнийг
нууц биш юм.
үүсгэсэн хүчин зүйл, хугацаа, амь
8. Шинжилгээний техник, насанд аюултай эсэхийг тогтоосон
тоног төхөөрөмж хангалттай биш дүгнэлт гаргадаг, харин прокурор тухайн
байна. Заавал задлан хийхгүйгээр гэмтлийн шалгуур шинжээс үндэслэн
томографын аргаар гэмтлийг болон гэмтлийн ямар зэрэгт хамаарахыг
үхлийн шалтгааныг тогтоох боломж тогтоодог байх нь зүйтэй юм.
орчин үеийн анагаахын шинжлэх ухаанд
3. Шинжилгээний хугацаа нь
хөгжсөн байгаа. Энэ ололтыг ашиглах
тухайн шинжилгээний цар хүрээ,
боломжийг эрж хайх хэрэгтэй. Ядахдаа
онцлогоос гадна байгууллагын ажлын
л эд эсийн шинжилгээг аймагтаа хийх
ачаалал, шинжилгээнд ирүүлсэн
талын арга хэмжээ авах, техникийн
объект, загвар, дээжийн бүрдэлтэй
болон компьютер программ хангамж,
холбоотой тул түүнийг харгалзан
интернет орчны шинжилгээ хийх
үзэж шинжилгээний хугацааг шүүхийн
мэргэжлийн шинжээчийн орон тоотой
шинжилгээний байгууллагаас гаргасан
болох шаардлага зүй ёсоор тавигдаж
журмыг баримтлан тогтоодог болгох.
байна.
4. Шүүх эмнэлгийн төлбөрт
үйлчилгээний журмыг хүчингүй
ДҮГНЭЛТ болгож, эрүүгийн хэргийг шийдвэрлэх
Сүүлийн жилүүдэд прокурор, явцад хүний бие, цогцост хийж байгаа
ШША-ны хоорондын хамтын шинжилгээг төлбөргүй болгох асуудлыг
ажиллагааг сайжруулах талаар авч шийдвэрлүүлэх шаардлагатай.
буй олон талт арга хэмжээний үр дүнд Хохирогч нарыг давхар дарамтад
засаж залруулсан, сайжруулсан олон оруулдаг энэ практикаас салах арга
асуудал бий. Бас цаашид анхаарч хэмжээ авах хэрэгтэй.
эрх зүйн орчинг сайжруулан журам 5. Шинжлэн магадлахуйн талаарх
зааварт өөрчлөлт оруулах, харилцан шинжилгээ хийлгэх эрх бүхий албан
ажиллагааны өнөөгийн хандлагыг тушаалтнуудын /мөрдөгч, прокурор,
өөрчлөх шаардлага ч байна гэж үзэж шүүгч/ өнөөгийн ойлголт, хандлагыг
байна. өөрчлөхөд чиглэсэн арга хэмжээ
Шүүхийн шинжилгээ болон авах шаардлагатай болжээ. Ялангуяа
прокурорын хяналтын уялдаа холбоог 10
Монгол Улсын ЭБШХ-ийн шинжлэх ухааны тайлбар
сайжруулахын тулд дараах эрх зүйн толь. УБ., 2003 он, 35 дах тал. /Герман улсад ийм
практик байна./

110
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

эрх зүйн чиглэлээр мэргэжилтэн ажиллагааны зорилтыг хангахад чухал
бэлтгэдэг их, дээд сургуулиудад ач холбогдолтой байх болно.
криминилистикийн болон шүүх сэтгэц Аливаа гэмт хэргийг шуурхай,
судлал, шүүх эмнэлгийн хичээлийг бүрэн илрүүлж, гэмт этгээдийг олж
сонгож судлуулдаг өнөө цагт тэдгээр тогтоох, гэмт хэрэг үйлдсэн этгээд
сургуулийг төгсөж буй залуус прокурор, нэг бүрд зохих ялыг шударгаар
шүүхийн байгууллагад туслах оногдуулах, мөн гэм буруугүй хэнийг
ажилтнаар орж улмаар шүүгч, прокурор ч гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд
болж байна. Магадгүй цагдаагийн тооцохгүй байх ЭХХШтХ-ийн зорилтыг
байгууллагад орж ажиллаад цаашлаад хангахад хуулийн байгууллагуудын
мөрдөгчөөр ажиллаж байна. Ийм учраас болон шүүхийн шинжилгээ, цагдаа,
өмгөөлөгч, мөрдөгч, прокуроруудын прокурорын байгууллагын хамтын
шинжлэн магадлахуйн талын мэдлэгийг ажиллагаа онцгой ач холбогдолтой
сэргээхэд чиглэсэн тодорхой сургалт юм. Эндээс шинжилгээ нь зөвхөн гэмт
зохион байгуулах шаардлага нэгэнт бий хэргийг илрүүлэх, түүнтэй тэмцэхэд
болсон байна. чухал ач холбогдолтой гэж өрөөсгөл
6. Криминалистикийн үүссэн ойлгохгүйгээр харин гэм буруугүй
үндэслэл болсон эрүүгийн хэргийг хэнийг ч болов гэмт хэрэг үйлдээгүй
илрүүлэх ажиллагаанд нууц гэдгийг нотлон тогтооход чиглэдэг
ажиллагааны мөрдөгч нарын мэдлэг ур болохыг бас мартаж болохгүй. Прокурор
чадвар чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Иймээс нь шинжээчийн дүгнэлтийг заавал
бид нууц ажиллагааны мөрдөгч нарын үнэлэх үүрэгтэй12 бөгөөд харин заавал
баримтад тулгуурласан үндэслэл бүхий баримтлах үүрэггүй13 болохыг анхаарч
таамаглал дэвшүүлэх11 чадвар, авьяас прокурорын хяналтаа хэрэгжүүлбэл
болон мөр унших чадвар, ажигч гярхай зохино. Энэ нь МША-ны хэргийн
чанарыг төлөвшүүлэхэд чиглэсэн арга бодит байдлыг /тал бүрээс нь бүрэн
хэмжээг тасралтгүй авч байх хэрэгтэй. бодитойгоор/ тогтоох зарчмын агуулга
7. Шинжилгээг зөвхөн нь жинхэнэ үнэнийг тогтоох явдал уу
шинжилгээний байгууллага хийдэг байх. эсхүл болсон үйл баримтыг байж болох
Үүний тулд одоогийн замын цагдаагийн хэмжээнд тогтооход чиглэх үү14 гэдгийг
улсын байцаагч, техникийн шинжлэх эргэцүүлэх ухаан, мэдлэг, туршлага,
ухааны чиглэлийн багш зэрэг бусад ур чадвартай байхыг прокуроруудаас
мэргэжлийн хүмүүсээр шинжилгээ шаардана гэсэн үг.
хийлгэдгээ больж ийм төрлийн шинжээч
нарыг шинжилгээний байгууллагад бий 12
Прокурорын мэдээлэл сэтгүүл, 2009 он, №2, 22 дахь
болгох зэрэг дорвитой арга хэмжээ авах тал.
13
Б. Ганболд. Эрүүгийн байцаан шийтгэх эрх зүй, УБ.,
нь эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх 2010 он, 147 дахь тал.
11
Криминалистикийн тактик. УБ., 2001 он, 8-9 дэх тал.
14
Шүүх эрх мэдэл сэтгүүл. 2016 он, №2, 7 дахь тал.

---o0o---

111
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

НУТГИЙН ӨӨРӨӨ УДИРДАХ БАЙГУУЛЛАГЫН ЭРХ ЗҮЙН
ЗОХИЦУУЛАЛТ

зүйн шинж чанартай уялдуулах замаар
НӨУБ-аас гаргаж буй хэм хэмжээний
актыг 1) Үндсэн хуулийн зохицуулалт
буюу өөрийн бүрэн эрхийн хүрээнд, 2)
Захиргааны эрх зүйн зохицуулалт буюу
шилжүүлсэн эрхийн хүрээнд гаргаж буй
шийдвэр гэх байдлаар ангилж онцлог
тус бүрт нь тохирох зохицуулалт хийх
хувилбарыг энэхүү өгүүлэлээр санал
болгов.

УДИРТГАЛ
Эрх зүйч Д.Баттулга Монгол Улс шинэ Үндсэн
хуулиараа засаг захиргааны хатуу
босоо удирдлагыг өөрчилж, одоогийн
ТҮЛХҮҮР ҮГ тогтолцоо буюу Нутгийн өөрөө удирдах
Нутгийн өөрөө удирдах ёсыг төрийн удирдлагатай хослуулах
байгууллага, хэм хэмжээний акт, хэм болсноор НӨУБ-ын эрх хэмжээ, УИХ, төв
хэмжээний актын хяналт засгийн газартай харилцах харилцаа,
төвлөрлийг сааруулах бодлого гэх мэт
ТОВЧЛОЛ НӨУБ-ын төлөвшилтэй холбоотой олон
Монгол Улсын шинэ үндсэн асуудлууд зэрэг үүсч улмаар шинэ
хуульд тусгагдсан нутгийн өөрөө Үндсэн хууль батлагдсанаас хойш
удирдах ёсыг төрийн удирдлагатай эдгээр шинэ ойлголт, бодлогын чиг
хослуулах зарчмыг өнөөгийн Монгол хандлагууд хэрэгжих, төлөвших үйл явц
Улсын хууль, эрх зүйн зохицуулалттай тасралтгүй үргэлжилсээр байна.
(Жишээлбэл, Захиргааны ерөнхий Нийгмийн харилцаа баяжин
хууль) уялдуулан тайлбарлаж хэрэглэх, тэлэхийн хэрээр нийгмийн бүхий л
түүний утга агуулгыг хөгжүүлэх улмаар хүрээн дэх асуудал, хүндрэл бэрхшээл
уг ойлголтын агуулга, хүрээ хязгаарыг улам бүр нэмэгдэж түүнийг даган
зүй зохистой тодорхойлох асуудал тэдгээр асуудлуудыг дан ганц хуулиар
нь Үндсэн хуулийн болон Захиргааны зохицуулах боломжгүйд хүрч улмаар
эрх зүйн чухал сэдвүүдийн нэг болоод уг асуудлыг шийдвэрлэх хамгийн
байна. түгээмэл арга нь хэм хэмжээний актын
Тэр тусмаа нутгийн өөрөө зохицуулалт болжээ.
удирдах байгууллага /цаашид “НӨУБ” Гэтэл уг ойлголтын талаар онол,
гэх/-ын Үндсэн хуулиар олгогдсон практикийн ул суурьтай судалгаа
харьцангуй бие даасан бүрэн эрх, хангалттай хийгдэж чадаагүй байна.
тэрхүү хүрээнд гаргаж буй хэм хэмжээ Тухайлбал, НӨУБ -аасбатлан гаргах хэм
тогтоосон шинжтэй шийдвэр, түүний хэмжээний актын хяналт, шаардлагын
үйлчлэл, хяналтын асуудал нь ихээхэн хувьд нэлээд онцлогтой болохыг дурдах
онцлогтой. төдий судалжээ.
Энэхүү асуудлыг НӨУЁ-ны зарчим Харин эрх зүйн шинэтгэлийн
болон хэм хэмжээний актын онол, эрх

112
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

хүрээнд шинээр батлагдсан1, нэмэлт төдийгүй энэ талаарх Үндсэн
өөрчлөлт төслийн шатанд яваа2 хуулийн цэцийн дүгнэлт ч бий.5
зарим хууль тогтоомжуудын Гэвч хэм хэмжээний актын бодит
агуулгаас харвал эдгээр хууль шаардлага нь нийгмийн олон талт
тогтоомжуудаар НӨУБ-аас батлан харилцаа тасралтгүй хөгжиж, шинэ
гаргаж буй хэм хэмжээ тогтоосон харилцаа үүсэн бий болж байдагтай
актыг хянах, бодит боломж бүрдэж3 холбоотойгоор хууль тогтоомж6
байгаа боловч нөгөө талаар өдгөө нь нийгмийн харилцааг нэг
хүчин төгөлдөр үйлчилж буй НӨУБ- мөр зохицуулах боломжгүйд7
ын хэм хэмжээний актыг Захиргааны хүрэх, нийгмийн харилцаанаас хууль
ерөнхий хуульд нийцүүлэх, тэрхүү тогтоомжийн зохицуулалт хоцрох
шийдвэрийг боловсруулах хянах үе шат, зэргээс гадна засаг захиргааны нэгж
механизмуудын талаар шинэ түвшинд болон тодорхой салбарын өдөр тутмын
судлах, үүсч болзошгүй асуудал, харилцааг зохицуулах бодит боломж
хүндрэл бэрхшээлийг тодорхойлж, хууль тогтоогчид байдаггүйгээс үүдэн
дүгнэлт өгөх шаардлага байсаар байна. “тодорхой асуудлаар хэм хэмжээ
тогтоосон шийдвэр гаргаж зохицуулалт
ҮНДСЭН ХЭСЭГ хийх” эрхийг гүйцэтгэх эрх мэдлийн
НЭГДҮГЭЭР ХЭСЭГ. ХЭМ байгууллагад шилжүүлэх шаардлага
ХЭМЖЭЭНИЙ АКТЫН ТАЛААРХ тулгардаг.
ЗАРИМ ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ, а. Хууль тогтоох эрх мэдлийг
ХУУЛЬ ТОГТООХ ЭРХ МЭДЛИЙГ гүйцэтгэх эрх мэдэлд шилжүүлэх
ШИЛЖҮҮЛЭХ АСУУДАЛ Энэхүү ойлголт нь иргэнлэг
1.1. Хууль тогтоох эрх мэдлийг эрх зүйн тогтолцоотой улс орнуудад
шилжүүлэх онолын асуудал ба хэм харилцан адилгүй байдаг бол нийтлэг
хэмжээний актын тухайд: эрх зүйн тогтолцоотой улс орнуудын
Хэм хэмжээ тогтоосон акт батлан хувьд ихэнхдээ ижил байх ба ХБНГУ-
гаргах эрхийн асуудал нь угтаа хууль ын хуулийн дагуу гүйцэтгэх эрх
тогтоох эрх мэдлийг шилжүүлэхтэй мэдлийн байгууллагад хууль тогтоох
холбогддог. Зарчмын хувьд УИХ эрх мэдэл олгодоггүй. Гэхдээ ХБНГУ-
Үндсэн хуулиар олгосон эрхээ /хэм ын хувьд rule-making power буюу хэм
хэмжээ тогтоох/ бусдад шилжүүлэх хэмжээ тогтоох эрхийг (хууль тогтоох
талаар Үндсэн хуулиар шууд биш) парламент, гүйцэтгэх засаглалын
зохицуулсан зохицуулалт байхгүй байх4 аль аль нь эдэлдэг бөгөөд эдгээр
1
Үүнд хамаарах нь Захиргааны ерөнхий хууль
нь тус бүрдээ ялгаатай байдаг. 8
(2016.07.01-ний өдрөөс дагаж мөрдөж эхэлсэн), Гүйцэтгэх эрх мэдэл нь зөвхөн
Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай Үндсэн хуульд заасан арга зам,
(2016.07.01-ний өдрөөс дагаж мөрдөж эхэлсэн) хуулиуд
зэрэг болно. тодорхойлогдсон хязгаарлагдмал
2
Захиргааны нутгийн дэвсгэрийн нэгж түүний удирдлагын зорилгын хүрээнд онцгойлон өгсөн
тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн эсвэл хууль тогтоогчоос тусгайлан
төсөл зэрэг.
шилжүүлсэн тохиолдолд хууль тогтоох
3
МУ-ын Засгийн газрын 2010 оны 119 дүгээр тогтоолоор
батлагдсан Захиргааны хэм хэмжээ тогтоосон шийдвэр
эрх мэдлийг хэрэгжүүлж болно.
гаргах журмаар хэм хэмжээний актад хяналт тавьж 5
2006 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдөр Дугаар 08
байсан боловч нутгийн өөрөө удирдах ёсны байгууллагын Даатгалын тухай хуулийн 22 дугаар зүйлийн 22.2 дахь
хэм хэмжээний актыг хянах, хэм хэмжээний актад заалт үндсэн хуулийн холбогдох заалтыг зөрчсөн эсэх
тавигдах шаардлагыг биелүүлэх талаар шаардах тухай маргааныг хянан шийдвэрлэсэн тухай (дүгнэлт).
боломжгүй байсан. 6
Хууль тогтоомжийн тухай хуулийн 1 дүгээр зүйлийн 1.1-
4
Англи зэрэг зарим оронд хууль тогтоох эрх мэдлийг д зааснаар “Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэр”-
шилжүүлэх асуудлыг Үндсэн хуулийн түвшинд ийг “хууль тогтоомж” гэж нэрлэх болсон.
зохицуулсан байдаг. Харин Монгол улсын Үндсэн
хуулийн 25 дугаар зүйлийн 25.1-д “хууль батлах, нэмэлт,
7
Ц.Отгонцэцэг. Захиргааны хэм хэмжээ тогтоосон
өөрчлөлт оруулах” асуудал нь УИХ өөрийн онцгой бүрэн шийдвэр, түүнийг тойрсон зарим асуудал. Хууль дээдлэх
эрхэд хадгалж шийдвэрлэх зохицуулалтаас харахад ёс. 2014 он, №1 (47).
Nondelegation Doctrine буюу “хууль тогтоох эрх мэдлийг 8
Б.Амарсанаа. Харьцуулсан эрх зүй судлал. УБ., 2014
шилжүүлэхгүй байх ” онолд суурилсан бололтой. он. 140 дэх тал.

113
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

Тодруулбал, Германы Үндсэн хуулийн 80 Гэвч хууль тогтоох бүрэн эрхийг
дугаар зүйлд заасны дагуу ийм эрх зүйн шилжүүлэх нь эрх мэдэл хуваарилах
актын агуулга, зорилго, зохицуулалтын онол болон төлөөллийн ардчиллын
хүрээг ийнхүү эрх зүйн акт гаргахыг тогтолцооны “delegates non potest
зааж, зөвшөөрч байгаа парламентын delegare” буюу төлөөлөгч төлөөллөө
хууль тогтоомжид тодорхой заах ёстой шилжүүлэн төлөөлүүлж болохгүй
байдаг байна. Зарим эрх зүйн акт нь гэх зарчимтай зөрчилддөг. Үүнтэй
Холбооны Бундесратын зөвшөөрлийг холбоотойгоор АНУ-ын Дээд шүүх хоёр
авсан байх ёстой байдаг.9 ч удаа шилжүүлсэн эрх мэдэл Үндсэн
Харин Францад эсрэгээр Үндсэн хуультай нийцээгүй талаар шийдвэр
хуульд хууль, тогтоомжоор тусгайлан гаргаж байсан ба шилжүүлсэн бүрэн эрх
зохицуулаагүй бүх асуудлаар “хэтэрхий их, хязгааргүй” байна хэмээн
гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллага үзжээ. Гэвч цөөнгүй удаа шилжүүлсэн
хэм хэмжээ тогтоох эрх мэдэлтэй эрх мэдлийг Үндсэн хуульд нийцэж
болохыг хүлээн зөвшөөрсөн10 байна гэж дүгнэсэн байдаг.12
байдаг бол Их Британид засаг захиргаанд
хэм хэмжээ тогтоох бүрэн эрхээс Схем 1 /Хууль тогтоох эрх мэдлийг
шилжүүлэх явдал үндсэн хуультай шилжүүлэх талаарх улс орнуудын
харшилдаггүй. Тодруулбал, шилжүүлэн Үндсэн хуулийн зохицуулалтын
төлөөлүүлэх практик нь өөрөө үндсэн ангилал/
хуулийн хэм хэмжээ болсон байдаг11
ажээ.

Хууль тогтоох эрх
мэдлийг шилжүүлэх

Үндсэн хуулийн Үндсэн хуулийн түвшинд
түвшинд зөвшөөрсөн зөвшөөрөөгүй

Франц, Энэтхэг, Их Британи,
Герман гэх мэт АНУ¹, Австрали, Монгол² гэх мэт

Үндсэн хуулийн
Хуулиар тогтоосон
түвшинд заасан
хязгаарлалттай
хязгаарлалттай
¹ Дээд шүүх 2 удаа /1935 онд/ шилжүүлсэн эрх мэдэл Үндсэн хуультай нийцээгүй
² 2006 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдөр Дугаар 08 Цэцийн дүгнэлт зэргээр Үндсэн хуулийн түвшинд шууд
зөвшөөрөөгүй улсуудад шилжүүлсэн эрх мэдлийг Үндсэн хууль зөрчсөн гэж үзэх тохиолдол бий.

9
Б.Амарсанаа. Харьцуулсан эрх зүй судлал. УБ., 2014
он. 141 дэх тал. өөрөө удирдах байгууллага хэм
b. Нутгийн хэмжээ тогтоох нь
Mahendra P.Singh. German Administrative Law in Com-
10
Хууль тогтоох эрх мэдлийг гүйцэтгэх эрх мэдлийн
mon Law Perspective. 2001. p. 41-42.
байгууллагад шилжүүлэх онолын хувьд
хууль11 тогтоох эрх мэдлийг гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллагад
Ж.Сүхбаатар. Өрнөдийн орнуудын захиргааны эрх 12 шилжүүлэх бөгөөд НӨУБ-д хууль
Prentis v. Atlantic Line Co хэргийг шийдвэрлэхдээ энэ
тогтоох
зүйн эрх
тойм.мэдлийг шилжүүлэх
УБ., 2015 он. 75 дахь тал. талаарх онолын ойлголт
талаар байхгүй
дүгнэлт хийсэнболовч бодит байдалд хууль
байдаг.
тогтоомжоор хэм хэмжээ тогтоох эрх НӨУБ-д олгогддог. Харин энэхүү ойлголтыг хууль тогтоох
114
эрх мэдлийг гүйцэтгэх эрх мэдэлд шилжүүлэх (delegation doctrine) онолд16 шууд хамааруулан авч
үздэггүй.
Учир нь НӨУБ-ууд төрийн гүйцэтгэх удирдлагын тогтолцоонд үл хамаардаг байх нь
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

Хэм хэмжээний акт эрэмбэ, хүчин тогтоох эрх мэдлийг шилжүүлэх асуудал
чадлын хувьд хуулиар тусгайлан эрх нь төрийн эрх мэдэл хуваарилах онолын
олгогддог тул хуулиас доогуур эрэмбэтэй хүрээнд хамаарах эрх мэдлүүд болох
байх боловч нийтээр дагаж мөрддөг, хууль тогтоох эрх мэдлийг гүйцэтгэх
шүүхээс төсөөтэй тохиолдлуудад эрх мэдлийн байгууллагад шилжүүлэх
хэрэглэж хэрэг маргаан шийдвэрлэдэг, талаарх ойлголт юм.
хуулийн нэгэн адил эрх зүйн үр дагавар НӨУБ нь төв засгийн газраас
үүсгэдэг зэргээр нь хуультай адилтгаж13 шууд хамааралтай бусаар нутаг
үзэх боломжтой байх ба зарим дэвсгэрийн хэмжээнд захиргаа зохион
тохиолдолд хэм хэмжээний акт нь батлан байгуулалтын хуваарилалтыг тогтоож,
гаргах субъектээрээ л ялгагддаг”14 өөрийн бие даасан нийгэмлэг болон
гэж үздэг бөгөөд үндсэн хуулийн хурлуудыг байгуулдаг17 ба улсын
хөгжилд хууль ба захиргааны нэгдсэн хууль тогтоомжид захирагдах
хэм хэмжээний акт хоорондын боловч аль нэг эрх мэдлийн шууд
харилцаа анхаарал татсан асуудал15 удирдлагад хамаарахгүй харьцангуй
юм. бие даасан шинжтэй субъект тул
b. Нутгийн өөрөө удирдах хууль тогтоох эрх мэдлийг шилжүүлэх
байгууллага хэм хэмжээ тогтоох нь сонгодог онолтой хольж хутгахгүй байх
Хууль тогтоох эрх мэдлийг нь чухал.
гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллагад Гэвч хуулиар тусгайлан эрх
шилжүүлэх онолын хувьд хууль тогтоох олгогдож байгаа нь хэм хэмжээ тогтоох
эрх мэдлийг гүйцэтгэх эрх мэдлийн эрх мэдлээ шилжүүлж буй хэлбэр
байгууллагад шилжүүлэх бөгөөд гэдгийг үгүйсгэх аргагүй, энэ тохиолдолд
НӨУБ-д хууль тогтоох эрх мэдлийг төвлөрлийг сааруулах зэрэг тодорхой
шилжүүлэх талаарх онолын ойлголт зорилгын хүрээнд эрх мэдлийг орон
байхгүй боловч бодит байдалд хууль нутгийн түвшинд хуваарилж буй үйл
тогтоомжоор хэм хэмжээ тогтоох эрх явц гэж үзэх нь ч бий.
НӨУБ-д олгогддог. Харин энэхүү
ойлголтыг хууль тогтоох эрх мэдлийг ХОЁРДУГААР ХЭСЭГ. НУТГИЙН
гүйцэтгэх эрх мэдэлд шилжүүлэх ӨӨРӨӨ УДИРДАХ БАЙГУУЛЛАГЫН
(delegation doctrine) онолд16 шууд ХЭМ ХЭМЖЭЭНИЙ АКТЫН ОНЦЛОГ
хамааруулан авч үздэггүй. Хэм хэмжээний акт гаргах
Учир нь НӨУБ-ууд төрийн буюу хууль тогтоох эрхийг сонгодог
гүйцэтгэх удирдлагын тогтолцоонд ойлголтын дагуу гүйцэтгэх эрх
үл хамаардаг байх нь “Нутгийн өөрөө мэдлийн байгууллагад шилжүүлж
удирдах ёсны Европын Харти”, “Нутгийн түүндээ хяналт тавьж улмаар хуулиар
өөрөө удирдах ёсны Олон Улсын тунхаг” олгосон эрх мэдлээ хэтрүүлсэн гэж
зэрэг Олон Улсын эрх зүйн баримт үзвэл хүчингүй болгох эрх нь хууль
бичгүүдэд тусгагдаж баталгаажсан тогтоох байгууллагад хадгалагддаг.
нутгийн өөрөө удирдах ёсны зарчим Харин НӨУБ-ын хувьд ихээхэн онцлог
төдийгүй нутгийн өөрөө удирдах ёсны зохицуулалттай байдаг. Энэ нь НӨУБ нь
онол (хүй элгэний онол гэх мэт)–ын гүйцэтгэх эрх мэдэлд хамаардаггүйн18
суурь ойлголт юм. Тодруулбал, хууль
17
Д.Ширэндэв. Өөрөө удирдах ёсны онолын сэтгэлгээний
13
АНУ-ын дээд шүүх United States v. Howard (1957) үнэт зүйлс, уламжлал. Монголын төр, эрх зүйн, 2013 он,
хэргийн талаарх шийдвэртээ захиргааны норматив №1(71).
актыг хуулийн хүчин чадалтай хэмээн мэдэгдсэн байдаг. 18
Гэвч Европын ихэнх улсуудад ялангуяа холимог
П.Одгэрэл. Хэм хэмжээний акт. Нийтээр дагаж мөрдөх
14 тогтолцоо бүхий төв засгийн газрын төлөөлөгч буюу
шийдвэр. Гарын авлага. УБ., 2009 он, 14 дэх тал. префект, эсхүл төв засгийн газар эсхүл парламентээс
томилсон бүсийн зөвлөл нутгийн удирдлагыг
15
П.Одгэрэл. Захиргааны эрх зүйн ерөнхий анги. УБ., хэрэгжүүлдэг зэрэг гүйцэтгэх эрх мэдлээ хараат
2016 он, 287 дахь тал. байдлаар үйл ажиллагаа явуулдаг НУӨБ-ын хувьд
16
Enrico Pattaro, Hubert Rottleuthner, Roger A. Shiner, гүйцэтгэх эрх мэдэлд хамаарах үндэстэй. Үүнд, Франц
Aleksander Peczenik, Giovanni Sartor. A Treatise of Legal тэргүүтэй хүчтэй мээрийн /гүйцэтгэх эрх мэдлийн
Philosophy and General Jurisprudence. 2005. р. 814-842. төлөөлөгч/ тогтолцоо бүхий улсууд орно.

115
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

зэрэгцээ өөрөө удирдах ёсны зарчимтай байдлаар олон тохиолдлыг зохицуулах
холбоотой ба “ИТХ-ыг эрх мэдэл хуваах хэм хэмжээний шийдвэрийг хууль эрх
онолоор парламенттай адилтган үзэх”19 зүйн арга хэрэгслээ болгодог.24
нь ч бий.
Учир нь парламентын нэгэн 2.1. Нутгийн өөрөө удирдах
адил ардчилсан сонгуулийн үр ёсны зарчим ба хэм хэмжээний акт
дүнд бий болдог бөгөөд тухайн НӨУБ-аас гаргаж буй хэм
нутаг дэвсгэрийнхээ хүрээнд хууль хэмжээний актын талаар судлахад юун
тогтоогчийн үүргийг гүйцэтгэн эрх түрүүнд нутгийн өөрөө удирдах ёсны
зүйн хэм хэмжээ батлан гаргах эрхтэй зарчмын талаар товч авч үзэх нь зүйтэй.
хэмээн үздэг.20 НӨУЁ гэх ойлголт дэлхийд нэн
Гэвч өөрөө удирдах ёсны онолын түгээмэл улс орон бүрийн төр, эрх зүйн
агуулгаар нутгийн өөрөө удирдах ёсны тогтолцоонд орших томоохон хэсэг мөн.
салбар дахь бүхий л бүрэн эрхийн эх НӨУЁ-ны талаар Олон Улсын эрх зүйн
үндэс нь төрийн эрх мэдэл байх бөгөөд баримт бичгүүдээс эхлээд улс орон
тийм учраас төрөөс нутгийн өөрөө бүрийн Үндсэн хууль болон бусад хууль,
удирдах ёсны байгууллагын эрх мэдэл, тогтоомж, Нутгийн өөрөө удирдах ёсны
эрхлэх асуудлын хүрээ хэмжээг Үндсэн Харти25, Торонто-ийн тунхаглал26 зэрэгт
хуулиараа тогтоож өгч21 болдог. Үүний тодорхой агуулгаар тусгагдсан байдаг.
дагуу Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Улс орнуудын хувьд НӨУЁ-ны эрх
62 дугаар зүйлийн 62.1.-д –“НӨУБ зүйн үндсийг ихэвчлэн Үндсэн хуульдаа
тухайн аймаг, нийслэл, сум, дүүрэг, баг, нэлээд тодорхой зохицуулсан байдаг.
хорооны нутаг дэвсгэрийн хэмжээний Эдгээрээс зарим орны Үндсэн хуулийн
эдийн засаг, нийгмийн амьдралын зохицуулалтыг сонирхвол, ХБНГУ-
асуудлыг бие дааж шийдвэрлэх...”, ын Үндсэн хуульд “нутаг дэвсгэрийн
зохицуулалтаас үзвэл НӨУБ-д эрх зүйн нэгж нь өөрийн газар нутаг дээрх бүх
хэм хэмжээ тогтоосон шийдвэр гаргах асуудлыг хууль тогтоомжийн хүрээнд
эрхийг Үндсэн хуулиар зөвшөөрсөн бие даан шийдэх эрхтэй, үүрэгтэй” гэж
байна22 хэмээн үзэж НӨУБ-ын хэм заажээ. Япон Улсын Үндсэн хуулийн
хэмжээ тогтоосон шийдвэрийг хэм 94 дүгээр зүйл, “Нутгийн эрх барих
хэмжээний актад хамааруулан23 авч байгууллагууд нь нутгийн ажил хэргийг
үзэх нь бий. эрхлэн хариуцаж, өөрийн өмч хөрөнгийг
Өргөн утгаар авч үзвэл орон удирдан захирах эрхтэй бөгөөд
нутгийн удирдлага нь эрх зүйг нутгийн удирдлага, түүний захиргааг
бүтээх ажиллагаанд оролцдог. хэрэгжүүлж, хуулийн хүрээнд өөрийн
Тухайлбал, Европын зарим улсуудад тогтоол шийдвэрийг гаргах бүрэн
НӨУБ ихэвчлэн хувь хүн, тодорхой эрхтэй” гэх зэргээр заасан байх бөгөөд
тохиолдлыг зохицуулсан захиргааны аль алинд нь өөрийн нутаг дэвсгэрийн
акт гаргадаг хэдий ч хийсвэр, ерөнхий хэмжээний буюу орон нутгийн шинжтэй
асуудлыг бие даан хуульд нийцүүлэн
19
Б.Чимид, П.Одгэрэл., нар. “Нийтээр дагаж мөрдөх шийдвэрлэх явдлыг өөрөө удирдах ёс
шийдвэрийн зохицуулалт, түүнийг сайжруулах арга зам”
(Судалгааны тайлан). УБ., 2009 он, 73 дахь тал.
гэж тодорхойлсон агуулгатай байна.
20
П.Одгэрэл. Захиргааны эрх зүйн ерөнхий анги. УБ.,
Дээрх байдлаар НӨУЁ-ны
2016 он, 288 дахь тал. 24
Organization for Security and Co-operation in Europe
21
С.Төмөр. “Үндсэн хууль ба нутгийн өөрөө удирдах MISSION IN KOSOVO /Monitoring Department/. Relation-
ёсны эрх зүйн шинэчлэлийн эрх зүйн зарим асуудал”, ships between Central and Local Authorities in Kosovo Le-
Үндсэн хууль ба ардчилсан эрх зүйт төр сэдэвт бага gal, Administrative and Fiscal Aspects. February 2008. р.
хурлын баримт материалын эмхтгэл, УБ., 2004 он. 24.
22
Б.Чимид, П.Одгэрэл., нар. “Нийтээр дагаж мөрдөх 25
Энэхүү тодорхойлолтыг ЗЗНДНТУтХ-д нэмэлт,
шийдвэрийн зохицуулалт, түүнийг сайжруулах арга зам” өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлд авч ашиглажээ.
(Судалгааны тайлан). УБ., 2009 он, 26 дахь тал. 26
Канадын Торонто хотноо 1993.06.13-17-нд хуралдсан
23
Б.Чимид, П.Одгэрэл., нар. “Нийтээр дагаж мөрдөх Нутаг дэвсгэрийн нэгжийн олон улсын холбооны
шийдвэрийн зохицуулалт, түүнийг сайжруулах арга зам” дэлхийн XXXI бага хурлаас батлан гаргасан “Нутгийн
(Судалгааны тайлан). УБ., 2009 он, 60 дахь тал. өөрөө удирдах ёсны олон улсын тунхаг бичиг”.

116
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

зарчим, НӨУБ-ын бүрэн эрх, эрх зүйн асуудал29 юм. Нөгөө талаас хуулиар
байдлыг Үндсэн хуулиар тодорхойлж тусгайлан эрх олгогдсон байх шинжийн
баталгаажуулсан байдагтай ижил агуулгыг тодорхойлох шаардлага
Монгол Улсын хувьд ч НӨУБ-ын хэм тулгарна. Учир нь Захиргааны ерөнхий
хэмжээ тогтоосон шийдвэр гаргах эрх хуулийн 59 дүгээр зүйлийн 59.1 дэх
зүйн үндэс нь Үндсэн хуулийн 62 дугаар хэсэгт байгаа “хуулиар тусгайлан эрх
зүйлийн 62.2 дахь заалт гэж үзэх нь бий. олгогдсон захиргааны байгууллагаас...”
Гэтэл Захиргааны ерөнхий хууль болон гэсэн заалтаас харвал “хууль” гэдгийг
бусад холбогдох хууль тогтоомжийн тодотгосон ямар нэг тодотгол байхгүй.
төслүүдэд27 заасан хэм хэмжээний актын Өөрөөр хэлбэл, Үндсэн хууль болон
үндсэн шинж болох хуулиар тусгайлан бусад хуулиар олгогдсон байхыг
эрх олгогдсон байх шаардлагын тухайд ойлгохоор харагдаж байна.
“...органик хуулиар тусгайлан эрх Гэвч хуулиар тусгайлан эрх
олгогдсон байхыг ойлгоно28” гэж зарим олгогдох гэдэгт “УИХ-аас хэм хэмжээ /
судлаачид тайлбарладаг. Хэрэв ингэж хууль/ тогтоох эрхээ бусад этгээдэд
ойлговол НӨУБ-ын хэм хэмжээний акт хуулиар шилжүүлэхийг”30 ойлгох тул
гаргах хүрээ хязгаар нь хууль тогтоох Үндсэн хуулийн заалт нь тусгайлан
байгууллага буюу парламентээс эрх олгож буй зохицуулалт биш болно.
тогтоогдох нөхцөл байдал үүсч улмаар Мөн Захиргааны ерөнхий хуулийн
НӨУБ-ын эрх хэмжээг хязгаарлаж хэм хэмжээний актад тусгайлан
Үндсэн хуулийн НӨУЁ-ны зарчимд эрх олгосон тухайн хуулийн агуулга,
харшилж болзошгүй юм. Тиймээс хэм зорилго, хүрээнд нийцсэн байх
хэмжээний актын үндсэн шинж болох шаардлага тавьсан нь тусгайлан эрх
хуулиар тусгайлан эрх олгогдсон олгож буй хууль нь органик болон
байх шаардлагын агуулга зорилгыг ердийн хууль байх ёстойг илэрхийлдэг.
тодорхойлох шаардлага тулгарч байна. Тиймээс НӨУБ-аас гаргаж буй хэм
хэмжээний актын хувьд бусад гүйцэтгэх
Нутгийн өөрөө удирдах ёс эрх мэдлийн байгууллагаас гаргаж буй
ба хэм хэмжээний актын хуулиар хэм хэмжээний актын адил органик
тусгайлан эрх олгогдсон байх болон ердийн хуулиар тусгайлан эрх
шинж: олгогдсон байх шаардлага тавих нь
Нэн тэргүүнд, Нутгийн өөрөө зохистой эсэхийг тодорхойлох нь
удирдах ёсны байгууллагын бүрэн эрх, зүйтэй.
эрхлэх асуудлыг НӨУБ болон төрийн A. Зарим судлаачид энэ төрлийн
байгууллагын хооронд зааглан тогтоох хэм хэмжээний акт батлахад бусад
явдал төвөгтэй, шийдвэрлэхэд хэцүү (төрийн захиргааны байгууллагаас
гаргадаг) хэм хэмжээний акттай нэгэн
адил хуулиар заавал тусгайлан эрх
олгосон байхыг шаардахгүй31 (бие
27
Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний
удирдлагын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай даан гаргах хэм хэмжээний акт32) гэж
хуулийн төслийн 18 дугаар зүйлийн 18.2.-т “Хуулиар үздэг бөгөөд энэ нь нутгийн өөрөө
тусгайлан эрх олгогдсон тохиолдолд захиргааны хэм
хэмжээний актыг хууль тогтоомжид нийцүүлэн баталж,
удирдах ёсны зарчим, хууль тогтоох
Захиргааны ерөнхий хуульд заасан журмын дагуу улсын эрх мэдлийг Засгийн газарт шилжүүлэх
бүртгэлд бүртгүүлж, мөрдүүлнэ.”, Хууль тогтоомжийн
төсөл боловсруулах өргөн мэдүүлэх журмын тухай 29
С.Төмөр. “Үндсэн хууль ба нутгийн өөрөө удирдах
хуулийн төслийн 47 дугаар зүйлийн 47.1.-д “Хуульд ёсны эрх зүйн шинэчлэлийн эрх зүйн зарим асуудал.”
тусгайлан зааж эрх олгосноос бусад тохиолдолд нийтээр Үндсэн хууль ба ардчилсан эрх зүйт төр сэдэвт бага
дагаж мөрдөх хэм хэмжээ тогтоосон эрх зүйн акт гаргахыг хурлын баримт материалын эмхтгэл, УБ., 2004 он.
хориглоно” гэсэн зохицуулалтуудын агуулгаас харвал
“хуулиар тусгайлан эрх олгогдсон байх” шаардлага хэм П.Одгэрэл. Хэм хэмжээний акт: Нийтээр дагаж мөрдөх
30

хэмжээний актад нийтлэгээр тавигдах болж байна. шийдвэр, (Гарын авлага), УБ., 2009 он, 15-16 дахь тал.
28
Д.Отгонбаяр. “Нутгийн өөрөө удирдах байгууллагын П.Одгэрэл. Хэм хэмжээний акт. Нийтээр дагаж мөрдөх
31

хэм хэмжээ тогтоосон шийдвэрийн эрх зүйн зохицуулалт, шийдвэр, (Гарын авлага), УБ., 2009 он, 15, 19 дэх тал.
тулгамдсан асуудал” (Магистрын судалгааны ажил). УБ., 32
НӨУБ-ын хэм хэмжээний актын зохицуулалт, төрөл
2016 он, 58 дахь тал. хэсгээс дэлгэрүүлэн үзнэ үү.

117
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

онолтой холбоотой юм. Нөгөө талаас хүлээн зөвшөөрч болох талтай.
Монгол Улсын Үндсэн хуульд заасан B. Дээр өгүүлсэнчлэн Монгол
“хууль, төрийн зохих дээд байгууллагын Улсын Үндсэн хуулийн 62 дугаар
шийдвэрт тухайлан заагаагүй бол зүйлийн 62.1, 62.2 дахь хэсгийг
НӨУБ Үндсэн хуульд нийцүүлэн бие үндэслэн НӨУБ-д хэм хэмжээний акт
даан шийдвэрлэж болно33” гэсэн гаргахыг Үндсэн хуулийн түвшинд
зохицуулалтаас харвал тусгайлан хүлээн зөвшөөрсөн гэж үзэж болох
хуульд заасан асуудлаас гадуур өргөн хэдий боловч хууль буюу хэм хэмжээ
хүрээнд хууль тогтоомжид нийцүүлэн тогтоох эрх Парламентад хадгалагдаж
нутаг дэвсгэрийн хүрээний асуудлыг гагцхүү түүнийг шилжүүлсэн
шийдвэрлэх /үүнд хэм хэмжээ тогтоосон тохиолдолд хэм хэмжээ тогтоох эрх
шийдвэр гаргах эрх хамаарна/ төрийн бусад байгууллагад олгогдож
боломжийг олгосон байх ба НӨУБ-ын байдаг гэж үзвэл НӨУБ-д ч мөн энэ
хэм хэмжээний актыг зөвхөн хуульд зарчим үйлчилнэ. Түүнчлэн Монгол
тусгайлан заасан тохиолдолд батлан Улс төрийн байгууламжийн хувьд хувьд
гаргах нь НӨУБ-ын Үндсэн хуулиар нэгдмэл улс болохын учир нэг Үндсэн
олгогдсон эрх хэмжээг хязгаарласан хууль эрх зүйн нэгдмэл тогтолцоо
шинжтэй байж болох талтай. үйлчлэх36 учиртай.
Тиймээс энэ хүрээнд хамаарах Мөн хэм хэмжээний актуудын
хэм хэмжээний актын хувьд хуулиар хувьд ч адил шаардлага тавигдах ба эрх
тусгайлан эрх олгогдсон байхыг зүйн нэгдмэл тогтолцоог хадгалахын
шаардах нь өрөөсгөл болох бөгөөд тулд НӨУБ-ын үйл ажиллагааны
төв болон дээд шатны байгууллагын Үндсэн хуулийн зарчмыг хөндөхгүйгээр
зүгээс НӨУБ-ын эрхийг үгүйсгэх буюу эрх бүхий байгууллага нь НӨУБ-аар
хязгаарлаж болохгүй34 гэсэн агуулгатай эрх үүргээ төлөөлүүлэн гүйцэтгэх,
байна. мөн бүрэн эрхээ шилжүүлэх зэргээр
Үндсэн хуулийн 62 дугаар зүйлийн нэгдмэл улсын төрийн байгууламжийг
62.2 дахь хэсгийн заалт нь орон өргөтгөн бэхжүүлэх37, хэм хэмжээний
нутгийн хуралд бодит эрх мэдэл олгох актыг хуулийн хяналтад байлгах
зорилго Үндсэн хуульд агуулагдаж хэрэгтэй болдог. Тухайлбал, зарим
байгааг илэрхийлж байгаа бөгөөд нутгийн удирдлагын эрх зүй судлаачид
бусад улс орнуудад дэвшингүй заалт НӨУБ-ын эрх хэмжээний хил хязгаарыг
хэмээн тооцогддог “ерөнхий бүрэн хуулиар тогтооно. Иймд уг байгууллага
эрхийн заалт” буюу төв засгийн газар, нь хуульд захирагдмал шинжтэй гэдгийг
дээд шатны байгууллагад олгогдсоноос онцолсон байна.38
бусад бүх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэх Нэгдмэл улсуудын төрийн
өргөн боломжийг Хуралд олгожээ.35 байгууламжийн бүтцийг төвлөрснөөс
Гэвч өөрийн орны болон нэгдмэл эхлээд хамгийн бага төвлөрөл саарсан
улсын өвөрмөц шинж онцлогийг
харгалзан дараах үндэслэлээр НӨУБ-
ын хэм хэмжээний актад хуулиар
тусгайлан эрх олгосон байх шаардлагыг
33
2015 оны 11 дүгээр сарын 06-ны өдөр өргөн барьж
байсан Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай
хуулийн төсөлд энэхүү зохицуулалтыг хассан байсан ба 36
Н.Лүндэндорж. Төрийн онол. УБ., 2008 он. 162 дахь
энэ нь нэг талаас эрх зүйн нэгдмэл тогтолцооны хувьд тал.
нийцэхгүй гэж зарим талаар үзэж байгаатай холбоотой 37
Б.Чимид. Үндсэн хуулийн үзэл баримтлал: Нутгийн
байж болох юм. удирдлага. УБ., 2004 он, 46 дахь тал.
34
“Нутгийн өөрөө удирдах ёсны Европын Харти”. 1985. 4 38
Е.С.Шугрина. Муниципальное право Российской
дүгээр зүйлээс дэлгэрүүлэн үзнэ үү. Федерации: учеб- 2-е изд., перераб. И доп. –М ., Проспект,
35
Ц.Даваадулам. “Нутгийн удирдлагын тогтолцоо ба 2009. С.7-8. дам ишлэв. Р.Мухийт. “Захиргааны хэм
засаглалын эрх мэдлийн тэнцвэр”. Нутгийн удирдлага: хэмжээ тогтоосон шийдвэрийн эрх зүйн зохицуулалтын
Сорилт ба шийдэл үндэсний форумд тавьсан илтгэл. тулгамдсан асуудал”. Хууль дээдлэх ёс, 2013 он, №2
2015 оны 12 дугаар сарын 16-ны өдөр, Улаанбаатар хот. (42).

118
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

хүртэлх хэв шинжээр нь холимог39 эсхүл НӨУБ-д тусгай хуулиар тусгай
(fused system), хосолмол40 (dual system) бүрэн эрхийг олгодог43 бол Английн
ба орон нутгийн өөрөө удирдах засгийн парламентээс засаг захиргааны
газар41 (local self-government) хэмээх байгууллагад хэм хэмжээний акт гаргах
ерөнхий гурван бүлэг ангилдаг.42 эрхийг шилжүүлэхээс бусад тохиолдолд
Үндсэн хуулийн 2 дугаар зүйлд хэм хэмжээ тогтоох бүрэн эрхгүй
зааснаар “Монгол Улс нэгдмэл байдаг ба энэ эрхийг парламентээс
төвлөрсөн улс мөн”-ийн хувьд ЗЗНД- гаргасан тусгай хуулиар олж авна.44
ийн бүх шатны нэгжийг төр улсын ашиг Ийнхүү тусгайлан эрх олгохоос гадна
сонирхлын үүднээс дээш дээш нь ямар хэм хэмжээний актыг боловсруулах,
нэг хэмжээгээр төвлөрүүлж зохицуулах, батлан гаргахдаа зайлшгүй харгалзан
хянаж удирдах нь зайлшгүй юм. үзэх хязгаарлалт нөхцөлийг зааж өгдөг
Эрх зүйн зохицуулалт, төрийн байна.45
байгууламжийн онцлогийг харгалзан Гэвч энд анхаарах ёстой нэг зүйл
үзвэл Монгол Улсын нэгдмэл нь нэгдмэл болон холбооны улсын
тогтолцоотой хэдий ч “харьцангуй бага хувьд нутгийн өөрөө удирдах ёс, орон
төвлөрсөн” улс гэж үзэж болохуйц нутгийн бүрэн эрх, төрийн тогтолцооны
байна. Тиймээс ч НӨУБ-ын шийдвэр, зохион байгуулалт ялгаатай эсэхэд
үйл ажиллагаа харьцангуй бие даасан дүгнэлт өгөх шаардлагатай. Тухайлбал,
шинжтэй байдаг. Хэдий НӨУЁ-ны холбооны улсын муж улсуудын
зарчим, онцлогоор НӨУБ-д бие даан статусыг орон нутагтай адилтгаж
асуудал шийдвэрлэх эрх олгогддог ч үзэх боломжгүй гэдэг нь ойлгомжтой.
хэм хэмжээний акт материаллаг хууль Харин бүс нутгуудыг орон нутгийн
болох талаасаа хэм хэмжээ тогтоох нэгжтэй төсөөтэй авч үзэх тохиолдолд
эрх ард түмнээс мандат авсан хууль холбооны, нэгдмэл байхаас үл
тогтоох байгууллагаас эх сурвалжтай хамааран бүс нутгуудад хууль батлах
байх учиртай гэж үзэх нь бий. хүртэл эрх олгож болдог. 46
Энэхүү хандлагаар зарим улсад Дээрх тохиолдлуудад тухайн
хэм хэмжээ тогтоох эрхийг НӨУБ-д улсын онцлогоос хамааран (тухайлбал,
хуулиар олгодог байна. Жишээлбэл, холбооны улсуудын хувьд мужуудад
Швед Улсад орон нутгийн захиргааны хууль тогтоох эрх мэдэл олгогддог)
байгууллагын тухай хуулиар орон хууль батлах эрхийг бүс нутгуудад
нутгийн удирдлагуудад ерөнхий бүрэн олгодог хэдий ч нэгдмэл тогтолцоо
эрх олгож, харин тойргийн зөвлөл бүхий ихэнх улсуудад орон нутгийн
39
Холимог тогтолцооны сонгодог жишээ нь Францад
нэгжүүд хууль тогтоох эрх мэдэлгүй
Наполеоны бий болгосон төвлөрсөн, нэгдмэл тогтолцоо байдаг.
юм. Наполеон засаг захиргааны нэгж бүрт тэдний Тухайлбал, Орон нутгийн бие
ажлыг шалгаж байх, төв засгийн бодлогыг хэрэгжүүлэх
үүрэгтэй төв засгийн төлөөлөгч префект томилж байжээ. даасан байдлын тухай хуулиар
Францын тогтолцооны бусад хувилбаруудыг Итали, Солонгосын орон нутгийн засгийн
Испани, Португали болон тэдгээрийн колони, эсвэл газрууд нь засаг захиргааны үйл
нөлөөнд байсан Африк, Ази, Өмнөд Африкийн орнуудын
зэрэгцээ Румын, Япон, Өмнөд Солонгос авч хэрэглэжээ. 43
https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=889905 - Local and
40
Сонгодог жишээ Их Британи бөгөөд төв Засгийн газар regional democracy in Sweden - CG (12) 7 Part II REV.
өөртөө ихээхэн эрх мэдэл хадгалдаг боловч төв засгийн 44
Ж.Сүхбаатар. Өрнөдийн орнуудын захиргааны эрх
төлөөлөгчөөр дамжуулан орон нутгийн захиргааны зүйн тойм, УБ., 2015 он, 75 дахь тал.
байгууллагад шууд хяналт тавьдаггүй. Хосолмол 45
Япон “Хуулийн хамгаалалт”-ын зарчмын адил хууль
тогтолцооны жишээнд Их Британи, АНУ, Израиль, тогтоох эрх мэдлийг шилжүүлэхдээ хүний эрх, эрх чөлөөг
Энэтхэг болон Их Британийн колони байсан Африк, Ази, зөрчиж болохуйц харилцаан дээр эрх шилжүүлэхийг
Номхон далайн орнуудыг дурдаж болно. хориглох ёстой. Өөрөөр хэлбэл, гагцхүү хуулиар хүний
41
Нутгийн өөрөө удирдах ёсны төлөвшил, орон нутгийн эрхийг хязгаарлаж болох санаа юм.
илүү бие даасан эрх мэдлийг Скандинавын орнуудаас 46
Г.Чулуун, Д.Халиун, Д.Жигваагүнсэл. “Нутгийн
харж болно. өөрөө удирдах байгууллагын эрх зүйн зохицуулалтын
42
Ц.Даваадулам. “Нутгийн удирдлагын тогтолцоо ба өнөөгийн байдал тэдгээрийн бие даасан, хараат бус
засаглалын эрх мэдлийн тэнцвэр”. Нутгийн удирдлага: байдлын талаарх харьцуулсан судалгаа” Судалгааны
Сорилт ба шийдэл үндэсний форумд тавьсан илтгэл. эмхэтгэл. Улсын Их Хурлын Тамгын газар, Судалгаа,
2015 оны 12 дугаар сарын 16-ны өдөр, Улаанбаатар хот. шинжилгээний хэлтэс, УБ., 2015 он, 40-41 дэх тал.

119
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

ажиллагааны хувьд маш өргөн цар дундаа хэм хэмжээний акт гаргах эрхийг
хүрээтэй эрх мэдэл, бие даасан олгосон зохицуулалт гэдэгтэй ихэнх энэ
байдлыг эдэлдэг. Тус хуулийн 9 дүгээр сэдвийг судалдсан ихэнх судлаачид50
зүйлд “...орон нутгийн засгийн газар санал нэгдэж байна. Түүнээс гадна
нь уг чанараараа орон нутгийн ба төв НӨУБ-ын шийдвэр нь хэдий хэм хэмжээ
засгийн газраас төлөөлүүлсэн үүрэг, тогтоосон шинжтэй боловч тэрхүү
үйл ажиллагааг явуулна”47 хэмээн шийдвэр нь орон нутгийн шинжтэй
заажээ. асуудлаар бөгөөд хууль, төрийн зохих
Онолын хувьд ч нэгдмэл улсууд дээд байгууллагын шийдвэрт тухайлан
төрийн удирдлагын хувьд илүү заагаагүй бол бие даан шийдвэрлэх
төвлөрсөн хандлагатай хэмээн үздэг боломжийн Үндсэн хуулиар олгожээ.
боловч улс орнуудын туршлагаас Тодруулбал, энэхүү тохиолдолд
харахад орон нутгийн хүчтэй хуулиар заавал тусгайлан эрх олгогдсон
захиргаатай улс олон байна.48 байх шаардлага тогтоох нь бодит
Дүгнэвэл, Хэм хэмжээний актын байдал хийгээд Үндсэн хуулийн үзэл
хуулиар тусгайлан эрх олгогдсон баримтлалд төдийлөн нийцтэй биш юм.
байх шинж, шаардлагад органик Харин энэ бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхдээ
болон ердийн хуулиар УИХ-аас “орон нутгийн чанартай асуудал уу”,
эрх шилжүүлсэн байхыг ойлгох тул “улсын чанартай асуудал уу” гэдгийг
Захиргааны ерөнхий хуулийн хүрээнд тодорхойлж эрх зүйн ухамсрын үндсэн
НӨУБ-ын хэм хэмжээний актад ч мөн дээр Үндсэн хуулийн зарчмыг зөвөөр
энэ шаардлага ижил тавигдахаар иш үндэс болгохоос51 гадна хуулиар
байна. Харин МУ-ын Үндсэн хуулийн бусад байгууллагад олгогдсон эрх мөн
НӨУЁ-ны зарчим, зохицуулалтын эсэхийг хянаж уг НӨУБ-д олгогдсон
хүрээнд НӨУБ-аас хэм хэмжээний эрхийн хязгаарлалтыг зохистой тогтоох
актыг бие даан гаргах боломж олгосон шаардлагатай ажээ.
гэж дүгнэж болох юм.
Гэтэл Захиргааны ерөнхий хуульд 2.2. Нутгийн өөрөө удирдах
энэхүү төрлийн хэм хэмжээний актын ёсны байгууллагын хэм хэмжээний
онцлог буюу нэгэнт Үндсэн хуулиар актын эрх зүйн зохицуулалт, төрөл
эрх олгогдсон энэхүү нөхцөлийг хэрхэн НӨУБ-ын хэм хэмжээний актын
зохицуулахыг тодорхой заагаагүй эрх зүйн зохицуулалтын хувьд
ажээ. Европын холбооны ихэнх орны өнөөг хүртэл нарийвчилсан, тусгай
хувьд НӨУБ-д манай улсын адил зохицуулалтгүй байсаар ирсэн гэж
өргөн, ерөнхий бүрэн эрх олгодог бол хэлж болно. Хэм хэмжээний актын
зарим оронд49 хэм хэмжээний актын талаарх нарийвчилсан зохицуулалтад
онцлогийг харгалзан НӨУБ нь орон хамаарах, эрх зүйн актуудаар ихэвчлэн
нутгийн шинжтэй асуудлыг шийдвэрлэх гүйцэтгэх эрх мэдлийн байгууллагын хэм
ерөнхий бүрэн эрхтэй байх боловч хэмжээний акттай холбогдох харилцааг
хэм хэмжээ тогтоох тохиолдолд зохицуулсаар иржээ. Тодруулбал,
хуулиар тусгайлан эрх олгогдсон байх Засгийн газрын 1993 оны 182 дугаар
шаардлагыг хэрэглэдэг байна. тогтоол “Аймаг, нийслэлийн Засаг
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 50
Тухайлбал, Б.Чимид, П.Одгэрэл., нар. “Нийтээр дагаж
62 дугаар зүйлийн 62.2 дахь хэсэг нь мөрдөх шийдвэрийн зохицуулалт, түүнийг сайжруулах
арга зам” /Судалгааны тайлан/. УБ.,2009. 26 дахь тал,
НӨУБ-д нутаг дэвсгэрийн амьдралын Д.Ширэндэв. Монгол улсын нутгийн өөрөө удирдах ёс
тодорхой асуудлыг шийдвэрлэх үүн түүний эрх зүйн зохицуулалтын үндсэн асуудал. УБ.,2011
/Хууль зүйн ухааны докторын зэрэг горилсон бүтээл/.
73-74 дэх тал, Ц.Даваадулам. “Нутгийн удирдлагын
47
http://elaw.klri.re.kr/eng_mobile/ - Local autonomy act. тогтолцоо ба засаглалын эрх мэдлийн тэнцвэр”. Нутгийн
48
Ц.Даваадулам. “Нутгийн удирдлагын тогтолцоо ба удирдлага: Сорилт ба шийдэл үндэсний форумд тавьсан
засаглалын эрх мэдлийн тэнцвэр”. Нутгийн удирдлага: илтгэл. 2015 оны 12 дугаар сарын 16, Улаанбаатар хот
Сорилт ба шийдэл үндэсний форумд тавьсан илтгэл. гэх мэт эх сурвалжуудад энэхүү агуулга тусгагджээ.
2015 оны 12 дугаар сарын 16-ны өдөр, Улаанбаатар хот. 51
Б.Чимид. Үндсэн хуулийг үзэл баримтлал (Нутгийн
49
Швед, Англи, Солонгос зэргийг дурдаж болно. удирдлага), УБ., 2004 он, 66 дахь тал.

120
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

даргын нийтээр дагаж мөрдүүлэхээр хэмжээний актад адил, нэгдсэн
гаргасан эрх зүйн баримт бичгийг шаардлага, хяналт тавигдах болж52
хянах журам”, 1997 оны 178 дугаар анх удаа НӨУБ-ын хэм хэмжээний акт
тогтоол “Яам, тохируулагч агентлагаас нарийвчилсан, харьцангуй тодорхой
нийтээр дагаж мөрдүүлэхээр гаргасан эрх зүйн зохицуулалттай болжээ.
эрх зүйн баримт бичгийг хянаж бүртгэх Хэм хэмжээний актыг батлан
журам”, 2003 оны 8 дугаар тогтоол гаргаж буй субъект, шийдвэр гаргах
“Монгол Улсын сайд, аймаг нийслэлийн ажиллагаа, эрх зүйн үндэслэл,
Засаг дарга, агентлагийн даргын үйлчлэх хүрээ зэргээс нь хамааруулан
нийтээр дагаж мөрдүүлэхээр гаргасан П.Одгэрэл, Х.Наранцацрал зэрэг
шийдвэрийг хянаж бүртгэх журам” судлаачид хэд хэдэн янзаар ангилсан
зэрэгт НӨУБ-ын хэм хэмжээний актын байх бөгөөд тэрхүү ангиллууд дээр
зохицуулалт тусгагдаагүй байна. тулгуурласан НӨУБ-аас гаргах хэм
Харин 2010 оны 119 дүгээр хэмжээний актыг ангилах боломжтой.
тогтоолоор батлагдсан “Захиргааны Өмнө дурдсанчлан НӨУБ-аас хэм
хэм хэмжээ тогтоосон шийдвэр гаргах хэмжээний акт гаргаж болох эрх зүйн
журам”-д хэм хэмжээний акт гаргах үндэслэл нь нэг талаас Үндсэн хуулийн
“Эрх бүхий этгээд” гэдэгт Засгийн 62 дугаар зүйлийн 62.2 дахь хэсэг буюу
газрын гишүүн, аймаг, нийслэл, сум, НӨУЁ-ны зарчим, зохицуулалт нөгөө
дүүргийн Засаг дарга, Засгийн газрын талаас Захиргааны ерөнхий хуулийн
агентлагийн дарга болон хуулиар хэм хэмжээний актын зохицуулалт
хэм хэмжээ тогтоосон шийдвэр болох бөгөөд НӨУБ-ын хэм хэмжээний
гаргахаар тусгайлан эрх олгогдсон актыг хэм хэмжээний актын ерөнхий
газар, зөвлөл, хороо, төв, хүрээлэн ангилал, шинж, онцлогуудыг нь
зэрэг байгууллагыг” багтаасан байх харгалзан дараах байдлаар ангилж
бөгөөд НӨУБ-н талаарх зохицуулалтыг болох юм.
“онцлог зохицуулалт” болгон тусгажээ. 1) Үндсэн хуулийн 62.2-т заасны
Ингэхдээ хэм хэмжээ тогтоосон дагуу гарч буй НӨУЁ-ны зарчмын
шийдвэр нь хууль тогтоомжтой хүрээнд орон нутгийн шинжтэй
зөрчилдөж байгаа тохиолдолд тухайн асуудлыг шийдвэрлэхээр бие даан
байгууллагад зөвлөмж хүргүүлэхээр гаргаж буй хэм хэмжээний акт
зохицуулсан байна. 2) Захиргааны ерөнхий хуулийн
Хэдий дээрх эрх зүйн актуудаар хүрээнд хуулиар тусгайлан олгогдсон
эрх зүйн зохицуулалт дутмаг байсан эрхэд үндэслэн гаргаж буй хэм
ч НӨУБ-ын хэм хэмжээний актын хэмжээний акт
эрх зүйн зохицуулалтыг Үндсэн o Захиргааны ерөнхий хуулийн
хуулиар тодорхойлсон гэж үздэг. Үүнд, зохицуулалтаас үзвэл дээрх 2 төрлийн
Үндсэн хуулийн засаг захиргаа, нутаг хэм хэмжээний актын хуулийн хүрээнд
дэвсгэрийн нэгжийн удирдлагын хэсэгт тавигдаж буй шаардлага нь ижил боловч
заасан заалтууд хамаарна. Тэр дундаа бие даан гаргах хэм хэмжээний актын
62 дугаар зүйлийн 62.2 дахь хэсгийг хувьд ердийн хуулиар тусгайлан эрх
НӨУБ-д хэм хэмжээ тогтоох эрх олгосон шилжүүлсэн байхыг шаарддаггүйгээрээ
ерөнхий заалт гэж үздэг. ялгаатай.
Харин Захиргааны ерөнхий Гэвч бие дааж гаргаж буй хэм
хуулиар “хэм хэмжээний акт” гэж хэмжээний актын хувьд Захиргааны
хуулиар тусгайлан эрх олгогдсон 52
Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаас Аймаг, Нийслэлийн
захиргааны байгууллагаас нийтээр Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын дарга, Засаг дарга
заавал дагаж мөрдүүлэхээр гаргасан, нарт хандсан 2017 оны 07 дугаар сарын 28-ны өдрийн
1-1/3032 тоот “Хуулийн хэрэгжилтийн хангаж ажиллах
гадагш чиглэсэн, үйлчлэл нь байнга тухай” албан бичигтээ “...бүх шатны аймаг, нийслэлийн
давтагдах шинжтэй шийдвэрийг иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлыг захиргааны байгууллага
гэж тооцож тэдгээрээс баталж байгаа захиргааны хэм
ойлгоно” хэмээн ерөнхий заалтаар хэмжээний акт Захиргааны ерөнхий хуулийн үйлчлэлд
зохицуулснаар бүх төрлийн хэм хамаарч байгаа...” талаар тодорхой дурджээ.

121
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

ерөнхий хуулиар хэм хэмжээний актад хэмжээний актын хувьд ч Захиргааны
тавигдсан шаардлагууд тавигдах эсэх ерөнхий хуулийн шинж, шаардлагуудыг
нь эргэлзээтэй. Учир нь нэгэнт НӨУБ- хангасан байх ёстой гэж үзвэл дээрх
аас зарим нь бодит байдалд тохирохгүй төсөлд тусгагдсан агуулга буюу зөвхөн
байх тохиолдол ажиглагддаг. Ялангуяа хуулиар тусгайлан эрх олгогдсоны дагуу
тухайн орон нутгийн онцлогоос гаргасан хэм хэмжээний актын хувьд
шалтгаалан зөвхөн тухайн бүсэд Ерөнхий хуулийн шаардлага тавигдах
хориглогдох үйл ажиллагаа байж гэсэн зохицуулалтын агуулгатай
болдог. Жишээлбэл, Хэнтий аймгийн нийцэхгүй байна.
ИТХ-ын 2 дугаар сарын 16 дугаар Бие даан гаргах хэм хэмжээний акт
хуралдаанаас “Байгалийн өнгөт чулууг гэдгийг нарийн тодорхойлох боломжгүй
олборлох, худалдах, худалдан авах, ч гүйцэтгэх эрх мэдлийн хэрэгжүүлэх
хадгалах, тээвэрлэхийг хориглох чиг үүрэгт шууд хамаарахгүй, хуулиар
тухай” хэм хэмжээний актад хуулиар өөр байгууллагад олгогдоогүй эрхийг
хориглоогүй боловч тухайн орон нутагт хэрэгжүүлэх боломжтой. Эдгээрт,
хориглох үйл ажиллагааг зохицуулжээ. нийтийн зориулалтын байгууламж
Нөгөө талаар хэдий хуулиар барьж байгуулах, түүнийг хамгаалах,
хориглоогүй ч орон нутгийн онцлогоос тухайн нутгийн эдийн засгийн,
хамаарч ИТХ-аас баталсан журамдаа нийгмийн болон соёлын хөгжил, оршин
хориглосон зохицуулалт, хариуцлага суугч, иргэдийн хамтын амьдралын хэв
тооцох санкцыг тусгах боломжгүй байх маягийг дэмжихээр нийтийн аюулгүй
нь өөрөө удирдлагын байгууллагын “бие байдал, нийгмийн хэв журам, байгаль
даан шийдвэрлэх” орон нутагтаа өөрийн орчин, хүрээлэн буй орчны хамгаалах
удирдлага /засаглал/-ыг хараат бусаар зэрэг асуудлууд55 хамаарах боломжтой.
хэрэгжүүлэх нөхцөлийг хязгаарласан Ерөнхийдөө энэхүү төрлийн хэм
шинжтэй53 гэж үзэх талтай. хэмжээний актад а) чиг үүрэг, эрх
Бие даан гаргах хэм хэмжээний хэмжээний хүрээнд гаргах б) эрх зүйн
актын хувьд хуулиар тусгайлан эрх нөлөөлөл нь гишүүдийнхээ болон эд
олгогдсон байхыг шаардахгүй боловч зүйлс ашиглагчдаар хязгаарлагдах, в)
орон нутгийн шинжтэй бус төв засгийн хууль дээдлэх ёсыг чанд мөрдөх гэсэн
газрын хариуцах асуудалд хамаарах хязгаарлалт тавигдана56 гэж үздэг.
бол хуулиар тусгайлан эрх олгогдсон Германы хуулийн дагуу бие даасан
байхыг шаардах нь зүйтэй. Нөгөө байгууллагуудын шийдвэр нь зөвхөн
талаар ЗЗНДНТУтХ-ийн нэмэлт тусгай нутаг дэвсгэр эсхүл гишүүдийн
өөрчлөлтийн төсөлд тусгагдсанаар ИТХ хүрээнд хэрэглэгдэх бөгөөд эдгээр
нь “Хуулиар тусгайлан эрх олгогдсон бие даасан байгууллагууд нь гүйцэтгэх
тохиолдолд захиргааны хэм хэмжээний засаглалын хэсэг болдоггүйн зэрэгцээ
актыг хууль тогтоомжид нийцүүлэн бие даасан байгууллагын шийдвэр
баталж, Захиргааны ерөнхий гаргах эрхийг шилжүүлэхэд хууль
хуульд заасан журмын дагуу улсын тогтоох эрх мэдлийг шилжүүлэх буюу
бүртгэлд бүртгүүлж, мөрдүүлнэ.”54 Үндсэн хуулийн 80 дугаар зүйлийн 80.1-
гэсэн зохицуулалтаас харвал НӨУБ- д заасан шийдвэр гаргах хязгаарлалт
ын хэм хэмжээний актад Захиргааны хэрэглэгдэхгүй. Түүнчлэн, эдгээр нь
ерөнхий хуулийн шаардлага тавигдах дотоод асуудлаа зохицуулах ерөнхий
боломжтой нь харагдаж байна. Харин
НӨУБ-ын бие даасан шинжтэй хэм
53
Д.Отгонбаяр. “Нутгийн өөрөө удирдах байгууллагын
хэм хэмжээ тогтоосон шийдвэрийн эрх зүйн зохицуулалт,
тулгамдсан асуудал” (Магистрын судалгааны ажил). УБ., 55
ЗЗНДНТУтХ-д нэмэлт өөрчлөлт оруулах хуулийн
2016 он, 59 дахь тал. төслийн 162.1-т заасан Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн
54
Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний нэгжийн “үндсэн үүрэг”-т эдгээрийг оруулжээ.
удирдлагын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах 56
П.Одгэрэл. Захиргааны эрх зүйн ерөнхий анги. УБ.,
тухай хуулийн төсөл, 18 дугаар зүйлийн 18.2 дахь хэсэг. 2016 он, 288- 289 дэх тал.

122
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

бүрэн эрхтэй байна.57 болох “Улсын Их Хурал, Засгийн газраас
o НӨУБ нь нутаг дэвсгэрийн шаардлагатай хэмээн үзсэн тохиолдолд
хүрээний асуудлыг шийдвэрлэх нийтийн өөрийн бүрэн эрхэд хамаарах зарим
эрх зүйн хуулийн этгээд төдийгүй асуудлыг шийдвэрлүүлэхээр аймаг,
“хуулиар тусгайлан эрх олгогдсоны нийслэлийн Хурал, Засаг даргад
үндсэн дээр иргэдийн эрх, эрх чөлөөнд шилжүүлж болно”60 гэсэн заалт гэж
захирамжилсан байдлаар нөлөөлдөг тайлбарлаж болно.
нийтийн захиргааны байгууллага”58 Түүнчлэн Герман Улсын Холбооны
юм. Тиймээс НӨУБ-аас хуулиар Үндсэн хуулийн шүүхээс хууль тогтоогч
тусгайлан эрх олгогдсоны үндсэн дээр нь бие даасан байгууллагад эрх
хэм хэмжээний акт батлах тохиолдол шилжүүлэхдээ хувь хүний эрх чөлөө,
багагүй байдаг. Тодруулбал, 2016 оны ялангуяа үндсэн эрхтэй зөрчилдөх
байдлаар хүчин төгөлдөр үйлчилж буй эсэхийг бодитойгоор тогтоож үүргээ
570 гаруй хуулиас түүвэр судалгаа гүйцэтгэхдээ ардчилал, хууль дээдлэх
хийж үзэхэд аймаг, сумын ИТХ-ын зарчмыг дагахыг шаарддаг ч бие даасан
бүрэн эрхэд хамаарах заалт 44 хуульд байгууллага /НӨУБ гэх мэт/-д эрх
тодорхой заасан байх бөгөөд үүнээс шилжүүлэхийг мөн адил зөвшөөрдөг
12 хуульд нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд байна. Дээрх байдлаас дүгнэхэд НӨУБ-
хэм хэмжээ тогтоон мөрдүүлэхээр аас батлан гаргах дээрх 2 төрлийн
хуульчилсан байна.59 Жишээлбэл, хэм хэмжээний акт нь Үндсэн хуулийн
2015 оны 6 дугаар сарын 19-ний өдөр зарчим агуулгад нийцдэг.
батлагдсан Нийслэл хотын албан Дээрх 2 төрлийн хэм хэмжээний
татварын тухай хуульд “Нийслэл хотын актаас гадна Засаг захиргаа, нутаг
албан татварын хувь, хэмжээг байршил, дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын
хүн амын төвлөрлийг харгалзан, 0-1.0 эрх хэмжээ, зохион байгуулалт, үйл
хувийн хязгаарт багтаан нийслэлийн ажиллагааны журмыг тогтоосон
иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал ерөнхий органик хуулиар61 олгогдсон
батлах”-аар заажээ. бүрэн эрхийн үндсэн дээр хэм
Ийнхүү хуулиар тусгайлан эрх хэмжээний акт гаргах тохиолдол нэлээд
олгогдсоны дагуу батлан гаргаж буй элбэг байна. Харин энэхүү бүрэн эрхийг
хэм хэмжээний акт нь гүйцэтгэх эрх хуулиар тусгайлан олгогдсон эрх гэж
мэдлийн байгууллагаас баталж буй хэм үзэж болох эсэх нь эргэлзээтэй.
хэмжээний акттай ерөнхийдөө төстэй Учир нь ерөнхий бүрэн эрх болон
байдаг. Энэ тохиолдолд батлан гаргаж хэм хэмжээний акт гаргах тусгайлсан
буй субъектийн хувьд НӨУБ байгаа эрхийг шууд адилтган үзэх боломжгүй
хэдий ч чиг үүргийн хувьд гүйцэтгэх юм. Гэвч орон нутгийн ашиг сонирхлын
эрх мэдлийн байгууллагаас баталдаг үүднээс НӨУБ-ын чиг үүрэгт хамаарах
хэм хэмжээний акттай ижил шинжтэй асуудлаар, хэм хэмжээ тогтоосон
байх нь бий. Гэвч энэхүү төрлийн хэм актын хүрээ хязгаарын дотор баталсан
хэмжээний актын үндэслэл нь хууль хэм хэмжээний актын эрх зүйн
тогтоох эрх мэдлийг гүйцэтгэх эрх үйлчлэлийг хүлээн зөвшөөрөх нь бодит
мэдэлд шилжүүлэх онол бус Үндсэн нөхцөл байдал, Монгол Улсын хууль
хуулийн НӨУЁ-ны зохицуулалтын нэг тогтоомжид нийцэж байна. Түүнчлэн
НӨУБ-ын тухай хуультай зарим орны62
57
This representative aspect of the local bodies was taken зохицуулалтаас харахад НӨУБ-д
into account by the Indian Supreme Court also in upholding олгогдож буй бүрэн эрхийг өөрийн болон
wider delegation in favour of a municipality. Delhi Municipal-
ity v. BCS & W Mills, AIR 1968 SC 1232, 1245. шилжүүлсэн гэж ангилсан тохиолдол
58
Ш.Цогтоо. Захиргааны эрх зүй тусгай анги. УБ.,2013
он, 12 дахь тал.
60
Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 62 дугаар зүйлийн 62.3
дахь хэсэг.
59
Д.Отгонбаяр. “Нутгийн өөрөө удирдах байгууллагын
хэм хэмжээ тогтоосон шийдвэрийн эрх зүйн зохицуулалт,
61
Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний
тулгамдсан асуудал” (Магистрын судалгааны ажил). удирдлагын тухай хууль.
УБ.,2016 он, 45 дахь тал. 62
Косова, Гүрж гэх мэт улс.

123
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

нэлээд байна. Жишээ нь, Косова Улсын нь хуулийн ерөнхий зохицуулалтыг
орон нутгийн өөрөө удирдах хуульд үндэслэн гарчээ. Тодруулбал, Засаг
орон нутгийн бүрэн эрхийг дараах захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний
байдлаар ангилжээ.63 удирдлагын тухай хууль гэх мэт нутгийн
1. “Өөрийн бүрэн эрх” удирдлагын байгууллагад ерөнхий эрх
Үндсэн хууль болон хуулиар орон хэмжээ олгосон хуулиудыг үндэслэжээ.
нутгийн нэгжид олгогдсон өөрийн Өөрөөр хэлбэл нийгэм, эдийн засгийн
бүрэн хариуцлагын хүрээнд хуульд асуудлыг шийдвэрлэх зэрэг ерөнхий
нийцүүлэн шийдвэрлэх орон нутгийн бүрэн эрх олгогдсон хуулиуд юм. Энэхүү
ашиг сонирхолд хамааралтай асуудлыг хуулиудыг тусгайлан эрх олгогдсон гэж
шийдвэрлэх эрх; үзэх боломжгүй тул бие даан гаргасан
2. “Шилжүүлсэн бүрэн эрх” хэм хэмжээний актад хамааруулна.
төв засгийн газрын болон бусад төв Гэвч хуулиар тусгайлан эрх олгогдоогүй
байгууллагуудын бүрэн эрхэд хамаарах хэдий ч нутаг дэвсгэрийн бус төв засгийн
асуудлыг орон нутгийн нэгж хуулиар газар, улсын нэгдмэл бодлоготой
түр хугацаанд хэрэгжүүлэх; холбоотой асуудлаар хэм хэмжээний
3. “Нэмэгдүүлсэн бүрэн эрх” акт гаргасан байх тохиолдол цөөнгүй
хуулиар орон нутгийн нэгжүүдийн аль байна.
нэгэнд эсхүл орон нутгийн нэгжид Мөн дээрх хэм хэмжээний
олгогдсон бүрэн эрх; актуудаас 3 актад холбогдуулан
Дээрх ангиллаас харахад нэг Захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл
дэх хэсгийн бүрэн эрхэд нутгийн гаргаснаас 2 актыг шүүхээс хүчингүй
удирдлагын байгууллагууд орон нутгийн болгож шийдвэрлэсэн байна. Хүчингүй
түвшинд нийтлэг ашиг сонирхлын болгохдоо хэм хэмжээ тогтоосон актад
асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэх эрх, тавигдах шаардлагыг хангаагүй, НИТХ-д
үүрэг, хоёр дахь хэсгийн бүрэн эрхэд тухайн асуудлаар хэм хэмжээ тогтоосон
хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэхийн шийдвэр гаргах эрх олгогдоогүй гэсэн
тулд төв байгууллагын түвшний эрхийг үндэслэлүүдээр хүчингүй болгожээ.
нутгийн удирдлагын байгууллагад Цаашид ялангуяа Захиргааны ерөнхий
шилжүүлснийг ойлгох ба ЗЗНДНТУтХ- хуулийг дагаж мөрдөж эхэлснээр хэм
ийн нэмэлт өөрчлөлтийн төсөлд хэмжээний актад тавигдах шаардлагыг
тусгасан үндсэн болон шилжүүлсэн хангаагүй дээрхийн адил тогтоолууд
үүргийн агуулгатай ерөнхийдөө нийцэж захиргааны шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан
байна. нөхцөлд хүчингүй болж нэгэнт үүсэн
бий болсон зарим нийгмийн харилцаа
НӨУБ-аас гаргасан зарим хэм зохицуулалтгүй үлдэх цаашлаад иргэд,
хэмжээний актын судалгаа, дүн төрийн байгууллага эдийн болон эдийн
шинжилгээ: бус бусад хэлбэрийн хохирол учрах
Судалгааны хүрээнд 2013-2015 магадлалтай.
оны хооронд Нийслэлийн иргэдийн Тиймээс хэм хэмжээ тогтоосон
төлөөлөгчдийн Хурлаас гарсан актуудаа шаардлагад нийцүүлэн
нийт 2964 хэм хэмжээ тогтоосон шинэчилж бүртгүүлэх, батлан гаргахдаа
актыг судалснаас 19 нь буюу 65.5% хэм хэмжээ тогтоосон актыг шаардлагыг
нь тусгайлан эрх олгогдоогүй гэж хангаж буй эсэхийг нягтлан шалгаж,
үзэж болохуйц нөхцөлд батлагдсан хариуцлагатай хандах шаардлагатай
байна. Ялангуяа 2014, 2015 онуудад байна. Мөн хэм хэмжээ тогтоосон акт
батлагдсан хэм хэмжээний актууд гаргах зайлшгүй шаардлагатай болсон
боловч тусгайлан эрх олгосон хуулийн
63
Article 3 of On local self-government of Republic of Koso- зохицуулалтгүй байгаа нөхцөлд хууль
vo.
тогтоох байгууллагын зөвшөөрлийг
64
http://www.ublegal.mn/ - Нийслэлийн НӨУБ болон
нутгийн захиргааны байгууллагуудын шийдвэрийн
авах буюу шаардлагатай тохиолдолд
нэгдсэн сан болон бусад эх сурвалжаас судлав. хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулан батлах

124
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

үндэслэл бүрдсэний дараа батлах нь батлагдахаас өмнө 67 НӨУБ-ын хэм
эрх зүйн зохистой механизм төдийгүй хэмжээний актад хяналт тавих тодорхой
хэм хэмжээний актад үйлчлэлд өртөж зохицуулалтгүй байж ирсэн. Харин тус
буй этгээдүүдийн эрх, хууль ёсны ашиг хууль батлагдсанаар НӨУБ-ын хэм
сонирхол зөрчилдөхөөс сэргийлэх хэмжээний актыг бусад хэм хэмжээний
боломжтой болно. актын адил хууль зүйн асуудал
Дээрх судалгааны хувьд эрхэлсэн төрийн захиргааны төв
судалгааны объект нь НИТХ-ийн байгууллага хянаж, бүртгэх68 механизм
хэм хэмжээний акт байсныг анхаарч бий болгожээ. Энэхүү хяналтын онцлог
онцлогийг харгалзан үзвэл зохистой нь хэм хэмжээний актыг хүчин төгөлдөр
тухайлбал, зарим бүтээлүүдэд65 болохоос өмнө хянаж хуульд заасан
хотын өөрөө удирдах байгууллагын шаардлага хангуулахад оршино.
хэм хэмжээний актын шинж чанарын Гэтэл ЗЗНДНТУтХ-ийн 25.4-т
талаарх тусгай ойлголт онцлог хурал буюу НӨУБ нь өөрөө шийдвэрээ
зохицуулалт байдаг талаар өгүүлжээ. өөрчлөх буюу хүчингүй болгох эрхтэй
байхаар тусгасан нь байдаг. Тодруулбал,
2.3. Нутгийн өөрөө удирдах гүйцэтгэх эрх мэдэл хамаарахгүй босоо
байгууллагын хэм хэмжээний удирдлага хэрэгжихгүй нөхцөлд хурлын
актын хяналт шийдвэрийг хянах, хүчингүй болгох
Захиргааны ерөнхий хуулийн эрхтэй субъект гагцхүү шүүх байхаар
хүрээнд НӨУБ-ын хэм хэмжээний актын зохицуулжээ. Харин Захиргааны
урьдчилсан болон тодорхой /шүүхийн/ ерөнхий хуулийн хүрээнд бүх төрлийн
журмаар хянах боломж бүрдэж байна. хэм хэмжээний актад ижил шаардлага
2.3.1. Урьдчилсан хяналт тавьж, зохицуулалт хийснээр хуулийн
Монгол Улсад Захиргааны ерөнхий 66 дугаар зүйлийн 66.8. дахь хэсэгт
хууль батлагдсанаар хэм хэмжээний “Засгийн газар энэ хуулийн 66.7-д
актын асуудлыг нэлээд цэгцэлж заасны дагуу ирүүлсэн дүгнэлтийг
системтэй болгож байгаа боловч бусад хуралдаанаараа хэлэлцэж уг дүгнэлтийг
хуулийн уялдаа холбоо муу, ялангуяа үндэслэн захиргааны хэм хэмжээний
НӨУБ-д тусгайлан олгогдсон эрх актыг хүчингүй болгох эсэхийг
цөөхөн66 байгаагийн улмаас Нутгийн шийдвэрлэнэ” гэсэн зохицуулалт
өөрөө удирдлагын байгууллагын тусгагдсан нь ЗЗНДНТУтХ-ийн заалтын
үйл ажиллагаа хязгаарлагдах, үйл агуулгатай зөрчилдөх нөхцөл байдлыг
ажиллагаа явуулах, хэм хэмжээний акт үүсгэж байна.
гаргах тохиолдолд хүндрэлтэй нөхцөл Тиймээс НӨУБ-ын хэм хэмжээний
байдлууд үүсч болзошгүй нь харагдаж актын урьдчилсан хяналт буюу
байна. захиргааны хяналтын онцлогийг
Захиргааны ерөнхий хууль харьцуулан судлах замаар дүгнэлт өгөх
шаардлагатай.
65
Howard Lee McBain. The Delegation of Legislative Power
to Cities. бүтээлдээ Хотын өөрөө удирдах байгууллагын Нутгийн өөрөө удирдах ёсны
дүрмийн шинж чанар, хүрээний талаарх орчин үеийн Европын Харти-д НӨУЁ-ны “НӨУБ-ын
үзэл баримтлалын дагуу том хотуудын өөрөө удирдах
байгууллагад дүрэм гаргах эрх мэдлийг бүхэлд нь эсхүл
үйл ажиллагаанд тавих захиргааны
шаардлагатай зарим хэсгийг шилжүүлэх шаардлага хяналтыг зөвхөн үндсэн хууль болон
байдаг талаар өгүүлжээ. холбогдох хуульд заасан тохиолдолд
Түүнчлэн 2015 оны 11 дүгээр сарын 06-ны өдөр өргөн
барьсан Монгол Улсын Үндсэн хууль оруулах нэмэлт,
хэрэгждэг байх” зарчмыг тусгасны
өөрчлөлтийн тухай хуулийн төсөлд УИХ шаардлагатай
тохиолдолд өөрийн бүрэн эрхэд хамаарах асуудлыг 67
Засгийн газрын 119 дүгээр тогтоолын дагуу НӨУБ-
шийдвэрлүүлэхээр аймаг болон томоохон хотуудын ын хэм хэмжээ тогтоосон шийдвэр нь тус журамтай
НӨУБ-д шилжүүлж болохоор тусгажээ. нийцэхгүй байгаа тохиолдолд зөвлөмж хүргүүлэх буюу
66
Хүчин төгөлдөр үйлчилж буй 570 гаруй хуулиас түүвэр заавал биелэгдэх шинжгүй үндсэндээ хянах боломжгүй
судалгаа хийж үзэхэд аймаг, сумын ИТХ-ын бүрэн эрхэд гэж хэлж болохуйц байсан.
хамаарах заалт 44 хуульд тодорхой заасан байх бөгөөд 68
Захиргааны ерөнхий хуулийн 64 дүгээр зүйлийн 64.3
үүнээс 12 хуульд нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд хэм хэмжээ дахь заалт. Төрийн мэдээлэл сэтгүүл. 2015 оны №28
тогтоон мөрдүүлэхээр хуульчилсан байна. /889/.

125
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

дагуу Дани, Герман, Польш зэрэг Хэдий НӨУБ-ын хэм хэмжээний
Европын холбооны улсуудаас гадна актын эрх зүйн зохицуулалт, шаардлагын
Австрали, АНУ, Шинэ Зеланд зэрэг хувьд өмнөх хэсгүүдэд өгүүлсэнчлэн
улсуудад урьдчилсан хяналт хэрэгжиж маргаантай боловч шийдвэрийн
урьдчилсан хяналтын шатанд НӨУБ- хяналтыг тодорхой, үр дүнтэй
ын шийдвэрийг хүчингүй болгох эрхтэй болгосноор эрх зүйн зохицуулалтын
байна. Мөн Франц, Нидерланд зэрэг хийдэлтэй байдлыг даван туулах
зарим улсад хязгаарлагдмал хүрээнд боломжтой байдаг. Үүнд хамаарах нэг
буюу шууд өөрөө хүчингүй болгох эрхгүй арга нь НӨУБ-ын шийдвэрийн хууль
ч захиргааны арбитрт өгөх боломжтой тогтоомжид нийцсэн байдлыг хянах
байдаг ажээ. субъектийг тодорхой болгож, төрийн
НӨУБ-ын захиргааны буюу захиргааны төв байгууллагаас хянах
урьдчилсан хяналтыг Молдав Улсын болсноор төрийн нэгдмэл байх үндсийг
орон НӨУБ-ын тухай хуульд “өөрийн хангахын зэрэгцээ Захиргааны ерөнхий
болон нэмэгдүүлсэн бүрэн эрхийн хуулийн агуулгатай нийцэх72 юм. Тэр
хүрээн дэх орон нутгийн захиргааны тусмаа шилжүүлсэн хууль тогтоомж
үйл ажиллагааны хууль ёсны байдал, буюу хуулиар тусгайлан эрх олгогдсоны
шилжүүлсэн бүрэн эрхийн хүрээнд орон дагуу гаргасан НӨУБ-ын хэм хэмжээний
нутгийн байгууллагын үйл ажиллагаа актыг бусад хэм хэмжээний актыг нэгэн
хууль ёсны болон зорилгодоо нийцсэн адил урьдчилсан хяналтын болон
эсэхийг хянах төв засгийн газрын эрх, бусад шаардлагуудыг тавьж хяналтыг
үүрэг юм.”69 хэмээн тодорхойлсон бол хэрэгжүүлэх нь зүйтэй юм.
НӨУБ-ын шийдвэрийн хяналт зайлшгүй 2.3.2. Тодорхой хяналт
байх шаардлага нөхцөлийг хуульд (Захиргааны хэргийн шүүхийн хяналт)
заах тохиолдол ч бий. Тухайлбал, Турк Үндсэн хууль ба ЗЗНДНТУтХ-д
Улсын Үндсэн хуулийн 123 дугаар зүйлд Хурлын шийдвэрийг хууль ёсны
“төрийн нэгдмэл, хуваагдашгүй байдал байдалд тавих зохицуулалт ийнхүү
нь төв засгийн газрын орон нутгийн дутмаг, хэм хэмжээний актын
захиргаад болон тэдгээрийн гаргасан урьдчилсан хяналт хангалттай үр
эрх зүйн актыг хянах эрхээр дамжин дүнтэй бус ялангуяа НӨУБ-ын бие
хэрэгжинэ” гэж заажээ. дааж гаргах хэм хэмжээний актын
Түүнээс гадна зарим улсуудад хэм хувьд урьдчилсан хяналт хэрэгжих эрх
хэмжээний актыг парламентээс хянаж, зүйн үндэслэлгүй гэж дүгнэж болохуйц
хүчингүй болгох эрхтэй байдаг70 ба байгаа нөхцөлд асуудлыг шийдвэрлэх
Монгол Улстай адил71 зөвхөн хуульд арга зам нь захиргааны хэргийн шүүхэд
заасан тохиолдолд хэм хэмжээний актыг гомдол, нэхэмжлэл гаргах үлдэх
парламент хянах зохицуулалттай улс ч билээ. Энэхүү механизм НӨУБ-ын хэм
бий. Энэ нь хэдий хэм хэмжээ тогтоох хэмжээний актын хувьд хэр үр нөлөөтэй
эрхийг шилжүүлсэн боловч хууль нь тодорхойгүй. Учир нь НӨУБ-ын
тогтоох эрх мэдэл нь парламентээс хэм хэмжээ тогтоосон шийдвэрийн
эх сурвалжтай тул парламентээс талаар захиргааны хэргийн шүүхэд
зөвшөөрөл авч батлагдах ёстой гэж иргэд, байгууллагаас гаргасан гомдлын
үзэж байгаатай холбоотой юм. талаар системтэй мэдээлэл байхгүй
байна.
69
Article 3 of On local self government of Republic of Koso- Судлаачийн зүгээс хийсэн бичил
vo. судалгаанаас НӨУБ-ын хувьд нарийн
70
Тухайлбал, Их Британид парламент хуульдаа нийцсэн төвөгтэй бодлогын шинжтэй асуудал
акт гаргуулж байхын тулд засаг захиргаанд хяналт
тавина. Энэхүү парламентын хяналт нь парламентын дээр ч хэт ерөнхий эрх хэмжээг эсхүл
бүрэн эрхийн зарчмаас урган гардаг. 72
Захиргааны ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлийн
71
Захиргааны ерөнхий хуулийн 64 дүгээр зүйлийн 64.2.- 5.1.5 дахь хэсэгт зааснаар Нутгийн өөрөө удирдах
т зааснаар Засгийн газраас баталсан захиргааны хэм байгууллага нь Захиргааны байгууллага мөн бөгөөд
хэмжээний акт /Засгийн газрын тогтоол/-ыг Улсын Их энэхүү байгууллагын шийдвэр, үйл ажиллагаа нь энэ
Хуралд хүргүүлнэ. хуулиар зохицуулагдана.

126
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº

тусгайлан эрх олгогдоогүй байхад73 тусгагдсанаар хэм хэмжээний акттай
хүрээ, хязгааргүйгээр хэм хэмжээний холбоотойгоор нэхэмжлэгч иргэн,
акт баталж байгаа нь 2011 оноос хуулийн этгээд, захиргааны байгууллага
хойшхи НӨУБ-ын хэм хэмжээний акттай эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь
холбоотой шүүхийн шийдвэрт хийсэн зөрчигдсөн эсхүл зөрчигдөж болзошгүй
дүн шинжилгээгээр 75% орчим нь тохиолдолд захиргааны хэргийн шүүхэд
хүчингүй болж шийдвэрлэгдсэнээс нэхэмжлэл гаргаж шийдвэрлүүлж
харагдана. Мөн дээрх шүүхийн болохын зэрэгцээ, хэм хэмжээний
шийдвэрүүдээс харахад Захиргааны акт нь улсын хэмжээний эсвэл хоёр
хэргийн шүүхээс хэм хэмжээний акттай буюу түүнээс дээш засаг захиргаа,
холбоотой маргаан шийдвэрлэхдээ нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хэмжээнд
уг хэм хэмжээний акт нь хууль үйлчлэх бол Захиргааны хэргийн давж
тогтоомжийн шаардлагыг хангаж байгаа заалдах шатны шүүх тусгай журмаар
эсэхийг хянадаггүй, зарим тохиолдолд шийдвэрлэхээр зохицуулсан зэрэг
харгалзан үзэж хянах боловч хэм шинэлэг зохицуулалтыг нэлээд тусгасан
хэмжээний актын шаардлага хангаагүй нь тус хуулийн онцлог болно.
байгаа боловч хүчингүй болгодоггүй
нийтлэг тал ажиглагдаж байна.74

НӨУБ-ын хэм хэмжээний акттай
холбоотой шүүхийн шийдвэрүүд
/2011 – 2016/

Хүчингүй болсон үндэслэл

Шүүхээс хэм
Хэм хэмжээний
актад тавигдах
Хууль зөрчсөн

хэмжээний актын
Хуулиар эрх
олгогдоогүй

Нийт шийдвэрийн Хүчингүй болсон
шаардлага

зохицуулалт
зөрчсөн

тоо шийдвэрийн тоо
хэрэглэсэн
тохиолдол

12 9 /75%/ 2 6 1 2

Хэм хэмжээний акттай холбоотой ДҮГНЭЛТ
хэргийг Захиргааны хэргийн шүүхээс 1. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн
хянахад НӨУБ-ын хэм хэмжээний агуулга, Үндсэн хуулийн цэцийн тогтоол
актын хувьд тухайлсан онцлог ялгаа зэрэг эрх зүйн эх сурвалжийн түвшинд
байхгүй гэж хэлж болно. МУ-д хууль тогтоох эрх мэдлийг
Захиргааны хэрэг шүүхэд шилжүүлэхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй
хянан шийдвэрлэх тухай хуульд байх боловч нийтлэг жишиг, зайлшгүй,
бодит шаардлагын үндсэн дээр хууль
73
Судалгааны хүрээнд 2013-2015 оны хооронд
Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн Хурлаас гарсан
тогтоох эрх мэдлийг шилжүүлэх буюу
нийт 29 хэм хэмжээ тогтоосон актыг судалснаас 19 хэм хэмжээ тогтоосон шийдвэр гаргахыг
нь буюу 65.5% нь тусгайлан эрх олгогдоогүй байхад Үндсэн хуулийн эсхүл хууль, эрх зүйн
батлагдсан байна. Ялангуяа 2014, 2015 онуудад
батлагдсан хэм хэмжээний актууд нь хуулийн хэт дэд актын түвшинд хүлээн зөвшөөрсөн
ерөнхий зохицуулалтыг үндэслэн гарчээ. байх бөгөөд энэхүү ойлголт нь ихэнх
74
Захиргааны ерөнхий хууль батлагдан хүчин төгөлдөр улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн түгээмэл
мөрдөгдөж эхэлснээр хэм хэмжээний актад тавигдах
шаардлага тодорхой, харьцангуй чанга, үр дүнтэй болно
ойлголт ажээ.
гэсэн хүлээлттэй байна.

127
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2017 ¹3 (63)

2. Гагцхүү энэ тохиолдолд эрх 5. Захиргааны ерөнхий
шилжүүлэхдээ ихээхэн болгоомжтой хуульд НӨУБ-ын бие дааж гаргах
хандаж эрх зүйн нарийн зохицуулалт, хэм хэмжээний актын онцлог буюу
хамгаалалтыг хэрэгжүүлэх нэгэнт Үндсэн хуулиар эрх олгогдсон
шаардлагатай байдаг. энэхүү нөхцөлийг Захиргааны ерөнхий
3. Хэм хэмжээний актын хуулиар хууль эсхүл Захиргааны ерөнхий
тусгайлан эрх олгогдсон байх шинж, хуульд нийцүүлэн ЗЗНДНТУтХ-ийн
шаардлагад органик болон ердийн нэмэлт өөрчлөлтийн төсөлд хэрхэн
хуулиар УИХ-аас эрх шилжүүлсэн зохицуулахыг тусгах боломжтой;
байхыг ойлгох тул Захиргааны ерөнхий Ингэхдээ, дээрх 2 ангиллын
хуулийн хүрээнд НӨУБ-ын хэм хувьд шийдвэр гаргах процессын
хэмжээний актад ч мөн энэ шаардлага зохицуулалт, бүртгэлийн тогтолцоо
ижил тавигдахаар байна. Харин МУ- зэрэг нь ижил үйлчлэх боловч бие
ын Үндсэн хуулийн НӨУЁ-ны зарчим, дааж гаргах хэм хэмжээний актын
зохицуулалтын хүрээнд НӨУБ-аас хувьд Захиргааны ерөнхий хуулийн
хэм хэмжээний актыг бие даан гаргах шаардлага бүгд тавигдах нь өрөөсгөл
боломж олгосон гэж дүгнэж болох юм. болох нь харагдаж байгаа тул:
Гэтэл Захиргааны ерөнхий хуульд - НӨУБ-ын бие дааж гаргах
энэхүү төрлийн хэм хэмжээний актын хэм хэмжээний акт