You are on page 1of 108

SU TEMN ve ATIK SU UZAKLATIRMA DERS NOTLARI

BLM-I Giri

Su, insan ve dier canllarn ana ihtiyalarnn banda gelir. nsan vcudunun %90
sudur. A kalan bir insan uzun sre yasayabilmesine ramen , susuz kalan bir kimse ksa
srede lmektedir. Fert olarak sadece imek iin gerekli olan su ihtiyac gnde 4-5 litreyi
litreden fazla deildir. Bununla beraber toplumlar teekkl edip, ky, kasaba ve ehirler
olutuktan sonra, Fertlerin su ihtiyalar byk lde artmakta ve toplumlarn hayat
standartlarna bal olarak fert bana gnde 100400 litreyi bulmaktadr. Toplumlarn
gelimilii, uygun kalitede ve yeterli miktarda suyun bulunmasna baldr. Bundan dolay su
temini ve kanalizasyon tesisleri fertlerin ihtiyac olmaktan kp, toplum iin bir zaruret haline
gelmitir. Yeteri kadar temiz su ve kullanlm sular uzaklatrma tesisleri bulunmayan
toplumlarda kolera,tifo vb salgn hastalklar ortaya kmaktadr.

Su getirme sisteminin genel zellikleri

Su getirme sistemleri genel olarak unlar iine alr :

1. Su alma tesisleri : Membalar, Yatay ve dey kuyular, Nehir, Gl veya baraj sular
2. Sularn tasfiyesi
3. Terfi merkezi
4. Biriktirme hazneleri (Depolar)
5. letim (isale) hatt
6. Su datm sistemi (ebeke)
7. Bina balant borusu ve bina i tesisat

Su alma tesisleri ya imdiki ya da gelecekteki su ihtiyalarn srekli olarak


karlamaya yetecek miktardaki bir su kaynandan alr. Su alma yerinde sular kalitece istenen
standartlar salamyorsa, tasfiye (artma) tesisleri toplanan suyu hizmet edecei maksatlara el
verili hale getirir. Suyun yer ekimi ile iletilmesinin mmkn olmad hallerde, terfi
merkezleri suyun istenilen ykseklie iletilmesini mmkn klarlar. Biriktirme hazneleri ise;
ihtiyatan fazla sular ihtiyaca yetmeyen zamanlarda kullanlmak zere biriktirerek zaman
zaman yetersiz olan bir kayna, srekli olarak ihtiyac karlayacak hale getirirler. Kaynaktan
alnan sular kullanlacak blgeye iletilmesini temin eden boru hattna iletim (isale) hatt ad
verilir. htiya blgesine getirilmi olan sular ihtiya sahiplerine datan tesislere de ebeke
veya su datm sistemi denir.

ekil.1 : Bir su temini tesisin elamanlar


Bir su getirme tesisinin son elamanlar olan bina balant borusu, ehir ebeke
borusundan binadaki su saatine kadar olan boru, bina i tesisat ise binadaki su saatinden
musluklara kadar olan ksmdr.

Suyun temin edildii kaynaklar

Su kaynann cinsi, sularn nasl toplanaca nasl tasfiye edileceini ve nasl


datlacan tayin eden nemli bir unsurdur. Suyun temin edildii kaynaklar aadaki gibi
snflandrlabilir.

1. Yzeysel sular :

a) Kapasitesi yeterli olan akan sular, gller ve baraj gllerinden su almak.


b) Feyezan (takn) zamanlarnda debisi yeterli olan akarsularsan, temiz feyezan
sularn aralkl olarak mevsiminde veya seilen zamanlarda almak ve bu sular akarsular
bitiik veya onunla irtibat kolay olan haznelerde biriktirmek.
c ) Kurak hava debisi yetersiz olan akarsulardan srekli olarak su almak.

Bu akarsu vadisini bir barajla kapatarak meydana getirilen bir haznede akarsuyun
ehrin gnlk su sarfiyatndan fazla olan debisinin gerekli ksmn depolamak suretiyle
mmkn olur.

2. Yeralt Sular

a ) Tabii pnarlar
b ) Kuyular
c ) Szdrma galerileri ve borular
d ) Kendisini besleyen yer alt suyu akm baka kaynaklardan suni olarak arttrlan
kuyular ve galeriler bu su alma yerinin verimini arttrmak zere baka bir kaynaktan temin
edilen sular bu maksatla , ya su alma yerine ait su alma yerine ait toplama yzeyi zerine
yaylr veya yer alt suyunu besleyen havuz ve hendeklere iletilir.

3. Yamur Sular

a ) Yaplarn atlarndan toplanarak sarnlarda kk tekil su ihtiyalar iin


biriktirilir.
b ) Byk toplumsal ihtiyalar karlamak zere , daha byk drenaj alanlarndan
toplanarak zel olarak hazrlanm depolarda biriktirilir.

Kaynak Seimi

Herhangi bir toplumun su ihtiyac karlanrken yaplmas gereken en nemli ilerden


birisi de bu ihtiyac karlayacak en uygun su kaynann seilmesidir. Yerleim
merkezlerinin su ihtiyalar sadece bir kaynaktan karlanaca gibi , birka kaynaktan da
temin edilebilir. Birden fazla kaynan kullanlmas halinde temin edilen sular genel olarak
ebekeye verilmeden nce kartrlmaldr.

Suyun temin edilecei kaynan seiminde aadaki nemli faktrn gz


nnde bulundurulmas gerekmektedir.
1. Kaynaktan srekli olarak alnabilecek suyun miktar (debisi)
2. Kaynak suyunun kalitesi ve su kalitesinin zamanla deiimi
3. Gerekli suyun kaynaktan temin edilmesi halinde maliyeti
yi bir su temini projesinin hazrlanabilmesi iin toplumun su ihtiyacn temin etmek
zere kullanlabilecek deiik su kaynaklar aratrlr. Her kaynak olarak suyun zellikleri
ve srekli olarak alnabilecek su miktar llr. Su temini tesislerinin maliyetleri her su
kayna iin yaklak olarak hesaplanarak elde edilen sonular mukayese edilip en uygun
kaynak seilir.

Su temini tesislerinin fert bana den maliyetleri aadaki faktrlere baldr.

1. Su kaynann cinsi
2. Su kaynann yerleim merkezine uzakl
3. Kaynaktan elde edilebilecek suyun bolluu
4. Kaynaktan temin edilen suyun zellii (tasfiye tesisini gerektirip gerektirmedii)
5. Gerekli malzeme ve insan gcnn varl ve maliyeti
6. Tesisin bykl
7. Blgenin karakteristikleri ve blge halknn zellii

Su kaynann ve ihtiyac temin edilecek blgenin zelliklerine gre aadaki


tercih sras yaplabilir.

a ) Bakteriyolojik, fiziksel ve kimyasal zellikler bakmndan tasfiye gerektirmeden


kullanlabilen cazibe (yerekimi) ile iletilebilen kaynaklar ilk olarak dnlr.
b ) Tasfiye gerektirmeyen fakat pompa ile iletilebilen sular ikinci olarak dnlr.
c ) Basit tasfiye gerektiren, fakat cazibe ile iletilen sular nc olarak dnlr.
d ) hem tasfiye hem de pompa tesisleri gerektiren sular en son dnlmelidir.

lkemizde nfusu 3000 den az yerleim merkezlerinin su temini Ky Hizmetleri,


nfusu 3000-100.000 arasnda olan yerleim merkezlerinin su temini tesisleri ller bankas,
100.000 den fazla olan yerleim merkezlerinin su temini tesisleri ise DS tarafndan
hazrlanr.

ler bankas, yer alt ve yer st sularnn seiminde aadaki tavsiyeleri vermektedir.

1. yerleim merkezine 10 km mesafede fiziksel ve kimyasal zellie uygun cazibe ile


iletilebilen sular dierlerine tercih edilir.
2. 1. ktaki zelliklere sahip birden fazla su kayna varsa, tesis ve iletme masraflar, faiz
ve amortismanlar hesap edilerek, % 25 fazlasna kadar kalitesi iyi olan kaynak tercih
edilir.
3. 1. ve 2. ktakilerin dnda kalan hallerde tesis masraflar, faiz ve amortismanlar,
senelik iletme masraflar gz nnde tutularak, senelik masraflarn % 25 fazlasna
kadar cazibe ile iletilebilen su seilir. Mukayese bir yer alt suyu ile bir yzeysel su
arasnda yaplyor ise % 35 fazlasna kadar yer alt suyu seilir.

Yerkrede yaklak olarak 1,36 10 km 3 su bunun takriben %97 si okyanuslarda, % 3


de gller, akarsular ve yer alt su yataklarnda bulunmaktadr. Su temini asndan en
deerli sular atmosferde oluan yalar, yerst ve yeralt sularnda bulunan tatl sulardr.
Yer kresinde bulunan sularn en nemli kayna yamurlardr. Balangta yeterli olan su
kaynaklar ihtiyalarn gnden gne artmas sonucu yetersiz kalm ve toplumlar daha
elverisiz kaynaklara ynelmek zorunda kalmtr. Bugnk durumda deniz sular da dahil
olmak zere btn su kaynaklar toplumlarm ime ve kullanma ihtiyac iin dnlmek
zorundandr.Kuveyt, Suudi Arabistan ve Libya da deniz suyundan tatl su elde edilmektedir.

Bugn yurdumuzda ehir ve kasabalarn hemen hemen hepsinde, kylerinde byk


ounluunda ime suyu tesisi vardr. Ancak bu tesisler salk kurallar asndan gerekli
zellikleri tamaktan uzak ve miktar olarak yetersiz su temin etmektedir. Suyun yalnzca
miktar bakmndan yetersiz olmas, zaman zaman kesilmesi dier olumsuzluklarn yannda
salk asndan da sakncalar tamaktadr. ebekeye suyun gelmedii anlarda boru
ierisinde oluacak negatif basnlar meydana gelerek, borularn ek yerlerinden hava ile
birlikte zemin ierisinde bulunan pis sularn boru ierisine girmesine sebep olmaktadr. Bu
hallerde dezenfeksiyon yaplsa bile, tam etki yaplncaya kadar bir sre musluklardan kirli
su akabilecektir. Demek ki emniyetli su getirmenin ilk art da suyun yeterli, kesiksiz ve
devaml salanmasdr.

Suyun Kaynaklarnn Planlanmas

Gnmzde toplumlarn nfusu ve buna bal olarak da ihtiyalar gnden gne


artarken, bu ihtiyalar karlamak iin kullanlan rezervler de azalmaktadr. Kaynaklarn bir
ksm artan ihtiyalar karlamak zere tketilirken, bir ksm da gerekli tedbirler
zamannda alnmad iin kirletilmek suretiyle kullanlamaz hale getirilmektedir. Bu durum
tatl su rezervleri iin daha da kritik bir durum arz eder. Evlerde, tarmda ve sanayide
kullanlan su miktar her geen gn artmaktadr. Ayrca belediyeler ve sanayi tesisleri
kullanlm sular, su yataklarna gerekli tasfiye ilemleri uygulamadan boalttndan, pek
ok su yata (akarsu,gl vb.) kullanlamaz hale gelmektedir.

Bunun iin her lkede su kaynaklarnn uygun bir ekilde kullanlmasn salayan
plan ve programlar uygulamak zorundadr. Bunun iin aadaki hususlar
incelenmelidir.

1) Yeni su kaynaklar aranarak su rezervlerinin arttrlmas.


2) Yer alt ve yer st su kaynaklarnn kirlenmesinin nlenmesi, kullanlm sularn
yeteri kadar tasfiye edilmesi, kaynaklar iin koruma belgelerinin tekili vb.
3) Tasfiye metodu ve tekniklerinin gelitirilmesi: bu suretle temizlenmesi zor olan sularn
kullanlmas temin edilir. Ayrca tasfiye maliyeti drlebilirse kullanlabilir su rezervleri
artrlabilir.
4) Tuzlu sulardan tatl su elde edilmesi metotlarnn gelitirilmesi ve maliyetinin
drlmesi.
5) su kayplarnn ve ar su kullanmnn nlenmesi . Gerek ev gerekse ebeke tesisatndaki
kayplar nlenmeli.
6) kullanlm sularsan faydalanma : sular zemine szdrlarak yer alt su rezervleri
artrlabilir. Baz endstri alanlarnda kullanlan az kirlenmi sular zellikleri uygun olduu
takdirde sulama vb. amalarla kullanlabilir.

BLM-II Su htiyacnn Tespiti


Su temini tesislerinin plan ve projelendirilmesinde ilk olarak yaplacak i toplumun
su ihtiyacnn tespit edilmesidir. Su getirme ve kullanlm sular uzaklatrma sistemlerine
ait tesisler, gelecekte makul saylacak yllar sresince ( 25-30 sene ) nemli ilave ve
deiiklikler gerektirmeden, sz konusu yerleim merkezinin ihtiyalarn karlayacak
byklkte yaplrlar.
Bir su temini tesisinin ana fonksiyonlarnn banda suyun ana miktarnn ihtiyac
emniyetle ve srekli bir ekilde karlayacak derecede bol, tat, koku vb. kalite zelliklerinin
olmas gerekir. Yerleim merkezlerinin bymesi ( nfus art ), hayat seviyesinin
ykselmesi ve sanayileme su ihtiyalarn zamanla arttrr.

Dolaysyla ime suyu ve kanalizasyon tesislerinin planlanmasnda esas alnacak


olan suyun miktarnn belirlenmesinde aadaki faktrler mutlaka gz nne
alnmaldr :
1 ) Proje sresi ( sene )
2 ) Yerleim merkezinin proje sresi sonundaki nfusu ( kii )
3 ) Fert bana gnde sarf edilen su miktar.
4 ) zellikle yamur suyu ve birleik sistem kanal anda drene edilecek alan ile ya ve
ak miktarlar iin kabul edilecek miktarlar.

Proje Sresi :

Teklif edilen sistemin ve bunun ksmlarn tekil eden yaplarn ve donanmn yeterli
olaca yllar sayna proje sresi denir. Proje sresinin tespitinde aadaki faktrler gz
nne alnmaldr.

1) Anma ve ypranmay, eskime ve demode olma faktrn de gz nne alarak, tesislerin


ve donatm elemanlarnn faydal ve ekonomik mr.,
2) Yatrm ve iletme masraflar.
3) Tesislerin ileri yllarda gelitirilmesinin kolay veya zor olmas.
4) Eldeki mevcut mali imkanlar.
5) Tesisin tam kapasite ile yklenmedii yllardaki alma durumu (verimi).
6) Borlanma sresi zarfnda parann satn alma gcnde meydana gelebilecek deiiklik.
7) borlanlmas halinde denecek faiz miktar.

Su temini ve kanalizasyon tesisleri iin pratikte en ok rastlanan proje sreleri ;

Kuyular, su datm ebekeleri, nfus art ve faiz oran dk ise proje sresi 20
25 yl, fazla ise 10 - 15 yl, 30 cm den byk apl borular iin proje sresi 20 25 yl,
toplayc kanalizasyon kanallar iin 40 50 yl alabilir. lkemizde su temini tesislerinin
proje sresi iller bankas tarafndan 30 yl olarak belirlenmitir. Bunun iin lkemizde su
temini ve kanalizasyon tesisleri 30 yl sonraki ihtiyalar karlayacak ekilde
boyutlandrlmaktadr.

Nfus tahmin metotlar :

Su temini ve evre sal (kanalizasyon ve tasfiye tesisleri) tesislerinin


boyutlandrlmasnda esas alnacak debi,tesisten ihtiyacn karlayacak nfus ile kii bana
bir gnde kullanlan su miktarnn arplmas ile bulunabilir. Bunu iin sz konusu yerleim
merkezinin proje sresi sonundaki nfusunun mmkn olduu kadar doru olarak tahmin
edilmesi gerekir. Yerleim merkezlerinin gelecekteki nfuslarn hesaplamaya yarayan
metotlar unlardr :

1 ) Aritmetik Art Metodu

Bu metotta toplum nfusunun birim zamandaki artnn zamanla sabit kald kabul
edilmitir.buna gre birim zamandaki nfus art Ka=QN/ Qt eklinde ifade edilebilir. Bu
denklem de N nfus ,t zaman (yd) Ka aritmetik nfus art hzn gstermektedir.Bu
denklem bilinen iki nfus saym iin entegre edilirse ,

N2 t2
QN = Qt
N1 t1
N2 N1 = Ka (t2 t1) eitlii elde edilir . Burada t1 ve t2 nfus saysnn yapld
yllar , N1 ve N2 ise bu yllardaki nfusu gsterir. Nfus art hz Ka N2 N1/ t2 t1
eklinde hesaplanr. Toplumun gemi yllardaki nfus saymlar ikiden fazla ise birden fazla
art hz hesaplanarak ortalama bir nfus art hz bulunabilir. Aritmetik art metodunda
nfusun zamanla deiimi ekil 2.1 deki gibi bir doru gsterir.

NFUS: 5 10 15 20 25 30 35 40
YILLAR: 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000
ARTI ORANI: 10 14 18 22 26 30 34 38

ARTMETK ARTI

Nfus
40

30

20

10
Yllar
0
1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000

2 ) Geometrik Art Metodu

Bu metotta , nfusun birim zamandaki artnn toplumu nfusu ile orantl olduu
kabul edilmitir. Buna gre nfusun birim zamandaki deiimi ;

QN/Qt =Kg . N eklinde yazlabilir. Kg = geometrik hz sabiti

Bu denklem bilinen iki nfus saym iin entegre edilirse

N2 t
QN 2
N2 ln .N 2 ln .N1
N = Kg t Qt
N1
ln
N1
= Kg (t 2 t1) Kg =
t 2 t1
1

Bilinen iki nfus saym yardmyla geometrik hz sabiti Kg yukardaki denklemle


hesaplandktan sonra , yerleim merkezinin gelecekteki bir tg yl iin nfus miktar Ng ; ln
Ng = ln N1 +Kg (tg-t1) denklemi ile hesap edilebilir.Geometrik metotta yerleim merkezi
nfusunun zamanla deiimi ekildeki gibi bir eri gsterir.

NFUS: 5 10 15 20 25 30 35 40
YILLAR: 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000
ARTI ORANI: 10 11 12 14 17 21 26 32
Herhangi bir yerleim merkezinin gelecekteki nfusunu hesaplamak iin, aritmetik
veya geometrik metotlardan birini semeden nce, sz konusu yerleim merkezinin
gemiteki nfus deerlerini zamana gre grafii izilir. Grafik yaklak bir doru
gsteriyorsa aritmetik metot, konkav bir eri gsteriyorsa geometrik metot seilebilir.

3) ller Bankas Metodu

Yrrlkte olan iller bankas ime suyu talimatnamesine gre yerleim merkezlerinin
ime suyu ve kanalizasyon projelerinin hazrlanmasnda esas olan gelecekteki nfuslar u
ekilde hesap edilir :

N e , 1945 yl saym neticesi


N y , son nfus saym neticesi
a , bu iki nfus saym arasndaki sene adedi

Ny
=( a 1).100 eitlii ile hesap edilir.
Ne
3 ise = 3 alnr
1 ise iin bulunan deer alnr.
1 ise = 1 alnr.

oalma kat says belirlendikten sonra aadaki formlle yerleim merkezinin 30 yl


sonraki nfusu hesap edilir.

30+5+ g
N g = N y [ 1+ ]
100

n = Son nfus saym ile projenin hazrland yl arasnda geen zaman (yl), iller
bankas metodu, = 1 3 deerleri arasnda kalmas halinde, geometrik art ile ayn
sonular vermektedir.Proje inaatn bitiminden 30 sene sonraki ihtiyac karlamak zere
dzenlenir. Ancak projenin fiilen ele alnmasndan tesisin iletmeye giriine kadar geecek
sre 5 yl olarak, bu sreye eklenir.
Problem 1 bir yerleim merkezinin nfus saym sonular aada verilmitir. Bu ehrin
2000 ylndaki nfusunu ;
a ) aritmetik art metodu
b ) geometrik art metodu ile tayin ediniz?

Seneler Nfus
1950 62000
1960 74000
1970 85000
1980 100000

zm : a)1950 ve 1960 nfus saymlarndan,


N N 1 74000 62000
K a1 = 2 = = 1200
t 2 t1 1960 1950
85000 74000
K a2 = = 1100
10
100000 85000
K a3 = = 1500
10
Ortalama nfus art hz ;

K a1 + K a2 + K a3 1200 + 1100 + 1500


Ka= = = 1267
3 3
Gelecekteki ( 2010 yl ) nfus ;
N g = N1 + K a (t g t1 )
N g = 62000 + 1267 ( 2010 1950 )
N g = 138020

b ) Geometrik art hz
1n.N 2 1n.N1 ln( NN 12 )
Kg= =
t 2 t1 t 2 t1
ln( 74
62 )
K g1 = = 0,01769
10
ln( 85 )
K g1 = 74 = 0,0138
10
ln(100 )
K g1 = 85 = 0,0163
10
0,01769 + 0,0138 + 0,0163
Ortalama geometrik art hz k ga = = 0,0159
3
Gelecekteki nfus (2010 yl)
1n.N g = 1n.N1 + K g (t g t1 ) 1n.N g = 1n62000 + 0,0159(2010 1950)
N g = 160957 kii

2010 yl nfusu 1980 nfus saym yardmyla da hesaplanr ;


1n.N g = 1n100,000 + 0,0159(2010 1980)
N g = 161124 kii
Problem 2 1945 senesindeki nfusu 20000, 1970 deki nfusu 32800 olan bir
kasabann ime suyu tesislerinin projelendirilmesi iin 30 yl sonraki nfusu ller Bankas
metodu ve geometrik arta gre hesaplayp, neticeleri karlatrnz. Proje 1982 ylnda
hazrlanmtr.

zm :
N y = 32800 N e = 20000 a = 1970 1945 = 25

oalma katsays:
Ny 32800
= (g 1)100 = ( 25 1)100 = 1,998
Ng 20000

1 3 olduunda = 1,998 aynen kalr. n = 1982 - 1970 = 12


30+5+ n
N g = N y (1 + )
100
1,998 30+5+12
N g = 32800(1 + )
100
N g = 83116 kii

Geometrik art

32800
1n( )
Kg = 20000 = 0,019788
1970 1945

1n.N g = 1n.N g + K g (t g t1 )

1n.N g = 1n32800 + 0,019788(2017 1970)

N g = 83135 kii

Birim Su Sarfiyat

Bir toplumun su ihtiyac, toplumdaki fertlerin bir gnde kullandklar su miktar esas
alnarak hesaplanr. Bunun iin bir insann ime, ykanma, temizlik, bulak,amar vb. ev
ileri iin ortalama olarak gnde ka litre su kulland bilinmelidir.

Birim su sarfiyatna etki eden faktrler aada sralanmtr :

1 ) Yerleim merkezinin nfusu ( Byk yerleim merkezlerinin su sarfiyat daha yksektir.)


2 ) klim (scak ve kurak iklimlerde ve scak dnemin uzun olmas halinde sarfiyat artar.)
3 ) ehir suyundan sulanan park ve bahelerin fazlal.
4 ) Baka su kaynaklarnn varl ve bu kaynaklardan su temin etme imkanlar.
5 ) Suyun kalitesi ( iyi kaliteli su, sarfiyat artrr.)
6 ) Hayat standard ve eitim seviyesi ( ykseldike sarfiyat artar.)
7 ) Sanayi ve ticaret merkezlerinin durumu
8 ) Kanalizasyon tesislerinin mevcudiyeti ( mevcudiyeti sarfiyat artrr.)
9 ) Su datm sistemindeki (ebekedeki) basn : Basncn fazla olduu ebekelerde musluk
az alsa dahi akan su miktar fazla olacandan sarfiyat artar.
10 ) Sarfiyatn llmesi.
11 ) suyun fiyat : Su fiyatnn ucuz olmas sarfiyat artrr.
12 ) Suyun kente verili ekli : Su kente gnn her saati verilirse sarfiyat gelii gzel
olacandan harcanan su artar, gnn belirli saatlerinde verilen su sarfiyat azaltr.

nsann Su htiyac

Yerleim merkezinin gelecekteki nfusuna bal olarak insan bana gnde aadaki
miktarlarda su hesaba esas alnacaktr. ebeke su kayplar deerlere dahildir.

Beldenin Gelecekteki Nfusu Su sarfiyat( lt / N-G )


N 3000 60
3001 - 5000 70
5001 10000 80
10001 30000 100
30001 50000 120
50001 100000 170
100001 200000 200
200001 - 300000 225

Ng Q
Qinasn = (lt / sn)
86400
Gelecekteki nfusu 300000 e kadar olan yerleim merkezlerinde yukarda verilen
deerlere yol, ev bahesi, park, motorlu aralar,okul, hastahane, mezbaha, otel, hamam,
amarhane, dkkan, inaat vb. yerlerin ihtiyac veya temizlenmesi iin tketilecek su
miktarlar da dahildir. Ancak hesab etkileyebilecek zel durumlarda bu miktarlar hesaba
ayrca eklenir.
Gelecekteki nfusu 300000 den byk beldelerde insan bana ve zel su ihtiyac gibi
konularda idare ile anlalarak bir karar verilir.

Hayvan Su htiyac

Projenin dzenlendii tarih deki hayvan saylar hesab esas alnarak, Byk ba
hayvan iin 50lt./gn, Kkba hayvan iin 15lt./gn alnr. zel hallerde hayvanclktaki
gelime imkan gz nne alnabilir.

N BH 50 + N KH 15
Qn = (lt. / sn)
86400

Sanayi htiyac

Yerleim merkezindeki kk ve byk sanayi, liman, istasyon gibi tesislerin su


ihtiyac ayrca gz nnde tutulacaktr. Genel olarak sanayi su ihtiyac byk sanayi
blgelerinde ;
QBS = 0,5 0,85lt. / sn ha, kk sanayi blgelerinde ise ;
QKS = 0,35 0,50lt. / sn ha olarak alnabilir.
Ayrca dier bir hesap yolu da, maksimum gnlk su ihtiyacn (insan iin) yzdesi
cinsinden bulmaktr ;
Qs = %(5 25)Qinsan

letim Debisinin Hesab

Suyun derlendii (topland)yerden hazneye kadar iletilen debidir.


Qisale = Qinsan + Qsanayi + Qhayvan (lt. / sn)

Su htiyacndaki Deimeler

Yerleim merkezinin su ihtiyac mevsimlerde, haftann gnlerinde ve gnn


saatlerinde deiiklik gsterir. ller Bankas ynetmeliklerinde nfusa bal olarak fert bana
maksimum su ihtiyalar verilmitir. ehrin max. saatlik su ihtiyac ehrin maksimum gnlk
su ihtiyacnn 1,5 kat olarak hesaplanr ve en fazla su kullanlan gnn en fazla su sarf edilen
saatindeki su sarfiyatn ifade etmektedir.
Q max s = 1,5 Qmaneg

Su sarfiyatnn gnn saatlerine gre deiimi bir ehir iin aadaki gibidir :

SAAT Gnlk Sarfiyat %si Olarak Saatlik Sarfiyat


01 1,5
12 1,5
23 1,5
34 1,5
45 2
56 3
6 7 5
78 5,5
89 6
9 10 5,5
10 11 6
11 12 6
12 13 5
13 14 5,5
14 15 5,5
15 16 6
16 17 5,5
17 18 6
18 19 5,5
19 20 5
20 21 4
21 22 3
22 23 2
23 - 24 2

1 saatlik ortalama sarfiyat = 100 / 24 = % 4,17

su temini tesislerinin eitli elamanlarnn boyutlandrlmasnda esas alnan birim su


sarfiyatlar farkldr. Kaptaj tesisleri, hazne ve isale hatt maksimum gnlk su ihtiyacna,
ime suyu ve kanalizasyon ebekesi maksimum su ihtiyacna gre projelendirilir.
BLM III - Sularn Derlenmesi

Memba Sularnn Derlenmesi

Membalar (pnar) yer alt sularn tayan tabakann herhangi bir ekilde yer yzeyine
kmas sonucu teekkl eder. Bylece yer alt suyu kendiliinden yeryzne km olur.

3.1.1 Membalarn Snflandrlmas

Membalardaki su akna gre btn membalar iki gurupta toplanabilir :

a ) Yerekimi kuvvetinin etkisiyle meydana gelen membalar : Bu tip membalarda su


ak hidrostatik basn altnda meydana gelir.

b ) Yerekimi kuvvetinin dndaki tesirler neticesinde meydana gelen membalar : bu


gruba volkanik membalar ile scak su membalar ve karstik membalar girer.

1 . gruptaki membalar da aadaki gruplara ayrlr :

a ) Yama membalar : Vadinin geirimli tabakay kesmesi sonucu meydana gelir.


Bazen yer alt suyu bir yzey boyunca aa kar.

b ) Tabaka Membas : Vadinin su tayan tabakann altndaki geirimsiz tabakay


kesmesi sonucu meydana gelir. Burada yer alt suyu ak bir izgi boyunca aa kar.

ekil:

c ) Savak Membalar : Yer alt suyu yzeyi ile geirimsiz tabakann eiminin zt
ynde olmas halinde savak membalar ortaya kar. Dolu ve dip savak membas olarak iki
eittir. Dip savak membasnn verimi daha yksektir.
ekil:

d ) Zemin atlak ve Boluklarnda Oluan Membalar : ki geirimsiz tabaka


arasnda kalan yer alt suyu stteki tabakann atlak ve yarklarndan yer yzne karak
tabaka atla membasn oluturur. Bu tip pnarlarn verimleri niform olmakla beraber
mevsimsel deiimler olabilir. Verim, atlan dzgnl ve temizliine baldr.

ekil:

Membalarn Debileri :

Bir membadan alnabilecek su miktar (debi)aadaki faktrlere baldr :

1 ) Su tayan tabakann porozitesi (zemindeki boluk ve atlak miktar)


2 ) Membann morfolojik yaps
3 ) Zeminin szdrma kapasitesi
4 ) Beslenme havzasnn bykl
5 ) Blgenin topografyas
6 ) Yalarn iddet, sre ve frekans
7 ) Zemindeki bitki rts
8 ) Ya blgesindeki meteorolojik artlar : hava ne kadar rzgarsz ve buhara
doymu ise szlen su miktar artar.

Su temini bakmndan en uygun memba debileri mevsimlere gre fazla deimeyen


menbalardr. Debisi ok deiken olan menbalar hem su miktar hem de su kalitesi
bakmndan uygun deildir. Bu tip menbalarda yalar yeteri kadar szlmeden yer alt
suyuna kartndan, menbalarn suyu kirlenebilir. Bundan dolay menbalarn debileri yl
boyunca zellikle kurak ve yal mevsimlerin sonunda llmelidir. Ayrca su zellikleri de
tayin edilmelidir.

Menba debileri lme metotlar, debinin byklne baldr. Belirli bir debiden
kk debiler iin (Q<10lt./sn),hacmi bilinen kaplarn dolma sresi llerek menbalarn
verimi llr. Daha byk debili menbalar iin, nce bir hendek alr, hendekteki akn
serbest ve kararl bir durum olmas salanr. Sonra hendee bir savak tekil edilerek bilinen
savak formlleri yardmyla debi hesaplanr.

Q 1lt / sn
Debi kk hacimli kaplarda (20 lt.)
Debi 0,5 0,5 1 m boyutlu szdrmaz sandkla
Q = 1 10lt / sn
Q > 10lt / sn savaklar yardmyla llr.

Menbalarn debi lmleri, blgeye den ya ykseklikleri ile beraber


deerlendirilmelidir. Debi deiimleri llen en kk ve en byk deerlerin oran ile ifade
edilir. Qmin / Qmaks = 1 / 8 arasnda ise, bu tip menbalarn su temini asndan uygun olduu
kabul edilir.menbalarn senelik ortalama debisi ile beslenme havzasnn bykl ve
havzaya den senelik ortalama ya ykseklii arasndaki bant aadaki ekilde
gsterilmitir.

1000 Besleme Alan Saatlik Besleme

0,1 mm

100 1 mm

10 mm

10 100 mm

315 mm
1000 mm
100

10 Menba Debisi (m3 / sn)


0,1 1 10 100 1 10
Menba Debisinin Besleme Havzas le Deiimi

Menba sularnn kaptaj :

Menba sularnn derlenmesi menba tipine, zemin cinsine ve suyun debisine bal
olarak deiik ekillerde yaplr. Genel olarak herhangi bir menbann suyu ayr ayr toplanr,
bununla beraber baz hallerde bir havzadaki menbalarn sular grup halinde de toplanabilir.
ekil : grup halindeki menbalarn kaptaj

Yama menbalarnn kaptaj

Menbadan su toplama tesisi en basit haliyle tek blmeli bir odadan ibarettir.
Bunlarn vanalar dardadr. Toplama odalar giri-k, dolu ve dip savak borular ile
donatlmtr.
Genel olarak toplama odalar, biri su, dieri tehizat blmesi olarak iki blmeli yaplr.
Su blmesi, su hznn 10cm / sn olduu kabul ile boyutlandrlr. Menba sularnn ince
srklemesi halinde, su blmesinden nce bir kum tutucu blme yaplr. Menba suyu, su alma
odasnn yannda toplu bir halde bulunuyorsa, 1-2 m uzunluunda bir drenaj yaplr. Menba
sznt eklinde ve geni bir alanda ise sular dren borular ile yaplr.

Kaptaj evresinden gelebilecek istenmeyen sularn zararn nlemek iin evre hendei
yaplr.
ekil : Tek gzl toplama odas ile menbadan su alnmas

Bu tipteki toplama odas ile zemin atlandaki menbalarn kaptaj da yaplabilir.

Tabaka Menbalarnn kaptaj :

Tabaka menbalarnn sularn toplayan tesisler, szdrma galeri ve borular, toplama


sand, sular toplama sandndan toplama odasna ileten boru ve toplama odasndan
meydana gelir.

ekil : Tabaka Menbalarnn Kaptaj Elamanlar

Tabaka menbalarndan sularn toplanmasnda byk debiler iin szdrma galerileri,


kk debiler iin szdrma borular kullanlr. Szdrma borular menbann maksimum debisi
esas alnarak, su hz 0,2-0,4 m/sn olacak ve yar dolu olarak boyutlandrlr. Szdrma
borular 10 cm den daha kk apta olamaz. Szdrma borular ile toplanan sular toplama
sandna getirilir. Szdrma borular zerinde her 50 m de bir kontrol bacas konur. Szdrma
borularna suyun girdii kesimlerde, kum, akl filtreleri tekil edilir.ya sularnn dren
borularna giriini nlemek iin filtrenin st beton perde ile onunda st kil tabakas ile
rtlr. Sular toplama sandndan, toplama odasna gtren boru ,yar dolu olarak ve
0,5m/sn lik hza gre boyutlandrlr.
Kum Tutucu Blmenin Hesab

Menbalardan alnan sularn ince kumlar srklemesi halinde bu kumlarn isale ve


ebekede iletme glkleri dourmamas iin sulardan ayrlmas gerekir. Bundan dolay
menba kaptajlarn da su blmesinden nce bir kum tutma blgesi tekil edilir. Kum
tutucularn boyutlandrlmas iin, sudan ayrlmas istenen en kk kum tanesinin ap,zgl
arl ve su scakl bilinmelidir. Kum tutucu blme, o eklinde boyutlandrlmaldr ki,
kelmesi istenen tanecik suyun yatay dorultudaki kelme hz ile h mesafesini alm olsun
ve blmenin tabanna inerek biriksin.

Kum tutucu blmenin hesabnda esas alnacak ak hz (Va ),Va 5cm / sn olacak
ekilde seilir. Kum taneciinin kelme hz ise tanecik apna ve suyun scaklna bal
olarak deiir. t = 10C ve = 1,3 10 2 cm 2 / sn halinde 0,05 mm apndaki tanenin
kelme hz 0,175 cm/sn iken, bu deer 0,1mm apl tane iin 0,637 cm/sn dr. kelme
hz, Reynolds saysna bal olarak da hesaplanr.

v .d
Re =

Bu denklemde V kelme hz, d tane ap, kinematik viskoziteyi gstermektedir. Re
saysnn eitli deerlerine gre kelme hz bulunur.

9 d2
1 ) Re 0,5 ise V = ( y t )
18

2 ) Re = 0,5 10 3 ise V = 4
g
3 ( 1)d

24 3
= + + 0,34
Re Re

10
3 ) R e 10 3 ise V = g ( 1)d
3

Bu formllerde ; = dane zgl arl


g = yer ekimi ivmesi dir.

Sz konusu tanecik V dey ve V a yatay hzlar ile bir bileik hareket yapmaktadr.
Teorik olarak taneciin V hz ile h yolunu almas iin geen sre, ayn taneciin V a hz ile
h
yolunu almas iin geen zamana eittir. Buna gre, = yazlabilir. h = kum tutucu
V Va
blmedeki su derinlii, = kum tutucu blmenin uzunluu.

hVa
= denklemin her iki taraf kum tutucu blme genilii (b) ile arplrsa
V

h.Va
= .h b = A blmesinin st yzey alan
V
b h = F en kesit (suyun giri) alan

F .Va
A= F Va = Q menba debisidir.
V

A= Q
V

Problem : Bir menbadan temin edilen suyun debisi Q = 10 lt/sndir. Sular kum
srklemede ve 0,05 mm den daha byk apl tanelerin ayrlmas istenmektedir. Tanelerin
( )
zgl arl 2,65 ve su scaklnn 10 C = 1,3110 2 cm 2 / sn olduu bilindiine gre
kum tutucu blmeyi boyutlandrnz.

zm : kelme hznn hesaplanmasnda kullanlacak eitlik balangta belirli


deildir, nk forml seimi Re saysna, Re says da kelme hzna baldr. Halbuki
kelme hz henz belli deildir. Balangta Re says iin bir kabul yaplr ve kelme hz
hesaplanr, sonra yaplan kabul tahkik edilir.

Re 0,5 kabul edelim.

g d 2 9,81 (0,005) 2
V = ( 1) = (2,62 1) = 0,171cm / sn
18 18 1,31 10 2

V d 0,171 0,005
Re = = = 0,065 < 0,5 yaplan kabul dorudur.
1,3 10 2

Buna gre kum tutucu yzeyi ;

Q Q 10 10 3 m 3 / sn
A=
b = b = 5,85m 2
V V 0,17110 2 m / sn

Ak hz Va = 1 cm/sn seilirse; en kesit alan F= b.h


Q 10 10 3
F = b.h = = 2
= 1m 2
Va 110

Kum tutucu blmenin boyutlarnn belirlenebilmesi iin boyut elamanndan birisi


kabul edilmelidir. Su derinlii h = 0,80m seilirse;

b.0,80 = 1 b = 1,25 mt.


1,25 = 5,85 = 4,70m bulunur.

Menba Kaptajlarna Ait Genel Kurallar

Menbalardan emniyetli ve srekli bir ekilde su alabilmek iin aadaki hususlara


dikkat edilmelidir:

a ) Menba kaptaj yaplrken mevcut doal durum hibir zaman bozulmamaldr.


b) Kk su damarlar mmkn olduu kadar dikkatli kazlarak meydana
kartlmaldr.
c ) Hibir ekilde dinamitle patlatma yaplmamal.
d ) Suyun akmna mani olacak ve suyu kabartacak hibir tesis bulunmamal.
e ) Kaptaj zeri izole edilmeli, 1-2 m kalnlnda toprak dolgu yaplmal.
f ) Kaptaj kapaklar ieriye yabanc madde girmeyecek ekilde tecrit edilmeli.
g ) Yamur sularnn menbaya girmesi nlemek iin kaptaj evresine evirme hendei
yaplmal.
h ) Aa kkleri drenleri tkayabilecei iin, kaptaj dan itibaren en az 20 m mesafede
aa bulunmamaldr.
i ) Kaptajlarn kirlenmesini nlemek iin kaptaj blgesinde iki kademeli koruma
blgesi tekil edilmelidir. Birinci kademede kaptajn evresi menbann durumuna gre 30-200
m mesafede tel rg ile evrilir bu blgeye insan ve hayvan girmemeli, kirletmeye sebep
olacak hibir tesise izin verilmemeli. kinci kademede ise p dkme yerleri, deri sanayi gibi
kaptaja zarar verebilecek byk tesislere izin verilmez.

YERALTI SULARININ OLUUMU

Yer alt suyu, zemin yzeyinin altnda su tamaya elverili jeolojik formasyonlardaki
boluklar dolduran ve byk yerleim merkezlerinin ihtiyalarnn karlanmasnda
kullanlabilen su yataklardr.

Yer yzne den yalarn belirli bir miktar zemin ierisine szlerek yer alt su
yatan oluturur. Pratik olarak btn yer alt sular, yzey suyu orjinlidir. Yer alt sular tabii
olarak yamurlar, nehirler, gller ve baraj gllerinden beslenebilir. Suni olarak yer alt
sularn besleyen kaynaklar ise, sulamadaki fazlalktan zemine szan sular, su kanallarndan
szan sular, yer alt suyunu beslemek iin zemine verilen sulardr.

Bir yer alt suyu yatandan emniyetli bir ekilde alnabilecek su miktar,su yatan
besleyen ve bu yataktan alnan su miktarnn arasndaki dengeye baldr.bir yer alt su yata;
iin hidrolojik denge aadaki formlle verilir.

Q = S + D
Q , Yer alt suyu havzasn besleyen su miktar

S , Havzadan sarf olunan su miktar


D, Depolanan su hacminde meydana gelen deime

Yer alt havzasn besleyen su miktar unlardan meydana gelir;

1 ) Yamurlardan ve eriyen kar sularndan ileri gelen tabii szlme.


2 ) Yzeysel su kaynaklarndan szlme.
3 ) Yer alt akm.
4 ) Yer alt su tabakasn snrlandran tabakann iinden gelen sznt veya zeminlerin
skmas dolaysyla bu tabakalardan kan sular.
5 ) Suni yer alt suyu meydana getirme.

Yer alt suyu havzasndan sarf olunan su miktar ise;

1 ) Buharlama ve terleme.
2 ) Yzeysel su yataklarna szma.
3 ) Yer alt akm.
4 ) Yer alt su tabakasn snrlandran tabakalar iine szan sular.
5 ) Kuyular, szdrma galeri tarafndan yer altndan ekilen sular.

Akifer ve eitleri

Boluklar tamamen yer alt suyu ile doymu olan ve bu suyu bir noktadan dierine
iletebilen formasyonlara akifer ( su tayan tabaka ) denir. Akiferler eittir;

1 ) Serbest yzeyli akiferler : Bu tip akiferlerde su yzeyi dalgal bir biimde suyun
dolma ve boalma alanna, kuyulardan ekilen debiye ve zeminin permeabilitesine bal
olarak deiir.

Akiferde depolanan su hacmindeki deimeye bal olarak su yzeyi alalr veya


ykselir. Yer alt su yzeyi akifere giren kuyulardaki statik su seviyesi (kuyudan su
ekilmemesi halindeki seviye) ile belirlenir.

ekil:

Basnl akiferler : Bu tip akiferler su tayan tabakann geimsiz iki tabaka arasnda
skmas halinde ortaya karlar ve bunlara artezyen ad verilir. Yer alt suyunun basnc
atmosfer basncndan byktr. Bu tip akiferlerde bir kuyu alnca yer alt suyu skm
tabakann tabanndan piyezometre yzeyine kadar kendiliinden ykselir. Basnl akiferlerde
alm kuyulardaki su yzeyinin ykselip alalmas, su hacmindeki deimelerden ok
basntaki deiimlere baldr. Bundan dolay basnl akiferlerde bulundurduklar suyun
miktarnda ok az bir deimeyle beslenme blgesinden suyu alarak ihtiya blgesine
iletebilirler.

3 ) Yan basnl akiferler : Tabiatta tamamen serbest yzeyli veya tamamen basnl
akiferlerden ok yar basnl akiferlere rastlanr. Bu akiferlerde, geirimli tabakann altnda
veya stnde yar geirimli (akitar) veya yar skm tabakalar mevcuttur.yer alt sularnn
ak ve birikimlerinin hesaplanmasnda, akiferlerin homojen ve izotop olduu kabul edilir.
Homojen bir akifer, her noktada eit hidrolojik su yatadr. zellikleri dorultularla
deimeyen yer alt suyu yataklarna izotop akifer denir. Gerekte bu zelliklere sahip su
yataklar mevcut deildir, ancak hesaplar kolaylatrmak iin bu kabuller yaplr.

Yer Alt Suyu Beslenme ekilleri

Bir yer alt suyu yatandan emniyetle alnabilecek su miktar, su yatann


beslenmesine baldr. Yllk beslenme miktar, beslenme alannn byklne, yllk
ortalama ya miktarna ve zemin geirimliliine baldr. Mesela; yllk ya ykseklii
800 mm olan bu blgede ya sularnn %30 unun zemine szd kabul edilirse 1halk
beslenme alanndan oluacak yer alt suyu miktrar,

4 3 3
0,800 0,30 10 = 2400 m /yl-ha olarak hesaplanr. Ortalama 1000 m / gn ihtiyac olan
bir yerleim merkezinin suyunu byle bir yataktan temin edebilmek iin gerekli olan
beslenme alan

1000 365
= 152 ha olarak bulunur.
2400

Yer alt suyu kaynaklar aadaki ekilde beslenir;

1 ) stten normal beslenme;


2 ) Kitle paralanmas (fay) eklinde beslenme: Tektonik hareketlerle geirimli ve
geirimsiz tabakalar birbiri ile balantl farkl iki kaynaktan biri dierini besleyebilir. 1
numaral yatak 2 nolu yata beslemektedir.
3 ) Enleme vadiler yardm ile beslenme: eitli akarsu tabakalarn kesen bir akarsu
vadisi yer alt su yatan besleyebilir, bazen de yer alt suyu akarsuya su verebilir.

4 ) Yer alt sularnn suni olarak beslenmesi:


YER ALTI SUYU HDROL

Darcy Kanunu:

Gzenekli bir ortamdaki akn debisi, ak yolu boyunca meydana gelen yk kayb ile
doru, ak yolunun uzunluu ile ters orantldr. Yer alt suyu hareketi ile ilgili problemler
yukarda tanmlanan Darcy kanunu ile zlmektedir.

h
Q = K .A
Sonlu farklar cinsinden yazlrsa;
L

dh
Q = K.A
A ile blnrse;
dL
dh
V = K . = K .J
d

V : Darcy(filtre) hz, K hidrolik iletkenlik, dh/dL = J = hidrolik eim


Darcy kanunun tatbik edilmesi iin;

1 ) Zemin kk taneli malzemelerden meydana gelmeli.


2 ) Akm laminer olmal. (Re 10olmal )
3 ) Ortam homojen ve izotrop olmal.
4 ) Altta yatay ve geirimsiz bir tabaka vardr.
5 ) Akm permanantdr, yani zamana bal olarak rejim deimez.
HDROLK LETKENLN TAYN

K hidrolik iletkenlik kat saysnn tayini aadaki gibi yaplr:

1 ) Tahmin metodu: Elde hi veri yoksa, zemin cinsine ve jeolojik formasyonlara


bal olarak verilen tablolardan bulunabilir. Kaba akl 1,74 10 3 m/sn.
2 ) Laboratuar Metodu: Doyma blgesinden alnan zemin numuneleri rselenmeden
laboratuara getirilerek, permeametreler yardmyla belirlenebilir.
3 ) Elek Analizi ve Ampirik Formller: Ortamn hidrolik iletkenlii tane bykl
ile balantldr. Zeminin granlometrisi erisi izilerek, bu eriden zemin numaralarn %10
ve 60 n geiren elek arpanlar d10 ved 60 okunur zeminin etkili tane apdr.

Zeminin niformluk kat says;

d 60
U=
d10

U <5
K = 116d102 K(cm/sn), d 10 (cm)

4 ) Hidrolik letkenliin Arazide llmesi:

a ) zleyici Madde Testi


b ) Deney Borular
c ) Kuyularda Pompa Deneyi

zleyici maddeler ile hidrolik iletkenliin llmesi iin zeminde iki adet deney borusu
tekil edilir. Borular aras mesafe, ve izleyicilerin bir borudan dierine ulamas iin geen
srenin llmesi yardmyla suyun hz, borulardaki su seviyelerinden eim llr ve Darcy
denklemi uygulanr.

1 nolu borudan izleyici madde (boya, tuz yada radyoaktif madde) yer alt suyuna ilave
edilir.
2 nolu borudan belirli aralklarla numune alnp, konsantrasyon llr ve
konsantrasyonun zamanla deiimi izilir. Konsantrasyonun max. olduu noktadaki zaman
deeri, izleyicinin 1 borusundan 2 borusuna ulamas iin geen sredir. Kuyular aras mesafe

1,50dir. Dolaysyla ;

L2
K= eklinde hesaplanr.
ht

K deerinin zeminin gerek hidrolik iletkenlie eit olabilmesi iin, deney borular
aras mesafe fazla olmamal ve yer alt suyunun ak yn doru olarak bilinmelidir.

YER ALTI SULARININ SU ALMA YAPILARINA GR

Yer alt suyu tabakasnn yzeye yakn ve kalnlnn az olmas halinde sular yatay
tesislere (szdrma boru ve galerileri ile), derinde bulunmas halinde ise dey tesislerle
(kuyular ile) alnr. Yer alt sularnn kaptaj tesislerine doru olan hareketinin incelenmesinde
Dupuit denklemleri kullanlmaktadr. Dupuit denklemlerinin uygulanmasnda aadaki
kabuller yaplmtr;

1 ) Tesise giren su, tesisten ekilen suya eittir.


2 ) Su ve zemin sktrlamaz.
3 ) Su yz eimi kktr.
4 ) Yer alt suyu boyunca akm niform ve yatay dorultudadr.
5 ) Zemin homojen ve izotop dorultudadr.
6 ) Darcy kanunu geerlidir.
7 ) Su alma tesisi, su alma tabakasn tayan geirimsiz zemine kadar indirilmitir.

Szdrma Galerilerinde Debi Hesab

Yer alt suyu tabakasnn zelliklerine gre sular szdrma galerilerine bir veya iki
taraftan girerler. Debi hesab ise tesisin ina edildii su yatann serbest yzeyli veya basnl
oluuna gre de deiir. Galeriler genel olarak daha ok serbest yzeyli yer alt suyu
yataklarnda ina edilir.
Galerinin birim uzunluu bana, ak ynne dik dzlemden galeriye giren debi;

q = V .( y.1) V = K .J yazlrsa

q = K .J . y J = dy
dx

dy
q = K. y
dx

1 2
qx = Ky + c
2

x = R iin y = H , X = 0 iin y = h

1 (H 2 h2 )
q= K ifadesi bulunur.
2 R
Bu denklemde q birim galeri uzunluu bana galeriye giren debiyi, K hidrolik
iletkenlik sabitini, H yer alt suyu tabakas kalnln, h galerideki su derinliini, R tesir
yarapn gstermektedir.

Tesir yarap = Su alma tesisinden itibaren yer alt suyunun, yaplan bu tesis ve bu
tesisten alnan debiden dolay etkilenmedii en yakn mesafedir. Tesir yarapndan sonra, yer
alt suyu bu tesisten etkilenmez.
Galeriden alnan toplam Q ise;

1 ( H 2 h 2) )
Q = q.L = K .L
2 R

2q
Alalma erisinin denklemi ise; y 2 = x + h 2 eklindedir.
k
Galerinin iki taraftan su lama halinde, galeriye giren debi;

H 2 h2
Q = K .L
R
Kuyu Debilerinin Hesab:

Kuyuya doru olan yer alt suyu hareketi, su yatann tipine bal olarak dupuit
prensiplerine gre incelenebilir.

Kuyu ile ayn eksenli, x yarapl ve y yksekliindeki silindir yzeyinden kuyuya


doru akan radyal akn debisi;

dy
Q = 2xyK
dx

Q, kuyunun debisi, x ve y alalma erisi zerindeki herhangi bir noktann


koordinatlar, 2xy aknn meydan geldii silindirik yzey, Kdy/dx Darcy kanununa gre
akmnn hzn gstermektedir.

dx
Q = 2 . y.dy.K Qnx = y 2 K + c
x
x = r iin y = h
x = R iin y = H yazlrsa;

H 2 h2 3
Q = K (m / sn) denklemi elde edilir. S = H h h=H S
R
n
r

S (2 H s)
Q = K
n( R )
r
R tesir yarapnn hesabnda aadaki ampirik forml kullanlabilir;

R = 3000 S K (m/sn)

Basnl kuyularn hesabnda yine Dupuit prensipleri uygulanr. YASS, tabakalar geirimsiz
olan iki tabaka arasna skt zaman, basnl kuyular alabilir.
Basnl yer alt suyunda alm kuyu

Q = K .J . A J = dy A = 2xm
dx
A, x kadar uzaktaki suyun girebilecei alandr.

Q = 2mK dy
dx

Q dx
dy 2mK x

entegre edilirse

Q
y= nx + c
2mK

x=r
y = h ve x=R
y = H deerleri yazlrsa;

2mK 2mK
Q= ( H h) = S
R R
n n
r r
m basnl su yata kanaldr.
Bu durumda alalma erisinin denklemi;

Q x
y= n + h eklindedir.
2mK r

Debi Formllerinin Kritii

Kuyular iin verilen debi formllerindeki S (seviye alalmas) nn dndaki


parametrelerin sabit olduu veya byk yaknlkla sabit kald kabul edilebileceinden,
hesaplanacak debi S ye baldr. Serbest yzeyli akiferler iin;

Q = C1 (3H S ) S
ve basnl akiferler iin

Q = C 2 .S
yukardaki ifadeler gzde geirilirse teorik olarak, S = 0 iin tesisin debisinin Qmin = 0 ve
S = H iin Q = Qmax dr. S nin en byk deeri su tabakas kalnl olabilir., ancak bu
pratik olarak mmkn deildir. S = H olursa, h = 0 olacak demektir.

Bu yer alt suyunun kuyuya giri yzeyinin sfra inmesi gerekir. Bu ise mmkn
deildir, kuyuya giri hz belli bir deerden daha byk olamaz. Q ile S arasndaki bant
grafik olarak izilirse;

Erinin kk seviye alalmalarna karlk gelen birinci ksm doruya yakndr,


ikinci ksmda S in bymesine karlk debideki art azalmaktadr. Erinin eim
deitirdii bu noktaya (A) kritik nokta, bu noktadaki seviye alalmasna kritik alalma ad
verilir. Seviye alalmasnn kritik deerden daha fazla seilmesinin pratik bir faydas yoktur.
Bunun iin seviye alalmasnn max deeri iin S max H / 2 olmaldr.

Kritik Hz

Yer alt sularnn kaptajlara doru olan ak hzlar byk olursa tesise giren debi de
artar. Ancak hz bydke zemin ierisindeki su ile srklenen ince taneciklerin miktar
artar. Srklenen bu ince malzeme zemin boluklarnn bir ksm ile su toplayan tesislerin
filtre ve krepinlerini tkar. Bundan dolay yer alt suyu hznn belirli bir deeri gemesi
gerekir. Almamas gereken bu hz deerine kritik hz denir. Kritik hza karlk gelen debi,
debi deerine de msaade edilen debi denir. O halde bu tesislerden temin edilecek de msaade
edilen debi deerinden byk olmamas gerekir. Zemin ierisine su ile srklenebilecek ince
malzemenin miktar, zemin zelliklerine baldr. Bundan dolay bazen aratrmaclar kritik
hz zemin hidrolik iletkenlii cinsinden ifade etmilerdir. Srekli su temin edilen kuyularda
maksimum hz,

Vmax = K / 30

serbest yzeyli yer alt suyu tabakasnda alan bir kuyu iin msaade edilen debi deeri
Qm;

Qm = 2rh K / 30

Forml ile hesaplanr.


Kuyulardan Alnabilecek Optimum Debi Hesab

Optimum debinin hesab iin kuyu formllerindeki debi denklemleri ile msaade
edilen debiyi veren denklem nmerik olarak ayn anda zlr. Serbest yzeyli yer alt suyu
yataklarnda kuyudan ekilen debiyi veren forml Qm formlne eitlenir.

S (2 H S 2r ( H S ) K
K =
3000S K 30
n
r

Bu denklemde belirli bir zemin ve kuyu iin bilinmeyen sadece S dir ve bu eitlikten
zlmektedir. Denklemin analitik zm yoktur ve nmerik olarak deneme yanlma
metodu ile zlmelidir. Bulunan deer debi denkleminde yerine yazlrsa optimum debi
bulunur.

Optimum debi grafik zmle de kolaylkla belirlenebilir.Bunu iin debi ve msaade


edilen debi denklemleri ayn eksen zerinde grafik olarak gsterilir iki grafiin kesime
noktasna karlk gelen alalma ve debi deerleri, optimum alalma ve debi deerleri olur.

Yer alt suyu yatann basnl olmas halinde msaade edilen debi, Qm = 2rm K / 30
formlnden hesaplanr.
Basnl akifer iin Q ve Q m denklemleri eitlenirse,

S K
2mK = 2rm
3000S K 30
n
r

bu denklem deneme yanlma ile zlerek Sopt ve Oopt bulunur.


KUYULAR :

Bir su kuyusu en basit ekli ile yer alt sularn yeryzne karmak iin zemin
ierisinde dey dorultuda alan boluktur. Bazen de kuyular yer alt aratrmalar iin suni
olarak yer alt suyunu beslemek iin veya kullanlm sular uzaklatrmak iin alabilir.
Kuyu tipinin ve ina metodunun seimi, kuyularn kullanma amacna, temin edilecek suyun
miktarna, yer alt suyunun deriliine ve jeolojik artlara ve ekonomik faktrlere baldr.

Kuyular grupta incelenir.

1 ) Deney kuyular
2 ) Basit ve hazneli kuyular
3 ) Derin borulu kuyular

Deney Kuyular

Yeni bir blgede bir kuyu ina etmeden nce deney kuyularnn almas gerekir.
Deney kuyular, yer alt suyunun derinlii, suyun kalitesi, akiferin fiziksel zelliklerini ve
kalnln belirlemek iin alr. Bylece iyi sonu vermemesi muhtemel ve pahal olan
kuyularn inasndan vazgeilebilir. Deney kuyular sondaj makineleri, dner sondaj metotlar
ve enjeksiyon metotlarndan biriyle alr. Deney kuyularndan iyi netice alnrsa bu kuyular
gelitirilerek normal kuyu haline dntrlr.

Deney kuyular alrken rastlanan deiik jeolojik formasyonlar derinlikleri ile


birlikte kayt edilir, bu kaytlara kuyu kt denir.

Basit Hazneli Kuyular

Yer alt suyunun fazla derinde olmad zeminlerde el aletleri veya kazm makineleri
ile 1-10m apnda ve 20m derinlie kadar alan kuyulara basit hazneli kuyular denir. aplar
genellikle 3mnin altndadr.kk apl hazneli kuyular kk yerleim blgelerinin veya tek
bir evin ihtiyacn karlayacak kapasitededir.

Kuyu evresi tula, ta,beton(geirimsiz) vb. maddelerle kaplanr. aplar 2m den


kk olan kuyular hazr beton halkalardan ina edilir. Byk ve derin hazneli kuyularda kaz
ilerledike kaplamalar aaya doru indirmek sureti ile kuyu ina edilir. Bu kuyulara keson
kuyu denir. Keson ierisindeki zemin aletlerle kazlr, alt ksm boalan keson kendi
arlyla aa iner, dier taraftan kesonun st ksm yer yznde yaplmaya devam eder.
Keson hangi derinlikten su alacaksa, keson yanlarnda o derinlikte barbakanlar (su alma
delikleri) tekil edilir.

Kuyu tabanndan gelen sular tabandaki kumlar harekete geirmemelidir. Tulumbann


emme borusu kuyu tabanndan en az 1 m yukarda olmaldr. Eer ince kum geliyorsa, tabann
zerine, aadan yukarya doru tane boyutlar byyen ve toplam kalnl en az 25 cm
olmak zere bir filtre tabakas tekil edilir.

Kuyuda su seviyesi alalmasnn maksimum olmas halinde, kuyudaki su ykseklii


2mden az olmamaldr. Hazneli kuyular, konsolide olmam ve alvyonlu zeminlerde su
temininde sk kullanlr ve basit metotlarla alabilir. Kuyunun kuruda inas iin aadaki
metotlardan biri uygulanr.

1 ) Zemin yer alt suyu seviyesine kadar kazldktan sonra pompa vastas ile su
boaltlr.
2 ) Kuyu etrafnda alan deliklere CO 2 gaz doldurulur ve yer alt suyunun kuyu
ukuruna girmesi nlenir.
3 ) Kuyu ukurunun etrafna borular yerletirilerek, yer alt su seviyesi drlr.
4 ) Keson usul ile kuyu alr.

Hazneli kuyular, su alma ekillerine gre grupta incelenebilir.

A ) Sadece tabandan su alan hazneli kuyular: Kk gruplarn su ihtiyac iin


alr ve kuyunun geirimsiz tabakaya kadar indirilmesi gerekmez.
B ) Hem tabandan, hem yanlardan su alan kuyular: Kuyunun derinlii birinciye
gre daha fazladr. Yan cidarlarda braklan boluklar, toplam yan yzeyin 1/4 kadardr.
C ) Sadece yanlardan su alan hazneli kuyular: Kuyu geirimsiz zemine kadar iner.
Bu tip kuyularla daha ok su alnr.
BORULU KUYULAR

Borulu kuyular, birbirine ekli boru paralarn zemin iine indirmek sureti ile tekil
edilir. Bu kuyulara su, indirilmi yer alt seviyesinin altnda kalan boru paralar zerinde
alm deliklerden girer. na edilmeleri kolaydr. aplar kktr ve kirlenme tehlikesi
azdr. Her trl yer alt suyu tabakasndan su temin edilebilir. Derin tabakalardan su
alnabildiinden, debileri mevsimlere gre fazla deimez. eitli yer alt suyu tabakalarndan
ayn anda su alnabilir, istenmeyen su tabakasnn geilmesi kolaydr. Borulu kuyular s ve
derin olmak zere iki grupta toplanr. S kuyular ina metoduna gre;
1 ) akma Kuyular: bu kuyular birbirine eklenmi boru paralarnn bir ahmerdanla
zemine aklmas sureti ile tekil edilir, en alttaki borunun zeri deliklidir.aplar 2,5-10 cm
arasndadr.derinlikleri 15 m yi gemez. yi netice alnmas iin yer alt suyu derinliinin 3-5
3
m olmas istenir. Verimleri 100-250 m /gn arasndadr.

2 ) Burgu le Alan Kuyular: Yer alt su seviyesinin zemin yzeyine yakn olduu,
konsolide olmam akiferlerde ina edilir.kk ihtiyalar iin en ucuz metottur. Motorla
evrilen burgularla 1 m apnda ve zemin zelliklerine gre 30 m ye kadar kuyu alabilir.

3 ) Enjeksiyon Metodu le Alan Kuyular: Zemin ierisine pskrtlen su jetlerinin


paralayc etkilerinden faydalanarak ina edilirler. Byk apl bir muhafaza borusu
ierisine yerletirilen kk apl borudan bir tulumba ile yksek basnl su pskrtlr.
Su zemini gevetir ve kesici alet kolayca ilerler. Pskrtlen su, paralanan zemini dar
atarken muhafaza borusu zemin ierisine ilerler. Bu metotla 3-10 cm apl ve 15m.
Derinliinde kuyular alr. Verimleri dktr ve konsolide olmam zeminlerde iyi netice
verirler. Daha ok gzetleme kuyusu olarak alr.

Derin kuyular eitli tip ve byklkteki sondaj makineleri ile alr. Darbeli sondaj
metodunda 8-60cm apl ve 600m derinlikte kuyular alabilir.konsolide olmu ve sert
zeminlerde daha etkilidir.

Kuyularn Donatm

Kuyular zeminde aldktan sonra donatlarak tamamlanmaldr. Kuyularn


tamamlanmas iin kuyunun kaplanmas, kaplamann imento erbeti ile takviyesi, kum akl
filtrelerinin seimi ve yerletirilmesi, kuyu balk hcresinin tekili ve uygun tehizatn
seilmesi gerekir.

1 ) Kuyu Kaplamas (muhafaza borusu): eitli metotlarla alan kuyu boluunu


cidarlarda meydana gelebilecek kmelere kar korur ve yzeyden yer alt suyu yatana
kadar uzanan sondaj deliinin srekliliini temin eder. Yzeyden szan sularn ve yer altnda
istenmeyen tabakalardaki suyun kuyuya girmesini nler.

2 ) Kuyunun imentolanmas: Kuyu muhafaza borusu tekil edildikten sonra, etraf


ember eklinde imentolanarak, istenmeyen sularn girmesi ve korozyonla muhafaza
borusunun anmasn nler, ayrca boluklu zeminlerin stabilitesi temin edilir.

3 ) Filtre Borusu: Gevek zeminlerde alan kuyularda kuyu boluuna filtre borusu
yerletirilir. Veya muhafaza borusunun alt ksm filtre eklinde yaplr. Filtre borular kuyu
iine kum srklenmesini nler, hidrolik direnci azaltarak kuyu ierisine fazla su girmesini
salar. Filtre borusu delikleri kolay tkanmayacak kadar byk ve zeminin kuyu ierisine
akmasn nleyecek kadar da byk olmaldr. Filtre borusu delikleri 1-6 mm arasndadr.

4 ) Kum akl Filtreleri: nce taneli gevek zeminlerde alan kuyularda filtre
borusunun deliklerinin kltlmesi zor olduundan, filtre borusunun etrafna filtre tekil
edilir.

Filtredeki en byk tane ap 1cm, filtre tabakas kalnlklar 6-15cm olmaldr.

5 ) Kuyu Balk Hcresi: kuyu balar ieriye yzey sularnn girmesine mani olacak
ekilde tekil edilir. Vanalar, klape, alter ve dier tehizat bu balk hcresi ierisine
yerletirilir.
Kuyu Tulumbalar :

Mekanik enerjiyi, hidrolik enerjiye dntrmek sureti ile suyun akn temin ederler.
Belirli tip ve byklkte bir pompann seimi aadaki faktrlere baldr.

1 ) Pompann kapasitesi
2 ) Kuyu ap ve derinlii
3 ) Pompa seviyesinin derinlii
4 ) Kuyu suyundaki kum konsantrasyonu
5 ) Toplam basma ykseklii
6 ) Kullanlabilecek g kayna
7 ) Maliyet

kuyu tulumbalar, basit tulumbalar, derin kuyu tulumbalar ve dalg tulumbalar olmak zere
grupta incelenebilirler. Basit tulumbalar indirilmi su seviyesinin zemin yzeyinden 6-
8m,derinde olmas halinde kullanlr. Pompa ve motor, kuyu balk hcresinde tekil edilir.
Derin kuyu tulumbalar i.s.s, 30 m ye kadar olmas halinde kullanlr. Motor kuyu ba
hcresinde, tulumba kuyu ierisinde tekil edilir. Kuyudaki i.sis nin 30 m den daha derin
olmas halinde motorunda tulumbann da kuyu ierisinde tekil edildii dalg motorlu
tulumbalar kullanlr.

Tulumbalarn toplam basma ykseklii alnan suyun suyun dey dorultudaki


toplam ykseldii mesafedir. Bu mesafe:

a ) Kuyulardaki alalma miktar


b ) Statik ykseklik (kuyu statik seviyesi ile suyun basld yerdeki s.s arasndaki
fark)
c ) Emme ve basma borularndaki kayplar
YZEY SULARININ KAPTAJI

Yer alt sular zellikleri bakmndan iyi olmasna ramen, miktar bakmndan ou
zaman iyi olmadndan, yerleim merkezlerinin artan su ihtiyalarn karlamak iin yzey
sularn kullanmak gerekmitir. Yzey suyu olarak gller, akarsular ve baraj gllerinden
temin edilen sularn, mutlaka tasfiyesi edilmesi gerekir. Yzey sularnn kalitesini bozan
maddeler;

1 ) Tabii olarak hidrolik havzadan veya ya srasnda atmosferden,


2 ) nsan faaliyetleri sonucu, kullanlm sularn yzey sularna verilmesinden,
3 ) Havzadaki tarm alanlarndan ya sular ile srklenir.

Yzey sularnn alnmasnda, su alnacak yerin tespitinde ve tasfiye tesislerinin


seiminde yabanc maddelerin kaynaklar dikkate alnmaldr. Gl sularnn durgun olmas
nedeniyle kebilen maddeler sudan ayrld iin, gl sularnn kalitesi nehir sularna gre
daha iyidir. Ancak trifikasyon olay (alg ve yosunlarn oalmas) gllerde daha hzldr.

Gl Sularnn Kaptaj

Gllerden su alnmasnda kirletici kaynaklar, aknt durumlar, tabakalama


derinlikleri, hakim rzgarlarn yn dikkate alnmaldr. Mmkn olduu kadar sahilden
uzak ve derinden su alnmaldr. stenilen derinlikten su alnabilmesi iin eitli derinliklerden
su alabilen tesisler tercih edilmelidir.
Nehir Sularnn Kaptaj

Nehirden alnan sular kullanlmadan nce tasfiye edilmelidir. Su kalitesinin zamanla


deimesi (yaz ve sonbahar aylarnda mangan miktarnn artmas, oksijen miktarnn
azalmas) sebebi ile sular tasfiye eden tesisler buna gre projelendirilmelidir. Su alma yeri,
yerleim blgelerinden nehir menbasna doru yeteri kadar uzakta, su hznn ve derinliinin
byk olduu bir blgede tekil edilmelidir. Kumlanma ve erozyon olmamas iin nehrin su
alnan ksmnn dz olmas ve suyun su alma yapsna giri hznn 0,3m/sn den kk olmas
arzu edilir. htiya debisinin, nehrin minimum debisinden kk olmas halinde, sular
dorudan nehirden alnr, aksi takdirde bir biriktirme yapsna ihtiya duyulur.

1 ) Nehir evlerinde tekil edilen kaptajlar:

a) Nehirlerden alnacak sular terfi edilecekse ve su seviyesi ok deikense nehir


evinde hem emme ukuru, hemde kelme odas vazifesini gren bir blme yaplr. Ayrca
farkl seviyelerden su alnmas salayan zgaralar korunur.
b ) Nehirdeki su seviyesi fazla deimiyor ve nehir yamac dikse, nehir sular bir
boru ile emme ukuruna getirilir, oradan ehre iletilir.

2 ) Nehir yatanda tekil edilen su alma yerleri:


3 ) Nehir yata altnda tekil edilen su alma yerleri : Su alnacak nehirde min. su
derinliinin ok kk olmas halinde nehir taban altnda ina edilir.

Baraj Gl Sularnn Kaptaj

me suyu temini iin ina edilen barajlarda takn akmlar iin dolu savaklarn yan
sra dip savaklar ve su alma yaplar tekil edilir. Baraj inas suyun ak kesitini byltt
iin ak hz yaklak olarak sfr olur, bunun sonucu olarak su ierisindeki kat ve ask
halindeki maddeler ker. Yzeyin bymesi neticesi havadan daha ok oksijen suya geer,
bylece suyun kendini temizleme kapasitesi artar.

Baraj glnde su seviyesi deiimi ve scakln seviye deimesi sebebiyle eitli


seviyelere su alma azlar konulur. Su alma yaplar bir kule eklinde olduu gibi eitli
derinliklerden manevra odasna gelen borular eklinde de olur. Kademeli su alma azlar
sayesinde, bulankln az olduu yerlerden su almak mmkn olur.

Uygulama 1 ) gelecekteki nfus 120.000, ort su sarfiyat ort Qg = 250lt / N G olan


bir ehrin su ihtiyac ekilde verilen serbest yzeyli yer alt suyu ihtiva eden bir arazide
alacak kuyudan alnacaktr. r = 0,50 m, k = 0,0036 m/sn dir. Bir kuyudan alnabilecek
optimum debiyi ve gerekli kuyu saysn bulunuz.
zm :

1,5 Qort N 1,5 250 120,000


Qiht = = = 521t / sn
86400 86400

H 2 h2 K
Q = K ve Qm = 2rh
R 30
n
r

R = 3000 S K

H 2 h2
s h Q = K K
(m) (m)
R Q = 2rh
n 30
r
0 35 0 0,2198
1 34 0,1325 0,2135
2 33 0,2337 0,2072
1,5 33,5 0,1846 0,2104
1,75 33,25 0,2095 0,2088
S opt = 1,75m Qopt = 0,2095m 3 / sn

Qiht 0,521
Kuyu says n = =
Qopt 0,2095

n = 2,47 = 3 kuyu
1 kuyu yedek
4 kuyu
Uygulama 2): Nfusu 10 000 olan bir kasabann ime ve kullanma suyu statik su
yzeyi yatay olan ve iki taraftan beslenen szdrma borular (galerileri) ile alnacaktr. su
tabakas kalnl 3m olup, k = 0,003 m/sndir. Max.gnlk su ihtiyacn 200lt/N-G alarak
szdrma borularnn ap ve uzunluunu bulunuz.
zm :

max Qg N 200 10000


Hesap debisi Q = = = 23,15lt / sn = 0,023m 3 / sn
86400 86400
Szdrma borusundaki su hz V = 0,2 0,4m / sn
V = 0,3m / sn seelim. Szdrma borusu yar dolu olarak hesap edilir.

1d 2 8Q 8 0,023
Q= V d= = = 0,44m
2 V 0,3
Boru ap 0450 mm seelim . Gerek hz hesab yaplr.
S = H h = 3 0,45 / 2 = 2,775m
R = 3000.S K = 3000 2,775 0,003 = 457 m
ki taraftan beslenme halinde

H 2 h2
Q = K .L H = 3mt h = 0,45 / 2 = 0,225m
R
QR 0,023 457
L= = = 391,5mt 392mt
K ( H h ) 0,003 (32 0,225 2 )
2 2

Uygulama 3 ): Hesap debisi Q = 170lt / sn olan bir ehrin ihtiyac, su yzeyi


eimli yer alt suyundan szdrma borular ile temin edilecektir. Yer alt suyu eimi J = 0,011
ve H = 4,5mdir.d 10 = 0,4 mm olarak verildiine gre szdrma borusu ile toplama sandn
odasna balayan borunun apn bulunuz. Szdrma borularnn uzunluunu hesaplaynz.
Szdrma borularndaki su hzn (0,2-0,4m/sn) 0,3m/sn seelim. htiya debisinin
yars toplama sandnn bir tarafndan geleceinden;

Q 1 d 2 4Q 4 0,170
= V ise d 2 = =
d = 0,72m
2 2 4 V 0,3

d = 0,850m olarak seelim


szdrma borular boyu L;
Q = k .I .J .H L = Q / H .K .J

K = 0,0116 d102 = 0,0116(0,4) 2 = 0,0019m / sn

0,170
L= 1808m
4,5 0,0019 0,0011

Toplama sand ile toplama odas arasndaki boru ap:

V = 0,5m/sn ve yar dolu olarak boyutlandrlr;

d 2 1 8Q 8 0,170
Q= V
d = = = 0,95mt
4 2 V 0,5

BLM IV SULARIN LETLMES (SALE)

Suyun temin edilecei kaynak seildikten sonra, sra kaynakta derlenen sularn
ihtiya blgesine iletilmesine gelir. Sular bulunduu yerden, ihtiya blgelerine gtren
tesislere iletim (isale) hatt ad verilir. sale hatlar suyu genel olarak suyu tayan bir eleman
ile bu elemann gerektirdii tehizattan meydana gelir. Suyu tayan eleman olarak ak
kanallar, tneller, akadkler ve eitli malzemeden yaplm borular kullanlabilir.
sale Hatt Tipleri

sale hatlar akmn ekline gre:


Basnl isale hatlar,

1 ) Serbest yzeyli isale hatlar,


2 ) Terfili isale hatlar, olmak zere iki tipte tekil edilebilir.

Su alma yerleri, yerleim merkezindeki su deposuna gre yeterli ykseklikte ise su


hazneye yer ekimi ile (cazibe ile) iletilir, aksi takdirde sularn tulumbalarla hazneye
baslmas gerekir.
Serbest yzeyli isale hatlarnn, isale hatlarna gre dezavantjlar, grupta
toplanabilir;

A ) sale hattnn gzergah ynnden: Ak kanallar ve galeriler belirli bir


eimde olaca iin boylar uzar ve akadk, tnel gibi zel yaplar gerektirir. Halbuki borular
her tip zeminde, arazinin ini ve klarna uyan hatlarla denebilir.

B ) Kirlenmeye kar koruma ynnden: Serbest yzeyli isale hatlarndan


geirimsizlik tam olarak temin edilemez. Temiz sularn iletilmesi tehlikelidir, su s
deiimlerinden etkilenebilir. Borulu sistemlerde bu dezavantajlar yoktur.

C ) letme bakmndan: Serbest yzeyli isale hatlarnda debinin ayarlanmas


zordur, borularda ise debi kolaylkla ayarlanabilir.

sale hatlarndaki elemanlar ya proje sonundaki ihtiyalara gre, boyutlandrlr,


yada belli bir kapasitede bir boru hatt denir, ihtiya artnca ikincisi denir. Ayn anda
birden fazla boru veya kanaln inasnn gerektirdii durumlar aada zetlenmitir.

1 ) Nihai kapasite iin gerekli boru apnn piyasada bulunmayacak kadar byk
olmas,
2 ) sale hattndaki borunun krlma ihtimalinin fazla ve tamir iin gerekli zamann
uzun olacann nceden bilinmesi.
3 ) Gzergahta dere geidi vb. tehlikeli ksmlarn bulunmas (en azndan bu
ksmlarn ift yaplmas gerekir.)

Ayn debiyi geirmek zere, ayn tipte tekil edilmi ift isale hatt, tek hatta gre
%30-40 daha pahaldr.

Serbest yzeyli isale hatlar

Serbest yzeyli (basnl) isale hatlarnda su atmosfer basncnda akar ve


piyezometre izgisi su yzeyine pareledir. Basnsz iletim hatlar ak kanallar ve galeriler
olmak zere iki gurupta incelenir.

Ak kanallar iletilecek debinin ok byk olmas halinde kaptajla tasfiye tesisi


arasnda kullanlabilir. Kanal cidarlar beton veya betonarme kaplamaldr. Eimleri %0,01 ile
%0,05 arasnda deiir. Kanallardaki su hz kelmeye meydan vermeyecek kadar byk
(0,60m/sn), erozyona (anmya) sebep olmayacak derecede kk (2m/sn) olmaldr.

Kk debiler daire kesitli, byk debiler ise at nal, yumurta veya dikdrtgen kesitli
galeriler ile nakledilir. Galeriler, kesme ta, tula, beton veya betonarmeden yaplabilir. Su
hz 0,60-1,20 m/sn arasnda seilir ve nn dolu olduu kabul edilerek boyutlandrlr. 6
m den daha derinde galeri ina edilmesi gerektiinde, tnel ina etmek daha ekonomik
olabilir.
BASINLI SALE HATLARI

Su mhendisliinde en byk gelime, sular basn altnda iletebilen tesislerin


gelitirilmi olmasdr. Bu sayede isale hatlarnn boylar ksalm, ayrca kirlenme tehlikesi
de byk lde azalmtr. Serbest yzeyli isale hatlarnda zaman zaman rastlanan tat, koku
ve renk bozulmalarna borularda rastlanmaz. Borularn tanmas ve denmesi de kolaydr.

Basnl isale hatlar grupta incelenebilir;

1 ) Cazibeli isale hatt (suyun yer ekim kuvveti ile bulunduu yerden hazneye kendi
enerjisi ile akmas)
2 ) Terfili isale hatt (suyun bulunduu yerden tulumbalarla ykseltilmesi)
3 ) Ksmen cazibeli, ksmen terfili isale hatt.

Basnl isale hatlarnda su hznn alt ve st snrlar suyun berraklna ve boru


cinsine gre deiir. Silt srkleyen sular iin minimum hzn 0,50-0,60 m/sn olmas gerekir.
st snr, iyi malzemeden yaplm borularda 5m/sn ye kadar kabilir. st snrn
belirlenmesinde gznne alnacak nemli bir faktrde su darbeleridir. sale hatlarnda
tavsiye edilen hz deerleri 0,80-1,80 m/sn arasnda deiir. sale borusu aplar ise
ihtiyalara gre deiir, fakat 100mm kk apl borularn kullanlmas tavsiye edilmez.

sale Hatt Gzergahnn Belirlenmesi

sale hatlarnn planlanmasnda ilk i, boru hattnn ve dier iletme tehizatnn


gsterdii toporafik haritann hazrlanmasdr. Kaptaj ile su haznesinin ina edilecei blge
arasnda eritvari bir harita karlr. Bu harita zerinde isale hatt gzergah tespit edilir.
Gzergahta mmkn olduu kadar fazla ini k olmamaldr. Borularn yatay
denmemesine dikkat edilmelidir, aksi takdirde boruyu gereken hallerde boaltmak mmkn
olmaz. Bunun iin zeminin yatay olduu blgelerde denen borulara eim verilmelidir. Bu
eimlerin ak ynnde klarda %0,20 inilerde %0,5 olmas yeterlidir.
sale hatt geirilirken genel olarak zemin toporafyas takip edilmekle beraber
bazen zemin profiline tam olarak uyulamaz. Baz yerler fazla derin, baz yerler ise s
yaplarak uygun bir hat geirilir. Bylece boru hattnda iletme tehizat azaltlarak ekonomi
salanm olur. Terfili isalede hattn srekli ykselmesine dikkat edilir. Gzergahta keskin
yn deiikliklerinden kanmaldr. Ayrca gzergah batak ve rk zeminlerden
gemeyecek ekilde seilmelidir.

sale Hatlarnda Kullanlan Borular

Basnl su iletim hatlarnda kullanlacak borular, maruz kalacaklar su basncna,


iletilecek suyun ve borularn denecei zeminin zelliklerine bal olarak seilir. Borular,
boru paralar, vana, vantuz vb. donatm elemanlar (mm) cinsinden ifade edilen, anma
(itibari,nominal) ap ile anlrlar. Borular iin msaade edilen iletme basnc normal iletme
artlar altnda borunun srekli olarak maruz kald en yksek reletif (Patm = 0) basn olup,
bunun tayininde basn darbeleri dikkate alnmaz. Cazibe ile isalede maksimum statik basn,
terfili isale de ise maksimum dinamik basn bu deerden kk olmaldr. Boru
krlmalarnn, boru krlmalarna kar kullanlan emiyet tertibat ve tulumbalarda elektirik
kesilmelerinin sebep olduu basn darbeleri normal olmayan iletme artlardr.

Fabrika basnc: Boru ve donatm imal eden fabrikann, borunun mukavemetini ve


geirimsizliini kontrol iin tatbik ettii basntr. Deney basncndan daha byktr.

Deney basnc: Tamamlanmam bir boru hattnda yap yerinde hendek topakla
kapatlmadan nce tatbik edilen basntr. Bu deney, balantlarn su szdrp szdrmadn,
nakil ve deme srasnda atlayan ve hasara urayan boru ksmlarnn mevcut olup
olmadn gsterir. Deney basnc, genellikle iletme basncnn 1,5 katdr.

Font borular: Korozyona kar mukavemetleri yksek ve mrleri uzundur. (50


sene). Basn mukavemeti fazla olmakla beraber krlgandr. Borular ve boru zel paralar
koruyucu madde ile iten ve dtan kaplanr. 1200 mm lik apa kadar imal edilmektedir. 10
12-5ve 16 at ( atmosfer basnc) iletme basncna dayankl tipleri mevcuttur. Dolaysyla
iilii fazladr. Font borularnn balant ekilleri flanl ve muflu (ambuatmanl) olmak
zere balca iki eittir.

2 ) elik borular: Boylar uzun olduu iin (16m) ek yerleri says azdr. 400mm
den kk apta yaplmaz. 16-25-40 at basnca dayankl tipleri mevcuttur. Tama ve
demesi kolaydr. Korozyona kar mukavemetleri azdr, ancak bitml maddeler ile
kaplanarak bu olumsuzluk ortadan kaldrlabilir. Font borulara tatbik edilen balant
ekillerinin dnda kaynakl balantlar elik borularda ok kullanlr. Yksek iletme
basncna sahip iyi kaliteli elik borular, ince cidarl yaplabilmeleri sayesinde hafif
olduklarndan dolay zellikle byk apl isale hatlar iin ekonomik olurlar.

3 ) Plastik borular: PE (polietilen) veya sert PVC (polivinil klorr) olan mamul
olan plastik borular son yllarda geni uygulama alan bulmutur. Tamas ve demesi
kolaydr. Korozyona kar mukavimdir. Normal olarak 60C zerindeki scaklklarda
kullanlmazlar. Belirli bir iletme basncnda, altrlabilen bir plastik borunun ekonomik
olarak imal edilebilecei en byk bir ap vardr, bu 16 at lk iletme basnc iin
400mmdir. Hidrolik olarak ok az yk kaybna sebep olurlar.

4 ) Betonarme borular: 100-500 mm apnda, en az B450 kalitesinde olmak zere


imal edilirler. 10 at lk iletme basncna kadar dayankl olabilirler. Boru boylar 6 mye
kadar olabilirler. Tama ,denme ve yataklandrma esnasnda dikkatli olunmaldr. Darbe,
arpma ve nokta yklere kar hassastrlar. Cidar kalnlklar fazla olduundan ardrlar.
Agresif su ve toprakta ve rk zeminlerde tavsiye edilmez.

Borularn Denmesi:

Plandaki boru gzergah, arazi zerine kazklar aklarak tespit edilir. Borularn
denecei hendek elle veya makine ile kazlabilir. Hendek kenarna getirilen borular iplerle
yuvarlanarak veya gezer vinlerle hendee iletilir. Gerek isale gerekse ebeke hatlarnda don,
yk ve s etkileri gz nne alnarak boru stnden zemin yzeyine kadar zemin yzeyi aras
mesafe 1,25m olmaldr.
Minimum hendek genilii 60 cm dir.boru apnn 200mm den byk olmas
halinde hendek genilii b,
B= D+40 (cm) olacak ekilde hesaplanr. Hendein civar dey olarak alr,
gerektii zaman iksa yaplr. Borularn birleim yerlerinde hendein genilii ve derinlii
arttrlarak ni ad verilen ukurlar tekil edilir.

Hendek tabann kayaya rastlamas halinde hendek 20 cm derinletirilir ve bu ksm


kumla doldurulur. Kayalk arazide boru arzalarnn %30 u borunun kaya zerine
oturmasndan ve kum miktarnn az olmasndan ileri gelir. Bataklk rk zeminlerde boru
demesi, mecbur kalnmad srece deitirilmesi daha uygun olur.
Dalk bir arazide akc zemin zerine boru denmesi halinde tabanda tekil edilen
tespit kitlelerine boru bileziklerle balanr. Eimin %20 den az olmas halinde, he boruya
tespit kilidi yaplabilir.

Borular hendeklere indirilip balantlar yapldktan sonra basn deneyine tabii tutulur.
Szma noktalarnn ve szma miktarnn tespiti iin basn deneyine tabi tutulur. Szdrma
noktalarn ve szma miktarnn tespiti iin basn deneylerine 24 saat devam edilir. Basn
deneylerinin olumlu olmas halinde hendekler yava yava doldurulabilir. Hendek boru
stnden 20 cm ye kadar yumuak toprakla, geri kalan hendekten kan toprakla doldurulur
ve her 10 cm de bir sktrlr. Sktrma boru zerinde 30 cm lik dolgu elde edilinceye kadar
srdrlr.
Baz durumlarda isale hattnn gl veya akarsu altndan geirilmesi gerekebilir.ou
zaman kuru olan s derelerden geite yeterli olan bir hendek tabanda alr, boru hendek
ierisine indirildikten sonra betonla doldurulur. Byk nehirlerde alak su seviyesi ile nehir
taban aras mesafenin 3mden byk olmas halinde su ierisine betonarme bir sandk yaplr,
sandn ii kum doldurularak, boru bu kum tabakas ierisine yerletirilir. Baz hallerde su
kprs yapmak veya mevcut kpry konsolla boruya balamak sureti ile akarsular
geirilebilir.

letim Hatt Hesabnda Hidrolik Esaslar

Kaptaj kotunun, ehir suyu haznesinin giri kotundan yeteri kadar byk olmas
halinde sular cazibe (yerekimi) ile iletilir. Cazibe ile iletimde, nce erit vari toporafik
harita zerinde iaretlenen gzergah yardmyla zemin profili karlr. Daha sonra genellikle
zemin profiline uygun olarak, boru profili izilir. Profil zerinde zemin kotlar, boru taban
kotlar, ara mesafeler, balangca olan mesafeler, boru ap, ipi, cinsi, boru eimi ve planda
gidi gsterilir.

Boru aplarnn Hesab:

letim hatt borusunun profili izildikten sonra mevcut hidrolik yke ve iletilecek
debiye gre boru ap tayin edilir. Mevcut yk kaptajdaki su kotu ile haznedeki maksimum su
kotu arasndaki farktr. Boru hatt boyunca hazneden daha yksek kotlu tepelerin bulunmas
halinde ise, kaptajdaki su kotu ile kritik tepe noktas kotu arasndaki fark hidrolik yk
verecektir. Bu fark boru boyunca blnerek hattn maksimum hidrolik eimi bulunur.
htiya debisinin iletilmesi srasnda meydana gelecek yk kayplarnn mevcut
ykten daha byk olmas gerekir. letilecek debiye tavsiye edilen hz limitlerine ve
karlanabilecek yk kayplarna gre bir boru ap seilir. Genel olarak seilen borudan
ihtiya debisinin gemesi halindeki, hidrolik eim, hattn max. hidrolik eiminden daha
kktr. Gerekli tedbirler alnmad takdirde, boru hatt boyunca, boru eiminin hidrolik
eimden daha byk olduu blgelerde serbest yzeyli akmlar oluur. Bunun nlenmesi iin
hazne girilerine, varsa maslak (basn krc) girilerine basn drc vanalar konur ve bu
vanalar gerektii ekilde ayarlanr.

Vanann gerei gibi ak olmas halinde piyozometre izgisi (1) eklindedir vanann
bulunmad veya tamamen ak olduu durumlarda piyozometre izgisi (2) durumunu alr.
AB arasnda serbest yzeyli akm oluur. Bu durum istenmez, ayrca nlenmesi ynetmelik
gereidir.
Boru hattnn max. hidrolik eimde geirebilecei debiye, iletim hattnn kapasitesi
ad verilir. Hattan temin edilecek su miktar bu deeri gemez.
sale hatlarnda boru aplar bilinen hidrolik formllerden biri ile hesaplanabilir:
LV 2
1 ) Darcy - Weisbach forml: yk kayb h =
D2 g

V 2
Hidrolik eim J =
D2 g
przlk kat says, V suyun hzn, L boru boyunu, D boru yar apn, g
yer ekimi ivmesini, h, L boru boyunda meydana gelen yk kaybn, J hidrolik eimi
gstermektedir. kat says R e saysn ve relatif przlln (k/D) bir fonksiyonudur.
K = mutlak przllk
Nikuradse, yapt deneylerde ve R e , k/D arasndaki banty grafik eklinde
laminer akm blgesi, trblansl hidrolik ynden cilal blge, trblansl przl blge ve
gei blgesi iin ifade etmitir. Grafik pratikte K,d,R e bilindii zaman bulunmas iin
kullanlr. K/D oran sa tarafta bulunur, eriyi takip ederek hesap edilen R e deerine kadar
gelinir. R e ile erinin kesim noktasndan itibaren yatay gidilerek grafiin sol tarafndan
okunur.

2 ) Williams-Hazen Forml:

V = 0,85C ( D / 4) 0,63 J 0,54

Q = 0,278C D 2,63 J 0,54 R=D/4

3
V = Su hz(m/sn) Q = Debi(m /sn) D = boru ap (m)
J = Hidrolik Eim C = Katsay olup, font borular iin 95, kaynakl elik borular
iin 120 alnabilir. Williams-Hazen forml ile boru ap, hz ve yk kaybn hesaplamaya
yarayan izelgeler mevcuttur.
Uzun isale hatlarnda yersel yk kayplar, srekli yk kayplarnn yannda ihmal
edilebilecek kadar kktr ve hesaplanmaz.

Cazibeli sale Hattnda Donatm Elemanlar

Borularda akn kesintisiz bir ekilde salanmas, borularn gerektirdii hallerde


boaltlmas, borularn eitli zararlardan korunmas, gerektiinde yksek basnlarn
drlmesi vb. artlarn yerine getirilmesi iin borular ok sayda iletme ve elemanlarla
donatlr. Cazibeli isale hatlarnda kullanlan donatm elemanlar vanalar, vantuzlar (hava
vanalar), maslaklar ve tespit kitleleridir.

1 ) Vanalar : Cazibeli isale hatlarnda kullanlan vanalar.

a ) Tevkif (kapatma)vanalar
b ) Tahliye (boaltma) vanalar
c ) Basn krc vanalar.

letim hattnda meydana gelen arzalarn tamirlerini yapabilmek iin suyun kesilmesi
ilemi, isale hattnda belirli aralklarla yerletirilen tevkif vanalar yardmyla yaplr.

Tahliye vanalar borularn alak yerlerinde biriken tortular temizlemek ve hatt


boaltmak iin gzergahn en ukur noktalarnda tekil edilir.
Basn krc vanalar, borudaki akn basn altnda olumasn temin etmek zere
maslaklarn ve haznelerin giriine konur.

2 ) Vantuzlar ( hava vanalar): Suyun ierisinde erimi halde bulunan hava miktar
basncn artmasyla birlikte artar. Basncn her hangi bir ekilde azalmas halinde eriyik
halindeki havann bir ksm serbest halde aa kar. sale hatlarnn yksek noktalarnda sk
sk rastlanan bu durumda, boru iinde aa kan hava boaltlmazsa boru kesiti daralr ve
suyun akna mani olur, neticede boru hattnn verimi der. Bunu nlemek iin isalenin
yksek noktalarnda hava boaltma tertibat konur.

Bir dier durum da borularn ani olarak boaltlmas sonucu ortaya kar. Borunun
krlmas halinde su boalrken, boruya hava girmedii takdirde boru ierisinde vakum oluur
ve boruda gmeler olabilir. Bu durumu nlemek iin isale hattna, boruya hava girmesini
temin eden cihazlar yerletirilebilir. Borudaki havann tahliyesini ve gerektiinde de boru ya
hava girmesini salayan cihazlara vantuz ad verilir.

3 ) Maslaklar (basn drcler): sale hatlarnda su basncnn fazla olduu


blgelerinde, yksek basnlara dayankl borularn seilmesi gerekir, bu durum ise maliyeti
arttrr. Bunu nlemek iin imkan olan durumlarda basn drcler kullanlarak
basnlarn azaltlmas salanr. (atmosfer basncna iner)

Basn drcler basit olarak giri , k, boaltma borular ile dolu savakla
donatlm bir hazneden ibarettir. Basn drcnn yeri, mansap tarafndaki kritik
noktadan yeteri kadar yukarda seilmelidir.

4 ) Tespit Kitleleri: Borularn eimli arazilerde ve akc zeminlerde denmesi


halinde, hendek zerindeki toprak dolgu, borunun dengesini temin etmez. Bu durumda tespit
kitleleri ile borularn dengesi temin edilir. Tespit kitleleri fazla eimli arazideki borular iin
ve boru zel paralar (dirsekler) iin tekil edilen tespit kitleleri olmak zere iki grupta
incelenebilir.

a ) Dz boru paralarn tespiti:

b ) Dirseklerin tespiti: Dirseklerin maruz kald kuvvetler, su hareketlerinden


oluan merkezka kuvveti, boru ve su arl ile basn kuvvetleridir. Byk apl borularda
bile merkezka kuvveti ve borunun arl ihmal edilebilecek kadar kk olduundan
dirseklerin tespitinde dikkate alnmas gerekli kuvvet basn kuvvetleridir. Dirsee gelen etki
kuvveti

a D 2
R = 2 P.sin P = H
2 4

H mss. Basn yksekliidir. Bulunan R kuvveti 1,25 gibi bir emniyet katsays ile
arplabilir.

Uygulama 1 ) ekildeki isale hatt gelecekteki nfusu 28800 olan bir yerleim
merkezinin suyunu iletmektedir. Borularn iletme basnc 15 atm , ort Q g = 150 H/N-G ve
= 0,03 iin
Darcy- Weisbach formln kullanarak
a ) Boru apn,
b ) Hazneye girite vanann ksma orann bulunuz.
d/D 1 3/4 1/2 3/8 1/4 1/8 1/16
K 0,10 0,47 2,5 5,5 13 65 140
zm:

1,5 150 28800


a ) Qiht = = 75lt / sn
86400
300 275
J max = = 0,00625
3000 + 1000

Q 0,075
V = 1m / sn alarak A = = = 0,075m 2
V 1

4A 4 0,075
D= = = 0,309mt.

D = 300 mm seildi

Q 4 0,075 V2 0,03 1, 0 6 2
V= = = 1,06m / sn , J= = . = 0,00573
A 0,32 D 2g 0,3 2 g

J = 0,00573 < J max = 0,00625

b ) h = H 1 H 2 J L = 300 275 0,00573 4000 = 2,08m

V2 1,06 2
h = k . 2,08 = k . k = 36
2g 2g

Vana d/D oran -1/8 olacak ekilde kslmaldr.


Uygulama 2 ):

a ) ekildeki isale hatt gelecekteki nfusu 48000 olan ve ort Qg = 160 H / N G olan
bir yerleim merkezinin ime suyu 16 atmosfere dayankl borularla iletilecektir.

= 0,03 iin Darcy-Weisbach, C=110 olarak Williams-Hazen iin piyezometre


izgisini izip, hazne giriindeki piyezometre kotunu ve vana ksma orann bulunuz. Gerekli
iletme donanmn gsteriniz.

b ) D = 400mm lik boru hattnn iletilebilecei en byk debiyi ve J yi Williams-


Hazen forml ile belirleyip, vana ksma orann bulunuz.

c ) sale hattndaki max. Statik basn ile (a) kk iin B ve C noktasndaki iletme
basnlarn bulunuz

zm:

1,5 160 48000


a ) Qiht = = 133,3lt / sn
86400

Vantuzun almas iin 2 m lik su basnc alrsak;

550 (530 + 2)
J max = = 4,39 10 3
2500 + 1600

Darcy forml ile,

Q 0,1333
Vopt = 1m / sn A = = = 0,1333m 2
V 1

4 A 4 0,1333
D= = = 0,41m D = 400mm seildi.

Q 0,1333
A = 0,1257m 2 V = = = 1,06m / sn
A 0,1257

V2 0,03 1,06 2
J= = 4,30 10 3 < J max = 4,39 10 3
D 2g 0,4 2 g

Williams-Hazen forml ile;

V = 0,85CR 0, 63 J 0,54 C = 110

D = 400mm V = 1,06m / sn

0,4 0,63 0,54


1,06 = 0,85110( ) J J = 3,66 10 3
4
h = JL = 3,66 10 3 5500 = 20,13m
Hazne giriindeki piyezometre kotu = 550-20,13=529,87m
Vana tarafndan krlmas gereken yk kayb h1 = 529,87 523 = 6,87 m

V2 1,06 2
h1 = k 6,87 = k k = 120
2g 2g

Vana ksm oran 1/8> d/D>1/16 arasnda olmaldr.

J max = 4,39 10 3
b)

0,4 0, 63
V = 0,85.110.( ) .(0,00439) 0,54 = 1,17m / sn
4

Qmax = V . A = 1,17 0,1257 = 0,147m 3 / sn

h1 = 0,00439 5500 = 24,15m

h1 = 550 (523 + 24,15) = 2,85m


V2 2,85 19,62
h1 = k . kk = = 41
2g 1,17 2

1/4 > d/D >1/8 olacak ekilde vana kslmaldr.

c ) letme basnc = piyezometre kotu- boru taban kotu


Statik basn = statik seviye-boru taban kotu
sale hattndaki en byk statik basn, B noktasnda oluur. (550-480) = 70m.s.s.
B noktasndaki iletme basnc 550-(480+2500 0,00366) = 60,85 m
B noktasndaki iletme basnc 550-(530+4100 0,00366) = 4,99mt.
Uygulama 3 ): Boy kesiti verilen isale hatt ile max. gnlk su sarfiyat 180 lt/N-G
ve gelecekteki nfusu 8800 olan bir kasabann haznesine su iletilmektedir. Gerekli boru
apn hesaplayarak (font boru C=95) gzergah zerindeki gerekli donatm gstererek,
vanalar tarafndan krlacak basnlar hesaplaynz. Piyezometre izgilerini iziniz. Borularn
dayanabilecei max. iletme basnc 80 mdir

zm:

180 8800
Q=
86400
Q = 18,33lt / sn
font boru C = 95
D
V = 0,85.C ( ) 0,63 J 0,54 D = 125 mm
4

D 2 D
Q = 0,85.C ( ) 0,63 J 0,54
4 4

0,125 2 0,125 0,63 0,54


0,01833 = 0,85.95 ( ) J
4 4

J = 0,03526
320-170 = 150mt olduundan maslak yaplmaldr.
Maslak kotu = 170 + 80 = 250m olmaldr.
1 noktasndaki piyezometre kotu 320-800 0,03526 = 291,80 mt
iletme basnc 291,80 260 = 31,80mt
2 noktasndaki piyezometre kotu 320-1200 0,03526 = 277,7 mt
iletme basnc 277,7-265 = 12,7 mt
M noktasndaki piyezometre kotu 320-1975 0,03526 = 271,50mt
271,50-250 = 21,50 mt
Maslak giriindeki vana hv = 21,50mt lik basn kracak ekilde ayarlanmaldr.
Vanann ayarl olmas halinde piyezometre izgisinin boru eksenini kesmemesi gerekir.
Piyezometre izgisi ile boru ekseni arasnda 3-4mlik bir iletme basnc bulunmaldr. sale
hatlarnn bu bakmdan kontrol gerekir. 2 noktas iin bu deer 12,7 m > 3 m olduundan
boru ap uygundur.

3 noktasndaki piyozometre kotu 250-0,03526 925 = 217,40 mt


217,40-170=47,40 m
depo giriindeki piyozometre kotu 250-0,03526 1225=206,80mt
206,80-200=0,80mt

Maslan noktasna olan yatay uzakl

265 170 250 170


= X = 925mt
1100 X

Uygulama: ekildeki gibi bir iletim hattndan geen debi Q olsun. Seilen bir D
apna bal olarak, izilen piyozometre izgisi hatt M-N noktalarndan keserek MBN
blmnde vakum oluturmaktadr. Bu durum nasl nlenebilir?

zm:

sale hatlarnda vakum meydana gelmesi istenmez, bundan dolay boru hattnn
profilin B noktasnda minimum 3-4 m basn bulunacak ekilde yeniden boyutlandrlmas
gerekir. Bunun iin KAB blmnde hidrolik eim J yerine J 1 ve ap D 1 , BCD blmnde
ise eim J 2 ve ap D 2 olarak seilir. Yalnz D 1 D, dolaysyla J 1 J ve D2 D ve
dolaysyla J 2 J olarak belirlenmelidir ki, tepe (B) noktasna min basn art salanm
olsun. Bylece vakum oluumu engellenmi olur. (istenilen Q debisi sabit kalmak art ile)

.Q.H
Kw-sa cinsinden =
102
(kg/m 3 ) Q(m 3 /sn) H(m) cinsinden yazlmaldr.
Terfi Merkezi in Yer Seimi

Terfi merkezinin yeri seilirken aadaki hususlara dikkat edilmelidir.

1) Tesisin bulunduu yere kolayca gidilip gelinmeli, makine ve techizatn kolayca


tanmas iin yol kenarlar tercih edilmelidir.
2) Feyezan blgesinin dnda olmaldr.
Terfi Hatlarnda Ekonimik Boru ap Hesab

3) Tama gc fazla olan zeminler seilmelidir.


4) Y.A.S.S. fazla yksek olmamaldr.
5) Bu artlar salanamad taktirde sular bir n tulumba ile kaptajdan alnr ve
yukardaki artlarn saland yerde ina edilen ana terfi merkezine baslr.

Tulumba Says Ve Seimi

Her terfi merkezi iin biri yedek olmak zere en az iki tulumba seilir. Ayn
karakterde olan tulumbalar sra ile altrlr. Tulumbalarn says sarfiyat salnmlarna
gre tayin edilir.

1) Q max
=2 Q min
ise, her birinin kapasitesi Q min
a eit olan tulumba seilr,
biri yedek biri min. debide alr. Sarfiyatn max. Olmas halinde 2 tulumba
birlikte alr.
2) Q =3 Q ise,
max min

a) Herbirinin kapasitesi Q min


e eit olan drt tulumba seilir. Biri yedek,
biri min. Dediye iletir. Ortalama sarfiyatta ikinci , max. sarfiyatta
nc tulumba devreye girer.
b) Verimi Q e eit bir, 2/3 Q a eit olmak zere tuluma
min max
seilir. Byk tulumbalardan bir tane yedek seilir.

Tulumba seiminde aadaki faktrler gz nnde tutulur:


1) Gnlk su ihtiyac
2) En fazla su sarf edilen gnde tulumbalarn alma
sresi (l T ) (Saat )

24
Q = Q .
terfi iht
l T

3) Elektrik enerjisinin gndz ve gece saatlerindeki fiyat


4) Kaptajn verimi
5) Mmkn olan iletme kapasitesi
6) Terfi borusundaki kabul edilebilecek yk kayb ve terfi ykseklii
Denge (Hava) Kazanlar

Tulumbalarn ani olarak herhangi bir sebeple durmas sonucu borularda su darbesi
oluur. Aslnda bu su darbesi yksek basn okudur ve nlenmesi gerekir. Atalet kuvvetinden
dolay su hareketi tulumba ile birlikte ani olarak duramaz, bir sre devam eder. Bu durumda
tulumbann hemen yanndaki koru ksmlarnda basn der, bu olaya depresyon ad verilir.
Bu depresyon dalgas boru ierisine doru ilerler. Bu dalga boru sonundaki hazneden
yansyarak geri dner ve bu srada basn art oluur. Bu Basin artna spresyon ad
verilir.

Borulardaki su darbelerinin nlenmesi iin denge kazanlar kullanlr. Bu kazanlar bir


boru ile tulumbalardan hemen sonra terfi borusuna balanr. Depresyon srasnda su kazandan
boruya, spresyon zamannda ise borudan kazana geerek depresyon ve spresyon
basnlarn azaltr. Kazan ierisindeki hava skp gevemek suretiyle basn durumunu
ayarlar.

Terfili isale hatlarnda toplam maliyet i minimum yapan bir boru apnn
belirlenmesi gerekir, bu apa ekonomik bou ap denir. Terfi hatlarnda toplam maliyet, ina
maliyeti ve iletme (bakm onarm, yedek para, enerji vb. ) maliyet olmak zere iki maliyetin
toplam hesaplanr. na ve tesis maliyeti boru ap bydke artar, buna karlk belirli bir
debi iletirken boru ap bydke boruda ki yk kayb ve buna bal olarak bterfi ykseklii
azalacandan iletme maliyeti azalr.

Bu maliyetler bir grafik zerinde gsterilirse;


Terfi hattnda maliyet
boru ap bants

letme maliyeti pratikte, enerji maliyeti olarak dnlebilir. (dier masraflar btn
borular iin yaklak eit kabul edilebilir.)

0,736.1000.Q.E.b
Senelik iletme maliyeti A=1
75
.H

Q (m / sn)
3
, H ( terfi ykseklii ,m )
E ( enerji fiyat ,Tl/kw-sa) , b ( tulmba yllk alma sresi , saat)
( pompa verimi ) ,H=H+J.L

P
Tesis masraf A 2
=
100
.P

P (faiz ve amortisman yzdesi )


P ( Birim boy maliyeti )

Toplam maliyet ise d e = 1,5 Q yaklak forml ile hesaplanan ekonomik boru
apnn civarndaki en az 3-4 boru iin hesaplanr.

Uygulama 1) ekildeki pompa istasyonu ile ihtiya debisi 40 Lt/sn olan kasabann
ime suyu A noktasndan B haznesine ykseltilecektir. 24 saat alaak olan pompann
verimi = 0,80 ve boru hattnn uzunluu 2500 m dir. Senelik faiz ve amortisman deeri
toplam %24 elektriin fiyatn 5,00 TL/kw-h alarak

a) Ekonomik boru apn b) Pompa gcn hesaplaynz.


Boru ap Boru demesi
mm maliyeti
(TL/m)
200 2120
250 2470
300 3280
400 5300

d = 1,5 Q = 1,5 0,010 0,30mt.


e
0,736.1000.Q.E.b
A=1
75
.H = 21491 (h+JL)

P
A 2
=
100
.P =0,24 P =21491 J

A 1 A 2
D J (TL/m) (TL/m) M= A1 + A2
(mm)
200 9 x10
3 193 509 702

250 2,8 x10


3 60 593 653

300 1,1x10
3 24 787 811

400 0,27 x10


3 6 1272 1278

Her boru iin isale hatt uzunluklar ayn olduundan maliyet karlatrmas 1 m
boru boyu iin yaplacaktr. Ayrca h deeri sabit olduu iin karlatrma yaparken bunun
dikkate alnmas gerekmez.

En dk M=653 TL/m olduundan ekonomik boru ap 250 mm dir

c) pompa gc
H=h+JL=65+2,8.2,5=72 m.
0,736.1000.Q.H 1000.0,010.72
N= = = 35kw
75 102.0,8

Uygulama : ekildeki terfili isale hatt gelecekteki nfusu 10.000


ort. Q = 150 Lt / N G olan Bir kasabann su ihtiyacn karlayacaktr. Terfi sresi 12 saat,
g

pompa verimi = 0,60 olduuna gre terfi borusu apn ve pompa gcn
bulunuz. ( = 0,03)
10.000.1,5.150 24
Q ht
=
86400
= 26lt / sn Q terfi
= 25.
12
= 52lt / sn

Ekonomik terfi borusu ap Deko


= 1,5. Q = 1,5. 0,052 = 0,34m

D eko
= 0,35m alnrsa; V=Q/A= 0,052/0,0962=0,54 m/sn (hz dk)

D=0,25 m alnrsa V=1,06 m/sn

2
0,03 1,06
2

V
J= . = . = 0,0043
D 2.g 0,25 2.g

HL=J.L=0,0043.1500=6,45 mt

Manometrik basma ykseklii H m


= H geo
+ H L = 320 260 + 6,45 = 66,45mt

.Q.H 1000.0,052.66,45
Pompa gc N teo
=
102
=
102.0,60
= 56kw

Uygulama: ekildeki isale hattnda J=0,004 olup, eldeki borular 10 atlk iletme
basncna dayankldr. letim hatt zerindeki gerekli tehizat belirleyip, piyozometre
izgisini iziniz.
= 0,75 Q = 125 Lt/sn
B noktasna tahliye vanas, C noktasna vantuz konacaktr. Depo, ayrca menba
k, tahliye , vantuz, hazne giriine vana konacaktr.
Eldeki mevcut boru 100 mms. Dayanabildiine gre ve A ile B arasndaki kot fark 200 mt
olduuna gre maslak konmas gerekmektedir.

400+100=500 mt 600-100=500 mt

Maslak 500 mt kotunda ve A noktasna 4 km mesafede ina edilecektir. Bu durumda


su 500 mt kotundaki C tepesini yer ekimi ile aamaz pompaj gereklidir. Eer daha yksek
basnca dayankl boru temin edilebilseydi, suyun C noktasn yerekimi ile enerji masrafna
gerek kalmadan amas mmkn olurdu.

B noktasndaki piy. izgisi Kotu = 500-4000.0,004 = 484 m


B noktasndaki iletme basnc = 484-400 =84 m.

Pompann B ye olan mesafesi x kotu ise y olsun

y 400 500 400


= 100 = 7000 y 28 x105
7000

100 X 28 x105
y=
7000

Ayrca y=500-0,004(4000+x)

100 X 28 x105
= 484 0,004 X x=4594 mt.
7000
Y=466 mt.

Pompa binas iin 4 m lik giri basnc ayrlrsa pompa kotu 466-4=462 m olur.

462 400 100


= X=4340 mt.
x 7000

Pompa hesab:

C deki vantuzu almas iin bu noktadaki piyezometre kotu 500+3=503 m.


olmaldr.
Pompa ile C aras mesafe 7000-4340=2660 mdir.

h = 2660.0,004 = 10,64mt 11mt


pompann su basma ykseklii 503+11-462=52 m olmaldr.

.Q.H 1000.0,125.52
N =
102
=
102.0,75
= 85kw

Pompa piyozometre kotu = 462+52=514 mt.


C ile D arasnda 414 mt. Kotu noktaya ikinci maslak ina edilmelidir. Her iki maslan giri
ve kna vana konmaldr.

2. maslan hazneye uzakl ;

500 350 414 350


= x=3840 mt.
9000 x
BLM 5. ME SUYU HAZNELER (DEPOLAR)

Kaptajdan isale hatlar ile alnan sular bir haznede biriktirildikten sona kullanm
alanna datlr. Gerekte hazneler isale hatt ile ebeke arasnda bir dzenleme yapsdr;
dolaysyla isale ve ebeke ile birlikte incelenmelidir. Cazibeli isalede sular sabit bir debi ile
akar, bu durumda sarfiyat salnmlarn karlayabilmek iin hazne inaat gereklidir. Halbuki
terfili isalelerde tulumbalarn debisi deitirilmek suretiyle sarfiyattaki salnmlar
dengelenebilir. Fakat buradan terfili isalelerde hazneden vazgeilebilir eklindeki bir sonu
karmak da hataldr. Bu tip uygulama iletmede ok glkler karr. sale hatlarnda arza
olabilecei ve su alma yerinde eitli tamir ve bakmlar yznden ebekeye su verilemeyecei
dikkate alnrsa hazne yaplmas gerei ortaya kar. Ayrca hazne yaplmayan sistemlerde
boru aplar ve tulumba gleri bydnden maliyet artar. sale hatlarna balanabilmesi
iin hazne verinin tayin edilmesi gerekir. Bunun iin ebedeki en yksek ve en alak
noktalarn kotlar bilinmelidir. Yksek ve alak noktalar arasndaki kot farknn 50 m den
fazla olmas halinde ebeke katlara ayrlarak birden fazla hazne yaplr.

me suyu haznelerinin grevleri

1. Sarfiyatlarn Dengelenmesi: Haznelerin grevlerinin banda ebekedeki sarfiyat


salnmlarnn dzenlenmesi gelir. Gnn eitli saatlerinde ebekede kullanlan su
miktarlarnn isaleden gelen su miktarna fazla olduu zamanlarda aradaki fark
hazneden karlanr. Sarfiyatn az olduu saatlerde isaleden gelen fazla sular ileride
kullanlmak iin biriktirilir. Hazne hacmi yeterince byk tutulursa, tulumbalarn
alma sresini azaltmak ve elektrik tarifesinin dk olduu saatlerde altrmak
mmkn olur.
2. letme Emniyeti: me suyu hazneleri isale hatlarnda ve tulumbalarda meydana
gelecek arzalara kar bir emniyet aracdr. saledeki tamir ve bakm srasnda hazne
ehre bir sure iin su temin eder. Ayrca su hazneleri ebeke borularnn srekli su ile
dolu olmasn salar, bylece ebeke kirlenmeye kar korunmu olur.
3. Gerekli Basncn Temini: me suyu ebekelerinde sularn yksek binalarn st
katlarna kabilmesi iin borulardaki su basncnn belirli bir deerin altna
dmemesi gerekir. lkemizde bu min. iletme basnc 20-30 mdir. Hazneler
ebekedeki gerekli iletme basncn temin ederler.
4. Yangn Suyunun Temini: Yangn srasnda sarf edilmek zere bir miktar suyun
srekli olarak haznede depolanmas gerekir. Hazne boyutlandrlrken normal
sarfiyatlarn yan sra bu miktarn dikkate alnmas gerekir.
5. Memba Vazifesinin Grmesi: ebekenin birden fazla hazne ile beslenmesi halinde (
katl ebekelerde ) haznelerin bir ksm dier hazneler iiin memba vazifesi
grebilirler.

Haznelerin Snflandrlmas

A-) ekil ve malzeme Ynnden:

Belirli hacimdeki su miktarnn biriktirmek zere ina edilecek hazneye


verilebilecek en ekonomik geometrik ekil kredir, ancak kre eklindeki haznelerin inas
zordur. Kreden sonra gelen ikinci ekonomik ekil silindirdir. 1000-5000m arasndaki
3

hazneler betonarmeden, daha byk hacim ve hazneler ise metal ve n gerilmeli betondan
yaplr. Dikdrtgen ve kare eklindeki hazneler kagir yaplabilir. Dikdrtgen hazneler, beton,
betonarme veya n gerilmli betondan da yaplabilir. Depolarn kenear uzunluklarnn ekonomi
asndan ksa olmas istenir. Uzun kenarn ksa kenarn 4/3e eit olmas hali, kullanlan
malzemeyi min. ve maliyeti de en ekonomik yapan durumdur. Bunun iin kenar uzunlarnn
denklemi yazlarak trev alnr, trev sfra eitlenerek kenar uzunluklarnn toplamnn min.
bulunur.

Depodaki suyu evreleyen duvar uzunluu U=(3y+4x)


Deponun hacmine ve seilen su yksekliine gre deponun taban alan (S) sabittir.

S=2xy=a(sabit)
a
y= , deeri U eitliinde yazlrsa ;
2x
a du 3a 1
U = 3. + 4 x = . 2 + 4 = 0
2x dx 2 x

3a 1 a
. + 4 = 0 = y yerine yazlrsa
2x x 2x

1
3 y. + 4 = 0
x

y 4
= bulunur.
x 3

Buradan kartlacak sonu y, ile gsterilen kenar uzunluu 4 birim , x3 birim


alnrsa , iki gzl depo minimum duvar uzunluuna sahip olur. Hami 50m den byk olan
3

hazneler iki gzl yaplr.

B) Hazne Hacmi Ynnden: Hazneler hazne hacmi ynnden grupta incelenir;

a) Kk hazneler V 500m 3

b) Orta byklkte hazneler 500m V 5000m


3 3

c) Byk hazneler V 5000m 3

Hazne hacmi seilirken, suyu haznede fazla bekletmenin kaliteyi bozduu, byk
hazneler iin yer bulmann zor olduu ve inaat masraflarnn fazla olduu dikkate
alnmaldr.

C) Haznenin Zemindeki Durumu Ynnden :


a) Gml Hazneler: Yerleim merkezi civarnda yeteri kadar yksek kotlu
tepelerin bulunmas halinde ina edilir. Hazne zeri 0,5-1,0 m. arasnda toprakla
rtlr. Hazne mimarisi basit olup, sabotaja kar emniyetlidir. Scaklktan
etkilenmezler.
b) Yar Gml Hazneler: Gml hazneler iin gerekli topografik artlar aynen
istenir. Ancak haznenin bir ksm zemin zerinde braklarak su kotu artrlabilir,
kaz hakkndan ekonomik olabilirler, fakat sya kar tecrid (yaltm) zel
maddelerle yaplr.
c) Ayakl Hazneler: Bu hazneler ehir merkezi civarnda ebekedeki gerekli basnc
ekilde yksek noktalarn bulunmamas halinde ina edilir. Sabotaj Bakmndan
emniyetli deildir. Ayrca inaat maliyeti byk olduundan (gml haznelere
gre 4 misli fazla) hacimleri fazla byk tutulmamaldr. 50 yllk ihtiyaca gre
boyutlandrlrlar. Hazne hacmi 100-1000m , su yk 5-7 m. dir.
3

d) Hazne Yeri Ynnden Grupta ncelenir ;

1-) Ba Hazneleri : Hazne kaptajla ehir arasnda ina edilir. Pompaj ykseklii
sabittir. Depodaki nsu devaml olarak deitii iin tazedir. ebekedeki basnlar niform
deildir. ebeke bir taraftan beslendii iin normal olarak basn giri tarafnda yksek , u
tarafta kktr. Bu sebeple terfi masraflar yksektir.

ebeke ana borusu max. Saatlik ihtiya iin boyutlandrlmaldr.

2-) U Hazneler : Gerekte en uygun hazne yeri en fazla su sarfedilen blgenin


arlk merkezidir. Ancak buralarda ya yeteri kadar yksek bir tepe yoktur ya da ehir
mimarisi ynnden istenmez . Bu durum da hazne kaptaja gre ehrin br tarafnda ina
edilir. Bu u haznelerinde , hazneye suyu getiren ve ebekeye suyu gtren boru tek
borudur. Pompaj edilen suyun bir ksm depoya gelir, bir ksm dorudan ebekeye verilir.
Kent iki taraftan su alabilir, bu durumda boru aplar klr. letme emniyeti yksektir,
basnlar niformdur. Haznedeki suyun bayatlama ihtimali fazladr. Terfi ykseklii ve
iletme masraflar dktr. nk suyun bir ksm hazneye ykseltilir, geri kalan
ebekede datlr.
3) Merkezi Hazne : Depo ehir merkezindedir. ok iyi bir zm yolu olan bu
durum daha ok ayakl kuleler eklindeki depolar salanr. Su ksa bir yolla kullanma veriliir.
Kaptaj ile depo arasndaki iletim hatt maximum gnlk ihtiyaca gre boyutlandrlr, bundan
dolay hidrolik ynden uygundur, kayplar az olur.

Hazne Su Derinlii : Kk ve orta byklkteki hazneler iin su derinlii 3-5 m


arasnda deiir. Su derinlii belirlerken , depo duvar cinsi , deponun oturaca zeminin
tama gc, hazne kotu ve haznenin bykl dikkate alnmaldr. Su derinliinin fazla
seilmesi halinde en kesit alan kldnden, hazne yerinden tasarruf edilerek bir ekonomi
salanabilirse de, yksek hazneleri zemine grmek daha zor olabilir.

Gmme Depo Hacmi ( m3 ) Su Ykseklii (m)


50-350 3,00
400-500 3,50
600-900 4,00
1000-2000 5,00
2000 6,00

Hazne taban %0,5-1 eimli olmak zere yaplr. Bu eim, uzak keden dip savak
ukuruna doru olmaldr. Gmme depolarda, d duvarlar, depo bo ve yukardan sabit yk
geldiine ve dta srsajsz toprak bulunduuna, orta duvarlar ise yukardan sabit yk
geldiine ve deponun yanlz bir gz su ile dolu olduuna gre istinat duvar gibi hesap edilir.
Tavan demesi betonarme yaplr. Depodaki suyun darya kamasn ve kirli sularn depoya
szmasn nleyerek ekilde i ve d yaltm yaplmaldr.

Hazne Yaplacak Yerin zellikleri

1) Depo yeri mmkn olduu kadar ebekeye yakn seillmelidir, bylece srtnme
kayplar min. olur. Haznenin ok yksee yaplmasna gerek kalmaz. ehre giden ana
boru ksald iin krlma vb. Arzalar sk olmaz. Su alma yerinden depoya olan iletim
hattnn boyu bir miktar uzamasna ramen, daha kaln aptaki ebeke ana borusu
ksalr.
2) Yeterince yksek olmaldr. (ebekenin alak noktas 80 m yksek noktas 20 m. lik
basn salamal)
3) ebekedeki basn dalmn mmkn olduu kadar uniform klacak yer olmaldr.
4) stimlak edilecek yerin pahal olmamas gerekir.
5) Kirlenmeye kar iyi korunmu ve ulalmas kolay bir yer olmaldr.
6) ebekedeki boru boyunu ve apn artrmamaldr.
Hazne Kotunun Tayini:

Haznelerdeki su kotu ebekedeki sarfiyata bal olarak deiir. ebekede ok az su


sarfedilen gece saatlerinde haznedeki su kotu, hazne dolu savak kotuna eit olup, max. su
kotunu gsterir. ebekedeki sarfiyatnm en byk olduu saatlerde ise, haznedeki su kotu
hazne tabanna 10-15 cm. yaklar, buna da min. su kotu denir. Haznedeki min. su kotu
ebekedeki hidrolik bakmdan en yksek (en gayri msait) noktann kotu, ebekede istenen
minimum iletme basnc , hazne ile gayri msait nokta arasndaki yk kayplar yardmyla
hesaplanr. Bu deere haznedeki su derinlii ilave edilerek haznedeki max. su kotu ve hazne
yerinin kotu elde edilir.

ebekedeki en ukur noktadaki statik su basncnn deeri de, belirli bir deeri
gememelidir. Aksi takdirde szma kayplar ve boru maliyetleri artar. lkemizde bu deer 80
m dir. Yukardaki gibi hesaplanan hazne kotuna gre ebekenin herhangi bir noktasnda bu
deer alrsa ebeke katlara ayrlr ve ayn esaslara gre her ebeke kat iin ayr bir hazne
yaplr.

HAZNE HACMLER

me suyu haznelerinin hacmi 30 yl sonraki ihtiyaca gre tayin edilir. Ayakl


haznelerde bu 50 yla kadar olabilir. Hazne hacminin tayininde tulumbalarn alma sresi,
emniyet ve salnmlarn dengelenmesi byk rol oynar. Hazne hacmi ne kadar byk olursa
emniyet aosndan o kadar iyidir; fakat suyun bayatlamas sz konusudur. Cazibeli iletimde
depo hacmi gnlk su ihtiyacnn 1/3-1/1 arasnda olabilir, terfili iletimde ise depo hacmi
gnlk su ihtiyacnn 1/1nden az olmamak zere belirlenir. Haznelerde ehrin byklne
ve yangna kar hassas tesislerin durumuna gre belirlenen, bir yangn suyu hacmi de
depolanmaldr.

a) Nfus 10000----- Vyanga 36m3

b) 10000 N 50000----- Vy = 72m3


c) N 50000----- Vy = 360m3 olarak hazne hacmine ilave edilmelidir.

Sarfiyat Salnmlar in Minimum Hazne Hesab

Minimum hazne hacmi hesab iin, yerleim erkezinin gnn her saatinde
kullanld suyun bilinmesi gerekir, (Sarfiyat salnm) ayrca isalenin terfili olmas halinde,
tulumbalarn alma sresi ve debilerin bilinmesi gerekir. Her saatte hazneye giren ve
hazneden kan debiler gnlk toplam sarfiyatn yzdesi cinsinden ifade edilir. Haznelerin
gnlk sarfiyat salnmlarn dengeleyerek hazne hacmi hesaplar grafik ve hesap metodu
olmak zere iki ekilde yaplr.

1) Grafik Metodu: Bu metoda once, toplam sarfiyat ve toplam gelen su erileri ayn eksen
takm zerine izilir. sale hatt 24 saat uniform bir debi ile hazneyi besliyorsa, debi geli
erisi AB dorusu eklindedir.( Cazibeli isale veya 24 saat terfi) Tulumbalarn saat 6-18
arasnda 12 saat niform debi ile almas halinde ise gelen su (debi geli) erisi CD
dorusu eklindedir. Toplam sarfiyat erisi ise AEFGB erisidir. 24 saatlik uniform
beslenme halinde min. hazne hacmi gnlk sarfiyatn %(a+b)si kadardr.a ve b deerleri
sarfiyat erisinin AB dorusuna paralel teetleri yardmyla bulunur.
12 saatlik terfi halinde ise in. Hazne hacmi gnlk sarfiyatn %(c+d)si kadardr.

Tulumbalarn alma sresinin veya alma saatlerinin deitirilmesi halinde minimum

hazne hacmi de deiir.

2) Hesap Metodu: Bu metot da hazneye her saat giren ve kan sularn , sarfiyat
yzdeleri cinsinden deerleri hesaplanr. Aradaki fark bulunarak, her saat iin eksik ve fazla
su miktar yzde olarak bulunur. Toplam olarak hazneye bir gnde gelen su, ayn gnde
ekilen suya eit olduundan, eksik yzdelerin toplam, fazla yzdelerin toplamna eit
olacaktr ve bu deer gnlk ihtiyacn yzdesi olarak minimum hazne hacmini verir. 24 saat
niform isalede her saatte gelen suyun yzdesi; =100/24=4,16 4,17 bulunur. 12 saat
niform terfide ise 100/12=8,33 8,34dr. Bulunan min. hazne hacimlerine yangn hacmi
de ilave edilmelidir.

Hesaplanan gmme depo hacimlerin aadaki gibi yakn olan kademelere


yuvarlatlr.
50-500 m 3
depo hacmi 50 m e 3

500-1000 m depo hacmi


3
100 m e 3

1000-2000 m depo hacmi


3
250 m e 3

2000 m 3
depo hacmi 500 m e 3

Uygulama : Ortalama su ihtiyac 200 lt./N-G olan 20,000 nfuslu bir kasabann su
ihtiyacn karlayacak hazne hacmi cazibeli isale ve 6-18 saatleri arasnda terfi halleri iin
hesaplaynz.
Hazneyi boyutlandrnz.

Saat Sarfiyat Cazibeli isale hatt 6-18 saatleri aras terfi


(%) Gelen su Fazlalk Eksiklik Gelen su Fazlalk Eksiklik
(%) (%) (%) (%) (%) (%)
0-1 1,00 4,17 3,17 0,00 1,00
1-2 1,00 4,17 3,17 0,00 1
2-3 1,00 4,17 3,17 0,00 1
3-4 1,50 4,17 2,67 0,00 1,5
4-5 1,50 4,16 2,66 0,00 1,5
5-6 3,00 4,16 1,16 0,00 3
6-7 3,50 4,17 0,67 8,33 1,83
7-8 5,00 4,17 0,83 18,33 3,33
8-9 6,00 4,17 1,83 8,33 2,33
9-10 6,00 4,17 1,83 8,33 2,33
10-11 5,00 4,17 0,83 8,33 3,33
11-12 5,00 4,17 0,83 8,33 3,33
12-13 6,00 4,17 1,83 8,33 2,33
13-14 7,00 4,17 2,83 8,33 1,33
14-15 4,00 4,17 0,17 8,34 4,34
15-16 5,00 4,17 0,83 8,34 3,34
16-17 6,00 4,17 1,83 8,34 2,34
17-18 6,50 4,17 2,83 8,34 1,84
18-19 5,50 4,16 1,34 5,5
19-20 5,00 4,16 0,84 5
20-21 5,00 4,16 0,84 5
21-22 4,50 4,16 0,34 4,5
22-23 3,00 4,16 1,16 3
23-24 3,00 4,16 1,16 3
100 19,16 19,16 100,00 35 35

Cazibeli isalede min. V (%)=%33


Max. Qg =0,200.1,5.20,000=6000 m /gn 3

Vmin = 0,33.6000+ Vy = 0,33.6000+72


Vmin = 2052 m 3

V: hazne hacmi 2500 m e yuvarlatlr.


3

Terfi isalede min. V (%)=%25


Vmin = 0,35.6000+72=2172 m ;V hazne hacmi 2500 m e yuvarlatlr.
3 3

Hazne iki gz olarak tekil edileceinden 1 gz hacmi 1250 m 3

Vh = 2500 m h f = 6m.
3

A
Hazne alan= 208,33 m =A 3
a= = 4,166
12

Lx=3.a Ly=4.a

Vh 2500
Vh = 2. h f .(3a.4a ) a = = = 4,166m.
24h f 24.6

Lx=3.4,166=12,5 m. Lx: 12,5m. alnabilir.


Ly=4.4,166=16,66 m. Ly: 17,0m. alnabilir.
Saat Sarfiyat Gelen 3-2 3-2
(%) Su
(%)
0-1 1,00 4,17 3,17 3,17
1-2 1,00 4,17 3,17 6,34
2-3 1,00 4,17 3,17 9,51
3-4 1,50 4,17 2,67 12,18
4-5 1,50 4,16 2,66 14,84
5-6 3,00 4,16 1,16 16,00
6-7 3,50 4,17 0,66 16,66
7-8 5,00 4,17 -0,83 15,83
8-9 6,00 4,17 -1,83 14,00
9-10 6,00 4,17 -1,83 12,17
10-11 5,00 4,17 -0,83 11,34
11-12 5,00 4,17 0,83 10,51
12-13 6,00 4,17 -0,83 8,68
13-14 7,00 4,17 -2,83 5,85
14-15 4,00 4,17 -0,17 6,02
15-16 5,00 4,17 -0,83 5,19
16-17 6,00 4,17 1,83 3,36
17-18 6,50 4,17 -2,33 1,03
18-19 5,50 4,16 -1,34 -0,31
19-20 5,00 4,16 -0,84 -1,15
20-21 5,00 4,16 -0,84 -1,99
21-22 4,50 4,16 -0,34 -2,33
22-23 3,00 4,16 1,16 -1,17
23-24 3,00 4,16 1,16 0
100

Max. (3 2) + min .(3 2) = Vhazne

3. Yol Grafik zm:

AE noktalar arasnda gelen su toplam izgisinin teetleri, daima sarfiyat toplam


izgisini ifade eden dorunun eiminden byktr. O halde burada gelen su ihtiyatan fazla
demektir. E noktasna kadar toplam fazla gelen su miktar (a) dr. E,G arasnda , sarfiyat
erisinin eimi gelen su erisinden byk olduu iin gelen su ihtiyatan azdr. Eksik gelen
su miktar (b)dir. Dolaysyla haznenin hacminin ehrin gnlk sarfiyat salnmlarn
karlyabilmesi iin (a+b) hacmini depolamas gerekir. Fakat b hacmindeki suyun
dengelenmenin banda t=0 annda bulumnmas gerekir.

Uygulama : Gelecekteki nfusu 20,000 olan kasabaya, kesiti aada verilen isale
hatt ile su gtrlecektir.Qort:160lt/N-Gdr. ( = 0,03)

a) sale hatt boru ap ve cinsini bulunuz, piyezometre izgisini iziniz.


b) Hazne yer veya yerlerini tespit edip, isalede gerekli techizat gsteriniz. sale en
dk
letme basnc 3m , ebekede en dk iletme basnc 30m , ebekede DE noktalar
arasndaki toplam kayp 6m dir.

1,5.160.20000
zm: a) htiya debisi Q = 55,6lt / sn = 0,0556m3 / sn
86400

A ve C noktalarndaki kotlar ve isalede en dk iletme basncnn 3m olduu


dnrse suyun C noktasn cazibe ile aabilmesi iin

200 (176 + 3)
J J max = = 3,5.103
6000

Q 4.Q 4.0,0556 0,0708


V = = 2
= =
A .D .D 2 D2

2
V2 0,03 0,0708
3 1
J= * 3,5.10 = * 2 *
D 2g D D 2g

D 5 = 2,189.10 3 D 0,29m
0,0556.4
D = 300mm seelim. V= = 0,79m / sn Hz uygundur.
.0,32

V 2 0,03 0,792
J= * = * = 3,18.10 3 J max
D 2g 0,3 2g

Boru cinsi olarak da maslak gerektirmemesi iin 150mss. Basnca dayanan boru
seilir. AC arasndaki yk kayb J.L=3,18.10 3 .6000=19,08m
Cdeki piyezometre kotu= 200-19,08=180,92m
C deki iletme basnc = 180,92-176=4,92 3m

ebeke Ana Borusu ap

Qebeke = 1,5.55,6 = 83,4lt / sn


D = 350mm ( )
V = 4.0,0834 / .0,352 = 0,867m / sn
J = / D.V 2 / 2 g = 0,03 / 0,35.0,867 2 / 2 g J = 0,00328

b) Hazne yeri ebekede (P )min = 30m olacak ekilde seilmelidir.ebekede min.


Hazne kotu=120+30+ (h )HazneD + h f olur. h f =4m ve (h )HazneD =3 m.s.s kabul edelim.
Hazne kotu:120+30+4+3=157 m olur.
Haznenin D noktasna yatay mesafesi
X (157 120 ) = 3000 (176 120 ) X = 1982m bulunur.
Hazne ile D noktas arasnda tahmin edilen (3 m.s.s) yk kayb tahkik edilirse;
(h )HazneD =1982.0,00328=6,5 m.s.s 3 m.s.s olduundan hazne kotu yeniden hesaplanmaldr.
(h )HazneD =8 m alalm
Hazne kotu= 120+30+4+8=162 m
Haznenin D noktasna yatay mesafesi X (162 120 ) = 3000 (176 120 ) X = 2250m
Uygulama : Nfusu 25000 olan bir kasabada sarfiyat salnmlar verildiine gre,
Qg=200lt/N-G olduuna gre, tulumbann 8-20 saatleri arasnda 12 saat ve 0-24 saatleri
arasnda 24 saat almas halinde gerekli hazne hacmini bulup hazneyi boyutlandrnz.

zm :

Saatler Sarfiyat 8-20 Pompaj 8-20 Pompaj


Gelen % Eksiklik Fazlalk Gelen % Eksiklik Fazlalk
% % % %
0-4 4 - -4 16,67 12,67
4-8 22 - -22 16,67 -5,33
8-12 25 33,33 8,33 16,67 -8,33
12-16 20 33,33 13,33 16,67 -3,33
16-20 19 33,34 14,34 16,66 -2,34
20-24 10 - -10 16,66 6,66
Toplam= 100 100 -36 36 100 19,33 19,33

Kasabann gnlk su ihtiyac (max.)=1,5.200.25000=7500 m 3


Hazne hacimleri a) V=0,36.7500+72=2772m 3 3000 m 3
b) V=0,25.7500+72=1947m 3 2000 m 3

b) Hazne tekil edileceinden;


Vh 3000
Vh=2. h f .3a.4a a= = = 4,56m
24.h f 24.6
X=3a=13,7m x=14 m
Y=4a=18,26 y=18,5 m alnabilir.

Haznelerin Donatm :

Haznelerin kullanlmas srasnda baz fonksiyonlarn yerine getirilmesi iin hazneler


eitli yardmc elemanlarla donatlr.

1. Giri ve k Borular : Bu borular hazneye suyu getiren ve hazneden suyu alarak


ebekeye gtren borulardr. Giri borusu az ou zaman dolu savak seviyesindedir.
k borusu hazne tabannda tekil edilen kk bir ukura konur. kelen tortularn
boruya girmesini nlemek iin boru ucuna krepin taklr. Krepin taban, hazne
tabanndan 15-25 cm yukarda boru ap seilir.

2. Dip Sava : Hazneyi zaman boaltmak iin haznenin en ukur yerinde bir boaltma
borusu (dip savak) tekil edilir. Suyun kolayca boalmas iin depo taban dip savaa
doru eimli yaplr. Boalma sresi 1-2 saat olacak ekilde boru ap seilir.

3. Dolu Savak : Haznelerde suyun tespit edilen max. Seviyenin stne kmamas iin
max. Isale dedisini geirecek ekilde bir dolu savak tekil edilir. Byk haznelerde
savak, kk haznelerde boru eklinde yaplr.

4. Havalandrma Tertibat : Haznedeki suyun havalanmas iin her blmede en az bir


tane, genel olarak her 20 mlik yzey iin bir tane olmak zere bacalar tekil edilir.
5. Manevra Odalar : Haznelerde yukarda anlatlan borular , vanalar, l aletleri v.b.
tehizatn bulunduu blmedir. Haznenin hacmine gre boyutlar deiir. Giri ve
k borular birbirine bir by-pass borusu ile birletirilir. Bylece tamir ve temizlik
srasunda sular hazneye girmeden ebekeye gderilir.

6. l Cihazlar : Haznedeki su seviyesinin deiimini izlemek iin bir gsterge


konulur. ebeke k borusuna su rnei alnmas iin musluk taklr. Depo
sarfiyatnn llmesi iin ise saya konulur. 1000m 3 den byk depolarda boru
krlmas halinde deponun boalmasnn nlemek iin otomatik lapelerle donatlr.
7. Drenaj : Depolarn yzeysel ve hazneden szan sulara ve yer alt sularna kar
korumas iin drenaj terleri alnmaldr. Yzeysel sulara kar deponun etrafnda
yeterli uzaktkta olmak zere evre hendei yaplmaldr.

BLM VI ME SUYU EBEKELER

sale hatt ile haznelerde getirilen sular sarfiyat yerlerine datan boru sistemine
ime suyu ebekesi ad verilir. Bu ebeke, her binada yeteri kadar basnl suyu salayacak
ekilde planlanr. ebeke borular devaml su ile dolu ve basn altnda bulunmaldr, aksi
takdirde kirlenme ihtimali artar. ebeke borular ev ihtiyalar ile birlikte sanayi, yangn,
bahe sulama ve dier ihtiyaalr da temin edecek kapasitede olmldr. Hazne ile ebeke
arasnda su datmayan ve sadece suyu hazneden ebekeye ileten bir ebeke ana borusu
mevcuttur.
ebeke Kademeleri (Kotlar)

Kk yerleim merkezlerinde genel olarak bir hazneden beslenen tel bir su ebekesi
mevcuttur. Byk ehirde ise, eitli menbalardan beslenen farkl blgeler mevcuttur.
ebekenin blgelere ayrlmas ehir planndaki danklktan dolay yaplr. Baz hallerde
ebeke blgeleri birbiriyle balantl olabilir.
Baz hallerde fazla byk olmayan yerleim merkezleri, arazinin topografik
yapsndan dolay tek bir hazne ile beslenemezler. Deiik noktalardaki kot farklar byk
olan ehirlerin tek hazneden beslenmeleri halinde borular byk basnlara maruz kalabilir.
Halbuki ebekelerde max. statik basn 80m yi gememelidir. Bundan dolay ebeke eitli
kotlara ayrlr ve her kat ayr birhazneden beslenir.

ebeke kademeye ayrlr.

1.kademe 170-120
2.kademe 120-70
3.kademe 70-20, kotlar arasnda kaln blgedir. Su cazibe ile 1 nolu hazneye
getirebilirse. H1 haznesi hem 1. kademeyi, hem de H2 haznesini besler. H2 haznesi hem 3
nolu hazneyi hem de 2. kademeyi besler. H3 haznesi ise sadece 3. kademeyi besler.

salenin terfili olmas halinde, ebeke kademelerinin beslenmesi deiik ekillerde


olabilir.

1. Q 1 ,Q 2 ,Q 3 , srasyla 1,2 ve 3 kademelerin debisi olmak zere ; H3 haznesine


Q 1 ,Q 2 ,Q 3 debisi baslr.H3den Q 1 ,Q 2 debisi H2ye, H2den Q 1 debisi olmak zere, H3
haznesine

2. Q 3 debisi Q 1 ve Q 2 ye gre ok kkse; Q 1 +Q 2 +Q 3 debisi H2ye baslr. Q 3 cazibe


ile H3e gelir. Q 1 debisi H1e ykseltilir. Bu durumda bir pompa azalr.

3. Q 2 debisi Q 1 ve Q 3 egre ok kkse Q 1 +Q 2 +Q 3 debisi nce H3e baslr. Sonra


Q 1 +Q 2 H1e baslr. Q 2 debisi H2e cazibe ile iletilir.
4. Boru boylar fazla uzun deil ise, her bir hazne ana tulumba istasyonundan ayr ayr
beslenebilir.( Q 1 debisi H1e . Q 3 debisi H3e baslr.)
5. Q 1 +Q 2 +Q 3 debisiH3e baslr. Buradan Q 2 debisi H2 haznesine, Q 1 debiside H1
haznesine ayr ayr baslabilir.

Bu durumlardan ve dier mmkn zm tarzlarndan hangisinin uygun olaca


aratrlarak en ekonomik zmn tercih edilmesi gerekir.

ebeke Tipleri
ehrin 1/2000 lekli imar plan zerinde ebeke planizilir. Yerleim merkezinin trafik
durumu, max. ve min. basnlar ve debiler dikkate alnarak ebeke planna kadar verilir.
ebeke planlar, dalsistem veya a sistem (ok gzl su ebekesi) olmak zere iki ana
grupta inceleneblir.

1. Dal Sistem : Bu sistemde borular, bir aacn dallar gibi birbiri ile birlemeden
yerleim merkezin edalr. Daha o, sahilde deniz ile yama arasnda skp kalm
alanlarda ana caddeleri takip eden eritvari iskan blgelerinde sz konusu olur. Bu
sistemin faydalar;

a) Hidrolik durum aktr ve sistemin hesab kolaydr.


b) Boru aplar ve boylar daha kk olduundan sistem daha ekonomiktir.

Sistemin Dezavantajlar :

a) Borularn ve noktalar hem fiziki, hem de hesap bakmndan l noktalardr, yani


buraya kadar su tamamen datld iin debi sfrdr. Bundan dolay hz kk
olup, yabanc maddeler sudan ayrlarak kelir.Suyun bayatlama ihtimali fazladr.
b) Bir boru krlmas veya tamir halinde, bu borulardan su alan tm blgeler susuz
kalr.
c) Sistemde bir ynl akm mevcut olduundan, yeni blgelerin ilavesi halinde
basnlar ok der.

2.A sistem : Bu sistemde borular birbirleriyle birlemi olup hibir fiziki l nokta
mevcut deildir.

stnlkleri;
a) Su eitli ynlerde akma imkan sahip olduundan iletme emniyeti yksektir,
yava akmlar olumaz.
b) Boru krlmalar ve tamir halinde, borular vanalar yardmylatecrit edildiinden
sadece kk bir blge susuz kalr.
c) Su sarfiyatndaki byk deiimlerin olmas, dal sisteme gre daha az etki yapar.

Dezavantajlar;

a) Hidrolik hersab daha karmaktr.


b) Daha fazla boru ve boru zel parasna ihtiya vardr.

me suyu ebekesinin Tekili

me suyu ebekelerinin maliyeti, toplam su temini tesislerinin maliyetinin nemli


bir blmn tekil eder. Bundan dolay ebekelerin planlanmasnda zel dikkat
sarfedilmelidir. me suyu ebekeleri normal olarak a sisteminde tekil edilir, kapal
gzoluturulu sokaklar dal sistemiyle beslenebilir. ebeke suyu en ksa yoldan datacak
ekilde tertiplenmelidir. Mesela ekil Bde bu ilkeye uyulmad iin, yk kayplar fazla
karv eboru ap gereinden byk bulunur.

ebeke tekil ederken 20-30 halk ebeke gzleri meydana getirmeli ve topografik
artlarda dikkate alnmaldr. Esas borular tketim blgelerinin arlk merkezlerinden
geirilmeye allmaldr. Caddelerin geniliine gre ebeke borular tek veya ift olarak
denir. Genilii 20mden byk yollarda ve nfusun youn olduu yerlerde, yolun her iki
tarafna boru denebilir. ehir ebekelerinde 100mmden daha kk apl boru
kullanlmamaldr. ebeke borularnda bir byk ap, kendinden kk apa gre 2 misli debi
geirmesine ramen, maliyet ancak %20 daha fazladr, dolaysyla byk aplar tercih
edilmelidir.
ebeke borularnda su hz 0,5m/snden az olmamaldr. En ok kullanlan deerler 1m/sn
civarndadr. 1,5m/snlik hzlarn zerine klmas tavsiye edilir. Zorunlu olarak hzn
0,5m/snnin altna dd tali borularda uygun yerlere tahliye musluklar konur. Ana ve esas
borular, trafii az ve boru demek iin serbest yeri bulunan sokak ve caddelerden
geirilmelidir., ok dar sokaklardan sadece tali borlar geirilir.
A sistemdeki bir ebekede fiziki l nokta yoksa da, suyun tamamen datlmas
sebebiyle debinin sfr olduu fiktif l noktalar vardr. ekildeki ebeke gznde her bir
borunun etrafdaki abonelere datt debiler parantez iindeki gibi ve Cde bir l nokta
olsun. AB borusunun balangcndaki debi Qb = 4 + 6 = 10lt / sn AD borusunun balangcnda
debi Qb = 5 + 3 = 8lt / sn dir. ebekeye giren debi Q=10+8=18lt/sn olmaldr. Baka bir
deyile; bu ebeke gzne (kapal ereveye) 18lt/sn girmesi ve her bir borunun parantez
iindeki yazl debileri datmas halinde, C noktasnda borularda su kalmayacaktr. Bu C
noktasna l nokta ad verilir. Hidrolik durumdan bunun gerekleebilmesi iin, ayrca ADC
ve ABC yollarnda meydana gelen yk kayplarnn birbirine eit olmas gerekir.

ebeke Donatm

letme esnasnda, ebekeden beklenen grevlerin tam olarak elde edilebilmesi iin
ebeke borular, baz yardmc tehizatla donatlr. Bunlar yangn musluklar, kapatma
vanalar, tahliye vanalar, sulama musluklar, ebeke dm noktalar ve boru paralardr.

a) Yangn Musluklar : ebeke borular zerinde 100-150 mde bir yangn


musluklar yerletirilmelidir. ebeke plannda yangn musluklar merkez olmak
zere 75 m yarapl izilen dairelerin btn binalar iine almas gerekir. Yangn
musluklar mmknse kelere yerletirilmelidir. Yangn musluklarnn min.
aplar 100 mmdir ve ya yaya kaldrmlarnn altnda yada kaldrm zerinde
stun eklinde tesis edilir.
b) Kapatma Vanalar : ebekede tamir ve bakm iin borularda zaman zaman suyun
kesilmesi amacyla boru zerine kapatma vanalar konur. Nfusu 10 000 olan
yerlerde her bir boruyu ebekeden tecrit etmek yerine bir blgenin tecriti esasna
gre vanalar yerletirilir.

c) Tahliye Vanalar : ebekenin alak kotlu noktalarna ve boru sonlarna zaman


zaman biriken keltileri temizlemek ve gerektiinde borular boaltmak iin
tahliye vanalar konur.
d) Sulama Musluklar : Sokaklarn temizlenmesi, park ve bahelerin sulanmas iin
uygun ve gerkli yerler sulama vanalar konur.
e) ebeke Dm Noktalarve Boru zel Paralar : me suyu ebelerinde birden
fazla borunun birbirine baland noktalara dm noktas ad verilir. Bu noktalarda borular
birbirne balamak ve gerekli ayrmalar yapmak iin her boru cinsine gre zel paralar
kullanlr. ebeke planlanrken, bu zel paralardan mmkn olduu kadar az kullanmaya
dikkat etmelidir. Bylece hem maklzemeden tasarruf edilmi, hem de ebekenin daha uygun
hidrolik artlarda almas salanr. nk dm noktalar ebeke akmn yn deitirdii
yerler olduundan ebekenin en ok zorlamnan yerleridir.
Yangn suyu Miktar :

Bir yangn ile mcadele srasnda yangn musluklarna balanan hortumlarla


ebekeden su alnr. Etkili bir ekilde mcadele iin, hortumun ucundaki elik azlktan 20
mlik bir basn ykseklii altnda Q=1000 lt/daklk standart bir su jeti
fkrtlabilmelidir.stisnai yangn tehlikesinin mevcut olmamas halinde max. Qsaat debisine
ilave edilecek yangn debisi deerleri ller Bankas me Suy Ynetmeliine gre;

Nfus Ana Boru Esas Boru Tali Boru


N 10.000 5 lt/sn 5 lt/sn 2,5 lt/sn
10.000 N 50.000 10 lt/sn 5 lt/sn 2,5 lt/sn
N 50.000 20 lt/sn 10 lt/sn 5 lt/sn

Deien Debili Borularda Yk Kayplar

Su ebekelerinin hesabnda borularn birim uzunluklarndan abonelere sabit bir


debinin datld kabul edilir. Bu niform debi dalm sebebiyle, boru boyunca debi lineer
olarak deiir, yani ya gen ya da trapez eklinde bir debi dalm ortaya kar. U debisi
sfr olan noktalara l nokta ad verilir.

a) U debisinin sfr olma hali (Qu=0) : Borunun balangcnda mevcut olan Qb


(Qba) debisinin borunun L uzunluu boyunca niform olarak datlp bitirildii farzedilirse
u debisi Qu 0 ve Qb =Qs olur. Burada Qs sarfedilen, yani boru boyunca niform olarak
datlan toplam su miktardr. Borunun balangcndan x mesafesi boyunca datlan debi

x Q
Qh = Q = h (L x )
L ve bu noktadaki debi L

.V Q
J= , V = , A = D / 4
D.2 g A

.Q
J= = k .Q , k=
D. A(2 g ) DA.2 g

dhk
J=
dx

x
hk = J .dx
0

x
hk = k .Q .dx
0

x
Qh2
hk = k . (L x ).dx
0
L
x 2 x
Lx 2 x x3
hk = k .Q
2
h .dx = k .Qh x +
0
X L 3L 0
x= L konulursa L uzunluundaki boruda oluacak yk kayb;
k .Qh2
hk = .L bulunur.
3

Eer boru etrafna su datmayp sabit Qh debisini iletseydi yk kayb hk = k .Qh2 .L


Buna gre su datan borunun yk kayb, ba debisini geiren sabit debili borunun yk
kaybnn te biri kadar olmaktadr.
Uzunluklar botunca su datlan borularda yk kayplarn e deer bir C debisi
yardmyla, sabit debili bir borunun yk kayb cinsinden ifade etmek mmkndr.

C= Edeer debi=hesap debisi

hk = k .Qh2 .L = 1 / 3.k .Qh2 .L Qs = Datlan debi


1
C= .Qh = 0,577.Qh = 0,577Qs
3

c) U debinin mevcut olmas hali (Qu 0)

Bu halde borunun sonunda bir Qu u debisi mevcut olup; Qb=Qu+Qs yine bir
edeer C hesap debisi yardmyla yk kayb ifade edilir ve benzer ilemler yaplrsa;
C=Qu+0,55Qs bulunur.

L NOKTALAR METODU LE EBEKE HESABI

A sistemindeki ebekelerin l noktalar metodu ile hesaplanabilmesi iin; her


kapal gz iin l nokta seilerek a sistemi dal sisteme dntrlr.
rnek olarak iki gzl bir ebeke seilmitir. ebeke gzleri, borular kalabalk ve
geni caddelerden geirmek suretiyle tekil edilir. Her gzdeki esas borularn toplam
uzunluu 1,2-2 km olacak ekilde (20-30halk alan ) gz says belirlenir. Bir gzden
beslenen tali borularn uzunluunun da 2-4 km arasndas olmas istenir.Esas borularn
uzunluu 300-500myi gememelidir. ekildeki ebeke parasnn 8640 kiilik blgeye su
verdii ve max. gnlk su sarfiyatnn Qmax=200lt/N-G olduu kabul edilirse; l nokta
metoduna gre hesap aadaki sraya gre yaplr.

1.) Her kapal gz iin bir l nokta seilir. l noktann yeri yle seilmelidir ki;
farkl ynlerden bu noktalara gidildiinde yaklak ayn yol kat edilmi olsun.
rnekte D ve f noktalar l nokta olarak seilmitir. lnoktaya gelinceye kadar
borudaki suyun datlp bittii kabul edilir. l noktada u debisi sfrdr. Boru
boyuncasu sarfiyatnn (datmnn) lineer olarak deitii kabul edilir. Hesaplara
l noktadan baland iin ebeke borulrna en utaki l noktadan balanarak
numara vermek uygun olur.
8640.200.1,5
Qs = = 30lt / sn
2.) ebeke de datlan debi; 86400
3.) tibari Boru boylar bulunur.Bunun iin nce btn cadde ve sokaklarn boru
uzunluklar llmeli ve nfus younluklarna gre kesafet(younluk) katsaylar
belirlenmeli.Bu katsay ile boru boylar arplarak itibari boru boylar hesaplanr
ve toplam bulunur.
4.)
Li = 250.1,5 + 250.2 + 300.1,5 + 200.1 + 200.1 + 400.1,5 + 250.2 = 2825m.
5.) Her boruda datlan debiler bulunur.Bunun iin birim boru boyunda datlan
debi,
30
q= = 0,0106195lt / sn / m.
6.) 2825 olarak bulunur.
7.) Her boruda dtlan debi,birim boyda datlan debi ile sz konusu borunun itibari
boru boyu arplarak bulunur.EF borusu iin 600.0,0106195=6,37 lt/sn= Qd = Qs

Q = c + Qy
8.) Her borunun hesap debisi , h
C = Qi + Qu , C = k .Qd
9.)
10.) Qd, datlan debiyi, Qy nfus ve boru cinsine gre seilen yangn debisini ,
k bir sabiti Qi
Q =0 Qu 0
11.) se itibari debiyi gstermektedir. u ise k=0,577 ise
k=0,55
12.) Ba debisi Qb=Qu+Qd
13.) l noktalarda Qu=0 olduundan, utaki borunun ba debisi kendisine
datlan debiye eit olur. Ayrca her borunun ba debisi kendisinden sonraki
borunun u debisine eittir.
14.) nce Qi itibari debiler u debisinin durumuna gre hesaplanp duruma gre
6 veya 7 kolona yazlr. U debiler 8 ba debiler 9. kolona yazlr. Sonra
C=Qu+Qi eitliinden hesap debisinin bulunmasnda esas alnacak debi
alnacakdebi bulunup 10. kolona yazlr. Her boru iin yangn debiler 11.kolona
yazlr. 12.kolon, 10 ve 11 kolonlarn toplam olup hesap debisini verir.
15.)
16.) Akm hz tavsiye edilen deerler arasnda kalacak ekilde,Williams- Hazen
veya Prandtle Colebrook tablolarndan boru ap, hidrolik eim ve hz okunarak
srasyla 13,14 ve 16 kolonlara yazlr.15. kolona 2 ve 14 kolnlarn yani hakiki
boru boylar ile hidrolik eimin arplmas ile elde edilen yk kayplar yazlr.
17.) Piyozometre kotlarnn hesaplanmas iin ehrin topografik haritasndan
boru taban kotlar bulunup 17 ve 18 kolonlara yazlr.
18.) Piyozometre kotlarnn hesaplanmas iin haznedeki su kotunun ebeke ana
borusu apnn ve uzunluunun bilinmesi gerekir. Hazne su kotundan ebeke ana
boborusundaki yk kaytlar kartllarak ilk ebeke dm noktasndaki (A)
Piyozometre kotu bulunur. Sonra srasyla bu noktaya bal borulardaki
piyozometre kotlar bulunur. Bu deerler bata ve sonda olmak zere 19. ve 20.
kolonlara yazlr.
19.) Her noktadaki piyozometre kotundan o noktadaki boru taban kotlar
kartlmak suretiyle su basnlar hesaplanr., bulunan deerler 21. ve 22.
kolonlara yazlr.(21 ve 22. kolonlar 17 ile 19 ve 18 ile 20. kolonlarn farkdr.)
20.) Her bir kapal gz iin yk kayb tahkikleriyaplarak hesaplar kontrol edilir.
l noktalarn yeri doru seilmise, kapal evre boyunca yk kayplarnn
cebirsel toplam sfr olmaldr. Genel olarak bunu salamak zor olduundan , ller
bankas ynetmelii bu konuda bir tlerans tanmtr. Gelecekteki nfusu
50.000e kadar olan beldelerde 1mye kadar daha byk beldelerde 2mye
kapanma hatasna msaade edilmektedir. Bunun iin l noktalara iki ynden
gidildiinden meydana gelen yk kayplar arasndaki fark hesaplanr, bu farkn
tolerans snrndan az olmas halinde hesaplar doru kabul edilir. Aksi takdirde l
noktann yeri veya baz boru apalr deitirilerek ebeke dengelenir. Dengeleme
yapldnda farl toleranstan bykse l noktann kayplarn byk olduu tarafa
doru kaydrlmas gerekir. Kaydrma uzunluu, kayp fark kadar kayp oluacak
boru boyunun yars kadar olmaldr. Mesela ; l noktann zerine bulunduu
h 2
L= = = 100m
borudaki J=0,01 ve dengeme hatas2m ise 2 . J 2.0 ,01 l noktay
kaydrmak gerekir.

Boru Piyozome Su
H
K

Q
Q
U

V
B

B
C

J.
t

E
e

J
(
i

Taban tre Basnc


1

F
E

B
B
C
C
C

A
H
A
D
D
A
D
-

EF
600 250 250 250 200 300 200 400 m.

2 3
- 1,5 2,0 2,0 1,0 1,5 1,0 1,5 -

4
- 375 500 500 200 450 200 600 M

5
- 0,98 5,31 5,31 2,12 4,78 2,12 6,37 Lt/sn

- 2,19 2,92 - 1,66 - 1,166 - Lt/sn


- - - 3,06 - 2,758 - 3,68 Lt/sn
- 10,62 5,31 0 13,27 0 6,37 0 Lt/sn
- 14,60 10,62 5,31 15,39 4,78 8,49 6,37 Lt/sn
0

30 12,81 3,23 3,06 14,436 2,758 7,536 3,68 Lt/sn


6 7 8 9 1 11

5 5 5 5 5 5 5 5 Lt/sn
12

35,00 17,813 13,23 8,06 19,44 7,76 12,54 3,68 Lt/sn


3

200 150 125 100 150 100 150 100 mm


1 14

6,00 9,02 13,58 15,75 10,67 14,66 4,73 18,29 M/km

4,80 2,26 3,401 3,94 2,13 4,40 0,95 7,32 m

L NOKTA METODU LE EBEKE HESABI


1,12 1,00 1,08 1,03 1,10 0,99 0,71 1,11 M/sn
5 6 7

- 40 38 32 40 35 35 30 m Bata
1 1 1 18

40 38 32 35 35 32 30 25 m Sonda
19

75,00 70,20 64,94 64,54 70,20 68,07 68,07 67,12 m Bata


20

70,20 67,94 64,54 60,60 68,07 63,67 67,12 59,80 m Sonda


21

- 30,20 29,94 32,54 30,20 33,07 33,07 37,12 m Bata


22

30,20 29,94 32,54 35,60 33,07 31,67 37,10 34,80 m Sonda


Uygulama : ekildeki dal ebekeye ait AB ve CA borularnn herbiri evresine
3000 kiinin ihtiyac kadar su datmaktadr. AH borusuna ise 500 nfus baldr. Max.
Qg=300lt/N-G olup yangn debileri dikkate alnacaktr. Buna gre ehir merkezinde ki ayakl
su deposunun taban kotunu hesaplaynz. Boru taban kotlar paranatez iinde verilmitir. Yk
kayplar (hk )BA = 4,0m , (hk )CA = 8,0m min iletme basnc (P / )min = 20m = 0,03

1,5.300.3000
Datlan debiler; (Qd )AB = = 15,62lt / sn
86400

(Qd )AB = 1,5.300.5000 = 26,04lt / sn


86400
AH borusundaki debi C=15,62+15,62+0,55.26,04=45,56lt/sn

Q 4.0,04556
V= = = 0,928m / sn
A .0,25
(hk )AB = 0,03 . 0,928 = 2,63mt
0,25 2 g
Hazne min su seviyesi kotu A.B.C noktalarna gre bulunmaktadr.
B nok. Z1 = 95 + 20 + (hk )AB + (hk )AH = 115 + 4 + 2,63 = 121,63m.
A nok. Z1 = 100 + 20 + (hk )AH = 100 + 20 + 2,63 = 122,63m.
C nok. Z1 = 80 + 20 + (hk )AB + (hk )AH = 100 + 8 + 2,63 = 110,63m.
Buna gre ayakl su deposunun taban kotu 122,63m olmaldr.

ebeke Hesap Plan: ebeke hesap plann yaplmas ve yaplan hesaplarn mantkl
sonular verip vermediini kolaylkla grebilmek iin izilen ebeke hesaplar plan 1/1000
veya 1/2000 leinde olur. Plan zerinde sadece hesab yaplacak borular gsterilir; yollar
tesviye erileri, binalar vb. Gsterilmez. izilen boru plan zerinden boru uzunluklar
llerek kullanlacak boru boylar (L) bulunur ve bu boylar plana ilenir. Plan zerinde her
borunun balang ve bitimine uygun numara verilir. Numaralar (15), her sokan kesafet
katsaylar (k=i,0), zemin kotlar (50,000), esas ve tali borularda suyun ak yn ( ), boru
ap ( 100 ) uzunluu (L=200) , u debileri; yk kayplar (1,50) ve l noktalar ebeke
hesap plan zerinde gsterilir.
ebeke naat Plan: ebeke hesap plan ve hesap tablosu yapldktan sonra ebeke
inaat plannn izimine geilir.mar planndan sadece sokaklar ve tesviye erileri ince
izgilerle izilir.(Ayn lekte) .Daha sonra ebeke hesap plan zerinden sokaklara denen
boru hatlar kopya edilir ve her borunun zerine D ap,altna L uzunluu yazlr.Dm
noktalarnn numaralar ve kotlar aynen yazlr.ebeke donatm elemanlar bu plan zerinde
gsterilir.(Vanalr,yangn musluklar vb.) l noktalar ebeke inaat plannda gsterilemez.

evre Sal Tesislerinin Elemanlar:

1.)Kullanlm sular olutuklar yerden caddedeki kanallara gtren balant


kanallar
2.)Yamur suyu azlklar:Cadde arklarnda biriken ya sularnn kanallara
girmesini salar.
3.)Cadde ve toplama Kanallar:Evlerden ve kk caddelerden gelen kullanlm
sular alrlar.
4.)Ana toplama Kanallar:ehrin en dk kotlu noktalarndan geer ve toplama
kanallarnn suyunu alr.
5.)Muayene ve havalandrma bacalar:Kanallarn kontrolun ve havalandrmasn
salar.
6.)Ters sifon,dolu savak ve su tutma hazneleri:

Bacalar :Kanallarn zemin yzeyi ile balantsn salayan elemanlardr.Kanallarn


kontrol,temizlenmesi ve havalandrlmas amacyla yaplrlar.Kanallarn kavak
yerlerinde,eim ve apn deitii yerlerde,kanal ynnn deitii noktalarda,Kanl
balangcnda tekil edilir.Ayrca kavak noktalar arasndaki mesafeler max. baca aralndan
bykse ara noktalarda da baca yaplr.
ller Bankas Talimatnamesine gre max.baca aral 0,20-0,50 m apl kanallar iin
50 m,0,60-0,80 m apl kanallar iin 70 mdir.

BLM 7 EVRE SALII TESSLER


Su temini tesisleri ile yerleim merkezlerine datlan sular kullanldktan sonra
baka bir sistemle uzaklatrlr.Meskun blgelere den ya sular da evreye zarar
vermeden drene edilir.Kullanlm sular ve yamur sular kanallard toplandktan
sonra,evreye zarar vermeyecek ekilde uzaklatrlr.Yamur sular kullanlm sulara gre
daha temiz olduundan,yzey sularn averilmeleri,sulama suyu amal gllerde biriktirilmesi
veya zemine szdrlmas mmkndr.Kullanlm sular da toplandktan sonra yzey sularna
veya zemine verilerek uzaklatrlabilir.Kullanlm sularn verildii oratma alc ortam
denir.Kullanlm sular alc ortama verilmeden nce alc ortamn zelliklerine ve kullanma
amacna bal olarak belirli derecelerle artlmaldr.Kullanlm sular ve ya sularn
toplayan,alc ortamlara veren,verilmeden nce gerektii kadar temizleyen tesislerin tmne
evre sal tesisleri denir.

evre sal tesislrinin evre kirlenmesi asndan nemi byktr.Kullanlm


sularn evreye zarar vermeden toplanmas halk sal problemlerini azaltr.evre sal
tesislerinin inasndan sonra salgn hastalklardan lenlerin orannda nemli dler
olmutur.

evre Sal Tesislerine Gelen Sularn Kaynaklar ve zellikleri

1.)Evlerden Gelen Kullanlm Sular:Bu sular ehir ime uyu ebekesi ile evlere
verilen temiz sularn eitli ekillerde kullanldktan sonra aldklar ekildir.erisnde bol
miktarda organik madde,sabun,deterjen ve dier mutfak artklar ierir.Bu sular hastalklar
yapan bakterilere de sahip olduundan bekletilmeden ve tekniine uygun ekilde artldktan
sonra uzaklatrlmaldr.
2.)Sanayi Tesislerinden Gelen Sular: Bu sularn zellii sanayi tesisisnin cinsine
baldr.Alc ortamlara dorudan verilebilcek kadar temiz olanlarn yannda,Kanalizasyon
maddeleri bulunduran sular kanallara dorudan verilmez.
3.)Ya Sular : Binalarn atlarndan, caddelerden gelen yamur
sulardr.Toz,toprak,kum, akl,p artklar vb.maddeleri ihtiva edebilirler.Alc ortama
verilirken zelliklerinin belirlenmesi yararl olur.
evre Sal Tesislerinin Snflandrlmas

Bir yerleim merkezindeki kullanlm sular,sanayi sularn ve yamur sularn


toplayan kanallar grupta incelenir;
1.)Ayrc Sistem Kanal ebekesi: Bu sistemde evlerden ve sanayiden gelen
kullanlm sular toplamak zere bir, ya sularn toplamak zere de bir tane olmak zere
iki ayr kanal ebekesi yaplr.Son 50 yldr en ok kullanlan sistemdir.

2.)Birleik Sistem Kanal ebekesi: Bu sistemde kullanlm sular ve ya sularn


toplayan bir kanal yaplr.Bu karmdaki ya sular,kullanlm suya gre ok fazladr.(50-
100 misli) Toplanan debi ok byk olduundan,uzun bir mansap kanal ile iletilmesi
tasfiyesi,ekonomik ve teknik adan problem yaratr.
3.)Kark Sistem Kanal ebekesi:Byk ehirlerin baz blgelerinde birleik
sistem baz blgelerinde ise ayrk sistem ina edilebilir.

Sistemlerin Karlatrlmas

Bir blgede kanal ebekesi planlanrken,en uygun sistemin seilmesi gerekir.Bir


yerleim merkezi iin hangi sitemin daha iyi olaca yerel artlara baldr.

A) Sistemlerin evre Sal Ynnden Karltrlmas: Birleik sistem kanal


ebekesinde yalar srasnda kanllarda akan kullanlm su yamur suyu karmnn byk
bir ksm artma yaplmadan savaklar yardm ile alnarak evredeki yzeysel sulara verilir.Bu
durum yzey suyunu mansapta kullananlar iin tehlikeli olabilir.

iddetli yamurlar sonucu kanallarn kapasitesi alabilr,bu durumda zaman zaman


binalarn bodrum katlarn su basabilir.Ayrk sitemde bu iki dezavantaj birleik sisteme gre
azdr.
Kurak mevsimlerde,byk apl kanallarda kk debiler akt iin su hz
kktr.Bundan dolay kanal tabannda kullanlm su ierisindeki kat madeler
birikir,scakln etkisi ile evreye kt koku verir.

B) Sistemlerin letme ve Emniyet Ynnden Karlatrlmas: iddetli yalar


sonucunda birleik sistem kanal sularnn bodrum katlarna tamas salk problemleri
yannda iletme gln de sebep olur.Ayrk sistemde bodrum katlarnn yamur suyu
kanallar ile balants olmadndan byle bir tehlike yoktur.

Ayrk sistemde kullanlm sularn tasfiyesi hem kolay hem ucuzdur.Terfi


durumunda tulumbalarn terfi dbilerinin deiim snrlar kk ve iletme masraflar azdr.

Ayrk sistemde,kullanlm su kanallarnn eimi sabit caddeye paraleldir.Yamur


suyu kanllarnn istenilen derinlikte balatarak eimini arttrmak ve kesiti kltmek
mmkndr.Birleik sistemde bu mmkn olmaz.Birleik sistem kanallarnn aplar,yamur
suyu kanllarnn aplar ile hemen hemen ayndr.Yamur sular derinde denmedii iin
kaz ve kanal ina masraflar azdr.Halbuki birleik sistem kanallar blgedeki btn evlerin
sularn alabilecek ekilde yetri kadar derinde denmelidir.
Birleik sistem kanallarnda,kat maddelerin tabana kmemesi iin gerekli minimum hzn
salanmas zodur.Bunun iin yumurta kesitli kanal kullanlr veya sk sk ykanr.
C) Sistemlerin Maliyet Ynnden Karlatrlmas: ift kanal dendii
iin,ayrk sistem kanallarnn maliyeti ou zaman birleik sistemden daha fazladr.Fakat
zellikle nehir veya deniz kenarlarndaki yerleim merkezlerindeki yamur sular ksa yoldan
yzeysel sulara verilebiliyorsa ayrk sistemin maliyeti dk olabilir.

Tasfiye ve terfi tesislerinin maliyeti ayrk sistemlerde daha azdr.letme organlar


maliyeti isde ayrk istemlrden daha fazladr.

Birleik sistemde bakm ve onarm gereken kanal uzunluu daha azdr.

Sistem Seimi: evre sal tesislerinin projeleri yaplrken sistem seiminde


yukarda anlatlanlarn dnda, blgenin topografik durumu, iklim artlar, yalarn
iddeti, sre ve frekanslar ile ehrin sosyoekonomik yaps da gz nne alnmaldr.

Genel olarak ayrk sistemin tercih edildii durumlar :

1.) Kullanlm su kanallarnn bir noktada toplama zorunluluuolmas ve yamur


suyu kanallarnn eitli noktalardan dearj imkanlarnn bulunmas halinde;
2.) Kullanlm sularn terfi edilmesi gerektiinde;
3.) Dz arazilerde kanallarn derinde olmas ve kaz maliyetinin artmas halinde;
4.) Kullanlm su kanalarnn, yamur suyu kanalarndan daha kk denmesi
gerekirse
5.) Drenaj alanlarnn, ya sularn yzeyden aktabilecek kadar ksa ve dik olmas
hali,
6.) Mevcut kanallarn sadece kullanlm sular alabilecek kapasitede fakat yamur
sularn alamayacak kadar kk olmas halinde,
7.) Mali imkanlarn ancak kullanlm su kanallarn ina etmeye yeterli olmas hali,
8.) Birleik sistem kanal sularnn binalarn bodrum katlarn basma ihtimalinin fazla
olmas halinde,

Genel olarak birleik sistem kanalarnn tercih edildii haller :


1.) Hem yamur sularnn hem de kullanlm sularn terfi edilmesi gerektiinde
2.) Kanal denecek caddelerin, iki kanal denecek kadar geni olmamas halinde,
3.) Gerekli dzenleme yaplar tekil edilerek, yamur srasndaki ya sularnn
kanaldan alnp yzey sularna verilebilmesi ve kurak hava debisine eit
miktardaki kullanlm suyun tasfiye tesisine iletilebilmesi halinde,
4.) Mevcut yamur suyu kanallarnn debisi yannda max. kullanlm su debisisinin
ok kk olamas ve kullanlm sularn bu kanallara balanmasnn evre sal
ynnden sakncasnn bulunmamas halinde;

Kanal ebekesine Verilen ekiller :

Bir yerleim merkezinin kanal ebekesinin ekli yerleim merkezinin topografyasna


baldr. ebekenin ucuza mal edilmesi, ileride kolayca bytlebilmesi ve iletmenin
kolaylatrlmas bakmndan , kanalarn kullanlm sular en abuk ve en ksa yoldan
aklacak ekilde dzenlenmesi gerekir. Tasfiye tesinin ve terfi merkezlerinin yeri susularn
alc ortama verildii noktalar uygun olarak seilmelidir. Balang ve cadde kanallarnn
byk apl kanallara balanmadan nce kapasitelerinin mmkn olduu kadar tamamnn
kullanlmasn temin edecek ekilde kanal ebekesi tekil edilmelidir. Blgenin zelliklerine
gre kanal ebekelerine verilebilecek ekille unlardr.
1.) Ana kanal sahile paralel kanal ebekesi : Deniz, gl veya nehir kenarndaki
yerleim merkezlerinde uygulanabilir. Ana toplayc kanallar sahile paralel, tali
toplayclar bunlara dik denir, cadde kanallar toplayclara dik balanr. Ayrk
sistemde yamur sular en ksa yoldan alc ortama verilir. Nehrin ehri ikiye blmesi
halinde, nehir iki kenarnda yer alan toplayclar, ters sifonla birletirilerek tek kanalla
tasfiye tesisine gtrlr.

2.) Katl paralel kanal ebekesi : Yerleim merkezi ykseklik bakmndan nehre paralel
olarak kademelere ayrlr, her kademede kullanlm sular sahile paralel toplayclarla
alnr. Bu kanallar birleerek ana toplama kanaln oluturur. Ana toplayc kanal sular
tasfiye veya drenaj yerine gtrlr. Sularn terfisinin gerektii hallerde tulumbalarn
yk de azaltlm olur.

3.) Dikey kanal ebekesi : Sahil yerleimlerinde uygulanabilen en ucuz kanal a


eklidir. Sular sahile dik toplama kanallar ile en ksa yoldan alc ortama verilir.
Cadde kanallar sahile paraleldir. Alc suyun ok akntl ve debisinin ok byk
olmas gerekir. Kk nfusu az olan yerlerde uygulanr aksi taktirde artma tesisi
gerekir.
4.) Yelpaze eklinde kanal ebekesi : Dz yerleim merkezlerinde uygulanabilir.
Deiik yerlerden gelen ayn byklkteki toplayc kanallar bir noktada birleir.
Toplanan sular (gerektiinde tulumba ile) tasfiye tesisine veya alc ortama iletilir.

5.) Radyal kanal ebekesi : Daha ok bir tepe etrafnda kurulmu byk yerleim
blgelerinde uygulanr. ehir ya blgelerine ayrlr. Her bir blgenin sular ayr ayr
toplanarak farkl alc ortamlara veya farkl tasfiye tesislerine verilir.
6.) Halka eklindeki kanal ebekesi : Bir tepe zerinde kurulmu yerleim
merkezlerinde ana toplayc kanal ehrin evresinde tekil edilir, tali kanallar en ksa
yoldan bu kanala balanr.

Kanal ebekisinin eimine Etki Eden Faktrler


1.) Topografik durum
2.) evredeki derin vadiler, nehir ve derelerin durumu su ayrm izgileri
3.) Yerleim merkezindeki bina ve evlerin durumu ( Bitiik nizam , kat ykseklii ,
bodrum derinlii )
4.) ehirdeki yollarn durumu ve kaplama cinsleri
5.) Blgenin jeolojik yaps , yer alt su seviyesi ve deiimi
6.) ehrin ime suyu ebekesinin durumu
7.) Sanayi tesisleri ve bu tesislerden gelen suyun zellikleri
8.) Alc ortam olarak kullanlabilecek yzey sularnn zellikleri
9.) Alc ortam ve son boaltma noktasnn yeri
10.) Tasfiye derecesi ve tasfiye tesislerinin yeri

Kanal Gzergahnn Belirlenmesi : Kanal ebekesi oluturulacak yerin merkezi ;


1.) Yzey sularnn ayrm izgilerine
2.) Sanayi, ticaret, turistik , k ve seyrk iskan yerlerine
3.) Terfi merkezleri ve tasfiye tesislrinin gerekli olmasna gre blgelere ayrlr.
Bu blgelerde kanallarn ynleri, sularn toplama yerleri ayr ayr belirtilir. Blgelerin
snrlar tesviye erili haritalardan su ayrm izgileri yardm ile bulunur. ehir blgelere
ayrldktan sonra kanallarn gzergahlar aadaki ekilde belirlenir.

1.) Ana kanallarn gzergah : Ana kanal gzergah btn blgenin sularn cazibe ile
alabilecek ekilde olmaldr, bunun iin kanallar ehrin en dk kotlu notalarndan ve
mmkn olduunca tesviye erilerine dik ekide geirilir. Kanal ebekesi geirilirken
terfinin gerekmedii ters sifon vb. Yaplarn az olduu zm tarzlar bulunmaya
almaldr.
2.) Cadde kanallarnn gzergah : Blgenin iskan durumuna gre deiik olabilir:

a) Bina adasn drt taraftan evreleyen cadde kanallar : Youn iskan


blgelerinde ve bitiik nizamda kullanlr. Her binann kullnlm sular, cadde
kanallarna ayr ayr balanr.

b) Bina adalarnn sadece bir tarafndan geen cadde kanallar : Eimli


arazide tekil edilmi dzgn bina adalarnda uygulanr. Kanal binalarn aa
tarafna denir. Bu durumda kanal boylar birincil duruma gre %20-40 azlr.
c) Kadastro adalarndan geen kanallar : Caddelerde genel kanal ebekesi
yoksa baheli tarzda yaplm kooperatif evleri veya lojmanlarda bu sistem
uygulanabilir. Kanal boylar birinci duruma gre %30-50 orannda azalr.
Ancak bu sitemin uygulanabilmesi iin her adadaki binalarn, kanallarn bu
ekiilde tekiline uygun tarzda ina edilmesi gerekir.

Caddede Kanallarn Yeri ve Says

Cadde kanallarnn yol en kesitindeki yeri cadde altndaki tesislerin yerine baldr,
says ise cadde geniliine gre belirlenir. Genilii 30 mye kadar olan caddelerde bir 30
mden byk olanlarda iki kanal denir. Kanallarn ift yaplmas halinde kanallar kaldrm
altnda tekil edilir. Kanaln tek olamas halinde trafik eridinin 5,5 mden az olduu
caddelerde kanal bordr tann d tarafna yerletirilir. Trafik eridinin geni olmas halinde
ise kanal ortada yaplr. Kullanlm su kanallar, ime suyu kanallarna gre dahaderinde ( en
az 30 cm ) ve planda artmal olarak denmelidir.

Ayrk sistemde kullanlm su ve yamur suyu kanallar ayn anda ina edilebildikleri
taktirde her iki kanal ayn hendek ierisine denmesi ekonomik olabilirse de baz iletme
glkleri ortaya kar. Yamur suyu kanallar , kullanlm su kanallarndan daha yukarda
ve planda artmal yaplr.

Kanallrn Derinlii : Balang kanallarnda seilerek derinlik btn kanal


ebekesinin derinliini etkiler. Kanallarn tesis maliyeti hendek derinlii ile artar. Bunun iin
kanal derinlii gereinden fazla seilmez, kanallar mmkn olduu kadar minimum derinlikte
ve caddelere paralel denir. Kanallarn derinlii caddedeki bodrum katlarn sularn alacak
ekilde seilir. Bodrum kat bulunmayan blgelerde baka bir faktr bulunmadka
minimum hendek derinlii , donma derinlii ve trfik ykne gre, kk apl kanallarda 1-
1,5 m olabilir. Bina balantlarnnn temiz su borularnn altndan cadde kanallarna
balanabilmesi iin bu derinlik 2-2,5 m alnmaldr, byk ehirlerde bu 3-4 mye
karlabilir. Fakat az sayda derin bodrumlarn durumu dikkate alnmayabilir. Bu binalar
sularn tulumba ile genel kanallara verilmelidir.
Not : Atk su kanal ebekeleri cazibe ile su tayan serbest yzeyli tesisler
olduundan devaml alalan bir eimle denmelidir.
Kanallarn Eimi, Hz Deerleri : Kanal kpasitesi ak kesitinin ve su hznn bir
fonksiyonudur, su hz da byk lde kanal eimine baldr. Kanal en kesiti ve eimi sabit
olmasna ramen su hz ve kanaldaki su derinlii srekli olarak deiir. Kullanlm sularn
iindeki kat maddelerin kanal tabannda kelmemesi iin ( ksmen dolu akta ) minimum su
hz 0,5 m/sn minimum su ykseklii 2 cm olmaldr. Kanallarn dolu olmas halinde bu deer
0,6 m/sdir. Minimum hza karlk gelen eime minimum eim denir ve kanallar bu
minimum eimden daha kk eimde denir, bu durumda kanal boyu artka kanal
derinlii de artar, ancak kanal derinliinin 6 mden fazla olmas istenmez. Derinliin bu
deeri amasndan sonra kanallarn devam etmesi ekonomik olmaz; bu noktadan itibaren
kullanlm su tulumbalar kullanlr.
Kullanlm sularn tad yabanc maddelerin boru cidarlarn andrmamas iin,
kanallardaki su hznn, kullanlm su ve birleik sistem kanallarnda 3m/sn , yamur suyu
kanallarn da 4 m/snden byk olmas istenmez. Kanallarda max. hzlar oluturan eime
max. eim denir ve kanallarn bu deerden daha byk eimde denmemesi gerekir.
Eimleri max. kanal eiminden daha byk olan caddelerde kanallar max. eimde denir ve
belirli aralklarla dm yaplarak eimler arasndaki fark dengelenir.
Kanallara verilecek aplarn da bir alt snr vardr. Ynetmeliklere gre; minimum
kanal ap ev balantlarn da 15 cm , kullanlm su kanallarnda 20 cm , birleik sistem ve
yamur suyu kanallarnda 30cmdir.
Kanallar:
1- Zeminden veya trafik darbelerinden gelen etkilerle krlmaya kar korumak
2- Donmalar nlemek
3- Dk kotlu tesisat elemanlarnn sularn tahliye etmeye imkan vermek iin
yeterli derinlie denmelidir.

Mecralarn zemin iindeki derinlikleri mahali iklim artlarna, binalarn bodrum


derinliklerine ve halen denmi su elektrik PTT havagaz tesislerinin derinliklerine bal
oalrak deiir. Cadde kanallarnn derinliinin tespitinde ev balantlarnn yeterli eimde
yaplmasna zen gsterilmelidir.

Kanal Tipi Minimum Maksimum Eim Tavsiye Edilen


Eim Eim
Normal stisnai Durum
Ev Balantlar 1/100 1/15 1/7 1/50
(15 cm.)
Balang 1/300 1/15 1/7 1/50-1/1502
Kanallar (20-
30 cm.)
Tali Kanallar 1/500 1/25 1/15 1/100-1/200
(35-60 cm.)
Ana Kanallar 1/1000 1/50 - 1/200-1/500
(65-100 cm )
Ana 1/3000 1/75 - 1/300-1/750
Toplayclar
(100-200 cm.)
Cadde Eimlerine Gre Kanal Boy Kesitleri
Kanal boy kesitleri , max ve min eim ile kanal derinlii kriterlerine gre geirilip
boyutlandrlr. Dm gerekirse, dm ykseklii 2 myi gememelidir. Zorunlu hallerde 4
mye kadar artrlabilir. hmin (2m) hmax (6m) derinlikleri: kanal srt ile cadde (zemin) yzeyi
arasndaki mesafedir. Alacak hendein max. derinlii zemin durumu, ekonomi ve binalarn
bodrum ve temel derinliklerine baldr.
Proje kriterleri arasnda verilmesi gereken bir deer de iki baca arasndaki max.
mesafedir. Bacalar daha sk yapmakla kaz hacmi azaltlabilir, fakat kaz hacminden
yaplacak tasarruf ile ilave baca maliyetinin karlatrlmas gerekir.

Kanal boy kesitleri geirilip eimler tespit edildikten sonra kanallarn ap belirlenir.
Dikkat edilecek husus , boru aplarnn kanal a boyunca artmas veya ayn kalmasdr.
Eimin uygun olmas halinde, hesap ap kltme imkan verse de buna izin verilmez.
Mesela yukardaki kanaln ap 25 cm ise aadaki kanaln eimi byk olsa 20 cm ye
indirilmemelidir.
Caddelerin eimine ve kanallarn cadde balarndaki derinliklerine gre kanallarn
eimleri deiik deerler alabilir;

A) h hmin ; j jmax

1) Bu halde balang kanal srt derinlii , minimum derinlikten byktr. Kaz


hacmini azaltmak iin kanaln sonunda hmin derinlie dnmeye almaldr.
ki baca arasnda Lmax 50mye izin verildiine gre, Adan 50m. ileride
derinlik minimuma indirilmeye allr. Kanal srt AC ile gsterilmitir. AC
dorusu eimi ise ; J max J J min olduu taktirde ;AC boy kesiti yani J eimi
uygundur. Kanal J = J min eimine dendii takdirde ABC boy kesiti iin kaz
hacmi daha az karsa da BBde ilave ile baca gerekir. AB mesafesi ok kk
kabilir. Yani daha sk baca kullanlm olur. lave baca iin harcanacak para,
kazdan yaplacak tasarruftan daha fazla ise, bu zm istenmez. Burada kadar
verilmesi gereken husus, L baca araln ekonomik olarak azaltlabilecei
min. deerdir. Cden sonra caddeye paralel gidilemez, nk J 2 = J c J max dr.
Bo sebeple CD = hmax kadar dm yaplr. Kanal srt izgisi DE olarak
devam eder. DE, J max eimne sahiptir. Eden sonra da caddeye paralel
gidilemeyecei iin Ede yine dm yaplr ve F noktasna gelinir.

ekil : Kanal J max J J min eimi


ile min. derinlie indirdikten
sonra dm yapmas

Kanal srt izgisi Cden sonra hep ayn ekilde devam eder ve L mesafesi boyunca dmler
devam eder ; L mesafesi L = (hmax ) / (J 2 J max ) ile bulunur.A noktasndan sonra kanala J max
eimini kazy artracandan doru deildir.
2) AB izgisinin eimi minimum eiminden kk olduundan kanal
srt J = J min eimine sahip AB dorusu zerine denmitir. Adan
Lmax = 50m ileride Bnoktasndan min.dan daha byk bir BB srt derinlii
ortaya kar. Kanal J min eimde daha ileriye gtrlerek Cde derinlik
minimuma dntrlr. Bu sebeple min. derinlie ulatktan sonra yukarda
hesaplanan L uzunluklu kanallar tekrarlayarak boy kesit geilir. Dolaysyla
CD ve Ef de dmler tekrarlanr. Adan J max eimi ile kanal denmek
hataldr, nk boy kesit taral hacim kadar fazla kazya sebep olur.

ekil : Kanal J = J min


eimi ile min. derinlie
indirdikten sonra dm
yaplmas

3) ok byk eimli sokaklarda, A noktasna Lmax = 50m ileride izilen dey


doru ile h = hmin olmak zere zemine paralel izilen dorunun K kesime
noktasna Aile birletirilen AK dorusunun eimi J max dan byktr. Bu
sebeple kanal AK srt izgisine sahip olacak ekilde J J max eiminde
denmez. A noktasndan J = J max eiminde gidilir ve Dde h = hmin olacak
ekilde kanala boy kesit verilir, daha sonra dml bacalarla devam edilir.
Kanal J = J min eimde deyerek Bde hmin derinliini elde etmek daha kk
kaz hacmi verilirse de, daha sk baca kullanlmas gerektirir. Mmkn olan en
byk baca aralnn kullanma art varsa AD boy kesiti seilmelidir.

ekil : Kanal J = J max eimi ile


min. derinlii indirildikten sonra
dm yaplmas
Grld gibi, minimum kaz hacini ve mmkn olan en byk baca araln elde
etmek iin , kanal uygun bir eimle devam ettirilmeli ve min. hendek derinlii indirilmelidir.
Bundan sonra mmkn olan en byk baca aral , yani min. sayda baca ile kanallar
demek iin max. eimi kullanmak gerekir.

B.) h hmin ; J 2 J max

Bu halde kanal yine min. dan byk bir derinlikte balamak mta olup sokan eimi
max. eimden kktr. Bu halde kanal caddeye paralel demek mmkndr, fakat nce
kanal min. derinlie indirmek gerekir. Max. baca aralna eit bir mesafe teki C noktas
iin, AC dorusunun eimi (J), J min J J max olacak ekilde kanal, srt izgisi AC dorusu ile
akk olacak ekilde demek mmkndr.
AC dorusunun eimi min.dan kk karsa, bu taktirde kanala min. eim vermek gerekir.

ekil : ha hmin ve J 2 J max iin


kanal
boy kesitlerinin geirilmesi

C) h = hmin
Bu halde kanal min. derinlikle balar. Kanal derinliini azaltmak mmkn
olmadndan ;kaz hacminin min. olmas iin , kanal caddeye paralel denir. Fakat bu eim
min. eimden byk izin verilen max. eimden kk olmaldr. J = J max J min J J max

Cadde eiminin min. eimden kk olmas halinde kanal min. eimde denir. Bu
takdirde derinlik gittike artar. Derin hendeklere kanal insasnn , pompajdan daha pahal hale
geldii bir noktada, terfi merkezi yaplarak atk sularn ykseltilmesi yoluna gidilir.

Uygulama 1.) Zemin durumu ekilde verildiine gre kanal boy kesitini geirip
gerekli kotlar hesaplaynz. (J min = 0,0033, J max = 0,09, hmin = 2,10m, hmax = 5m, Lmax = 50m )

Balangtaki derinlik hmin dan byk olduundan kanal min. derinlii indirmek gerekir.
Z A Z B 97 96,90
Z = 99,00 2,10 = 96,90m J= = = 0,0020,0033 olduundan ,
L 50
kanal min. eimden kk olan 0,002 eiminde demek mmkn deildir. Bu sebeple AB
kanal J = J min = 0,0033 eiminde denecektir. Kanaln sonundaki derinlik ;
h B = 99,00 [97 (0,0033.50 )] = 2,17 m 2,10m.
Kanaln sonundaki srt kotu :99-2,17=96,83 m. bulunur.

Uygulama 2.) Zemin durumu ekilde verildiine gre kanal boy kesitini geirip,
gerekli kotlar bulunuz.
(J min = 0,003, J max = 0,075, hmin = 2m, hmax = 6m, Lmax = 50m )
hmax = Max D Ykseklii = 2m.
Mmkn olan en byk baca aral kullanlacak ve min. derinlie ulalmadan
dm yaplmayacaktr.

Prensip olarak, kanal min. derinlie getirildikten


sonra dm yaplr. Max. baca araln elde
etmek iin max. eim kullanlr.

103,75 85,00
Zemin eimi= J 2 = = 0,125
150
J 2 J max ilk kanal parasnn uzunluunu J max iin hesaplayalm :
98,25 [103,75 (0,125.L ) 2,00]
J max =
L
103,75-98,25-2,00=(0,125-0,075).L L=70m.
L 50 m. olduundan kanalm parasn ancak J J max olan bir eimle min.derinle indirmek
mmkndr. 103,75-98,25-2,00=(0,125-J).50 J=0,055
J min = 0,003 J = 0,055 J max = 0,075 J = 0,055
Kanal J = J min eimde dendiyse , daha az kazya ramen L 50m. olurdu.
Bundan sonra yaplacak i mmkn olan en byk baca aral kullanmak artyla ,
u noktalar min. derinlie indirilmi kanal ksmlarnn uzunluklar belirlemektir.
Bu art ancak J = J max ve h = hmax ii geerlidir.
B noktasnda zemin kotu =103,75-(50).(0,125)=97,50m.
AB kanalnn B ucunda srt kotu =97,50-2,00=95,50m. hmax = 2m.
BC kanalnn B ucundaki srt kotu =95,50-2,00=93,50m.
93,50 (97,50 0,125.L 2)
J max = = 0,075 L = 40m.
L
Bu ekilde bulunan L uzunluu max. baca aral50 m.den fazla olduu takdirde
L=50m. olacak ekilde kanallara max. eimden daha kk bir eim vermek gerekir.
CD kanal, BC kanalnn ayns olacandan l=40m.dir
Geriye kalan DE kanal 150-(50-40-40) =20m olur. E noktasnda kanaln
min.derinlie indirilmesi istendiinden srt kotu 83 m. olacaktr. DE kanal da J max eiminde
deneceine gre D noktasnda gerekli dm hesapla bulunabilir ;

CD kanalnn D ucunda srt kotu; 87,50-2,00=85,50m.


h = 85,50 [83 + (20.0,075)] = 1,00m. 2,00m.

Kanallarn Hidrolik Hesab ve Kanallardaki Ak

Kanallarda ounlukla dairesel kesit kullanlr. Daire kesitten farkl bir kesit
kullanlmas ancak teknik ve ekonomik sebeplerden olur. Birleik sistem kanallarnda min. ve
max. debi arasndaki fark byktr. Kurak havalarda , kanalda yeterli bir hz salanmak iin,
kanaln alt ksm sivri olan ve kk debileri yeterli bir su ykseklii ve hz ile iletebilen
yumurta kesitler yaplmtr. Bu kesitin dier bir faydas d yklere kar dayankl olmasdr.
At nal ve dikdrtgen kesitlerde zaman zaman kullanlan kanal en kesitleri arasndadr.

Atk su kanallar :1) Serbest yzeyli olarak


2) Permenant ve niform olmayan akm artlarn yerine getirecek tarzda
3) Atk maddeleri kme, ayrmaya meydan vermeden veya normal snrlar
ierisinde tutarak iletecek ekilde hesap ve projelendirilir.,
Dolu akan atk su kanallarndaki akmlarn hesabnda balca forml kullanlr;
Kutter Formul, Manning Formul, Prandtl Colebrook Formul;
2 1
1
Manning Formul; V = R 3 J 2
N
N, cidar przll ile ilgili katsay olup , uygun ve doru belirlenmesi son derece
nemlidir. Kanal i yzeyinin iyi olmas durumunda;beton boru iin 0,013, font boru iin
0,012, perinli elik borular iin 0,015 alnabilir.
Betondna yaplm atk su kanallarnn hesabnda kullanlan Ganguillet-Kutter formlne
100 R
gre V = C. R.J C = olup burada m=0,35 alnmaktadr. Kullanlan dier bir forml
m+ R
H 2,51.v k
ise Prandtl Colebrook formuldr. Q = D 2 g.lD . log +

2 2.g.lD 3,71.D
D

Przlk katsays k, 1-2 mm. Arasnda deimektedir.


Her formle gre eitli en kesitler iin eim ap debi-hz deerleri arasndaki
iliki tablolar halinde verilmitir. ( Dolu akan kanallar iin)

Ayrk sistemin yamur suyu kanallar tam dolu , atk su kanallar ise%40-60
doluolacak ekilde hesaplanr. Ancak kanallara yeralt suyunun szmad ve binalardan
yamur suyunun gelmedii kesin ise d/D =0,80 alnabilir. Birleik sistem kanallar ise ya
zamanlarnda dolu aktklarna gre hesaplanr, kurak hava debisine gre hz ve derinlik
kontrolleri yaplr.

Kanallarn yar dolu olarak hesaplanmalarnn sebepleri :

a) Kullanlm sularn kimyasal zelliklerinden dolay, kanal kapasitesinin


azlmas
b) Kullanlm sularn zamanla ayrarak gaz meydana getirmeleri (bu gazlarn
ayrlmamalarn salayacak gerekli hacim)
c) Yeraltndan kanallara szan sular genellikle hesaba katlmadndan bunun iin
kapasite ayrlmas
d) leride artacak kullanlm sularn ksmende olsa alnabilmesi

Gerek kanallara gelen debinin zamanla deiik deerler almas gerekse kullanlm
sularn iinde bulunan yabanc maddelerin kanal karakterini deitirmesi dolaysyla
kanallardaki aklar dzgn deildir. Bunun dier sebepleri:

1) Normal akan bir kanala yandan ikinci bir kanaln balanmas akmn rejimini
bozar.
2) Kanal apnn, eiminin ve ynnn deitii yerlerde sular kabarp,
alalabilir.
3) Kanal zerindeki zel yaplar akmn zelliini deitirir.
4) Atk su ierisindeki kat maddeler, kanal tabannda birikerek ak rejimini
deitirebilir.

Atk su kanallar ksmen dolu olarak hesaplandna gre ksmen dolu aktaki
kanallardaki hidrolik byklkleri hesaplamak gerekmektedir. Bunun iin ksmen dolu
aklarda doluluk erilerinden faydalanr.d(h) ksmen dolu aktaki su derinliini D boru
apn v ve q ksmen dolu aktaki hz ve debiyi gstermek zere d/D,v/V,q/Q deerleri
arasndaki iliki bir grafikte verilmitir.

Grafiin Kullanlmas : q/Q oran apsiste iaretlenir, bu noktadan dik klarak q/Q
erisi kestirilir, bu noktadan sola yatay gidilecek ordinat deeri d/D okunur. Ayn noktadan
saa yatay gidilerek v/V oran bulunur. Tablolardan tam dolu aktaki akm byklkleri
Q,V,D belli olduuna gre bu oranalr yardmyla ksmen dolu aktaki akm byklkleri
hesaplanabilir.
Atk su kanallarnda ksmen dolu aklarda ,min. ak derinlii apn%10u kadar
olmaldr. (20 cm apl kanalda min. ak derinlii 2cmdir.)
Kullanlm su kanallarnda v0,5m / sn ve d = h 2cm olmas halinde ykama bacas
yaplr. Ayrk sistemlerde , atk su kanallarnn balang ksmlarnda ,kanal eiminin
yetersiz olmas nedeniyle kmeler oluur. Bu maddeleri bol su ile zaman zaman ykayp
uzaklatrmak gerekir. Bu nedenle balang noktalarn da ve dier gerekli noktalarn da
ykama bacaklar ina edilir.

Uygulama 1 : J=0,003 eiminde denmi 600mm. apndaki bir kanalda su


derinlii 400mm. Olduuna gre
a) Kanaldaki Debiyi
b) Ak Hzn bulunuz.
zm: a) Kanal ap ve kanaldaki su derinlii belli olduuna gre doluluk oran
d/D;d/D=400/600=0,667 bulunur. Doluluk erisinden d/D =0,667 q/Q=0,75 v/V=%107
bulunur.

600mmlik kanaln %0,3 eiminde geirilebilecei debi ve su hz Kutter


tablosundan okunur.Q=317lt/sn V=1,12m/sn Buna gre q=0,75.317=237,75lt/sn
b)v/V =1,07 v=1,07.1,12=1,2m/sn bulunur. Ayn soruyu Manning Formlne gre
zersek;
2
1 .0,6 0,6
.(0,003)2 = 0,336m / sn = 336lt / sn.
1
Q= . .
0,013 4 2
V=Q/A=1,19 m/sn bulunur.
Yukardaki oranlar yardmyla q=0,75.336=252lt/sn. V=1,07.1,19=1,27m/sn elde edilir.
Uygulama 2 : 600mm apl bir kullanlm su kanal J=0,004 eiminde denmitir.

A) Kanal dolu akarken hz ve debiyi


B) Kanaldaki su derinlii 15 cm olduu zaman hz ve debiyi
C) Kanal kapasitesinin %50sini tarken kanaldaki su derinliini ve hzn bulunuz.
zm : a) Kanal ap ve eimli belli olduundan tam dolu hal iin Kutter
tablolarndan
J=0,004 ve D=600mm Q=365lt/sn ve V=1,29m/sn bulunur.
b) Kanaldaki su derinlii 15 cm olduuna gre doluluk oran d/D=15/60=0,25=%25 Bu deer
yardmyla doluluk erilerinden q/Q=%13 ve v/V 0,70 okunur.
Q=0,13.Q=0,13.365=47,45lt/sn v=0,70.V=0,70.1,29=0,90m/sn bulunur.
c) Kanal kapasitesinin %50sini tarken q/Q=0,50 demektir. Bu deer yardmyla doluluk
erilerinden d/D=0,50 ve v/V=1,00 okunur. D=0,50.D0,50.60=30cm
v=1,00.V 0 =1,00.1,29=1,29m/sn bulunur.
Kullanlm Su Kanallarna Gelen Debilerin Hesab

Kullanlm su kanallarnn kapasitesi , su veren alanlarda yaayan nfusa, i ve


ticaret hayatnda kullanlan suya, endtriyel faaliyete ve kanallara szan yer alt suyu debisine
bal olarak tespit edilir. Evlerden gelen kullanlm suyun miktar ,ime suyu ebekeleri ile
verilen su miktar ile ilgilidir ve kanallara gelen su evlere verilen suyun %70-80i
civarndadr. Kanallardaki kullanlm suyun saatlere gre deiimi , su ihtiyacndaki
deiimlere benzer.
Kanallara gelen debi her bir kanala su veren nfus saysn (N) ve kii bana gnde
sarf edilen su miktar (qmax ) bilindiine gre;
N .(qmax )
QKul =
a.3600
a= ehir byklne gre deien katsay olup 8-16 arasnda deimektedir. lkemizde
a=12 olarak hesap yaplr.
Sanayi kurulularndan kanallara verilen atk sularn miktar , fabrika byklne
ve sanayi trne baldr.Deiik tipdeki sanayi kurulularndan gelecek kullanlm su
miktar m3 / ton cinsinden tablolar halinde verilmitir. eitli ticaret merkezleri, dkkanlar,
oteller vb. Yerlerden gelecek kullanlm sularda da hesaba katlmaktadr.
Kii bana su sarfiyat hesaplanrken ya btn yerleim merkezi iin tek bir deer
alnr, veya sanayi ve ticaret merkezleri ayrca hesaba katlr. Her bir kanal parasna gelen
debiler kanal ebeke plan zerinde her kanala su veren alan ve bu alanlarda insan saysna
gre hesaplanr.N, Birim alanda yaayan kii says (kii/ha) olmak zere , birim alandan
gelen debi;
n.qmax
q= denklemi ile hesaplanr.
a.3600

Bir yerleim merkezinin deiik blgelerinde nfus younluu farkl olabilecei iin
birim alandan gelen kullanlm su miktar da blgeden blgeye deiir. Her bir kanaln
debisi, bizzat sularn alnd blgeden gelen debi ile kendisine balanan kanallarn debileri
toplanarak bulunur.Kanl hesaplarna en utan balanr. Kanallarn kk rakam kanal
balangcn gsterecek tarzda numaralandrlmas tavsiye edilir. Her kanala su veren alanlar,
caddeler arasndaki adalarn a ortaylarn izmek suretiyle bulunur.

Toplam kullanlm su debisi belirlendikten sonra birim debi borulara su veren


alanlar yerine fiktif boru boylar kullanlarak da belirlenebilir. Bunun iin her cadde veya
sokan bir arlk katsays tespit edilir. Sokak uzunluklar ile arlk katsaylarnn
arpmlarnn toplam bulunur. Toplan debi toplam fiktif boru uzunluuna blnerek birim
kullanlm su debisi (lt/sn/m) cinsinden belirlenir. Daha sonra her bir boruya gelen atk su
debisi birim debi ile boru uzunluunun arplmasyla bulunur.

Uygulama : ekildeki verilen yerleim merkezinin kullanlm su arlklarn


boyutlandrnz.
Q=6,25lt/sn n=0,013 Kanal min. Srt derinlii=3m

Manning Formul V = 1 / n.R 2 3 .J 1 2 n=0,013


Min. kanal ap D=20 cm, max. V=3m/sn min=V=0,5m/sn

J = (V .n.R 2 3 )
2
Max. J=0,822 Min J=0,0023
1-2 Kanalnn Hesab

l=132 metre Drenaj Alan =0,082 ha


Kanala Gelen Debi=Q=q.A=6,20.0,82=0,51 lt/sn
Cadde Eimi=80,94-79,75/132=0,009=J2
J min J Z J max J k = J Z = 0,009 alnabilir. Zemine Paralel

Vd = 1 / n.R 2 3 .J 1 2 = 1 / 0,013.(0,2 / 4 ) .(0,009)1 2


23
D=20 cm J k = 0,009

Vd = 0,99m / sn

Qd = 0,031m3 / sn =31lt/sn
Q/Qd=0,51/31=0,016 doluluk erisinden h/D=0,07 h=20.0,07=1,4cm 2 cm
V/Vd=0,28 V=0,28.0,99=0,28m/sn 0,5m/sn
Olduundan (1) ykama bacas olarak yaplacaktr.

2-4 Kanalnn Hesab :


L=40m A=0,073 ha Q-Q 12 +Q24 = 0,51 + 6,25(0,021 + 0,052 )
Q=0,96 lt/sn

J z = 79,72 77,80 / 40 = 0,048 J min J Z J max


Ve balangta d=dmin olduundan J k = J Z = 0,48 alnmaldr. (Zemine paralel)
Tablodan Vd = 2,29m / sn Qd = 0,072m / sn
Doluluk oran Q/Qd =0,96-72= 0,014 doluluk erisinden
h/D=0,065 h=0,065.20=1,3cm 2 cm
v/V =0,37 v=0,37.2,29=0,85m/sn 0,5m/sn
a b
2
Baca No 1 a b
Ara Mesafe (m) 44 44 44
Zemin Kotu (m)
94
80.

54
80.

15
80.

75
79,

Mecrasrt Kotu (m)


4
77.9

4
77.5

5
77.1

5
76,7

Hendek Srt Der. (m)


3.00

3.00

3.00

3,00

ap ve Eim 20, %09 20, %09 20,%09


3-4 Kanal Hesab

L>50 m araya iki adet muayene bacas konur. (L=45 m)


L=136 m A=0,082+0,151=0,23 ha
Kanala gelen debi Q=6,25*0,23=1,46 lt/sn
Cadde eimi Jz=(79,77-77,80)/136=0,0145 Jmin<Jz<J max
Jk=Jz=0,0145 ve D=20 cm ise Vd=1,24 m/sn Qd=39 lt/sn
Doluluk oran Q/Qd=1,46/39=0,037>Doluluk Erisinden>
h/D=0,125...> h=2,5 cm>2 cm
v/V=0.415...> V=0.415*1,24=0,52 m/sn>0,5 m/sn,

4-6 Kanalnn Hesab


L=56 m A=0,053+0,097=0,150 ha
Kanala gelen Debi Q = Q24 + Q34 + A.q = 0,96 + 1,46 + 0,150.6,25 = 3,36 lt/sn
J Z = (77,80 76,51)/ 56 = 0,023 J min J Z J max J k = 0,023
J k = 0,023 ve D=20 cm Vd = 1,59m / sn Qd = 0,050m / sn
Doluluk oran Q/Qd=3,36/50=0,0672
h/d=0,18 h=3,6cm 2cm
v/V=0,55 v=0,87 m/sn 0,5m/sn

KULLANILMI SU HESAP TABLOSU


Sra Baca No Ksmi Bir Kullanlm Su Hesap ap Eim J.L
Uzunluk

Q Endstriden P gelen

No Alan ksma Debisi debisi D J


A su Qh=A.q+Qe
veren
mecra q A.q A.q
sra
Bata Sonda no

- - - M Ha - Lt/sn Lt/sn Lt/sn Lt/sn Lt/sn Cm %0 M


ha
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14
1 1 2 132 0,082 - 6,25 0,51 0,51 - 0,51 20 9 1,19
2 2 4 40 0,073 1 6,25 0,45 0,96 - 0,96 20 48 1,92
3 3 4 136 0,23 - 6,25 1,46 1,46 - 1,46 20 14,5 1,97
4 4 6 56 0,15 2+3 6,25 0,94 3,36 - 3,36 20 23 1,29
Kanal Dolu ken Hesap Debisi Zemin Kotu Kanal Taban Kanal Srt Kanal Srt Dnceler

Doluluk Oran %
in Kotu Kotu Derinlii

Q 4 Debi V 4 Hz V D su Bata m Sonda Bata Sonda Bata Sonda Bata Sonda


Hz derinlii m m m m m m m
lt/sn m/sn
m/sn cm

15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28
31 0,99 0,28 1,4 7 80,94 79,75 77,74 76,55 77,94 76,75 3 3 Ykama
Bacas
72 2,29 0,61 1,3 6,5 79,75 77,80 76,55 74,60 76,75 74,80 3 3 Ykama
Bacas
39 1,24 0,52 2,5 12, 79,77 77,80 76,57 71,60 76,77 74,80 3 3
5
50 1,59 0,92 1,2 21 77,80 76,51 74,60 73,31 74,80 73,51 3 3

YAI SULARININ TOPLANMASI

Yamur suyu kanallar serbest yzeyli akma gre hesaplanr ve atk su kanllrnda
olduu gibi bacalar yaplr.Min.Kanal ap 30 cmdir.Yamur suyu kanallarnn min.derinlii
bodrum katlarnn taban katlarndan ok,inaat ve ekonomik durumlarna gre
belirlenir.Yzeysel ak, cadde arklarnda,yamur suyu giri yerlerine(zgaralar) ve buradan
da yamur suyu kanallarna verilir.Yollardaki trafik eritlerinin su altnda kalmasnn nlemek
iin yamur suyu giri yerleri yeteri sayda ve byk yaplmaldr.Yeri ve says belirlenirken
yaya geitlerinin su basknndan korunmas da gz nne alnmaldr.Balant borularnn
kontrol ve temizlenmesine imkan vermek iin yamur suyu giri yerlerinin bacalar
balanmas tercih edilir.

Yamur suyu giri yerlerinin iki eidi vardr.Bordrde braklan giriler ve cadde
arknda tekil edilen giriler.Birinci tip,bordr ta altnda braklan bir aklk olup,yan savak
gibi alr.Trafii engellemek gibi bir stnle karlk hidrolik bakmdan daha az
etkilidir.Ayrca srnt maddesi ile daha az tkanrlar.
Ark girilerinin hidrolik kapasiteleri daha iyi olmakla beraber,zellikle bisiklet tekerlekleri ve
trafik geileri iin rahatszlk meydana getirmek ve srnt maddesi ile daha fazla tkanmak
gibi mahsurlar vardr.

Yamur suyu giri yerlerinin mevkileri ve saylar,proje mhendisi tarafndan


belirlenir.nemli yollarda,yolun iki tarafndaki su arknda akm genilii 1,80 myi geince bir
yamur suyu girii yeri yaplr.Bu srada su seviyesinin bordr tann belirli bir miktar altnda
kalmas gerekir.Caddenin eim durumuna gre kesien caddeler aras mesafe 100-150 myi
geince,atdan gelen yamur sular dorudan cadde arkna veriliyorsa arktaki su derinlii
trafii engelleyecek bir deere ulaabilir.Bu durumda orda baka giri yerleri yaplr.Bu
mesafeler,yamur suyu kanal yaplmadan,sularn cadde yzeyinde aktabilecei uzunluklar
da gsterirler.
YAMUR SUYU KANALLARININ HESABI

Yamur suyu ve bileik sistem kanallarnn hesabnda dikkate alnmas gerekli iki
nemli faktr hesaba esas alnacak yamurun verimi ve bunun sebep olduu aktr.Bir
blgeye den yamurlarn sresi,iddeti ve tekerrr meteoroloji istasyonlarnca
llp,kayt edilir yaynlanr.Mihendisin grevi ise bu kaytlardan blge artlarna en uygun
olan hesap yamuru semektir.
Yamur suyu kanallarnda akan suyun miktarnn hesab iin kullanlan
yntemler;

a) Ya alannda mevcut artlar gz nnde tutularak kullanlabilen deneyimlere


dayanlarak hazrlanm grafikler yardm ile yaplan hesaplar ieren metotlar.
b)Ya ile ak arasndaki banty veren rasyonel tahmin metotlardr.

Yamur iddet,Sre,Verim ve Tekerrr

Su toplama havzalarndan kanallara gelen ya sularnn miktar,ya alann


zellikleri de yamurun sre ve iddetine baldr.Yamur sresi ve iddetine ait deerler
kayt edici yamur lekleri ile tespit edilir.Yamurun balangc ile bitii arasnda geen
zamana yamurun sresi denir.Birim zamanda den yamur miktarna ise yamurun iddeti
denir.Bir T sresinde yzeye den yamur ykseklii H ise;yamur iddeti ()
=II (mm)/T (dak) ifadesi ile hesaplanr.Debi hesaplarnda daha ok birim alandan
birim zamanda kanallara gelen su miktar dikkate alnr.Bu deere ise yamurun verimi ad
verilir.Yamur iddetinin bilinmesi halinde yamur verimi t(lt/sn*ha);=166,67i eitlii ile
bulunur.
Sresi ve iddeti eit olan yamurlarn bir yl iindeki saysna bu yamurun
tekerrr denir.Ve 20-30 yllk rasatlardan iddetleri ve sreleri eit olan yamurlar
snflandrlarak bulunur, (n) ile gsterilir. n=1 senede bir tekerrr eden yamurdur.n=0,5 iki
senede bir tekerrr gsterir.Tekerrr says kk olan yalarn iddetleri byktr.Sk sk
tekerrr eden yamurlarn iddeti kktr.Ve kanal hesaplarnda pek kullanlmaz.Yamurun
sresi,yan iddetiyle de deiir.Ksa sreli yamurlarn verimleri daha yksektir.
Yalarn sre ve iddetleri arasndaki bant genel olarak
=A/B+T eklindedir.Burada A ve B blgeye gre deien sabitlerdir.

Hesap Yamuru:Yamur suyu ve bileik sistem kanallarnn boyutlandrlmasnda


esas alnan yamura hesap yamuru ad verilir.Hesap yamuralr uzun sre yaplan rasat
sonularndan ekonomik artlara gre seilir.ok byk iddetli yamurlar ancak 8-10 senede
bir meydana gelir.Dolaysyla kanallar bu yamurlara gre boyutlandrmak ekonomik
olmaz.ok iddetli yamuralarn hesap yamuru olarak seilmesi halinde kanal aplar kk
kar,ancak bu durumda hesap yamurundan daha iddetli yaalarn says fazla olduundan
senede birka defa kanallrn kapasitesi alr ve bodrum katlar su basabilir. Kanallarn
maliyeti ile yalarn verecei zarar karlatrlarak optimum zme gidilebilir.Hesap
yamurunun tekerrr sresi yerleim merkezinin byklne gre belirlenir.

Kk yerleim merkezlerinde,kasabalarda n=3


Orta byklkteki ehirlerde n=2
Bodrum kat olan blgelerde n=1/3
Byk ehirlerde n=1
ehir merkezi ve nemli blgelerde n=1/5-1/25
Hesap yamurunun giri sresi genel olarak havzann eimine baldr:
Byk eimli yerlerde J>1/20 T=5 dak
Orta eimli yerlerde 1/20<J<1/50 T=10 dak
Az eimli yerlerde 1/50>J T=15 dak
lkemizde ller Bankas talimatnamesine gre N>100,000 olan yerleimlerde
tekerrr sresi nemli olan blgelerde 1/10-1/50,dier yerlerde 1/5-1/10, N<100,000 olan
yerlerde nemli blgelerde 1/5-1/25,dier yerlerde -1/5 alnabilir.

Ak Katsays: Bir kanaln toplama havzasna den yamurlarn tamam kanallara


ulamaz,bir ksm buharlar,bir ksm yzey boluklarnda tutulur,bir ksm zemine
szar,geriye kalan kanallara ular.Kanallara ulaan ksm ak katsaylar yardmyla
bulunur.Ak katsays C,belirli bir havza iin kanaln en byk debisi ile,birim zamanda
blgeye den max.ya miktar arasndaki orandr.(C=Qmax/Rmax). 0-1 arasnda deien
bir katsaydr ve aadaki faktrlere bal olarak deiir.

a-Yzey kaplama cinsi


b-Toprak cinsi ve zemin zellikleri
c-Bitki rts
d-Yzey eimi
e-Yamurun sresi ve iddeti
f-Blge iklimi
g-Hava scakl ve rutubeti