You are on page 1of 258

Katowice-Częstochowa 2008

Opiniował do druku
TADEUSZ SZCZERBOWSKI

Projekt okładki i strony tytułowej
MAREK J. PIWKO

© Copyright by Piotr Fast, Katowice–Częstochowa 2008

ISBN 978-83-61425-20-5
ISSN 1501-3296

Wydawcy:

„Śląsk” Sp. z o.o. Wydawnictwo Naukowe Wydawnictwo Wyższej Szkoły Lingwistycznej
al. W. Korfantego 51, 40-161 Katowice ul. Kopernika 17/19/21, 42-200 Częstochowa
(032) 258-07-56, 258-18-12, fax 258-32-29 tel. +48 (34) 365 48 59, fax +48 (34) 324 59 12

Spis treści

BOŻENA TOKARZ
Bariery kulturowe w przekładzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
PIOTR WILCZEK
Różnice kulturowe jako wyzwanie dla tłumacza . . . . . . . . . . . . . . 25
MAJKIEWICZ ANNA
Granice obcości i przekładu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
JANIKOWSKI PRZEMYSŁAW
Obrazy religijności. Odmienność religijna w przekładzie . . . . . . . . . . 53

JERZY PASZEK
Czeski i polski przekład Ulissesa — konteksty kulturowe . . . . . . . . . . . . 67
KATARZYNA LUKAS
Konstruowanie kulturowej odmienności w przekładach A Clockwork
Orange Anthony’ego Burgessa (na język polski i niemiecki) . . . . . . . . . 83
RAFAŁ KOZIELSKI
Nadmiar czy niedobór angielskiego humoru w przekładzie Pride and
Prejudice Jane Austen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
MAGDALENA BARCZEWSKA-SKARBOŃ
Osobliwości kulturowe w musicalach i ich przekładach (rock-opera Je-
sus Christ Superstar) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
ALINA BRYLL, IWONA SIKORA
Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych — strategie
przekładu osobowych nazw własnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
WACŁAW M. OSADNIK
Przekład jako poszukiwanie ekwiwalencji kulturowej
(o angielskim tłumaczeniu Wojny polsko-ruskiej pod flagą
biało-czerwoną Doroty Masłowskiej). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 ZOJA NOWOŻENOWA Tekst dziennikarsko-publicystyczny: problem przekładu kliszy i sztampy językowej (kontekst socjokulturowy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 JOANNA KRZEMIŃSKA-KRZYWDA Kulturowe aspekty przekładu sloganów reklamowych z języka niemieckiego na język polski . . . . . . . . . . . . 190 ADRIANA KOVACHEVA Odmienność kulturowa w nazwach własnych na przykładzie polskich tłumaczeń Radiczkowa . . . . . obcość w przekładzie — Bela Michaiła Lermontowa . . . . 199 KATARZYNA KRUK-JUNGER Potrzeba zrozumienia jako motto pracy tłumacza . . . . . . 243 . . . . . . . . . . . . . . . . . 211 MARTA WIŚNIOWSKA Determinanty kulturowe w przekładach Dziennika 1953–1969 Witolda Gombrowicza na język niemiecki . . . . . . . . . . . . . . . .MARTA KAŹMIERCZAK Obcość w oryginale. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

stanowiące o różnicach i podobieństwach między podmiota- mi zbiorowymi i jednostkowymi. Niemieckiego filozofa interesował transfer autora i odbiorcy. etyczne. co dzieje się w procesie komunikacji między oryginałem a odbiorcą przekładu. Odczytanie sensu wynika z relacji między nimi. to bar- dziej interesujący od tego. oparty na negocjowanym stosunku do rzeczywistości zewnętrznej. W ten sposób tekst jest przekaźnikiem i przekazem jednocześnie. że jest to tekst alternatywny. Świadomy odbiorca przygo- towany jest więc na odbiór odmienności oryginału: w sferze informacji denotowanych oraz informacji konotowanych. Schleiermacher nazwał przekład eksportowaniem czytelnika i importowaniem autora. co i po co się importuje/eksportuje. że postawa. w której skupiają się procesy historyczne. Przestrzeń językowa przekładu określa zakres i jakość spotkania dwóch osobowości. społeczne. Jako przekaźnik literacki zawiera informację o sposobie czytania i rozumienia sensu. Natomiast przekład jako prze- kaz zmusza do koncentracji na tym sensie. w której się spotykają. czyli osoby i tekstu. BOŻENA TOKARZ BARIERY KULTUROWE W PRZEKŁADZIE Chętnie przywoływana przez przekładoznawców licząca sobie ponad 200 lat definicja przekładu Friedricha Schleiermachera bardzo trafnie określa to. ponieważ język stanowi sieć. a tekst stanowił dla niego zarówno nośnik teleportacji. a także tekst obcy z punku widzenia realiów i sposobu bycia w nim podmiotu. Znaczy to. wpisanych w sposób ukształtowania wypowiedzi . wydaje się akt przekraczania rodzimych przestrzeni oraz trudności związane z integralnością podmiotu importowanego i eksportowanego. jaką przyjmuje czytelnik wobec tekstu przekładu literackiego wynika z zało- żenia. cywilizacyjne i filozoficzne. jak i przestrzeń. psychologiczne. Choć na uwagę zasługuje także powiązanie terminologii handlowej z pragmatyką przekładu.

morfologią. tradycja literacka i kulturowa. mentalnych i stylów komunikacyjnych. wyobrażenia. odzwierciedlając ich strukturę mentalną. wyni- kającą z nieznacznego rozdźwięku w zakresie przekazywanej informacji. komunikacja międzykulturowa. Lublin: UMCS 2000. 97–109 — gdzie autor wprowadził termin wiedza uprzednia. których nośnikiem są m. s.in. s. R. R. s. Wiedza uprzednia. Przesunięcia sensu wynikają zwykle z różnic poznawczych. Red. lecz w drugim języku. Transfer autora i odbiorcy sekundarnego powoduje zmianę przesłanek rozumienia tekstu i pewnego rodzaju modyfikację sensu oryginału. normy społeczne. A. aksjologiczne i estetyczne. Przesłanki rozumienia tłumacza — sprawcy transformacji — są tożsame lub bliskie odbiorcy oryginału i przekładu. Duszak: Tekst. wiedzy uprzedniej1. Jeżeli w dwóch kulturach są one bardzo oddalone od siebie. a także uzus językowy i model świata weń wpisany są odmienne w przypadku odbiorców oryginału i przekładu. Niepożądane w przekładzie są działania koloni- 1 Por. Język. dyskurs. 2 Por. O ile informacje denotowane przekazują jakąś wie- dzę dotąd nieznaną i nazywają elementy obcej rzeczywistości. a także kompetencji pragmatycznych. Tabakowska: Bariery kulturowe są zbudowane z gramatyki. W: Przekład. Lublin: UMCS 2002. Lewicki. składnią i styli- styką związaną z dominującym stylem komunikacji i jej poziomami2. czyli kompetencji encyklopedycznych. pragmatycz- nych. jednak wyłącznie do granic. 25–34 — na temat barier kulturowych wpisanych w gramatykę. to mimo tego tłumacz ma obowiązek zachowania inwariantu. Przekład bowiem wchodzi w interakcję z oryginałem. logicznych i językowych. lecz także poznawczych. Lewicki: Obcość w odbiorze przekładu. o tyle odczytanie informacji konotowanej związane jest z posiadaniem przez odbiorcę tzw. Przekład nie może niwelować różnic poznawczych wyrażanych przez kategorie gramatyczne. style. typowe trajektorie skojarzenio- we. . Kultura. Dlatego styl ory- ginału powinien być naśladowany nie tylko ze względów artystycznych. a więc dysponując inną leksyką. E. 242–334.8 Bożena Tokarz jako nośnika treści. Warszawa: PWN 1998. następuje oswojenie obcości przez wejście z nią w dialog. Rzad- kość występowania takich sytuacji potwierdza konieczność zachowania w przekładzie równowagi między obcością oryginału a okolicznościami jego odbioru za pomocą tego samego medium. fonetyką. Style komunikacji informują o mentalnych oczekiwaniach rozmówców. nawet kosztem przebudowy struktury informacyjnej fragmentu tekstu w celu uzyskania znaczenia składającego się na sens całości. które pozwalają na zrozumienie oryginału w kulturze odmiennej.

McLuhan: Wybór pism. Przewaga przynależności przekładu bądź do kultury oryginału. tłumacz odczytuje sce- nariusz. zachowując integralność tekstu jako wizji autorskiej oraz integralność tekstu jako wizji tłumacza w spotkaniu z oryginałem. analogię. Warszawa: PIW 1994. Jakubowicz. interakcję). T. . Bariery kulturowe w przekładzie 9 zacyjne tłumacza w odniesieniu do oryginału. Przeł. powtórzenia. że: Artysta pełni […] w społeczeństwie rolę nawigatora. który wyznacza granice hipotezy interpretacyjnej. że tłumacze rezygnują z zobaczenia tego. Topik wynika ze struktury językowej tekstu. słowa kluczo- we. […] jest […] nieodzownym doradcą zarówno w sferze działań. Obawa przed zarzutem niepoprawności językowej bardzo często powoduje. […] rola sztuki polega na umożliwieniu percepcji ludziom otępiałym. K. 4 Zob. który prawidłowo odczytuje namiar kompasu i ustala kurs. Od niego zależy aktualizacja semantyczna leksemów i wyrażeń w drugim języku. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe 1975. Odczytanie topiku i scenariusza z tekstu ujawnia znaczenia nadawane przez autora postrzeżeniom po to. W przestrzeni tekstu aktualizacja semantyczna dokonuje się przez wyodrębnienie topiku3. 3 Por. U. ponieważ dobry przekład wchodzi w interakcję z kulturą przyjmującą. w jaki wpisany jest oryginał. Wykonując skomplikowany proces transferu. bądź do rodzimego procesu historycznoliterackiego stanowi formę kolonizacji mentalno-wyobrażeniowej. Toeplitz. Wybór J. Przeł. 125–136. W tekście model komunikacji ujawnia się dzięki pewnej regularności wewnętrznej typu: warunki spójności. Salwa. Istnieje wówczas równowaga między tożsamością (z oryginałem) a przynależnością. M. ponieważ wieloznaczność nie istnieje w samym tylko wyrażeniu. Fuksiewicz. jak również z oryginałem. a więc uznawanych w systemie języka przyjmującego jako niegramatyczne. struktury mentalne (typ metaforyczności: w oparciu o substytucję. łącznie ze scenariuszami cząstko- wymi. s. McLuhan pisał. Eco: Lektor in fabula. 307. których zdolności postrzegania stłumiło niezauważalne dla nich środowisko4. s. P. aspekty itp. lecz sam jest kategorią metatekstową. kategorie gramatyczne. na co nie pozwalają rodzime struktury gramatyczne. Jego wyod- rębnienie zależy od modelu komunikacji kulturowej. tryby. wpi- sany w inną kulturę. 304. Wstęp K. by zobaczyć więcej niż się wie. Tłumacz w przekładzie rekonstruuje obcy mechanizm mentalny. jak i myśli ludzkich. będąc zafałszowaniem obu kultur. co prowadzi do powstania struktur niewygenerowa- nych przez system. lecz także w scenariuszu intertekstowym.

a zwłaszcza imiesłowu przymiotnikowego czynne- go. Literackie 1984. a także modalności). można odnotować. W: Somrak in svit. wśród których na plan pierwszy wysuwa się imiesłów. 5 Termin zaczerpnięty od Langackera przez E. Miłosz: Słońce.10 Bożena Tokarz W tłumaczeniach literatury polskiej na język słoweński szczególną uwagę w tym kontekście zwraca przekład kategorii czasownika oraz form rzeczownikowych derywowanych od czasownika. Uporządkowanie zjawiska ekwiwalen- cji między tymi językami za pomocą kategorii gramatycznych wydaje się najbardziej przydatne w celu pokazania różnicy w zakresie obrazu świata. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego. Taba- kowska: Gramatyka i obrazowanie. 1. Najczęściej spotykane przesunięcia w zakresie profilowania5 znaczenia w przekładach literatury polskiej na język słoweński i słoweńskiej na język polski dotyczą ekwiwa- lentyzacji kategorii gramatycznych (czasownika. Kraków: PAN 1995. że niektóre typy ekwiwalencji powtarzają się niezależnie od różnych osobowości tłumaczy i rodzaju tłumaczonej literatury. Tabakowską. Ljubljana: Slovenska matica in Partizanska knjiga 1987. Nika Ježa i Janę Unuk oraz na literaturze słoweńskiej tłumaczonej przez Annę Kamieńską. Zmiana kategorii gra- matycznych wiąże się ze zmianami kategorii pragmatycznych i niekiedy ze zmianą stylu komunikacji kulturowej. m. Bywa on zastępowany przez formę osobową czasownika. zmian w zakresie struktury zdaniowej. Lojzego Krakara. Przeł. Kraker. 6 Cz. Język słoweński jest bardzo oszczędny w używaniu imiesłowów. rzeczownika. Katarinę Šalamun-Biedrzycką. Przeł. T. Marię Krukow- ską. s. s. Pretnar. Zob. T. W: tegoż: Wiersze. 25. Štefan. przymiotnika. Pretnar.). W. stopa metryczna — np. . Stępniakówna. co wynika z aktualnej praktyki językowej. R. w języku słoweńskim jamb w miejsce trocheja) oraz w mniejszym stopniu kategorii leksykalnych. Tonego Pretnara.: Łzy tylko w oczach zostaną piekące6 in ga v očeh zapečejo solze7. np.in. pomimo ich przynależności do tej samej rodziny języków słowiańskich. L. 127 (wszystkie podkreślenia w tekstach cytowanych są moje — B. form fleksyjnych i składniowych. W przekładach z literatury polskiej na język słoweński zwraca uwagę ekwiwalentyzacja polskich form czasownikowych.T. E. stylistycznych i wersyfikacyjnych (system sylabiczny. 7 Cz. Joannę Pomorską i studentów Uniwersytetu Śląskiego. Opierając się na tłumaczeniach lite- ratury polskiej dokonanych przez Rozkę Štefan. Stanisława Kaszyńskiego. T. Miłosz: Sonce. Kraków–Wrocław: Wyd. wpisanego w język polski i słoweński.

L. N. II…. s. Gombrowicz: Trans-Atlantyk. W języku 8 W. zakończony na -ty. Ljubljana: CZ 1998. 9. Miłosz: Iz Pesniškega traktata. 59. Gombrowicz: Trans-Atlantik. . s. 186. 9 W. jak w przekładzie Krakara Campo di Fiori Czesława Mi- łosza: Czasami wiatr z domów płonących Przynosił czarne latawce. T. T. 114–116. Krakar. Przeł. W: tegoż: Wiersze. Przeł. 10 Cz. Krakar: W: Poljska lirika dvajsetega stoletja.T. Przeł. W: tegoż: Somrak in svit… s. 13 Cz. -te. przetłumaczył imiesłów przymiotnikowy czynny w Traktacie poetyckim Miłosza za pomocą imiesłowu przysłówkowego: W grudniowy wieczór. T. Pretnar. Miłosz: Traktat poetycki. L. prelite zaradi mene9. s. V večer decembrski v pristanu rotterdamskem molče pristane ladja emigrantov13. Łapali płatki w powietrzu Jadący na karuzeli10. sugerując się logiką determinizmu ję- zykowego. Jež. 12 Cz. Miłosz: Campo di Fiori. W: tegoż: Wiersze. po zraku frečeči so sproti lovili papirne cunje11. w tekstach stylizowanych: i Tomasza krople (krwi — B. Bariery kulturowe w przekładzie 11 przez imiesłów przymiotnikowy bierny. T. Miłosz: Campo di Fiori. 11 Cz. Včasih iz domov gorečih veter nosil je črne zmaje. w porcie Rotterdamu Milczący stanie okręt emigrantów12. Ljubljana: Državna Založba Slovenije 1963. Rzadko zachowana jest kategoria imiesłowu przymiotnikowego czynnego. Zwykle przekład kategorii imiesłowu przymiotnikowego współczes- nego czynnego pociąga za sobą zmianę struktury składniowej. s. Biblioteka „Kultury”. 56. -ta. 59. Paryż: Instytut Literacki 1985. Nieoczekiwanie Tone Pretnar. 1….) za sprawą mą wyciekające8 in Tomaszeve kaplje. Przeł.

Szymborska: Prva ljubezen. ne da bi se pojavljala v sanjah. s. 6. 23. oswaja mnie ze śmiercią14. s. podczas gdy w języku polskim silniej odczuwane jest jego znaczenie przymiotnikowe. czego tamte nie potrafią jeszcze: niepamiętana. W: tejże: Chwila….: I patrzy w promień od ziemi odbity16 pogleda v žarek od zemlje odbit17. s. s. . Pa vendar prav taka. ki jih prosimo. W: tejże: Trenutek …. česar druge še ne zmorejo: ne da bi ostala v spominu. Przeł. Szymborska: Pierwsza miłość. w myśl której nie z imiesłowami pisze się razem. np. najczęściej przydawkowym: A jednak właśnie taka. W: tejże: Trenutek. 17 Cz. Pretnar. W: tegoż: Wiersze. Ljubljana: Društvo Apokalipsa. Przeł. Miłosz: Sonce. 1…. s. W: tegoż: Somrak in svit…. Szymborska: Chwila. -ta. 127. 14 W. 15 W. 19 W. Kraków: Znak 2002. -te w języku słoweńskim zwykle uzyskuje ekwiwalent kategorialny. zakończony na -ty. 24. jaka jest. żeby trwały18. s. W tym kierunku idzie reforma ortografii polskiej. Szymborska: Trenutek. kakršna je.12 Bożena Tokarz słoweńskim uwypukleniu ulega czasownikowy charakter imiesłowu. T. T. me zbližuje s smrtjo15. -ne bywa tłumaczony przez czasownik w formie osobowej w konstrukcji zdania podrzędnego przydawkowego: Jedna z tych ziemskich chwil proszonych. nie śniąca się nawet. W: tejże: Chwila. Natomiast imiesłów przymiotnikowy bierny. 25. -na. 6. potrafi. N. zaś imiesłów przymiotnikowy bierny zakończony na -ny. naj ostanejo19. tak jak w przypadku przymiotników. W przekładach słoweńskich w miejsce imiesłowu pojawia się czasownik w formie osobowej w zdaniu podrzędnym. zmore nekaj. Miłosz: Słońce. Jež. Eden tistih pozemskih trenutkov. 16 Cz. 18 W.

s. 16. s. Bariery kulturowe w przekładzie 13 Więcej problemów stwarza forma przecząca imiesłowu przymiotni- kowego biernego zakończonego na -ny. 9 24 W. Szymborska: Milczenie roślin. Szymborska: Trenutek. Szymborska: Nekateri imajo radi poezijo. 23 W. Štefan. 21 W.: Nie licząc szkół. Szymborska: Molk rastlin. gdzie się musi23 Če ne štejemo šol kjer se mora24 lub zostaje zachowana. Przeł. 25 W. K. Imiesłów przysłówkowy uprzedni jest w języku słoweńskim nacecho- wany stylistycznie. R. -ne. 110. Unuk. s. Poznań: Wydawnictwo a5. np. Unuk. choć w języku słoweńskim możliwe jest zachowanie tej samej kategorii. W: tejże: Koniec i początek. s. tak jak w wielu tekstach Szymborskiej. s. R. 22 W. 11 . W: tejże: Chwila…. jak to robi Rozka Štefan w tłumaczeniu wiersza Szymborskiej: in zakaj moje telo ni zakoreninjeno22. Imiesłów przysłówkowy współczesny bywa tłumaczony przez formę osobową czasownika w konstrukcji zdania podrzędnego przydawkowego — jak w tłumaczeniach wierszy Miłosza przez Pretnara. s. gdzie forma ta pojawia się w konstrukcji zdania okolicznikowego warunkowego. W języku polskim coraz rzadziej jest on używany w mowie potocznej. których to będzie nudzić25. Radovljice: Didakta 1997. Szymborska: Niektórzy lubią poezję. W języku słoweńskim może ona również uzyskać ekwiwalent rzeczownikowy: i czemu moje ciało nie zakorzenione20 in zakaj je moje telo brez korenin21. J. Wstęp J. toteż w tłumaczeniu występuje jako ekwiwalent tylko w tekstach uznanych za stylizowane. W: tejże: Semenj čudežev. Štefan. W: tejże: Koniec i początek…. W: tejże: Trenutek …. 20 W. Bezokolicznik uzyskuje zwykle ekwiwalent osobowy w liczbie mnogiej lub liczbie pojedynczej. np. 16. -na. „Razgledi” 1994. Šalamun-Biedrzycka. 16. Wybór i przekł. Przeł. 23.: Ale już w ich pobliżu zaczną kręcić się tacy. Szymborska: Koniec i początek. Tłumacze słoweńscy unikają polskich bezosobowych form czasow- nika.

Przeł. najpełniej można wyrazić pewien kon- kretny stosunek indywidualny mówiącego do opisanego przez niego zdarzenia: wątpliwość. N. Przeł. Miłosz: Zemla. np. s. np. Mrożek: Trpljenje mladega Wertherja. Pretnar: W: tegoż: Somrak in svit…. 23. powinien itd. możliwe. nadużywanie trybu przypuszczającego. Mrożek: Cierpienia młodego Wertera. Polskie formy modalności imitujące subjonctif są zastępowane w języku słoweńskim hipotetycznością trybu przypuszczającego. če trpiš28. trzeba. Dzieła zebrane. 27 Cz. 343. a szczególnie tych dery- wowanych od czasowników niedokonanych. czy się orientuję. 1…. które w języku polskim często zastępują nieistniejący w nim tryb subjonctif. relatywność. 29 S.: To jest zupełnie możliwe. grzeczność. „Razgledi” 1994. 30 S. najbrž nisem dobro poučen o vaši zadevi30. z jakiego to powodu29 To bi bilo čisto mogoče. s. . s. W zakresie przekładu kategorii czasownika zwraca uwagę zmiana polskiej strony biernej na stronę czynną i odwrotnie.W: tegoż: Wiersze. T. zapewne. s. „Ljubljanski dnevnik” 1989. K. W trybie subjonctif. zastępując ten tryb modalizatorami w postaci okoliczników lub czasowników. niepewność. W takich sytuacjach. 31. 14. T.: Ziemią jesteś gdzie nie wstyd jest cierpieć27 Ti si dežela. prawdopodobne. ki jih bo to dolgočasilo26. nie mniej nie jestem pewien. który pełni funkcję modalizatora przy niezbyt czę- stym zastosowaniu czasowników modalnych. np. W: tegoż: Opowiadania i donosy 1980–1989. 51. T. musi. Šalamun-Biedrzycka. Przeł. obecnym w języku francuskim. v kateri ni sramotno. 225. Niejednoznaczność panuje również w zakresie ekwiwalentyzacji form rzeczownikowych pochodzących z nominalizacji. a także w strukturze zdania podrzędnego dopełnieniowego.14 Bożena Tokarz Ampak v njuni bližini se že sučejo takšni. chyba. Jež. Warszawa: Czytelnik 1995. 187. Miłosz: Ziemia. s. podobnie 26 W. Język polski pozostawał pod dużym wpływem języka francuskiego. 28 Cz. Szymborska: Konec in začetek. 2.

33. . zrezygnowała z nich również Jana Unuk. co twórcy chętnie wykorzystują. Szymborska: Jacyś ludzie. o czym przekonują przekłady Rozki Štefan. W: tejże: Widok z ziarnkiem piasku. s. nekdo se vrešče za skoro kruha poteguje in nekdo mrtvega otroka stresa in pestuje32. Vrši potiho se. s. aspekty i modalność w zakresie kategorii czasownika stanowią o specyfice języka polskiego. Szymborska: Nekakšni ljudje. Bariery kulturowe w przekładzie 15 jak przy wyrażaniu wielokrotności w polskich czasownikach niedokonanych. W: tejże: Chwila…. Szymborska: Obleka. 71. wydzieranie ← wydzierać — niedokonany. potrząsanie ← potrząsać — niedokonany. s. Szymborska: Odzież. dokonany. Poezja Szymborskiej stanowi wyjątkowe nagromadzenie czasownikowych pułapek języka polskiego.: Odbywa się po cichu czyjeś ustawanie a w zgiełku czyjeś komuś chleba wydzieranie i czyjeś martwym dzieckiem potrząsanie31. 33 Por. ustać — cz. tryby. 32 W. Przeł. nekdo obupuje. Wszystkie one zostały zachowane przez tłumaczkę jako artystycznie i poznawczo niezbędne33. podkreślając wieloznaczność i wieloaspektowość sytuacji. 32. Zawiera się w nich świadectwo mentalnego bycia-w-świecie i w kulturze. Rzeczownik pochodzący z nominalizacji czasownika zastąpiono formą osobową. lecz także zestawionymi jukstapozycyjnie. Przykładem może być jej tłumaczenie wiersza Odzież z tomu Szymborskiej Ludzie na moście. tłumacz słoweński szuka innego dostępu do sensu. po- trząsnąć — dokonany) nieobecne są nie tylko w przekładzie Nika Ježa. formy bezosobowe. s. zachowując rymy zbudowane na formach osobowych czasownika w miejsce uży- tych w oryginale rzeczowników. np. 31 W. chcąc oddać czas trwania zjawiska nieskończonego. wprowadza formę imiesłowu przysłówkowego współczesnego (vrešče) dla podkreślenia wielokrotności i równoczesności trwających zdarzeń. wydrzeć — dokonany. Formy te można często uzyskać w języku słoweńskim. W. Rzeczowniki te (ustawanie ← ustawać — cz. Jež. W: Semenj čudežev…. złożonego z form czasownikowych i rzeczownikowych nie tylko powiązanych przyimkami i spójnikami. niedokonany. Poznań: Wy- dawnictwo a5 1997. 109 i W. Štefan. dynamizuje tekst rytmicznie. Imiesłowy. R. Więcej. W: tejże: Trenutek….

ile inne użycie strony. 15. Czynna postać tej formy imiesłowowej sprawia. Tłumaczenie stanowi dowód znalezienia innego dostępu do sensu dzięki użyciu orzeczenia imiennego. bowiem cecha od niej pochodzi. modalizator czasownikowy. jak: imiesłów przymiotnikowy czynny współczesny. Agens jako sprawca czynności nie jest nosicielem oddziały- wania zdarzeń.16 Bożena Tokarz Pomimo bliskości języka polskiego i języka słoweńskiego w prze- kładach literatury polskiej na słoweński ekwiwalentyzacja kategorialna w zakresie czasownika nie jest często osiągana. Sens ten został w przekładzie złagodzony dzięki użyciu strony biernej. 35 W. Ustala się dzięki niej relację podmiotu do dwóch czynności: równoczesnej w przypadku imiesłowu przysłówkowego współczesnego i będącej wynikiem następstwa wykonywanych przez agensa działań w postaci imiesłowu przysłówkowe- go uprzedniego. bezokolicznik. lecz pozostaje na zewnątrz. Czyn zrównuje cechę z czynnością. wskazuje na oscylację miedzy posia- daniem pewnej cechy przez osobę a ruchem. 34 W. Szymborska: Milczenie roślin. dotyczy bowiem innego stosunku do Kosmosu. Saj smo v dosegu iste zvezde35. użycie strony czynnej czasownika. W zakresie roli agensa i patiensa w słoweńskich przekładach zdarza się nie tyle ich zamiana. imiesłów przysłówkowy. którym jest mówiący lub przedmiot jego aktu mowy. Szymborska: Molk rastlin. s. 15. którego charakteryzuje działanie. że informacja w niej zawarta jest wielokierunkowa. Jež…. jak i wykonującego. N. s. . ponieważ czynności ukazywane są jakby od zewnątrz: symultanicznie i linearnie. Imiesłów przymiotnikowy czynny określa zarówno czynność. W: tejże: Chwila….: Ta sama gwiazda trzyma nas w zasięgu34. W oryginale gwiazda nas (ludzi) trzyma. który informuje o niepodważalnej podległości człowieka siłom Kosmosu. w przekładzie — jesteśmy trzymani przez gwiazdę. Dotyczy to takich form czasownikowych. W: tejże: Trenutek. np. jaki ona wykonuje. „być w zasięgu” zamiast czasownika „trzymać”. ciągle ustalana przez kontekst. dosłownie: „jesteśmy w zasięgu tej samej gwiazdy”. Czas wpisany w tę formę pozwala usytuować zdarzenie i określić stosunek do niego agensa. Imiesłów przysłówkowy również jest formą relacyjną. rzeczownik odczasownikowy. Zabieg taki nie stanowi normy. Przeł.

germańskiej. Z kolei nominalizacja czasowników niedokonanych zamyka w for- mie statycznej rzeczownika czynność będącą w toku. emocji i uczuć. Dokonuje więc pewnych przesunięć w zakresie profilowania znaczeń cząstkowych w celu uzyskania właściwego sensu i funkcji oryginału. Przekład Pamiętnika z powstania warszawskiego Mirona Biało- szewskiego w szczególny sposób uwypukla nacechowanie znaczeniowe i funkcję artystyczną nomina actionis. jakie daje narrator Pamiętnika…. Nie burzy w zasadzie utrwalonych w kulturze słoweńskiej mechanizmów mentalnych. funkcjonującej na skrzyżowaniu kultur: romańskiej. w czym pozostaje wierny świadomości uczestników przeszłych wydarzeń. Bariery kulturowe w przekładzie 17 Tłumaczeniowe próby ominięcia bezokolicznika wynikają z niechęci w języku słoweńskim do sytuacji niejasnych. tak jak wiele mu podobnych. Zjawisko będące uogólnieniem nieskończonych w czasie działań kogoś — wszystkich i nikogo (bo sprawcy w nim brak bezpośrednio) — na- biera dramatyczności gestu Syzyfa. Niko Jež. słowiańskiej i węgierskiej. Świadectwo. Narrator nie stara się ich porządkować. to uzyskując ekwiwalencję za pomocą tych samych (najczęściej) kategorii gramatycznych. doświadczony tłumacz literatury polskiej na język słoweński. Choć nie dokonuje on zasadniczych zmian w zakresie ekwiwalentyzacji katego- rialnej. jaką mogą pełnić w literaturze polskiej. w wyniku czego zatarciu ulega jej sprawca. W znacznej mierze przeciwne jest to dążno- ści języka słoweńskiego do konkretności w zakresie użycia kategorii. Relacja narratora stanowi więc świadectwo doznanego jednostkowo faktu historycznego. W znacznej mierze wynika to z rekontekstualizacji oryginału w odmiennej strukturze komunikacyjnej i z „tabuizacji” słoweńskiej świadomości języ- kowej. Opowiada o wydarzeniach-doznaniach z perspektywy prze- . Bezokolicznik nie wyra- ża stosunku mówiącego do czynności ani zależności między sprawcą a podmiotem działania. jest subiektywne. których udział w powstaniu był równocześnie czyn- ny i bierny. zawiera w sobie wysoki stopień potencjalności. a także ono opowiada się samo: w ciągu asocjacji przywołanych po latach przez pamięć aktualizowany jest strumień napływających obrazów. Będąc wieloznacznym. składa się na zdarzenie — fakt historyczny. stosuje je inaczej funkcjonalnie i semantycznie. Narrator opowiada je. stara się osiągnąć równowagę między koniecznością zachowania obcości oryginału i jego wpisaniem w słoweński proces literacki.

Barańczak: Nieśmiertelny diament (i jego polscy szlifierzy). Mówieniem narratora nie kieruje więc obiektywizm. Jego jednostkowość określa perspektywa doznań rzeczywistości w określonym miejscu i czasie oraz perspektywa jej literackiej konceptualizacji. Transpozycja kategorii gramatycznych. Mówioną rzeczywistość kulturowo-historyczną cechuje paradoks. okazjo- nalnej metaforyzacji. którym w całej swej twórczości przypisywał funkcję „aparatu ucisku” i automatyzacji. jednostki36. Wybór przez autora jednostkowego świadectwa przeżycia traumatycznego wyraża doświadczenie inności. Białoszewski próbuje odnajdywać sens tego. chłopca. ruchowe. Szczególną uwagę w Pamiętniku… Białoszewskiego zwraca nagro- madzenie nominalizacji obejmujących zjawiska wzrokowe. ponieważ posiada on świadomość odtwarzania wydarzeń poprzez przykład jednostkowy.18 Bożena Tokarz ciętnego mieszkańca Warszawy. co przeżył on i jemu podobni. będący jego jednostkowym sposobem konceptu- alizacji rzeczywistości. by wyrazić swój zamysł artystyczno-estetyczny. sam jej akt zawiera ślady osoby. zachowując wielość w konceptualizacji językowo-lite- rackiej. wykorzystywane są możliwości skrótu. łączący w związku sprzecznoś- ciowym jednostkowość z wielością. Kategorie gramatyczne są również nasemantyzowane.in. Londyn: Aneks 1990. użytych w literaturze polskiej w przekładach na język słoweński jest kłopotliwa nie tylko w zakresie czasownika. Zatem jednostkowość jako punkt widzenia i mówienia zawiera w sobie odkryw- czość w stosunku do rzeczywistości przeżytej. jego pamiętnik jest mówiony (a czasem mówi się). W: tegoż: Tablica z Macondo. S. s. Jedynie mowa. lecz dotyczy również rzeczownika i przymiotnika. pomi- nięcie sprawcy czynności: 36 Por. słuchowe. Wydobywa z potoczności jej wysoką kreatywność morfologiczną. uogólnienia. Nie waha się „niweczyć struktur językowych”. Wybiera więc język mówiony. zbiorowe doświadczenie powsta- nia jest wewnętrznie różnorodne. syntaktyczną i leksykalną. socjologiczne itp. wynikające z otwarcia mentalnego i emocjonalnego na inne podmioty doznające. . psychologiczne. redukcji. Powoduje to m. co świadomie wykorzystał Białoszewski w Pamiętniku… po to. 107–187. próbując odnaleźć sens w Bycie i zadając o niego pytanie całym swoim utworem. a więc kategorii statycznych. bo zamykających wycinek świata w nazwie (rzeczownik) i przypisujących temu wycinkowi jakieś właściwości (przymiotnik). przyjmując postawę rejestrującą.

butach. Utiranje podzemeljskich prehodov. […] Potem so ljudje začeli dvigovati kamnite plošče s pločnikov in ruvati tlak iz cestišča. Ljubljana: LUDŠerpa.). 123. Dyżury. 38 M. Choć nominalizacja została zachowana w przekładzie. Prihajajo na dan. lecz jego trajektorie są fakultatywne. […] Ustalanie — kto. nie zawsze decyduje się na pominięcie aktantów: Padal je droben dež. Nieprzewidywalność. V vsem. Były to narzędzia. Było chłodno. 15 (wszystkie podkreślenia są moje — B. […] In sploh vstajniki. podważało płyty. Się pokazali. chaotycz- ność i dramatyzm zdarzeń lepiej konotują przysłówki oznaczające prze- rwanie ciągłości. kar so pobrali Nemcem: če- ladah. Podobnie rzecz ma się z przysłówkami. podkreślając zmienność. nadaje tekstowi spójność. 14. Bariery kulturowe w przekładzie 19 Deszcz padał. lecz te z kolei dramatyzują. 8. bru- ki z ulicy. […] W ogóle powstańcy. Przeł. często sprzeczne sytuacje lub emocje. […] Stekla je organizacija. co. kaj. jaki jest cel nomi- nalizacji. Drobny. s. Blokowi. […] dovolj železnih lomač in krampov. to w mowie narratora raczej podważa jej logiczność. Wprowadzając je. oboroženi s čimer koli — samo da je streljalo. […] Zaczęło się organizowanie. rahljali trdo Zemljo38. Jež. które także tworzą ciągłość opowieści Odtwarzany obraz powstania nie opiera się na normach logicznych. Białoszewski: Spominska knjiga iż varšavske ustaje. Warszawa: PIW 1970. z byle czym w ręku — dobrze. Pierwszy wskazuje wprawdzie na wynikanie. Kucie piwnic. pozbawiono ją funkcji artystycznej i językowej przez często stosowany zabieg am- 37 M. jak strzelało. której nie ma w orygi- nale. zmuszają odbiorcę do dokonania wyboru. Slišalo se je znano drdanje — streljanje iz pušk. Bilo je hladno. […] Dogovarjanja – kdo. Načelniki blokov. […] Więc zaczęli ludzie wyrywać płyty z chodników. pridvigovali plošče. Dežurstvo. Słychać było karabiny — te terkoty. Orodje za to je bilo. m. łącząc w potoku mówienia różnorodne. Drugi („i”) — choć oznacza koniunkcję. škornjih. […] ileś łomów żelaznych i kilofów.T. Natomiast użyte przez autora spójniki („więc” oraz „i”) mają charakter względnie neutralny. […] S tem so potem razbijali tlak. s. . Prebijanje kletnih prostorov. Przekłuwanie podziem- nych przejść. Cele noči. chaos i dramatyzm. W poniemieckim — co popadło: hełmie. 9. ingerując w wydarzenia. Białoszewski: Pamiętnik z powstania warszawskiego. N. tak jak wydarzenia. rozwalało twardą ziemię37. do których się odnosi. Tłumacz pomimo posiadanej świadomości o tym.in. […] I tym się rozbijało bruk. pełniącym funkcję logicznej delimitacji „potem”. Zdecydowanie pełni on funkcję kolokwialną. Całymi nocami.

obejmuje w przekładzie także redukcję asocjacji językowych. który wyjaśnia i uszczegóławia to. co jest zmiennością. dookreślonością. w miarę możliwości. Rekon- strukcja spójności. mogących sugerować nieporadność mówiącego. konkretem i spójnością widzenia świata. koherencji. w normach poprawnościowych języka słoweńskiego. oznaczają zjawisko zwielokrotnienia różnych czynności. stanowiącej jedną z reprezentacji stylu słoweńskiego. po- dobnie jak powyżej. i wskazuje na wielość parametrów konkretyzacyjnych. które łączy błąd w wymowie i dalsze pokrewieństwo semantyczne. dominujący jako norma poprawnościowa. jak to ma miejsce u Biało- szewskiego) i płyty z chodnika („kamnite plošče s pločnikov”). Rozwarstwienie stylistyczne wyraźnie natomiast można zauważyć w języku mówionym. Czasowniki „kuć” i „przekłuć”.in. nie eksponuje zjawiska słyszalności. Właściwy ekwiwalent „terkotu” (od terkotanie). Maribor: Obzorja 2000. Przyczyna. pomimo tendencji do zachowania kategorii gramatycznej rzeczownika derywo- wanego od czasownika. knjižni jezik (odpowiadający językowi ogólnopolskiemu). Często były zastępowane konstrukcją zdania podrzędnie 39 Por. tkwi. Dlatego m. Toporišič: Slovenska slovnica.20 Bożena Tokarz plifikacji. „znano drdanje” (znane terkotanie) oraz formę neutrum „slišalo se je” (słyszało się) przy czym w oryginale karabiny nie strzelają. na przykład. dla której tłumacz zrezygnował z naśladowania struktury morfologiczno-składniowej i stylistycznej oryginału. Pożądanym stylem komunikacji językowej jest tzw. co nominalizacja uogól- nia. hałasu. często niemożliwe było uzyskanie ekwiwalentu leksykalnego. 751–859. nie wszyst- kie nominalizacje w oryginale otrzymały ekwiwalent kategorialny w przekładzie. „drdanje”. lecz „słychać było karabiny — te terkoty”. bowiem jego znaczenie jest tautologicznie wy- tłumaczone jako „streljanje iz pušk” (strzelanie z karabinów). będąc podstawą nomina actionis. . której nie ma w prymarnej płaszczyźnie językowej w tekście Białoszewskiego. W przekładzie słoweńskim Pamiętnika… Białoszewskiego. J. s. ruchem. To. Inne amplifikacje określają deszcz w jednym zdaniu („droben” — bez zwieszenia mowy. akceptowalności i intencjonalności wypowiedzi na poziomie prymarnym języka39. niedookreślonością w polskiej mental- ności kulturowej zastępowane jest. W słoweńskim języku pisanym stopień zróżnicowania stylistycznego ulega zatarciu na rzecz tendencji do uzyskania spójności. Inny jest wobec tego słoweński językowy obraz świata. zaobserwowa- ny na poziomie komunikacji literackiej.

z użycia form czasownikowych lub odczasownikowych. mają już nieco inny stosunek do języka. Pisarze nie obawiają 40 Por. co niekiedy prowa- dziło do tautologii lub nadinterpretacji wymuszonej przez komunikację kulturową. a z drugiej strony od drugiej połowy XIX wieku aż do uzyskania przez Słowenię niepodległości stanowił tabu. Bariery kulturowe w przekładzie 21 złożonego w celu nadania spójności wypowiedzi. pełniąc. istotną funkcję artystyczną. Właściwie do dzisiaj można zaobserwować znaczne ślady owej tabuizacji językowej w życiu naukowym i publicznym. wielość. to kategorie są nace- chowane semantycznie. i związane z tym dzieje narodu sprawiły. węgierską i chorwacką). ich użycie znacznie się różni także w zakresie rzeczownika i przymiotnika. Literatura przekracza często skonwencjonalizowane normy. Położenie między różnymi kulturami (romańską. Podstawowa różnica między oryginałem a przekładem w zakresie obu języków wynika. że język z jednej strony był poddany pozy- tywnym i negatywnym wpływom obcym. rzeczownikowych i przymiotnikowych. kulturową i światopoglądową. pozwala na wygenerowanie w języku wypowie- dzi świata i człowieka w ruchu. Wieloznaczność. by można było stwierdzić. germańską. Andrej Sku- bic na przykład w znacznym stopniu funkcjonalizuje artystycznie język mówiony z poziomu slangu. Przyczyn takiego stanu należy upatrywać również w kontekście pozajęzykowym. który wymusił na strukturach językowych określony rodzaj konceptualizacji doświad- czenia. Pisarze lat 90. dynamizm i dramatyzm. brak państwa do 1991 r. lecz nie dość często. np. R. Dlatego w przekładach literatury polskiej na język słoweński prze- waża oswajanie obcości nad jej przyswajaniem40. jak w Pamiętniku… Białoszewskiego. Pomimo że zgodność kategorialna nie jest najważniejsza w przekładzie. Kreatywna rola form czasownikowych w pragmatyce języka polskiego. jak się wydaje. że czynnie wykorzystuje możliwości języka mówionego. Pomimo podobnych funkcji operatywnych kategorii gramatycznych w języku polskim i języku słoweńskim. mieszanie kategorii w granicach wyrażeń i form pochodnych. Lewicki: Obcość w odbiorze przekładu… . tempo przedstawionych zdarzeń literatura polska uzyskuje także za pomocą tkwiącej w języku niedookreśloności lub wielości na poziomie morfologicznym i składniowym kategorii. nawet w przypadku języków bliskopokrewnych.

prawdopodobnie. relatywizm i dramatyzm istnienia w świecie. Wskazują one na możliwość lub stopień pożądania czegoś. W: Kategorie pragmatyczne w tekście literackim.22 Bożena Tokarz się wykorzystywania niekonsekwencji w gramatyce. Jędrzejko: Modalność — w języku i w tekstach: od gramatyki do stylistyki. wpisana jest w modalizatory. podczas gdy modalizatory pojęciowe używane są w różnych konstrukcjach. poten- cjalność. Mamy więc do czynienia z oswajaniem. nie- stety. powinien. że jego zastosowanie w zdaniu wymaga postawienia hipotezy. z pewnością. — wyrażają stosunek mówiącego do opisywanego zdarzenia41. БОЖЕНА ТОКАЖ КУЛЬТУРНЫЕ ОГРАНИЧЕНИЯ В ПЕРЕВОДЕ Резюме Работа переводчика сопровождается ограничениями. Tym róż- ni się od modalizatorów pojęciowych. właściwie. koniecznie itd. w której istnieje i działa. E. Ozna- cza to. rzeczywiście. с системой языка-объекта 41 Por. Innowacje SC — na temat modalności pojęciowej. musi. Relacje między przyswajaniem i oswajaniem obcości w słoweńskich przekładach literatury polskiej mają charakter stopniowalny: od nałoże- nia na oryginał konwencji językowo-kulturowej języka słoweńskiego do respektowania polskich konwencji i stylu komunikacji. a niekiedy nierozstrzygalności i beznadziejności. E. Tryb przypuszczający należy do grupy modalizatorów morfologiczno-składniowych. chyba. Cieszyn: Wyd. którego nie można zamknąć w słowie. że mentalny model świata istniejący u polskich pisarzy. Frekwencja omawianych form czasownika jest również wysoka w języku potocznym w przeciwieństwie do języka słoweńskiego. . Red. связанными с изменением условий восприятия (по сравнению с оригиналом). w znacznej mierze zastępujące w języku polskim francuski tryb subjonctif. Pojęcia modalne typu: może. a konceptu- alizowany przez nich w słowie literackim zakłada wieloznaczność. należącego do mówiącego i kultury. Sytuacja zawieszenia. Sławkowa. przyswajaniem i respektowaniem obcości. Wynika on z modelu obrazu świata. posługując się także niedopowiedzeniami. bez wątpienia. możliwie. Niechęć do ekwiwalencji kategorialnej w zakresie czasownika wynika z jednostkowego i kulturowego stosunku tłumaczy do rzeczywistości.

Языки (перевода и оригинала). which cannot be comprised in words. связанные с передачей форм глагола. The frequency of occurrence of the discussed verb forms is also high in the common parlance in contrast to the Slovene language. e. знанием и восприимчивостью переводчика. the system of lan- guage and the system of tradition in the target culture. In both cultures different processes. а также с собственными читательскими предпочтениями.g. are written in language. Представление о мире. conceptualized by them in the literary word. следующие из его употребления в этих языках. философско-эстетических. potentiality. грамматика. носят на себе отпе- чаток разных для обеих культур процессов — исторических. as well as the reading preferences. образуемых от глаголов. Нерасположенность к эквивалентности для категории глагола можно было бы интерпретировать как следствие отличий индивидуального и этнокультурного отношения переводчиков к действительности. не характерно для словенской. relativism and dramatic nature of existence in the world. We are interested in how the verb category and verbal nouns are rendered in transla- tions of Polish literary texts into Slovene resulting from their respective usage in both languages. BOŻENA TOKARZ CULTURAL BARRIERS IN TRANSLATION Summary Altered circumstances of reception (with reference to the original). . historical. относительность и драматизм существования в мире. цивилизационных. The reluctance to the categorial equivalence pertaining to the verb results from the individual and cultural attitude of translators to reality. knowledge and impressionability constitute limitations of the translator. в свою очередь. В переводах произведений польской литературы на словенский обращают на себя внимание ограничения. It means that the mental model of the world of Polish writers. assumes ambiguity. что. social. Bariery kulturowe w przekładzie 23 и культурной традиции его носителей. потенциальность. civilizational and aestheti- cally-philosophical. Высокая частотность оговариваемых глагольных словоупотреблений характерна также для польской разговорной речи. а также существительных. in its lexis and grammar. предполагает многозначность. не поддающемся отображению в слове. общественных. их лексика. имеющееся в сознании польских писателей и концептуализируемое ими в художественном слове.

.

że ma on zasadnicze znacze- . Ta szczególna cecha charakterystyczna języka wyróżnia go spośród innych części składowych kultury i sprawia. od starożytnych do bardzo współczesnych. rozprze- strzenia i pomaga rozwijać. jak odmienność kulturowa w prze- kładzie. i można by je zatytułować „Od Iliady do Lubiewa” — wymieniając najstarszy i najnowszy z omawianych tu utworów literackich. jak tłumacze w różnych epokach radzili sobie z tak podstawowym wyzwaniem. Odmienność kulturowa — odmienność językowa — tłumaczenie maszynowe Jak pisał Cheng Hongwei w swym niezwykle ciekawym artykule Różnice kulturowe i przekład: Podobnie jak wszystkie inne aspekty kultury. Moje rozważania będą dotyczyły rozmaitych tekstów o bardzo różnym charakterze. język jest konwencjonalny i kieruje się regu- łami. język nie jest dziedziczony. które są uznawane i przestrzegane przez wszystkich członków społeczeństwa. 1. W języku odbijają się jak w lustrze inne elementy kultury. Odmienność kultu- rowa w przekładzie jest to bowiem problem odwieczny. Podobnie jak wszystkie inne aspekty kultury instytucjonalnej. PIOTR WILCZEK RÓŻNICE KULTUROWE JAKO WYZWANIE DLA TŁUMACZA Wstęp Artykuł ten to nieroszczący sobie pretensji do teoretycznej spójności zbiór refleksji na temat tego. on je wspiera. skandalizującą powieść. ale przyswajany i wspólnie używany przez całą społeczność. starożyt- nego eposu po współczesną. ponadczasowy i dotyczący wszelkich gatunków literackich — od dostojnego.

P. W epoce „post-postkolonialnej” zdajemy sobie sprawę. jakby w przekładzie ekwiwalencja językowa była najważniejsza. nr 44 (1). Język stanowi bowiem siłę napędową kultury i za jego pomocą następuje przekaz kulturowy. tworzący dla elitarnej. Zwłaszcza rozwój tłumaczenia maszynowego ujawnił z całą mocą. . ludzie wielojęzyczni. ale zawodzi dlatego. ale równocześnie kulturową. że język jest siłą napędową kultury. pozostającymi w stałym napięciu. która powoduje. Maszyna bezzwłocznie przełoży każdy tekst z jednego języka na drugi. “Meta” 1999. że tekst przekładu i tekst oryginału stają się tekstami równorzędnymi. Różnice kulturowe w przekładzie renesansowym i barokowym Rozumieli to dobrze tłumacze renesansowi. Bezsensowność prawie każdego zdania przetłumaczonego przez maszynę wynika stąd. 2. s. ich większa lub mniejsza nieprzystawalność. Już od dawna wiadomo jednak. Przeł. że badanie przekładu jest właśnie przede wszystkim badaniem odmienności kulturowej — bez względu na to. Wszelka nieprzekładalność jest nieprzekładalnością językową.26 Piotr Wilczek nie dla jej transferu.pdf>. ale wszechstronnie wykształconej publiczności Ch. Hongwei: Cultural Differences and Translation. że specjaliści od przekładu maszynowego uło- żyli z konieczności swe programy w taki sposób. że przekładoznawstwo zajmuje się nie tyle różnicami językowymi (porównywanie języka przekładu z językiem oryginału i tropienie „błędów tłumacza” to wszakże przeżytek translatologiczny). Samo mechaniczne przełożenie jednej struktury językowej na inną. Dla tłumacza i przekładoznawcy rozważanie problemu odmienności kulturowej w przekładzie jest więc de facto tym samym.erudit. z angielskiego na polski czy z rosyjskiego na francuski. co rozważanie odmienności językowej. Nie ma przesady w stwierdzeniu. że przekład nie jest problemem wyłącznie języko- wym w sensie czysto gramatycznym. Tymczasem wcale tak nie jest — najważniejszy jest przekład kultury źródłowej na docelową. że nie do- konuje przekładu kultur.org/ revue/meta/1999/v44/n1/002224ar. ale właśnie różnicami kulturowymi. 121–122. czy mówimy o przekładzie z języka chińskiego na angielski. W. a kultura jest drogą rozwoju i formowania się języka1. to za mało. gra. bez uwzględnienia jej implikacji kulturowych. 1 <http://www. za- leżność między nimi.

i to z różnych powodów. Maria Cytowska2. . wprowadzano polski koloryt — nie dlatego. syna Abrahama). Inaczej było już w wieku XVII. córki Agamemnona do ofiary biblijnego Izaaka. tuszowano różnice. znający świetnie oba języki — źródłowy i docelowy — porównywał dwa teksty i śledził. epoka kontrreformacji wyczuliła pisarzy pozostających w kręgu oddziaływania katolicyzmu na sprzeczności między światopoglądem antyku i chrześcijaństwa. W: Jan Kochanowski i epoka renesansu. Renesans nie widział jednak w odmiennosci kulturowej źródła konfliktu. Proces chrystianizacji z doby antyku osiągnął jednak apogeum w następnej epoce. aby zetknięcie tradycji biblijnej z grecko- -łacińską przebiegało bezkolizyjnie. Apollo — Chrystusa. Szesnastowieczny czytelnik. Utwory antyczne odczytywano alegorycznie. wynikającą z naśla- dowania tekstu greckiego czy łacińskiego. imitacją tworzoną dla czytelników. ale z przekonania. Cytowska: Horacy w twórczości Jana Kochanowskiego. Już twórcy renesansowi starali się. Po pierwsze. którzy znali oba języki i taką grę potrafili docenić. Przekład był dla nich tylko grą kulturową i intertekstu- alną. Takie napięcie między oryginałem a przekładem jako tekstami równorzędnymi i współzawodniczącymi wi- dzimy w dokonanych przez Kochanowskiego tłumaczeniach ód Horacego. wędrówkę Eneasza). Michałowska. z drugiej zaś konkurował z tekstem źródłowym — miał być jeszcze lepszy niż starożytny oryginał. Wątki i postaci biblijne przyrówny- wano do starożytnych (łączono np. że tworzenie takiego przekładu. że obecność mitologii ma sens tylko wtedy. był on z jednej strony auto- nomiczny. W tekstach tych zresztą widać. wierszy starożytnych poetów były tworzone bez poczucia konfliktu kulturowego. baroku. Diana — Matki Boskiej. w jaki sposób kultura starożytnych Rzymian była w nich przekładana na kulturę polską. który nie jest przekładem sensu stricto. gdy wpisuje się w nowy. polski dyskurs.in. Różnice kulturowe jako wyzwanie dla tłumacza 27 wielojęzycznej. gdy np. adaptacje). że czytelnik polski np. w jaki sposób zacierano ślady odmienności kulturowej. T. z których dwa wydają się najistotniejsze. o których pisała kiedyś m. w naszym rozumieniu tego pojęcia. 2 M. Warszawa: PWN 1984. Red. w poezji postaci antyczne zastępowano biblijnymi — Jowisz był tam od- powiednikiem Boga Ojca. a tłumaczenia (parafrazy. postać Dawida i Orfeusza — dwu wielkich poetów starożytności — czy też porównywano ofiarę Ifigenii. Przełożony tekst był imitacją. polega przede wszystkim na zmaganiu się z odmiennością kulturową. jako źródło pouczeń moralnych (tak interpretowano np. nie znał mitologii i odwołania do niej mogłyby zostać niezrozumiane.

Grubiański Achilles. że będzie w stanie zaszczepić w ludziach tego stulecia zainteresowanie tak szorstką poezją? I chociaż pod warstwą wielce pomysłowo skonstruowanej fabuły skrywa ona cenne przesłanie. Właśnie parafrazy horacjańskie Sarbiewskiego — specyficzne prze- kłady ód starożytnego poety w obrębie tego samego języka — są pod- ręcznikowymi przykładami roli odmienności kulturowej w przekładzie.28 Piotr Wilczek a całą mitologię interpretowano w sposób alegoryczny. s. 3. w którym zresztą dokonała się ogromna zmiana kulturowa — od łaciny starożytnej do renesansowej i siedem- nastowiecznej3. ale także dla tych. 72–76. Homera mogli poznać tylko w tłumaczeniu. . wyrafinowaną. nieokrzesanej — na współczesną. Parafrazy te (zwane wówczas parodiami) wyrastają z teorii zawartej w dziele tego poety zatytułowanym Dii gentium (Bogowie po- gan). Z takim problemem mierzyła się np. P. potwierdzający chrześcijański system wartości (np. Urbański: Theologia fabulosa: commentationes Sarbievianae. np. Naukowe US 2000. Jak ktoś może się łudzić. którzy je znali. subtelną. To wtedy narodził się problem odmienności kulturowej dotyczący przekładu kultury dawnej — surowej. 3 Zob. w twórczości poety i teoretyka poezji Macieja Kazimierza Sarbiewskiego). którego kunszt jest całkowitym przeciwieństwem fałszywej koncepcji sztuki. Wilczek: Literatura polskiego renesansu. Katowice: Wyd. którzy dzieła Greków i Rzymian. Pierwsza wynika z natury rzeczy. P. Pozwolę sobie przytoczyć obszerny fragment z nieznanego szerzej wstępu do jej przekładu Iliady. czyli francuskie tłumaczenia Iliady wobec sporu między starożytnikami i nowożytnikami W XVII wieku zaczęto też tworzyć przekłady z języków starożyt- nych nie tylko dla tych. skoro za zdolne do tego uchodzą w naszym wieku jedynie te historie. tłumaczka Iliady na język francuski Anne Dacier. których przedmiotem jest miłość. rodzajem koniecznej reinterpretacji oryginału ze względu na odmienność kulturową. Tekst ten jest znakomitym podsumowaniem problemów dotyczących odmienności kulturowej. To jeden tylko przykład XVII-wiecznego podejścia do translacji w obrębie tego samego języka. do której odniosłam się jakiś czas temu. jak i ogólnej natury eposu. nie może poruszyć naszych serc ani nawet wzbudzić naszej ciekawości. z jakimi mierzył się tłumacz w tamtej epoce: Wszystkie rozważane przeze mnie trudności można sprowadzić do pięciu. Szczecin: Wyd. UŚ 2005.

T. Jak więc można skłonić nasz wiek do tolerowania trójnogów. który opanował życie intelektualne ówczesnej Francji. Patroklosa. ale i uczestniczą w zebraniach? Złotych statui pomagających w pracy Hefajstosowi? Gadających koni i góry innych tego typu wymysłów? W końcu. Przekład ten spotkał się z gwałtownym atakiem ze strony pani Dacier. Houdart de la Motte. Różnice kulturowe jako wyzwanie dla tłumacza 29 Druga trudność wynika z olbrzymiej ilości alegorii. To zaś uniemożliwia nam pełne odczucie piękna tego wspaniałego dzieła. nie będąc w stanie zgłębić prawdziwego znaczenia. czarujących i nieskazitelnie czystych? Czwarty problem dotyczy przede wszystkim elementów fantastycznych. aby przetłumaczyć Iliadę prozą. Culture: A Sourcebook. tak aby nabrał „rozsądku i elegancji”.i XX-wiecznych wyobrażeń o translacji. patos i harmonia dykcji stojące na niezrównanym wręcz poziomie. Jak można więc oczekiwać. . ale i zapewne ponad możliwości naszego języka w ogóle4. którymi przepełnione są dzieła Homera. 10–11. Przeł. niekiedy nawet godne pożałowania. tak wiecznie uprzejmych. opublikował przekład Iliady wierszem. a samo tłumaczenie próbą oddania ducha oryginału w ten sposób. Paradoksalnie więc podejście pozornie 4 Cyt. gdyż przekład wierszem nie mógł — zdaniem tłumaczki — oddać całego piękna oryginału. a także Anglii. której wciąż było daleko do XIX. piątym i zarazem najbardziej zniechęcającym problemem okazały się splendor. London: Routledge 1992. Chrzczonowicz. utalentowany wierszokleta. Pani Dacier broniła prawa przekładu do ukazania odmienności kulturowej. Wstęp do przekładu Iliady był wielką obroną Homera. aby właśnie — stosując termi- nologię Schleiermachera — zabrać czytelnika do autora. Te wszystkie dylematy były charakterystyczne dla epoki. za: A. współczesnym wydają się naciągane. Stąd między innymi decyzja. Ich oddanie wykracza nie tylko ponad moje siły. Ów spór o Homera i przekład Iliady był oczywiście prze- jawem słynnego sporu starożytników z nowożytnikami. P. niezgodne z obecnymi prądami reali- stycznymi. że zostaną dobrze przyjęte przez czytelników przyzwyczajonych do bohaterów rodem z romansów. tak gruntownie wykształconych. które nie tylko chodzą. Kil- kanaście lat później. aby ograniczyć jego „rozwlekłość” i adaptowano go zgodnie z gustami osiemnastowiecznymi. a nawet może prowadzić do błędnej oceny jego ducha. Czyny dokonywane przez Achillesa. które nam. W większości przypadków mamy możliwość jedynie dosłownej ich interpretacji. Trzecia trudność rodzi się z faktu. Wilczek. Lefevre: Translation — History. nowożytnicy te odmienności chcieli zacierać. w roku 1713. Epos został zredu- kowany do 12 pieśni. że zwyczaje i cechy charakteru znamienne dla ludzi tych heroicznych czasów naszemu pokoleniu wydają się nieokrzesane i barbarzyńskie. s. Agamemnona czy Ulissesa przez nas mogłyby być zakwalifiko- wane jako przystające najwyżej sługom i niewolnikom.

P. odpowiednik czternastu tomów mojego wydania. że jest to nieuniknione w opowieści. Lefevere: Translation…. a jednak nadałem jego dziełu nowe oblicze. Ancients and Moderns in the Eighteenth Century. Słowa dotyczące usuwania fragmentów odnoszących się do brytyj- skich obyczajów po to. ograniczone zostało do czterech6. W: The Dictionary of the History of Ideas: Studies of Selected Pivotal Ideas. muszę zaznaczyć. Usunąłem (zatuszowałem) angielskie obyczaje tam. 6 Cyt. że siedem tomów wydania angielskiego. rozwlekłych opisów. których samym Brytyjczykom nie pozwala dostrzec jedynie przyzwyczajenie. w której maniery powinny być pełne szlachetności i cnoty. gdzie by mogły się wydawać szokujące dla innych narodów lub dostosowałem je do obyczajów przewa- żających w pozostałej części Europy. powiem tylko na zakończenie. bezużytecznych konwersacji i nieuzasadnionych deliberacji. Vol.30 Piotr Wilczek konserwatywne broniło tożsamości tekstu źródłowego i jego prawa do zachowania odmienności kulturowej5. co należało do intencji autora. by odmienność kulturową (nawet jeśli dotyczyła literatury nieodległej geograficznie i czasowo) tłumić w imię dostępności tekstu dla czytelnika docelowego. Główne zarzuty kierowane pod adresem pana Richardsona dotyczą tego. s. Prostackie angielskie obyczaje. że te pozostałości dawnych i prostackich zachowań. Red. która została przekazana za pomocą serii listów. że czasami zapomina o głównych ideach swego dzieła i tonie w szczegółach. Podsumujmy zatem: dominującą tendencją w przekładzie artystycz- nym w wiekach XVI. New York: Charles Scribner’s Sons 1973. Jeśli jakieś ślady tego pozostały. s. 1. Francuski tłumacz Pameli Samuela Richardsona. Przeł. które osłabia zainteresowanie czytelnika. To zdumiewające dla nas podejście było bardzo częste w przekładach osiemnastowiecznych. XVII i XVIII była skłonność do traktowania go 5 Zob. . 39–40. by nie urazić czytelnika francuskiego to jeden z najbardziej wyrazistych przykładów deklarowania wprost woli zacie- rania odmienności kulturowej w przekładzie. Wydawało mi się. 77–83. P.W. Antoine Prévost. Toczyłem ciągłą walkę z tym zachwianiem proporcji. okryłyby niesławą książkę. za: A. czyli Pamela Richardsona po francusku Inne podejście zaczęło dominować w XVIII wieku — przekład mógł być na tyle swobodny. P. Wiener. Aby unaocznić czytelnikowi ideę mojej pracy. nie zmieniłem też wiele w sposobie przełożenia tych intencji na słowa. uwalniając je od niezbornych dygresji. pisał: Nie zmieniłem niczego. 4.

choć polega przede wszystkim na zachowaniu ducha oryginału. Wręcz przeciwnie — bez względu na intencje — przekład był adaptowany do potrzeb i gustów kultury docelowej. Dwudziestowieczni tłumacze. 12–13. ale także odrębnym. a cechy kultury źródłowej zacierano — czy to z powodów religijnych (kontrreformacyjna chrystianizacja antyku). próbując trzymać się poszczególnych wy- razów. Drugi rodzaj tłumaczenia. która często miała ochotę zawłaszczyć tekst źródłowy. czy obyczajowych i ideologicznych (adaptacje Homera czy przekłady powieści brytyjskich tworzone pod gust osiemnastowiecznych Francuzów). stara się odzwierciedlić piękno języka i przekazywane przezeń obrazy bez zbytniej sztywności. Dylematy tłumacza związane z odmiennością kultury źródłowej i docelowej były również niezwykle znaczące w wieku XX. że stara się być wiernym aż do bólu. tłumaczka ta pisze: Gdy mówię o tłumaczeniu na prozę. w pełni samodzielnym dziełem. Różnice kulturowe jako wyzwanie dla tłumacza 31 jako adaptacji. choć dzisiaj to przecież ona uchodzi za najnowocześniej- szą. dlaczego zdecydowała się przełożyć Iliadę prozą. jest dziełem zimnego i wyrachowanego umysłu. szlachetnością i kreatywnością7. była rzadka i wydawała się wówczas anachroniczna. gdzie dopuszcza największą nawet swobodę. bez troski o uwzględnianie w nim odmienności kultu- rowej. Mam na myśli tłumaczenie rzetelne i hojne. imitacją czy trawestacją. które trzyma się mocno koncepcji oryginału. s. również tam. ale w opozycji do wcześniejszych tradycji. Lefevere: Translation…. staje się ono nie tylko wierną kopią pierwowzoru. pojmowanej oczywiście w duchu wierności znaczeń. 7 A. takich jak Anne Dacier. trzyma się także jego litery. . tak by jego adaptacja przebiegła bezkonfliktowo (jak to miało miejsce w przypadku wierszo- wanej przeróbki Iliady dokonanej przez Houdarta de la Motte). adaptacją. dla których przekład był raczej przeróbką. czy estetycznych (naśladowanie jako emulacja w renesansowych przekładach pisarzy antycznych). To wszystko zaś może być jedynie dziełem genialnego pisarza: odznaczającego się solidnością. przywiązywali wielką wagę do wierności wobec oryginału. mimo że podejście do istoty przekładu uległo zmianie. Właśnie słowa Anne Dacier mogłyby stanowić syntetyczny opis tendencji panujących w dwudziestowiecznym przekładzie literackim. nie mam na myśli tłumaczenia niewolnicze- go. Cechując się konsekwentną śmiałością w interpretacji tekstu. podobnie jak siedemnastowieczni francuscy starożytnicy. przekład niewolniczy. Tacy właśnie „anachroniczni” tłumacze bronili tożsamości tekstu źródłowego przed kulturalnym imperializmem kultury docelowej. a nie wyrazów. sprzeniewierza się pierwowzorowi właśnie dlatego. Ten pierwszy rodzaj tłumaczenia. Wyjaśniając. Pozbawia go w ten sposób duszy. Postawa „starożyt- ników”.

skracanie i dopasowywanie tekstów do reguł współczesnych tłumaczowi odeszło w niepamięć. że tłumaczowi udałoby się przełożyć Sępa w ten sposób. które odbiorca współczesny określa jako archaiczne. że jego sonety w wersji angielskiej przypominałyby najlepsze sonety Johna Donne’a. W XX- wiecznych przekładach poezji renesansowej (np. że tekst jest obcy. Johna Donne’a na język polski lub Mikołaja Sępa Szarzyńskiego na język angielski) istnieją dwie tendencje. system wartości. może pisałby tak jak Richard Crashaw. że możliwość znalezienia takiego języka przekładu dawnych tekstów. a pomijanie całych fragmentów. wszechobecne archaizowanie. religii. jest on obcy. że np. Jedni tłumacze uważają. leksykalne i składniowe. Archaizować czy nie archaizować — dylematy tłumacza poezji renesansowej8 Na tłumacza.lub XVIII-wieczni tłumacze Homera. Gdyby jakiś ówczesny poeta angielski tłumaczył go na swój język. przy tłumaczeniu poezji Miko- łaja Sępa Szarzyńskiego na angielski usilne. czy- hają jednak rozmaite pułapki. W takiej sytuacji za najważniejszą trudność przekładową należy chyba uznać kwestię archaiczności. którego charakteryzuje takie podejście do przekładu. Załóżmy jednak.32 Piotr Wilczek 5. . z języka angielskiego na polski lub polskiego na angielski) nie przeżywał już tych dylematów. Język poezji rene- sansowej — tak jak i każdy język — jest częścią kultury. Frankfurt am Main: Peter Lang 2005. 55–68. 15–24. który byłby imitacją języka oryginału z tej samej epoki. gdyż wierność stała się zasadą dominującą. to z dużym prawdopodobieństwem stworzyłby teksty podobne do przekładów tłumaczy 8 Problemy poruszone w tej części artykułu zostały omówione szerzej w książce: P. to złudzenie. że język Sępa to napuszony i sztuczny kod będący dalekim echem angielszczyzny renesansowej. że reprezentuje inną kulturę. sposób myślenia. ale wcale nie dlatego. Gdyby Sęp był Anglikiem. Dwudziestowieczny tłumacz poezji renesansowej (np. Wilczek: (Mis)translation and (Mis)interpretation: Polish Literature in the Context of Cross-Cultural Communication. a ich obcość polegałaby tylko na obcości związanej z różnicami mentalności. co XVII. imitowanie angielskiej poezji renesansowej z tego samego okresu. Powstaje problem jak w XX czy XXI wieku tłumaczyć te jego cechy fonetyczne. s. gdyż daje wrażenie. to jedyna możliwość przekładowa. Czy wtedy byłby to przekład doskonały? Wydaje się. Przede wszystkim dotyczą one odmienności językowej i kulturowej dawniejszych nowożytnych tekstów europejskich tłumaczonych na język współczesny. W tym wypadku jednak czytelnik — zgodnie z postulatem Schleiermachera zabrany do autora — ma wrażenie. kultury. z jakiego pochodzą sonety Sępa.

7. zawierająca homonimy i figury etymologiczne”9. s. Nie sądzę. Sokoloski. niemniej jednak istotnym. utopijną rekonstrukcją tekstu dawnego. akcentując niekiedy poszczególne ustępy słownictwem lub pisownią archaiczną lub też posługując się figurą językową zbliżoną do wzorów poezji staropolskiej. Sito: Od autora. którą można by nazwać „strategią archaizującą”: „Archaizację” języka oparłem przede wszystkim na składni. Czy jednak dzisiaj tłumacz musi udawać. rywali. Różnice kulturowe jako wyzwanie dla tłumacza 33 używających szesnastowiecznego idiomu. archaiczny i nieco sztuczny”. jest struktura muzyczna języka. oksymoronów. Sito przedstawił swoje credo jako tłumacza stosującego wobec tekstów dawnych poetów angielskich metodę przekładu. Ta oryginalna recepta. stronić od potoczności i zmierzać ku stylowi wysokiemu. ale jej praktyczna realizacja może zredukować praktykę przekładu do absurdu. . Mała antologia poezji według tekstów angielskich mistrzów. który tłumaczy Sępa? Należący do tej grupy tłumacze postępują tak. przypominająca azjanizm. s. bardziej bogata i złożona w polszczyźnie Złotego Wieku niż w polszczyźnie dzisiejszej10. niż wydają się sugerować „współcześni” entuzjaści. Czy (i jak) można od- tworzyć stylistykę barokową w epoce dezintegracji retoryk normatywnych? W: Warsztaty translatorskie/Workshop on Translation. H. Według niego przekład powinien być rymowany. że jest takim angielskim poetą rene- sansowym. W: Tenże: Śmierć i miłość. pełna hiperbatonów. obfitująca w asonanse i aliteracje. zmieniają się wraz z nią i stanowią w nowej materii językowej śmieszny i żałosny anachronizm. 10 J. sprawiając nam różne niespodzianki. jak tłumaczyć Sępa. aby w przekła- dach tej poezji wskazany czy też zgoła możliwy był język poetycki dnia dzisiejszego. wrogów i naśladowców Johna Donne’a. jakby realizowali wskazówki Arenta van Nieukerkena. Strona dźwiękowa powinna być „bogata. jest skrajną realizacją postulatu „zabrania czytelnika do autora”. przyjaciół. kształtowanych przez stylistykę swojej epoki. Red. Podobna jest sytuacja — opisana już dawno przez Stanisława Ba- rańczaka — archaizowanych przekładów poezji Johna Donne’a na język polski dokonanych przez Jerzego Sitę. 74. 1. nawiązujące do zasad manierystycznej retoryki”. Zagadnieniem odrębnym. że przenosi się w epokę autora. Duda. Lublin–Ottawa: Towarzystwo Naukowe KUL 2001. „współczes- ność” jest dla mnie pojęciem daleko bardziej złożonym. asonansów i figur etymologicznych stanie się rozrywką dla miłośników filologicznych rebusów. „Język powinien być uroczysty. zespoły pojęć. pisana językiem sztucznym i archaicznym. van Nieukerken: Sonety Mikołaja Sępa Szarzyńskiego. 9 A. S. T. R. który podaje pozornie prostą (i według niego jedyną możliwą do realizacji) receptę. a nie utworem poetyckim nadającym się do czytania. Angielska wersja Sępa. pretendująca do normatywności. Warszawa: Czytelnik 1963. Składnia „powinna być na prze- mian zawiła i zwięzła.

Krzyżacy po chińsku i Lubiewo po angielsku — czyli parę uwag na zakończenie Wiele można by jeszcze wymienić problemów odmienności kulturo- wej. Mamy tu do czynienia z problemem fundamentalnym. Barańczak uważa — jest to wpisane implicite w jego krytykę Sity — że tłumacząc. co w kulturze się zmieniło od napisania tekstu źródłowego do napisania przekładu. Powyższe rozważania ograniczały się do w miarę jednolitego obszaru kultury zachodniej. Rekonstrukcja dawnego tekstu. ale aktem twórczym. chrześcijańskiej. a nie antykwarycznym balastem? Wydaje się. że poza odmiennością kul- turową i językową musi on uwzględniać to. gdyby znał tę poezję i język angielski. aby ta odmienność kulturowa stała się szansą dla tłumacza i przyjemnością estetyczną dla czytelnika. starając się zacierać odmienność kulturową oryginału i przekładu. która udaje. które stanowią wyzwanie dla tłumacza i dotyczą tekstów i kultur najrozmaitszych. szkodliwa. A pamiętać trzeba. Dla krytykującego Sitę Barańczaka utopia groźna. że jest współczesna temu tekstowi. który chciałby mieć do czynienia z językiem poetyckim bez przeszkód przemawiającym do jego wrażliwości. nie można zapomnieć o współczesnym czytelniku. powstaje ostatnio w Chinach. jak tłumaczyłby go Jan Andrzej Morsztyn. europejskiej. który byłby mniej więcej współczesny językowi oryginału. Jest to oczywiście utopia. Według niego bowiem taki przekład (który dla Sity jest zapewne repetycją) należy nazwać pastiszem. Tamtejsze konfrontacje kulturowe z Zachodem to szczególnie wdzięczny obszar badań dla . nie można zapomnieć o trzech stuleciach dziejów literatury i języka poetyckiego. że najwięcej prac o odmienności kulturowej. W przypadku Sity mamy do czynienia ze skrajnym przykładem takiej strategii — Sito chce tłumaczyć Donne’a tak. jeszcze bardziej tę odmienność podkreśla poprzez swą sztuczność. również w przekładzie.34 Piotr Wilczek Owa strategia konstruuje taki język przekładu. że przekład nie jest rekonstrukcją. Jak przekładać teksty kultury odległej od nas o kilkaset lat. że zwolennicy i teoretycy archaizowanego przykładu (jak i — o czym pisałem już kiedyś — zwo- lennicy wykonywania utworów muzyki dawnej na instrumentach z epoki dokładnie w ten sam sposób. jak to czyniono w czasie powstawania tych utworów) zapominają o dynamice rozwoju kultury i o tym. 6.

12 Zob. Notabene jeszcze przed powstaniem przekładu Martina w swojej rozprawie dok- torskiej pisał o tym problemie Przemysław Janikowski12. powieściami czy dialogami filmowymi. P. Translated from Polish by W. kulturowe. W takich przypadkach. jak wspomniane wy- żej Lubiewo. historyczne. obyczajowe. można mówić o nieprzekładalności. Różnice kulturowe jako wyzwanie dla tłumacza 35 przekładoznawstwa. skoro tłumaczenie tekstów jest w istocie przekładaniem nieprzekładalnych kultur. . 11 Zob. widać że odmienność kulturowa i językowa homoseksualnego półświatka z czasów PRL stanowi wyzwanie niemal nie do sprostania. The Online Magazine for International Literature”. ale przede wszystkim kulturową. polscy miłośnicy mocnego kina chcą rozumieć filmy.wordswithoutborders. Potopu czy Pana Tadeusza na język chiński (mandaryński). Kolejnym wyzwaniem dla badacza odmienności kulturowej są tłu- maczenia z języków współczesnych subkultur. Witkowski: The Great Atlas of Polish Queens. czytelnicy chińscy na Potop Sienkiewicza. Janikowski: Polska literatura najmłodsza w kontekście problematyki trans- latologicznej. Dla nich tłumacze muszą pokonywać nie tylko barierę językową. że kulturowa odmienność — bez względu na epoki. niezwykle trudne do oddania w języku docelowym. jak moż- liwe było stworzenie istniejących już przecież i cenionych w Chinach tłumaczeń Krzyżaków. M. w których mówi się pra- wie wyłącznie slangiem. że czytelnicy polscy czekają na tłumaczenia angielskiej poezji renesansowej. a amerykańscy czytelnicy poznać fenomen Lubiewa. „Words Without Borders. Dziś można już skonfrontować uwagi Janikowskiego o potencjalnych trudnościach tłumacza z dostępnymi fragmentami czekającego na publikację książkową przekładu Lubiewa. Katowice–Częstochowa: Śląsk–WSL 2008. Gdy czyta się opublikowany na razie we fragmentach angielski przekład powieści Michała Witkowskiego Lubiewo autorstwa Williama Martina11. zwłaszcza że mamy do czynienia z nieudaną próbą wytrawnego przecież tłumacza. udowadniając wciąż na nowo. <http://www. Różnice kulturowe stanowią dla tłumacza wielkie wyzwanie. Powieści takie wydają się nieprzetłumaczalne ze względu na różnice językowe. Wystarczy tylko zastanowić się nad tym. Martin. Przykładem mogą być tłumaczenia slangu w filmach amerykańskich albo powieści opisujących współczesne subkultury. Tak się jednak dzieje.org/ ?lab=Witkowski>. z których pochodzą autor i jego tłumacz — stanowi największe wyzwanie dla autora przekładu tekstu artystycznego — niezależnie od tego czy mierzy się on z wierszami.

становятся перед вопросом стратегий архаизации и модернизации. PIOTR WILCZEK CULTURAL DIFFERENCES AS A CHALLENGE FOR A TRANSLATOR Summary The article is devoted to various aspects of cultural differences in translation. напи- санных относительно давно.36 Piotr Wilczek ПЕТР ВИЛЬЧЕК КУЛЬТУРНАЯ ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯ КАК ЗАДАЧА ДЛЯ ПЕРЕВОДЧИКА Резюме Статья посвящается культурной дифференциации в переводе. Такое же значение имеет проблема культурной дифференциации в современном переводе литературных произведений. например. Mo- dern translators are confronted with the problem of “archaizing” and “modernizing” strategies when they translate texts written many years earlier. поскольку переводчики иногда не в состоянии передать на другом языке. принадлежащего другой культуре. переводчики не придавали значения верности перевода и производили парафразы. There is also a problem of cultural difference in contemporary translation of literary works published recently because translators are unable to translate one culture into another especially when they face the problem of slang. в которых приспосабляли текст для определенных нужд. когда он использует особые стилистические средства (например. особенно. The author discusses examples from various periods to prove that “cultural difference” is a very complex problem. черт современного текста. Until the 16th century translators were not concerned about fidelity and produced paraphrases in which they adapted texts to particular needs. Современные переводчики в случае текстов. Автор рассматри- вает примеры из разных периодов истории литературы и показывает сложность и многогранность этой проблемы. Начиная с XVI века. слэнг). .

71–107). różnymi sferami kultury etc. 80. jak przekonują niektórzy badacze (m. tj. nazwy i zwroty związane z organizacją życia. Katarzyna Rosner) dzięki warstwie przedstawieniowej dzieło literackie komunikuje pewną wiedzę o świecie (spełniając tym samym funkcję poznawczą) oraz przekazuje 1 Szczegółowo warstwą kulturową zajmuje się Krzysztof Hejwowski (tegoż: Kog- nitywno-komunikacyjna teoria przekładu. tradycją.1 Ujawnione w ten sposób osadzenie kulturowe jest „naturalnym” składnikiem świata przedstawionego w powieści oraz — jak stwierdza Roman Lewicki — potencjalnym nośnikiem obcości realizowanej w sferze denotacji i kono- tacji. 2 A. s. jeśli dzieło stanie się przedmiotem działań translatorskich. Martuszewska: Powieść i prawdopodobieństwo. Dzieje się tak dzięki tzw. Warszawa: PWN 2004. elementom kul- turowym. Zasadniczo warstwa kulturowa nie ma większego znaczenia dla procesu rekonstrukcji nadrzędnej intencji tekstu (intentio operis — Um- berto Eco). natomiast o przekładalności elementów nacechowanych kulturowo wypowiada się Krzysztof Lipiński w Mitach przekładoznawstwa (tamże. Ale. Obecność kontekstu kulturowego jest redundantna wobec wewnętrznej semantyki utworu. . Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS 1992. ANNA MAJKIEWICZ GRANICE OBCOŚCI I PRZEKŁADU (MICHAEL ELFRIEDE JELINEK) Dzieła literackie zazwyczaj „zdradzają” czytelnikowi za pomocą ele- mentów językowych (czasem również tekstowych) na powierzchni tekstu swój macierzysty kontekst kulturowy. s. czyli — jak to określa Anna Martuszewska — są „ramą modalnej możliwo- ści” nakłaniającą czytelnika „do zawarcia paktu o prawdopodobieństwie istnienia prezentowanych zjawisk w którymś z możliwych światów“2. na które składają się imiona własne. aluzjom erudycyjnym — jak je nazwał Olgierd Wojtasiewicz — tj. Nawiązania do systemu pozaliterackiego obłożone są najczęściej funkcją „inkrustracyjną” tekstu. z obyczajami.in. Kraków: Wydawnictwo EGIS 2004). stanowią dopełnienie świata przedstawionego oraz jego uwiarygodnienie.

s. A. Zob. przyczyniających się do rekonstrukcji intentio operis tekstu. 5 Przykładem wyjaśniającym różnicę między funkcją przedmiotową a semiotyczną są zabytki kultury materialnej takie jak narzędzia produkcji. Faryno. służą one celom praktycznym i w ten sposób spełniają funkcję rzeczową (przedmiotową). Dlatego często warstwa kulturowa w dziele literackim nie służy wyłącznie charakterystyce postaci czy też — skorzystajmy z ter- minu Anny Martuszewskiej — konstytuowaniu mechanizmów uprawdo- podobniających. O tekście filmowym. ale jednocześnie gromadzą w sobie doświadczenia poprzednich aktów twórczych. ponieważ posiada określony sens stanowiący o funkcjonalnej wartości tego tekstu”. 103. S. Wybór i oprac. Pagnini: Referencja. odnoszącą się do ich przedmiotowego bytu lub przeznaczenia)5 może zaważyć na de- cyzjach tłumacza. będące znakiem–tekstem „ze względu na rodzaj spełnianej przezeń praktyki społecznej i wypełnianie nałożonych nań funkcji kulturowych”. Warszawa: PIW 1975. przy czym funkcja tekstu rozumiana jest jako rola społeczna. kultura była przez nich rozumiana jako całokształt tekstów lub — jak dodają Piatigorski i Łotman — jako tekst o skomplikowanej budowie. J. które w nowym kontekście uległy semiozie i tym samym należą do warstwy znaczeniowej utworu literackiego. s. odmiennego od tego. 335. A. Innymi słowy. występując jako środki przecho- wywania i przekazywania informacji (pełnią funkcję semiotyczną). 6 Badania nad tzw. R. 4 M. s. wywodzącej się z dualistycznej koncepcji znaku de Saussure’a. jakie uzyskuje się dzięki codziennym strukturom językowym”4. tj. Salwa. Kraków: Wydawnictwo Literackie 1992. Janusz. Tekstem kultury semiotycy nazywali — przyjmując funkcjonalną perspektywę opisu — pojedyncze fakty kulturowe lub ich zbiór. Piatigorski: Tekst i funkcja. E. Mayenowa. ponieważ — jak dowodzi Marcello Pagnini — „warstwa referencjalna jest pewną propozycją lub projektem zorganizowania (nadania struktury i znaczenia) świata. J. Gwóźdź: Kultura — komunikacja — film. Tekst musi zatem również spełniać określo- ne funkcje społeczne. Fakty (teksty) kultury6 3 Zob. Dzieje się tak. Łotman. które je wytworzyło i które się nimi posługuje. przedm. Wyodręb- nienie z warstwy kulturowej faktów kultury rozumianych jako zjawiska wykraczające poza funkcję przedmiotową (użytkową. tj. W: Semiotyka kultury. 105. „Pamiętnik Literacki” 1987. nr 2. P. s. Z tego powodu konieczne wydaje się oddzielenie warstwy kulturowej (kontekst świata przedstawionego) dzieła od uobecnionych w nim faktów (tekstów) kultury. 38–39. ale staje się również nośnikiem informacji semantycznie relewantnych. a konsekwencją tego jest pretendowanie fikcji literackiej do rangi modelu interpretują- cego rzeczywistość literacką3.38 Anna Majkiewicz ocenę realnie istniejącego świata (funkcja ideologiczna). a w konsekwencji na przyjętej przez niego strategii translacyjnej w procesie rewerbalizacji dzieła. „znaczący. . i M. Przeł. tamże. tekstami kultury wyłoniły się na gruncie semiotycznie zorien- towanej teorii kultury. Przeł. Z punktu widzenia społe- czeństwa. Żółkiewski.

Granice obcości i przekładu... 39
o funkcji semiotycznej (właściwej funkcji znakowej), zawierając utrwalo-
ną w określonym kodzie (kodach) informację kulturową, stają się niejako
partnerem dialogu w dziele literackim i uzyskują semantyczne nacechowanie
równoznaczne czy też implikujące przynależność do warstwy znaczeniowej
utworu. Możemy więc przyjąć, że warstwa referencjalna (fakty kulturowe)
przestaje być w ten sposób „naturalnym” kontekstem dzieła literackiego,
a podjęty z nią dialog odbywa się drogą „cytowania” konkretnych tekstów
kultury i nadawania im różnych funkcji. Dokonująca się w ten sposób
konkretyzacja pewnej przestrzeni semiotycznej w sposób oczywisty wchodzi
również w zakres badań translatologicznych oraz winna stanowić kluczową
kategorię na etapie analizy i interpretacji tekstu, w wyniku których tłumacz
wyznacza strategię translacyjną.
Przykładem dzieła „uruchamiającego” warstwę referencjalną, czyli
wprowadzającą odniesienia do świata pozaliterackiego, jest Michael.
Ein Jugendbuch für die Infantilgesellschaft — druga pochodząca z roku
1972 powieść austriackiej nobliski Elfriede Jelinek7. Należy zaznaczyć, że
w utworze tym teksty kultury wydają się w wielu miejscach dominować
nad fikcyjnym światem przedstawionym, gdyż przejmują rolę protagoni-
stów i są podmiotami „działającym” na równi z postaciami fikcyjnymi
Gerdą i Ingrid. Takie upodmiotowienie warstwy referencjalnej (odniesień
do świata kultury) zwiększa nie tylko frekwencyjność „cytatów kultury”,
ale także — korzystając z określenia Romana Lewickiego — „gęstość”
sfery denotatywnej8, której zlokalizowanie staje się gwarantem wykry-
cia intencji tej na pierwszy rzut oka dziwacznej i chaotycznej — gdyż
utkanej z cytatów kultury masowej — opowieści.
Utwór Jelinek ma strukturę segmentową, przypomina rodzaj „przekła-
dańca”, w którym każdy rozdział składa się z „segmentów” fikcji litera-
„zdolność zaspokajania określonych potrzeb tworzącego tekst społeczeństwa”. J. (Łotman,
A. Piatigorski: Tekst i funkcja…, s. 100). Warto dodać, że dekonstrukcja rozpowszechniła
uogólnienie pojęcia tekstu. Por. K. Wilkoszewska: Wariacje na postmodernizm. Kraków:
Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIVERSITAS 2000, s. 46.
7
Powieść ta nie doczekała się jeszcze przekładu na język polski. Warto nadmienić,
że w katalogu dzieł Jelinek autorstwa Pii Janke z roku 2004 nie są odnotowane przekła-
dy tej powieści na żaden język. Por. P. Janke: Werkverzeichnis. Elfriede Jelinek. Wien:
Verlag für Literatur- und Sprachwissenschaft 2004.
8
Jak wyjaśnia Roman Lewicki, sfera denotatywna „obejmuje informację zawartą
w jednostkach języka, a także w jednostkach tekstów i w tekstach jako całościach,
odnoszącą te jednostki i teksty do rzeczywistości, tj. pozwalającą oznaczyć nimi kon-
kretne elementy rzeczywistości”. R. Lewicki: Obcość w odbiorze przekładu. Lublin:
Wydawnictwo UMCS 2000, s. 97.

40 Anna Majkiewicz
ckiej (życie i losy bohaterek powieściowych) przeplatanych „segmentami”
fikcji z programów i filmów telewizyjnych, nazywanych w powieści
rzeczywistością (wirklichkeit) i stanowiących dla powieściowych bohate-
rów ważki punkt odniesienia. Niektóre rozdziały stanowią rozbudowaną
kontynuację telewizyjnego świata fikcji sprzężoną z życiem bohaterek
powieści i wówczas noszą tytuł nacherzählung (dosł. dopowieść). W ten
sposób mamy do czynienia z podwójną korelacją fikcji: bohaterki żyją
w fikcyjnym świecie telewizji (w czasie wolnym), biorąc go za jedyny
prawdziwy, i w świecie rzeczywistym (w czasie pracy), stanowiącym
fikcję w tekście powieści. Dodatkowo wydają się żyć w jeszcze jednym
wymiarze (również w trakcie pracy), w którym to pojawiają się uzu-
pełnienia fabularne dotyczące świata prezentowanego w telewizji. Dla
przykładu zaprezentujmy strukturę pierwszych trzydziestu stron powieści,
przedstawiając układ i treść następujących po sobie rozdziałów:

1. guten tag meine lieben ich freue → („dzień dobry kochani cieszę się że
mich euch endlich persönlich kennen- mogę was poznać osobiście”1) [bezpośred-
zulernen! (s. 7) ni zwrot do telewidzów]
2. erzählung (s. 7–11) → [przedstawienie Ingrid i Gerdy]

3. meine lieben! (s. 12) → sicher wart ihr auch mal im kino
(„z pewnością byliście już kiedyś w ki-
nie”) [wskazówka narratora mająca na
celu rekonstrukcję przywołanej przestrzeni
kultury]
4. erzählung (s. 12–16) → [scena z filmu z Willym Fischem i jego
synem Thomasem]
→ [wywiad z Inge Meise]
→ [scena z filmu j.w.]
→ [cd. wywiad z Inge Meise]
→ [scena z filmu j.w.] → łącznie 15 aka-
pitów „przekładańcowych“

Granice obcości i przekładu... 41
5. wirklichkeit (s. 16) → wenn hier einer stinkt, so bin das si-
cher nicht ich. gehenn sie aber trotzdem
ruhig immer dem gestank nach! („jeśli
ktoś tu śmierdzi, to z pewnością nie ja.
proszę mimo to iść za tym smrodem!“)
[wskazówka interpretacyjna narratora]
6. nacherzählung (s. 16–19) → buffy jody! wir kommen schon mr.
french. los komm mit juan [sceny z filmu
Lieber Onkel Bill z uzupełnieniami fabu-
larnymi]
7. halo liebe buben und mädel! → spielt diese kleine szene nach! Überlegt
(s. 20) euch vorher genau WER WAS sein möch-
te. („odegrajcie tę małą scenę. ustalcie
wcześniej kto KIM i CZYM chce być”).
8. wirklichkeit (s. 20) → [Ida Rogalski — sceny z filmu]

8a. forsetzung der wirklichkeit (s. 20) → [c.d. Ida Rogalski — sceny z filmu]
8b. noch immer diesselbe wirklich- → [c.d. Ida Rogalski — sceny z filmu]
keit (s. 20–24)

9. ja liebe mädel und jungs (s. 25) → [komentarz do filmu Ida Rogalski]

10. nacherzählung (s. 25–30) → [sceny z filmu Flipper z uzupełnienia-
mi fabularnymi]

„Przekładańcowa” struktura powieści zbudowana na „podwojonej fik-
cjonalności” (tj. powieściowej i telewizyjnej) umożliwia uzyskanie efektów
parodystycznych — jednak pod warunkiem, że odbiorca zrekonstruuje
przywołaną przestrzeń kultury. Jelinek „cytuje” kolejne fakty kulturowe
(z telewizji), by ostatecznie poddać je deformacji, a niektóre wątki dopro-
wadzić aż ad absurdum i — zgodnie z założeniami satyry — przerysować,
wyolbrzymić, zdeformować, tak by wywołać uczucie odrazy.
Jednym z bohaterów powieści jest Flipper, postać tytułowa popular-
nego w latach 60. amerykańskiego serialu telewizyjnego z 1964 roku,
składającego się z 88 dwudziestopięciominutowych odcinków. Głównymi

42 Anna Majkiewicz
bohaterami serialu są Porter Ricks (wdowiec samotnie wychowujący
dwójkę synów w wieku 15 i 10 lat), Sandy Rick, „Bud” Ricks, Hap
Gorman (1964–1965), a później Ulla Norstrand (1965–1966) — atrakcyj-
na badaczka mórz, która zawiera bliższą przyjaźń z Porterem Ricksem9.
Porter Ricks pracuje jako strażnik Coral Key Parks na wybrzeżu Florydy,
a do jego zadań należy pilnowanie delfinów i nurków. Jelinek nawiązu-
je do odcinków, w których występowała Ulla Norstrand, i wprowadza
bohaterów filmu na karty powieści:

porter ricks schlägt als amtsperson erst zu wenn es mit milde nicht mehr geht dann
geht es mit strenge. […] darf ich ihnen miss norstrand vorstellen? sie unterstützt mich
bei der arbeit […] das wird ein mordspass sein. gern vater. ich halte ihr rechtes bein
und den rechten arm fest. sandy kniet auf ihrem linken fuss und hält miss norstrand
mit dem ellbogen die kehle zu […] jetzt bist du dran vati! nein porter bitte nicht.
denken sie an unsere schöne kameradschaft. wollen sie all dies mutwillig aufs spiel
setzten? ich will das alles mutwillig aufs spiel setzten (Michael, s. 25–26).

hier hast du ein neues geburtstagstaschenmesser sandy. das dringt ganz leicht in
deinen arm vater. prima klinge (Michael, s. 26).

bub du bindest vatis füsse an den bootsteg ich befestige seine hände am boot.
wird das ein spass wenn wir dann gas geben! (Michael, s. 29)

porter ricks jako osoba urzędowa zadaje cios dopiero wtedy gdy po dobremu
już nie można wtedy trzeba użyć przemocy. […] mogę przedstawić miss norstrand?
wspiera mnie w pracy. […] to będzie mordercza przyjemność. chętnie ojcze. mocno
chwycę jej prawą nogę i prawe ramię. sandy klęczy na jej lewej stopie a łokieć wbija
w gardło miss norstand. […] teraz kolej na ciebie tatko! nie porter proszę. niech pan
pomyśli o naszym wspaniałym kolegowaniu się. chce pan to wszystko tak umyślnie
narazić na stratę? chcę to wszystko umyślnie narazić na stratę.

sandy oto nowy scyzoryk urodzinowy. o jak lekko wchodzi w twoje ramię tato.
niezła klinga.

chłopcze, przywiązujesz nogi ojca do pomostu jego ręce mocuję na łódce. ale
będzie frajda gdy damy gazu.

Jelinek, stosując figurę odwrócenia, demistyfikuje przedstawianą
w serialu idyllę i zamienia bohaterów Flippera w czarne charaktery.
W ten sposób podważa stabilny obraz świata, ideały propagowane przez

9
Zob. <htpp://www.tvder60er.de>, <htpp://www.fernsehserien.de>, H. Keller: Kult-
serien und ihre Stars. T. 2. „Fortsetzung folgt…”. Berlin: Bertz Verlag 1997, s. 68–70.

Granice obcości i przekładu... 43
protagonistów, a także symbolikę tytułowego delfina, będącego rzekomo
metaforą przyjaźni, zaufania i koleżeństwa. Należy również dodać, że
brutalność i agresja, których „autorami” są synowie Portera Ricksa, jak
również on sam, nieprzypadkowo przedstawiona została w sposób przy-
pominający techniki stosowane w komiksach i filmach animowanych.
Jak wyjaśnia Theodor Adorno — filmy trickowe — kiedyś eksponenci
fantazji w walce przeciwko racjonalizmowi, dziś potwierdzają tylko
zwycięstwo rozumu technologicznego nad prawdą. Ponadto „poza przy-
zwyczajeniem zmysłów do nowego tempa w ogóle jeszcze coś mogą
osiągnąć, wbijają w mózgi starą prawdę, że nieustające cięgi, łamanie
wszelkiego indywidualnego oporu, jest warunkiem życia w tym społe-
czeństwie. Kaczor Donald z komiksów i nieszczęśnicy dostają baty, aby
widzowie przywykli do razów, które spadają na nich samych. Frajda,
jaką sprawia przemoc wymierzona w przedstawione postaci, przechodzi
w przemoc wobec widza”10.
Nieprzypadkowe wydaje się więc zastosowanie w powieści Jelinek
„techniki komiksowej” w opisie filmów popularyzowanych przez te-
lewizję. Telewizję, która jest nie tyle źródłem niewinnej rozrywki, co
niebezpieczną siłą destrukcyjną lansującą pustkę, banalność i konformizm,
wobec której masowi odbiorcy stali się bezbronni11.
W utworze Jelinek podobnej (komiksowej) transformacji poddani
zostają bohaterowie innego amerykańskiego serialu zatytułowanego Lie-
ber Onkel Bill (oryg. Family Affair) emitowanego w latach 1966–1971
(w 138 odcinkach) na kanale CBS, a w telewizji niemieckiej na ARD
od kwietnia 1968 do lutego 1972 roku (w 72 odcinkach po 25 minut)12.
Akcja filmu oparta jest na prostym schemacie: Bill Davis, zagorzały
kawaler, mieszkający w luksusowym apartamencie na Manhattanie,
prowadzi bardzo wygodne życie. Codziennymi obowiązkami zajmuje
się angielski kamerdyner Mr. Giles French, pedant i fanatyk porządku.
Śmierć brata i bratowej w nieszczęśliwym wypadku samochodowym
sprawia, że Bill Davis zostaje opiekunem sześcioletniego Jonathana
10
T. W. Adorno, M. Horkheimer: Dialektyka oświecenia. Przeł. M. Łukasiewicz.
Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN 1994, s. 157.
11
Jelinek przejmuje tym samym tezy Adorna. Por. T. W. Adorno: Podsumowanie
rozważań na temat przemysłu kulturowego. W: tegoż: Sztuka i sztuki. Wybór esejów.
Przeł. K. Krzemień-Ojak. Warszawa: PIW, 1990, s. 17–20; szczegółowe informacje na
ten temat: A. Majkiewicz: Intertekstualność — implikacje dla teorii przekładu. Warszawa:
PWN 2008, s. 270–273.
12
Zob. <http://www.steffi-line.de/archiv_text/nost_serie/f_bill.htm>.

und er kann einfach ALLES (Michael. W ten sposób na kartach powieści dokonuje się demistyfikacja ideału życia rodzinnego lansowanego w amerykańskich serialach. aber das wird sich ändern und gut ding braucht weile […] gut also hier vorne immer hinauf und hinunter aber (keuch) […] mein schwanz ist zwar schon sehr hart (keuch) aber er könnte noch viel härter werden (keuch keuch) […] cissy cissylein (keuch) jetzt wird gleich etwas passieren (keuch) […] lasse sie dort die cissyfinger brav (keuch). ale to się jeszcze zmieni bo dobre rzeczy potrzebują czasu […] dobra więc tu u góry zawsze w górę i w dół ale (sapanie) mój kutas jest co prawda już bardzo twardy (sapanie) ale może być jeszcze twardszy (sapanie sapanie) […] cissy cissy malutka (sapanie) zaraz coś się stanie (sapanie) […] trzymaj tam cissowe paluszki dobra dziewczynka (sapanie). obowiązki kobiece przejmuje Mr. Zabiegom demitologizacyjnym poddana zostaje w powieści Jelinek również Ida Rogalski — tytułowa bohaterka trzynastoodcinkowego serialu telewizyjnego (kino familijne) w reżyserii Toma Toellego. s. French. 16). oraz piętnastoletniej nastolatki Cissy. tak tak dobrze (sapanie) aaaaach! Rodzina — amerykańska świętość — okazuje się miejscem deprawa- cji dzieci i młodzieży zmuszanej do zaspakajania potrzeb seksualnych swoich opiekunów. Powyższe słowa z powieści należy brać dosłownie: wujaszek Bill potrafi wszystko. nawet deprawować dzieci: […] bill davis zeigt den kindern seinen schwanz und was man damit alles ma- chen kann. i po prostu WSZYSTKO potrafi. Ponieważ Bill pracuje zawodowo. Z kolei postać wujaszka Billa — choć to zapracowany biznesmen — okazuje się uosobieniem dobroci i ojcowskiego ciepła: euer onkel bill muss aber ein feiner kerl sein. s. ist er. Film ten po raz pierwszy wyemitowany został w telewizji niemieckiej 21 stycz- . Przedstawiony świat zawęża się do spraw dnia codziennego okraszonych komizmem sytuacyjnym. 38–39) billy davis pokazuje dzieciom kutasa i to co można nim robić. świetnie wujaszku billu czy mogę też zgłasza się beztrosko jody gdy cissy raczej jeszcze nieśmiało spogląda na penisa wujaszka billa. ja gut so (keuch) aaaaah! (Michael.44 Anna Majkiewicz „Jody” i jego siostry bliźniaczki. fein onkel bill darf ich auch meldet sich jody übermüttig während cissy noch eher scheu auf onkel bills penis schaut. pewnie że jest. Buffy. ten wasz wujaszek bill to świetny facet.

Ponadto w powieści jest ona osobą niezwykle naiwną. 13 Pierwsze sześć odcinków nadawano co tydzień we wtorki do 25 lutego 1969 r. . Ida Rogalski — Mutter von fünf Söhnen — to opowieść 13 o matce pięciu synów. 45 nia 1968 roku .01–29. napalona: ‘ich bin schon wieder GEIL’ sagt inge meise. kochająca matka. zawsze uśmiechnięta. cechuje ją mądrość życiowa praktyczne doświadczenie odruchy ludzkie ciepło & sumienność. gdyż wywołuje on asocjację z niemieckim zwrotem „eine Meise haben” („nicht recht bei Verstand sein” — być niespełna rozumu) i tym samym wskazuje na ograniczone możliwości intelektualne aktorki. tj. bezmyślnie i niemal jak automat wciąż po- wtarzającą. właścicielka sklepu. która właśnie świętuje pięćdziesięciolecie istnienia swego sklepu z konfekcją skórzaną w dzielnicy Berlina Neukölln. sie ist ein mensch. a nawet dyskretnie ingerować w ich — czasem pełne konfliktów — związki małżeńskie: sie ist lebensklug praktisch erfahren menschlich warm & tüchtig. Jedną z metod podważenia/zbrukania owego „ideału” jest wielokrotne przywoływanie w Michaelu odtwórczyni głównej roli z Idy Rogalskiej — Inge Meisel. […] ich bin pausenlos GEIL sagt inge meise. Serial ten był kon- tynuacją filmu Gertrud Stranitzki.04. Właśnie ów ideał staje się obiektem ironii i zabiegów parodystycznych w utworze austriackiej noblistki.1970). jest człowiekiem. Ida Ro- galski to niemal ideał kobiety: energiczna. w którym Inge Meisel zagrała Idę Rogalski — siostrę bliźniaczkę tytułowej bohaterki. wenn es ihnen nich passt brauchen sie ja nur auf diesen kleinen knopf hier zu drücken (Michael. und keine maschinie (Michael. że jest „geil”.. znów jestem cała NAPALONA mówi inge meise. leider wird man so oft als hausmütter- chen abgestempelt. s. 72). s. niestety często jest się trakto- wanym jak kuchta domowa. znaleźć rozwiązanie w trudnych sytuacjach życiowych swych dorosłych już synów. jak im się coś nie podoba mogą po prostu przycisnąć ten mały guzik. Deformację nazwiska należy zaklasyfikować jako zabieg służący deprecjacji postaci. Granice obcości i przekładu. nie maszyną. której nazwisko dodatkowo pojawia się w zniekształconej formie „Inge Meise” (die Meise → sikorka). zawsze potrafiąca pogodzić pracę zawodową z życiem prywatnym. na- tomiast siedem kolejnych (już w kolorze) wyemitowano rok później (18.. 42–43). W pierwszej serii każdy odcinek poświęcony został innemu synowi. […] bez przerwy jestem NAPALONA mówi inge meise.

s. s. Podobnym zabiegom poddany zostaje pierwszy czarnoskóry fotograf i reżyser filmowy (również pierwszy czarnoskóry reżyser w Hollywood). przez Wydawnictwo Burda gwiazdom show-biznesu. 32). 15 Znaczenie etosu pracy — zob. stellt euch einen geschändeten udo jürgens vor! nicht auszudenken wenn udo jürgens plötzlich als geschändeter auftreten müsste (Michael. który filmowemu narratorowi posłużył za przykład pracowitego obywatela i w ten sposób wzmocnił etos pracy u widzów15. Warto dodać. s. niemieckim Oskarem przyznawanym corocznie od 1948 r. 290–295. 8). 106). Ponadto w kolejnych fragmentach powieści pojawiają się postaci stale obecne na szklanym ekranie lat 70. aber der chef tritt gerda von hinten gegen die kniekehle dass sie einknickt wie ein bambi rehlein“ (Michael. sie strei- chelt den herrn chef und sagt ich habe sie lieb herr chef. „gerda pokazuje szefowi jak bardzo go kocha. Gordon Parks — na kartach powieści Elfriede Jelinek wykazujący się niezwykłą agresywnością wobec kobiet i przeistaczający się z obrońcy czarnoskórych w dręczyciela białych: fotograf gordon schlägt sein kamerastativ der blonden gerda mit wucht über den schädel. gerda od razu upada i leży a z prawego oka spływa jej po skroni strużka krwi. które odniosły niezwykły sukces lub cieszą się uznaniem publiczności. s. ihr wisst doch dass udo jürgens an sich selbst ARBEITET? er sagt es macht ihm grosse freude so hart an sich zu arbeiten. A.46 Anna Majkiewicz Przedstawienie w negatywnym świetle aktorki uosabiającej na telewi- zyjnym ekranie ideał kobiety służy demistyfikacji i ośmieszeniu popu- laryzowanego w mediach (elektronicznych) idyllicznego obrazu świata. gerda fällt gleich um da liegt sie und ein blutiges rinsal läuft aus ihrem rechten auge über die schläfe hinunter (Michael. zna- ny i lubiany przez publiczność piosenkarz Udo Jürgens14 (zob. . że figurka Bambi również pojawia się na kartach powieści Jelinek: „gerda zeigt ihrem chef wie lieb sie ihn hat. Przywołany zostaje m. s. fotograf gordon ze wściekłością uderza statywem kamery blondynkę gerdę po głowie.in. 14 Dowodem ogromnej popularności Udo Jürgensa jest uhonorowanie go w 1970 roku statuetką sarenki Bambi. wir wollen alle richtig froh sein dass arbeit nicht schändet. a szef na to kopie gerdę od tyłu w dołek podkolanowy że ta składa się jak sarenka bambi”. viele stunden täglich. głaszcze pana szefa i mówi kocham pana szefie. Michael. 106). Majkiewicz: Intertekstualność…. ARBEIT SCHÄNDET NICHT. Podkreślana w ten sposób siła oddziaływania mediów ulega jednak zdemaskowaniu poprzez sarkastyczny ton narratora: liebe jungen und mädchen! ihr wisst doch dass udo jürgens eisern an sich arbeitet. 219–227.

[…] noch mal das ganze. Majkiewicz. wówczas zabiegi służące deprecjacji świata lansowanego w mediach pozostaną w obszarze informacji implicytnych. mathilda mathilda. a tym samym — podlegając procesowi semiozy. z pochwały udo j. über das udo-lob (Michael. Wprawdzie wymieniony został tylko tytuł piosenki Mathilde. codziennie wiele godzin. sie heult wie ein hund aus stolz. s. gerda słucha dziś galowego show (szoł) piosenek i melodii z najbliższej bliskości. Warto dodać. Jelinek wskazuje w ten sposób na autorytet gwiazd show-biznesu w powszechnej świadomości odbiorcy. s.. Granice obcości i przekładu. Przywołane w Michaelu fakty kultury niejednokrotnie wykraczają poza ogólną wiedzę kulturową odbiorcy. wyobraźcie sobie tylko zhańbionego udo jürgensa! to możliwe by udo jürgens nagle wystąpił zhańbiony? Udo Jürgens pojawia się również przy okazji przysłuchiwania się przez Gerdę koncertowi galowemu: gerda hört heute in der gala-shou (schou) die lieder und melodien aus nächster nähe. s. nierekonstruowalnych przez czytelnika docelowego. wyje z dumy niczym pies.. . 102–103). ale przywołane w następnym zdaniu imię Udo jednoznacznie wskazuje na żywą obecność piosenkarza w życiu bohaterek powieści. mamuśka obok gerdy wtóruje jej na całe gardło mathilda. PRACA NIE HAŃBI. że Udo Jürgens powraca jeszcze kilkakrotnie w innej roli — komenta- tora ankietowych wypowiedzi młodych ludzi (zob. przejścia z nie-znaku w znak — uzyskują specjalne znaczenie i status tekstu kultury. 47 drodzy chłopcy i dziewczęta! przecież wiecie że udo jürgens mocno pracuje nad sobą. Z tego powo- du ich znajomość okazuje się gwarantem deszyfracji intentio operis16. Intertekstualność…. die mutti neben gerda singt aus voller kehle mathilda mit. A. Z tego powodu uaktywnione odniesienia 16 Szczegółowe informacje na ten temat — zob. stają się jednocześnie środkiem do przekazania intencji tekstu. tj. […] jeszcze raz to samo. wszyscy jak jeden mąż tak pragniemy by praca nie hańbiła. 270–288. Ponieważ zostają one poddane transformacji (zabiegom dekompozycji na poziomie sensu). 104). a także na siłę oddziaływania me- diów elektronicznych jako czwartej władzy nad społeczeństwem w dobie kultury masowej. wiecie że udo jürgens PRACUJE nad sobą? mówi że praca nad sobą to dla niego wielka radość. mathilde mathilde. np. Michael. Jeśli odbiorca nie rozpozna przedstawionych powyżej tekstów kultury.

a przywołanych w prezentowanych na poziomie narracji ankietach i fragmentach wywiadów pojawiają się także osobowości z establishmentu ówczesnej Austrii: Ernst Fuchs — wiedeński malarz. o wysokim „współczynniku” obcości odczuwanej przez czy- telnika (zarówno wyjściowego — ze względu na dystans czasowy. s. 103–122. s. jeden z głównych przedstawicieli wiedeńskiej szkoły realizmu magicznego. rzeźbiarz. Warto dodać. man sieht sie sind etwas aussergewöhnliches” (Michael. a od 1964 r. „Brigitte”. uosobienie ideału kobiety. widać że są niezwykli”. również aktor i reżyser 17 Więcej na temat implikowanych czytelników w translacie — zob. chansonnier. Majkiewicz: Wytwory kultury popularnej jako materiał literacki i możliwości jego przekładu (na przy- kładzie „wir sind lockvögel baby!” Elfriede Jelinek). Gordona Parksa. „Vogue”. 47) — „rico fotograf i gitta jego modelka piją kawę. 9) — „rico fotograf znający się na pięknych twarzach lepiej niż każdy inny” i w przeciwieństwie do swego czarnoskórego kolegi po fachu zza Atlantyku. W: Kultura popularna a przekład. których w latach 50. s. „Constanze”. Elke Schletz) jasnowłosa niemiecka aktorka filmowa. alle leute schauen die beiden an. pracując również dla „Harper’s Bazaar”. głów- ny reżyser w wiedeńskiej Operze Narodowej. zrobił karierę jako fotograf mody i pracował dla największych czasopism ilustrowanych: „Stern”. wszyscy im się przyglądają. Do medialnych bohaterów należy również Rico Puhlmann — niemiecki fotograf. W tej funkcji pojawia się Elke Sommer — (właśc. Michael Heltau — wiedeński aktor teatralny. Katowice: Wydawnictwo Naukowe Śląsk 2005. Otto Schenk — wiedeński aktor teatralny. powinny w tłumaczeniu zachować swą „egzotyczność”. jedynie dopełniającym prezentowany w powieści obraz świata wypełnionego bohaterami telewizyjnymi. P. Red. od 1965 r. Fast. . jak i docelowego — z powodu zmiany kontekstu kulturowego). nie wykazuje się agresywnością wobec ko- biet: „rico der fotograf und gitta sein modell sitzen und trinken kaffee. Na koniec warto przyjrzeć się nawiązaniom kulturowym o charakterze czysto inkrustracyjnym. „Glamour”.48 Anna Majkiewicz kulturowe. W powieści Elfriede Jelinek pojawia się on zawsze w otoczeniu modelek — jako niebywały miłośnik piękna: „rico der fotograf der von hübschen gesichern mehr versteht als mancher andre“ (Michael. A. Wśród postaci pobocznych. która zagrała w wielu wyciskaczach łez. w Los Angeles zdobywała popularność występami w ame- rykańskich programach rozrywkowych oraz talkshowach. kontynuował karierę w USA. choćby ze względu na możliwość uczestniczenia w (translacyjnym) akcie komunikacji czytel- nika poszukującego17. że po 1970 r.

Jego głów- nym bohaterem był odnoszący sukcesy przy rozwiązywaniu zagadek kryminalnych komisarz Herbert Keller18.- białej) o godzinie dwudziestej piętnaście przez stację ZDF. s. Powieść Michael kończy się następującymi słowami: guten tag und auf wiedersehn meine liebe junge freunde.. ihr habt morgen wieder einen schweren tag vor euch. .familie-im-web. o Obcym. 141). Z tego właśnie powodu powinny one również podlegać strategii egzotyzacji. zu eurem beruf braucht ihr nämlich eine tüchtige portion fleiss und begabung. 49 w wiedeńskim Burgtheater.. biegnijcie prędko i przynieście ją sobie zanim zacznie się „komisarz”! gdy ekran zajdzie czernią chyba tak prędko nie znajdziecie odpowiedniej miseczki. lauft rasch und holt sie euch bevor der „kommissar” anfängt! wenn der bildschirm erst mal dunkel ist findet ihr vielleicht die richtige schüssel nicht mehr so rasch (Michael. znów macie przed sobą ciężki dzień. Dopełniają oni obraz medialnych bohaterów wciąż obecnych w środkach masowego przekazu. Eksplicytne wskazanie (poprzez użycie cudzysłowu) na tytuł Der Kommissar to odwołanie do serialu kryminalnego emitowanego w każdy piątkowy wieczór (od 1969 do 1975 roku — do końca w wersji czarno. 18 Por. Dlatego rezultatem decyzji tłumacza nie może być „powołanie do życia” kultury tworzącej świat pośredni — „międzyświat” (intermonde — Skibińska) — niebędący ani światem własnym oryginału ani przekładu.de/familie/cyberserien/d/der_kommissar/index. Granice obcości i przekładu. służąc mechanizmom uprawdopodobniającym świat przedstawiony i nieewokując dodatkowych znaczeń — dopełniają jedynie obecne w powieści teksty kultury. Zaprezentowane powyżej postaci drugoplanowe należą do warstwy kulturowej dzieła. allerdings braucht ihr zu eurem feinen kirschkuchen noch eine tüchtige portion schlagobers. <http://www. natomiast w tle prezentowano zawsze „gorące tematy” nurtujące ówczesne społeczeństwo: od konfliktów pokoleniowych przez uzależnienia młodzieży (narkotyki) po prezentację młodych subkultur (hippisi. poza tym do ciasta z wiśniami potrzebujecie porządnej porcji bitej śmietany. Beatschuppen/beatnicy). html>. aby możliwa była rekonstrukcja kultury wyjściowej w dziele przełożonym. do wykonywania zawodu potrzebujecie porządnej porcji sumienności i talentów. Odmien- nym. dzień dobry i do widzenia moi drodzy młodzi przyjaciele. tzw. W ten sposób przekład ma szansę stanowić źródło prawdziwej wiedzy o Innym.

ale również badacze przekładu literackiego19. получением семантической валентности в новом контексте). tożsamości i miejsca inności w naszym własnym życiu. на котором проводится анализ. АННА МАЙКЕВИЧ ПРЕДЕЛЫ ЧУЖЕРОДНОСТИ И ПЕРЕВОДА (МИХАЕЛЬ ЭЛЬФРИДЕ ЕЛИНЕК) Резюме Автор проводит различие между прослойкой культуры (т. Jeśli taką (ontologiczną) postawę — zgodną z ponowoczesnym myśleniem — przyjąć za punkt wyjścia dla wszelkiej refleksji translatologicznej oraz translatorskiej.50 Anna Majkiewicz Konieczność rekonstrukcji kultury wyjściowej w dziele przekładu wynika również z nałożonych na nią funkcji wymagających wykrycia nadrzędnej intencji oryginału. inności — świadomość. Por. a tym samym granic samego przekładu? Raczej nie.. Majkiewicz: Intertekstualność — implikacje dla teorii przekładu. Это различие позволяет осознать культурные аллюзии. Czy wobec tego zasadne jest stwierdzenie. Ponadto — co najważniejsze — penetracja różnych przestrzeni kultury dokonująca się w dziele literackim (jak i w jego przekładzie) eksponuje „Różnicę”. s. na spotkanie z Innym. 282–288. что приводит в конечном ито- ге к правильной интерпретации произведения. którą kierować się winni nie tylko tłumacze. . вытекающим из принципов правдоподобия литературной действительности) а фактами (текстами) культуры. która jest konieczna do zachowa- nia odrębności dzieła przełożonego istniejącego poza swoim naturalnym kontekstem (tj.е.. aktywizuje świadomość istnienia odmienności. 270–278. лауреата Нобелевской премии — Эльфриде Елинек Michael. которых идентификация и реконструкция их функции позволять осознать глубинную сферу смыслов и правильное понимание приемов автора. jeśli poszanowanie Odmienności uznamy za jedną z podstawowych zasad. Ein Jugendbuch für die Infantilgesellschaft (1972). że potencjalne tłumaczenie powieści Michael dotyka granic ilości (natężenia) obcości możliwej do zaakceptowania przez modelowego czytelnika. tj. kultury wyjściowej). 19 Fragmenty niniejszego artykułu weszły w skład jednego z podrozdziałów mono- grafii autorki.е. otrzymując możliwość uczestniczenia w dyskursie dotyczącym sposobów poznawania świata. Материал. A. wówczas niejako — na szczęście — będziemy „skazani” na egzotyzację. контекстом изобра- женной действительности. выполняющими в литературном произведении семиотическую функцию (т.. — это роман австрийской писательницы.

. показывают необходимость внедрения в переводе приемов экзотизации. The texts of culture alluded to in this book (American and German TV series. к которым приводит анализ. The author comes to the conclusion that the need to foreignise results from the necessity to confront the final recipients with the cultural difference that the primary reader is confronted with. 51 Приводимые в тексте романа тексты культуры (американские и немецкоязычные телесериалы. ANNA MAJKIEWICZ THE LIMITATIONS OF FOREIGNNESS AND TRANSLATION BASED ON MICHAEL BY ELFRIEDE JELINEK Summary The author of this article introduces the distinction between the cultural sphere (as the context required to make the world presented a plausible one) and the facts or texts of culture that have a semiotic function in the literary work. Granice obcości i przekładu. Ein Jugendbuch für die Infantilgesellschaft from 1972. телезвезды и др.. подчерки- вающих культурные различия. перед лицом которых ставится читатель перевода.) используются с целью обнажения мифов.) are utilised to question the myths presented by mass media. . This distinction helps in recognising cultural allusions whose recognition and reconstruction is indispensable for restoring the senses evoked by the original. celebrities. etc. proper identification of the author’s solutions and for the interpretation of the text. Итоги. пропаги- рующихся средствами массовой информации. The remarks are based on the second novel by the Austrian Nobel Prize laureate Elfriede Jelinek entitled Michael.

.

111. podobnie jak w przypadku sfery denotatywnej. Tak postawione zadanie tłumacza narzuca nań obowiązek ujednolice- nia modelowej grupy odbiorczej. Lewicki: Obcość w odbiorze przekładu. Zwłaszcza jeżeli we wspomnianym przez Romana Lewickiego odbiorze podkreślimy sferę emocjonalną. w kul- turze docelowej obserwowane są z poziomu mniejszości.3% oraz 9. z każdej różnicy w zasobie kognitywnym potrafią uczynić przedmiot ożywionej debaty teologicznej. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej 2000. Dzieje się tak zwłaszcza w szczególnym układzie sił. ideologizujące. W kontekście znacznej homogeniczności deklarowanej przynależności denominacyjnej — przecież. Tekst religijny zakłada bowiem odczytania niezwykle zaan- gażowane. ale także […] społecznie ustalon[e] (standardow[e]) skojarze[nia] i odczu[cia]. . jeżeli założenia te okażą się błędne. a mianowicie. co w przypadku tekstów o charakterze lub podłożu religijnym wydaje się szczególnie trudne. s. ODMIENNOŚĆ RELIGIJNA W PRZEKŁADZIE Podobno tłumacz przystępujący do pracy nad tekstem nacechowanym obcością musi wziąć pod uwagę „nie tylko […] wiedz[ę] uprzedni[ą] adresatów.8% czytelników niniejszego tekstu to katolicy (dla porównania wskaźnik procentowego udziału katolicyzmu rzymskiego w strukturze wyznaniowej Niemiec i Wielkiej Brytanii wynosi odpowiednio 33. mogą spowodować powstanie obcości w odbiorze nie zamierzonej przez tłumacza (w wypadku gdy przeceni on zdolność odbiorcy do skojarzeń z obcą kulturą)”1. na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego z 2006 roku można by założyć. dla których przeznacza tekst. że 93. którym chciałbym się zająć. PRZEMYSŁAW JANIKOWSKI OBRAZY RELIGIJNOŚCI. które z każdego niuansu w recepcji. a w Stanach 1 R. kiedy zjawiska opisywane w kulturze źródłowej jako powszechne lub przynajmniej znane.3%.

Z. s. W przypadku tej pierwszej grupy trudności będę nawiązywał do „mitu identyczności doświadczenia”. Reż. Postaram się pokazać trudności tłumaczeniowe na poziomie kultury. wystarczy. Lars von Trier. O. Zentropa Entertainments 1996. Żeby zaś w kulturze źródłowej (anglo. Takiej odmienności odczytań na pewno nie należy bagatelizować.czy niemieckojęzycznej) uchodził za zjawisko „oswojone”. aby cechował go jakiś ryt protestanckości. tekstu. jak go nazwał Krzysztof Hejwowski. por. W. Wskazanie na polskiego odbiorcę. 73. 3 K. nie niweluje wypracowa- nego przez lata pracy kulturo. który posiada zupełnie inne konotacje związane z poszczególnymi jednostkami tekstu.i literaturoznawców poglądu. zaprezentowanego w filmie Larsa von Triera Przełamując fale2. T. Wolański. s. a może nawet do dokonania pewnej wstępnej systematyki problemów. Bałuk-Ulewiczowa: Beyond cognizance: fields of ab- solute untranslatability. doświadczania podobnego i odmiennego.5%) — w zasadzie każdy ruch religijny inny niż katolicki wchodzi na naszą scenę religijną z pozycji podporządkowa- nej. Kubiński. których źródłem jest spore zróżnicowanie reakcji w obrębie odbiorców prymarnych. szczegól- nie właśnie te wynikające z odmienności recepcji wspomnianego filmu w kulturze źródłowej i docelowej. Nida i Taber już ponad 40 lat temu 2 Breaking the Waves. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 2004. iż konotacja cechuje się ponadindywidualnością. 176–177. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego 2000.54 Przemysław Janikowski Zjednoczonych 22. okazują się bardzo przydatne w ocenie międzyjęzykowej transpozycji doświad- czenia religijnego. które towarzyszą prezentacji mniej- szościowych zjawisk denominacyjnych. kry- tykując założenie Teresy Bałuk-Ulewiczowej. Kubińska. niemniej spostrzeżenia Bałuk-Ulewiczowej dotyczące wspólnoty przeżyć. Jednego z takich ruchów. a zwłaszcza nie tak. natomiast doświad- czanie go tak jak rodzima widownia jest dla czytelników przekładu niedostępne3. zdania i wyrazu. T. że w przypadku tekstów mocno osadzonych w kulturze źródłowej jedyną formą doświadczania tekstu w przekładzie jest „zrozumienie racjonalne”. ale i te. chciałbym użyć jako trampoliny do sformułowania ogólniejszych wniosków dotyczących problemów przekładu artystycznego tekstów o zabarwieniu religijnym. Hejwowski: Kognitywno-komunikacyjna teoria przekładu. Red. jak robi to Hejwowski — to jest z perspektywy zakładanego zróżnicowania odczytań tekstu źródłowego. W: Przekładając nieprzekładalne. I owszem postulat zupełnej nieprzekładalności może budzić spore zastrzeżenia. .

s. Wydaje się przy tym. pisząc: Wybór tekstów literackich. analizując polskie tłumaczenia Przełamując fale. nie wymu- sza na tłumaczu konieczności szczególnie ważnej dla tego typu tekstów dbałości o wierność przekazu treści na poziomie denotacji5. 91–92. jak na przykład zła konotacja gabinetu lekarskiego w oczach dziecka. J. . Lewicki 2002. do którego należy Bess. który ma się kryć za określeniem „stricte religijny” to tekst teologiczny. konotacje — zestandaryzowane czy indy- widualne — wydają się tak istotne. 4 E. powróćmy na chwilę do konotacji jako formy percepcji doświadczenia religijnego. a każdy. Skojarzenie tej uroczystości z czasem radości i zabawy (uzasadnione zresztą nawet na poziomie etymologicznym) dodatkowo utrudnia Polakom taką interpretację. Leiden: E. W: Przekład. Nigdy jednak nie jest tak. Taber: Theory and Practice of Translation. podczas gdy teksty religijne dopuszczają większą swobodę w tym względzie. 105–106. Pisali oni: Konotacje słów mogą być bardzo indywidualne. C.. Zanim to jednak nastąpi. R. Z kolei innym badaczom. Nida. 5 M. w ramach normalnego jej przyswajania. s. że dopuszczają się w tym względzie nadużyć. aby można było „odpuścić sobie” pracę leksykograficzną na poziomie denotacji. o czym przekonamy się niejednokrotnie. 55 starali się uchwycić zależności pomiędzy konotacjami indywidualnymi i społecznymi. że typ tekstu.. kultura. Mocarz: Przekaz leksyki religijnej w przekładzie wobec oczekiwań odbiorców. który rzeczywiście wymaga ogrom- nej dbałości o ekwiwalencję denotacyjną oraz kohezję leksykalną. czyli za- nim przejdziemy do denotacyjnego obszaru znaczeń. Na przykład Maria Mocarz na pewnym etapie swoich rozważań dyskredytuje potrzebę dbałości o sferę denotacyjną w przekładzie tekstów religijnych. Biorą w nim udział członkowie kościoła. język. nabywa konotacje uwarunkowane społecznie (skonwencjonalizowane a więc wyuczone)4. jednak przez cały czas siedzą oni ze stężałymi twarzami. które wyraźnie są w ich społeczności napiętnowane. kto posługuje się mową. niebędących tekstami stricte religijnymi. Jednakże wiele tego typu indywidualnych konotacji szybko zanika. Niewielu polskim widzom przyjdzie do głowy łączyć ich zachowanie z odbywającymi się tam tańcami. Red. Obrazy religijności. przywołując jedną z pierwszych scen filmu — wesele Bess i Jana. Brill 1969.

zwłaszcza. co dla odbiorcy prymarnego naturalne. have shown that love and that commitment in your own life. niekoniecznie było takim (chyba. który zasługuje na ośmieszenie. may I say that you. ale mając do czynienia z odmiennością religijną nie jesteśmy czasem w stanie kompetentnie wykazać nawet przerysowania. tyle że wówczas stanowi on opis modelu miłości małżeńskiej. Tyle. gdzie obraz społeczności religijnej nie jest neutralny. It is not once or twice that you have been in this building. że zostało całkowicie udomowione) dla odbiorcy tłumaczenia. jak nasze ko- notacje w pewnej mierze warunkują nawet funkcjonowanie rozumowo opracowywanych interpretacji. Kontekst stanowi tu kaza- nie okolicznościowe. Wrażenie ironiczności dla . że to. Oczywiście. Ten charakterystyczny stosunek emocjonalny posił- kuje się bowiem zniekształceniami (stanowiącymi odbicie postrzeganej sprzeczności). Bess i Jan uzyskali w końcu zgodę na ślub i oto w kazaniu opartym na fragmencie z Listu do Efezjan (5:25) pożytkującym figurę miłości Chrystusa do Kościoła usługujący napomina ich: Christ loved the Church and gave himself for Her. są takie zabiegi (jak hiperbolizacja). która miałby na celu przybliżyć polskiemu odbiorcy takie nastawienia. Bess. I know that you have done that not so as to be well- thought-of here on earth but out of your love for God in Heaven. że bazowy passus z Pisma Świętego rzeczywiście często w takich okolicznościach słychać z kazalnicy. giving your time and effort to cleaning it. aby uwypuklić element. If it is not too inappropriate. ale ma wyrażać odreżyserską ironię. Przyjrzyjmy się następującemu monologowi wygłoszonemu również podczas jednej z pierwszych scen w filmie. We should love Christ and give ourselves to Him. Czy będzie on w stanie w ogóle dotrzeć do warstwy ironicznej komu- nikatu? Ironię bowiem najłatwiej wychwytujemy w prezentacji tego. Kazanie okolicznościowe z okazji ślubu skupia się więc na elemencie napomnienia do życia w służbie kościołowi czy wręcz fizycznej pracy na jego rzecz. Widzimy jednak. co zna- jome. Trzeba przyznać. W jeszcze większej mierze z takimi sytuacjami mamy do czynienia tam. Do tekstu wprowadzone więc zostają dodatkowe sygnały obcości. że niezbyt to szczęśliwy czas i miejsce na takie tyrady. trudno tu oczekiwać od tłumacza jakiejkolwiek reakcji w postaci ingerencji w listę dialogową.56 Przemysław Janikowski Naturalnie. które stanowią pewien trop nawet w przypadku nieznanego kontekstu kulturowego.

a nieco zamaskowanego „Christ loved the church and gave himself for her”. gdzie cytat poja- wia się w wersji pełnej. Podstawowy zespół doktryn i pod- stawowe wnioski przekładowe są dość czytelne. pomagającego mu w sygnalizowanej na wstępie ocenie kompetencji czytelniczych. Ponad wszelką wątpliwość można jedynie stwierdzić. Druga trudność dotyczy doboru odpowiedniej wersji tłumaczenia tam. niezwerbalizowanego konstruktu myślowego tłumacza. stanowisk. które — nawet jeżeli nie znajdą się w ostatecznej wersji tłumaczenia. Przy tej okazji warto wspomnieć o nierozwiązywalnej wątpliwości. a obcości dla odbiorcy przekładu potęguje jeszcze poprawne ideologicznie „If it is not too inappropriate. stopień ich korespondowania z sensami wykorzystanymi przez autora oryginału. jakie w kulturze źródło- . W sam protestantyzm wpisane jest pragnienie fundowania wszelkich doświadczeń i przeżyć religijnych na Biblii. to w pierwszej kolejności kwestia rozpo- znania takiego intertekstu (spod oficjalnego tłumaczenia Przełamując… wyziera wyjątkowa niekompetencja tłumacza w tym względzie). nie jest oczywiście konieczna dla stworzenia przekładu poprawnego semantycznie. Odtąd zaczynają się domysły.. ekwiwalentów. czyli znane skądinąd sola scriptura. sze- rokich. Konsekwen- cje takiego stanu rzeczy są przewidywalne. 57 odbiorcy oryginału.. doktryn na gruncie polskim. Ekwiwalentyzacja taka. ale także miejsce. Jest ona w dużej mierze zależna od stopnia ujawnienia cytatu. zaczynając właśnie od wspo- mnianego przed chwilą. mogą co najmniej stanowić element przejściowego. Cytaty i aluzje do tekstów biblijnych występują w tym filmie często. W ten sposób powoli przechodzimy od czysto konotacyjnych. do konkretnych rozwiązań tekstowych służących prezentacji egzotycznej dla nas religijności. Wybór dokonywany spośród kilku najpopular- niejszych przekładów (choć ta seria translatorska jest o wiele bogatsza) opierać się musi na takich kryteriach jak: dostępność poszczególnych przekładów. nawet jeżeli miałaby wspomóc antycypację zachowań odbiorczych. że jest to kościół protestancki i że hołduje on doktrynie skrajnie kalwinistycznej. Wobec braku jednoznacznych rozstrzygnięć w tym względzie jeszcze bardziej utrudniona będzie identyfikacja ekwiwalentów kulturowych poszczegól- nych obrzędów. may I say…” tak jakby pochwała Bess w domu bożym miała zostać odebrana przez Boga za zniewagę. Obrazy religijności. do jakiego właściwie kościoła należą bohaterowie Przełamując fale. kulturowych odniesień. Problem ich występowania.

przykład przekładu intralingwalnego. pisząc na temat tłumaczeń polskiej literatury młodej6. Temat przeniesienia cytatu przekształconego liturgicznie (zapośredni- czonego) z Biblii na cytat bezpośredni podejmowałem. Jeszcze ciekawsze. i aktualniejsze w omawianym kontekście. . miejsce w kanonie). było nie było. Na przykład o ile w przypadku serii tłumaczeniowej istnieje w miarę powszechna skłonność do przywilejowania jej elementów kanonicznych. Katowice–Częstochowa: Śląsk–Wydawnictwo Wyższej Szkoły Lingwistycznej 2008. Janikowski: Polska literatura najmłodsza w kontekście problematyki translato- logicznej. s. eksplicytującego przekładu dokonać jest chyba tak niejedno- znaczna i tak uwarunkowana lokalnie jak odpowiedź na pytanie o wybór pomiędzy strategiami egzotyzacji i udomowienia. to generalnie optowałbym właśnie za taką strategią. Należy pamiętać. 7 W. aby zmieniać sensy oryginału. Jastrzębie Zdrój: Areopag 2006. Odpowiedź na pytanie. Przedstawiona powyżej lista kryteriów doboru tekstu źródłowego dla zapożyczeń biblijnych przekonuje. czasami tylko z pewnymi odstępstwami merytorycznymi (Barańczak. Przeł. Przeł. czy i w jakich okolicznościach wolno nam takiego. MacDonald: Komentarz biblijny do Nowego Testamentu. Tenże: Komentarz biblijny do Starego Testamentu. wydaje się zagadnienie transferu odwrotne- go. P.58 Przemysław Janikowski wej zajmuje przekład wybrany przez autora (miejsce w serii. Hejwowski). że przecież angielska wersja Biblii to też wersja (a tamta seria jest jeszcze bogatsza). 123–124. gdzie dobór kilku tłumaczeń Biblii (od bazowego do uzupełniających) odbywał się na zasadzie decyzji centralnych rady 6 P. Janikowski i in. o tyle w przypadku dyskursu mniejszościowego odmienność religijna urasta do rangi kryterium. a odzwierciedlenie układu sił — różnego przecież od kultury wyjściowej — czasami staje się celem samym w sobie. nie stanowią zwykle tak silnej in- gerencji w tekst. P. za pierwotne źródło i tak ma Biblię (liturgia i katechizm Kościoła katolickiego są na niej ufundowane). który. Tak stało się w przypadku komentarza biblijnego tłumaczonego kilka lat temu dla działającego przy Kościele Wolnych Chrześcijan wydaw- nictwa Areopag7. że wejście w dyskurs podporząd- kowany/mniejszościowy warunkuje strategie i techniki translatorskie odbiegające nieraz od tych powszechnie akceptowanych. Jastrzębie Zdrój: Areopag 2005. Janikowski. choć niekoniecznie musi budzić tak silne emocje — w końcu przekształcenia liturgiczne. Skoro więc tak małym kosztem można pomóc czytelnikowi w rozpoznaniu tropu.

pomimo iż komentarz miał spełniać rolę propedeutyczną. Obrazy religijności. Pomimo wątpliwej nieraz sytuacji prawnej są one bowiem o wiele bardziej rozprzestrzenione niż oficjalna wersja kinowa. XviD). robię to świadomie. telewizyjna czy płytowa. klient tłumaczenia filmowego to nie klient tłumaczenia komentarza biblijnego i już z tego wynika o wiele większa swoboda na każdym etapie pracy przekładacza. Amsterdam/Philadelphia: John Benjamins Publishing Company 1995. s. D. Gile: Basic Concepts and Models for Interpreter and Translator Training. jak np. którą uzyskuje tłumaczący. wychodząc z założenia. na który już kilkanaście lat temu zwracał uwagę Daniel Gile: a mianowicie czę- stego oddzielenia ról klienta i adresata przekładu oraz rozstrzygającej roli tego pierwszego na poziomie decyzyjnym8. pozwala mu na przyłożenie większej wagi do takich kwestii merytorycznych. Stanowi to doskonały komentarz do jeszcze innego układu sił. 33–38. ani Przekład Ekumeniczny Nowego Testamentu. która powinna stanowić nieodłączny element procesu tłumaczenia. Zatem wolność. Na najlepszej w tym względzie pozycji znajdowałyby się zamiesz- czane w internecie tłumaczenia dokonywane z wolnej stopy do filmów w popularnych formatach kompresji stratnej (DivX. ale najbardziej rozpoznawalna w polskich kręgach protestanckich Biblia Warszawska. należy im nadawać peł- noprawną rolę w badaniach nad przekładem. a może i w pewnym stopniu misyjną. W takim ukła- dzie eliminuje się bowiem funkcję apodyktycznego nieraz klienta. że nawet jeśli najczęściej słabsze jakościowo. Gdyby zacięciu temu towarzyszyła jeszcze rzetelność w pracy badawczej. uwikłanie cy- tatu w kontekst czy — co ogromnie istotne w przypadku tłumaczenia filmowego — zwięzłość. Moglibyśmy przewrotnie powiedzieć: klient nasz pan. 59 wydawniczej i — jakkolwiek konsultowany z tłumaczami — opierał się przede wszystkim na względnej pozycji danego tłumaczenia w kul- turze literackiej poszczególnych odłamów religijnych i jego zgodności doktrynalnej z nauczaniem ewangelikalizmu. 8 Zob.. a praca bez gratyfikacji finansowej bywa wykonywana z pasji.. . te miniserie tłuma- czeniowe mogłyby stanowić przejaw najwyższej jakości przekładowej. Stąd też w dalszej części analizy zamierzam się nimi od czasu do czasu posługiwać. Oczywiście. Na dodatek teksty te różnią się funkcjami prymarnymi (stopniem religijności) i gronem odbiorców. W efekcie tłumaczeniem podstawowym nie została ani katolicka Biblia Tysiąclecia. Nazywając je miniseriami.

Panie. na czym polega wyższość jego rozwiązania. choć trudno stwierdzić. wprowadzając do języka Boga rozmawiającego z główną bohaterką za- stanawiającą wręcz potoczystość. jeżeli nie świa- domość funkcji tekstu niż w tłumaczeniu oficjalnym wydanym na DVD. czcimy cię. Dotyczy on następującego fragmentu modlitwy w trakcie nabożeństwa: „As we stand in Thy presence today. kiedy uzmysłowimy sobie różnice pomiędzy rzymskim katolicy- zmem z jego preferencją dla modlitw szablonowych nawet w przejawach pobożności indywidualnej a wieloma odłamami protestantyzmu mocno akcentującymi spontaniczność komunikacji z Bogiem. A w wersji lektorskiej nawet „Stojąc tu dziś przed Tobą…”. Służą temu formuły majestatycznych zaimków „Thy”. jako stwórcę wszelkiej doskonałości”. „Thee” ale i dość wyszukana struk- tura wprowadzającego zdania podrzędnego. Oczywiście. choć w tym przypadku odwrócony szyk „dlaczego niby” nie sugeruje przynajmniej przekomarzania się Boga z Bess. nawiązującą być może do biblijnej anaforycznej powtarzalno- ści spójnika „and”. Być może na lakoniczności i zachwianiu spójności gra- matycznej? Oto jej wersja: „Zebraliśmy się tu wszyscy w Domu Bożym. we worship Thee as the Author of every good and perfect gift”. W polskiej wersji oficjalnej próżno szukać śladów takiego porządkowania struktury. Nieco lepiej z tej opresji wychodzi wspomnian(y/a) sawa. Gubi w ten sposób patetycz- ność stylu. że „and” na początku . in Thy house. Twórco / wszelkiego dobra”. otrzy- mujemy obraz podwójnej fraternizacji. jest to jednak. szczególnie w tym drugim przypadku. Niewykluczone. Zdanie: „And why shouldn’t I let him die?” Przekłada on jako: „a niby dlaczego?”. Który w oficjalnej wersji przełożony został jako „Stojąc przed tobą w twym domu. prez- biteriańska (?) zachowawczość ujęła modlitwę własnymi słowami w ryzy wysokiego stopnia sformalizowania i archaizacji. żeby za takie uważać konstrukcję imiesłowową i powtórzenie zaimka osobowego.60 Przemysław Janikowski Pierwszy tego typu przykład zaczerpnąłem z tłumaczenia sawy i od razu stanowi on dowód na większe wyczucie językowe. Problematyczność tego rozwiązania jawi nam się w pełni dopiero wtedy. Nieszczęsnego „niby” nie wystrzegł(a) się również sawa. (chyba. Zresztą w tej niefrasobliwości tłumacz oficjalny idzie jeszcze dalej. to wraz ze zlikwidowaniem dystansu budowanego za pomocą słów. rozwiązanie o słabszym nacechowaniu). / Wychwalamy cię Panie. którą znamy choćby z kosmogonii Księgi Rodzaju. Skoro zaś dla polskiego odbiorcy już zwracanie się do Boga własnymi słowami stanowi przejaw niecodziennego z Nim kontaktu.

kompensujące przekłamania z powyższych fragmentów. Rozwiązania te są o tyle zastanawiające.. który konsekwentnie ulega likwidacji w polskim tłu- maczeniu jest podział na kościół (wszystkich wierzących) i świat — bardzo . (W obydwu powyższych przypadkach tłumaczenie sawy okazało się bezbłędne semantycznie). Zresztą neutralizowanie bożego języka jest realizowane konsekwen- tnie. Innym elementem. Z drugiej strony monitor wierności tekstowej wyje na alarm. Dziwne. Podczas jednej z modlitw Bóg zaznacza swoją suwerenność wypowiadając słowa: „For you know I giveth and I taketh away”. pomyłki takie jak przekład „We turn to different people when we get close to the edge” jako „Zwracamy się do różnych ludzi. że realizowane konsekwen- tnie. Pozostając na poziomie syntaktyki przyjrzyjmy się innemu niezwy- kle niefortunnemu wypadkowi. czasami ją wręcz uniemożliwiając. kiedy w wypowiedzi Dodo. nie bezużyteczności zabawki. Po angielsku Dodo wypowiada się na temat bezczynności. Owo zakłócanie komunikacji. że ich podejrzeń nie wzbudził surowy i patetyczny ton. że wystar- czyło przecież użyć partykuły wzmacniającej: „a dlaczegóż miałbym na to nie pozwolić?”. Lepiej niż oryginał polskie tłumaczenie prezentuje protestancki etos pragmatyczności. który sprowadził je do przezywankowego: „wiesz. Trudno o większą archaiczność wyrażenia wyjściowego i trudno o jego większą neutralizację w przekładzie tłumacza Zentropy. it’s not doing anything now”. a udałoby się zachować ten sam układ relacji. że ja daję i odbieram”. look. ponieważ bezsprzecznie — czy to w sposób uświado- miony czy nie — naruszona została semantyka wypowiedzi. który Bess przybierała jako boże medium.. zniekształca prezentację charakteryzowanej społeczności i jej Boga. Nikomu nie trzeba chyba tłumaczyć jak na patetyczność tej wypowiedzi wpływa destrukcyjna konotacja z polskim „kto daje i odbiera…”. Obrazy religijności. W obliczu takiego zagrożenia żadnym wytłumaczeniem nie powinny być ograni- czenia przestrzenne napisów. tym bardziej. który ta podarowała Janowi na urodziny pojawia się „Do niczego nie służy” w miejscu oryginalnego „Oh. Zresztą. na temat prezentu. ponieważ zakłócają komunikację. jakkolwiek nieco ryzykowne rozwiązania. Tego typu konotacje potencjalne (wracając do pierwszego punktu naszych rozważań) muszą być odsunięte od tekstu możliwe najdalej. Ale tłumaczowi oficjalnemu zdarzają się też dobre. bratowej Bess. 61 zdania tłumacze odczytali właśnie jako kolokwializm. kiedy stajemy nad krawędzią” zamiast „zmieniamy się” może świadczyć na korzyść tezy o przypadkowości poprzedniego rozwiązania.

pl/index. „our” przed rzeczownikiem uznane zostaje za spuściznę różnic systemowych. by czcić Boga” dwa zaimki (osobowy i dzierżawczy) kryją się w końcówce fleksyjnej. który pojawia się w polskim przekładzie angielskiego „minister”. To.uni. To od niego zaczyna się narracja na temat „ludzi z zewnątrz” — outsiders (swo- ją drogą nieco rozwodnionego ekwiwalentu opisowego ale niewątpliwie lepszego niż „obcy”). W ten sposób oddzia- łuje zapewne „kaznodzieja”. w jakich zestawieniach wystę- puje w naszym języku „kaznodzieja”.lodz. którzy w takich celach dzwonów używają.php>. ale także wywoływać nastawienia emocjonalne. Tylko czy nie byłoby dobrze ich tutaj zanegować? „My ich nie potrzebujemy. Strata ta znajduje później kompensację w tłumaczeniu zdania „I know you people believe a lot about yourselves”. że cały wątek reli- gijny skonstruowany jest na tym przeciwstawieniu. to oczywiście wynik zastosowania kryterium ekonomii wypowiedzi jako odpowiedzi na ograniczenia subtitlingu i różnic systemowych języka. która przecież może służyć nie tylko opisowi. . gdzie na- stępuje pełna ideologiczna eksplicytacja domyślnej opozycji. żeby czcić Boga”. Trudno cokolwiek zarzucać temu najbardziej ogólnemu a zarazem najbardziej utrwalonemu z ekwiwalentów.62 Przemysław Janikowski charakterystyczny dla ortodoksyjnych denominacji protestanckich. a w polskim byłoby sygnałem obcości. Jerry i Pat. że w polskim: „nie potrzebujemy ich. dostępnego pod adresem <http://korpus. to prawda. Zresztą. Otóż. Kiedy usługujący wyjaśnia: „we don’t need bells in our church to worship God”. Na dodatek ta oceniana jednocześnie jako zysk i strata kompensacja wcale nie musiała być wynikiem świadomego zabiegu i mogła się pojawić na drodze poszukiwania najbliższych ekwiwalentów naturalnych/funkcjonalnych. które mogą kogoś zabić lub uleczyć. Niezaprzeczalnie ogromny wkład w budowanie obrazu odmiennej religijności ma leksyka. że w angielskim takie powtórzenie zaimków nie jest pleonastyczne. gdzie zaakcentowane „my” na pozycji tematycznej charakteryzowałoby społeczność jako inną od tych. Niemniej krótka kwerenda korpusowa9 pokazuje. natomiast lewostronna to… „amery- 9 Na podstawie Korpusu referencyjnego języka polskiego PELCRA.ia. Ale w tym przypadku to dobrze! Tym bardziej. z jakim wprowadzone zostało zderzenie światopoglądów. ale… niestety gubi się kunszt. jego najczęstsze kolokacje prawostronne to: Billy. zresztą świetnie skonstruo- wanego z kategoryzacją wierzących jako zwykłych „people” i prze- niesieniem punktu ciężkości z kontaktu z Bogiem na posiadanie „mocy”. że wy uważacie się za innych”. Zdanie to przyjmuje w oficjalnym tłumaczeniu formę „Wiem.

S. Jerry. czyli starszych zboru. Przeniesiony do polskich realiów termin ten to na pewno po prostu „starsi” (ekwiwalent naturalny i utrwalony). Strata waloru poznawczego z zakresu tzw. Lynch. trzymając się drugiego terminu jednak rozpoczętego od wielkiej litery). instytucji o znaczeniu historycznym. G. dla których rada starszych ma pejoratywne znaczenie starotestamentowe. s. wszelkie zniekształcenia warstwy denotacyjnej w kontekście zinstytucjonalizowania religii są dużą stratą dla odbioru filmu. Jedyny problem mógłby tu stanowić inny krąg skojarzeń u odbiorców profesjonalnych. Pomijam już tutaj zagubienie waloru poznaw- czego. . Kieślowski. która w tym miejscu znacznie odbiega od napisów. ale niewątpliwie muszą one prowadzić przez oryginał. że gubi ono całkowicie strukturę organizacyjną. uznając ją za jedną z dominant10. że amerykański kaznodzieja Billy. w ramach której funkcjonuje zgromadzenie Bess. Jankowicz i in. O zagubionych subtelnościach wyrazu „kirk” nie będę wspominał. O ile z uwagi na ograniczenia przestrzeni ekranowej i sprawność podstawowego aktu komunikacyjnego można by zaakcepto- wać takie tłumaczenie. dla którego zdaniem Teresy Tomaszkiewicz przede wszystkim sięgamy po zagraniczne filmy. Tego ostatniego nie udało się również zachować w wersji czytanej przez lektora. Ale rada starszych stanowi rodzaj wewnątrztekstowego objaśnienia: bar- dzo krótkiego. Powierzchowna (tylko w warstwie brzmieniowej) naturalizacja do „sądu parafialnego”. „The kirk session has decided this day that henceforth you shall no longer have access to this kirk” z patetycznością tego zdania w zwro- cie bezpośrednim doczekało się tylko techniki opuszczenia i w wersji tekstowej tłumaczenia przyjęło postać „Od tego dnia nie będziesz miała wstępu do kościoła”. a następnie jako „starszyzna” (sawa zachowuje tu konsekwencję. kunsztownego. o tyle należy wspomnieć. realiów dotyczy również „the Lord’s table” czyli „stołu pańskiego”. Przeł. Žižek: Lacrimae rerum. może zachęcić widza do dalszych poszukiwań. Dwukrotnie ten sam termin jest tłumaczony raz jako „rada starszych” przy pierwszym pojawieniu się. 203–212.. a zważywszy. Obrazy religijności. W tym pierwszym przypadku mamy do czynienia z nieco zbędną egzotyzacją. Pat brzmi nieco infantylnie? Inny — chyba lepszy — los spotkał „elders”. Hitchcock. precyzyjnego. który metonimicznie funk- 10 Por. Kraków: Korporacja Ha!art.. 63 kański” kaznodzieja. Tarkowski. że niektóre interpretacje filmu koncentrują się na elemen- cie władzy. Prawda. w drugim z eksplicytacją dla szerokiego grona odbiorców.

której katolickim ekwiwalentem kulturowym jest „msza żałobna. * * * Dbałość o odbiorcę w zakresie antycypowania jego zrozumień i sko- jarzeń można wyróżnić jako podstawowy problem przekładu tekstów religijnych. polska „komunia” — „Nie możecie przystąpić do komunii” — jakkolwiek ku- sząca. Efekty takiego zabiegu widzimy w innym miejscu: „funeral service” to rzeczywiście posługa. nieznacznie ułatwia sprawę. ale choćby z uwagi na widoczne w samym filmie różnice w przebiegu tych uroczystości warto byłoby egzotyzować ten termin. pozwala z nieco większym prawdopodobieństwem zre- konstruować grupę odbiorców implikowanych i jej przybliżony bagaż kognitywny. Inaczej ma się sprawa z „law” — sformalizowanym całokształtem prawa Bożego. Założenie mocno ujednoliconego systemu. Inaczej ma się sprawa tłumaczenia polskiego przeżycia . by- łoby o tyle niewygodne. że wspominane na początku zaangażowanie ideologiczne znacznie poszerza i bardzo różni- cuje grupę odbiorców profesjonalnych. ponieważ w Kościele katolickim komunia nadzwyczaj rzadko jest spożywana pod dwiema postaciami. Jest to zadanie tym bardziej utrudnione. a przecież impliko- wany odbiorca polskiej wersji filmu Triera. mimo iż z perspektywy charakterystyki ugrupowań religijnych przemycanej w nomenklaturze mogłoby stanowić czytelne i pożądane odwołanie do przybliżonej grupy wyznaniowej. nawet jeżeli przeciętnie inteligentniejszy niż widz kina popularnego. Stanowiłaby bowiem całkowitą naturalizację denotatu wywołującą dy- skomfort u wnikliwych obserwatorów. że większości odbiorców zapewne kojarzyłoby się z zakonem w rozumieniu związku religijnego. bo zwięzła i natychmiast rozpoznawalna. którzy szukaliby desygnatu tego wyrażenia w leksykonie teologicznym raczej niż w słowniku języka ogólnego. nie wchodzi tu w grę.64 Przemysław Janikowski cjonuje jako określenie „pamiątki śmierci pańskiej”. W zasadzie niezależnie od układu sił denominacyjnych. Określenie to. Różnica odbioru występuje więc nie tylko pomiędzy odbiorcą tekstu źródłowego i docelowego ale również — w obrębie tych dwóch grup. w ramach którego w naszym kraju zachodzi doświadczenie religijne. Oczywiście. wcale nie musi należeć do odbiorców profesjonalnych. które w kręgach protestanckich zwykle określa się mia- nem „zakon”.

Nawet w analizowanym filmie do najczęstszych „wpadek” należał brak rozpoznania. Drugim problemem „do przejścia” jest sposób. Nad- mierne patetyzowanie szkodzi nie mniej niż kolokwializacja. * * * Bardzo wysoki status odmienności religijnej w badaniach nad przekładem nadawany jej przez Romana Lewickiego. na ko- niec. Lewicki: Obcość…. Oprócz powyższych trudności należy również wspomnieć o rejestrze wypowiedzi w tłumaczeniach religijnych. Wreszcie. te religijne sięgają po kilka zaledwie źródeł i na nich opierają swoją wymowę. 20. rzadziej pisma Ojców Kościoła. gdzie w grę wchodzi jakikolwiek zapis bezpośredniej komunikacji z Bogiem. Różny bywa natomiast stopień (ponieważ należy traktować go skalarnie) ujawnienia takich aluzji. Mówimy tu bowiem o intertekstualności często znacznie intensywniejszej niż w przypadku wielu tekstów postmodernistycznych. że dana wypowiedź stanowi przytoczony mniej lub bardziej dosłownie cytat z Pisma Świętego. tłumaczenia scenariusza na język angielski przez Jonathana Sydenhama i wyjątkowych doświadczeń religijnych samego reżysera (konwersja na katolicyzm).. Obrazy religijności. zwłaszcza tam.. 65 religijnego innym kulturom (chyba że wybierzemy inny kraj o podobnej strukturze wyznaniowej). który w zasadzie wyciąga ją poza nawias odmienności kulturowej12. s. 11 Tu w zasadzie hybrydy kultur wynikającej z kooperacji duńskiego reżysera z an- gielską obsadą. W odróżnieniu od tekstów teologicznych. niebagatelną kwestią charakterystyczną dla przekładów religijnych jest częstsze niż gdziekolwiek indziej użycie słów do komunikowania nie tylko znaczeń ale i postaw. w tym z tekstów źródłowych. ale zarazem — i tu kolejne ułatwienie — dużo bardziej ujednoliconej. Niewątpliwie ma na to wpływ różnica w stopniu bezpośredniego ufundowania kultur źródłowej11 i docelowej na tekście biblijnym. W krajach o historycznie lepiej rozwiniętej kulturze bi- blijnej aluzje te mają tendencję do zmierzania w kierunku ukrytych. Rzeczywiście. Na gruncie chrześcijańskim do źródeł tych należy niewątpliwie Biblia. To jego dolne progi — aluzje niesygnalizowane — odpowiadają za największą liczbę błędów w sztuce tłumaczeniowej. a dodatkową komplikacją może być odreżyserska (odautorska) ironia. . w jaki teksty religijne korzystają ze swoich tradycji. ma pewne uzasadnienie. 12 R.

выражения. с особенным учётом проблематики отличия рецепции текста в исходной культуре и культуре страны. Simms: Translating Sensitive Texts: Linguistic Aspects. Niejednokrotnie te niezwykłe decyzje co do wyboru technik tłumaczeniowych nijak nie dają się ująć w spójną strategię. Исходный материал анализируется на уровне куль- туры. K. сопутствующих транспозиции маргинальных деноминационных явлений в культуры стран — перевода. мнения. text. цитат из Библии и религиозной терминологии. . które wraz z religijnymi tworzą wyróżnioną przez badaczy kategorię „tekstów wrażliwych” (Zob. The material is analysed at the culture. Issues of con- notation. 13 Można tu wspomnieć choćby o tekstach politycznych. Amsterdam: Rodopi 1997). Затрагивается также проблематика коннотации. PRZEMYSŁAW JANIKOWSKI RELIGIOUS MOTIONS. версии. автор формулирует общие выводы. Bible references and religious vocabulary are all briefly tackled in the text. ile występujących tu znacznie częściej i w niezwykłych konfiguracjach warunkujących niezwy- kłe decyzje tłumaczy. экранный текст. а также неоднородности реакции среди вторичных получателей информации. РЕЛИГИОЗНЫЕ РАЗЛИЧИЯ В ПЕРЕВОДЕ Резюме На основании перевода фильма Ларса фон Триера Превозмогая волны на польский язык (одноголосая версия. касающиеся проблематики перевода художественного текста с религиозной окраской и делает предварительную систематизацию слож- ностей. and word levels with special emphasis on differences in reception not only between the source and target audiences but also among final recipients. OTHERNESS IN RELIGIOUS TRANSLATION Summary From Lars von Trier’s Breaking the Waves and the film’s translation into Polish (official DVD subtitles. sentence. voice-over and several versions available on the internet) more general conclusions as to the specificity of religious translation are drawn with a draft categorisation of the problems encountered while transposing texts about religious phe- nomena largely unknown to the target audience.66 Przemysław Janikowski zróżnicowanie doświadczeń religijnych rodzi kilka problemów przekłado- wych nie tyle zupełnie niespotykanych w innych tekstach13. текста. на языке которой сде- лан перевод. ПШЕМЫСЛАВ ЯНИКОВСКИ КАРТИНЫ РЕЛИГИОЗНОСТИ. доступные в Интернете).

nr 11–12. kalambur na cześć Kazimierza: Wyk rojenia!) — drugiej polskiej wersji monumentalnego arcydzieła Jamesa Joyce’a. nr 48. a nawet formuje się silna opozycja kwestionująca zasady. JERZY PASZEK CZESKI I POLSKI PRZEKŁAD ULISSESA — KONTEKSTY KULTUROWE W zeszłym tygodniu mój przyjaciel Aloys Skoumal przysłał mi z Pragi swój. zmarły w ubiegłym roku Zbigniew Batko. nr 7–8). czyli Ulissesa. 31. Przekład Macieja Słomczyńskiego sprzed prawie 40 lat trzyma się dobrze (o czym świadczą częste wznowienia). s. „Kultura” 1973. s. drugi już zresztą w historii literatury czeskiej. który ostatnio w zajmującym się promocją Irlandczyka niezmordowanie od roku 1973 miesięczniku (słynny niebieski numer majowy!) napisał trafnie i sprawiedliwie: Tłumacz [Słomczyński] wziął się za cykl Joyce’a [Epifanie] niedługo po zakoń- czeniu swego przekładowego opus vitae. 2008 — należy powoli dojrzewać do historycznego momentu. 1 T. bagatela. „Literatura na Świecie” 2007. Maciej Słomczyński1 A. Poprawa: Niecałą mahamanwantarę później. Krzemień: Bóg mi powierzył honor tłumaczy… Wywiad z Maciejem Słomczyń- skim. który cztery lata temu zapre- zentował dwa początkowe epizody Ulissesa w „Literaturze na Świecie” (2004. 4. jakie przyświecały trudom translatorskim twórcy obscenicznych limeryków z Krakowa. właśnie wydany. by wykonać męski krok (pytanie: czy nie będzie to kobieta?) w kierunku wykreowania — wykrojenia (nb. niewątpliwego arcydzieła sztuki translatorskiej. 2 A. od 35 lat!) zgadzam się z Adamem Poprawą. W moich krytycznych uwagach i glosach (zgłaszanych. przekład Ulis- sesa. gdy ktoś zdobędzie się na odwagę. . wciąż znakomicie i przyjemnie sprawdzającego się w czytaniu (przy wszystkich zgłaszanych w różnych latach zastrzeżeniach)2.D. ale rośnie wciąż i wzrasta kopiec wątpliwości i zarzutów. niestety. Nie zrobi tego.

Bazarnik: I oddaję użyczone. 219. że przekładania wszystkich idiomów na ich odpowiedniki nie uważa za właściwe (choć powszechnie panująca praktyka jest inna). że mam przed sobą Odysseusa. nr 7–8.P. który opisuje przecież bardzo konkretny czas i miejsce. Pióro: „Owo kakao stworzenia”: ku nowym przekładom „Ulissesa”. nieidiomatyczną polszczyzną. Myślę. twierdząc. 3 T. że owe „niezręczności” dosłownego tłuma- czenia posłużyły mu właśnie do podkreślenia inności Ulissesa. czeski przekład dzieła Jamesa Joyce’a. . Broniła tłumacza Katarzyna Bazarnik. 2) sfery sacrum. odrębności procedur translatorskich Słomczyńskiego i Skoumala. nr 7–8. „Literatura na Świecie” 2004. aktorka wystawianego po polsku i po angielsku spektaklu Finnegans Make (współtwórczyni scenariusza przedstawienia) i autorka rewelacyjnych esejów o Joyce’ie: Kiedyś [Słomczyński] nadmienił zresztą. czyli świeżutkie i pełne aromatów tłumaczenie Ulissesa.68 Jerzy Paszek Poruszający polonistów i poliglotów przekładoznawczy problem pod- sumowano w interesującym dwugłosie — zwolennik Słomczyńskiego contra przeciwnik — w monograficznym numerze cytowanego perio- dyku. 3) strefy języka (a tu chodzi mi o składnię. frazeologię. 4 K. puentujący kwestię krótko: „Po pierwsze — Ulisses Słomczyńskiego razi kuriozalną. s. Przed czeskim tylko edycje szwedzkie (z 1946 i 1964) nosiły identyczny tytuł. co znamy tu i teraz4. Tak się szczęśliwie złożyło. Aloys Skoumal (publikacje w latach 1976 i 1993). lakonizm zdań itp. Tłumaczem jest. moje — J. którą tu serwuję z całego serca i asertywnie. po wtóre — jest w nim wiele błędów merytorycznych”3. s.).]. Adwersarzem był Tadeusz Pióro. jak wiadomo z motta tegoż eseju. jak długo będziemy musieli czekać na wydanie smacznych POTRAW (translatorze — staw się i POTRAF!). iż różnice naszych kultur — polskiej i czeskiej — mogły lec u podstaw odmienności brzmienia tekstu Ulissesa i Odysseusa. Przeglądanie czeskiej wersji powieści Joyce’a doprowadziło mnie do przypuszczenia. 229–230. jakże różny od tego. podczas gdy w tradycji translatorskiej dominowały nagłówki nawiązujące do łacińskiej formy imienia przemyślnego Greka. Wkładem — by nie rzec: cenną mięsną wkładką! — do tych sporów i dysput może być refleksja nad komparatystycznym dociekaniem (prawdy!). „Literatura na Świecie” 2004. że te cechy charakterystyczne obu wersji ujawniają się w podejściu Czecha i Polaka do: 1) onomastyki. Można więc przypuścić. Polemika ta POTRWA tak długo. że język odzwierciedla sposób myślenia i postrzegania świata i że właśnie w idiomatyce znajduje swój szczególny wyraz koloryt danej kultury [podkr.

O. 8 J. Kawalera Orderu Zasłużonych. że największe szczęście Joyce’owi zapewnia przemycanie obscenicznych aluzji. F. 343.C. S.A. Komandora Orderu Łaźni. K.C. F. Onomastyka Joyce’s love of letters (being a man of them.T. używam skrótu AS.. he was forced to become that) here fuses with his love of names. Członka Królewsko-Irlandzkiego Instytutu Chirurgii7. używam skrótu JJ.. Burgess: Joysprick.B. 7 J.P. Joyce: Ulisses.T. New York and London: A Harvest/HBJ Book 1975. Administratora Stowarzyszenia Dobroczynnego. Kawalera Orderu Świętego Patryka. 69 1. używam skrótu MS. Rację więc miał Burgess. Orderu Zasłużonych Kawalera..L..I. Magistra Praw. Członka Królewsko-Irlandzkiego Uniwersytetu. Doc. które w angielskim żargonie oznaczają sodomitę8.H. Przeł.. B.C. 129. M. Kraków: Zielona Sowa 1997.D...O. Członka Parlamentu.G. Członka Królewskiej Irlandzkiej Akademii. M. Mus..S.L. Praha: ARGO 1993.R.S.B.D.C.. s. Cytując tę edycję. S. Joyce: Ulysses. D. Skoumal.F. Cytując tę edycję...O. F.. M. 6 J.P. Niejaki Carr był chory na „gastritis and heart disease: 5 A. Harmondsworth: Penguin Books 1968. K.. że chodzi o: Kawalera Orderu Podwiązki.. An Introduction to the Language of James Joyce. Kawalera Orderu Ostu.I. Słomczyński. Członka Królewsko-Irlandzkiego Fakultetu Medycznego.D. 343.R. K. Joyce: Odysseus.R.U.G. Przeł.P. Według przypisów do czeskiego tłumaczenia w zasadzie wszystko się polskiemu translatorowi udało z jednym wyjątkiem: nie odgadł sensu literek D. Słomczyński — inaczej niż Skoumal — próbuje rozwikłać ten rozwi- nięty literowy „warkocz komety”. Cytując tę edycję.. Doktora Medycyny.. wyjaśniając. Anthony Burgess5 Autor Mechanicznej pomarańczy cytuje z końca epizodu „Cyklop” wianuszek skrótów pojawiających się wokół nazwiska „czcigodnego sir Herkulesa Hannibala Habeas Corpus Andersona”: K. Członka Trinity College w Dublinie. Wielkiego Łowczego. Potwierdza się to spostrzeżenie w wyliczaniu zmarłych w tymże epizodzie.R. . J. M.6. M. A. Członka Rady.. P.C.I. and F. Sędziego Pokoju. He is never happier than when he can adorn a name with a comet-tail of letters. 549.O.. Czeski i polski przekład „Ulissesa”. s. Doktora Nauk Muzycznych. s. s.I.P. some of them obscene […]. P..S...

zakładał się”… W epizodzie katechetycznym („Eumajos”) Dedalus wymyśla dowcip językowy. pan Doyle (MS 548). Posługuje się chętnie łaciną („Introibo ad altare Dei”. Jeśli uwierzyć Batce. Batko też proponował jakieś zaznaczenie tej onomastycznej gierki: „I ruszywszy przed siebie. Podmore. Słomczyński nie zauważył tu żadnej zasadzki (a gdy już nawet mógł się o niej dowiedzieć. powiedział Stefan po przeciągającej się pauzie. ergo dał popis egocentryzmu — niesięgania po pomoc do innych znawców czy też bez- cennych źródeł w rodzaju książki Weldona Thorntona11 — nie próbując odgadnąć intencji Dedalusa: — Dźwięki oszukują. etymo- logicznym sensem: — Sounds are impostures. Z. Joszko zakrakał”10. pan Goodbody. Podmore. Like names. używam skrótu ZB. Jak imiona. Skoumal dostrzegł nieznaną Słomczyńskiemu aluzję w nazwisku Butterly. Skoumal dostrzegł tu jeszcze jedną przypadłość czy przymiot: „žaludeční vředy a srdeční ochablost: tripl” (AS 232). który wymaga od tłumacza nieco wysiłku i poszperania w leksykonach obcojęzycznych. Przeł. 432–433 (o Napoleonie. Napoleon. Przy- kładem służy epizod „Telemach”. 10 J. czyli „szemrając. nr 7–8. Napoleon. w którym Buck Mulligan (po czesku: Tur Mulligan). Mr Doyle (JJ 543). s. [I i II epizod]. An Annotaded List. napotkał Butterly’ego” (MS 19–20). JJ 9) i archaizowanymi zwrotami angielskimi: „Mulligan is stripped of his garments” oraz „And going forth he met Butterly” (JJ 23). Jezus. Mr Goodbody. Chodzi o ekwiwok. to Joyce mógł napisać „bet mutterly”. Batko.70 Jerzy Paszek Cockburn” (JJ 296). to zlekceważył całą sprawę!). 130. Cyceronie i Chrystusie). W przekładzie Słomczyńskiego owe zdania brzmią odpowiednio: „Zwłóczono z Mulli- gana szaty jego” oraz „I ruszywszy przed siebie. Joyce: Ulisses. Chapel Hill: The University of North Carolina Press 1968. Jesus. Cicero. gdyż oddał tę „onomastic joy” (tako rzecze Burgess9) w znaczącej frazie: „A on vyšed ven potkal Vopršala” (AS 22). Burgess: Joysprick…. parodiuje rytuały mszy katolickiej. „Literatura na Świecie” 2004. goląc się i przygotowując śniadanie. 9 A. s. Thornton: „Ulysses”. Takich pułapek onomastycznych jest w Ulissesie o wiele więcej. 11 W. czyli na „nieżyt żołądka i chorobę serca: Cockburn” (MS 297). . 161. Stephen said after a pause of some little time. konfrontujący ze sobą powszechnie znane imiona i nazwiska z ich pierwotnym. Cytując ten przekład. Cycero. s.

że akurat ten fragment polskiego Ulissesa krytyko- wałem w pierwszych „Tekstach” kilka lat po ukazaniu się przekładu: „Cycero” (czy „Cyceron”) pochodzi od łacińskiego „cicera” („groch włoski. Butterly. Cóż tam dolina dwubrzmiąca (Ovoca bądź Avoca z wiersza Tho- masa Moore’a The Meeting of the Waters13). czyli odpowiada popularnemu polskiemu nazwisku „Groszkowski”. Cicero) skłaniają mnie do powątpiewania w skuteczność przygotowań krakowianina do napisania książki Słownik zagadek „Ulissesa”.O. s. Třeba jména Cicero. zaprojektowanej w ramach Dzieł zebranych Joyce’a tuż przed śmiercią tłumacza. . a „Goodbody” przez „Dobrowolskiego” […] lub podobnie12. gdy obaj popełniają te same błędy!). Cockburn. „old Vic” JJ 329.. Czeski i polski przekład „Ulissesa”. řekl po kratši chvíli Štěpán. Napoleon. o kim można protekcjonalnie rzec „stará Victorka” (AS 255. O dowcipie Czecha może świadczyć przetransponowanie nazwy włas- nej „Jury’s Hotel” (JJ 330) — „hotel Jury’ego” (MS 330) — na „hotel Jury” (AS 256). co brzmi i po słowiańsku (zob. naszego Jura z Oziminy Berenta czy pseudonim Jana Gorzechowskiego. Cizrna.. 71 Czeski tłumacz widocznie staranniej przygotował się do roboty. który przecież nie ukrywał. „Teksty” 1973. pochodzącym z angielskie- go czy nawet z łaciny: „iuratus” — „zaprzysiężony”). Tak się zdarzyło. Lektura przypisów do Odysseusa mogłaby pomóc Polakowi w doścignięciu Czecha. 289. pan Pomajzl (AS 409). cie- cierzyca”). Paszek: Aluzje literackie w przekładzie „Ulissesa”. i po światowemu („jury” jest słowem francuskim. 135. W tym samym fragmencie „Cyklopa” „the vale of Ovoca” (JJ 330) — „dolina Ovoca” (MS 330) — staje się czeskim epitetem: „úval Ovocký” (AS 256). gdyż z łatwością wybrnął z onomastycznej pułapki: — Zvuký jsou šalebné. gdy królowa Wiktoria przeistacza się pod piórem bezlitosnego Skoumala w kogoś. męża Nałkowskiej). Ježiš. Cztery te przykłady błędów merytorycznych w translacji Słomczyńskie- go (S.D.. s. 101. nr 5. Na tej zasadzie „Doyle” można oddać przez „Oliwę” czy „Oliwskiego”. 13 W. An Annotaded…. że był zafascynowany polskim Ulissesem (nie miejsce tu na wyliczanie zapożyczeń Skoumala u Słomczyńskiego: są one szczególnie widoczne wtedy. pan Dobrotisko. Thornton: „Ulysses”. „stara Vic” MS 329)! 12 J.

„otroczątko”) z ostrością. emerytowany urzędnik urzędu podatkowego. jak gdyby były to autentyczne nazwiska dublińczyków: I rzeczywiście. a może to Crawford. Ostrokolec. to jeszcze fraza „Martin i Jack Power” — w niezgodzie z oryginałem („with Martin on it and Jack Power”) — sugeruje. a w niej Martin i Jack Power. Słomczyński nie zmienia ani jednej litery w dwuznacznym określeniu Kinch („ostrze noża” oraz „dziecko”). którego mają na liście w Blackburn i dostaje pensję. by wydestylować np. JJ 334). łączącym staropolskiego „otroka” („dziecię”. Malachi Mulligan Buck) transponuje na sekwencję bliższą językom słowiańskim: Malachiasz Tur Mulligan. bývalý zamĕstanec berního úřadu. iż można byłoby powiedzieć zamiast „Power” — „Powerowie”! Czeski tłumacz śmielej poczyna sobie w strategicznych (chodzi mi tylko o onomastykę!) punktach Odysseusa. a Batko idzie w dobrym kierunku. nazwisko i przydomek przy- jaciela Stefana (ang. Może należałoby się zastanowić nad kalamburem. nb. kareta dworska zajechała. a z nimi facet o nazwisku Crofter czy Crofton. proponując tu neologizm „Kindż” (ZB 143). Linde zna jeszcze synonimy: „otroczę”. Bobodziec czy Bobodź… . to Skoumal tworzy czeskie odpowiedniki tych podobnych do siebie nazwisk. że oryginalne wyróżniają się aliteracją nagłosową. z tym. protože on (snad se jmenuje Fortnýř) za královské peníze slídí po celé zemi (AS 259).72 Jerzy Paszek Gdy Słomczyński w opisie osób (tenże epizod „Cyklop”) idzie słowo w słowo za oryginałem („Crofter or Crofton” „or Crawford”.lub nawet pięcioczęściową nomenklaturę: Štěpán Čepelák Čabalák Dedal/Dedalus (AS 11–12. na kterého má spadeno Blackburn. oranżysta. Nie dość. natomiast tego samego rodzaju triadyczną frazę onomastyczną Stephen Kinch Dedalus przemienia na cztero. a słowiańskie — sufiksalną: A opravdu předjel hradní povoz a v nĕm Martin Cunningham a s ním Jack Power a jistý Šmukýř nebo Šenkyř. ulsterák. Imię. Szynkarz oraz Furtian vel Fortian u tegoż Lindego). że Słomczyński nie przetłumaczył „mówiących nazwisk” (po czesku to: Szmukarz — wedle Lindego „piększyciel”. Ostroka czy Ostroczątko? Są zresztą do przemyślenia i inne możliwości: Żyleciak. przydomek ten przetłuma- czyłbym jako Brzytewka Pastuszek). wałęsający się po kraju na koszt króla (MS 334).

Brigita” (AS 262). Joyce: Ulisses. Aloysius Pacificus to Aloysius Pokojný. by nazwiska kobiet kończyły się na „-ová”. M. choć są enigmą dla Polaka: Sceptre (JJ 173. Warszawa: PIW 1969. . SM 34) – to Truc. s. Hely Wisdom to Hely Rozšafa (Rozwaga).. S. iście cyklopowej. czyli Berło (AS 136). gdyż sugeruje się tu żeńską fleksję słowa z poematu Shelleya Epipsychidion! „Dusza duszy” Sokratesa. więc w pierwszym wydaniu Ulissesa o aktorce Margaret (Peg) Woffington ówcześni amatorzy nowości książkowych przeczytali: „wizerunki […] Cuchulina. Polak przejmuje się tym mniej. czyli „święta Marion Calpensis”) wyniesionych na ołtarze Joyce dwukrotnie wymienił irlandz- ką świętą z V wieku Brygidę vel Bridę (JJ 337: S. Sinko: „Ulisses” jakim go mamy. Czeski i polski przekład „Ulissesa”. Imiona koni też przeważnie coś znaczą dla Czecha. Billy Pitt to Vilík Pitt. a w Odysseusie już dawno pojawiła się „Peg Woffingtonová” (AS 231). byłaby więc „Sokratididionovą Epipsy- chidioną” (AS 149: „Sokratididionova Epipsychidiona”). Mogę dodać. przydomków. […] Peg Woffington” (SM 295).. 15 G. Jakie wnioski można wyciągnąć z tych dociekań komparatystycznych nad onomastyką w Ulissesie i Odysseusie? Po pierwsze. w gigantycznej. czyli Krnąbrny (AS 33). Shotover (JJ 38. 318. Po recenzji Grzegorza Sinki15 wprowadzono poprawkę: „Cuchulina. na- zwisk. odnosząca się do drugiej żony Sokratesa: „Myrto (absid nomen!) Socratididion’s Epipsy- chidion” (JJ 190) — „Myrto (absid nomen!). Hoppy to Šmatla (Macacz). co Skoumal zrozumiał jako pułapkę. Havel.in. by nie mylić płci bohaterów. Podaję tylko kilka symptomatycznych przykładów: No- sey Flynn to Čmuchal (Kapuś) Flynn. S. więc powtórzył jedno imię: „sv. Bride. „Miesięcznik Literacki” 1970. żona Blooma. SM 34) — to Lovči. Corny Kelleher to Fňukal (Beksa) Kelleher. nazw własnych firm. Gall to S. że trudna sekwencja nomenklaturowa. Repulse (JJ 38. […] Pega Woffingtona”14. Notabene. s. Słomczyński wpadł zaś w zasadzkę i obok świętej Brygidy umieścił „świętego Brida” (SM 338). Brigid). Czech wyka- 14 J. Słomczyński. SM 172) — to Žezlo. jego Emilia Viviani. wyliczance autentycznych i zmyślonych bluźnierczo (tu m. 73 Skoumal mnoży w dziesiątki (jeśli nie setki) sczeszczenia imion. 57. czyli Łowczy (AS 33) itd. Skoumal musi bardziej od Słomczyńskiego starać się o takie rozpoznanie onoma- styki. Konwencja czeska wymaga. stąd „Ristori in Vienna” (JJ 78) — „Ristori w Wiedniu” (SM 75) — staje się quasi-Słowianką: „Ristoriová ve Wídni” (AS 64). 7. Epipsychidion Sokratid- idiona” (MS 189) — zabawnie brzmi po czesku. obiektów geograficznych czy też hippicznych. Przeł.

iż sekularyzacja w tym dość zamożnym społeczeństwie postąpiła bardzo daleko. creature of hell upon earth and in Jacky Tar. Sfera sacrum [W] polskiej kulturze nie ma zwyczaju śmiać się z tego. Podejrzewam. sufiks feministyczny „-ová” uczytelnia tekst Odysseusa. bo więcej mówi pewnie Czechowi reklama „Belfastské a orientální čajové společnosti” (AS 60) niż Polakowi „Belfast and Oriental Tea Company” (JJ 72. Jadwiga Ćwiąkała-Piątkowska16 Żywię przekonanie (nie wiem. Przyznaję. o czym powiadamia odbiorcę w inicjalnym sło- wie utworu. suffered under rump and dozen. Zacznę od dłuższego cytatu. yelled like 16 J. the son of a gun. s.74 Jerzy Paszek zał się o wiele większą odwagą niż Polak w przybliżaniu czytelnikowi nazwisk. czyli w jego tytule. Ćwiąkała-Piątkowska: Wypowiedź w dyskusji o białoruskim „Ulissesie”. w której Mulligan jest Turem. F. gdyż nie musimy się zastanawiać (jak to jest często w Ulissesie lub Ulyssesie) nad płcią „bohaterów ir- landzkich i bohaterek”. czy słuszne). was scarified. Fordham. i odważniejszy w trak- towaniu tematyki teologicznej niż Słomczyński. to znaczy z teologii i z marty- rologii narodowej. . K. Szkice monograficzne. flayed and curried. i w podejściu do świętości tradycji narodowej. MS 70). born of the fighting navy. a język grecki brzmi „turovsky křepce” („byczo rześko”. Po drugie. przydomków czy imion bohaterów powieści. a w ojczyźnie Jana Pawła II dopiero raczkuje. że Czesi różnią się od Polaków i w religijności. Widzę przecież. W: Wokół Jamesa Joyce’a. 189. że Skoumal jest i uważniejszy. Zresztą obok tego sufiksu Skoumal wyzyskuje też przyrostek „-ina”: „Isoldina vĕž” (AS 256) — to „Isolda’s tower” (JJ 330). Podobnie jest zresztą z nazwami firm („hotel Jury”). z czego śmieje się Joyce. who was conceived of unholy boast. niż gruby tom prezentujący nam stale jakie- goś Bucka (gdybyż to był Buc!). w którym katolickie credo zostało użyte przez irlandzkich nacjo- nalistów jako narzędzie satyrycznego ataku na brytyjskiego okupanta: They believe in rod. Uczynił z tego fundamentalną zasadę. the scourger almightly. Bazarnik. Red. że inaczej czyta się książkę. AS 12). Czy czeski nie jest językiem feministycznym? 2. Kraków: Universitas 1999.

siedzi na swej jajecznicy czekając na dalsze rozkazy. narodzon z marynarki wojennej. Abeles nie wiadomo skąd! Wydaje mi się. posterował ku przystani. syna kurwiego. siedzi na prawicy”. że Czech przedrzeźnia słowa prawdziwego credo: „se počal z Mariny Anny” — „narodził się z Maryi Panny”.. obłupiony i wyprawiony. umęczon pod krwawym befsztykiem. Marina Anna jako nazwa floty. zostaje tu ukrzyżowany. leží pod lavicí. mlatce všemohoucího. zloupil Abelesa. „umęczon pod krwawym befsztykiem”). trpĕl pĕtadvacet na prdel. który się począł z ducha nadętego. leží pod lavicí” — „wstąpił na nie- biosa. Ten chłopak. że Słomczyński ukazał herosa nie poddającego się przeciwnościom. Można się domyślać. Skoumal jak gdyby tłumaczył zupełnie inny tekst! Pojawiają się u niego nazwy własne: Jenda Matróz jako odpowiednik Jacky Tara. nemĕl by mnout si ho. jenž se počal z Mariny Anny. w wyrazie „boast” mieści się „boat” — „łódka”) w kierunku wulgaryzacji („syna kurwiego”. když mu ztvrd vích. odtud přijde potit číše slz a krve (AS 254). „beamend” — „statek mocno przechylony na bok”. ale wydaje się. sedřen až po hřbet jest. „siedzi na swej jajecznicy”. był krojony.. stworzyciela piekła na zie- mi. na co pozwala interpretacja słowa „scarified” („nacinać skórę” przed wbiciem gwoździ): Oni vĕří v obucha. 75 bloody hell. Czeski i polski przekład „Ulissesa”. steered into haven. Jezus Frasobliwy. „zloupil Abelesa. stamtąd będzie harował na życie i będzie mu zapłacone (MS 328). ukšírován. Oba przekłady nieco fantazjują i odbiegają od oryginału (skąd u Cze- cha finalna „czara łez i krwi”?). i w Jacka Tara. wrzeszczał jak jasna cholera. stvořitele pekla na zemi a v Jendu Matróze. třetího dne vstal. natomiast Skoumal bohatera pokonanego i pokornego. prawie potomka chłopa pańszczyźnianego. kroutil se jak čert do pekel. Więcej tu radosnych rymowań niż stylizacji na opowieść z życia wilków morskich: Wierzą w rózgę. Słomczyński zaś nie zauważył gry Joyce’a . the third day he arose again from the bed. W ujęciu Słomczyńskiego ta marynistyczna narracja o wszechwładzy pałki na okrętach brytyjskiej floty wojennej ucieka od realiów nau- tycznych („tar” to „majtek”. że credo czeskie jest wystylizowane na plebejską opowieść z życia ubogiego majtka. bolí ho zadek. we wszechmocnego biczownika. syna jeho nejistého. trzeciego dnia wstał z łóżka. sitteth on his beamend till further orders whence he shall come to drudge for a living and be paid (JJ 327-328).

white under. co błędnie przepisuje Słomczyński).. God they believe she is: or goddess. co w Ulissesie jest tylko miejscem niedookreślonym. którym nie przyniesiono (D. V modrém rouchu. co oznacza łaciński skrót D. v. v. Słomczyński tę medyczną frazę przetłumaczył wyjątkowo niechlujnie: . Wierzą. Those today (JJ 258). W Odysseusie dopowiedziano to. Věří o ní. […] Były to miliony dusz ludzkich. Ty dnešní bohyně (AS 202). Tak jest z opisem wystawy sklepu Bassiego. brunatnych i żółtych ludzi. Znawcy zrozumieją.) wiary (MS 221). W dobie dyskusji o wyniesieniu NMP do godności „współodkupicielki” taki detal dyskursu ateistycznego jest wart odnotowania Epizod „Kirke” (bądź jak chcą niektórzy — „Cyrce”) zapoznaje nas z wymyślnymi i wykwintnymi bluzgami.) been brought (JJ 222). który kwestionuje w ten sposób nauczanie Kościoła: „duší […] ktérym se (z božího dopuštění) nedostalo víry” (AS 174). zapowiadającej zabawy w kalamburowe ekwiwoki w Finnegans Wake. (w oryginale D. prezentującym figurki NMP widziane w specyficznie pogańskiej perspektywie Blooma: Bluerobed. […] Those were millions of human souls created by God in His Own likeness to whom the faith had not (D. že je bůh nebo bohyně. że jest bogiem: albo boginią. przybliżcie się ku mnie. czyli wiązankami słów nie- koniecznie pochwalnych. come to me. V. Ojciec Conmee pomyślał o duszach czarnych. V. Oto w jaki sposób Mulligan atakuje Stefana w pubie u Burke’a: „Jesified orchidised polycimical jesuit!” (JJ 422). V. Te dzisiaj (MS 256). ale ludziom prostym nie rzuci się w oczy ironia narratora powątpiewającego w teo- logiczne prawdy i kanony: Father Conmee thought of the souls of black and brown and yellow man. biały spód.76 Jerzy Paszek słowami „haven” i „heaven”. pojd’te ke mně. (Deo volente — „z łaski boskiej”) przybliża czytelnikowi tenor myśli duchownego. vespod bílá. Błękitnoodziane. stworzonych przez Boga na Jego własne podobieństwo. Niekiedy pominięcie w przekładzie polskim jednego zaimka powoduje niezawinioną przez oryginał dwuznaczność czy w ogóle niezrozumiałość tekstu. Skoumal rozwiązując skrót D.

. Boyle. dodając w swym gargantuicznym epitecie jeszcze skrót słowa „transcendencja” oraz całe wyrazy „magni- fic” (‘wzniosły’). F. Kde je chudák Arius.. S. Benstock. wszechzapchlony jezuita!” (MS 425). s. dotyczącego poglądów herezjarchy Ariusza. T. wymiszczony. by the Jesuits. W: Approaches to „Ulisses”. że Słomczyń- skiemu nie udało się odpowiednio przetransponować kalamburu „waliz- kowego”. Po czesku jest nieco poprawniej. Po polsku składałby się ten długaśny kalambur z następujących elementów: współ + transcend + wieleb + żyd + bum + istotność (albo też używając przy- swojonych wyrazów obcych: kon + transcend + magnificencjo + żyd + 17 R. stąd zderzenie „ozdobnego” przymiotnika „storczykowaty” z wyrazem raczej tchnącym turpizmem („wszechzapchlony”). szczególnie jeśli chodzi o drugi epitet: „Ty jezusovský kleštěnecký [eunuchowaty] štěnicovský [zawszony] jezuito” (AS 320). tak charakterystyczne właśnie dla Finnegans Wake — mógłbym całą chamską wiąchę wybębnić następująco: „Ty Jezuskujątrzy. J.: „Jesufiant”. from a reasonable aim in life”17. 56. Ten Essays. negującego współ- istotność (konsubstancjację) osoby Syna i Ojca w Trójcy Świętej: Where is poor dear Arius to try conclusions? Warring his life long on the con- transmagnificandjewbangtantiality (JJ 43-44).: The Priesthood of Stephen and Buck. Polski translator nie wiedział. aby popróbować wyciągnięcia wniosków? Walczący przez całe życie przeciw kontransmagnificandżydobuntantalizmowi (MS 40). „and” (‘i’). Red. 77 „Jezuskowaty. że „orchidised” jest aluzją do chirurgicznego terminu „orchidectomy” („kastracja”). to blues bluzgu! Wydaje mi się (a nawet jestem pewny swych osądów!). Gdzie jest biedny. iż Dedalus „has been cut off. Staley.. drogi Ariusz.: „Jesifizierter” lub „Jezufizierter”) oznacza tu fakt. from reality. storczykowaty. „bang” (‘bum’). do czego nawią- zuje w przytoczonym cytacie Joyce. Po angielsku współistotność to „consubstantiality”. po niem. from hope. Pittsburgh: University of Pittsburgh Press 1970. „jew” (‘żyd’). polizawżony jezuito!” Ot. W stylu późniejszego Joyce’a — a w tym zdaniu wykrzyknikowym widoczne jest nałożenie i zderzenie ze sobą kilku języków. že z toho neodvozuje závěry? Celý život potíral soutrans- cendvelebžidobumpodstatnost (AS 37). że słowo „Jessified” (po franc. Czeski i polski przekład „Ulissesa”. Jezuita Robert Boyle sądzi. B.

3. 5. „Ariusz.. „bum” („tj. Zresztą. pokazuje walkę o jedną literę: „homoousios” contra „homoiusios”. „to jest Bóg. H. s. Czeski przekład łączy tu następujące słowa: „soupodstatnost” „transcendence”. 19 A. czyli „równy co do istoty” przeciwko „istotowo podobnemu”18. których obfitość w pojedynczym wersie poematu przyprawia ambitnych tłumaczy o rozpacz. 20 B. wojujący przez całe życie przeciw współistotności Ojca i Syna” (SM 23). Kristus”). miłośnik liter. Joyce. M. Stąd gdy oglądam zagraniczne filmy w czeskim dubbingu (w domu odbieram programy stacji Praha 1). 1. s. warring his life long upon the consubstantiality of the Son with the Father” (JJ 27). Warszawa: PAX 1986. „žid” („tj. Dodatek do „Polityki” 2008. s. bo czeskie — częstokroć bezsa- mogłoskowe. . […] A shout in the street” (JJ 40). Tarnowska. jak cytowane poprzednio „slz” czy „ztvrd” („r” i „l” pełnią funkcję zgłoskotwórczą) — w niczym im nie ustępują (o szczegóły trzeba byłoby zapytać scrabblistów zza Olzy!). Bóg i/lub Człowiek. 18. „Niezbędnik Inteligenta” nr 14. I. „Boże co za bum” (MS 693) — „Lord what a bang” (JJ 682). Słomczyński pozostawił w omawianym epitecie an- gielski spójnik „and” i źle przełożył „bang” na jakiś „bunt”. Marrou: Historia Kościoła. […] Okrzyk na ulicy” (MS 37) — „That is God. Szostkiewicz: Jezus. Strefa języka Język angielski dysponuje ogromnymi zasobami słów monosylabowych. a chodziło autorowi o „bum”. JJ 186: „God: noise in the street”). 3. Drozdowski: Schadenfrajda. Adam Szostkiewicz w „Niezbędniku Inteligenta” pisze o „jednej literce różnicy” pomiędzy — jak to transkrybuje — wyra- zami „homouzjos” („współistotny”) a „homojuzjos” („Chrystus jest we wszystkim podobny do Ojca”)19. 18 J. 3. Bohdan Drozdowski20 Nie tylko angielskie słówka są krótkie. „Nowe Książki” 1973. Bůh”) — wedle komentarza Skoumala (AS 536). „velebnost”. Od początków do roku 600.78 Jerzy Paszek bum + tancjacja). T. Daniélou. co odsyła do oryginalnego zdania: „Arius. Tłum. 204. czyli krzyk uliczny zwiastujący Boga (por. 2. 10. w innych miejscach Ulissesa Słomczyński poprawnie przetłu- maczył zakwestionowane przeze mnie tutaj wyrażenia: — 1.

gdy należy. 21 E. Near the timberyard a squatted child at marbles. shooting the taw with a cunnythumb (JJ 78). kiedy się zestawi dzieło Skoumala ze zdo- minowanym przez imiesłowy tłumaczeniem Słomczyńskiego: Not a sinner. Skoumal albo odwołuje się do zgrabnych czeskich idiomów. czyli że obserwuję fantastyczną fonostylistyczną synchronizację anglosasko-słowiańską..A. Czeski i polski przekład „Ulissesa”. „noc czarna jak smoła”). Poe: Havran. idąc z godnością przez boisko. że bohaterowie-Murzyni kończą wypowiedzi dokładnie wówczas. albo po prostu łagodzi skomplikowane struktury syntaktyczne poprzez pomijanie wtrąceń imie- słowowych.. . s. Šestnáct českých překladů. a tylko Odysseus ściga się w zwartości prezentacji mroku z oryginałem: „Tma jako v pytli” (AS 87). 79 wyraźnie widzę. co widać. SM 107). Jeśli Ulysses przedstawia bezksiężycową noc w opisie: „It was a pitchdark night” (JJ 110. R. że nierzadko zdania Odysseusa są bardziej lakoniczne niż oznajmienia w oryginalnym tekście Joyce’a (Słomczyń- ski przeważnie jest w tym względzie najrozwleklejszy). że oko wykol”. jego starczy głos zawołał suro- wo: — O co chodzi? Cóż tam znowu? (MS 31) Důležitĕ se ubíral zpátky přes hřištĕ a stařeckým hlasem hartusil: — Co je? Co zas? (AS 30) Nie dziwi mnie więc. Praha: Odeon 1990. Konstrukcja składniowa bezimiesłowowa (myślę przede wszystkim o imiesłowie współczesnym) jest charakterystyczną cechą języka prze- kładu czeskiego. Ulissesa i Odysseusa obrazują liczby 8:6:4. 215–221. alone. Bejblik. A. A. Skoumal. Te moje spostrzeżenia znajdują potwierdzenie w rymice poematu Edgara Allana Poe The Raven w cze- skich przekładach (w opracowaniu odnośnej antologii brał udział także Aloys Skoumal21): jakież tu zatrzęsienie rymów męskich! Niekiedy zdarza się zresztą. Havel. że długość kwestyj dialogowych Ulys- sesa. to Ulisses rozciąga didaskalia („Noc była ciemna. jak w cytowanych wyimkach: And as he [Mr Deasy] stepped fussily back across the field his old man’s voice cried sternly: — What is the matter? What is it now?(JJ 35) I gdy zawrócił. Red.

w którym Mulligan majestatycznie przemieszcza się „bearing a bowl of lather” (JJ 9. MS 5: „niosąc mydlaną pianę w miseczce”). nazw wyrobów czy firm: „khaki Hamlets” (JJ 187) — „Hamletowie w khaki” (MS 186) — „Hamleti v polní uniformě” (AS 147). ale ten drastyczny zabieg jest rekompensowany przez inne dodatki. To se jim žilo. Przy- patrzmy się opisowi dawnych.80 Jerzy Paszek Żywej duszy. Słomczyński nie chciał za bardzo ułatwiać lektury Ulissesa. grając w kulki. co to jest) oraz produkcję alkoholi (tylko Skoumal wprowadza tu ton pełen wyrozumia- łości i hipokorystyczności!): They had a gay old time while it lasted. Dobrze im się działo. Ani živáčka. then brew liqueurs. Zelonou chartresku (AS 68). Poblíž ohrady dřepĕlo samotinké dítĕ nad kuličkami a šikovným palcem střílelo na čáru (AS 64). „past the Queen’s theatre” (JJ 93) — „obok Queen’s Theatre” (MS 91) — „kolem Královnina divadla” (AS 75). Prozpĕvovat žalmy je zdravé. dopóki to trwało. odbudou si hodinky. „Postprandial” (JJ 48) —„Postprandium” (MS 45) — „Posnídávka” (AS 41). samotne. potom vaří likéry. z akcentem na śpiewanie godzinek (Słomczyński nie wie zapewne. Niekiedy lakoniczność łączy się u Czecha za skracaniem zdania. „dulcimers” (JJ 59) — „dul- cymery” (MS 57) — „cymbál” (AS 50). mieli uregulo- wane życie i przyrządzali likiery. Są to sczeszczenia realiów. Benedyktyn. Wspominałem już o innych ułatwieniach dla czytelnika. Zielony Chartreuse (MS 81). Benediktinku. sławnych czasów Kościoła. co w Odysseusie zasygnalizowano jako „nesl misku s mydlinami” (AS 11). Mógł prze- cież łacińsko-angielski epitet „postprandial” zastąpić pięknym polskim słowem — znanym z tekstów Żeromskiego i Iwaszkiewicza — „po- . Nieopodal składu drewna dziecko przykucnęło. Benedictine. regular hours. Healthy too chanting. „Antient concert rooms” (JJ 93) — „Antient Concert Rooms” (MS 91) — „Starodávná koncertní dvorana” (AS 75). Śpiew także jest zdrowy. Syntaktyczne uproszczenia czeskiego przekładu (prawidłowe użycie imiesłowów współczesnych jest w polszczyźnie wyznacznikiem wyższej szkoły stylu!) są widoczne od pierwszego zdania Ulissesa. wprowadza- nych do tekstu Odysseusa. „Roast beef for old England” (JJ 99) — „Roastbeef dla starej Anglii” (MS 97) — „Hovězí pečeně pro milou Anglii” (AS 80). uderzając w nie zagiętym kciukiem (MS 76). Green Chartreuse (JJ 83).

A kiedy leję co insze. Może Skoumal czasem przesadza. tłumacząc „Bald spot behind” (JJ 82) — „Okrągła łysinka z tyłu” (MS 80) — na „Holý zadek” (AS 67)? Gry słów w Odysseusie wyglądają nierzadko tak. Gablera). Jakże prawdopodobnie brzmi np. Nb. Oprac. a dochodzi do szczytu mistrzostwa w upraszczaniu syntaksy i sytuacji życiowych (plebejskość dykcji w dyskursie dotyczącym „dołów materialno-cielesnych” — jako rzecze Bachtin22). tak močím” (AS 18). „When I makes tea I makes tea. ale wolał popisać się tu śródziemnomorskim terminem „postprandium”. czyli metody odsączania fusów! Nie będę ukrywał. Kraków: WL 1974. ale nie Polacy!) powieści Joyce’a. yes. S.W. Chądzyńska. W tymże opisie serwowania czarnej kawy „burnished caldron” (JJ 48) staje się dziwacznym „polerowanym per- kolatorem” (MS 45). Julio Cortázar w powieści Gra w klasy (Przeł. ani Skoumal nigdy nie uwzględnili nowych ustaleń tekstu powieści Joyce’a. i A. 81 obiedzie” (rzeczownik!). gdy Skoumalowi wystarcza zwyczajny „vyleštěný kotel” (AS 41). Czesi są chyba bardziej przywiązani do swej mowy niż Polacy. s. jak říkala kmotra Groganová. A dyž močím. 501. co po polsku brzmi: „Kiedy se leję herbatę. Gdyby rzecz odbywała się po kolacji. Balbus. Word know all man”.. gdyż ani Słomczyński. Z. as old mother Grogan said. Kraków: WL 1975. And when I makes water I makes water” (JJ 19). Goreniowie. gdzie po słowach „sztuce bycia dziadkiem” brakuje tłumaczenia zdań o miłości: „Do you know what you are tolking about? Love. Dowodem np. He left me on my ownio” (JJ 99). oddający knajacki nastrój oryginału: „He’s as bad as old Antonio. Nechal mě sedět na prdeli” (AS 79). Zostawił mnie samonią” (MS 96). Bachtin: Twórczość Franciszka Rabelais’go a kultura ludowa średniowiecza i renesansu. co według reguł sztuki translatorskiej może być powiedziane w ich własnym języku. jak powiedziała stara matka Grogan. Postscriptum Nie cytuję wydań naukowych Ulissesa (datujących się od opublikowanej w roku 1984 trzytomowej „critical and synoptic edition” H. Czeski i polski przekład „Ulissesa”. jak gdyby oryginał był czeski: „Dyž mačím. Lubią sczeszczać wszystko. 22 M. 402) zastanawia się: „powieść komiczna (czymże zresztą jest Ulisses?)”. tak mačím. s. . to leję co insze” (MS 15). Przeł. że podoba mi się plebejski i zdrowy ton tłumaczenia tej komicznej (tak sądzi cały świat. kuplet przeboju sprzed lat: „V tom je můj Tonda celý. Słomczyński jest uzależniony od rymu piosenki Kelly: „Jest zły jak ów Antonio. Zaczyna się od oznaczania płci („-ová”). Polak nie pomi- nąłby pewnie perkolacji. to se leję herbatę. MS 195 oraz AS 153. A..

Szczerbowski: Kilka uwag o języku w polskim przekładzie „Ulissesa” (na podstawie VII epizodu). Krytycy tłumaczenia Macieja Słomczyńskiego: B. W: Wokół Jamesa Joyce’a. „Literatura na Świecie” 2004. 132–141. например. Rybińska: Koncepcja „gry umysłu” w prozie Andrieja BIełego i Jamesa Joyce’a. Kraków: Universitas 1999. dissimilarity of the Czech and Polish languages. T. Ćwiąkała-Piątkowska: O polskim „Ulissesie”. ономастики и сферы сакрального. Literatura na Świecie” 2004. Pióro: „Owo kakao stworzenia”: ku nowym przekładom „Ulissesa”. s. P. Fordham. s. Red. The author questions certain strategic choices made by the trans- lators of the novel. Bazarnik: I oddaję użyczone. Buck Mulligan in Odysseus being called Tur Mulligan and Kinch Dedalus — Čepelák Dedal). nr3. 229–237. J. ЕЖИ ПАШЕК ЧЕШСКИЙ И ПОЛЬСКИЙ ПЕРЕВОДЫ УЛИССА ДЖОЙСА — КУЛЬТУРНЫЙ КОНТЕКСТ Резюме В статье проводится анализ Улисса Джойса и его чешского и польского переводов: Odysseus в переводе Алойза Скоумаля и Ulisses в переводе Мацея Сломчиньского. Studia nad „Ulissesem” Jamesa Joyce’a. and Ulisses translated by Maciej Słomczyński. что чешский перевод является текстом более приветливым по отношению к читателю. the sphere of the sacred. K. s. „Teksty” 1973. 1–7. t. Одним из выводов является утверждение о том. 137–151. резко отличающиеся в чешском и поль- ском языках. nr 7–8. „Nowe Książki” 1973. One of the conclusions of the article is that Odysseus is more reader-friendly than Ulisses (which may be exem- plified by eg. s. JERZY PASZEK CZECH AND POLISH TRANSLATIONS OF ULYSSES — THE CULTURAL CONTEXTS Summary The text examined in this essay is James Joyce’s novel Ulysses and its Czech and Polish translations: Odysseus translated by Aloys Skoumal. nr 5. „Stylistyka” 1995. 95–108. The areas perused in the paper include onomastics. 175–184. Автор исследует некоторые стратегические решения переводчиков в области. s. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2007. Paszek: Aluzje literackie w przekłladzie „Ulissesa”. nr 7–8. . Drozdowski: Schadenfrajda. T. J. Szkice mono- graficzne. s. F. K. Bazarnik. Kraków: Wy- dawnictwo Austeria 2005. Paziński: Labirynt i drzewo. 4.82 Jerzy Paszek BIBLIOGRAFIA: Admiratorzy tłumaczenia Macieja Słomczyńskiego: K.

Jest wyrazem tendencji. jednak od niej należy zacząć i na niej w wielu przypadkach można poprzestać. KATARZYNA LUKAS KONSTRUOWANIE KULTUROWEJ ODMIENNOŚCI W PRZEKŁADACH A CLOCKWORK ORANGE ANTHONY’EGO BURGESSA (NA JĘZYK POLSKI I NIEMIECKI) 1. antropologicznych itp. Argumentują oni.. historycznych. nie zaś jako zjawisko przede wszystkim językowe. jak nazywa ją Mary Snell-Hornby) zakłada opozycję i konfrontację dwóch często odległych od siebie systemów kulturowych oraz koniecz- ność pokonywania nieuniknionych barier. Ro- zumienie translacji jako „wydarzenia międzykulturowego” (cross-cultural event. jakim podlega tekst w tłumaczeniu. Tübingen: Gunter Narr Verlag 2005. by przekładane dzieło traktować jako wypadkową determinant socjologicznych. 1 Zob. zaś różnice międzykulturowe jako domniemane źródło nieprzekładalności bywają niepotrzebnie wyolbrzymiane1. J. wielu teoretykom każe powrócić do języka. Albrecht: Übersetzung und Linguistik. 9. . jakie niesie ze sobą rozpatrywanie uwarunkowań przekładu coraz bardziej odległych od tekstu. Świadomość ryzyka. Jednocześnie zaś stwarza pewne zagrożenie „rozmycia” problematyki translatologicznej. Analiza po- równawcza pod kątem językowym nie wyjaśni wprawdzie wszystkich transformacji. poszerza perspektywę badaw- czą o rozległy kontekst pozajęzykowy i pozaliteracki. że przekład polega na transpozycji elementów kodu kulturowego czy też implikowanych kulturowo obrazów świata na obcy język. iż przekład jest zawsze operacją lingwistyczną. Uznanie. np. Odmienność kulturowa: wspólny mianownik współczesnych nurtów translatologii Translatologia od ponad dwóch dziesięcioleci kładzie nacisk na od- mienność kulturową jako jeden z zasadniczych problemów przekładu. s.

czego przykładem jest ostatnia książka niemieckiego teoretyka Jörna Albrechta. i tym. geograficzna czy socjokulturowa. Jednocześnie zapewnia. s. historyczna. . Dla wszystkich nurtów współczesnej translatologii wspólne jest założenie. może budzić wątpliwości. które w przekładzie wynikają z odmiennych realiów kulturowych. Albrecht: Übersetzung und Linguistik…. jednak sama próba jej sformułowania świadczy o tym. że istnieje zjawisko nieprzekładalności. że ostatnio poglądy teoretyków przekładu wywodzących się z językoznaw- stwa. Podejście lingwistów do tego faktu bywa dość ambiwalentne. a przynajmniej pogłębionej nad nim refleksji. Z jednej strony przyznaje on. Koncepcja lingwistyki sensu largo. jak i literatury. czy granice językoznawstwa nie zostały tu wytyczone zbyt szeroko i czy nie uległ rozmyciu podstawowy przedmiot badań tej dziedziny. socjologii czy antropologii2. 221–224). że właśnie istnienie barier kulturowych oraz konfrontacja z ich realnymi skutkami (czyli transformacjami. Można zaryzykować stwierdzenie. wobec których muszą zająć stanowisko również przekładoznawcy zorientowani lingwistycznie. że odmienność kulturowa i wynikająca z niej nieprzekładalność to ważne problemy translatologiczne. Wymienione punkty widzenia są wobec siebie komplementarne. z nauki o literaturze oraz z kierunku „Culture Studies” coraz bardziej zbliżają się do siebie. do którego należy oryginał. czego dowodem jest fakt. że instrumentarium wyłącznie językoznawcze nie jest w stanie wyjaśnić tych transformacji oryginału. jak i czysto językowe (nieprzystawalność systemów językowych). jakim podlega oryginał w przekładzie) wymusza pró- by zredefiniowania przedmiotu badań językoznawstwa. ale też przestrzeń kulturowa. że problematyka ta może stać się również domeną językoznawstwa — pod warunkiem poszerzenia obszaru zainteresowań tej dyscypliny o zjawiska z zakresu psychologii.84 Katarzyna Lukas W praktyce najbardziej produktywne okazują się badania translatologicz- ne prowadzone przy uwzględnieniu zarówno lingwistyki. w którym sytuuje się przekład. kulturoznawstwa. w której funkcjonuje tekst (zob. Taka koncepcja budzi wątpliwości. Niezależnie od szkoły badawczej obecność róż- nic kulturowych między systemem. historii czy imagologii. J. że kompetencje lingwistyki można rozszerzyć na zjawiska pozajęzykowe. 2 Jako dowód na to. socjologii. traktowanej jako dziedzina pomocnicza wobec badań nad przekładem. służy model kontekstów wypowiedzi autorstwa Eugenio Coseriu za- adaptowany przez Albrechta do celów badań nad przekładem. które może mieć przyczyny zarówno kulturowe. „Pola” otaczające wypo- wiedź (Umfelder) to dla Coseriu nie tylko kontekst ściśle werbalny. jest przyjmowana niejako z góry.

język i antyutopia Na pierwszy rzut oka można by oczekiwać. Pod względem realiów jej świat przedstawiony niewiele różni się od tego. Mowa o powieści A Clockwork Orange an- gielskiego pisarza Anthony’ego Burgessa z roku 1962.. A Clockwork Orange: kultura. lecz stanowi immanentną cechę tekstów docelowych. jaki znamy dziś i w jakim żyli czytelnicy 3 Por. Poznań: Rebis 1984. Warszawa: Iskry 1980 oraz A. Mechanizm tego zjawiska można zrozumieć jedynie w powiązaniu z przesłaniem oryginału. Wojtczak: Siódmy krąg piekła. że w tłumaczeniach powieści Burgessa będzie odczuwalna konfrontacja kultury angielskiej z polską czy też niemiecką — nawet przy założeniu. . miała w założeniu szokować przede wszystkim odbiorców oryginału. niezależną od kształtu pierwowzoru. Kowalska: Od utopii do antyutopii. 2. Odmienność kulturowa przybiera w tych tekstach formę niespotykaną. a jednocześnie wymagającym ścisłego powiązania problemów języka i odmienności kulturowej. Polski i Niemiec. Szacki: Spotkania z utopią. Nie ma to jednak nic wspólnego z odmiennością kodów kulturowych Anglii. Konstruowanie kulturowej odmienności. Antyutopia w literaturze i filmie. którą zestawię z dwoma przekładami na język polski pióra Roberta Stillera oraz z nie- miecką wersją Wolfganga Kregego. co sytuuje ją w sąsiedztwie takich utworów. Powieść Burgessa zaliczana jest do gatunku antyutopii. Wehikuł czasu czy Wojna światów Herberta George’a Wellsa3. Nowy wspaniały świat Aldousa Huxleya. że nie we wszystkich utworach oryginalnych czynnik kulturowy uwidacznia się jednakowo wyraźnie. O utopii i antyutopii zob. jak My Jewgienija Zamiatina. Opowieść o życiowych perypetiach młodocianego bandyty Alexa i skutkach terapii. Jest to zresztą an- tyutopia dość nietypowa. Lektura trzech omawianych tu przekładów daje wrażenie.. Otóż angielski czytelnik utworu Burgessa również napotyka w odbio- rze barierę kulturową. Rok 1984 George’a Orwella. jest bowiem sztucznie konstruowana za pomocą środków językowych na różnych płaszczyznach. że świat w nich przedstawiony jest rzeczywiście kulturowo obcy. D. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne 1984. Kilka słów poświęcę też adaptacji filmowej Stanleya Kubricka (1971). 85 Poniżej zajmę się przypadkiem translatorskim dość nietypowym. także J. jakiej poddano go w więzieniu w celu eliminacji skłonności przestępczych z jego psychiki.

oznaczone w tekście jako „Burgess” z numerem strony. Burgess: A Clockwork Orange. Dalsze cytaty z tego wydania. my brothers4. jest opis terapii mającej na celu pozbawie- nie pacjenta psychicznej zdolności do stosowania przemocy. a tym samym człowieczeństwa — zmienia go w tytułową „nakręcaną pomarańczę”. Groza Burgessowskiej antyutopii polega na ukazaniu społeczeństwa zastraszonego przez młodocianych bandytów. Rzeczywistość została tu skonstruowana niejako ponadczasowo: brak dokładnej informacji o czasie i miejscu akcji. Kiedy człowiek nie może wybierać. dark and empty and open at both ends.. policja i rząd współpracujące z przestępcami). . to nie jest już 4 A. Dobroć to kwestia wyboru. Tonight was what they called a worldcast. Najbardziej jednak przerażający. który okrutnie okalecza człowieka: pozbawia go wolności wyboru między dobrem a złem. s.86 Katarzyna Lukas angielscy ponad 40 lat temu. London: Penguin b. a pewne elementy świata przed- stawionego dziś odbierane są jako anachronizmy (maszyna do pisania. and in the windows of all of the flats you could viddy like blue dancing light. nie pojawiają się żadne futurystyczne wynalazki techniki wspólne dla antyutopii i literatury science fiction. która — na zasadzie odruchu warunkowego — kojarzy mu się z brutalnością i gwałtem.d. There would be some big famous stupid comic chelloveck or black singer. płyty grające). It was like resting between the feet of two terrific and very enormous mountains. that being mostly the middle-aged middle-class lewdies. Wizja zuniformizowanego społeczeństwa. Burgess pokazuje fiasko eksperymentu. dziś już raczej nikogo nie zdziwi: Just round the next turning was an alley. This would be the telly. 17–18. and we rested there […]. these being the flatblocks. przemoc i wandalizm (rodzice Alexa. a jednocześnie do odczuwania piękna muzyki. and it was all being bounced off the special telly satellites in outer space. W wyniku „prania mózgu” (przymusowego oglądania drastycznych scen) osobowość głównego bohatera ulega „przeprogramowaniu”: traci on zdolność do zadawania innym bólu i cierpienia. a jednocześnie najsilniej zakorzeniony w antyutopijnej konwencji. a jednocześnie tolerującego zło. mieszkającego w identycznych warunkach i oddającego się takim samym rozrywkom w chwili powstania A Clockwork Orange mogła się wydawać zdumie- wająca i nierealna. staruszki gorliwie udzielające alibi jego kompanom. meaning that the same programme was being viddied by everybody in the world that wanted to. „Dobroć […] bierze się z ludzkiego wnętrza.

ile przede wszystkim w kulturowym „wyobcowaniu” świata przedsta- wionego za sprawą lingwistycznego eksperymentu. np. W: A. Kraków: Etiuda 2001 (wersja „A” s. veshch). When a man cannot choose he ceases to be a man” (Burgess 67). że bohater używa go w odniesieniu do swoich najbardziej brutalnych bandyckich wyczynów. „chick” — młoda dziewczyna. Wewnętrzne odrzucenie agresji. 6 R.. dalej oznaczana jako Stiller „A” z numerem strony). w naturalnym procesie dorastania protagonisty do życia w społeczeństwie.. który nie znał nawet podstaw rosyjskiego. dalej oznaczana w tekście jako Stiller „R” z numerem strony) oraz A. Powieść z posłowiem autora. 5 początkowo niezdolny nawet do koniecznej samoobrony. jak np. W oryginale: „Goodness comes from within […]. Powieść. 84. jaki hipotetycznie mógłby być używany w bliżej nieokreślonej przy- szłości: „nadsat”. 191–218. malchick. zrusz- czonej angielszczyzny przyszłości: oto rusycyzmami zastąpiono w niej 5 Tłumaczenie Stillera w obu wersjach takie samo — podaję za następującymi wyda- niami: A. Słowa te to głównie rzeczowniki (devotchka. z angielskiego i posłowiem opatrzył R. z angielskiego Robert Stiller. Pisze w nim o językoznawczej niekompeten- cji Burgessa. Nieudolność wykonania tego skądinąd znakomicie pomyślanego chwytu artystycznego zdemaskował Robert Stiller w eseju Kilka sprężyn z nakręcanej pomarańczy6. . rzadziej czasowniki (viddy — widzieć). Przeł. ironia polega na tym. Konstruowanie kulturowej odmienności. Tłumacz formułuje też zasadniczy zarzut wobec koncepcji hipotetycznej. Goodness is something chosen. Po wyjściu na wolność Alex. wkrótce zostaje „uzdrowiony” ze skutków leczenia i powraca do dawnego trybu życia. Burgess: Mechaniczna…. a odpowiedniki wyrazów angielskich wybierał ze słownika na chybił trafił. „przetłumaczona” jako „ptitsa”) i zapisując je według zasad ortografii angielskiej. Burgess: Nakręcana pomarańcza. Burgess wkłada w usta głównego bohatera i jednocześnie narratora specyficzny język. s. przymiotniki i przysłówki (skorry). wielokrotnie powtarzające się w powieści „horrorshow” — „transkrypcja” przysłówka „choroszo”. Burgess: Mechaniczna pomarańcza. wyszukując w słowniku odpo- wiedniki wyrażeń angielskich (często slangowych. Wiele tak utworzonych wyrazów opiera się na fałszywej etymologii. Przeł. Kraków: vis a vis 2004 (wersja „R” s. Antyutopia przejawia się tu jednak nie tyle w warstwie fabularnej. awersja do brutalnych czynów przycho- dzi dopiero z czasem. 87 ludzkie” — mówi więzienny kapelan. Burgess zaczerpnął je ze słownictwa rosyjskiego. Stiller: Kilka sprężyn z nakręcanej pomarańczy. angielszczyznę gęsto przeplataną rusycyzmami. 86. Stiller.

9 O. aby Burgess traktował swój futu- rystyczny projekt lingwistyczny z pozycji historyka języka angielskiego antycypującego przyszłe skutki tendencji rozwojowych zauważalnych w mowie współczesnej. Oczywiście trudno przypuszczać. Oto fragment rozmowy z kobietą. Red. Kubińscy: Osobliwy przypadek dwóch polskich przekładów „A Clockwork Orange” Anthony Burgessa: wycieczka w kulturowe „uinnienie”. Materiały z II Międzynarodowej Konferencji Translatorycznej. odzywa się w sposób celowo wyszukany. przypadkowe wtręty natychmiast poprawia. a zwłaszcza przedstawicielami władz i instytucji Alex sięga do zupełnie innych rejestrów: rezygnuje z wyrażeń slangowych. w relacjach między postaciami. „Wyobcowująca” moc języka działa nie tylko na odbiorcę powieści. 208. O. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego 2004. s. rodzice. Wprowadzenie specyficznego idiolektu miało zaszokować czytelnika angielskiego odmiennością formacji kulturowej nakreślonej w powieści. kurator sądowy. Otóż wra- żenie odmienności kreowane jest na dwóch płaszczyznach: zewnątrz- i wewnątrztekstowej. W sytuacjach oficjalnych. lekarze) mówią standardową. iść. pić. 209–210. widzieć. Podważenie języka przyczynia się do podważenia świata definiowanego poprzez język9. Kubińska i W. że w świecie przedstawionym przez Burgessa ostatecznie zakwestionowano najważniejsze wartości zachodniej cywilizacji. W: Przekładając nieprzekładalne II. Pisze o tym Stiller8. s. ale uwidacznia się też w samym świecie przedsta- wionym. tamże. . Stiller: Kilka sprężyn….88 Katarzyna Lukas podstawowe i znaczeniowo najsilniej ustabilizowane pojęcia. 70. w kontaktach ze starszym pokoleniem. np. i W. Pozostali bohaterowie (np. Do tych spostrzeżeń należy dodać jedną istotną uwagę. słyszeć)7. potoczną angielszczy- zną. Kubiński. która chwilę później zostanie napadnięta i pobita we własnym domu: 7 Zob. najbardziej trafnie zaś uj- mują tę kwestię Olga i Wojciech Kubińscy: […] uderzające w tekście powieści językowe i kulturowe wyobcowanie przy- czynia się do pogłębienia dojmującego wrażenia. kapelan więzienny. Mową „zruszczoną” posługują się tylko Alex i jego nastoletni kompani. nazwy części ciała czy określenia głównych czynności życiowych (jeść. s. Społeczeństwo ukazane w Me- chanicznej pomarańczy nie jest bowiem wcale jednorodne pod wzglę- dem językowym. 8 Zob.

‘A bit of gypsy talk. więc odezwałem się bardzo sofistykatym głosem jak prawdziwy dżentelmen: — Bardzo panią przepraszam. and he is out there on the road dead out and groaning. że teraz leży na szosie nieprzytomny i rzęzi. most sorry to disturb you. wyraźnie odczuwają językową odmienność mło- docianego przestępcy. rysuje się kulturowa i mentalna przepaść między Alexem a tymi spośród jego rówieśników. Do you know anything of its provenance. czy i on kiedyś mówił tak dziwacznym językiem… W powieściowym świecie „nadsat” jest więc również zjawiskiem kulturowo obcym. Bohaterowie „z drugiej strony barykady”. is underground and old Dim is a brutal millicent. And now poor Georgie. Branom?’ — ‘Odd bits of old rhyming slang.’ said Dr Branom […]. Bohater spotyka dawnego kompana w towarzystwie żony i wita ich mieszaniną rusycyzmów oraz archaizmów szekspirowsko-biblijnych: ‘A long long long time since those dead and gone good days. Subliminal penetration’ (Burgess 91).. że państwa niepokoję. Would you have the goodness to let me use your telephone to telephone for an ambulance?’ (Burgess 19) — Kto tam? — Wojs był jakiejś fifki. Burgessowski „nadsat” nie jest jednak bynajmniej mową całego młodego pokolenia. którzy ustatkowali się i rozpoczęli życie przykładnych obywateli. ‘the dialect of the tribe. and here is thou and here is I. so I said in a very refined manner of speech. ukazującym prze- miany w psychice bohatera. they told me. . ale wyszliśmy na spacer i mój przyjaciel nagle zasłabł z takimi objawami. Propaganda. madam. Język ten konstytuuje tożsamość nieletnich bandytów. tak na ucho sądząc dość młodej dziulki. nie- 10 ‘Quaint. and what news hast thou. Jego idiolekt staje się nawet tematem rozmowy więziennych psychiatrów10. too. W ostatnim rozdziale książki. old droogie?’ (Burgess 146) Wypowiedź ta budzi szczere zdumienie młodej kobiety. czyli przedstawiciele in- stytucji państwowych. Konstruowanie kulturowej odmienności. like smiling. 89 ‘Yes? Who is it?’ It was a sharp’s goloss. tworzy barierę między przedstawionymi grupami postaci. a youngish devotchka by her sound. and my friend has taken bad all of a sudden with a very troublesome turn. jest mi tak przykro. która dopytuje męża. but my friend and me were out for a walk. Czy byłaby pani tak dobra pozwolić mi skorzystać ze swego telefonu i zadzwonić na pogotowie? (Stiller „A” 24) W ustach młodego bandyty taki rejestr stylistyczny jest zapowiedzią okrutnej zbrodni. a real gentleman’s goloss: ‘Pardon.’ said Dr Brodsky.. But most of the roots are Slav.

90 Katarzyna Lukas odłącznie towarzyszy aktom przemocy i wandalizmu. Jeśli trwogę masz w sercu. zbądź się jej co rychlej. If fear thou hast in thy heart. Stiller „A” 25) Paradoks polega na tym. z przeistoczeniem się w przeciętnego. zakwestionowana zostaje podstawowa funkcja języka. że dla młodych ludzi nie jest on nośnikiem żadnych wartości: ani etycznych. jaką jest komunikacja. gdy jego intencją jest brutalna napaść na rozmówcę. jak i przez odbiorców powieści. z którym zapoznaje się dopiero w więzieniu (notabene z upodobaniem rozczytując się w starotestamentowych opisach aktów przemocy). Do pisarza napadniętego i pobitego w jego własnym domu zwraca się tymi oto słowy: „Never fear. bracie. 208. s. porzucenie go jest równoznaczne z przemianą osobowości. Motywy takiej stylizacji wydają się jednak głębsze. archaizmów przywodzących na myśl Biblię oraz angielską tradycję literacką (thou hast) w kontekście chuligańskich wybryków degraduje i niszczy ów język. że bohater nie ma pojęcia o Piśmie Świętym. niezrozumiałym dla po- stronnych slangiem brzmi groteskowo. pray banish it forthwith. Zdaniem Roberta Stillera wtręty „biblijne” to jedynie „zgrywa”11. jaskrawo uwypukla odmienność „subkultury Alexów” odczuwaną zarówno przez postaci ze świata przedstawionego. . Powieściowy Alex ucieka się też do wyrażeń biblijnych — o ironio. Bez- myślne używanie stylu „wysokiego”. Zanegowana zostaje rola języka jako strażnika tradycji. Stiller: Kilka sprężyn…. 11 Por. oto cię zaklinam. gwaranta ciągłości kulturowej w społeczeństwie. Antyutopijna wizja w tekście Burgessa polega więc w dużej mierze na sztucznym skonstruowaniu kulturowej odmienności za pomocą skrajnie zniekształconej mowy. pokazuje. szarego człowieka. Mowa literacka w połączeniu z wulgarnym. Ponieważ zaś bo- hater miewa trudności w werbalnym porozumiewaniu się z osobami spoza swojej grupy. że rusycyzmy to nie jedyna charakterystyczna cecha mowy zaprojektowanej przez Burgessa. ani kulturowych.” (Burgess 20) „Nie lękaj się. Ostatni z przytoczonych fragmentów dowodzi. niezdolnej do pełnienia swych zasadniczych funkcji społecznych.” (Stiller „R” 25. przeważnie wtedy. O brother.

wersja „R”. Dlatego 12 Inaczej widzi tę sprawę Anna Ginter. Piotrowska. na czym polegał główny problem translatorski. 50). polski tekst musiał być nasycony rusycyzmami w stopniu o wiele więk- szym niż pierwowzór. Robert Stiller.. 42–43. T. Anna Ginter: Kilka uwag o problemach przekładu „A Clockwork Orange” A. Drugi przekład pochodzi z roku 1999 i prezentuje zupełnie inną wizję języka polskiego — poddanego przemożnym wpływom angielskim. Efektem są dwa równoległe prze- kłady A Clockwork Orange: tzw. Kubińska. s. jakie skutki w sferze językowej może przynieść wieloletnia dominacja ZSRR. Stiller. O ile jednak u twórcy pierwowzoru wybór języka ro- syjskiego nie był podyktowany żadnymi motywami politycznymi12. tyle że w znacznie większym stopniu. . Red. W języku polskim zadania tego podjął się. która uważa. a także w tekście Olgi i Wojciecha Kubińskich. powstałej już w roku 1974. 91 3. też A. s. Burgessa. język docelowy należało przekształcić w analogiczny sposób jak postąpił Burgess z angielszczy- zną. Krege i Kubrick — różne interpretacje kulturowej odmienności Ta iście apokaliptyczna Burgessowska wizja języka i kultury jest trudna do oddania w przekładzie. Stiller skonstru- ował „futurystyczną” polszczyznę. ale też znajomość tego drugiego w Polsce jeszcze do niedawna była nieporównanie bardziej powszechna niż w Anglii. Konstruowanie kulturowej odmienności. Red.. język polski i rosyjski są bowiem nie tylko blisko spokrewnione. W: Przekładając nieprzekładalne. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego 2000. Wolański. to Stiller nie zawahał się pokazać. Dlatego też przekład opubliko- wano w całości dopiero w roku 1989 — 15 lat po jego powstaniu. Sumera: Source language. M. iż zasygnalizowanie konteks- tu politycznego nadaje powieści Burgessa głębsze znaczenie (zob. 539–541. Kubiński. przesyconą — podobnie jak oryginał — rusycyzmami. znana jako Mechaniczna pomarańcza. Tom 2: Konteksty przekładowe. Kraków 2005. W: Język trzeciego tysiąclecia III. Aby wywołać u docelowego czytelnika porównywalny „szok kulturowy”. która uderza już podczas lektury pierwszych stron oryginału. Przypomnę jedynie w skrócie. Z. W. i to aż dwukrotnie. Zob. W pierwszej z nich. O. Aby uzyskać podobny efekt kulturowej odmienności. target language and the third one. oraz późniejsza wersja „A” zatytułowana Nakręcana poma- rańcza. W pierwszej wersji („R”) tłumacz zdecydował się na konglomerat polsko-rosyjski. Nie będę szczegółowo omawiać okoliczności powstania obu tłumaczeń — informacje na ten temat można znaleźć w przywoływanym już posłowiu Stillera.

Czytelnik wersji „R” odbiera więc kulturową odmienność translatu nie jako obcość wytworu kultury angiel- skiej.) postać Alexa zostaje tak „udomowiona”. że powieść Burgessa z jego lin- gwistycznymi eksperymentami stała się na nowo aktualna w obliczu przemian politycznych roku 1989. „malchik” czy „viddy”. który obserwuje obecne tendencje rozwojowe i na ich podstawie prognozuje kształt polszczyzny za 100 lat. „korova”. s. bo najskryciej. Burgess: Mechaniczna…. imiesłów uprzedni we frekwencji nasilającej się i funkcji przymiotnikowej. neosemantyzmów. pojawiła się za to tendencja do głębokich przekształceń pol- szczyzny w wyniku ekspansji anglicyzmów czy raczej amerykanizmów.92 Katarzyna Lukas tam. pojawia się tu dążność do analitycznej składni (wyrażenia typu „aj did anderstend”. s. Obok zapożyczeń z angielskiego. Motywy powstania późniejszej o 25 lat wersji „A” były podobne. chwiejność w enklitycznych zaimkach osobowych: to niektóre z wielu przejawów rusyfikującej się składni” (Tamże. odciskają się wpływy obce i zjawiska rozkładające język”13. Taki obraz języka polskiego ukazuje tekst Nakręcanej pomarańczy. w przekładzie „rusyfikacja” musiała objąć nie tylko leksykę. gdzie w oryginale wystarczyło wtrącenie kilku neologizmów typu „ptitsa”. a więc i niebezpieczeństwo zrusyfikowania języka polskiego ostatecznie zniknęło. Tłumacz stworzył ją w poczuciu. chwiejna pozycja zaimka zwrotnego się. w którym „najdotkliwiej. lecz jako rozdźwięk między językiem tłumaczenia a standardową. 227. . Stiller: Burgess a sprawa polska. wahający się też na granicy nowych form złożonego czasu przeszłego. „aj didnt lajk it”) czy też redukcji form odmiennych na 13 R. ale i składnię — czyli ten poziom języka. W tworzeniu fikcyjnej „mowy przyszłości” punktem wyjścia była dla Stillera jego własna diagnoza współczesnej polszczyzny prowadzą- ca do pesymistycznych wniosków: oto język polski nieuchronnie dąży do uproszczenia. W rezultacie prze- kład Stillera sprawia znacznie silniejsze wrażenie kulturowej odmienności niż oryginał. współczesną polszczyzną. O składni idiolektu stworzonego na potrzeby przekładu w wersji „R” tłumacz pisze na- stępująco: „Uwarunkowane składniowo rytm i kadencja zdań. 230). Tłumacz przyjmuje postawę historyka języka. Widmo dominacji kulturowej ZSRR. że niejednokrotnie przestaje być odczuwana jako bohater z kręgu anglojęzycznego: staje się globalnym prototypem nastolatka przyszłości. Jednocześnie zaś za sprawą rusycyzmów (a także licznych polskich neologizmów. zapożyczeń z żargonu itp. pisanych według zasad ortografii polskiej. wręcz prymitywizacji. W: A. zwykły czas przeszły typu rosyjskiego w użyciu ekspresywnym.

podczas gdy on w wersji „R” użył ich blisko 1000 — również w miejscach. Niewykluczone. Droogs (kumple). Warto jego propozycje zestawić z tłumaczeniem na język niemiecki. ale także: Molocke (mleko). Natomiast w obu polski tłumacz wyka- zał się niebywałą wprost inwencją słowotwórczą — większą niż autor oryginału16. s. choć warstwa fabularna nie uległa przecież zmianie15. czasowniki itd. Woloß (włosy)…. Tłumacz ten zasłynął przede wszystkim swoimi transpozycjami powieści Tolkiena — w r. Litso (twarz). s. ale nie jako wytwór jakiejś diametralnie innej kultury. Devotschka. w których pojawiają się u Burgessa. w których używany jest język standardowy bądź też wspomniana już stylizacja archaiczno-biblijna. 223). bo języko- wo mocno uwspółcześniony przekład Władcy pierścieni. w większości oznaczających części ciała: Glassis (oczy). Identycznie brzmią tylko te fragmenty. W językowej stylizacji Krege wiernie podąża śladem oryginału: stosuje identyczne zapożyczenia z języka rosyjskiego (zapisywane we- dług reguł ortografii niemieckiej) i wplata je w tekst tłumaczenia na ogół w tych samych miejscach. 93 rzecz nieodmiennych. przymiotniki. Pletscho (plecy). Tscheluffjeck — spotykany też w formie Feck 14 Stiller: Burgess a sprawa polska…. wyszedł spod pióra Wolfganga Kregego (1939–2005) w roku 1993. którzy język rosyjski pamiętają ze szkoły. którą mogą odebrać jako dziwaczną pod względem językowym. uchodzący dziś za kanoniczny. aby pokazać. 74. Rucken (ręce). Ostatni niemiecki przekład A Clockwork Orange. gdzie oryginał posługuje się językiem standardowym (Stiller: Burgess a sprawa polska…. Natomiast tekst bogato inkrustowany angielszczyzną może być dla nich miej- scami zupełnie nieczytelny. Kubińscy: Osobliwy przypadek…... że odmienność kulturowa tych dwóch polskich tekstów będzie inaczej odbierana przez czytelników różnych generacji. że zamiłowanie do fantastyki zadecydo- wało o wzięciu na translatorski warsztat również powieści Burgessa. Zuppis (zęby). którym zyskał uznanie Niemieckiego Towarzystwa Tolkienowskiego (Deutsche Tolkien Gesellschaft). „Rusyfikacja” niemczyzny jest bardzo powierzchowna. . Ogranicza się głównie do rzeczowników. 233–234. występujących jako rzeczowniki. można przypuszczać. że zasób rosyjskopodobnych neologizmów Burgessa obejmuje w sumie około 300 słów. s. Uko (ucho). 15 Nawiasem mówiąc. O. Wersję „R” prawdopodobnie łatwiej zrozumieją odbiorcy starsi. I odwrotnie: przedstawiciele pokolenia Internetu nie powinni mieć kłopotów ze zrozumieniem wersji „A”. Konstruowanie kulturowej odmienności. i W. jak odmienne mogą być różnojęzyczne przekłady tego samego pierwowzoru. 16 Stiller skwapliwie wylicza. 2000 opublikował kontrowersyjny.14 Wersje „R” i „A” bardzo się od siebie różnią.

A lot better after the day’s rest. Fecken). bolschig. — Odpuściłem se ten dzionek i już mi git. malenki. My stereo was no longer on about Joy and I Embrace Ye O Ye Millions. porównajmy początek rozdziału V pierwszej części. Zrazu widać. oboje teraz dawszy się odliczno słyszeć w bywalni (to znaczy stołowej) i sądząc po tym brzęk brzęk talerzy i siorb siorb czaju ze stakanów. and that would be either pee or em. a ona w maga- zynie. jak ewryting liczy się na tym niedobrym świecie. jak jedno prowadzi do drugiego. Pieczalne drewniaki. The poor old. Recht recht recht. so some veck had dealt it the off. Bidne chryki. że zbudziłem się późno (koło siódmej trzydzieści na moim zegarku) i pokazało się. siedzący przy swoim wymęczonym żarciu po całym dniu pracolenia on w tej farbiarni. W try miga pajmiosz. Aby unaocznić różnice w strategiach translatorskich Roberta Stillera i Wolfganga Kregego. starrig (stary). żeby ciut zarabotać. Moje stereo już nie zasuwało że Radość i że Uścisk Uścisk Wam Miliony.94 Katarzyna Lukas (l. rabotten (pracować). Teraz mogę iść na wieczór popracolić. to w jego tekście stylizacja nie narusza warstw języka tak głębokich jak składnia. a tekst straciłby jakikolwiek posmak odmienności. Zaraz widać. You can viddy that everything in this wicked world counts. wersja “R”: A faktycznie tak wyszło. wersja “A”: A faktycznie tak wyszło. from the clink clink of plates and slurp slurp of peeting tea from cups. przebrany za kochającego jedynaka. I łatwo tu anderstend. że zbudziłem się lejt ynaf (koło siódmej trzydzieści u mnie na kloku) i okazało się. itzen (iść). Wystarczyłoby zastąpić rusycyzmy standardowymi wyrazami niemie- ckimi. niekiedy tylko stylizowaną na język potoczny. (Stiller „R” 49) Robert Stiller. Ready now for evening work to earn that little bit. store the other. sluschen (słyszeć). Włożyłem podom i wyjrzałem do nich.’ (Burgess 40) Robert Stiller. krasten (kraść). Często pojawiają się przymiotniki i przysłówki: gluprig (głupi). czyli że ojczyk albo maciocha. there. gdzie bohater opisuje początek typowego dla jego trybu życia wieczoru: What happened. jak wszystko liczy się na tym niecharoszym świecie. The pitiable starry. You can pony that one thing always leads to another. was that I woke up late (nearly seventhirty by my watch) and. I put on my over-gown and looked out. that was not so clever. że to nie było rozumne. więc ktoś je musiał wykluczyć. jak jedno prowadzi do . in guise of loving only son. Nie brak czasowników: pitschen (pić). mn. Right right right. both of them now being quite clear to the slooshying in the living-room and. to say: ‘Hi hi hi. though. Choć trudno odmówić tłumaczowi pomysłowości. as it turned out. że to nie było rozumne. — Cześ cześ cześ — zagaiłem. Poza tym tłumacz posługuje się niemczyzną literacką. at their tired meal after the day’s rabbiting in factory the one.

siedzący przy swoim wymęczo- nym żarciu po całym dniu pracolenia on w tej farbiarni. czaj. schön! Aus dem Stereo kam nichts mehr von O Freude und Seid umschlungen. also mußte irgendwer abgeschaltet haben. Moje stereo już nie zasuwało że Radość i że Uścisk Uścisk Wam Miliony. ciut). sie vom Supermarkt. magazyn. Teraz aj ken go na iwning popracolić. Bidne chryki. neologizmy (pracolić). co odpowiada określeniu „starry” u Burgessa. die nun beide ganz deutlich im Wohnzimmer zu sluschen waren. języka po- tocznego (odpuściłem se. pajmiosz. Stylizacja na językową odmienność w wersji Wolfganga Krege jest w tym miejscu bardzo dyskretna. und eins ergibt immer das andere.. Rodzice to „Starris”. 53. Millionen. und das war nicht so gut. nach so einem Tag Ausruhen. Stuttgart: Klett-Cotta 1993. Aus dem Englischen von Wolfgang Krege. pony. Pojawiają się jedynie dwa „rosyjskie” czasowniki (względnie rzeczownik odczasownikowy): sluschen. Die armen Altchen. Poza tym tekst nie jest szczególnie nacechowany. wachte ich spät auf (gegen halb acht. die bedauernswerten Starris! Ich zog den Morgenrock über und schaute hinaus. 95 drugiego. czyli że ojczyk albo maciocha. Mizerne drewniaki. że każdy z tekstów Stillera to istny lingwistyczny fajerwerk. tu get jakiś zarobek. stakan. zarabotać). rabotten — podczas gdy w oryginale jest ich dużo więcej (viddy. a ona w markecie. slooshy- ing. ale też i germanizmy (recht recht recht).. przebrany za kochającego jedynaka. (Stiller „A” 50) Wolfgang Krege: Wie sich’s nun traf. Nawet tak niewielki fragment pokazuje. in Gestalt des lieben einzigen Sohnes. Jetzt bin ich für den Abend gerüstet und kann ein bißchen was verdienen gehen“17. — Cześ cześ cześ — zagaiłem. ihr? Geht mir schon wieder viel besser. 17 A. wie sich herausstellte. Również w wersji „A” pojawiają się nie tylko liczne anglicyzmy leksykalne i składniowe (łatwo tu anderstend). odliczno. więc musiał je ktoś swicz of. rabbiting). W wersji „R“ Robert Stiller sięga nie tylko po rusycyzmy (niecha- roszy. Nach dem Schirrschirr von den Tellern und dem Schlurrpschlurrp vom Teetrinken saßen sie bei ihrer müden Mahlzeit. In dieser bösen Welt kommt es eben auf jede Kleinigkeit an. schön. entweder Pe oder Em. neosemantyzmy („zrazu” w znaczeniu „od razu”). peeting. elementy żargonu (git). Burgess: Die Uhrwerk-Orange. Roman. s. — Odpuściłem se ten dzionek i już mi git. oboje teraz dający się wybornie słyszeć w bywalni (to znaczy stołowej) i sądząc po tym brzęk brzęk talerzy i siorb siorb czaju z kapów. . Ich sagte: „Na. ale i rusycyzmy (czaj) czy też niby-rosyjskie neosemantyzmy (drewniaki). Rajt rajt rajt. Dalsze cytaty z tego wydania oznaczone w tekście jako „Krege” z podanym numerem strony. Włożyłem podom i wyjrzałem do nich. wulgaryzmy (żarcie). er abgeschlafft vom Rabotten in der Fabrik. Schön. nach meiner Uhr). Konstruowanie kulturowej odmienności.

Robert Stiller skupia się na języku. Odmienność kulturowa rozumiana jest tu jako kontrast między polszczyzną dzisiejszą a jej hipotetycznym stanem za sto czy dwieście lat. Reasumując można stwierdzić. jaka w danym momencie historycznym wydawała się tłumaczowi prawdopodobna. du und ich. Was gibt es Neues. stary budku? (Stiller „A” 190) W obu wersjach polskich daje się słyszeć stylistyczny rozdźwięk między podniosłym „wszelako tyś jest i jam tu jest” a kolokwializmami i barbaryzmami. I jakoweż to nowiny rzekniesz mi. ale niekoniecznie językowej. ze starego Jołopa zrobił się rozbest- wiony poli mili cyjniak. . alter Droog. „R” i „A”. przedstawiają nie tyle apokaliptyczny obraz zdegenerowa- nego społeczeństwa angielskiego w bliżej nieokreślonej przyszłości. Powieść Burgessa została więc potraktowana w pewnym stopniu pretekstowo. że w omówionych przekładach kul- turowa odmienność obecna u Burgessa realizowana jest w różnym stopniu i różnymi środkami. tu wszelako tyś jest i jam tu jest. Wobec braku wyraźnego stylistycznego zróż- nicowania języka poszczególnych bohaterów w przypadku tłumaczenia niemieckiego trudno mówić o dramatycznym zderzeniu dwóch kultur: zdemoralizowanych nastolatków i reszty społeczeństwa. No i nowedejz bidny Dżordżyk. ze starego Jołopa zrobił się roz- bestwiony poli mili cyjniak. podobnież. ale bynajmniej nie szokującą. jak przeminąwszy i umarły te piękne dni. von dir zu hören? (Krege 199) Dawno dawno dawno. hör ich. W tekście niemieckim brak tego kontrastu (hier begeg- nen wir uns. Na jej tle znacznie mniej wyraźnie niż u Burgessa i Stillera odznaczają się fragmenty biblij- no-patetyczne. spoczywa w piachu. ile antyutopijną wizję języka polskiego — taką. du und ich). spoczywa w piachu. der gute Doofie ist ein roher Millizent. Unter der Erde. tu wszelako tyś jest i jam tu jest. und hier begegnen wir uns. Konfrontacja ta odbywa się w płaszczyźnie fabularnej. jak did go i umarły te piękne dni. Obydwie wersje. I jakoweż to nowiny rzekniesz mi. podobnież. No i siejczas bidny Żorżyk.96 Katarzyna Lukas może uchodzić za potoczną narrację niemieckiego nastolatka — może trochę udziwnioną. Przypomnijmy raz jeszcze wypowiedź Alexa skierowaną do kolegi spotkanego po latach: Viel Zeit vergangen ist seit jenen toten und entschwundnen guten Tagen. który jest dla niego podstawowym wyróżnikiem „Innego”. stary drużku? (Stiller „R” 185) Dawno dawno i dawno egoł. ist der arme Georgie.

Niezależnie od negatywnej oceny samego Burgessa18. A. Zrujnowany teatr jako miejsce bójki dwóch gangów. że język jest w niej sprawą drugorzędną. s. nie angażując specjalnie uwagi widza. sceneria nocnego miasta przypominająca krajo- braz księżycowy albo efekt katastrofy atomowej — wszystko to składa 18 Zob. 19 „Okrutnie spłyca on [film — przyp. Wstęp do nowego wydania amerykańskiego. 204. 97 Lektura transpozycji Wolfganga Krege nasuwa wniosek. Bar z początkowych sekwencji filmu wcale nie wygląda jak knajpa: to bliżej nieokreślona przestrzeń wypełniona kiczowatymi symbolami erotycznymi. że film ten jest wybitnym dziełem kinematografii. W dialogach i monologach głównego bohatera wykorzystano co prawda elementy osobliwej Burgessowskiej mowy. puste ulice w formie tuneli. 21. Krege traktuje lingwistyczny eksperyment Burgessa znacznie mniej poważnie niż Stiller. zwykłym nośnikiem fabuły.L. a już na pewno nie w kategoriach ostrzeżenia przed skutkami zjawisk widocznych już dziś. na której dość luźno został oparty“ — por. Taki hipotetycz- ny wariant można by rozważać najwyżej w odniesieniu do byłej NRD — gdyby nie to. zrealizowanej w roku 1971 przez amerykańskiego reżysera Stanleya Kubricka. by język niemiecki mógł kiedykolwiek ulec rusyfikacji. Burgess: Nakręcana pomarańcza na nowo wyssana. Stiller: Kilka sprężyn…. Kubrick również zekranizował powieść bez pierwotnego zakończenia.] i wulgaryzuje książkę. Antyutopijna kulturowa odmienność u Kubricka manifestuje się przede wszystkim w płasz- czyźnie wizualnej: w odrealnionej. Nie wydaje się też. Burgess: Nakręcana…. Kulturową odmienność świata przedstawionego. a także Roberta Stillera19. . W: A. K. Konstruowanie kulturowej odmienności. W kontekście przekładów A Clockwork Orange warto parę słów poświęcić adaptacji filmowej pod tym samym tytułem. 195–199. jego „uinnienie” osiągnięto na ekranie innymi środkami niż w omówionych tłumacze- niach. kiedy wszelkie tego typu spekulacje straciły rację bytu. wręcz surrealistycznej scenografii. rozdział. Podobnie dzieje się w przypadku dubbingu niemieckiego. by powstaniu przekładu towarzyszyła świadomość ewolucji języ- ka niemieckiego. s. Autor tłumaczenia nie uważał za prawdopodobne. że przekład powstał już po zjednoczeniu Niemiec. nie ulega wątpli- wości. jednak pojawiają się one przede wszystkim na początku filmu i w miarę rozwoju akcji schodzą na dalszy plan. a niekiedy tylko lingwistyczną zabawą. który w po- przednich wydaniach amerykańskich pomijano.. Ekra- nizacja stanowi wszak szczególny rodzaj przekładu intersemiotycznego (używając określenia Romana Jakobsona). Tekst pochodzi z roku 1986 i poprzedza edycję książki uzupełnioną o ostatni..

przekładając ten sam utwór w zgermanizowanej wersji „N”. tyle że na ekranie wypada ono znacznie bardziej sugestywnie. Podsumowanie Odmienność kulturowa sztucznie skonstruowana w utworze może być równie trudnym problemem translatorskim. U Wolfganga Kregego ten wewnątrztekstowy kontrast kulturowy manifestuje się bardziej w samej fabule niż w warstwie językowej. potęguje zestawienie obra- zów z podkładem muzycznym: kompozycjami Rossiniego. towarzyszącymi scenom przemocy i gwałtu. To. lecz formacją zgloba- lizowaną — elementem uniwersalnej antyutopii. jak i od wersji niemieckiej. co różnice kodów kulturo- wych istniejące w realnym świecie.98 Katarzyna Lukas się na przerażającą futurystyczną wizję. co u Burgessa i Kregego jest w gruncie rzeczy lin- gwistycznym eksperymentem oderwanym od tendencji współczesnego ję- zyka etnicznego i dlatego pozbawionym cech prawdopodobieństwa. że oba przekłady Roberta Stillera niosą przesłanie głębsze zarówno od oryginału. Najlepszym tego dowodem jest fakt. że pokonywanie barier kulturowych w tłumaczeniu nie musi się dokonywać w obszarze kodów kulturowych (a więc w nawiązaniu do czynników pozatekstowych). polską czy niemiecką. W przekładzie można sobie z nią ra- dzić środkami językowymi lub wizualnymi (w przypadku ekranizacji). obecnym w samym tekście przekładu. filmową antyutopię. ile raczej kontrast między językiem docelowym dziś i w przyszłości. Dochodzi tu zatem do podważenia kulturotwórczej roli muzyki. a dotyczącym antycypowanych przemian ję- zyka docelowego. Ukazana w tłumaczeniach kultura nie jest zaś kulturą angielską. Oczywiście. że dokona tego ponownie. 4. lecz w planie czasowym. W ostatecznym bilansie wypada zaś stwierdzić. zapowiadanej . Kulturową obcość tego świata. Beethovena czy Rimskiego-Korsakowa. że Stiller zmierzył się z Burgessem dwukrotnie i niewykluczone. polski tłumacz traktuje jako prezentację zagrożenia polszczyzny pod wpływem obcej dominacji. Podobne „wyobcowanie” muzyki następuje też zresztą w powieści Burgessa. w największym stopniu uwidacznia się to w wersjach polskich: przekłady Roberta Stillera „rozgrywają” nie tyle opozycję kultury angielskiej i polskiej. Omówione różnojęzyczne wersje A Clockwork Orange Burgessa pokazują. która z założenia ma uszlachetniać człowieka i łagodzić obyczaje. odczuwaną przez widza.

Крейге пытается подражать сленгу подлинника. Konstruowanie kulturowej odmienności. że znalezienie dla serii translatorskiej tak szczególnej funkcji w docelowym systemie literackim jest w historii przekładu ewenementem. Вызовом для польского и немецкого переводчиков оказалось создать в переводе особый язык. КАТАЖИНА ЛУКАС ЭФФЕКТ КУЛЬТУРНОГО ОТЧУЖДЕНИЯ В НЕМЕЦКОМ И В ПОЛЬСКИХ ПЕРЕВОДАХ ЗАВОДНОГО АПЕЛЬСИНА ЭНТОНИ БЕРДЖЕССА Резюме В настоящей статье вопрос о культурном отчуждении рассматривается как одна из ключевых переводческих проблем — общий знаменатель для различных подходов в современном переводоведении и фактор. jakim podlegała polszczyzna w ciągu ostatnich dziesięcioleci. так и культурные понятия. а как ощущаемый эффект отчуждения представленного мира. Jednocześnie zaś pokazują one. Примером служит роман Энтони Берджесса Заводной апельсин (A Clockwork Orange) в сопоставлении с переводом на немецкий язык Вольфганга Крейге и двумя польскими вариантами Роберта Стиллера. отчуждение понимается не как отражающиеся в переводе разницы между британской и польской или немецкой культурами. заставляющий учитывать как языковые. сознательно построенный в подлиннике при помощи языковых средств. 99 jako Sprężynowa pomarańcza. W ten sposób dzieje translatorskich prób Stillera obrazują historię różnych wpływów językowych. jak dzieło obce i jego przekład stają się dla tłumacza środkiem po- znania hipotetycznej przyszłości własnego języka. употребляя немецкий язык со вставными русскими словами. Зато Стиллер придумывает такой польский язык. Niezależnie od oceny lingwistycznych prognoz Stillera nie ulega wątpliwości. Итак. представленную Берджессом. KATARZYNA LUKAS CONSTRUCTING CULTURAL ESTRANGEMENT IN POLISH AND GERMAN TRANSLATIONS OF A CLOCKWORK ORANGE BY ANTHONY BURGESS Summary The paper deals with cultural estrangement as one of the crucial problems of trans- lation and a common denominator of several approaches in today’s translation studies — this aspect necessitates the consideration of both linguistic and cultural notions. или как возможность исследовать предполагаемое будущее конечного языка. каким он мог бы стать в будущем. который передавал бы социальную и культурную антиутопию. В данном случае.. The illustrating example is the novel A Clockwork Orange by Anthony Burgess compared with its three translations: German — by Wolfgang Krege and two different Polish .. перевод может пониматься как чисто теоретический языковой эксперимент.

Stiller invents a Polish language likely to be spoken in the future. Thus. In this case cultural estrangement is not conceived as a set of differences between the British culture on the one hand and German and Polish ones on the other. who tries to just imitate the slang of the original by using German mixed with Russian words. translation can be seen either as a purely theoretical linguistic experiment or as a means to explore the hypothetical future of the target language.100 Katarzyna Lukas versions by Robert Stiller. Unlike Krege. resulting in differences between the source and target text. . The main challenge to the German and Polish translator is to develop for the translation a special language which would convey the idea of the social and cul- tural dystopia presented by Burgess. It is understood as artificially constructed estrangement of the world depicted in the original by means of language.

nie zawsze bawi to. Polaków. jakiego znamy z dowcipów. bywa obiektem żartów) to często dumny i wojowniczy Szkot. na historycznym „starym kontynencie”. który w starożytności opierał się skutecznie miażdżącej sile rzymskiej . Polaków. zaś reprezentowanie odmiennych kręgów kulturowych może owe różnice pogłębić. żart ów kwituje on określeniem „angielski dowcip”. Sama apa- rycja i maniery bacy. Nas. gotów w każdej chwili zdzielić swego adwersarza ciupagą. posługujący się gwarą chłopina. czyli mniej więcej taki. RAFAŁ KOZIELSKI NADMIAR CZY NIEDOBÓR ANGIELSKIEGO HUMORU W PRZEKŁADZIE PRIDE AND PREJUDICE JANE AUSTEN Humor angielski wśród odbiorców nieanglojęzycznych zawsze po- siadał tylu zdeklarowanych zwolenników. Lecz czy także u przeciętnego Anglika? Rzecz wysoce dyskusyjna. Przecież brytyjski „highlander” (choć i on. gdy chodzi o ironiczne spojrzenie na rzeczywistość? Nie ulega bowiem wątpliwości. w portkach z parzenicami (pazenicami). Spróbujmy jednak rozważyć problem z odwrot- nej perspektywy. Czy jednak jest cokolwiek niewłaściwego w tym. zaś typowy góral-baca to nikt inny jak prosty. nie ma najmniejszej szansy na rozbawienie słu- chacza o korzeniach innych niż brytyjskie. Czy Brytyjczyka dałoby się rozśmieszyć na przykład tak popularnymi w Polsce dowcipami o bacy? Jakie skojarzenie rodzi bowiem w umyśle Polaka słowo „baca”. nie ma co ukrywać. że po wysłuchaniu dowcipu. serdaku. Nie jest zjawiskiem rzadkim. który tu. kierpcach. mogą wywołać u nas. co Brytyjczykom wydaje się prześmieszne. którego istoty polski odbiorca nie jest w stanie uchwycić. że te same obiekty reprezentantom odmiennych kultur nasuwają różnorakie skojarzenia i konotacje. kapelusiku z piórkiem lub wełnianej czapeczce. Dla wielu jest to przecież niemal synonim słowa „góral”. salwy śmiechu. co przeciwników. że przedstawiciele różnych kultur (w tym także kultur literackich) różnią się także. co nieuchronnie prowadzi do powstania różnic semantycz- nych.

który postara się zgłębić specyfikę czasów (stanowiącą niezmiernie istotny element szeroko pojmowanej kultury literackiej). lecz także (co niemniej tak samo ważne) ich żony i córki. Wrocław: Ossolineum 1999. XVIII wiek przyniósł pewną istotną zmianę. 323. że miała ona „nieprzeciętne predyspozycje komediowo-satyryczne”2. w tym także lektura powieści. przed którymi drżeli ze strachu angielscy królowie i możnowładcy. Można by polemizować z nieco obcesowo brzmiącym określeniem zawartym w poprzednim zdaniu. że czytanie przestało być przywilejem elit. Nie ulega bowiem wątpliwości. ponieważ sfery te były pisarce całkowicie obce. Przemysław Mroczkowski nazywa Austen „skromną prowincjonalną amatorką literatką”1. Nie 1 P. na co z kolei wpłynął fakt. Osiemnaste stulecie wyróżniło się tym. które raczej trudno uznać za ciekawe czy bujne. a ich akcja była często opowiadana tonem z lekka żartobliwym. w których przyszło żyć i tworzyć pisarce. Stąd więc w powieści angielskiej drugiej połowy XVIII wieku nie mogło zabraknąć scenek towarzyskich i elementów romansowych. w którym sama żyła i funkcjonowała. oraz koleje jej życia. 2 Tamże. Atry- buty owe posiada także pisarstwo Jane Austen. Pora odnieść powyższe rozważania do powieści Pride and Prejudi- ce autorstwa jednej z najwybitniejszych pisarek angielskich przełomu XVIII i XIX wieku — Jane Austen. Mroczkowski: Historia lireratury angielskiej. choć bezsporne jest. przyznając jednak równocześnie. w czym mógł im pomóc rozwój czytelnictwa. . Brak w jej książkach motywów i postaci z kręgów wyższej arystokracji czy chłopstwa.102 Rafał Kozielski armii. s. że jeśli spojrzeć na Anglię z perspektywy różnych aspektów jej kultury literackiej. że Austen do końca swego krótkiego i mało ekscytującego życia pozostała sobą także w swym pisarstwie — akcje jej powieści toczą się w świecie doskonale jej znanym. Jednak odbiorcami powieści mieli być już nie tylko sami panowie. zaściankowość i prowincjonalną tematykę. Tu i ówdzie próbowano zarzucać jej pisarstwu brak głębszych treści. Trudno doszukiwać się w jej powieściach jakichkolwiek górnolotnych przesłań czy treści patriotycznych. że wzrosło znaczenie stanu mieszczańskie- go. zaś w czasach nowożytnych przybierał postać bohaterów (jak choćby William Wallace czy Robert Roy McGregor). Jednak zupełnie inny punkt widzenia przyjmie ten czytelnik. To właśnie mieszczanie chcieli być bardziej światli i wykształceni.

gdzie autorka „wali prosto z mostu” charakteryzując panią Bennet: She was a woman of mean understanding. s. Warszawa: Świat Książki 2006. popularny serial telewizyjny Allo. When she was discontented she fancied herself nervous. a więc ironia. Oczywiście wie- działa o nich i odczuwała je. Przedpełska-Trzeciakowska. Austen: Duma i uprzedzenie. Wyśmianie i ośmieszenie występują sporadycznie. s. The business of her life was to get her daughters married. Są w nich bowiem te figury stylistyczne. czytelnika spodziewającego się. że ‘the moving accidents was not her trade’ (gwałtowne wydarzenia nie są w jej guście)”3. Przeł. and uncertain temper. które kojarzone są niezmiennie z angielskim humorem. że cierpi na nerwy. Innymi słowy. 5 J. Z drugiej jednak strony literat doszukujący się w powieściach autorki Dumy i uprzedzenia przymiotów typowych dla brytyjskiego postrzegania rzeczywistości na wesoło poczuje się usatysfakcjonowany. co autorka polskiego przekładu — Anna Przedpełska-Trzeciakowska tłumaczy następująco: Była to kobieta małego umysłu. 3 Tamże. nie brakuje też elementów zaskoczenia i nieprzewi- dywalności czy wreszcie bezpośredniego wyśmiania lub ośmieszenia. its solace was visiting and news4. sar- kazm i absurd. 4 J. little information. . wyobrażała sobie. toteż uznała. Celem jej życia było wydanie córek za mąż. W Pride and Prejudice na pierwszy plan zdaje się wysuwać ironia. polegającą na skracaniu ludzi o głowę. spotka gorzki zawód. Kiedy ją coś gniewało. miernego wykształcenia i nierównego usposo- bienia.. Jak pisze Stapleton: „Pisarka była ponad tymi wydarzeniami.. Nadmiar czy niedobór. 7. 4. że w którejś ze swych książek Austen wykpi niski wzrost Napoleona czy też osobliwą pasję Maksymiliana Robespierre’a. Kłóci się to być może nieco z najbardziej stereotypowym postrzeganiem angielskiego humoru. Austen: Pride and Prejudice. A. 103 zamierzała także wplatać w losy swoich bohaterów wielkich współ- czesnych wydarzeń historycznych — nigdzie nie znajdziemy wzmia- nek o wojnach napoleońskich czy Rewolucji Francuskiej. w którym niepoślednią rolę odgrywają aluzje do współczesnej satyrykowi sytuacji społeczno-politycznej lub wyda- rzeń i postaci sprzed lat (np. radością wizyty i nowinki5. ale cechowała ją w doskonałym stopniu angielska powściągliwość. Ware: Wordsworth Editions Limited 1999. Allo). lecz można się na nie natknąć nawet w pierwszym rozdziale.

zachodzi niezgodność pomiędzy dosłownym znaczeniem wypowiedzi. . autorka ciepło i pochlebnie opisuje ludzi inteligentnych i chętnie sięgających po książki (jak na przykład pan Bennet czy jedna z jego córek — Elżbieta). nie bezpośrednie ośmieszanie. a ani edukacja. czy przekład oddał w pełni wirtuozowskie wręcz posługiwanie się tym instrumentem przez Jane Austen. Austen: Pride and Prejudice…. tak jak w pier- wowzorach. Choć pastor studiował na jednym z uniwersytetów. Austen: Duma i uprzedzenie…. s. 48. Generalnie jednak to ironia. a więc tym samym duchowny. W swej prześmiewczości Austen nie była litościwa ani dla pani Bennet. jednakże w zacytowanym fragmencie chodziło autorce o uświadomienie czytelnikowi jego głupoty i zacofania. Idąc tym tropem. 73. Lecz to przecież także charakterystyczna cecha angielskiego poczucia humoru. zaś nazywając go (właśnie w tym miejscu) „pastorem”.104 Rafał Kozielski Równie dotkliwie autorka wyśmiewa jedną z postaci pojawiających się później — niejakiego pana Collinsa: Mr Collins was not a sensible man. ani dla pastora Collinsa. Pan Collins nie był rozumnym człowiekiem. Gdyby 6 J. nieuków zaś czy prostaków zjadliwie ośmiesza (co wskazywałem powyżej). niepotrzebne jednak wydaje się wtrącenie słowa „pastor” przy tłuma- czeniu charakterystyki pana Collinsa. s. Można się więc zastanawiać. gdyż przez większą część życia pieczę nad nim sprawował nieuczony a skąpy ojciec. tłumaczka obdarzyła go pew- nego rodzaju komplementem (pastor. należy zbadać. to na ogół człowiek ze sporym zasobem wiedzy). ani odpowiednie towarzystwo nie wspomogły niedostatków jego umysłu. he had merely kept the necessary terms. and the deficiency of nature had been but little assisted by education or society. 7 J. Polski przekład pierwszego z zacyto- wanych powyżej fragmentów właściwie oddaje przesłanie oryginału. and though he belonged to one of the universities. Co charakterystyczne dla całej powie- ści. the greatest part of his life having been spent under the guidance of an illiterate and miserly father. a jej sensem figuratywnym (a tym samym finalnym). czy w przetłumaczonych komentarzach narratorki i wypowiedziach bohaterów. To prawda. without forming at it any useful acquaintance6. wykonywał tam tylko obowiązkowe studenckie zajęcia i nie nawiązał w tym czasie żadnych pożytecznych znajomości7. jest najin- tensywniej wykorzystywanym środkiem z repertuaru chwytów typowych dla humoru angielskiego. że rzeczywiście pełnił on tę funkcję.

Możesz pojechać ty z dziewczętami albo — jeszcze lepiej — wyślij je same. . Jakże oczywista ironia kryje się w słowach zmęczonego paplaniną żony męża. Gdyby tłumaczka postawiła na zbyt dosłowne przekładanie myśli narratorki i bohaterów. Nadmiar czy niedobór. s. Rozważania szczegółowe rozpocznę od tych fragmentów powieści. lecz jakże istotny. 9 J. pominęłaby ów specyficzny. 6. Z podobną sytuacją moglibyśmy mieć do czynienia. Austen: Pride and Prejudice…. 4. dany fragment wypowiedzi stałby się w zupełności zgodny z interpretacją dosłowną i kontekstem albo też idealnie spójny z pozostałymi fragmen- tami. s. You and the girls may go. udaremniłoby to ironizującą (i tym samym najbardziej typową dla angielskiego poczucia humoru) funkcję oryginału. głupawą małżonką.. co gorsza. W pierwszym rozdziale czytelnik ma okazję śledzić bardzo zabawny dialog pomiędzy rodzicami pięciu panien na wydaniu — dowcipnym i niezwykle oczytanym panem Bennetem oraz jego ograniczoną. lub. humorystyczny (a do- kładnie: ironiczno-sarkastyczny) aspekt powieści. 105 bowiem niezgodności takiej zabrakło i sens figuratywny odgrywałby rolę elementu uzupełniającego znaczenie dosłowne.. gdyby tłumaczka nie potrafiła oddać nadmiernej patetyzacji wypowiedzi lub i nie dostrzegła rażącej sprzecz- ności między stylem a tematem (wyolbrzymienie). which perhaps will be still better. or you may send them by themselves. Nie widzę po temu powodów. Tłumaczka poszła nieco dalej. for as you are as handsome as any of them. ten ze stoickim spokojem odpowiada: I see no occasion for that. Przedpełska-Trzeciakowska zmieniła nieco sens 8 J. Mr Bingley might like you the best of the party8. W oryginalne pani Bennet mogła (zdaniem jej małżonka) „spodobać się najbardziej ze wszystkich”. Gdy więc natrętna pani Bennet zamęcza męża opowiadaniami o przystojnym i zamożnym młodzieńcu z sąsiedztwa (rzecz jasna — po- tencjalnym mężu dla jednej z córek) i kategorycznie nakazuje. że są ironizujące) sens figuratywny powinien stać w sprzeczności ze znaczeniem dosłownym. boć przecież jesteś równie ładna jak one i jeszcze ciebie wybierze9. w których przekładzie (jeśli założymy. w jej wersji zachwycony pan Bingley wręcz „wybierze” panią Bennet (w domyśle — na żonę). której jedyną życiową pasją są zabiegi wokół wydania córek za mąż. Austen: Duma i uprzedzenie…. aby pan Bennet złożył mu wizytę.

Jednak ironia może także ujawnić się w postaci nadmiernej patety- zacji. Wbrew pierwszemu wrażeniu. Austen: Duma i uprzedzenie…. W tym jednak przypadku uzyskała dodatkowo efekt drwiny ukryty za pozornym komplementem. czy też osoby dysponujące bardzo niewielkim zasobem słownictwa czy 10 J. Z kolei w rozdziale piątym autorka opisuje rodzinę Lucasów — zna- jomych Bennetów. s. Austen w mistrzowski sposób zadrwiła z jej predyspozycji intelek- tualnych. Przekład interpretuje fragment jak najbardziej właściwie. choćby dlatego. że liczący około dwudzie- stu lat pan Bingley nie miałby najmniejszej ochoty umizgiwać się do jego małżonki — matki pięciu dorosłych córek. by stanowić cenne sąsiedztwo dla pani Bennet11. s. Są przecież w utworach literackich postacie nieposiadające daru wymowy w stopniu. który pozwalałby im występować w roli mówcy. 20. spodobać się młodzieńcowi. że ironia za- warta w wypowiedzi oryginalnej nie opiera się na aż tak horrendalnej sprzeczności.) Sprzeczność ukryta w przekładzie jest o wiele bardziej oczywista (co jest ze wszech miar korzystne dla wystąpienia dodatkowego efektu drwiny) — pan Bingley w żadnym wypadku nie wybrałby sobie za żonę właśnie pani Bennet. że matki są wciąż bardziej atrakcyjne od swych dorosłych dziewcząt i gdyby pani Bennet była taką właśnie kobietą. lecz nie na tyle mądrą. nawet gdyby bardzo mu się podobała. ukrywając to pod płaszczykiem pozornej krytyki pod adresem pani Lucas.106 Rafał Kozielski wypowiedzi (od spodobania się do obrania sobie kobiety za żonę droga bardzo daleka). . wykpiwana jest tutaj głupota drugiej z pań. Lady Lucas była kobietą poczciwą. z drugiej jednak strony nierzadko zdarza się. „ofiarą” jest po raz kolejny pani Bennet): Lady Lucas was a very good kind of woman. Austen: Pride and Prejudice…. bez żadnych dalszych konsekwencji. gdzie czytelnik jest już zaznajomiony z postacią pani Bennet i jej systemem wartości. Chodzi o to. 11 J. Wyjaśnienie pojawia się jednak dopiero w piątym rozdziale książki. (Mąż doskonale wiedział o tym. Ileż ironii ukrytej jest w zdaniu charakteryzującym panią Lucas (nie jest to jednak ironia godząca bezpośrednio w nią samą. not too clever to be a valuable neighbour to Mrs Bennet10. mogłaby rzeczywiście. 13. że była kobietą zamężną i miała pięcioro dzieci.

I shall choose to attribute it to your wish of increasing my love by suspense. Dlatego też pozwolę ufać sobie. my dear cousin. 107 wiedzy. że mimo rozlicznych twych zalet. s. iż może wniwecz obrócić wszystko. śmieszną i żałosną zarazem. My reasons for believing it are briefly these: It does not appear to me that my hand is unworthy of your acceptance. As I must therefore conclude that you are not serious in your rejection of me. dla których tak sądzę: nie wydaje mi się. jakie ci ofiarowuję. and you should take it into further consideration that in spite of your manifold attractions. Austen: Duma i uprzedzenie…. that your refusal of my address is merely words of course. Poza tym musisz pamiętać. Sytuacja moja. Elżbiecie zaś wypominać jej rzekome niedoskonałości: You must give me leave to flatter myself. stosunki z rodziną de Burgh i pokrewieństwo z wami to okoliczności przemawiające wyraźnie na moją korzyść.. by miłość moja. Austen: Pride and Prejudice…. a więc dla nich całkowicie nienaturalnych. niestety.. Your portion is unhappily so small that it will in all likelihood undo the effects of your loveliness and amiable qualifications. iż owa rekuza to nic innego jak czcze słowa. A oto pokrótce powody. nie mówisz poważnie. s. Tak właśnie czyni Jane Austen. w którym ociężały umysłowo pan Collins oświadcza się Elżbiecie. iż odrzucając mnie. 110. 12 J. . it is by no means certain that another offer of marriage may ever be made you. co twa uroda i miłe usposobienie zdolne są sprawić. Nadmiar czy niedobór. W przekładzie rzucają się w oczy pewne uproszczenia. aby moja osoba była złą partią dla ciebie czy też by życie. are circumstances highly in my favour. 75–76. Posag twój. było do pogardzenia. my connection with the family of de Bourgh. aby fragment tekstu pozostał ironiczny w wymowie. Wygłasza on najpierw przydługawą mowę. and my relationship on your own. jest tak niewielki. gdy opi- suje moment. Myślę. droga kuzynko. autorzy uzyskują efekt ironii. 13 J. or that the establishment I can offer would be any other than highly desireable. Poprzez włożenie w usta takich właśnie osób treści niezmiernie poważnych i wzniosłych. gdyż niezrażony niczym pastor wznosi się na wyżyny swych możliwości krasomówczych i zaczyna wyliczać swoje zalety. Zwykle tak właśnie postępują wytworne młode damy13. możesz nie spotkać się już nigdy z propozycją małżeństwa. Musisz pozwolić. My situation in life. bym jednak pochlebiał sobie. Cóż za zadufanie i megalomania! Jak jednak z nadmierną patetyzacją fragmentu radzi sobie tłumaczka? W tym bowiem przypadku zachowanie owej nadmiernej patetyzacji jest warunkiem koniecznym. karmiona niepewnością wzrosła jeszcze bardziej. a tym samym typowy dla humoru angielskiego. according to the usual practice of elegant females12. Młoda kobieta odmawia i wtedy następuje najbardziej komiczny moment. iż chcesz.

ani zbyt mało. dążenie do czegoś. 17 J. kochaneczko — zwrócił się pan Bennet do żony. Mimo pewnych zmian znaczeń dosłownych („pursuit” — gonitwa. No. when Elizabeth read the note aloud. my dear. Austen: Duma i uprzedzenie…. s. że w nadmiarze wszystko szkodzi. “[…] lub że ognisko domowe.108 Rafał Kozielski Fragment „[…] or that the establishment I can offer would be any other than highly desirable” mógł zostać przełożony niezwykle kwieciście. jakie byłbym w stanie ci stworzyć. Podsumowując. tłumaczenie zachowuje nadal dużą dozę ironii. że zrobiła to. Dawka jest rozsądna. rzecz jasna. mało patetyczne i mało zgodne ze znaczeniem dosłownym stwierdzenie: „[…] czy też by życie. 23. kiedy dowiaduje się o złym samopoczuciu jednej z córek: Well. 16 J. co. łapiąc pana Bingleya na męża i postępując ściśle wedle twoich zaleceń17. . scenkach czy dowcipach. przekład nie zawsze dorównuje oryginałowi. s. moje — R. gdy Elżbieta odczytała głośno kartkę — jeśli ci córka zapadnie ciężko na zdrowiu albo jeśli umrze. wydaje się opinią ze wszech miar pochlebną. jakie ci ofiarowuję. if your daughter should have a dangerous fit of illness. jeśli chodzi o kunszt posługiwania się humorem angielskim. Znajdujemy zaś tylko suche. umniejsza nieco komizm owej pyszałkowatej przemowy. Na koniec należałoby jeszcze odnieść się do tzw. że humoru owego w polskim przekładzie brak. czarnego humoru. Austen: Pride and Prejudice…. if she should die. więc ostateczny efekt został zachowany. and under your orders16. said Mr Bennet. Austen: Duma i uprzedzenie…. który także (choć w mniejszym stopniu niż ironia) zawarty jest w typowo angielskich skeczach.K. Na makabryczny żart na temat poczynań swej głupawej żony pan Bennet pozwala sobie. Nie oznacza to jednak. to przecież nie to samo co „łapanie”). mo- głoby nie być szczytem twych marzeń”14. it would be a comfort to know that it was all in pursuit of Mr Bingley. Z drugiej jednak strony całość brzmi w ustach pana Collinsa nienaturalnie i sztucznie. 33. s. było do pogardzenia”15. 15 J. co przy założeniu. 110. np. 14 Tłum. Nie ma go tam ani zbyt dużo. będziesz się zawsze mogła pocieszać świadomością.

absurdity. The novel Pride and prejudice is full of stylistic figures typical for British sense of humour: irony (the most important one). However. Nadmiar czy niedobór. польское соответствие ангийского юмора не так совершеннo. неожиданность и осмеивание. surprise and direct jeering at certain protagonists. хотя переводчица Анна Пшедпелска- Тшетсяковска выполнила хорошую работу. as they grew up in different reality and their mentality is distinct. поймет ангийские анекдоты. кто не родился в Великобритании. Очень нелегко переводить такую прозу. Translating the book was not an easy task.. sarcasm. Not all non-British people are able to un- derstand British jokes. поскольку они описывают другую действительность и отсылают к другому менталитету. В романе Гордость и предубеждение можно найти полный набор стилистических средств. Джейн Остин искусно использует эту черту англичан. абсурд.. RAFAŁ KOZIELSKI TOO MUCH OR TOO LITTLE ENGLISH HUMOUR IN JANE AUSTEN’S PRIDE AND PREJUDICE? Summary English sense of humour is very specific. Jane Austen uses English humour in a brilliant way. а это настоящий вызов. Уровень перевода английского юмора и его качество могут удовлетворить польского читателя. another one was expressing their hidden comedy. The amount of English humour and its quality in her translation is really satisfactory for a Polish reader. Кроме прямого значения следует передать скрытый комизм. Конечно. . 109 РАФАЛ КОЗЕЛЬСКИ СЛИШКОМ МНОГО ИЛИ СЛИШКОМ МАЛО АНГЛИЙСКОГО ЮМОРА В РОМАНЕ ДЖЕЙН ОСТИН ГОРДОСТЬ И ПРЕДУБЕЖДЕНИЕ Резюме У анличан особое чувство юмора. А к тому еще определенную трудность составляет факт. English humour which the readers find in Polish version is not so excellent. что роман был написан двести лет тому назад. Не каждый. Anna Przedpełska-Trzeciakowska did really a good job. Direct meaning of words and sentences was one problem. Obviously. сарказм. The next obstacle is two hundred-year “generation gap”. типичных дла английского юмора: иронию (как самый главный прием).

.

W: (Aesth)etics of Interpretation. H. but reciprocally to lend each other new forces”2). Pater określa muzykę mianem „great Andersstreben of all arts”. co z istoty jest niewyrażalne i nie posiada formy.html>. to esencją obrazu jest prezentacja graficzna czy też malarskość. Dlatego właśnie przenikanie się sztuk ma na celu wzajemne oddziaływa- nie w celu dostarczenia sobie nawzajem „nowych sił”. czyli miejscem. Dostępny pod adresem: <http://www. I chociaż obraz może być poetycki. Pater w eseju poświęconym szkole malarstwa Giorgione stwierdza. która jest formą idealną i skończoną. że w procesie artykulacji tego. dlatego to właśnie muzyka jest idealnym kryterium oceny dla sztuki. Wszystkie przejawy sztuki nieustannie dążą w swoim kierun- ku i przenikają się nawzajem. E. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego 2000. sztuka jako taka dąży w stronę rytmiczności. że wzajemne przenikanie się jest jedną z najbardziej charakterystycznych cech współczesnej sztuki. którą operują: muzyka dźwiękiem.victo- rianweb. malarstwo kolorem. indywidualne cechy. które łączy wszystkie pozostałe sztuki. („[…] not indeed to supply the place of each other. MAGDALENA BARCZEWSKA-SKARBOŃ OSOBLIWOŚCI KULTUROWE W MUSICALACH I ICH PRZEKŁADACH (ROCK-OPERA JESUS CHRIST SUPERSTAR) W artykule poświęconym muzycznej estetyce w twórczości Waltera Patera Ewa Borkowska1 stwierdza. poezja słowem. Przy- taczając teorię Waltera Patera. Borkowska: Walter Pater’s Musical Aesthetics of Temporality. Jest to ściśle związane z materią. których nie da się „przetłumaczyć” na inną sztukę. Essays in Cultural Practice. ale rządzi nimi siła jeszcze potężniejsza. pieśni i śpiewu. Pater: The School of Giorgione.org/authors/pater/renaissance/7. zauważa ona. a mianowicie — wszystkie aspirują do pozycji muzyki. z której się wywodzi. . że każda gałąź sztuki posiada własne. a wiersz obrazowy. 2 W. 1 Zob. będąc obszarem lub miejscem usytuowanym poza tradycją estetyczną. a wiersza — poetyckość. generuje „muzyczny kodeks” i podległe mu pozostałe akty artystyczne.

że jako jedynej udaje się jej zatrzeć różnice między formą a treścią. co jest dążeniem i staraniem wszystkich pozostałych sztuk. każdy utwór należy rozważać jako integralny system. którym — ze względu na ich przywiązanie do materii — to się nie udaje. a pomiędzy poszczególnymi sekwencjami muzycznymi zachodzą określone związki wpływające na budowę ogólną dzieła. Zauważano analogię pomiędzy mową a językiem muzycznym. syntaksę. Katowice: WUŚ 2005. Pytanie. Tak więc: Każdy śpiew. namely. Paradoks muzyki polega na tym. s. s. Stąd — istnieje wspólna płaszczyzna dla tych komunikatów. pozostaje od nich inna. agogikę. że choć jest nierozerwalnie związana z pozostałymi przejawami działalności kulturalnej ludzi. Każdy utwór składa się z pojedynczych fraz muzycznych posiadających spe- cyficzne cechy: tonację. 6 Tamże. 19. Przenikanie się sztuk i proces transpozycji elementów jednej z nich do drugiej przywodzi na myśl proces przekładania pomiędzy dwoma systemami semiotycznymi. Większość z nich popiera jednak tezę. . the object of the great Andersstreben of all art. fonologię i swoje paradygmaty6.112 Magdalena Barczewska-Skarboń But there is even a wider striving than that of each art to the condition of some other art. or partakes of artistic qualities”3. the aspiring of all art “towards the principle of music. s. że „wszelkie dzieła sztuki (zarówno poetyckie. music being the typical. pozwalającej na analizę gramatyczną dzieła muzycznego. duże podobieństwo pomiędzy nimi zauważyć można na płaszczyźnie 3 Tamże. of all that is artistic. 4 Zob. a występujące pomiędzy nimi rozbież- ności polegają jedynie na odmienności kodów”5. dopatrując się w tym drugim podobnej struktury. E. przez co można je porównywać i przenosić do innego systemu znaków. jak i muzyczne) są ‘komunikatami’. autonomicz- ny w stosunku do wszystkich innych. Jako taki posiada on swą własną semantykę. Obok analogii pomiędzy budową dzieła literackiego i muzycznego. 5 Tamże. syntagmatykę. językoznawców i badaczy literatury4. Jej odmienność przejawia się w tym. 18. Lingwistyczne aspekty związków interse- miotycznych. rytmikę. Biłas-Pleszak: Język a muzyka. czy muzyka jest autonomicznym systemem semiotycznym od wielu lat pozostaje kwestią do końca nie- rozstrzygniętą ze względu na różnorodność opinii prezentowanych przez muzykologów. 17–30. or ideally consummate art.

które będąc pretekstem do podejmowania wielu działań w płaszczyźnie pozaliterackiej stały się specyficznymi manifestami myśli rewolucyjnej (np. A. że „muzyka jest światem autonomicznym. nie odnosi się do żadnego zjawiska. organizuje jego formę. istnieją różnice w zakresie funkcji. rządzącym się własnymi prawami. pieśń) ma niebagatelny wpływ na warstwę językową. Oczywiście. Red. Pierwsza koncepcja — autonomiczna — mówi. Warszawa 1995. warstwę muzyczną tego utworu należałoby potraktować w zupełnie odmiennych kategoriach niż tekst słowny. które od wieków są odbierane jako apele. można posłużyć się dwiema koncep- cjami wywodzącymi się z estetyki muzycznej. 97. ani też zjawisk psychicznych”8. że muzyka to odmienny kod znaków semiotycz- nych. Z. nawoływanie do działania. które byłoby „treścią” dzieła. odzwierciedlająca stany psychiczne twórcy dzieła czy też podmiotu lirycznego w przypadku piosenki. K. że istnienie warstwy muzycznej w dziele litera- ckim (czy to poprzez akompaniament. Nie da się jednak zaprzeczyć. Pisarkowa: Muzyka jako język. W związku z tym jest ona niezależna od świata rzeczywistego. a funkcją muzyki jest jedynie odzwierciedlanie uczuć7. s. czy warstwa muzyczna jest kategorią odmienności w tekście literackim. 1988. Dlatego też. podważające hipotezę. nie da się zaprzeczyć. . Prace Językoznawcze/Uniwersytet Jagiel- loński. 113 pragmatycznej. nie będącym odbiciem świata realnego.. czy też bezpośrednie nawiązanie językowe poprzez tytuł — np. dodaje treści emocjonalne. Etiuda rewolucyjna Fryderyka Chopina. 8 Encyklopedia muzyki. 13–40. które często nie są w nim obecne explicite. Dlatego też. gdyż język odnosi się do arbitralnych znaków pozajęzykowych i wyraża myśli. Marsylianka. Osobliwości kulturowe w musicalach. Próbując odpowiedzieć na pytanie. s. gdyż w muzyce zdecydowaną do- minantą jest funkcja estetyczna dążąca do wywołania u odbiorcy uczuć estetycznych oraz funkcja emotywna. choć w piśmiennictwie pojawiają się głosy przeciwne. obecnymi już od dawna w dyskusjach nad stosunkiem muzyki do rzeczywistości i związków muzyczno-językowych. który następnie zostaje przetransponowany na język obcy. 239.. O funkcji impresywnej i wychowawczej dzieła muzycz- nego mówić możemy w przypadku tych utworów. że wiele utworów muzycznych (w szczególności piosenek) spełnia również pozostałe funkcje charakterystyczne dla wypo- wiedzi literackiej. fuga. 7 Zob. Chodkowski. Mazurek Dąbrowskiego). analizując przekład tekstu piosenki. jakie spełnia utwór literacki i muzyczny.

Ograniczając niniejsze rozważania do piosenek. pomijając w zupełności aspekt dźwiękowy. najpierw może zwrócić naszą uwagę pozorna prostota słów. że poprzez dzieło muzyczne inkarnuje się wprost praistota bytu. że w utworze muzycznym ujawnia się życie psychiczne twórcy lub też uogólnione zjawiska psychiczne: este- tyka naśladownictwa uważa. M. iż to drugie podejście estetyczne w konsekwencji implikuje również tezę. Geneza i rozwój formy dramatyczno-muzycznej. Heteronomiczna estetyka metafizyczna twierdzi. można 9 Tamże.114 Magdalena Barczewska-Skarboń Druga zaś orientacja estetyczna traktuje utwory muzyczne jako twory heteronomiczne — czyli ujawniające […] coś od nich samych odmiennego […]. ukazując psychikę i emocje podmiotu lirycznego lub naśladując zjawiska pozaliterackie. estetyka wyrazu stwierdza. Należy pamiętać. Piosenka musicalowa to forma. muzykolog nie może jedynie skupić się na war- stwie instrumentalnej. Analizując utwór wokalny. brak skomplikowanych obrazów metaforycznych oraz typowe. iż muzyka może wprost naśladować zjawiska realne9. Dlatego gdy przyglądamy się tekstom piosenek musi- calowych. Łódź: 10 Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego 1994. jak i słowa. która rządzi się swoimi dawno wy- krystalizowanymi prawami i posiada cechy swoiste. badacz musi wejść w obszar rozważań interdyscyplinarnych. że w przypadku widowiska i songu musicalowego niezmiernie istotną rolę odgrywa również ele- ment wizualny. Bielacki: Musical. obecne niemal w każ dym utworze10. Zob. odzwier- ciedlając na przykład nastrój (poprzez tonację dur-moll czy agogikę). w trakcie swych badań nad tekstem — w szczególności piosenką i jej odmianą estradową — nie może skupić się jedynie na słowie. można stwierdzić. I odwrotnie. że muzyka będąca podkładem tekstu literackiego jest także bytem odrębnym. lub charakterystykę postaci (poprzez sonorystykę). gdyż w procesie recepcji tego utworu warstwa dźwiękowa odgrywa niebagatelną rolę. Dlatego muzyka wokalna musi w każdym przypadku być rozpatrywana równolegle — zarówno z perspektywy dźwięku. który w tym przypadku uzupełnia warstwę tekstową. . gdyż pewne funkcje tego dzieła spełniane są przez tekst i w pewnym sensie przy jednostronnej analizie mogłyby zostać usunięte z warstwy muzycznej. badacz literatury.

. Biorąc pod uwagę to. choreografia) oraz scenografia i rekwizyty. twórcy adaptacji na naszą scenę musieli podjąć pewne kroki. który stanowi wręcz idealne potwierdzenie tezy wysuniętej na początku naszych rozważań. której nie da się analizować w rozbiciu na po- szczególne. 115 by rzec — tendencyjne — rozwiązania językowe. słowa i muzyki ma na celu wza- jemne dostarczanie wszystkim tym elementom „nowych sił” i stworzenie uniwersalnej struktury. Analiza musicalu z takiej perspektywy jest głównym celem rozważań zawartych w niniejszej pracy. to ją należy potraktować jako kategorię obcości organizującą w całość występujące w przedstawieniu związki intersemiotyczne i bezpośrednio organizującą warstwę tekstową. XX wieku. nie . Ze względu na różnice pomiędzy wielokulturową i wieloreligijną społecznością Stanów Zjednoczonych oraz konserwatywną chrześcijańską widownią polską. ruchu. będący eksplikacją teorii estetycznej Waltera Patera i jego dokonań na łonie współczesnej teorii sztuki. przetłumaczonego na język polski przez Wojciecha Młynarskiego przy współpracy Piotra Szymanowskiego. […] Aprobujemy formę. Bo apelują one do jakichś ich spraw. że oprócz przetransponowania treści. nawiązują do ich problemów. na której polifoniczność składają się muzyka. Dopiero uczestnictwo w przedstawieniu pozwala na pełny wgląd w skomplikowaną strukturę tej formy muzycznej. którzy rozumieli. pozwoli nie tylko przeanalizować wpływ muzyki na organizację całości spektaklu. które z jednej strony pozwoliłyby przybliżyć mentalność Ame- rykanów. wieloletni dyrektor Teatru Muzycznego w Gdyni. Musical to eklektyczny twór. obrazoburczej i bluźnierczej.. Osobliwości kulturowe w musicalach. Prezentowane przez Stany Zjednoczone i Polskę dwie zupełnie odmienne świadomości kulturowe stały się nie lada wyzwaniem dla tłumaczy libretta. Przenikanie się obrazu. tworzące spektakl czynniki. ale jednocześnie zmusi do dostrzeżenia drugiej płaszczyzny obcości współistniejącej w tym dziele — kontr- kultury hippisowskiej przełomu lat 60. z drugiej zaś nie dopuściłyby do odczytania treści widowiska jako zbyt skandalicznej. nierozerwalnie związanej z muzyką rockową. Nowy York). Wybór musicalu Jesus Christ Superstar autorstwa Tima Rice’a i An- drew Lloyda Webbera (premiera: 1971. Pisała o tym Danuta Baduszkowa. muszą również prze- nieść inność. gra aktorska (mimika. gdzie musical Jesus Christ Superstar miał swą premierę w 1987 roku: „Tych utworów nie da się mechanicznie przenieść w nasze warunki. że muzyka jest tu nadrzędną strukturą organizacyjną. i 70. odmienność kulturową.

Zamiast typowych gatunków muzyki religijnej mamy do czynienia z awangardowymi. 18. W badanym utworze brak jest fragmentów mówionych. s. Fakt. Dlatego też w przypadku Jesus Christ Superstar mamy do czynienia z kategorią obcości przejawiającą się w dwóch płaszczyznach. stylizowanych na arie balladach lirycznych. ale przede wszystkim ze względu na język. długie włosy. not war” — kolorowe stroje. ale występują również fragmenty recytatywu i melodeklamacja. Występującą na scenie barwną grupę wyznawców Chrystusa nie- trudno porównać do dzieci-kwiatów. że treść musicali w stylu Jesus Christ 11 Superstar jest dla widza polskiego nie do zaaprobowania wynika przede wszystkim z odmienności kulturowej między widownią polską i amerykańską. a poprzez fragmenty silnie zrytmizowane stopniowane jest napięcie w scenach kulminacyjnych. Tekst jest przeważnie śpiewany. sprzeciw wobec konsumpcji. którym się posługują. ponieważ młodzież podróżowała do miejsc. Aranżacja rockowa tego widowiska wpływa na jego dynamikę. które w wersji anglojęzycznej manifestują się poprzez częste użycie tzw. Drugą perspektywą obcości jest filozofia „make love. instytucji i wojny. „Teatr” 1973. nie tylko ze względu na ubiór i zachowanie.116 Magdalena Barczewska-Skarboń treść tych musicali” . która przeczy przyzwyczajeniom i nie spełnia oczekiwań społeczności chrześcijańskiej. progresywnymi songami charakterystycznymi dla rock-opery. . Ten doskonale znany wszystkim chrześcijanom temat został potraktowany w nietypowy i nowoczesny sposób. jednego z gatunków musicalu. w których odbywały się słynne koncerty (Woodstock) i jednoczyła się w trakcie wspólnego wykonywania protestsongów czy też hitów zespołów i artystów utożsa- miających się z tym ruchem. który powstał w latach 70. które następnie znajduje ujście w spokojniejszych. Baduszkowa: Nowoczesny teatr muzyczny. nr 7. XX wieku. w kontek- ście zjawisk kulturalnych aktualnych w momencie powstawania musicalu. Muzy- ka rockowa odgrywała również w tej subkulturze jedną z ważniejszych ról. które są ideologicznym spoiwem ruchu hippisowskiego. muzyka właściwie cały czas towarzyszy rozgrywającym się scenom. Co chwilę można usłyszeć potoczne sformułowania. innych utartych frazeologizmów i brak sta- 11 D. Pierw- szą stanowi warstwa muzyczna. Musical Jesus Christ Superstar opowiada o siedmiu ostatnich dniach życia Jezusa Chrystusa. czasowników frazowych.

przypominające chórki anielskie. pisarze — Alan Ginsberg. Utwór utrzymany jest w konwencji piosenki rewiowej. muzycy — Janis Joplin) wyznaczającą trendy w kontrkulturze hippi- sowskiej często ukazywały się publiczności ubrane w białe hinduskie szaty. które Marek Bielacki określa mianem „slangu hippisowskiego”12. choć często byli to hochsztaplerzy i zwykli oszuści. Bar- dzo nowoczesna aranżacja.. i odwrotnie. błyszczącego pasa. 123. czę- sto odnosiła się do nurtów filozoficznych i religijnych pochodzących z różnych kultur świata. a boskość utraciła swój wyjątkowy charakter. z drugiej zaś strony idolom popkultury niejednokrotnie przypisywano rangę bogów. s. postaci związane z kulturą popularną (np. Tom Jones czy Scot McKenzie. że każdy miał szansę stać się „bogiem”. upodabniali się nieraz do idoli kultury popularnej. Strojem. Nierzadko były one traktowane na równi z istotami boskimi. stawały się duchowymi guru. Społeczność hippisowska. Występujące w tle chórki składają się z ubranych w białe. że duchowi przywódcy sekt byli produktami nowej mody. Osobliwości kulturowe w musicalach. i 70. fascynacja metafizyką. które śpiewają silnie zrytmizo- wane partie w wysokich rejestrach. długie i zwiewne suknie kobiet. Stąd olbrzymie zainteresowanie buddyzmem zen. że widzom udziela się atmosfera i przeistaczają się w publiczność muzycz- 12 Tamże. Solistą jest Judasz. poszukując swej tożsamości ideowej. ubrany w białe spodnie i koszulę rozpiętą aż do srebrnego. instrumentalizacja z silnie zaznaczoną partią gitary basowej. 117 ranności gramatycznej. zaaranżowanej w stylu disco przełomu lat 60. którzy często manipulowali naiwnymi i łatwowiernymi wyznawcami. z wymalowanymi na twarzach symbolami Opatrzności i innymi znakami odnoszącymi się do symboliki religijnej Wschodu. Tak więc z jednej strony zauważyć można było ruch degradujący religię do rangi kolejnej mody. wyglądem i sposobem poruszania się nawiązuje do tak znakomitych artystów tamtych czasów jak Jimmy Hendrix. które widziały w sobie szczególną moc i dar. która doprowadziła do powstania wielu nowych idei parareligijnych i sekt zrzeszających dzieci-kwiaty. Można by rzec. XX wieku.. To ideowe zamieszanie ukazuje tytułowy song rock-opery — Jesus Christ Superstar. znanej z teledysków grup takich jak Bee-Gees czy Abba. Sekty te zakładane były przez oso- by. . szybkie tempo i agresywny ruch sceniczny powodują. powodujący. islamem oraz innymi religiami wschodnimi.

Nie było przekazu masowego. Pierwszym filozoficznym pytaniem jest kwestia. przez telesatelity. gdy na środek zaciemnionej sceny na krzyżu — niczym akrobata cyrkowy na trapezie — zjeżdża gwiazda numeru: Judasz. dlaczego Jezus przyszedł na świat w tak odległych czasach i dalekim kraju („Now. pompy i powierzchowności intelektualnej. które zadaje Judasz. Autorzy korzystają z mowy potocznej.118 Magdalena Barczewska-Skarboń nego show rodem z dyskoteki z lat 70. miałby ułatwione zadanie. Miałbyś start znakomity whole nation Dotarłbyś do narodu całego Cały świat by słyszał Cię Israel in 4 BC had no mass W Izraelu w 4 [roku] p. Język. lub cyrku.e. . communication. a konkretnie telesatelitów do przedstawiania doktryn wiary szerszej grupie społecznej — zatracił się jednak komizm. Druga strofa songu przekazuje kolejne poważne pytania — tym razem dotyczące roli religii chrześcijańskiej i Jezusa Chrystusa jako proroka. Judasz dochodzi do konstatacji. osiąg- nięty w oryginale dzięki stworzeniu u widza wizji środków masowego przekazu obecnych w Izraelu w 4 roku przed naszą erą. na tle innych głównych doktryn religijnych: buddyzmu i islamu. również nie jest adekwatny do poruszanych kwestii. dokonują daleko posuniętej prozaizacji stylu we fragmentach poruszających głębokie treści. why’d you choose such a backward time / And such a strange land?” — „Czemuś wybrał dla swych działań odpowiedź daj / Takie zacofane czasy i dziwny kraj”). bo środki masowego przekazu pomogłoby mu w dotarciu do szerokich rzeszy wyznawców: Wersja oryginalna Tłumaczenie filologiczne Tłumaczenie Młynarskiego If you’d come today Gdybyś przyszedł na ziemię Gdybyś przybył dzisiaj You could have reached the dzisiaj. którym się posługuje. Wszystkie wymienione elementy są skontrastowane z kilkoma istotnymi kwestiami poruszanymi w tekstach songów.n. że gdyby Jezus zdecydował się przyjść na ziemię w czasach obecnych. zderzają się z zamierzonym przez realizatorów efektem blichtru. Typowo rozrywkowy charakter tego numeru spotęgowany zostaje w momencie. Rozwijając tę myśl. Poważne przecież pytania natury religijnej. W translacie oddana została koncepcja wykorzystania środków ma- sowego przekazu.

a nie filarów doktryn religijnych. Osobliwości kulturowe w musicalach. czy to właśnie Jezus jest „najlepszy” spośród proroków. co myślisz Kto prócz Ciebie do About your friends at the top O swych przyjaciołach z góry. lub zręczne powiedzenie. Że Twa krwawa śmierć Was that a mistake or wa śmierć okaże się hitem? to będzie super hit świa- Did you know your messy towy death Would be a record breaker? Określenie Jezusa. Buddy i Mahometa mianem „przyjaciół z góry” lub — w tłumaczeniu literackim — „śmietanką” doskonale oddaje koloryt zarysowany poprzez tekst angielski i scenerię. albo niewyszukany chwyt komediowy”13.. Pytanie brzmi. Szymczak Warszawa: PWN 1981. w ramach której „artysta” jest tylko marionetką mającą znikomą szansę na kreowanie prawdzi- wego wizerunku. . powiedzielibyśmy dzisiaj celebrytów. gdyż jest tylko produktem. że Twa krwa. Kto. ale raczej do sukcesu komercyjnego. który należy opakować 13 Słownik języka polskiego. który w czasach współczesnych niejednokrotnie oparty jest na niekonwencjonalnym zachowaniu czy też skandalu. śmietanki należy i Now who d’you think be. ale nie funk- cjonujące jeszcze w języku Polaków 25 lat temu) zwraca raczej uwagę na prężną machinę przemysłu rozrywkowego. reklamy — a więc kłamstwa obliczonego na przyniesienie jeszcze więk- szej sławy? Młynarski używa słowa „greps” — „dowcip. M. podczas gdy oryginalny PR (słowo dziś bardzo modne. oprócz ciebie. odnosząc się w ten sposób do komediowych umiejętności sławnych proroków. Odnosi się bowiem do ludzi lepszych. że Mahomet przeniósł górę. czy to jedynie sprawka zręcznego PR-u. znanych. na tle której wypowiadane zostają te słowa. Czy rzeczywiście należy wierzyć. i określenie „najlepszy” niekoniecznie odnosi się do głoszonej przez nich filozofii. podsycanym przez plotki. gwiazd — w tym przypadku idoli kultury popularnej. przez co porównani są oni raczej do komików. śmietanki towarzyskiej.. 119 Wersja oryginalna Tłumaczenie filologiczne Tłumaczenie Młynarskiego Tell me what you think Powiedz mi. miał Kto Twym zdaniem tak sides yourself doświadczyć tej chluby? wysoko wspiął się jak Ty Was the pick of the crop? Czy Budda był szacunku godny? Może Budda lub Buddah was he where it’s at? Jego przesłanie takie samo? Mahomet równy Ci jest Is he where you are? Czy Mahomet przeniósł góry? Czy Mahomet ruszył Could Muhammmed move Czy było to tylko reklamą? góry czy to zwykły greps a mountain Czy taką śmiercią umrzeć miałeś? Czy tak chciałeś umrzeć Or was that just PR? Czy może to był błąd? czy Ci przyszło do głowy Did you mean to die like that? A może wiedziałeś. Red.

tragicznym dopełnieniem się jego proroctw. ale na szczególną uwagę zwraca fakt porównania Chrystusa do idola kultury popularnej. ale jest częścią życia codziennego i przenika do każdej jego sfery. że świadomość religijna nie przejawia się tylko podczas typowo kościelnych uroczystości. Bielacki: Musical…. namiestnik Galilei i król Judei. który miał przynieść mu największą popularność i sukces? Wymowa tego fragmentu jest bardzo ostra. który odzwierciedla tradycję musicalu klasycznego. — podkreśla badacz musicalu. („A może wiedziałeś.120 Magdalena Barczewska-Skarboń tak. który spędza czas na plaży w otoczeniu przedziwnego orszaku. Owo połączenie biblijnego motywu z atrybutami współczesnej popkultury miało na celu umożliwienie odbiorcy przeprowadzenie refleksji nad znaczeniem i charak- terem osoby i roli Jezusa w XX-wiecznych ruchach kontestacyjnych (traktujących jego postać w sposób powierzchowny i uproszczony) — poprzez utożsamienie z młodzieżowymi idolami muzyki rockowej14. He- rod. jest Pieśń Heroda. dzięki Ewangelii Św. można ją odczytać jako wyraz sceptycyzmu religijnego. W musicalu postać Heroda kontrastuje z potocznym. wielowiekowym wyobrażeniem. s. czy też zimną kalkulacją. że twa krwawa śmierć / Okaże się hitem?”). gdyż 14 M. Nie dziwi więc nowatorskie potraktowanie ewangelii przez twórców musicalu. dochodzi do strywializowa- nia jednego z najważniejszych wydarzeń w tradycji chrześcijańskiej — męczeńskiej śmierci Chrystusa. jest potwornie znudzony i marzy o nowych rozrywkach i uciechach. jako że nasze rozumienie świata zależne jest od realiów. Marek Bielacki. Podejście do spraw wiary człowieka XX wieku musiało w końcu doprowadzić do połączenia tych dwóch obszarów. Jest to jedyny song. z góry zaplanowanym „głównym numerem programu”. Czy więc śmierć Jezusa na krzyżu była prawdziwym. Dodatkowo pod wpływem współczesnej muzyki rockowej i słownictwa dostosowanego do tej właśnie konwencji. 121. który równie dobitnie ukazuje konsumpcyjne podejście współczesnych do spraw wiary i ich oczekiwania wobec liderów duchowych. Marka został w tradycji chrześcijańskiej zapamiętany jako okrutny władca i tyran. Najdobitniej widać to w filmowej adaptacji rock-opery. . w których żyjemy. niewinnie wyglądającego liber- tyna. supergwiazdy — co zresztą sugeruje sam tytuł przedstawienia. gdzie oglądamy Heroda jako grubawego. by sprzedał się jak najlepiej i wygenerował jak największe zyski. Utworem. którzy chcą pokazać.

w ocenie Heroda są one tylko prestidigi- tatorskim popisem umiejętności Chrystusa. magika cyrkowego. gdyż jest on bardzo sławny w jego królestwie. która urozmaiciłaby jego życie. no fool żaden Jak po wodzie chodzisz w nim. które Jezus wykonuje w trakcie nauczania. s. i tylko te pragnie oglądać. Osobliwości kulturowe w musicalach. który od Jezusa oczekuje tego samego — dostarczenia nieskom- plikowanej rozrywki.. że głupiec z Ciebie Basen mam rad widziałbym. Co przyniosło sławę Chrystusowi? Herod nie jest zainteresowany dogmatami wiary. Wersja oryginalna Tłumaczenie filologiczne Tłumaczenie Młynarskiego You’ve been getting quite Stałeś się bowiem w mym kró. że długo czekał na spotkanie z Jezusem. których głównym zadaniem jest rozbawienie publiczności. . który — choć może i zadziwia 15 Tamże. które głosi Jezus — interesują go bardziej „sztuczki magiczne”. Healing cripples Uzdrawiasz kaleki Wskrzeszasz umarłych. W płaszczyźnie choreograficznej zauważyć można odwołania do tradycji rewiowej — tancerze wykonują układy charakterystyczne dla tego typu przedstawienia. trzeba Sposób.. powoduje wyraźną degradację wymowy tych cudów — nie towarzyszy im żadna ideologia. bez zbytniego zaangażowania intelektualnego. I mą wodę w wino zmień. 121 muzycznie przypomina „muzykę kabaretową z elementami ragtime’u”15. W pewnym sensie traktuje on Jezusa jako iluzjonistę. w jaki Herod wspomina wydarzenia cytowane przez ewan- gelistów. Kraj przenika wszerz a name lestwie i wzdłuż All around the place Dobrze znany Twojej sławy blask. Walk across my swimming Przejdź się po wodzie pool Feed my household with Nakarm me domostwo tym Skórkę chleba weź this bread bochenkiem chleba I skórką tą obdziel dziś mój You can do it on your head No już. zachęcać Cię nie dwór. I właśnie o to chodzi Hero- dowi. 123. Herod na wstępie wspomina. Raising from the dead Wskrzeszasz umarłych Znasz moc pysznych sztuk Prove to me that you’re Udowodnij boskość swą Bardzo proszę nie bądź leń divine Zmień w wino wodę mą. łączącego elementy satyryczne oraz spektakularne numery muzyczne. Change my water into wine Prove to me that you’re Udowodnij.

W pierw- szym zacytowanym powyżej fragmencie brakuje w tekście Młynarskiego wersu o „uzdrawianiu kalek”. I tu — znowu — odwołanie do cyrkowca. Jesteś hitów hit”). Dowodem na to. żeby uwierzyć w plotki przyniesione przez rzekomych świadków. stoi w wyraźnej opozycji do powagi biblijnej przypowieści. że z pewnością . biorąc pod uwagę to. ale to właściwie mu wystarczy. zgodnie z ewangelią. Następny przytoczony fragment songu wspomina o rozmnożeniu chleba. że Herod rzeczywiście ma na uwadze przede wszyst- kim dobre show. wykonującego swe sztuczki w przedziwnych pozach. sugeruje. Młynarski zamienia bochenki na skórkę chleba. który musiał opuścić najprawdopodobniej ze względu na konieczność utrzymania rytmu. w żadnym z analizowanych tłumaczeń nie udało się zawrzeć tej komicznej aluzji.122 Magdalena Barczewska-Skarboń świat swoimi czynami (tak jak robi to na przykład David Copperfield) — to w dalszym ciągu pozostaje zwykłym oszustem. „You are the wonder of the year” — czyli „jesteś objawieniem roku” — nie pojawia się w żadnej wersji tłumaczenia. jest słownictwo. że odtwo- rzenie tego cudu powinno być dla Jezusa zadaniem banalnym. jak i meliczna transpozycja Mły- narskiego dość wiernie oddają charakter wypowiedzi Heroda. Co więcej. przekład filologiczny stosuje omówienie („Nie mówimy o niczym innym”). którego Chrystus. Jana (J 6. dokonał w Kafarnaum. że w tym przypadku chleba ma wystarczyć tylko dla dworzan. Niestety. Niezwykle „rockowym” i często spotykanym w tym kontekście wyrażeniem jest zna- na przede wszystkim z piosenki zespołu The Queen fraza „We will rock you” (to rock — kołysać/kołysać się). Poradził sobie jednak dużo lepiej niż w przypadku tłumaczenia filologicznego z fragmentem opisującym chodzenie po wodzie. Herod sugeruje. które kojarzy się z leksyką stosowaną w odniesieniu do gwiazd popkultury. Herod chwi- lowo dysponuje tylko basenem. A może Herod świadomie stara się zdeprecjonować Chrystusa. że w zasadzie może to uczynić „stojąc na głowie”. a Młynarski poprzez powtórzenie dokonuje intensy- fikacji („Jesteś przecież gwiazda gwiazd. Chociaż w Ewangelii Św. przez co po raz kolejny dochodzi do zatracenia komicznej wymowy fragmentu. Herod stwierdza. a czyni to najprawdopodobniej ponownie ze względu na ograniczenia wynikające z liczby sylab przypisanych określonej liczbie nut w tej frazie muzycznej. 16–21) uczniowie „ujrzeli Jezusa kroczącego po jeziorze”. którego postrzega jako swojego wroga i którego pragnie upokorzyć? Zarówno tłumaczenie filologiczne. Tłumaczenie filologiczne nie wspomina o basenie.

czy też: „I only ask what I’d ask any superstar / What is that you have got / That puts you where you are?” — „Chciałbym zapytać o to. który pragnie ukazać Jezusa jako iluzjonistę. a u Młynarskiego ograniczające się zaledwie do pytania „Jak popularność zdobywa się twą?”. jaką odgrywają apostołowie. strzel taki numer”. Wydaje się. Rozpoczyna ją refren. czyli spowodować. wypełniaczami. cynikami”. Piosenka Ostatnia Wieczerza doskonale łączy w całość wszystkie elementy składające się na polifoniczność treści i formy widowiska rock-operowego. jeśli się magikiem jest jak Ty”. Druga część refrenu poświęcona jest roz- ważaniom dotyczącym roli. które kon- sekwentnie nawiązują do nazewnictwa związanego z cyrkiem: „Ach. w tłumaczeniu rekompensują one niemożność zawarcia całej treści oryginału. w którym jesteś?” — niezbyt fortunnie przetłumaczone w transpozycji filologicznej na „Jaki ukryty talent / Popularność ci taką zyskał?”. w oryginale nie ma aż tak bezpośrednich odwołań do iluzjonistycznych umiejętności Jezusa. to zdołasz”. spowodowany obecnością Chrystusa i kojącym wpływem pitego podczas uroczystości wina. o co zapytałbym każdą supergwiazdę / Co jest w tobie takiego / co przywiodło cię do miejsca. która przyczyni się do ich . „Zrób nam tu najlepsze / Twe sztuczki dwie lub trzy / Toż to drobiazg. Wniosek taki potwierdzają takie decyzje translatorskie jak zastąpienie fragmentów oryginalnych — bogatych w treść i niemożliwych do oddania w języku polskim ze względu na ograniczenia warstwy muzycznej — tzw. choć nie da się ukryć. że te dwie wersje wywołują u czytelnika nieco inne skojarzenia. że ich zadaniem jest spisanie ewangelii. że Młynarski poprawnie odczytuje intencje autora... jak muzyka rockowa może poruszyć wszystko. że jeśli zechcesz / Cyników przekonać. „Więc zrób nam jakiś trik”. którego brakuje w wersji Młynarskiego. Łagodna. nawet skałę (a rock — skała — drugie znaczenie słowa). podczas gdy przekład filologiczny pozbawiony jest nuty emocjonalnej — „Wierzę jednak. 123 Jezus jest w stanie rozruszać/poruszyć cyników. Jest to fragment wykonywany przez chór apostołów zgromadzonych na pożegnalnej kolacji z Jezusem. I znowu to Młynarski pozostaje bliższy oryginałowi. że uwierzą i zaangażują się podobnie. I’m sure / That you can rock the cynics if you try”. Pozostałe wyrażenia związane ze światem kultury popularnej to: „I’m a captive fan” — „Jestem wielkim fanem”. Oczywiście. wolna melodia jest tłem dla wyciszonego tekstu. Wierzą oni. mówiąc „wstrząśnij nami. który jeszcze dwa razy pojawia się w dalszej części utworu. Osobliwości kulturowe w musicalach. „Still. opisującego ich błogi stan.

Po początkowym (powtórzonym) stwierdzeniu. Młynarski w ramach własnej strategii translatorskiej zdecydował się na archaizację języka. napotykamy tu na dużo bardziej wymowne. odpowiedź na „najtrudniejsze” z nich przychodzi raczej w momencie intensywnych rozmyślań i wysiłku intelektualnego. ale raczą się również narkotykami pod postacią „haszyszowych ciasteczek”. Łagodna i spokojna melodia towarzysząca temu fragmentowi od- zwierciedla wyciszenie i spokój apostołów. które we mnie płoną / I na najtrudniejsze z nich odpowiedź znam”. „Płonące” pytania. błogostanie. którzy chcą być pozostawieni w spokoju. apostołowie zadają pytanie: „Co w chlebie tym było? Do głowy mi uderzyło?”. Przy drugim powtórzeniu napotykamy zmianę w trzecim wersie pierw- szej części. Tłumaczenie w ogóle pomija tę zmianę i trudno teraz stwierdzić. Dodatkowo słownictwo i metaforyka tego trans- latu nawiązują bezpośrednio do języka biblijnego. Wręcz przeciwnie. W wyobraźni odbiorców maluje się więc grupa „wyciszonych” winem mężczyzn. co sugeruje przede wszystkim stan upo- jenia biesiadników prowadzący do chwilowego zapomnienia o wszelkich troskach i kłopotach. czy też Młynarski nie zdecydował się na tak odważny krok. że jutro może przynieść wiele trudnych chwil. skoro do rana można jeszcze cieszyć się życiem. nawiązujące do symboliki Ostatniej Wieczerzy i w żadnym razie nie oddające ilości wypitego trunku. o który w obecnej chwili apostołów nie podejrzewamy. mając na . Polska wersja tego fragmentu zawiera wiele odstępstw od oryginału. Zamiast oryginalnych „trosk. którzy apelują do świata „Don’t disturb me now. to pytania natarczywe i nurtujące.124 Magdalena Barczewska-Skarboń nieśmiertelności. że wszelkie troski i zmartwienia toną w basenie wina. niezmąconym świadomością. które toną w toni wina”. widzę odpowiedzi / Zanim noc zamieni się w dzień / Życie jest dobre”. w polskiej wersji napotykamy wymowne „A na stole chleb i wina dzban”. podczas których biesiadnicy nie tylko nie stronią od alkoholu. I can see the answers” — „Nie przeszkadzaj mi. który przecież w dosłownym tłumaczeniu zmieściłby się w basenie „pool of wine”. wręcz agre- sywne sformułowania: „Widzę pytań sens. A więc mamy tutaj nawiązanie do hippisowskich imprez. czy jest to wynik zwykłego przeoczenia. czego nie można zaobserwować w oryginale („bym nie wszystek umarł”). ponieważ na zawsze pozostaną w pamięci czytających wyznawców. Błogostanu tego pod żadnym względem nie odzwierciedla tłumaczenie. Refren ten pojawia się jeszcze dwukrotnie w dalszej części piosenki.

. dawca życia i opiekun („Karmisz mnie codziennie Swoim ciałem / Poisz mnie przedziwnie Swoją krwią”) oraz źródło radości i ambicji życiowych chrześcijanina. WSZYSTKIE MOJE TROSKI Wszystkie moje troski i kłopoty W twoje ręce składam Panie mój Bardzo cieszę się. że to właśnie jemu przypada niechlubna rola zdrajcy . albo w przypadku gwałtownej wymiany zdań pomiędzy Jezusem a Judaszem — solowymi wokalami tych postaci. Judasz ma za złe Chrystusowi. I rzeczywiście. a chęć niesienia posługi apostolskiej nie wynika — tak jak w musicalu — z egoistycznych pobudek i pragnienia nieśmiertelności („Aby nawet po śmierci mogli o nas mówić”). Osobliwości kulturowe w musicalach. ukazanego jako na- uczyciel („uczysz mnie codziennie mądrości swoim Słowem”).. gdy słyszymy refren Ostatniej Wieczerzy po raz trzeci. tylko z potrzeby dzielenia się wiedzą o wielkości i dobroci Jezusa z całym światem. który pozostaje w pamięci widzów. W momencie. że mogłoby to obrażać uczucia religijnej części widowni w polskich teatrach. to będziemy głosić ewangelię Aby Imię Twe znał cały świat Karmisz mnie codziennie Swoim ciałem Poisz mnie przedziwnie Swoją Krwią Uczysz mnie codziennie mądrości Swoim Słowem Abym wreszcie poznał miłość Twą Pozostałe części Ostatniej Wieczerzy są fragmentami opartymi na melorecytacji. leitmotiv ten przeniknął do świata pozamusicalowego i obecnie jest doskonale znany wszystkim praktykującym katolikom w Polsce. nieoczekiwanie przybiera on formę zbliżoną do chorału gregoriańskiego: wszystkie głosy łączą się nagle w dostojny. W formie prezentowanej podczas liturgii kościelnej zmieniono tekst i utwór stał się apoteozą dobroci Chrystusa. wyznawcy nie chcą pisać ewangelii — tylko ją głosić. ascetyczny i spokojny ton. Tym razem troski nie toną w winie. w samej końcówce utworu. ale składane są na ręce Jezusa. 125 uwadze cenzurę albo normy obyczajowe i fakt. że właśnie nas wybrałeś Byśmy idąc nieśli Imię Twe Zawsze chciałem zostać apostołem Było to pragnienie w życiu mym Gdy pozwolisz.

nudy. Że Cię jak przestępcę a wounded animal.126 Magdalena Barczewska-Skarboń i wyraża to w bardzo dosadnych słowach. przestań się zgrywać”. pomyleńcze. jak Pomyleńcze patrz jak trud A jaded mandarin. patrzącym na swe „ponure dzieło”. politowania god. Ekstremisto patrz! dzony. „get cut”. na jego miejsce pojawia się „pomyleniec”. Najciekawszym jednak fragmentem jest porównanie Jezusa do „znudzonego mandaryna”. tylko podejmuje decyzje będące wynikiem kaprysu. że . znudzony mandaryn. A wszystko to przez Ciebie! Że Cię musi wydać ktoś Like a common criminal. A teraz ten najgorszy cios. choć stwarzało pewien dysonans. zmieniając przez to sens wypowiedzi pierwotnej. zobacz dokąd nas łeś w puch i proch Our ideals die around us and zawiodłeś. Nasze ideały umierają wo. like A najgorsze jest to. A jaded mandarin. Someone has to turn you in. faded. Jak zwykły przestępca. który w translacie staje się „eks- tremistą”. który czasami nie postępuje zgodnie z szeroko pojętym dobrem społecznym. od decyzji którego zależało wiele spraw wagi państwowej. pathetic man. że twórcom musicalu chodziło w tym miejscu o stworzenie wizerunku Chrystusa jako decydenta. Znudzony mandaryn swoje Jak znudzony. znużony. zniszczyłeś nasz Like a jaded. znu. jaded mandarin. I znowu natrafiamy na fragment. pospolitego wyda ktoś. Wspaniałe nasze plany all because of you. zranione zwierzę. Znudzony mandaryn Popatrz na ponure dzieło jaded. gdzie ingerencja tłumacza przynosi daleko idące odstępstwa od wersji oryginalnej. patrz! But the saddest cut of all: koło. charakteryzują się dużo większą gwałtownością i są dosadniejsze. Wersja oryginalna Tłumaczenie filologiczne Tłumaczenie Młynarskiego You sad. W dialogu tym przeważają prozaizmy i wyrażenia potoczne („Cut out the dramatics!” — „Nie dra- matyzuj” zostało przetransponowane na „Hej. przywodziło na myśl starożytnego uczonego i urzędnika państwowego. Dlatego można przyjąć. Nawiązanie do tradycji Państwa Środka wynika najprawdopodobniej z zainteresowania pokolenia dzieci-kwiatów filozofią i kulturą Wschodu. Czy zatem możliwe jest. Zarozumialcu patrz. rozbi- where you’ve brought us to. nie bacząc. Przede wszystkim epitety. politowania godny człowiek” staje się „zarozumialcem”. „[things] get out of hand” itd. see Ty żałosny. znużony. Zanika wizerunek bezbronnego „zranionego zwierzęcia”. Patrz. ny człeku.). „Żałosny. jakie w oryginale padają pod adresem Je- zusa. faded. że to osobliwe porównanie związane z innym kręgiem kulturowym. że ktoś Cię musiał wydać.

że w Polsce. który również kojarzy się ze Wschodem. choć nawiązuje do współczesnego zjawiska. czekają / A gdybyś Ty wiedział… / To mnie nie obchodzi” itd. You Judas”. Charakter tych krótkich. Ekstremista patrzący na swoje ponure dzieło odnosi podobny skutek. spiesz. Piosenka ta wyraźnie ukazuje tragizm postaci Judasza.. ze względu na ograniczoną liczbę sylab przy- pisanych do występującej tu frazy muzycznej. w kraju. których do końca nie rozumieją i przekonań. że bez jego zdrady — której nie chce dokonać — przeznaczenie się nie dopełni i że nie ma wyboru. Młynarski zrezygnował więc z mandaryna i zastąpił go elementem. jednosylabowe słowa. które wbrew własnej woli stają się ofiarami wyższych idei. który z zasady ma być sztuką przy- jemną i łatwą. urwanych wypowiedzi dobrze oddaje tłumaczenie: „Więc idź. których nie podzielają. they are waiting / If you knew why I do it… / I don’t care why you do it”. jednozdaniowych wypowiedzi w formie dynamicznych recytatywów. bo decyzje zostały podjęte przez kogoś. ograniczając się do zewnętrznych manifestacji (stroje i fryzury) i nie wnikając tak głęboko w filozofię i źródła fascynacji wyznawców ruchu na Zachodzie i w USA. używa sformu- łowania „ty Judaszu”. uwikłanego w dzieje chrześcijaństwa. „Who don’t you go do it? / You want me to do it! Hurry. a wierne tłumaczenie zakłóci jedynie recepcję spektaklu. w tłumaczeniu zabrakło . 127 mogą być przyczyną nieszczęścia i tragedii poszczególnych ludzi. aby zintensyfikować ten epitet. gdyż istniała obawa. Jezus nazywa go kłamcą. Gwałtowność i silne zrytmizowanie tych fragmentów podkreślają ostre. Osobliwości kulturowe w musicalach. Odnosi to efekt komiczny. W kłótni pomiędzy Judaszem a Jezusem dochodzi do wymiany krót- kich.. którego znaczenie wykształciło się w późniejszej tradycji chrześcijańskiej. do którego fala hippisowska dotarła tylko w szczątkowej formie. zda- jącego sobie sprawę z faktu. gdyż akt terroru również związany jest z tragedią i cierpieniem jednostek. widz nie zrozumie tak skomplikowanej metafory. którzy nic dla niego nie znaczą? Tymczasem tłumacz stanął przed poważnym dylematem. Niestety. gdyż Judasz nie może zdawać sobie sprawy ze znaczenia epitetu pochodzącego od jego włas- nego imienia. Jednak w sekwencji tej pojawia się istotny „zgrzyt” w momencie. kto ma o wiele większą moc niż on sam. Chcąc obrazić swojego rozmówcę. gdy Jezus zwraca się do Judasza ze słowami: „You liar. jakim jest terroryzm. na co czekasz? / ty chcesz bym tak czynił… / Spiesz się. a w momentach szczególnego napięcia — wolnej improwizacji muzycz- nej. a następnie.

ale przeżywa to wielopłaszczyznowe widowisko teatralne dzięki boga- ctwu brzmienia.128 Magdalena Barczewska-Skarboń tego elementu i tłumacz zdecydował się na „Ty kłamco. Bielacki: Musical…. 121. jakim był młodzieżowy ruch dzieci-kwiatów. которые включают в себя видимую простоту слов. движения. Вторым элементом необычности этого произведения является сосуществование контркультуры хиппи 60-х–70-х годов XX века. jednoczącą wszystkie sztuki. неразрывно связанной с рок-музы- кой. 16 M. которая соединяет в целое выступающие в представлении интерсемиотические связи и оказывает прямое влияние на организацию текста. . и в то же время не должна быть оскорбительной или богохульной. co w sposób niedoskonały oddaje myśl zawartą w wersji oryginalnej. слова и музыку. podobnie jak męczennicy współcześni: Mar- tin Luther King czy Robert Kennedy”16. Warstwa dźwiękowa widowiska uwypukla w jeszcze większym stopniu walory dramatyczne. stając się nadrzędnym spoiwem. Dlatego twórcy musicalu „zajęli się głównie obrazem Chrystusa jako myśliciela. Osobliwości kulturowe przedstawione w musicalu Jesus Christ Su- perstar świadomie dążą do połączenia wielowiekowej tradycji chrześci- jańskiej z ważnym dla lat 60. s. Спектакль объ- единяет в себе картину. Judaszu!”. подчёркивая. Dzisiejszy widz nie dostrzega wszystkich aluzji ważnych dla odbiorców w momencie powstania dzieła. które organizuje estetykę całości. Польская версия мюзикла должна была сблизить польские и американские культурные сознания. który padł ofiarą innych. то нельзя его рассматривать по отдельным частям. МАГДАЛЕНА БАРЧЕВСКА-СКАРБОНЬ КУЛЬТУРНЫЕ ОСОБЕННОСТИ В МЮЗИКЛАХ И ИХ ПЕРЕВОДЕ (РОК-ОПЕРА ИИСУС ХРИСТОС-СУПЕРЗВЕЗДА) Резюме Работа рассматривает жанр мюзикла на основе рок-оперы Иисус Христос- суперзвезда. tą „nową siłą”. Музыка. o której pisał Walter Pater. является категорей чуждости. что данный жанр обладает признанными правами и соответствующими характерными чертами. charyzmatycznego przywódcy ruchu dysydenckiego. когда открывается общая значимость. которую нельзя было восстановить в польском переводе из-за консервативной христианской польской аудитории. i 70 XX wieku zjawiskiem kulturowym i socjologicznym. как доминирующая организационная структура. отсутствие сложных метафор и языковых уловок. oraz jako człowieka.

The second level of otherness present in this work is the co-existence of the Hippie subculture of the 60s and 70s of the 20th century. приверженцев Христа. Osobliwości kulturowe w musicalach. lack of complex metaphors. 70-х годов XX века. 129 Элементом чуждости в мюзикле является музыка. похожих на дети- цветы. The task for the translators was to unite the age-old Christian tradition with the socio-cultural phenomenon of the 60s and 70s of 20th century.. which could not be rendered in the Polish translation due to the conservative. . is a category of otherness which organises all the intersemiotic elements present in a show and has a direct impact on the organisation of the textual level. and typical — even tendentious — linguistic devices. похожим на современных мучеников. therefore it cannot be analysed in terms of its separate components. The Polish adaptation was to bring closer the cultural con- science of the Americans and at the same time not to be offensive or profane. when the universal value is revealed. Therefore the creators of the rock-opera presented Jesus Christ as a thinker and a charismatic leader of a dissident movement who was a victim of others. Music. Another aspect of otherness in this work is the clothing. similar to other modern martyrs. MAGDALENA BARCZEWSKA-SKARBOŃ CULTURAL OTHERNESS IN MUSICALS AND THEIR TRANSLATIONS (ROCK-OPERA JESUS CHRIST SUPERSTAR) Summary The article focuses on the genre of musical song on the basis of the rock-opera Jesus Christ Superstar stressing that this particular genre has well-established rules and possesses its specific characteristics. который исследователи называют сленгом хиппи. авангард и последовательные песни характерные для рок-оперы вместо привычного религиозного стиля. These include: apparent simplicity of lyrics. instead of typical religious genres. as a superior organisational force.. Поэтому создате- ли рок-оперы представили Иисуса Христа как мыслителя и харизматического лидера движения инакомыслящих. который стал жертвой других. mostly catholic Polish audience. movement. inseparably linked with rock music. Music in the rock-opera incorporates dynamic. Особенностю является тоже одежда персонажей. word and music. Задачей переводчиков являлось объединение многовековых хрестианских традиций с социо-культурным явлением 60-х. таких как Мартин Лютер Кинг или Роберт Кеннеди. such as Martin Luther King or Robert Kennedy. which unites the picture. avant-garde and progressive songs. которая в рок-опере объеди- няет движение. их поведение и язык. which is referred to as “Hippie slang”. In is only during the performance. behaviour and language of the characters.

.

piosenka oraz a k u s t y c z n o-n i e w e r b a l n e jak np. fizjonomia oraz elementy w i z u a l n o-w e r b a l n e jak np. nagłówki gazet) a czasem również akustycznymi (elementy a k u s t y c z n o-w e r b a l n e jak np. wtedy informacja niewerbalna będzie stanowić wzmocnienie przekazu słownego. elementy obcego pochodzenia zakodowane w gestach. mogą kolidować z tłumaczeniem. krajobraz. W przeciwień- stwie do tekstów monosemiotycznych (i monomedialnych) informacja kulturowa w filmie zakodowana jest na więcej niż jednym poziomie. Przekaz słowny zawarty w dialogu lub komentarzu wzmocniony jest elementami wizualnymi (elementy w i z u a l n o-n i e w e r b a l n e jak np. ponieważ w ich przypadku nie chodzi już tylko o znalezienie odpowiednich ekwi- walentów przekładowych dla pewnych zjawisk i pojęć. narracja. IWONA SIKORA. ko- . jednak specyfika tekstów audiowizualnych sprawia. przypominając widzom o swoim rodowodzie. ALINA BRYLL TREŚCI KULTUROWE W DUBBINGU FILMÓW ANIMOWANYCH — O PRZEKŁADZIE OSOBOWYCH NAZW WŁASNYCH Z problematyką transferu treści kulturowych borykają się tłumacze wszystkich typów tekstów. zwyczaje. jednakże w razie konieczności zamieszczenia dodat- kowych objaśnień. tablice. charakterystyczny podkład muzyczny). w zależności od obranej strategii (naturalizacji lub egzotyzacji). Owa informacja niewerbalna zawarta w obrazie lub dźwięku. że transfer treści kulturowych nabiera dla ich tłumaczy zna- czenia odmiennego niż dla tłumaczy tekstów pisemnych. Jeśli tłumacz decyduje się zachować koloryt i egzotykę oryginału. Jeśli tłumacz chce ukryć obce treści i zastąpić je takimi. dotyczących niewerbalnych elementów kulturowych. W razie konieczności może dodać przypisy dolne. obrazie itp. przeszkodą będzie limit czasu i wymóg synchronizacji. szyldy. W przekładzie pisemnym tłumacz ma do dyspozycji więcej środków pozwalających na wyjaśnienie nieznanych odbiorcy treści kulturowych. dialogi. może stanowić utrudnienie bądź pomoc w tłumaczeniu. które wywołują u odbiorcy znajome sko- jarzenia.

Reż. lecz w ograniczeniu czasowym i przestrzennym. tablic informacyjnych. w tym przypadku odbiorca otrzymuje produkt zawierający sporą ilość danych obcego pochodzenia. nomina propria) — nazwy przysługujące jednostkom. Jedyne. Doskonałe ilustracje takich ograniczeń zawiera film animowany Shrek 21. Film ten nie należy do korpusu badawczego niniejszego artykułu. 1. zawierają- cą jednocześnie wiele niezrozumiałych dla niego (jeśli nie zna języka angielskiego) tablic i napisów. do której dany element się odnosi) oraz kryterium przynależności do kategorii leksykalnej (nazwy własne)3. Może on zdawać sobie sprawę z ich obcego pochodzenia i zastanawiać się nad ich znaczeniem. Adamson. imiona własne (łac. ponieważ tłumacz musi dostosować tworzony tekst do długości trwa- nia oryginalnych wypowiedzi i na wyjaśniające komentarze pozostaje niewiele miejsca. Elementy kulturowe występujące w analizowanych przez nas filmach animowanych2 można podzielić według kryterium sposobu przekazy- wania informacji (informacja występująca w kanale wizualnym i/lub akustycznym). w odróżnieniu od nazw pospolitych mogących się odnosić do dowolnych egzemplarzy desygnatów określonej klasy przedmiotów. W rezultacie widz otrzymuje wersję z polskim dubbingiem. 1 Shrek 2.132 Iwona Sikora. Nazwy własne nie są definiowal- ne przez określenie znaczenia: np. Ograniczenia czasu i przestrzeni a także względy estetyczne to ko- lejne utrudnienia w przekazie treści kulturowych w tłumaczeniu audio- wizualnym. przypisy końcowe. Szkopuł nie tkwi w braku odpowiedników w języku docelowym. Tak więc. Wymóg synchronizacji warstwy dialogowej nie pozwala na zamieszczenie w niej dodatkowych informacji wizualno-werbalnych za- kodowanych w formie napisów. znaków drogowych czy kierunkowskazów. kryterium tematycznego (obszar rzeczywistości. W przypadku dubbingu możliwości te są ograniczone. Wierzbięta. . pomi- mo iż niejednokrotnie zawierają one istotne treści o charakterze przede wszystkim informacyjnym. słowo krzesło można zdefiniować przez wymienienie cech typowych dla wszystkich krzeseł. szyldów. bądź uzupełnić sam tekst o konieczne informacje. choć strategia naturalizacji uważana jest za powszechnie stosowaną we współczesnym polskim dubbingu. Autorzy polskiej wersji językowej zdecydowali się pozostawić owe elementy w wersji oryginalnej. słowa Karol nie można zdefiniować w ten sposób. co mu pozostaje to próba odcyfrowania znaczenia niejasnej wizualno-werbal- nej informacji z kontekstu i wykorzystanie własnej wiedzy kulturowej. Alina Bryll mentarze. 2 i 3. Dialogi: B. A. DreamWorks 2004. 2 Wykaz analizowanych filmów znajduje się w Tab. 3 „Nazwy własne.

Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych... 133
Wśród nazw własnych występujących w analizowanych przykładach
wyróżnić możemy:
a) nazwy osobowe (antroponimy): imiona i nazwiska bohaterów, na-
zwy zwierząt, postaci rzeczywistych i fikcyjnych, postaci historycznych,
legendarnych i bajkowych;
b) nazwy miejscowe (geograficzne): (toponimy — makro/ i mikroto-
ponimy) nazwy państw, miast, łańcuchów górskich, dolin, rzek, dróg;
c) chrematonimy:
— instytucjonimy (nazwy przedsiębiorstw, instytucji, organizacji,
fabryk, sklepów, restauracji, barów itp.);
— nazwy handlowe (nazwy produktów i artykułów handlowych);
— ideonimy (tytuły utworów literackich, czasopism, nagłówków
prasowych).
Nazwy własne osobowe można z kolei podzielić na:
— fikcyjne4 imiona własne (np. Sally, Wallace, Sulley, Mike, Fiona);
— intencjonalne5 imiona własne (nazwy „znaczące”6), czyli takie, któ-
re zostały wybrane celowo, a intencją autora było przekazanie widzowi
pewnej informacji, która jest „zakodowana” w szczególnym brzmieniu
i znaczeniu wybranego imienia (np. Mrs. Mulch, Lightning McQueen,
General von Talon, Valiant, Totty);

Nauka o nazwach własnych to onomastyka. Wyróżnić można dwie duże grupy nazw
własnych. Jedna z nich to nazwy osobowe, odnoszące się do ludzi. Druga to nazwy
geograficzne nazywające miejsca. Wyróżnia się także mniejsze grupy, jak nazwy zwie-
rząt, statków, czy ciał niebieskich”. K. Rymut: Nazwy miast Polski. Wrocław: Zakład
Narodowy im. Ossolińskich 1987, s. 8.
4
Przez fikcyjne nazwy własne rozumiemy nazwy odnoszące się do postaci fikcyjnych
stworzonych na potrzeby danego filmu, które hipotetycznie mogłyby istnieć w świecie
rzeczywistym i być nazwami rzeczywistych osób i przedmiotów.
5
Określenie „intencjonalne nazwy własne” pochodzi z pracy Krzysztofa Hejwow-
skiego (Kognitywno-komunikacyjna teoria przekładu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe
PWN 2004, s. 91–101).
6
Zdaniem Hejwowskiego każde imię własne jest imieniem znaczącym, mimo ency-
klopedycznej definicji, według której nazwy własne pozbawione są treści deskryptywnej
— por. Encyklopedia językoznawstwa ogólnego. Red. K. Polański. Wrocław: Ossolineum
1999, s. 246–247. Według Hejwowskiego, każda nazwa własna posiada oprócz znacze-
nia etymologicznego (motywacyjnego), specyficzne znaczenie aktywowane w umyśle
przynajmniej jednego z uczestników komunikacji. Określenie „nazwy intencjonalne”
— znaczące — odnosi się do takich nazw własnych, które niosą specyficzny komunikat
zaplanowany przez autora i opisują jakąś charakterystyczną cechę bohatera (zob. K.
Hejwowski: Kognitywno-komunikacyjna…, s. 101–103).

134 Iwona Sikora, Alina Bryll
— autentyczne nazwy własne (postacie historyczne, bajkowe, fil-
mowe i legendarne, np. Tom Wolfe, Abominable Showman, Barbra
Streisand).
W niektórych przypadkach zaistniały wątpliwości, czy daną nazwę
należy zakwalifikować do kategorii nazw realistycznych czy intencjonal-
nych. Trudność wynika z tego, iż właściwie każdą nazwę można uznać
za „znaczącą”7 w jakimś stopniu. Czasami intencjonalność i potencjalne
znaczenie nazwy mogą być trudne do odczytania, co zależy od tego, czy
informacja zawarta w nazwie własnej jest informacją mniej czy bardziej
implicytną. W takich przypadkach jak „Waternoose”, „Valiant” czy „Elast
Girl”, komunikat w nich zawarty jest jasny, a umiejscowienie w kategorii
nazw intencjonalnych nie sprawia trudności. Czasami jednak komunikat
może być bardziej subtelny i wtedy daną nazwę można zakwalifikować do
obu kategorii, w zależności od tego, czy widz będzie w stanie odczytać
owo „ukryte” znaczenie (np. Ramone, Ozzie, Edwina).
W analizowanym materiale występują także nazwy pospolite użyte
w funkcji imienia własnego, które można również zaklasyfikować jako
nazwy intencjonalne, ponieważ niejednokrotnie opisują najbardziej cha-
rakterystyczną cechę nosiciela: „Ginger”, „Stickers”, „Dash”. Dodatkowo,
imię własne może mieć znaczenie dla odbiorców angielskojęzycznych
i odsyłać do konkretnych osób i zdarzeń, istniejących bądź mających
miejsce w angielskojęzycznej rzeczywistości. W tłumaczeniu jednak,
te same imiona własne, ze względu na różnice w bagażu kulturowym
odbiorców, mogą stracić swoją funkcję referencyjną i nie budzić u widza
polskiego podobnych jak u odbiorców wersji angielskiej (bądź nawet
żadnych) skojarzeń. Zatem imiona własne, które są intencjonalne w tek-
ście wyjściowym, mogą w tekście docelowym należeć do grupy imion
fikcyjnych, niemających szczególnego znaczenia.
Na przykład w filmie Uciekające kurczaki8 jedna z kur imieniem
Edwina na początku filmu zostaje w tradycyjny sposób — poprzez
ścięcie głowy — zgładzona przez państwa Tweedych z powodu słabych
wyników w znoszeniu jaj. Dla widza polskiego jej imię nie ma szcze-
gólnego znaczenia. Odbiorca brytyjski skojarzy je natomiast z postacią
Edwiny Currie, która piastowała stanowisko Ministra Zdrowia w gabi-
necie Margaret Thatcher. W 1988 roku Currie naraziła się producentom
7
Tamże. Problem znaczenia nazw własnych wyjaśnia Hejwowski (Kognitywno-ko-
munikacyjna…, s. 86–87).
8
Uciekające kurczaki. Reż. N. Park. DreamWorks 2000. Dialogi B. Wierzbięta.

135
Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych...
jaj, rolnikom i politykom, oznajmiając w wywiadzie telewizyjnym, że
większa część brytyjskiej produkcji jaj dotknięta jest salmonellą, co
spowodowało załamanie na rynku i ogromne straty9. W rezultacie została
zmuszona do rezygnacji ze stanowiska, co w języku angielskim bywa
określane wyrażeniem: „to get the chop”. „To get a chop” w odniesieniu
do odwoływanych ministrów oznacza „zostać wylanym”, ale dosłowne
tłumaczenie tego idiomatycznego wyrażenia to „ściąć, odrąbać głowę”.
W ten sposób angielski odbiorca skojarzy imię kury, której odrąbano
głowę za zbyt małą liczbę zniesionych jaj, z osobą pani minister, która
swoim nieodpowiedzialnym zachowaniem wywołała popłoch i straty
wśród brytyjskich producentów. Imienniczki spotkała ta sama kara
— „getting a chop” — z tym że jedną w znaczeniu dosłownym tego
wyrażenia, a drugą w znaczeniu przenośnym — straciła ona tylko sta-
nowisko, zachowując głowę. Dla widza polskiego imię „Edwina” nie
jest jednak imieniem intencjonalnym, ponieważ nie ma on wspólnego
z odbiorcą brytyjskim bagażu doświadczeń. W ten sposób pewne niuanse
i skojarzenia są dla polskiego widza niedostępne.
Sytuacja odwrotna, kiedy w procesie tłumaczenia znaczenie zostaje
„nadane” i imię „neutralne” dla odbiorców angielskojęzycznych staje
się imieniem „znaczącym” dla odbiorców polskich, jest również możli-
wa. W filmie Szeregowiec Dolot10 główny bohater nazywa się „Valiant”
(mężny), w polskiej wersji został on nazwany „Frankiem Dolotem”,
co niesie dodatkowe konotacje. Imię to jest prawdopodobnie aluzją do
postaci Franka Dolasa z filmu Jak rozpętałem drugą wojnę światową.

1. Strategie przekładu fikcyjnych nazw własnych osobowych

Już przy wstępnej analizie materiału badawczego (Tab. 1) ujawniła
się strategia dominująca w polskim dubbingu filmów animowanych
w odniesieniu do fikcyjnych nazw osobowych. Jest to strategia egzoty-
zacji, czyli tłumaczenie skierowane na kulturę oryginału.
W większości przypadków tłumacze zdecydowali się na pozostawienie
imion bohaterów w ich oryginalnym brzmieniu (np. Shrek, Fiona, Oscar,

9
Por. „1988: Egg industry fury over salmonella claim”. Dostępny pod adresem:
<http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/december/3/newsid_2519000/2519451.
stm>.
10
Szeregowiec Dolot. Reż. G. Chapman. DreamWorks 2005. Dialogi J. J. Wecsile.

136 Iwona Sikora, Alina Bryll
Heather, Bob, Rico), czyli zastosowali w stosunku do nich technikę
reprodukcji, zwaną inaczej transferem bezpośrednim — przeniesienie
obcego imienia własnego do tekstu docelowego bez lub z niewielkimi
zmianami (np. Babs — Babs, Helen — Helena, Phillip — Filip).
Z analizowanych przykładów wynika, że w dubbingu nazwy własne
osobowe podlegają pewnym modyfikacjom. Po pierwsze, w tym przy-
padku transfer bezpośredni to tylko pozornie technika polegająca na
braku tłumaczenia, czyli reprodukcji elementu obcego w jego „orygi-
nalnej” formie. W rzeczywistości imiona własne przeniesione do dialo-
gów polskich podlegają przede wszystkim adaptacjom fonetycznym. Są
one wymawiane przez polskich aktorów, w związku z czym realizacja
fonetyczna różni się od ich oryginalnego brzmienia — polscy aktorzy
wymawiają je inaczej niż aktorzy angielscy. Po drugie, imiona własne,
które słyszymy w przetłumaczonych dialogach, nie są używane jedynie
w mianowniku, ale odmieniają się przez wszystkie przypadki (np. Alex
— Alexa — Alexowi). Podlegają więc procesowi adaptacji morfologicz-
nej umożliwiającej traktowanie ich zgodnie z regułami gramatycznymi
języka polskiego.
Rezultatem zastosowania transferu bezpośredniego jest pozostawie-
nie w tekście docelowym elementów obcego pochodzenia, które mimo
drobnych zmian fonetycznych i morfologicznych nadal brzmią obco
i odsyłają widza do innego systemu kulturowego.
Tylko w nielicznych przypadkach zdecydowano się na przetłumaczenie
angielskiego imienia własnego stosując jego polski odpowiednik bądź
zastępując go innym (np. Gorder — Zygmunt, Steve — Edek, Manny
— Maniek, George — Grzesiu). Technikę tę zastosowano w odniesieniu
do jednego lub kilku imion własnych, natomiast pozostałe przeniesiono
bez zmian. Oznacza to, że w obrębie jednego filmu stosowano dwie
różne strategie tłumaczeniowe w odniesieniu do tego samego problemu:
fikcyjne nazwy własne tłumaczono stosując strategię egzotyzacji lub
naturalizacji.
Użycie imienia wydaje się szczególnie uzasadnione w tych przy-
padkach, kiedy tłumacz zdecydował się na wykorzystanie polskiego
odpowiednika lub imienia brzmiącego podobnie (np. Manny — Maniek,
Celia — Celina, Mankowitz — Mańkiewicz). Często jednak stosowano
imiona własne, które nie są odpowiednikami imion angielskich (np.
Gorder — Zygmunt, Steve — Edek, Phil — Edek, George — Grzesiu,
Lizzie — Gienia). Nasuwa się pytanie, dlaczego tłumacze zastosowali

137
Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych...
tę technikę tylko w odniesieniu do niektórych nazw własnych i jakimi
kryteriami kierowali się, dobierając poszczególne imiona? Można przy-
puszczać, że zamiarem tłumacza, który zamienił angielsko brzmiące
imię na swojskiego „Ziutka”, „Niunię”, „Dziunię”, czy „Zygmunta” było
stworzenie efektu komicznego, bowiem budzą one u polskiego odbiorcy
charakterystyczny krąg skojarzeń.

2. Strategie przekładu intencjonalnych nazw własnych osobowych

W tłumaczeniu intencjonalnych imion własnych (Tab. 2), w przeci-
wieństwie do nazw fikcyjnych, widoczna jest tendencja do naturalizacji
— większość z nich, z paroma tylko wyjątkami, przetłumaczono na
język polski.
W przypadku intencjonalnych imion własnych dodatkowe znaczenie
może być komunikatem mniej lub bardziej oczywistym. Zadaniem tłu-
macza jest określenie prawdopodobnej intencji autora oraz odczytanie
znaczeń i skojarzeń, jakie dane imię ze sobą niesie i odtworzenie ich
w języku docelowym. Innymi słowy, tłumacz musi mieć świadomość
wszelkich konotacji związanych z intencjonalnym imieniem własnym
w tekście translatu. Powinien także dołożyć wszelkich starań, aby
stworzyć imię, które wywoła podobne skojarzenia u odbiorców11.
W przypadku imion, co do których nie ma wątpliwości, że zostały użyte
intencjonalnie, sposób postępowania jest oczywisty. Skoro autor dialogów
oryginalnych wybrał dane imię, po to, aby przekazać odbiorcy jakąś in-
formację, zadaniem tłumacza jest odczytanie tej informacji i przełożenie
sensu. W przypadku, kiedy intencjonalność danego imienia nie jest jasna,
tłumacz może przyjąć, że potencjalna informacja zawarta w imieniu jest
mniej ważna i pozostawić imię w oryginale.
W Uciekających kurczakach, dodatkowe znaczenie imion bohaterów,
wskazujące na ich intencjonalne użycie, jest dość subtelne. Odczytanie
takich implicytnych komunikatów może sprawiać trudności nawet wi-
dzom angielskojęzycznym. Tym bardziej, że niektóre z nich to imiona
autentyczne (Babs, Nick, Edwina, Ginger, Rocky), które dopiero w kon-
tekście jakiejś charakterystycznej cechy danego bohatera uaktywniają
dodatkowe znaczenie (np. Nick, Edwina, Ginger). Prawdopodobnie z tego

11
Por. K. Hejwowski: Kognitywno-komunikacyjna…, s. 101.

” i „Mrs. przewody lub kable elektryczne przechodzące przez otwory. a sympatyczna para przyjaciół występuje pod takimi samymi imionami również w innych krótkometrażowych filmach. to jak najbardziej można uznać je za imię intencjonalne. Jedyne elementy nazw własnych. niezwykle kłopotliwych. w których mogłyby ulec uszkodzeniu. porządku pilnuje angielski policjant. Dialogi B. Gromit i Hutch — z filmu Wallace i Gromit. które oznacza plastikowe. ponieważ pojawiają się w tytule filmu. . które porównano do efektów osiąganych przez Wallace’a. Taką strategię przyjął w stosunku do wszystkich imion występujących w tym filmie. „Gromit” pochodzi prawdopodobnie od angielskiego sło- wa „grommet”. samochód. stał się w polskiej wersji „Balcerem”. „Wallace” może kojarzyć się z angielsko-indyjskim słowem „wallah” oznaczającym specjalistę w jakiejś dziedzinie. Królik Hutch — wytwór nieudanego eksperymentu z manipulatorem umysłów. poddany próbie wyleczenia z warzywnego nałogu. wynalazków. Reż. DreamWorks 2005. ale znacznie mniej rozumnego pana. Wierzbięta. Jeśli imię „Gromit” rze- czywiście pochodzi od „grommet”. jakim niewąt- pliwie jest główny bohater — zapalony konstruktor i miłośnik serów. bowiem ten sprytny pies niejednokrotnie chroni i ratuje z opresji swojego pomysłowego. Alina Bryll względu tłumacz zdecydował się pozostawić je w wersji angielskiej. W polskim dubbingu imiona głównych bohaterów pozostawiono w oryginale. Z kolei „hutch” to w języku angielskim określenie klatki. które przetłumaczył to formy adresatywne „Mr. Być może jest to aluzja do reform Leszka Balcerowicza. Klątwa królika12 należy w zasadzie uznać za nazwy intencjonalne. i odbiorca angielskojęzyczny nie będzie mieć trudności z odczytaniem ukrytego znaczenia. Akcja filmu osadzona jest w latach 60. a postacie w specyficzny i bardzo widoczny sposób wymawiają angielskie głoski 12 Wallace i Gromit. Imiona głównych bohaterów — Wallace. N.138 Iwona Sikora. które raziłyby w polskim tekście. w której trzyma się zwierzęta domowe. a przede wszystkim króliki. Klątwa królika. Oba wyrazy wymawia się identycznie. metalowe lub gumowe kółko stosowane do wzmocnienia otworów w ubraniach lub materiałach albo ochraniające liny. Park. gdyby pozostawiono je w wersji angielskiej. który specjalizuje się w tworzeniu kolejnych. na ulicach i w witrynach sklepów wiszą plakaty z angielskimi napisami. w małym angielskim miasteczku i wiele elementów plastelinowego świata daje temu świadectwo: Wallace ubiera się jak typowy Anglik. którym jeżdżą bohaterowie to Aust- in A35 w wersji van.”.

W oryginale pozostawiono natomiast te. Tłumacz postąpił w taki sposób prawdopodob- nie po to. W pozostałych filmach intencjonalne nazwy własne zbudowane są we- dług kilku wzorów.J. gdzie odbywa się akcja filmu. aby zachować elementy komizmu. B. DreamWorks 2004. Zorientowany widz domyśli się od razu. Bird.. Reż. Jenson. Jedyną cechą wspólną łączącą je z oryginałem jest to. że owo „I” to litera. Pierwszy z nich polega na tworzeniu imion i nazwisk postaci. na których — na wzór stroju supermana — widnieje wielka litera „I”. Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych. które nawiązują do tematyki filmu: Rybki z ferajny14 — odnie- sienia do świata podwodnego i różnych gatunków morskich stworzeń. W tłumaczeniu tych nazw zastosowano jednak nie ich słow- nikowe odpowiedniki. W innych przypadkach — poza bohaterami tytułowymi — zdecy- dowano się na tłumaczenie wybranych imion. pana Sadzaka oraz pana Zraszacza. tak jak to uczyniono w oryginale. V. . Wecsile. Podobnie jak w Uciekających kurczakach. W filmie Iniemamocni13 nazwisko rodziny Niesamowitych/Niewiary- godnych musi zaczynać się na literę I. bowiem bohaterowie noszą kostiu- my. Oprócz królika Balce- ra. panią Kosiarkę. ale wyrazy o zupełnie innym znaczeniu. Nie sposób jej zignorować. w których dodatkowa informacja jest bar- dziej subtelna. również w tym filmie zachowano oryginalny koloryt i egzo- tykę decydując się na pozostawienie większości imion w oryginalne. a dialogi nie zostały „wzbogacone” o odniesienia do polskich realiów. których znaczenie jest eksplicytne.. Reż. Jak widać na podstawie powyższych przykładów. Tłumacz w polskiej wersji musiał dostosować swoje tłumaczenie do tej wizji. Wierzbięta. Wszystkie te fragmenty plastelinowej rzeczywistości dobitnie świad- czą o tym. na którą zaczyna się imię lub nazwisko bohatera. Dialogi J. Z tego względu zdecydował się na porzucenie dosłownego znaczenia oryginalnego nazwiska i stworzenie neologizmu. który będzie się zaczynał na literę „I” a jednocześnie umożliwi zawarcie dodatkowej informacji. W tym miejscu widoczna jest silna współzależność istniejąca pomiędzy obrazem i słowem. Bergeron. B. 14 Rybki z ferajny. 139 (th). Pixar & Walt Disney Pictures 2004. Dialogi B. że nawiązują do tematyki warzywno-ogrodniczej. taki los spotkał mieszkańców miasteczka i uczestników konkursu warzywnego: panią Grządkę. w filmie Wallace i Gromit przetłumaczono te nazwy intencjonalne. 13 Iniemamocni.

Wedge. kierowcy rajdowego (Darell Waltrip) oraz reporterów (Kate Couric. Obecnie komentator w stacji telewizyjnej Fox. Bob Costas to również sławny sprawozdawca sportowy pracujący w stacji NBC. Są to imiona i nazwiska znanych aktorów (Russell Crowe. Doctor. J. metali lub urządzeń: np. Jessica Simpson). Drugi rodzaj to nazwy podkreślające jakąś specyficzną cechę lub właściwość bohatera — pojawiające się w filmach: Szeregowiec Dolot.140 Iwona Sikora. W analizowanym materiale wyodrębniono grupę antroponimów. Dialogi A. „Tuna (tuńczyk) Turner” — Tina Turner. W Autach nazwiska reporterów komentujących wyścig to gra słów op- arta na nazwiskach autentycznych sprawozdawców sportowych — Boba Costasa i Darrella Waltripa18. Saldanha. Bob Costas).. „Mussel (małż) Crowe” — Russell Crowe. Robotach i Autach. Rod Stewart) i piosenkarek (Britney Spears. 17 Auta. Komiczne modyfikacje sławnych nazwisk można uznać za formę parodiowania rzeczywistości. bowiem w tłumaczeniu nie pojawiają 15 Roboty. którzy użyczają swoich głosów komenta- torom wyścigu w filmie. J. „Britney Gears” (gear — me- chanism) — Britney Spears. Tina Turner. Nazwy tego typu występują w Rybkach z ferajny. Wecsile. W Robotach odsyłają one do nazw narzędzi. Iniemamocni. Bo- rowik. Dialogi J. Jeremy Irons. W nazwach występujących w Rybkach z ferajny zawarte są aluzje do gatunków ryb i innych morskich stworzeń: np. Auta17. Seal. 18 Darrell Waltrip to trzykrotny mistrz wyścigów NASCAR Winston Cup. „Farrah Faucett” (faucet – kran) — Farrah Fawcett. Wierzbięta. Reż. Dialogi B. C. której celem jest łagodna kpina i żartobliwa ironia skierowana pod adresem znanych postaci. muzyków (Axl Rose z grupy Guns N’Roses. Reż. Walt Disney Pictures 2006. Alina Bryll Roboty — nazwiska postaci wzorowane na nazwach maszyn. reżysera i producenta filmowego (Orson Wel- les). które są „stylizowane” zgodnie z tematyką danego filmu. Jessica Simpson). P. lub swoim brzmieniem nasuwają podobnie nieprzyjemne kono- tacje. Farrah Fawcett. 20th Century Fox 2005. narzędzi. „Jeremy Irons” (bez modyfikacji – żelazo). Potwory i spółka16 — nazwiska bohaterów skonstruowane są ze słów. . Pixar i Walt Disney Pictures 2001. C. Odniesienia do tych autentycznych postaci są w polskiej wersji zneutralizowane. 16 Potwory i Spółka. Reż. Lasseter. MC Hammer. 15 metali itp. które znajdują się w polu semantycznym związanym z pojęciem strachu. „Jessica Shrimpson” (krewetka) — Jessica Simpson. które są zmodyfikowanymi imionami lub nazwiskami sławnych postaci ze świata kultury.

nazwy zespołów sportowych (New York Giants) i symboli narodowych (Lady Liberty). nazwy postaci rzeczywistych (muffin man. Henry Heimlich). że postać Piernikowego Ludka jest raczej nieznana polskim odbiorcom. 3. Strategie przekładu autentycznych osobowych nazw własnych Autentyczne antroponimy występujące w tekście wyjściowym tworzą najmniej liczną grupę (Tab. „współsyn redaktor”). Oryginalne nazwy zastąpiono ogólnymi wyraże- niami („ojciec redaktor”. Godfather) prze- tłumaczono na język polski stosując ich uznane ekwiwalenty. Prawie wszystkie nazwy należące do dwóch pierwszych kategorii (Robin Hood. 141 się żadne nazwiska. tłumacz musiał poszukać nowego . która wzbudza zainteresowanie odbiorcy i odwołuje się do jego wiedzy o świecie. Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych. Gingerbread Man. Opowiadanie to nie należy do kanonu polskich bajek i można przypuszczać. ponieważ stwierdzono. które jeśli wzbudzają jakiekolwiek konotacje to są to odniesienia do polskiej rzeczywistości (ojciec dyrektor a zarazem redaktor kontrowersyjnej rozgłośni katolickiej — Radia Maryja). nazwy postaci filmowych (Godfather). Jest to akcent humorystyczny oparty na grze słów.. Loch Ness. (Wyjątkiem jest film Rybki z ferajny. Tak jak w pozostałych przypadkach nie są one jednak przetłumaczone. Tom Wolfe. Magic Mirror. Magic Mirror. Można je podzielić na nazwy postaci legendarnych i bajkowych (Abominable Snowman. Jako że w języku polskim nie istnieje odpowiednik tej nazwy. tylko przeniesione do języka docelowego w angielskiej wersji). Abominable Showman. W przypadku nazwy „Gingerbread Man” z filmu Shrek 2 zastosowa- no ekwiwalent wymyślony przez tłumacza. gdzie nazwiska sław- nych postaci pojawiają się również w dialogu. Wobec tego wszelkie konotacje ze znanymi postaciami są niedostępne dla widza nieznającego języka angielskiego i niepotrafiącego odczytać dodatkowych znaczeń. Nazwy te występują jednak w filmach tylko w formie pisemnej i nie są przetłumaczone na język polski. Robin Hood). że intencją autorów było wywołanie u odbiorcy natychmiastowych skojarzeń ze sławnymi postaciami. 3).. Barbra Streisand. Gingerbread Man to postać (zrobiona z ciasta i przypominająca kształtem człowieka) znana angiel- skim dzieciom z bajki pod takim tytułem. Nazwy tego typu zakwalifikowano do kategorii nazw intencjonalnych.

DreamWorks 2005. bowiem jego specyficzną cechą jest to. chodziło bowiem o konfiskatę nagrań muzycznego idola. amerykańskiego pisarza i dziennikarza. Dindal. W zasadzie osiągnął efekt podobny do oryginalnego. Reż. neutralizacja obcych elementów bądź zastosowanie polskich ekwiwalentów. że oryginalne zdanie zawiera nutkę ironii.142 Iwona Sikora. W filmie Madagaskar20 nazwisko Toma Wolfe’a. Zastosowanie neologizmu jest w tym kontekście uzasadnione. Podobne rozwiązanie zastosowano także w przypadku toponimu „the Lincoln Center”. Parnell. że jest zrobiony z piernikowego ciasta (co notabene było przyczyną jego zagłady w angielskiej bajce). jednak wymazuje wszelkie konotacje z angiel- skim oryginałem. E. Wierzbięta. Tłumacz zastosował ekwiwalencję wewnątrz języka źródłowe- go. Alina Bryll wyrażenia i zdecydował się na zastąpienie tego imienia neologizmem odsyłającym do najbardziej charakterystycznej cechy bohatera. Dialogi B. zastępując mniej znaną postać taką. W odniesieniu do nazw postaci rzeczywistych zastosowano różne techniki tłumaczeniowe. Reż. 20 Madagaskar. W przypadku Barbary Streisand w filmie Kurczak Mały19 tłumacz użył ekwiwalencji wewnątrz języka docelowego. . który tłumacz zamienił na 19 Kurczak Mały. Walt Disney Pictures 2005. ale jest lepiej znana odbiorcy tłumaczenia. przypisując Szpekowi takie gusta muzyczne. Dialogi B. występującego w tym samym zdaniu. Można zatem podejrzewać. M. „Ginger- bread Man” stał się „Ciastkiem”. zastąpiono w polskim tłumaczeniu postacią Billa Clintona. i jednocześnie sugeruje. Jednak Streisand to piosenkarka większego formatu niż kontrowersyjny zespół Ich Troje. który wywołuje podobne konotacje. których efektem było zastąpienie elementu mniej znanego bardziej znaną nazwą pochodzącą z tego samego kręgu kulturowego. W przytoczonym w tabeli poniżej zdaniu matka bohatera — Szpeka Zawiotkiego — w ramach kary za nieodpowiednie zachowanie grozi mu konfiskatą płyt ulubionego wykonawcy. W polskim dialogu tłumacz opuścił nazwisko amerykańskiej piosenkarki i zastąpił je nazwą popularnego wśród polskich nastolatków zespołu Ich Troje. Wierz- bięta. która również pochodzi z kręgu kultury źródłowej. W polskim dubbingu ta informacja zostaje utracona. zastępując element kultury wyjściowej elementem kulturowym języka docelowego. że pozostaje on w tyle za muzycznymi trendami. która dodatkowo bardziej pasuje na ulubienicę matki naszego bohatera niż idola współczes- nej młodzieży.

Pozostawienie obcego nazwiska uniemożliwiłoby widzom zrozumienie sensu wypowiedzi. który pozwala polskiemu odbiorcy odczytać komunikat zawarty w zdaniu. który jest aluzją do powszechnie znanej angielskiej rymowanki i nie jest właściwie nazwą własną. W tym kontekście zastosowane tłumaczenie jest jak najbardziej uzasadnione. bowiem zestawione obiekty pełnią podobną funkcję — jednego z ważniejszych centrów kultural- nych. Chyba że przyczyną takiego wyboru tłumacza jest dość powszechne mniemanie. w krainie lemurów. 143 (Teatr) „Narodowy” (w Warszawie). Ostatni przytoczony przykład to „muffin man” ze Shreka 2. Jest to jednocześnie oficjalny okrzyk drużyny futbolowej z Nowego Jorku. które podczas misji ratowania przyjaciela z opresji uciekły z Nowego Jorku i w wyniku niefortunnego splotu wydarzeń zostały wyrzucone przez morze na Madagaskarze. że potrzebna jest pomoc lekarska. bowiem nie odnosi się do jedynego w swoim rodzaju przedstawiciela. że w każdym państwie jest Teatr Narodowy. Na powitanie wybawców lemury skandują: „All hail to New York Giants”. której przewodzi samozwańczy król Julian. Kolejny przykład godny uwagi to nazwa sławnej nowojorskiej drużyny futbolu amerykańskiego pojawiająca się w filmie Madagaskar. Jest to oczywisty przykład zastosowania strategii naturalizacji bez uwzględnie- nia innych elementów kontekstu. Zastąpienie konkretnego nazwi- ska wyrażeniem ogólnym neutralizuje sygnał obcości przy zachowaniu znaczenia oryginalnego zdania i efektu komicznego. Oryginalnie „muffin man” . W filmie nazwa ta odnosi się do grupy zwierząt.. W Shreku w odniesieniu do metody Henry’ego Heimlicha zastosowa- no hiperonim. w którym rozgrywa się akcja filmu. „New York Giants” zostali przetłumaczeni na język polski dosłownie jako „Olbrzymy z Nowego Jorku”. które okazują się bardzo pomocne w odstraszaniu odwiecznych wrogów. Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych. czworo przyjaciół z nowojorskiego zoo to faktycznie olbrzymy. ponieważ w przekładzie zastosowano parę antroponi- mów pochodzących z kręgu kultury docelowej. czyli tego. ale do całej klasy obiektów. aczkolwiek nawiązanie do sławnych futbolistów przepada w polskim tłumaczeniu.. Tutaj zastosowany został ekwiwalent funkcjonalny wewnątrz języka docelowego. Został jednak zakwalifikowa- ny do tej kategorii. Nie wiadomo tylko. w jaki sposób warszawski Teatr Narodowy znalazł się w Nowym Jorku. Nazwisko wynalazcy tej techniki ratowania życia zostało opuszczone i zastąpione terminem ogólnym. W po- równaniu z grupą lemurów.

które zwykle noszą osoby w bardziej zaawansowanym wieku niż młodociana widownia. Zostały więc prawdopodobnie użyte ze względu na humory- styczne brzmienie i zabawne skojarzenia. Czasami stosowano również imiona. można stwierdzić. Zamiast niej wykorzystał postacie Żwirka i Muchomorka — dobrze znane polskiemu widzowi — i stworzył podobny dialog. .144 Iwona Sikora. neutralizacji oraz egzotyzacji. co pole- gało na pozostawieniu w tekście translatu imion bohaterów w angielskiej wersji. W obu powyższych przypadkach zastosowano strategię naturalizacji. *** Podsumowując rozważania nad przekładem treści kulturowych w an- glojęzycznych filmach dubbingowanych. Takie postępowanie uznać można za przejaw strategii naturalizacji. osiągnął efekt podobny jak w oryginale i jednocześnie wykreował komiczną sytuację adresowaną do odbiorcy dorosłego. Phil — Edek. jakie wywołują u odbiorcy. który jest nieznany polskiemu odbiorcy. W przekładzie f i k c y j n y c h o s o b o w y c h n a z w w ł a s n y c h w większości przypadków posłużono się strategią egzotyzacji. które nie są polskimi ekwiwalentami nazw angielskich (Gorder — Zygmunt. Większość z występujących w materiale badawczym o s o b o w y c h n a z w i n t e n c j o n a l n y c h zastąpiono specjalnie stworzonymi lub już istniejącymi polskimi odpowiednikami. sugerując związek homoseksualny pomiędzy Żwirkiem i Muchomorkiem. Alina Bryll to człowiek roznoszący drożdżowe bułeczki w czasach wiktoriańskich. the muffin man. Powtarzając imię Muchomorka. Lizzie — Gienia). Niektóre z nazw zostały jednak przetłumaczone na język polski z zastosowaniem ich polskich odpowiedników lub imion podobnie brzmiących. Z tego względu tłumacz zrezygnował z potencjalnie niezrozumiałej i nienaturalnej rymowanki. Do you know the muffin man? He lives in Drury Lane”. wykorzystując tę samą figurę retoryczną. Z reguły były to imiona obecnie mało popularne. Wymiana zdań pomiędzy Ciastkiem i Lordem Farquaadem natychmiast nasuwa odbiorcy angielskiemu skojarzenia z tym dziecięcym wierszy- kiem21. co wydaje się wnioskiem słusznym 21 Tekst tej dziecięcej rymowanki jest następujący: „Do you know the muffin man? The muffin man. że tłumacze stosowali trzy strategie: naturalizacji.

Dzięki naturalizacji dialogów odbiorca otrzymuje tekst „oswojony”. Rybki z ferajny. przypominające o obcym pochodzeniu filmu. Mimo tego. 145 w zestawieniu z rozpoznaniem strategii egzotyzacji w tłumaczeniu nazw fikcyjnych. Bergeron. Jenson. Zestawienie fikcyjnych nazw własnych osobowych występu- jących w analizowanych filmach Źródło: opracowanie własne 1. Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych. ANEKS Tab.. Reż. B. DreamWorks 2004. który kusi swoją naturalnością i autentycznością a jednocześnie jest atrakcyjny i łatwy w odbiorze. nieposiadającymi żadnych konotacji kulturowych i tym samym nieodsyłającymi widza ani do kultury źródłowej. Postępowanie takie nosi znamiona strategii globalnej. V. Powyższe obserwacje pozwalają stwierdzić. która służy realizacji określonych z góry celów. że autentyczne antroponimy zostały w większości przypadków zastąpione wyrażeniami ogólnymi. ani do docelowej. Oznacza to. że strategia ta nie jest re- alizowana konsekwentnie. 1. że strategią dominującą w dubbingu filmów animowanych na język polski jest naturalizacja obcych treści i dostosowywanie tekstu translatu do realiów i oczekiwań odbiorców docelowych. Dialogi B. Wierzbięta. Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Oscar Oskar Lola Lola Angie Angie Sykes Sykes . W rezultacie takich niekonsekwencji w tek- ście translatu pozostały elementy egzotyczne.. zabiegi naturalizacyjne wyróżniają się na tle innych technik translatorskich i mają znaczny udział w tworzeniu efektów humorystycznych. Zauważono jednak. który wpisuje się w ramy ich potrzeb i oczekiwań. W przekładzie a u t e n t y c z n y c h o s o b o w y c h n a z w w ł a s - n y c h najczęściej stosowaną metodą jest neutralizacja. Jednym z nich jest stworzenie iluzji filmu przeznaczonego specjalnie dla polskich odbiorców.

A. Adamson. C. N. Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Edwina Edwina Babs Babs Mr. Wierz- bięta. Alina Bryll Don Lino Don Lino Frankie Frankie Lenny Lenny Ernie Ernie Bernie Bernie Luca Luca 2. Rocky the Rhode Island Rocky z rajskiego Rhodes Island Red (Rhode Island Red — rasa kur — karmazyn) 5. Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Tim the Gate Guard Teks 4. Dialogi B. Shrek. Dialogi A. Borowik. Reż. Gorder? To ty Zygmunt? How did you know? No. . Reż. Wierzbięta. E. Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Shrek Shrek Lord Farquaad Lord Farquaad Princess Fiona1 Królewna Fiona Gorder Zygmunt Is that you. Dialogi B. Roboty. Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Gloria Gloria 1 Tłustym drukiem wyróżniono te fikcyjne nazwy własne. Darnell. DreamWorks 2001. DreamWorks 2005. Wierzbięta. Dialogi B. Uciekające kurczaki. Vicky Jenson. Reż. Reż. a kto ma być? 3. 20th Century Fox 2005. Madagaskar. C. które zostały przetłuma- czone w polskiej wersji. Tweedy Pan Tweedy Mrs.146 Iwona Sikora. Saldanha. Wedge. DreamWorks 2000. Tweedy Pani Tweedy Mac Mac Rocky. Park.

. Dr Goldberg Dr Goldberg (Melman) “I can’t be transferred. Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Robert Parr Bob Parr Helen Parr Helena Parr Violet Wiola Jack-Jack Jack-Jack Lucius Best Lucjusz Best Mirage Mirage Edna Mode Edna Mode 7. . ale zna język migowy) Mason the Chimpanzee BT2 (imię drugiego szympansa pozo- stawione jest bez tłumaczenia. B. Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych. J. Dialogi B. Iniemamocni. DreamWorks 2005. Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Wallace Wallace Gromit Gromit Hutch the Rabbit Królik Balcer Lord Victor Quartermaine Lord Wiktor 2 BT — bez tłumaczenia. bowiem nie było właściwie konieczności. 6. który jest niemy i zna tylko język migowy. nie. nie zwraca się do swojego towarzysza (który potrafi mówić) po imieniu..” stem umówiony z doktorem Goldbergiem na 5”. I have „Nie. Park. Reż. nie mogą mnie przenieść. Wallace i Gromit. Szympans Edek. 147 Alex Alex Marty Marty Melman Mankowitz Melman Mańkiewicz King Julien Król Julian Rico Rico Kowalski Kowalski Maurice Maurycy Mort Mort Phil the Chimpanzee Benek/Edek (nie mówi. N. Dialogi J. Pixar & Walt Disney Pictures 2004. Klątwa królika. Bird. Wecsile. aby je tłumaczyć. Reż. Ja je- an appointment with dr Goldberg at 5. Wierzbięta.

Maniuchna.148 Iwona Sikora. I’m Tia” (aluzja do samochodu A ja Dziunia”. Lasseter. J. Walt Disney Pictures 2006. marki Mazda. imbir) Ginger Edwina Edwina (Edwina Currie — brytyjska minister zdro- wia za rządów Margaret Thatcher) . “I’m Niunia. 2. Auta. Dialogi J. model Miata). Wecsile. J. Zestawienie intencjonalnych nazw własnych osobowych po- jawiających się w analizowanych filmach Źródło: opracowanie własne 1. który gubi się w polskiej wersji) Reverend/Vicar Clement Hedges Pastor/Wielebny Clement Hedges 8. Uciekające kurczaki Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Fowler (myśliwy polujący na ptactwo) Fowler Ginger (rudy kolor włosów. Reż. Dziunia — „Jestem Niunia. Maniusiek Bessy Bessy Sally Carrera Sally Carrera Filmore Ogórek Flo Lola (dilerka pojazdów i właścicielka stacji benzynowej i kawiarni o nazwie: Flo’s 8-V cafe) Ramone Roman (w oryginale mówi z hiszpań- skim akcentem) Luigi Luigi Guido Guido Lizzie Gienia Chuck Ziutek Mia. Alina Bryll Phillip Filip Police Constable Albert MacIntosh Policjant Albert MacIntosh (PC MacIntosh – żart językowy. Tab. Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Mack Marian. Maniek. Tia — adoratorki Zygzaka. Mia.

tyłek) Ciocia Bania Cappy (nakrętka) Cynka Cykopulos Mr. Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych. 4 Występujące w filmach Rybki z ferajny. Tweedy3 Pan Tweedy Mrs Tweedy (tweedy — przymiotnik Pani Tweedy opisujący życie bogaczy posiadających domki na wsi. Gunk (maź. wybieg) 2. gluty) Pan Mazut Silverman (N) BT Tinman (N) BT Steele (N) BT Orson Wheels4 (wheel — koło — BT Orson Welles) (N) 3 Tłustym drukiem wyróżniono te nazwy. ale także świrowaty. lubiący polowania. Roboty Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Rodney Copperbottom (miedziany tył) Radek Dekiel Mr. sprzedać się za Fetcher dużą sumę. lub sztuczka. które zostały przetłumaczone w polskiej wersji... obrobić kogoś) Nick Fetcher (fetch – przynosić. jazdę konną i tweedowe ubrania) Nick (zwinąć coś. które zostały zmodyfikowane w taki sposób. wielkopański. aby przypominały autentyczne nazwiska osób z kręgu kultury źródłowej i jednocześnie nawiązywały do tematyki danego filmu można zakwalifikować zarówno jako nazwy autentyczne jak i intencjonalne. nierzadko zaintereso- wanych polowaniami: arystokratyczny. świr- nięty) Mr. 149 Mr. Bigweld (wielki spaw) Pan Spawalski Ratchet Brzeszczot Phineas Ratchet Honoriusz Brzeszczot Loretta Geargrinder (urządzenie. Nuts Pan Nakrętek (nakretka. szli. . Loretta Electrolux fierka) Madame Gasket Madame Frezer The Rusties: Fender Gwoździu Piper Pinwheeler Hania Crank Casey Max Kolanko (głos podkładany przez Mariusza Maxa Kolonko) Diesel Diesel Aunt Fanny (pupa. Roboty oraz Auta nazwiska sławnych posta- ci.

BT Axl Rose) (N) Britney Gears (gear — mechanizm BT — Britney Spears) (N) Farrah Faucett (faucet — kran — BT Farrah Fawcett) (N) MC Hammer (hammer — młot — MC BT Hammer) (N) Jeremy Irons (Iron — żelazo — Jeremy BT Irons) (N) 3. Dibber Pan Sadzak (kołek do sadzenia) . Kampanula (totty.150 Iwona Sikora. Suzanne Mulch Pani Grządka (ściółka ogrodnicza) Mr. tottie — osoba atrakcyjna pod względem seksualnym) PC Albert Macintosh Policjant Albert Macintosh Mrs. Alina Bryll Axle Rose (Axle — wał osiowy — W. Rybki z ferajny Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Katie Current Katie Current (w polskiej wersji Katie (w oryginale głos podkłada Katie Couric Current mówi głosem Moniki Olejnik) — amerykańska dziennikarka telewi- zyjna) Jessica Shrimpson (N) BT (shrimp — krewetka — Jessica Simpson) Mussel Crowe (N) BT (mussel — małż — Rusell Crowe) Cod Stewart (N) BT (cod — dorsz — Rod Stewart) Tuna Turner (N) BT (tuna — tuńczyk — Tina Turner) 4. Totty. Wallace i Gromit. Clive Growbag Pan Zraszacz Mr. Klątwa królika Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Wallace Wallace Gromit Gromit Hutch Królik Balcer Lady Campanula ‘Totty’ Tottington Milady Tottington.

a imię dodatkowo wskazuje na latynoskie pochodzenie bo- hatera) Luigi Luigi Red Edek – Sikawka 5 Zob. org/wiki/List_of_Cars_characters>. Maniuchna. Auta Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Lightning McQueen Zygzak McQueen (aluzja do Glenna McQueena — anima- tora ze studia Pixar i Stevena McQueena — aktora i wielbiciela rajdów samocho- dowych) Stickers Laluś (przezwisko.. Maniek. ‘a garden girdled by oak trees’ — ogród obsadzony dokoła dębami) Were-Cow (neologizm oparty na sło. Dostępny pod adresem: <http://en. “List of Cars characters”. Krowołak wie „werewolf” — wilkołak) Were-Rabbit (neologizm — jw. który zamiast świateł ma nalep- ki.wikipedia. bowiem w oryginale Ramone mówi z hi- szpańskim akcentem.) Królikołak 5. który w latach 1951–1953 startował w wyścigach NASCAR.wikipedia.org/wiki/Fabulous_Hudson_ Hornet. Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych. stąd Stickers — nalepki/naklejki) „The King” Strip Weathers Pan Król Chick „Thunder” Hicks Marek „Grzmot” Marucha Mack Marian. „Fabulous Hudson Hornet”. . którego Sally używa w stosunku do Zygzaka. Hudson Hornet Wójt Hudson (wzorem dla tej postaci/samochodu jest autentyczny Fabulous Hudson Hornet. którzy są również autorami tego prze- zwiska)5 Tow Mater Złomek Ramone Roman (imię uznane za intencjonalne. 151 Mrs. Girdling Pani Kosiarka (obręcz na drzewie po usunięciu kory.. Dostępny pod adresem: <http://en. Pojazdem kiero- wali Herb Thomas i Marshall Teague. Maniusiek Doc Hudson.

ile razy jakaś ofiara zaczyna z klientami: ci jęczeć przez telefon!?” „Tell me how that’s possible with you writing checks to every Harry Hardluck and Sally Sobstory that gives you a phone call?” S. Alina Bryll Bob Cutlass Ojciec redaktor (postać wzorowana na osobie sprawo- zdawcy sportowego Bobie Costasie — w polskiej wersji mówi głosem Włodzimierza Zientarskiego) Darrel Cartrip Drugi współsyn.152 Iwona Sikora. Gazerbeam (gaze — Światłomił spojrzenie. zryw) Maks Frozone /Lucius Best Mrożon/Lucjusz Best Incrediboy Iniemaboy Mirage Mirage Bomb Voyage Bomb Voyage Harry Hardluck. Dziunia — „Jestem Niunia. także redaktor (postać wzorowana na Darrelu Waltripie — w polskiej wersji głos podkłada Maciej Zientarski) Kori Turbowitz Reporteka Turbicka Rusty Czesio Dusty Wiesio Mia. model Miata). Paladino. Mia. I’m Tia” (aluzja do samochodu A ja Dziunia”. Incredible Pan Iniemamocny Elast Girl Elastyna Violet (czarne włosy z fioletowym Wiola połyskiem) Dash (pęd. Iniemamocni Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie The Incredibles Iniemamocni Mr. Sally Sobstory (hard- luck — pech. 6. sobstory — łzawa his- toria) Pan Humph do Roberta — rozmowa „Dlaczego zaczynasz wywalać gotówkę w jego biurze dotycząca postępowania przez okno. Tia — adoratorki Zygzaka. J. “I’m Niunia. beam — strumień) Baron von Ruthless (bezwzględny) Masakrator . marki Mazda.

Liberty. zwanego także tłocznią brzuszną — techniki pomocy przedlekarskiej stosowanej przy zadławieniach. she’s married to the muffin C: Tak! Z Muchomorkiem! man… LF: Żwirek kręci z Muchomorkiem… LF: The muffin man? C: The muffin man! LF: She’s married to the muffin man… Heimlich Osioł w scenie.” 6 Tłustym drukiem wyróżniono elementy kulturowe w postaci antroponimów auten- tycznych oraz ich polskie tłumaczenia. “I heard Tom Wolfe is speaking at Lin- coln Centre. Żwirka. znam Muchomorka. chyba”. Madagaskar Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Tom Wolf. manewru Heimlicha. Lincoln Center Clinton. Tab. the muffin man who C: Tak. 7 Henry Heimlich — amerykański lekarz. LF: The muffin man? LF: Tak. Żwirek kręci z Muchomorkiem. o Muchomorku. . wynalazca tzw. (Teatr) Narodowy: Dialog pomiędzy dwoma szympansami „W radiu mówili.. tak? LF: Yes. próbując zapalić pochodnię na konstrukcji przypominającej Statuę Wolności: „Nie będziemy bezcześcić dziedzictwa “We’re not using wild fire on Lady narodowego. I know.” Lady Liberty Dziedzictwo narodowe Alex na plaży. że Clinton ma jakiś uciekającymi z zoo: odczyt w Narodowym”.. To ten od C: The muffin man. Zestawienie autentycznych nazw własnych osobowych wy- stępujących w analizowanych filmach Źródło: opracowanie własne 1. lives on the Drury Lane? LF: Z Muchomorkiem? C: Well. 3. kiedy Shrek zostaje tra- fiony strzałą w tylną część ciała. “Does anyone know the Heimlich?”7 „Czy jest na sali lekarz?” 2. Shrek Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Robin Hood6 Robin Hood Gingerbread Man Ciastek Dialog pomiędzy Lordem Farquaadem C: Słyszałeś o Muchomorku? i Ciastkiem: LF: O Muchomorku? C: Do you know the muffin man? C: Tak. 153 Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych.

Rybki z ferajny Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Godfather Ojciec chrzestny 4. являющихся среством амплификации переводимой информации. żeby ci zabrała nowi: wszystkie płyty Ich Troje”. Wersja oryginalna Wersja polska — tłumaczenie Barbra Streisand Ich Troje Mama Szpeka Zawiotkiego grozi sy. M. Особо прибыльной и проеобладающей стратегией. Dindal. Kurczak Mały. На основании проведенного анализа определились также и переводческие стратегии: дла фиктивных имён — это отчуждение. вербальных. применяемых для пе- ревода собственных имён существительных. невербальных и акус- тических элементов текста. интетциональных и автентических. Alina Bryll New York Giants Olbrzymy z Nowego Jorku Lemury na powitanie zwierzaków z no- wojorskiego zoo: “All hail to New York Giants!” „Niech żyją olbrzymy z Nowego Jorku!” 3. “Don’t make Mummy take away your Streisand collection.154 Iwona Sikora. АЛИНА БРЫЛЛ КУЛЬТУРНАЯ СПЕЦИФИКА АНГЛИЙСКИХ И АМЕРИКАНСКИХ ДУБЛИРОВАННЫХ МУЛЬТИПЛИКАЦИОННЫХ ФИЛЬМОВ — СТРАТЕГИИИ ПЕРЕВОДА СОБСТВЕННЫХ ИМЁН СУЩЕСТВИТЕЛЬНЫХ Резюме Статья сосредоточивается на анализе культурного содержания дублированных мультипликационных фильмов и переводческих стратегий. для интенциональных — доместикация (так называемое «склонение на наши нравы»). а для реальных имён — просто нейтрализация. Переводческие проблемы возникают предже всегоро при транспозиции визуальных. „Nie zmuszaj mamusi. Собственные имена существительные разделены авторами на группы: функциональных. применяющейся в переводе мультипликационных фильмов стала доместикация сюжета и его приспособление к реалиям и ожиданиям публики в културной среде языка перевода.” ИВОНА СИКОРА. Wierzbięta. Reż. Dialogi B. Walt Disney Pictures 2005. .

. ALINA BRYLL CULTURAL CONTENT IN DUBBING ENGLISH CARTOONS — STRATEGIES OF TRANSLATING PERSONAL PROPER NAMES Summary The paper focuses on the analysis of cultural content in selected cartoons dubbed from English into Polish and on translation strategies implemented while dealing with personal proper names. the strategy of naturalization was found dominant in translation of the dubbed cartoons with the text mostly adjusted to the reality and expectations of a target reader. Problems in translation result from visual. Treści kulturowe w dubbingu filmów animowanych. in translation of intentional names — the strategy of domesticating (naturalization) prevailed while authentic names were usually neutralized. 155 IWONA SIKORA.. Personal proper names are divided into fictional. All in all. . verbal. non-verbal and acoustic elements of the text which amplify the cultural message. intentional and authentic ones. On the basis of the analysis carried out it was observed that in translating fictional names the foreignizing strategy was applied.

.

Dwa pozostałe najlepiej określił Cyceron4 we wspomnianym już De Optimo Genere Oratorum: interpretatio. że pojęcie ekwiwalencji w przekładzie było już dyskutowane w starożytności.com>. Bassnet: Translation Studies. z greckim odpowiednikiem έρμηνεύτικοξ. tj.mer- riamwebster. Tekst wyjściowy podlega bowiem transformacji w tekst docelowy. syntaktycznych czy semantycznych. zaś convertere zamienić lub przetworzyć. Cyt. and Translation in the Middle Ages. czyli przenosić coś z miejsca na miejsce. który można nazwać związkiem ekwiwalencji2. 7. Delise. Dostępny pod adresem: <http://www. Już w starożytności wyraźnie oddzielono to. Routledge: London and New York 1991. jeśli mają taką samą wartość lub są identyczne pod względem funk- cji i skutków współdziałania. Cornier: Translation Terminology. transfero/translatio (odpowiadające greckiemu μεταφέρω). 3 R. Copeland: Rhetoric. H. za: S. Wskazuje na Cycerona i Horacego. zaś pomiędzy tymi tekstami istnieje związek. co obejmowano pojęciami interpretatio i converto. WACŁAW M. oznacza „usu derivatio de explanatione lingue aliene et lingue de translatione”. Rita Copeland twierdzi. M. OSADNIK PRZEKŁAD JAKO POSZUKIWANIE EKWIWALENCJI KULTUROWEJ (O ANGIELSKIM TŁUMACZENIU WOJNY POLSKO-RUSKIEJ POD FLAGĄ BIAŁO-CZERWONĄ DOROTY MASŁOWSKIEJ) Ogólna definicja ekwiwalencji zawarta w Merriam-Webster Online Dictionary1 mówi. co nazywano translatio od tego. s. Przy- 1 Merriam-Webster Online Dictionary. C. którzy poświęcili temu zagadnieniu fragmenty swoich rozważań: pierwszy w De Optimo Genere Oratorum. Pierwszy termin miał dwa warianty. . Ekwiwalencja w przekładzie może być rozumiana jako odkryty przez tłumacza związek identyczności doty- czący elementów morfologicznych. 4 Cyceron: De Optimo Genere Oratorum. 2 J. s. że dwa elementy można uznać za ekwiwalentne. a drugi w Ars Poetica3. Camb- ridge: Cambridge University Press 1991. Lee-Hanke. leksykalnych. Hermeneutics. Amsterdam: John Benjamins 1999. 48–51.

Jeśli do tego dodamy rozważania na temat kultury jako elementu zako- dowanego w każdym języku. E. Różnorodność. które istnieją w języku wyjściowym. Catford: A Linguistic Theory of Translation. Taber: The Theory and Practice of Translation. Tutaj właśnie pojawia się problem: jak daleko można odejść od oryginału. a ostateczne słowo należy do tłumacza i to jego intuicji musimy zaufać. C. Cyt. z którymi spotyka się w tekstach należących do kultur. Leiden: E. dały w rezultacie teorię przekładu. że wszystkie elementy kultury. to otrzymamy obraz dyskusji. Leiden: Brill 1969. za: tamże. bezwzględnie powinien też zapoznać się z tekstem wyjściowym pod kątem jego kontekstu kulturowego. Czytelnik. Tłumacz nie tylko musi znać języki. że formy kulturowe nie muszą mieć takiego znaczenia w języku docelowym jakie mają w języku wyjściowym7. John Catford na przykład uważa. ponieważ każdy odbiorca ma swój punkt widzenia i interpretuje tekst w sposób indywidualny. 5 Horacy: Ars Poetica. Catford: A Linguistic Theory… 8 E. C. 7 J. Nida. Nida: Toward a Science of Translating: with special reference to principles and procedures involved in Bible translating. że największym problemem dla tłumacza są konteksty kulturowe. Osoba podejmująca się tłumaczenia danego dzieła musi się liczyć z różnymi opiniami na jego temat. że niekiedy nie da się „przełożyć” pewnych elementów kultury zakodowa- nych w tekście i twierdzi. pisząc w Ars Poetica: „Nec verbum verbo curabis reddere fidus Interpress […]”5.158 Wacław M. Osadnik jęło się także rozumienie pierwszego terminu jako metody tłumaczenia dosłownego. 48–51. która trwa do dziś. zaś interpretatio jako tłumaczenia „znaczenie za znaczenie”. aby go nie zdeformować? Nieste- ty. s. . zwaną teorią ekwiwalencji.: J. ponieważ możliwości i ograniczenia przekładu są rozległe. ufa tłumaczowi — wierzy. C. wielość opinii. a przede wszystkim sen- sowności przekładu. powinny być zachowane8. że otrzymane tłumaczenie wiernie odpowiada oryginałowi. J. Brill 1964. London: Oxford Univer- sity Press 1965. nie ma satysfakcjonującej odpowiedzi na to pytanie. bliski był już tłumaczom w czasach starożytnych. oraz technik tłumaczenia. które nie są do siebie podob- ne6. który sięga po przekład. A. Natomiast Eugene Nida — zwolennik uważnego tłumaczenia konteks- tów kulturowych — jest zdania. którymi operuje w przekładzie. Tak więc problem wierności tłumaczenia. Cyceronowi wtóruje Horacy. Od czasu pierwszego tłumaczenia Biblii na łacinę wiadomo. 6 Zob.

Tytler: Essay on the Principles of Translation.. London 1970. s. a nie na statyczny „system” językowy (έργον). R. We wstępie do swego tłumaczenia Agamemnona (Aeschylos Agamemnon metrich übersetzt) pyta on: „jak więc słowo. Chicago: University of Chicago Press 1992 (Przeł. Red. mówiąc że przekład nie powinien być adaptacją oryginału do norm języka i kultury odbiorcy. ale musi uwzględniać „skarbiec kultury danego narodu”12. 159 Przekład jako poszukiwanie ekwiwalencji kulturowej. W: Theories of Translation. w którym to okresie nacisk położony jest na funkcję procesu językowego przekładu (ενέργεια). . fraz i zdań. że 9 A. Do Tytlera nawiązuje Wilhelm von Humboldt. 56. An Anthology of Essays from Dryden to Derrida. jasność i elegancję tekstu wyjściowego10. Poszukiwanie ekwiwalencji stało się też podstawą wystąpienia Alek- sandra Tytlera. co tekst wyjściowy. z których jeden jest przekładem drugiego. stąd też przekład nie może się ograniczać do czystej transpozycji wyrazów. że dobre tłumaczenie powinno zawierać idee. Schulte and J. może być idealnym ekwiwalentem słowa w innym języku?”11. 12 Tamże. to możemy ulec pokusie skonstatowania. W dalszej części rozważań Humboldt wyraźnie stwierdza. styl i kompozycję oryginału oraz przestrzegać zasady umieszczania komponentów kulturowych oryginału w przekładzie. który w dziele Essay on the Principles of Translation9 wyszedł od stwierdzenia. W. — styl i kompozycja tekstu docelowego powinny się cechować tymi samymi komponentami. jaki punkt widzenia samego procesu tłumaczenia zostaje obrany. ale powinien być oryginałowi wierny i respektować jednocześnie kulturowe uwarunkowanie języka. 11 W. Swoje idee ujął on w trzech tezach: — przekład powinien dawać pełny obraz myśli zawartych w dziele oryginalnym. że kultura jednego języka różni się od kultury innych języków.O. — przekład powinien zachować całą płynność. Tym samym Humboldt daje początek okresowi filologicznemu w histo- rii badań nad tłumaczeniem. Biguenet. W konsekwencji tej przemiany rozumienie pojęcia „ekwiwalencja w przekładzie” zależy od tego. Jeśli spojrzymy na przekład jako na produkt (έργον) związany z dwoma tekstami.). którego znaczenie nie jest przekazywane bezpośrednio za pomocą zmy- słów.. ponieważ każdy naród ma własny zbiór myśli wyrażanych w komunikowaniu codziennym. 10 Tamże. von Humboldt: From the Introduction to his Translation of Agamemnon.

Ekwiwalencja ta może być mocna. gdzie elementy gramatyczne. angielski idiom „to go dutch” (wtedy w przekładzie używa się języka opisowego. która ma na celu podkreślenie warstwy ekspresyjnej języka dzięki takiemu doborowi leksemów. Popowič: Dictionary for the Analysis of Literary Translation. by tekst docelowy był zbudowany „paralelnie” do tekstu wyjściowego ze szczególnym uwzględnieniem planu semantycznego obydwu języków. Z innym poglądem na przekład będziemy mieć do czynienia wtedy. Department of 13 Comparative Literature. — ekwiwalencję stylistyczną. który wyróżnia cztery podstawowe typy ekwiwalencji: — ekwiwalencję lingwistyczną. Wymienione cztery typy ekwiwalencji nigdy nie występują w czystej postaci — zawsze się przeplatają. wy- bierane są tak.160 Wacław M. Właś- nie w procesie (ενέργεια) zawartość informacji w języku wyjściowym może być zastąpiona przez zawartość informacji w języku docelowym. którą najkrócej można określić jako tłumaczenie „słowo w słowo”. a nie na formę. gdzie brak jest odpowiednika w języ- ku docelowym np. Osadnik przekład to zastąpienie materiału tekstualnego języka wyjściowego (L1) przez ekwiwalent materiału tekstualnego w drugim języku (L2). — ekwiwalencję tekstualną. — ekwiwalencję paradygmatyczną. kiedy przyj- miemy zasadę dynamicznego podejścia do procesu przekładowego. . na podstawie której zastępuje się idiom języka wyjściowego idiomem języka docelowego. Edmonton: University of Alberta 1977. Współczesne teorie ekwiwalencji mają wielu współtwórców. gdzie z kolei forma ma większe zna- czenie niż treść13. co jest dalej uwarunkowane rodzajem przekładanego tekstu. np. ponieważ zakłada całkowitą homogenicz- ność tekstu wyjściowego z tekstem docelowym. który kładzie nacisk na ich znaczenie. Celem przekładu jest wówczas zreprodukowanie w języku docelowym najbliższego naturalnego ekwiwalentu materiału informacyjnego języka wyjściowego. słaba (np. czyli pełna (np. „not to turn a hair” = „okiem nie mrugnąć”) i zerowa. Jednym z nich jest Anton Popovič. „to swim against the current” = „płynąć pod prąd”). „podzielić się kosztami rachunku”). Ekwiwalencja mocna polega zatem na całkowitym zachowaniu sensu oryginału przy użyciu tych samych słów (jest obecna głównie w tłuma- A. Na przykład tłumaczenie napotkanych w tekście idiomów polega głównie na operowaniu ekwiwalencją stylistyczną.

by ten „odnalazł” go w swoim języku i swojej kulturze tak jakby nie był przekładem. Nida pokazuje. a układ dynamiczny. jak skomplikowaną operacją intelektualną jest sztuka translacji oraz jak wiele aspektów kulturowych.org.com/journal/14equiv. Dostępny pod adresem: <http://www. że stanowi ona czasami „zagrożenie” dla docelowych struktur gramatycznych i stylistycznych. Jak wskazują Yuan Yu i Wan-jun Li ten typ ekwiwalencji skupia się na stopniu w jakim odbiorca komunikatu w języku docelowym reaguje na tekst14. która zakłada. Przywoływany już Eugene Nida stworzył teorię ekwiwalencji. 15 V. że przekład to nie fenomen statyczny. Nida rozróżnił ekwiwalencję for- malną i dynamiczną. przestrzegając. a więc funkcje pragmatyczne w obydwu sytuacjach muszą być bardzo zbliżone. 161 czeniach tekstów nieliterackich). Z kolei Vanessa Leonardi pokazuje. to musi się ona również pojawić w języku docelowym. odcisnęła piętno na sztuce przekładu oraz udoskonaliła techniki translatorskie. Pierwsza polega na skupieniu uwagi tłumacza na formie i treści przekazu: jeśli na przykład w języku wyjściowym mamy „poetyckość”. Dostępny pod adresem: <http://www. że odbiór tekstu prze- łożonego musi być podobny do odbioru tekstu oryginalnego. kładąc nacisk na reakcję odbiorcy. Należy pamiętać.. które muszą być w pełni akceptowane przez odbiorcę15. filozoficznych. Yu.pdf>. słaba jest tłumaczeniem sensu na sens ze sporadycznym użyciem tłumaczenia dosłownego. Zasada ekwiwalencji w przekładzie łączy się także z teorią wielosy- stemową.htm>. Leonardi: Equivalence in Translation: Between Myth and Reality. o jakiej „korespondencji” pomiędzy tekstem wyjściowym i docelowym możemy mówić w przy- padku ekwiwalencji formalnej. w jakie wchodzą jednostki tekstowe w ramach danej kultury i żywego. politycznych. .. gdyż w jej przypadku dosłowny przekład nie miałby racji bytu. ciągle zmieniającego się 14 Y. należy uwzględnić w przekładzie. Li: Analysis of Nida’s Dynamic Equivalence from the Perspective of Domestication and Foreignization. Ekwiwalencja dynamiczna polega zaś na tym. która podobnie jak teoria Popovicia. Nida zakłada takie „dopasowanie” przekładu do oczekiwań czytelnika. Inaczej mówiąc. en/doc/su200709/su2007915. Przekład jako poszukiwanie ekwiwalencji kulturowej. że dzięki teorii ekwiwalencji jest możliwe uzmysłowienie sobie.accurapid. zależny od wszelkich relacji. zaś ekwiwalencja zerowa jest tłumaczeniem wyłącznie sensu na sens. że jako absolwent wydziału lingwistyki Uniwersytetu Kalifornijskiego był on doskonale przygotowany do zawodu tłumacza. W.linguist.

Chodzi bowiem o przekład na wszystkich możliwych poziomach. S. czyli jej przewagi nad kulturą docelową. Holandia. R. musimy jeszcze zatrzymać się przy innych istotnych założeniach teorii wielosystemowej. podlegających przekładom w najszer- szym znaczeniu tego słowa.). Zanim jednak przejdziemy do analizy przekładów powieści Masłowskiej na język angielski. jego pozytywne oceny. ponieważ do niej będziemy się najczęściej w tej analizie odwoływać. 17 D. Francja. „centralna” i „peryferyjna” itd. że wybór tekstu do tłumaczenia zależy od dwóch podstawowych kryteriów: znaczenia tekstu w kulturze źródłowej i domi- nacji kultury źródłowej. Lambert. Warszawa: Lampa i Iskra Boża 2005. . Niemcy) oraz w Stanach Zjednoczonych i w Kana- dzie. że regu- 16 I. obyczajowych itp. van den Broeck. Holmes. Masłowska: Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną. Zainicjowane w Instytucie Portera (Tel Awiw) wielosystemowe studia nad literaturą i innymi sztukami znalazły kontynuację w Europie (Belgia.162 Wacław M. 47 (przeł. — kiedy wielosystemowość kultury docelowej jest słaba lub pery- feryjna. kiedy zostanie spełniony przynajmniej jeden z wymienionych niżej warunków: — kiedy wielosystemowość kultury docelowej nie jest jeszcze ustalona. Even-Zohar: The Position of Translated Literature within the Literary Polysystem. W: Literature and Translation: New Perspectives in Literary Studies. W ramach tych studiów zakłada się. zakłada się. J. s. proces tłumaczenia zachodzi wtedy. W. z uwzględnieniem kontekstów kulturowych. Leuven: Acco 1978. religijnych. Połączenie najlepszych elementów źródłowych wyżej wymienionych kierunków badawczych daje podsta- wy do badania tekstów kultury. J. praski strukturalizm i szkoła tartuska. — kiedy wielosystemowość kultury docelowej jest w punkcie zwrot- nym lub kryzysowym16.O. Ponieważ jest to teoria formalna. Osadnik języka. Taką rolę w polskiej kulturze spełniła powieść Doroty Masłowskiej Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną17. Przez przewagę (lub dominację) rozumie on zaistnienie tekstu w kulturze. Zohar twierdzi dalej. że literatura to dynamiczny system funkcjonalny o charakterze znakowym i że badaniu podlegają wszystkie typy literatury: zarówno „niska” jak i „wysoka”. Red. a nawet szczególną modę na tekst. Jak pisał jeden z głównych teoretyków wielosystemowej koncepcji przekładu. Źródłem koncepcji wielosystemowej jest rosyjski formalizm.

wraz z dominantą norm i modeli determinujących te strategie. dopóki nie weźmiemy pod uwagę implikacji wielosystemowego modelu. 19 J. odróżnia podejście teoretyczne od opisowych studiów przekładowych. In: Literature and Translation: New Perspectives in Literary Studies. Przekład jako poszukiwanie ekwiwalencji kulturowej. s. oddziela to. J. to powinien spełnić taką samą funkcję w kulturze docelowej... Zdaniem Joségo Lamberta i Hendrika van Gorpa. którego natura i granice są dane na zawsze. 27. które zależy od relacji wewnętrznych określo- nego systemu kulturowego. cechy dystynktywne itp. J. Even-Zohar: The Position of Translated Literature within the Literary Polysystem. obejmujących różne systemy komunika- cyjne. London–Sydney 1985. czy powinien być akceptowalny). czy: […] przekład w swej naturze powinien być zorientowany na tekst/język/kulturę docelową (tzn. co potencjalne od tego. Do tych usta- leń nawiązuje Robert de Beaugrande.). van den Broeck. które ją determinują są dane eksplicytnie. s. Tradycyjne pojęcia strukturalne — takie jak synchronia/diachronia. co zrealizowane. której celem jest wprowadzenie tekstu do obiegu w kulturze docelowej w taki sposób. Jak twierdzi Even-Zohar: […] przekład nie jest już dłużej fenomenem. van Gorp: On Describing Translations. Red. zakładającego odrzucenie statycznych koncepcji lingwistycznych lub słabo rozwiniętych teorii literackich18. Jeśli tekst zyskał miano bestsellera w kulturze źródłowej. Holmes. czy ma być adekwatny).163 ły i zbiory hipotez.O. wzbogacając koncepcję wielosyste- mową o komponent akceptowalności. S. Lambert. W: The Manipulation of Lit- erature. Leuven-Acco 1978. są również częścią tej teorii. . Jest to działanie twórcze. należy przede wszystkim zapytać. W rezultacie dylemat adekwatności–akceptowalności przekształci się w bardziej ogólne pytanie dotyczące wyborów na różnych poziomach obydwu systemów19 Przekład może więc być rozumiany jako czynność. W. by zaistniał on w sposób równoważny temu. Przekład oparty na zasadach wielosystemowych odrzuca wymóg adekwatności na korzyść akceptowalności. H. Ponieważ przekład jest zwykle rezultatem pewnych strategii selekcyjnych. jak adekwatność i ekwiwalencja nie mogą być rozpatrywane w pełni. W rezultacie tych założeń ekwiwalencja przekładowa stanowi centralny punkt wszelkich teoretycznych i praktycznych poczynań translatorskich. czy też zorientowany na tekst/ję- zyk/kulturę wyjściową (tzn. J.. 45–46 (przeł. Studies in Literary Translation. Chodzi o zjawisko „poszukiwania” 18 I. W rezultacie takie kluczowe pojęcia. naszym zadaniem będzie wpierw zbadanie priorytetów w procesach selekcji. Lambert. jak zaistniał w kulturze źródłowej. struktura/suma.

i nawet jeśli kultura manifestuje jakieś opory przed zmianą. Jest to szczególnie istotne wtedy. które usatysfakcjonowałyby odbiorcę. de Beaugrande: The Concept of Equivalence as Applied to Translating. Celem drugiej części tego artykułu będzie analiza porównawcza oryginału powieści Doroty Masłowskiej i jej przekładów na angielski pod kątem języka odzwierciedlającego subkulturę młodzieżową nazy- waną w Polsce „kulturą blokersów/dresiarzy”. ale często także w wariantach stwo- rzonych na użytek danej sytuacji opisywania świata. ale przede wszystkim musi znać doskonale obydwie kultury — i tę. obyczajowości i filozofii życia codziennego postępują zmiany w języku. Może się to stać przede wszystkim dzięki przekładowi interkultural- nemu. Powieść Doroty Masłowskiej odzwierciedla właśnie taką sytuację zmiany. 2(4). Za zmianą w zachowaniach. że tłumacz musi się liczyć z oryginałem. s. Gideon Toury w artykule Enhancing Cultural Changes by Means of Fictitious Translation wychodzi z założenia. Red. pełnego wulgaryzmów i grypsery. W: “Poetics Today” 1981. E. 3. i tę. do której należy i którą w dużym stopniu modeluje subkultura młodzieżowa21. Amsterdam–Philadelphia: John Ben- jamins Publishing 2005. De Beaugrande pisze. Poza tym należy także wziąć pod uwagę kontekst tradycji literackiej w języku przekładu. że zmiana kulturowa jest immanentną cechą każdej kultury.164 Wacław M. tworzy charakterystyczny kontekst 20 R. gdzie kultura masowa modelowana jest przez subkulturę blokersów. istniejące w swych formach podstawowych. Specyfika tej subkultury jest określana przez kulturę mediów i to połączenie języka mediów z językiem ulicy. Istotną częścią tego języka są także wulgaryzmy. Osadnik przez kulturę docelową tekstów. w której ulokuje przekład — czytelny i akceptowalny w kulturze docelowej. Hung. to jednak prędzej czy później ta następuje. a w krajach angloję- zycznych „street-boys-culture”. Toury: Enhancing Cultural Changes by Means of Fictitious Translation. do której należy tekst oryginalny. aby nad tą luką „przerzucić most”20. który oparty jest na specyficznym zbiorze elementów nazywających świat. W: Translation and Cultural Change. kiedy rozziew strukturalny i kulturowy pomiędzy językiem wyjściowym a docelowym jest na tyle duży. s. przybierających często nowe znaczenia. Podstawowym materiałem tego języka są wyrażenia specjalnie skonstruowane na użytek komunikacji. że wymaga od tłumacza wyjątkowych zdolności. Dotyczy to przede wszystkim zjawisk kultury masowej. 66. a także modyfikacje („resemantyzacje”) istniejących wyrażeń. 21 G. .

Andżela. W kręgu anglojęzycznym tak wy- powiada się o tym pokoleniu Benjamin Paloff: Inevitably. niszczący osobowość i generujący niebezpieczne urojenia. uświadamiający jak wielkim zagrożeniem jest dla człowieka narkotyk (w tym wypadku amfetamina). journalists have sought a way to explain the rise of this phenomenon. który w przekładzie Wojny… jest istotnym doświadcze- niem tłumacza. art.. Uwagę krytyków przykuła egzotyczna w pewnym sensie rzeczywistość wielkich bloko- wisk. and they have found a convenient solution in pokolenie nic — the Nothing Genera- tion — for which Masłowska’s novel would appear to serve as mouthpiece. 165 Przekład jako poszukiwanie ekwiwalencji kulturowej. Trzeba tu dodać. Lewy. środowisko zdemoralizowanej i pozbawionej perspektyw młodzieży należącej do wyżu demograficznego przełomu lat 70. jak ich nazwiemy: dresiarzami. jak i za granicą. Specyficzny. pl/maslowska/wojna. blokersami czy „lumpami osiedlowymi”. i 80. nowatorski język i tematyka. Kiedy w 2002 roku Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną pojawiła się na rynku wydawniczym jej autorkę okrzyknięto literacką gwiazdą sezonu. bez względu na to. urosła do rangi po- grążonego w letargu intelektualnym. 22 Nota wydawcy o Wojnie polsko-ruskiej… Dostępna pod adresem: <http://free. W głównej war- stwie narracyjnej opowiada o przygodach dresiarza Silnego z pięcioma kolejnymi dziewczętami. the violent social stratification. a książkę okrzyknięto bestsellerem na skalę światową i sklasyfikowano jako pierwszą w Polsce powieść dresiarską: Wojna polsko-ruska… to pierwsza polska powieść dresiarska. Wielu krytyków próbowało nazwać i opisać to specyficzne środowisko. mentalnym i emocjonalnym bohatera zbiorowego. kulturowy. właściwie nieobecna do tej pory w literaturze — a przynajmniej nie na taką skalę — zaważyły na sukcesie książki zarówno w kraju.html>.. W książce mentalność tych młodych ludzi. Kacper i in. że jest to utwór dość brutalny. when Central Europe shed Communism. porównywano z najwięk- szymi pisarzami. . którego przedstawicielami są bohaterowie powieści: Silny. nazwano ją polską Saganką. It’s not a bad fit: The Nothing Generation includes all the twenty somethings who scarcely remember the lean years before 1989. Wątki kry- minalne przeplatają się w niej z nadzwyczaj dojrzałą egzystencjalną refleksją. Jednocześnie stanowi nadrealistyczną alegorię polskiej tożsamości narodowej w rzeczywistości małego miasta w województwie pomorskim. which means that they have little basis for comparison with the rapid economic change. Magda. Uwagę zwraca zwłaszcza doskonale stylizowany język podkultury marginesu społecznego22. the influx of foreign goods and pop-kitschy images.

Dostępny pod adresem: <http://www. 24 Cyt. strach przed wyi- maginowanym wrogiem czy niechęć do Zachodu.com/240605. Kwestia językowa stała się dość istotna 23 B. że zachodni recenzenci dlatego przyjęli ciepło powieść Masłowskiej. and one which may unfortunately hold it back in the English- speaking world”27 — napisał Benjamin Paloff. odbierając ją jako przejmu- jący obraz specyficznej polskiej mentalności. że tego opisu nie sposób już traktować w kategoriach rozumowych”26. dziennikarz tygodnika „Der Spiegel”. 25 Tamże. W jednym z wywiadów dla „Wprost” tłumaczka tej książki na język francuski Zofia Bobowicz wyjaśniła. Autorka jednak zaprzeczyła tym — według niej — nadinterpretacjom. Still. Paloff: Polish Literature…. twierdząc. . tłumacz książki na język angielski. Osadnik and the all-too-obvious political corruption that shape their world at the beginning of a new millennium23. A Masłowska odsłania nasze narodowe kompleksy.pl/ar/58535/Maslowska-pod-flaga-europejska/?I=1115>. to zachodnich krytyków zaintrygował tytuł powieści i przez jego pryzmat starali się rozszyfrować Wojnę. Odbiorców zachwycił także oryginalny język książki: „Masłowska’s extraordinary use of language — frequently vulgar and obscene but sophisticated and inventive too — is the book’s strongest point. Sawicka: Masłowska pod flagą europejską. W opiniach zachodnich krytyków pojawiły się również inne aspekty powieści Masłowskiej: „W swym wspaniałym debiucie młoda pisarka kreśli zapierający dech w piersiach portret pokolenia polskich outside- rów”25 — napisał Volker Hage. Paloff: Polish Literature Embraces the Emptiness of It All. 26 Tamże. Pokazuje Polskę oddolną24. „obraz jest tak sugestywny. […] bo potwierdziła stereotypy o Polsce i Polakach funkcjonujące w tamtych społeczeństwach. że opinie o stereo- typach Polski i Polaków oraz o naszych ksenofobicznych uprzedzeniach są grubo przesadzone.arlindo-correia.html>. Samokrytycyzm zawsze wzbudza większe zainteresowanie niż laurka. za M. Masłowska jest tym lepsza. Dostępny pod adresem: <http://www. Jak zauważył recenzent „Frankfurter Allgemeine Zeitung”. Podobne komentarze można było przeczytać w wielu zachod- nioeuropejskich czasopismach.166 Wacław M. O ile polscy recenzenci skupili się głównie na socjologicznym aspek- cie książki i na samej autorce (świadczy o tym większość wypowiedzi krytycznych).wprost. 27 B. im gorszy obraz Polski i Polaków wyłania się z jej książki.

a nawet zastąpienie pewnych wyrażeń ekwiwalentami amerykańskiego slangu „street boys”. Paloff nazywa więc głównego bohatera „Nails” — pseudonimem jednego z najbardziej znanych przywódców gangów młodzieżowych w Nowym Jorku. bez konotacji „silnego” charakteru dresia- rza. Ze względu na specyficzny język i tematykę. dokonuje pewnego rodzaju eksperymentu. Przekład jako poszukiwanie ekwiwalencji kulturowej. a jeszcze trudniej znaturali- zować powiedzenia typu: „Zbrojne Bractwo Świętego Dżordża” — „The Armed Brotherhood of Saint George” „imienia Matki Amfetaminy” — „Our Lady of Aphetamines” czy „Święty Amol od bólu głowy” — „Saint Amol from a headache”. „Twój Styl” jako „Your Style”. Zacznijmy od analizy najprostszych ekwiwalentów. ponieważ angielski leksem ma znaczenie uniwersalne. Tak postąpił z pseudonimem „Silny”. Trudno bowiem. Podobnie postępuje. Stosując typowy zabieg normalizacji. stawiając ich nieraz w kłopotliwej sytuacji: jak przełożyć językowe i przede wszystkim kulturowe osobliwości. Mamy bowiem dosłowne kalki tłumaczeniowe „Kobieta i Życie” jako „Woman and Life”. Niestety zbitka „ministranta” i „administratora” jest językowo i kulturowo nie do odtworzenia w języku docelowym. . Benjamin Paloff — tłumacz powieści Masłowskiej na język angielski. Jeśli tego typu kalki tytułów gazet czy nazwy czekoladek nie zniekształcają tekstu tłumaczonego. który nie może być oddany przez angielskie „strong”. książka stała się dużym wyzwaniem dla tłumaczy. w pełni zrozumiałej dla amerykańskiego czytelnika. „Ptasie mleczko” czyli „Bird Milkies” itp. Czytelnik przekładu angielskiego musiałby wiedzieć. dając „Irkowi” imię „Eric” i zamieniając NIP na „taxpayer identification”. że w slangu Silnego „dżordż” to penis. aby stały się one czytelne dla obcojęzycznego odbiorcy.. a zarazem zachowały polską „swojskość”. są już chybione. proponując anglicyzację polskich nazw własnych. to podobne zabiegi w stosunku do nacechowanego hu- morem i ironią typowego slangu dresiarskiego. Ale już zupełnie nie- przekładalny na język angielski okazał się „Polski Związek Administrantów Polskich” mający wersję angielską „Polish Society of Polish Administrators”. Ale na tym zabiegi naturalizacji nazw własnych się kończą. umieszcza głównego bohatera w kulturze docelowej. bez której powieść traci niektóre walory. co to jest „Amol” i mieć świadomość. 167 ze względu na oryginalną i niepowtarzalną strukturę tekstu. naturalizacji elementu lingwistyczno-kulturowego w języku docelowym przekładu.. by czytelnikowi anglosaskiemu mówiła coś fraza „Matka Boża z Lichenia” — „Mother of God of Licheń”. aby dostrzec ironię i humorystyczny aspekt tych określeń.

Jakobson uważa. „ni z gruszki ni z pietruszki” — „out of clear sky”. „serialnie” — „no shit”. Innym problemem kulturowego uwarunkowania przekładu Wojny są odniesienia do znanych powiedzeń z literatury. „sratatata” — „frigity-frigity”. „pic na wodę” — „fakery”. 7. „zagramaniczny” — „foreign made”. „załatwiony na maksa” — „totally done”. nadał ekwiwalenty zupełnie wymyślone. liczby. „do jasnej ciasnej” — „hard and fast”. . „na pohybel” — „down with my thoughts”. Hague: Gruyter 1985. Osadnik Podobnie ma się sprawa z tłumaczeniami fraz o zabarwieniu idio- matycznym lub zbudowanych na bazie przysłów czy popularnych po- wiedzeń. niektóre zaś stały się ofiarami tłumaczenia zupełnie pozbawionego formy i treści źródłowej (jak choćby „do jasnej ciasnej” — „hard and fast”. opisał zasady konstytuowania się leksyki danego języka pod względem matryc kulturowych w nim za- chowanych. które poza polską tradycją kulturową nic nie 28 R. np. „patrzę na nią jak w zaklętą” — „I look at her like a deer in the headlights”. „do kurwy nędzy” — „what’s the fuck”. Niektóre z nich. Jakobson: Selected Writings. mają częściową ekwiwalencję w języku angielskim. „ni z gruszki ni z pietruszki” — „out of clear sky”. Ale oprócz różnic gramatycznych. do piosenek młodzieżo- wych i ich wykonawców. Jako przykład można by wskazać powiedzenie „wyjść jak Zabłocki na mydle”. „załatwiony na maksa” — „totally done”. stworzonym bez cienia charakterystycznej dla wariantu polskiego elementu gry słownej. Stąd też w języku znajdują swe odbicie różnice kulturowe. „do chuja pana” — „for Christ’s cock”. z którymi Paloff nie mógł sobie poradzić. T. „sranie w banie” — „shitbricks”. który badając wpływ kultury na język. Są to sytuacje. aspektu itp. Inne otrzymały lepszą lub gorszą formę przekładu opisowego (np. że każdy język istnieje w granicach danej kultury i dlatego leksyka określa świadomość kulturową użytkowników języka. np. Zaś „zagramaniczny” rozbraja angielskim „foreign made”. „dać po kablach” — „to go string yourself up”). mamy także do czynienia z klisza- mi nakładanymi na wypowiedzi językowe. które są manifestowane poprzez kategorie rodzaju. Wielu innym wyrażeniom. „serialnie” — „no shit”). „bo my tu gadu gadu” — „because we are having a chat here”.168 Wacław M. „dać po kablach” — „to go string yourself up”. np. w których użytkownicy języka posługują się powszechnie znanymi wyrażeniami charakterystycznymi dla danej kultury i tylko w ramach tej kultury zrozumiałymi28. 107. Można tu przywołać tezę Romana Jakobsona. s.

Taki typ przekładu. then their little legs. just hand over that soda. Polega on na tym. so that first they’ll gnaw on their little hands. stąd w wersji angielskiej mamy przekład dosłowny — „[…] and pain and suffering are my inseparable lover” (s. co im wpierw ogryzą rączki. 29 G. 56) — „The land will open up into the face of nothingness” (s.. podczas gdy w istniejącym tłumaczeniu na ję- zyk angielski fragment ten zaczyna się od słów „For the polonaise now…” i mógłby być wykorzystany w tłumaczeniu Wojny jako cytat. W innym miejscu pojawia się cytat z piosenki Edyty Bartosiewicz Ostatni: „Ziemia rozstąpi się w nicości twarz” (s. Podobnie z nawiązaniem do poezji Adama Mickiewi- cza — „A teraz poloneza czas zacząć z Magdą” (s. To właśnie z powodu takich trudności tłumacz musi być uwrażliwiony na kontekst kulturowy danego komunikatu językowego. 4. tylko dawaj tą kolę. potem pisiołki. 172). Później w tekście znajdujemy jeszcze raz bezpośrednie odniesienie do sztuki wokalnej Kasi Kowalskiej (s. potem nóżki. niwelującą jego pierwotny kontekst kulturowy. który to komunikat jest powiązany z pewnymi wartościami kulturowymi. Najciekawsze dla naszej analizy są dłuższe wypowiedzi należące do dyskursu blokersów. nie rób loda Babilonowi. pomijający tekst już przetłumaczony i funkcjo- nujący w obiegu kultury docelowej. Gideon Toury nazywa pseudo-prze- kładem29. W powieści Doroty Masłowskiej znajduje się na przykład odniesienie do kultowej piosenki Kasi Kowalskiej Ból jest dziś mym kochankiem (płyta Gemini). W oryginale Masłowska pisze: „[…] a ból i cierpienie są mym nieodłącznym kochankiem” (s. bo naszczujemy na twe skundlone dzieci kapitalistów. uzdrawiać wiernych z biegunki (s. 46).169 znaczy i dlatego jest nieprzekładalne na inne języki. Paloff przekłada frazę wziętą z Pana Tadeusza dosłownie. then their little dicks. s. 41). Przekład jako poszukiwanie ekwiwalencji kulturowej. 206). . because we’re going to sic the capitalists on your mongrel children. 72). a także z zachowaniami i emocjami użytkowników języka. Oto kilka przykładów takich wypowiedzi z angiel- skimi tłumaczeniami o różnym stopniu ekwiwalencji: …dawaj kurwo babilońska. a na koniec ciebie samą odgryzą i już ci nie będzie już tak lekko szło z przyczepnością. you Babylonian slut. don’t suck Babylonian cock. że tekst docelowy „udaje” przekład. 23) — „And now it’s time to strike up the polonaise with Magda”. Come on. gdy w istocie jest tylko kalką tekstu źródłowego. ale ponieważ niemożliwe jest przekazanie kontekstu kulturowego przywo- łanego cytatu.. Toury: Enhancing Cultural Changes…. będziesz zapierdalać na chmurze i czynić cudy.

211). For holding on two fivers for the Russkies. 66). moons or planets from the sky. 258). Pennis Gratis (s. for the whole Zepter thing. Jeden na twego brackiego. utratyzm. eighty-watt bulbs shine in her eyes. lock him up right away. then he stands up. świeci jej neon nocny między nogami […] (s. 205). and tears ass farther. Za bandyckie ceny w horrendalnym solarium (s. A tu jeb. Za ploty. One on your brother. Osadnik and finally they’re going to gnaw away at you and things won’t be so easy for you anymore with the grip. w którym robi interes i niezłą kaskę. For the criminal prices in the horrendous solarium (s. otrzepie się z tego. Or better. Że tralalala piesek zapierdala po podłodze. Or maybe another fucking awesome Greek singer. her neon nightlight shines between her legs (s. świecą jej żarówki osiemdziesiątki w oczach. […] bo dzisiaj jest pijana i czynna całą dobę. za całego Zeptera. że w lingwistyce współ- czesnej utarło się przekonanie. a light-weight. Lub lepiej zamknięty od razu. fikając ogonkiem (s. Jeb mu w głowę. For dealing. Pussy Gratis with her husband from casting. W tej sytuacji . Fuck him in the head. świeci jej język w ustach. 42). lecą panele wam na te genetycznie posrane łby jak jakieś jebnięte meteoryty. for screwing Arleta and then dumping her. Albo inną zajebistą grecką piosenkarkę. Get fuck away from me. you’re going to fucking poof away in a cloud and perform miracles. porzucenie na pierwszym przystanku. 214). where she does business and makes pretty good bank. jeb. I do szpi- tala na oddział zakaźny. And to the hospital’s isolation ward with him. Pizdę Gratis ze swym mężem z castingu Kutasem Gratisem (s. his depravedness.170 Wacław M. the panels are flying into your genetically shithoused skulls like some fucking meteorities. for his egoism. 8–9). 56). i zapieprza dalej. That tralalala. Za dilerkę. fuck. iż forma i treść są niezależnymi zmienny- mi i że jedno może być faworyzowane kosztem drugiego. 267). Przywoływany już de Beaugrande zauważa. za jego egoizm. the doggie’s going full fucking blast on the floor. pizdnie się w kant szafki i widzi gwiazdki. Fuck him! And your mother next! For her rumors. […] because from this day forward she’s drunk and open twenty-four hours. And then fuck. Out of my sight and out of my heart (s. księżyce czy planety z nieba. co mu odpadło. Z serca i z oczu (s. her tongue shines in her mouth. fuck. 53). shakes himself off of what befell him. 6). przelecenie Arlety i jej potem zostawienie. ass-crashes into the edge of the cupboard and sees stars. Jeb! Kolejny w twą matkę. Za trzymanie piątki z Ruskimi. lajcik zaraz wstanie. deserting her at the first stop. cure the faithful of the runs (s. Spierdalaj mi. flicking his tail (s.

co widać dobrze w następu- jących przykładach polskich i ich odpowiednikach angielskich: […] a ona przylatuje i sru mi na kolana (s. full kultura. „no shit” = „bez błazenady. all cultured.. bez zajawki. 171 Przekład jako poszukiwanie ekwiwalencji kulturowej. . de Beaugrande: The Concept of Equivalence…. 7). the same with the one in the tracksuit. nie uwzględniając korelacji obydwu elementów struktury tekstu30. no fooling around. 128). o co tak walczą zwolennicy teorii wielosystemowej. małe dziecko) a co innego dandys lub zniewieściały fa- cet itd. co innego „ślepy nabój” (niemowlę. Użycie w tekście docelowym takich angielskich leksemów jak „squats” = „kuca”. że tłumaczenie może być albo skierowane na formę albo na treść tekstu wyjściowego. idąc w ślady lingwistów. „siada w kucki” (oryg. dandys” (w oryg. Natasha sits with full force on her belly (s. teoretycy przekładu. bez syfu). błyskawicznie) a co innego „siadać w kucki”. The special-Ed faggot was still muttering something. A ja pociąg- nąłem ją za te włosy. ślepy nabój) motywowane trudnością doboru równie małych co wyjściowe slangowych jednostek leksykalnych języka. Taki dobór ekwiwalentów. zakładają. po co zatruwa takimi bublami społeczeństwo. what’s the point of him poisoning society with such garbage. […] and she races up and squats down on my knees (s. „duds” = „zniewieściały facet. Właśnie zasada ekwiwalencji częściowej często opiera się na takim mechanicznym traktowaniu różnicy między formą a treścią. And I pulled her back by her hair. so I have to work for a medical care of these two duds (s. W rezultacie otrzymany tekst nie może być w pełni akceptowalny w sensie kulturowym. bez syfu (s. Z tego powodu w sposób mechaniczny otrzymują one najbliższe ekwiwalenty słownikowe o zabarwieniu slangowym. ten w dresie również. 24). peta). zamyka 30 R. sru). bez gówna” (oryg. 143). że ja mam pracować na opiekę medyczną dla takich dwóch ślepych naboi (s. 117). 159). wymuszony przez ich podobieństwo. cool. spokojnie. wygłupiania się. s. „no fooling around”. „force” = „siła” (w oryg. 3). bez zajawki. no shit (26). By that I mean those kids […] because what’s the point of that dickhead produc- ing that crap on a massive scale. 94.. Paraedukacyjny pedał jeszcze coś mamrotał. Natasza siada jej z całej pety na brzuch (s. Co innego bowiem znaczy w kulturze źródłowej „sru” (zrobić coś szybko. To odnośnie tych dzieci […] co taki palant produkuje to badziewie na masową skalę. nie reprezentujące jednak tych samych kontekstów kulturowych.

like selling her to the West and so on (s. W takim ujęciu. nobody? I yell (s. od macochy? Wrzeszczę (s. ich prosta wymiana nie doprowadzi do powstania akceptowalnych tekstów31. . 115). But shit. You’ve turned into a bum. The fucking vampire from Zagłębie (s. czy użytkownicy dwóch różnych języków dzielą (lub nie) wspólny kontekst kulturowy i społeczny. Idąc dalej za de Beaugrandem. że słowa są przede wszystkim znacznikami. 122). what am I. but that would be a bigger can of worms. albo z nieumiejętnym poszukiwaniem ekwiwalentów. prowadzić może do różnych modeli rzeczywistości akceptowalnych przez grupy użytkow- ników języka. Różnica między ekwiwalencją ze- rową a częściową jest taka. Amfa uderzyła ci do głowy. amped up on speed. Have you lost your fucking mind? (s. s. w której dochodzi do wyzerowania znaczeń albo podstawienia struktur o znaczeniach cał- kowicie niekompatybilnych. 138). Podobny mechanizm przekładania struktur slangowych ma miejsce w przypadku ekwiwalencji zerowej. co może dać niezamierzony efekt wyzerowania znaczenia. 116). że w przypadku tej pierwszej albo mamy do czynienia ze zjawiskiem nieprzekładalności. you know what the meat and potatoes of it is? (s. Jakub Szela. że ekwiwalencja skierowana na formę polega na poszukiwa- niu synonimów: na założeniu. ze sprowadzaniem jej na Zachód i tak dalej (s. Oto kilka przykładów: Ocipiałeś? (s. 141). możemy powiedzieć. Stałeś się naspidowany na prochu lump. On by może coś pomyślał. And what the fuck. 96–97. lecz to by był grubszy sztapel. to. proces przekładu polega na wymianie owych wskaźników. zwykle po ich sprawdzeniu w słowniku. 36). Ale kurde wiesz z czym jest grubszy sztapel? (s. The amphetamine’s gone to your head. Osadnik dojście do pełnego kontekstu kulturowego języka oryginału i daje jego skrzywiony obraz w tekście docelowym. 140). wskaźnikami semantycznymi. Jakub Szela. A ja co kurwa. Taka sytuacja ma miejsce w angielskiej wersji powieści Masłowskiej. 30).172 Wacław M. Maybe he could think of something. W przypadku braku synonimii lub braku wyraźnych ekwiwalentów ze wskaźnikami semantycznymi. Jak twierdzi de Beaugrande. 133). 102). 31 Tamże. Pierdolnięty wampir z Zagłębia (s.

Natasza dała mi się karnąć — mówi z dumą Andżela (s. Joke’s over — I think to myself. który byłby chociaż słabym ekwiwalentem oryginału. Przekład jako poszukiwanie ekwiwalencji kulturowej. 173 […] mówię natychmiast i przyduszam odpowiedni klawisz na wersalce. 222). żeby nie było siary. które także nic nie . if only it weren’t fucked up that as a family we are criminals (s. W cyto- wanym fragmencie oryginału pojawia się Jakub Szela. 222). to to jest jednak siara. That pretty much pisses me off because notwithstanding the fact that it’s morn- ing-time. She’s brought us costume jewels (s. and if only it weren’t fucked up that they’re looking for my bro. 105). Pomijając już skojarzenie Jakuba Szeli z wampirem. Trochę mnie to podkurwia. Przywiozła nam szkiełko do oka (s. zanim zdążą ją wybrać (s. 161). znanym w historii kryminalistyki jako „Wampir z Zagłębia” — człowiekiem oskarżonym o zamordowanie 14 kobiet i próbę zamordowania sześciu dalszych. Stawia po prostu na nieprze- kładalność tej frazy i zostawia nazwy własne w oryginalnym brzmieniu.. Angielskie „have you lost your fucking mind?” = „czy straciłeś swój pierdolony umysł” jest wprawdzie dalekim se- mantycznym ekwiwalentem polskiego „zwariowania”. że szukają mojego brackiego. 177). szaleństwa i rzeczywiście polski kontekst kulturowy determinuje taką denotację tego wyrazu. mimo że jest ranek. niezła kaszana takie postępowanie (s. Zdzisławem Marchwickim. 41). Natasha told me to have a ball — Andżela says with pride (s. ale nie oddaje ważnej cechy kulturowej języka polskiego — połączenia z kobiecymi genitaliami i przypisania głupoty kobietom. that’s just fucked up (s. Wyzerowanie tego elementu jest umotywowane nieprzekładalnością polskiego leksemu i zamknięciem kontekstu kulturowego na transformację do kultury docelowej. który w 1846 roku dokonał krwawego pogromu kilkunastu dworów szlacheckich w Galicji. 127).. 199). co by ta odpowiedź nie wzięła dupy w troki z ekranu. 178). że jako rodzina jesteśmy wszyscy kryminalni […] (s. W wyrażeniu „ocipiałeś” mamy zakodowany element zwariowania. Jeszcze ciekawszy pod tym względem jest drugi przykład. Koniec żartów — myślę sobie i by nie było siary. 36). I say instantly and press the appropriate button on the sofa bed so that that answer won’t haul ass off the screen before I have a chance to select it (s. jako że. Paloff nie próbuje znaleźć w kulturze docelowej jakiegokolwiek przykładu. Zostaje on zestawiony ze zbrodniarzem powojennej Polski.

Zastępowanie tego terminu angielskim „fuck up”. Podobnych przykładów jest wiele. w którym „szkiełko do oka” zastąpione zostało przez „costume jewels” (czyli sztuczna biżuteria) to nie tyle prze- jaw wystąpienia ekwiwalencji zerowej. czyli „spierdolić sprawę” jest po prostu nie- porozumieniem. robienie sobie złej opinii. obgadywanie. nie reprezentujące jednak tych samych kontekstów kulturowych. Ale nie mnóżmy bytów ponad potrzebę. Obydwa wyrażenia zostały użyte w języku docelowym z pominięciem kontekstu kulturowego wypracowanego w języku polskim i dowodzą tezy. Natomiast ostatni przykład. a cały kontekst odnoszący się do znarkotyzowanego głównego bohatera. Nie ma też umocowania kulturowego w języku angielskim polskie słowo „sztapel” (niem. a właściwie ich nawarstwienie się. „tekścik” powalający wszystkich na kolana. Dwie z nich to najbardziej jaskrawe przykłady ekwiwalencji zerowej: „meat and pota- toes” (dosł. „mięso i ziemniaki”) i „can of worms” (dosł. deski) ułożony warstwami. W wersji angielskiej mamy kilka prób rozwiązania problemu tłumaczenia tego leksemu. Oznaczają też plotkę. że różnica między do- . „Stapel”). W języku literackim oznacza ono ładunek (np. „podstawowy” a drugie ma znaczenie frazeologiczne „puszka Pandory”. Osadnik mówi czytelnikowi anglojęzycznemu. że zwykła wymiana wskaźników semantycznych nie prowadzi do konstrukcji akceptowalnego tekstu. co całkowitego niezrozumienia oryginalnego wyrażenia nawiązującego do poezji Adama Mickiewicza („Czucie i wiara silniej mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko” — Romantyczność). Oba te wyrazy oznaczają wstawkę językową. paczki. i stanowią one wyraźny dowód potwierdzający tezę wielosystemowego podejścia do przekładu. choć istnieje angielskie słowo „stepmother” istnieje. Pierwsze wyrażenie ma w języku polskim znaczenie „zasadniczy”. W trzecim przykładzie polskie słowo „macocha” zastąpione zostało angielskim „nobody”. „Siara” jest synonimem „przypału”. nazwa „Zagłębie” jest dla niego zupełnie nieczytelna. ponieważ tłumacz ponownie mechanicznie podstawia najbliższe ekwiwalenty słownikowe o zabarwieniu slangowym. martwy. skrzynie. a fraza „treat harshly” („po macoszemu”) byłaby zdecydowanie lepsza w tym miejscu. W slangu kultury młodzieżowej (nie tylko dresiarskiej) oznacza „prob- lemy”.174 Wacław M. Ogromny kłopot sprawia też tłumaczenie polskiego wyrazu „siara”. worki. Podobna sytuacja ma miejsce w tłumaczeniu wyrażeń idiomatycznych „wziąć dupę w troki” oraz „karnąć się”. „puszka roba- ków”).

который был бы в состоянии вписаться к американскую культуру. какие приемы. brym a złym przekładem polega na tym. titled Snow White and Russian Red (Polish: Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną). которое называется возможностью одобрения. Фундаментом аналитической части статьи является полисистемная теория. The analysis of the English version of the novel by Dorota Masłowska.. The author of the essay shows what kind of equivalences Benjamin Paloff. że ten ostatni stanowi często dowód ignorancji tłumacza. WACŁAW M. and von Humboldt. не сходятся с требованиями полисистемной теории культурного перевода.. Анализ показывает. Popović. стремящийся к получению такого текста на английском языке. a translator of the novel into English. Рассматриваются концепции от древности по современность. примененные переводчиком. ОСАДНИК ПЕРЕВОД КАК ПОИСК КУЛЬТУРНОЙ ЭКВИВАЛЕНЦИИ (О АНГЛИЙСКОМ ПЕРЕВОДЕ ВОЙНЫ ПОЛЬСКО-РУССКОЙ ПОД БЕЛО-КРАСНЫМ ФЛАГОМ ДОРОТЫ МАСЛОВСКОЙ) Резюме В статье проводится анализ термина культурная эквиваленция с исторической перспективы. ending up with contemporary theories by Nida. OSADNIK IN SEARCH OF A CULTURAL EQUIVALENCY IN TRANSLATION (ON ENGLISH TRANSLATION OF DOROTA MASŁOWSKA’S NOVEL SNOW WHITE AND RUSSIAN RED) Summary In the theoretical part of the article the author discusses the notion of the cultural equivalency from the historical perspective. . shows the scale of difficulty which the translator experienced in order to achieve the target text “rooted” in the target culture. Анализ английского перевода романа Дороты Масловской Война польско-русская под бело-красным флагом показывает степень сложности. какие модели эквивалентности использовал в своей переводческой стратегии Бенджамин Палофф. 175 Przekład jako poszukiwanie ekwiwalencji kulturowej. Автор статьи показывает. starting from ancient concepts of Cicero and Horace. The translation of a literary work of art rejects the requirement of adequacy for the sake of acceptability. which assumes that literature is a formal dynamic functional system. ideas of Alexander Tytler. The point of departure for the ana- lytical part is the polysystem theory. Toury and Even-Zohar. которая исходит из предпосылки. что литература — это динамическая функциональная система. перед которой становится переводчик. ВАЦЛАВ М. Перевод так понимаемых литературных произведений отвергает требование адекватности и требует такого качества.

Osadnik selected.176 Wacław M. pointing out solutions incompatible with the polysytem theory point of view. Then he analyses them. . and with the cultural transformation of the original text.

Analizowanie obcości kultury trzeciej na materiale oryginału i przekładu wydaje się o tyle ciekawe. opis kultur azjatyckich sformułowany w języku europejskim w przekładach na inne języki europejskie powinien operować mniej więcej tymi samymi obrazami obcości kulturowej. że im bardziej egzotyczna. jak bliskie sobie są wszystkie trzy kultury. Kultura języka źródłowego ≠ Kultura języka docelowego 2. Aby przynajmniej częściowo sprawdzić te założenia. a mianowicie „obcości kultury trzeciej”. a perspektywą tłumaczeń dokonywanych w tym samym co oryginał kręgu kulturowym. Ja postanowiłam przyjrzeć się zjawisku nieco innemu. im odleglejsza jest „kultura trzecia”. że zakłada sytuację szczególną: zamiast bazować na opozycji kultura wyjściowa–kultura docelowa. jaki rodzaj komunikacji między nimi istnieje oraz w jakim stopniu mają wspólne źródła. OBCOŚĆ W PRZEKŁADZIE — BELA MICHAIŁA LERMONTOWA Obcość w przekładzie analizowana jest zazwyczaj z punktu widzenia obcości kultury źródłowej względem kultury docelowej. natomiast przeciwstawia im kulturę opisywaną: 1. Można zakładać. podejmę próbę przeanalizowania fragmentów powieści-cyklu nowelistycznego Michaiła Lermontowa — Bohater naszych czasów. MARTA KAŹMIERCZAK OBCOŚĆ W ORYGINALE. tzn. tym mniejsze będą rozbieżności między perspektywą oryginału. lokuje obie kultury uczestniczące w procesie przekładu po tej samej stronie. Np. Kultura opisywana. W kulturze rosyjskiej . taka modelowa sytuacja ulega modyfikacjom w zależno- ści od tego. obca dla kultury języka ≠ Kultura języka źródłowego źródłowego Kultura języka docelowego Naturalnie. a także w pewnym sensie generuje rozwój akcji. W utworze tym fakt osadze- nia akcji na Kaukazie odgrywa ogromną rolę w budowaniu atmosfery.

również w wydaniach kieszonkowych. fragment (Księżniczka Mary). nazywany „Orientem Rosjan”. Spośród licznych przekładów na język angielski poddam analizie tłumaczenie. Londyn 1912. Np. Pierwsze pełne wydanie powieści ukazało się w Warszawie w 1844 r. Ю. a zatem. a w 1896 r. 2 Tamże. był i jest sze- roko tłumaczony na inne języki. Б. od 1924 roku przedrukowywane jako A Hero of Our Time3). Przedmiotem analizy będzie pierwsza nowela cyklu. Лермонтов: Герой нашего времени. W: М. dokonał Wacław Rogowicz (1879–1960). Tłumaczenia. niedawne wznowienia: Dover Pubns 2006. które zastąpiło ją na kolejne pięćdziesiąt lat. to ono kształtuje wyobrażenie odbiorców anglojęzycznych o prozie Lermontowa. . 3 Tamże. w tłumaczeniu Teodora Köena. Bohater naszych czasów (Герой нашего времени) z 1840 r. Pomimo istnienia wielu przekładów późniejszych. Pełnotekstowe wydanie krytyczne z 1890 r. Москва: Изд-во АН СССР 1962.178 Marta Kaźmierczak Kaukaz. w przekładzie Czesława Mąkowskiego nie spełniło chyba oczekiwań czytelników.in. specyficzna kompozycja utworu sprzyja zresztą pomijaniu części cyklu czy też przedrukowywaniu tylko jednej z nowel w antologiach nowelistyki lub wyborach prozy rosyjskiej. całość wyszły w tłumaczeniu Wiktora Luboradzkiego i odtąd przez ponad pół wieku (do 1952 r. bowiem w 1893 r. Wisdom i Marr Murray (pierwsze wydanie pod tytułem The Heart of a Russian. jak można sądzić. m. 211. Bibliografia przekładów zestawiona w roku 1962 obejmowała szesnaście stron1. Pierwsze tłumaczenia były często niepeł- ne. Oprac. Świat autochtonów pokazany jest w niej ze szczególnej per- 1 Библиография переводов романа “Герой нашего времени” на иностранные языки. 4 Nieustannie wznawiane. zob. H. zatytułowana Bela. znany był „Ustęp z romansu Lermontowa pod tytułem Bohater naszego wieku” czyli nowela Tamań. Л. odgrywa rolę tak niezbędnego dla literatury romantycznej entourage’u egzotycznego. s. s. PIW opublikował je po raz pierwszy w roku 1954. Кандель. właśnie to tłumaczenie z początku XX wieku jest szeroko dostępne4. s. Nuvision Pubns 2007.) to właś- nie ta wersja była wznawiana2. w języku polskim już w 1843 r. którego dokonali J. 204. nierzadko w wydaniach dwujęzycznych. autorstwa Vladimira Nabokova. Moim celem będzie zatem zinterpretowanie fragmentów charakteryzujących przedstawicieli narodów kaukaskich i skonfrontowanie ich z obrazem mieszkańców Kaukazu w przekładach na język polski i angielski. 203–218.

obcość w przekładzie. s. To głównie on przedstawia i ocenia rzeczywistość Kaukazu wobec podróżującego oficera-literata (który jest najbardziej zewnętrznym nar- ratorem powieści). что они кричат? Быки-то их понимают. którego obyczaje i normy różnią się diametralnie od zwyczajów. bełkotliwym narzeczem — „по-своему”. быки все ни с места… Ужасные плуты! А что с них возьмешь?. Любят деньги драть с проезжающих… Изба- ловали мошенников! Увидите. sztabskapitan.K. Уж я их знаю. Ю. który większość życia spędził na walce w szeregach carskiej armii podbijającej i utrzymującej w posłuchu plemiona kaukaskich gó- rali.. Wszystkie cytaty według tego wydania. Obcość w oryginale. — mówią niezrozumiałym. Przytoczony tekst zgodny jest ze znanymi z wszelkiej literatury kolo- nialnej (nie tylko dziewiętnastowiecznej) obrazami ludów podbijanych lub podbitych. potrzeb i praw Zdo- bywcy. że rosyjskie słowo „бестия” utraciło etymologiczną łączność z łac. „bestia” = zwierzę i znaczy tyle co „oszust” ewentualnie „drań”).. Uznanie narodów kaukaskich za obcy gatunek. Москва: «Художественная литература» 1984. dalej w tekście opatrzone wyłącznie numerami stron. Tom 4. Mak- sym Maksymicz objaśnia narratorowi — nowicjuszowi w sprawach kaukaskich: Ужасные бестии эти азиаты!5 Вы думаете. — są jak zwierzęta: mają wspólny język ze zwierzętami pociągo- wymi (odnotujmy. tytułowego „bohatera naszych czasów”. — oszukują („плуты”. stary żołnierz. так коли они крикнут по-своему. W: tegoż: Собрание сочинений в че- тырёх томах. 5 Wszystkie wyróżnienia w cytowanych tekstach moje — M. zdzierają z podróżnych. Wypowiedź Maksyma Maksymicza implikuje przypisywanie Azjatom następujących cech: — to nie odrębne narody. Poprzez opowieść Maksyma Maksymicza poznajemy także niektóre poglądy i wypowiedzi Pieczorina. они помогают. Лермонтов: Герой нашего времени. меня не проведут!6. что кричат? А черт их разберет. lecz uogólnieni „Azjaci” (przypisanie ko- lonizowanym braku poczucia odrębności narodowej legalizuje podbój w imię państwowości). 9–10. . 6 М. они еще с вас возьмут на водку. 179 spektywy. zostaje zasygnalizowane na samym początku utworu. Dominującą technikę narracyjną stanowi tu skaz — historię tytułowej bohaterki opowiada Maksym Maksymicz. „мошенники”). запрягите хоть двадцать..

istota społeczna. 9 Tamże. W związku z powyższym. 220. passus ten wymaga szczególnej uwagi również 7 Por. Wrocław: Wyd. niezależnie od dzisiejszej oceny podbojów kolonialnych czy też stosunku tłumacza np. Warszawa: PWN 2005. mechanizmów psychicznych. to znów zawodząc oczekiwania spragnionego egzotyki czytelnika8. 8 K. z drugiej jednak jest nieświa- domy źródeł tego specyficznego negatywnego wartościowania obcości. s. z jednej strony bazując na dużej wiedzy pochodzącej z wieloletniego bezpośredniego obcowania z Kaukazem. 160. . tzn. Powróćmy zatem do zacytowanego wyżej fragmentu rosyjskiego tekstu i porównajmy go z wybranymi przekładami. że Maksym Maksymicz posługuje się tymi szablonami. — domagają się „bakszyszu” (są chciwi). to zaspokajając. zepsuli swoją dobrocią (nic nie wymagając). Uniwersytetu Wrocławskiego 1984.180 Marta Kaźmierczak — są złośliwi i podstępni: tylko udają. a faktowi. J. np. które pozwalają mu zachować spokojne sumienie pomimo udziału w wojnie zaborczej7. — nic nie warto od nich wymagać („А что с них возьмешь?”). bowiem zapowiada określoną optykę obcości. Radzicki. która będzie konsekwentnie realizowana w utworze. Przeł. że poszukujący wolności bohater zostaje żołnierzem armii okupacyjnej nadaje wydźwięk ironiczny i gorzki9. Jak dowodzi Krystyna Galon-Kurkowa. Wypowiedź Maksy- ma Maksymicza ma kluczowe znaczenie. Aronson: Człowiek. bo tacy są i już. s. Temat „Orientu Rosjan” traktuje zatem Lermontow ambiwalentnie. Ponadto. zadaniem przekładu jest odzwierciedlenie obecnego w oryginale stereotypu obcości wraz ze wszystkimi jego implikacjami ideologicznymi. oraz informacja sprzeczna: okupanci ich rozpuścili. w jakim stopniu przedstawiony w Bohaterze naszych czasów stereotyp mieszkańca Kaukazu odzwierciedla poglądy autora. Galon-Kurkowa: Nad prozą Michała Lermontowa. stanowisko psychologii poznawczej na temat negatywnego stereotypu obcości. który przecież sam należał do armii „cywilizowanych zdobyw- ców”. E. do imperia- lizmu carskiej Rosji. Lermontow niejednokrotnie igra stereotypowym wyobrażeniem Kaukazu. 138. s. że starają się zmusić woły do ruszenia z miejsca. w rzeczywistości z rozmysłem utrudniają Rosjanom podróż. który wydadzą na wódkę (są pijakami). Trudno także ocenić. Zaznaczmy.

ponadto kontekst wydobywa na pierwszy plan jego wtórne znaczenie: „żartobliwie: szelma” (SJP). Luboradzki. podstępnie wyłudzą — takie konotacje 10 M.. Pokojska. można go użyć w odniesieniu do dziecka. a jak tylko oni krzykną po swojemu. Łódź–Wrocław: Wyd. s. Otóż „krętacz” to określenie o wiele łagodniejsze niż „мо- шенник” czy „плут” („oszust”.. W. 12 O metaforach pojęciowych w analizie przekładoznawczej zob. co prawda. „szalbierz”. psotnik” (SJP)11. Przeł. 90–97. W planie wyrażenia przekład ten zachowuje zasadnicze cechy przy- pisane ludności Kaukazu przez oryginał. że oni pomagają wołom tym. Konkretne wybory leksykalne tłumacza sprawiają jednak. Urwis to „chłopiec o żywym usposobieniu. . 11 Informacje o wykorzystanych słownikach na końcu artykułu. W tekście Lermontowa występuje. dalej w tekście opatrzone wyłącznie numerami stron. s. 9. czasownik „избаловать”. Tabakowska: Językoznawstwo kognitywne a poetyka przekładu. że jeszcze zażądają od pana na wódkę”10. Pan przypuszczasz. że zmienia się warstwa konotatywna. 181 od tłumacza. Luboradzki natomiast gromadzi elementy wzmacniające tę właśnie metaforę. Lermontow: Bohater naszych czasów. bo w nim właśnie zogniskuje się cała strategia traktowa- nia obcości w przekładzie. lubiący płatać figle. obcość w przekładzie. ucieka się do wykrętów. ale o tym dalej. zepsuć”. co oni krzyczą! Ale woły zapewne ich ro- zumieją: niechby pan zaprzągł ich choćby ze dwadzieścia. W zacytowanym fragmencie zwraca uwagę pisownia rzeczownika „azjaci” z małej litery. który może znaczyć „rozpuścić. że krzyczą? A diabli ich wiedzą. Przeł. A. Obcość w oryginale. woły z miejsca nie ruszą… Straszni krętacze! A czy można co na to poradzić? Lubią ciągnąć pieniążki z przyjezdnych… Zepsuto łotrzyków! Zobaczy pan. Władysława Bąka 1949. Wszystkie cytaty według tego wydania. Implikuje to wprowadzenie elementu nieobecnego w oryginale — metafory pojęciowej12 DZICY TO DZIECI. wybiegów. jednak w połączeniu z dopełnieniem bliż- szym „мошенников” („oszustów”/”szubrawców”) wywołuje skojarzenie z pobłażliwością wobec występków raczej niż wobec figli. które nie mówi prawdy. W tłumaczeniu Luboradzkiego fragment ten brzmi następująco: „Ci azjaci — to straszne urwisy. „kanciarz”). których zresztą Osetyjczycy od narratora nie wyciągną (tzn. Kraków: Univers- itas 2001. Podobny efekt wywołuje użycie zdrobnienia „pieniążki”. E. Ude- rzające jest zwłaszcza zastosowanie rzeczownika „urwisy”. hałaśliwie się ba- wić. Słowo „łotrzyk” wpisuje się w ten szereg dzięki użyciu formantu zdrabniającego.

Użyty jako dopełnienie w wykrzyknieniu „Zbałamucili łotrów!” leksem „łotr”. numer strony podaję w tekście. to słowo o silnej denotacji pejora- tywnej. Wszystkie cytaty według tego wydania. Ja ich już znam. gdy oni krzykną po swojemu. Rogowicz. Lermontow: Bohater naszych czasów. Byłby to zatem podobny jak u Luboradzkiego trop zrównania Osetyjczyków z dziećmi. Jednak jedynym ponadto lek- semem. Kumulacja wymienionych leksemów sprawia. „łajdaka. jednak dziś ładunek emocjonalny tego wyrazu uległ zatarciu. który odsyła odbiorcę do tej samej metafory pojęciowej jest czasownik „zbałamucić” (jedno ze znaczeń: „wprowadzić kogoś w błąd. Epitet „straszne oszusty” za pomocą środków gramatycznych deprecjonuje przedmiot 13 M. W. Zatem ich obecność nie wykracza znacząco poza ramy konotacji dopuszczanych przez oryginał. Porównajmy z tłumaczeniem W. jeszcze wyłudzą od pana na wódkę. Utrudnianie podróży rosyjskim oficerom przestaje zatem wyglą- dać jak sabotaż. „Oszust” — człowiek „świadomie wprowadzający kogoś w błąd” (SJP) to stosowny ekwiwalent Lermontowowskiego określenia „плуты”. Rogowicza: Straszne szelmy ci Azjaci! Pan myśli. mnie nie nabiorą!13. łotr (ze szczególną intonacją może być wyrazem żartobliwego uznania)”. zmieniając końcówkę. Ponownie zwraca uwagę dobór rzeczowników. niech pan zaprzęże nawet dwadzieścia. która w rodzaju męskim żywotnym decyduje o przynależności do kategorii osobowe/nieosobowe. wywierając na kogoś zły wpływ wypaczyć mu charakter. że metafora DZICY TO DZIECI całkowicie zdominowała ten fragment. 8. niegodziwca” (SJP). s. spychając inne cechy i konotacje w cień. żaden nie ruszy z miejsca… Straszne oszusty! I co im pan zrobi?… Lubią zdzierać z przejezdnych… Zbałamucili łotrów! Zobaczy pan. W dzisiejszym użyciu słowo to brzmi już nieco staroświecko i przywołuje raczej pole semantyczne NICPOŃ niż pole ŁOTR. oznacza bowiem „człowiek[a] popełniając[ego] czyny haniebne”. nicpoń.182 Marta Kaźmierczak w oryginale). jednak tłumacz zastosował zmianę kategorii fleksyjnej (i selekcyjnej). a zaczyna robić wrażenie dziecięcych figli płatanych dorosłym. rozpieś- cić”). . SJP). zepsuć go”. ale „zażądają” — jak na „rozpuszczone” dzieci przystało (bo u Luboradzkiego „zepsuć” to już jednoznacznie „rozpuścić. Przeł. NIEGODZIWIEC. Warszawa: PIW 1985. „Szelma” to według SJP — „hultaj. że oni coś pomagają tym krzykiem? Diabli ich wiedzą. co krzyczą! A woły ich rozumieją.

. пройдоха”). though. 15 Czyli prawdopodobnie w 1961 r. The Heart of a Russian. au/l/lermontov/mikhail/l61h/l61h.. they can’t get round me!14. A zatem angielscy tłumacze najprawdopodobniej świadomie potęgują wartoś- ciowanie negatywne. Przeł. jest podstępność i skłonność do oszukiwania. M. Bazujący na brzmieniowym podobieństwie wyrazów przekład „бестия — beast” to wybór nie najbliższy semantycznie. ponadto rzeczownik ten wchodzi w skład epitetów — podobnie jak w języku polskim — „хитроумная бестия”. Nakładanie się pól semantycznych leksemu rosyjskiego i angielskiego „beast” — oznaczającego „kogoś okrutnego lub podłego” (LDCE). pagi- nacji brak. W polu semantycznym OSZUSTWO sytuują się także czasowniki „zdzierać” i „wyłudzać” opisujące postępowanie Osetyjczyków wobec podróżnych. Lermontow: A Hero of Our Time. że w przekładzie Rogowicza cechą. jak już wspomniałam. . Można zatem powiedzieć. and if you were to yoke as many as twenty they still wouldn’t budge so long as the Ossetes shouted in that way of theirs… Aw- ful scoundrels! But what can you make of them? They love extorting money from people who happen to be travelling through here. raczej „oszust”. Słowo „Asiatic” funkcjonuje w angielszczyźnie jako przymiotnik. Wszystkie cytaty według tego wydania. Z kolei w przekładzie Wisdoma i Murraya zwraca uwagę użycie nacechowanego zwrotu „these Asiatics” zamiast neutralnego „Asians”. drań” (BTS: „разг. nie poprzestając na powtórzeniu za oryginałem zaimka wskazującego. плут.adelaide. trzecie wydanie słownika Webstera (1961) jest bowiem przedrukowywane z uzupełnieniami. They’re terrible beasts. W znaczeniu rzeczownikowym odnotowuje ten leksem słownik Webstera. 183 wypowiedzi — Osetyjczyków — bo odmawia im osobowości. J. który sam w sobie wnosi ujemną ekspresywność („Ci Azjaci!”). The rogues have been spoiled! You wait and see: they will get a tip out of you as well as their hire. która w omawianym fragmencie wysuwa się na pierwszy plan. jednak z komentarzem „obecnie15 odbierane jako obraźliwe” (W). Book I: Bela.Y. „sprytna bestia” itp. Dostępny pod adresem: <http://ebooks. these Asiatics! You think that all that shouting means that they are helping the oxen? Why. Obcość w oryginale..html>. H. W podtekście 14 M. Wisdom. Murray. the devil alone can make out what it is they do shout. „bydlaka” — jest zatem niewielkie. The oxen understand. Po rosyj- sku to. I know them of old. tzw. obcość w przekładzie. ale dobrze sprawdzający się w kontekście całego cytowanego fragmentu angielskiego.edu. względnie też „łajdak.

łotr”) i „rogue” („łotr. Nacecho- wane określenie „Asiatics” jest używane konsekwentnie w całej noweli (np. W zasadzie odpowiada to polskiemu pojęciu „figlarka” (użytemu zresztą w obu polskich przekładach). Ten otwierający powieść fragment okazuje się w wielu aspektach kluczowy również dla tekstów docelowych. bo „extort” znaczy „wyłudzać. you see. że chodzi im o napiwek ponad uzgodnioną opłatę za wynajęcie — „a tip […] as well as their hire”. zostaną pod wieloma względami podtrzymane w przekładach jako makrotekstach. dziś oba wprawdzie „przestarzałe lub żartobliwe” (K) ale w 1912 r. . wzmacniając sugerowaną przez tekst oryginału łączność między poganiaczami i wołami. o Falstafie mówi się „This same fat rogue”. что не сносить ему головы. „Spoil” natomiast znaczy „rozpieszczać. Azamat! He understood. 22). w tekście rosyjskim Beli słowa „мошенник” i „плут” już ponownie nie wystąpią.184 Marta Kaźmierczak zachodzi jednak ciekawa gra znaczeń wyzyskana w konstruowaniu sceny — pomiędzy słowem „beast” użytym w odniesieniu do Osetyjczyków. Podkreślona zostaje zatem pazerność. Ciekawym aspektem jest poddanie słowa „wódka” redukcji w tłuma- czeniu. a rogue”. a na liście dramatis personae w Zimowej opowieści (The Winter’s Tale) figuruje „Autolycus. ale pozostałe konteks- ty użycia słowa „rogue” w wariancie Wisdoma i Murraya narzucają skojarzenie raczej z szelmostwem niż z nieokiełznaną dziecinną ra- 16 Zdanie „The rogues have been spoiled” brzmi jednak bardzo literacko. „it is always so with these Asiatics”). Zamiast przekazać. Określenie to przychodzi na myśl. s. wymuszać”. a nawet „stosować paskarskie ceny” (K). W kolejnym przypadku bardzo niefortunnie zastosowano wobec samej Beli epitet „the little rogue” jako ekwiwalent rosyjskiego „проказница”. hultaj”). Najwyraźniej uwidacznia się to w wariancie angielskim. niewątpliwie dobitne16. если б он по- пался”. Np. that he would lose his life if he was caught” (w oryginale: „Такой хитрец: ведь смекнул. środki gramatyczne lub pola semantyczne uruchomione przez tłumaczy w celu ich ekwiwalentyzacji. „Rogue” to wyzwisko względnie często pojawiające się u Szekspira. Słowo „rogue” zastosowano w odniesieniu do brata Beli: „A wily rogue. psuć (dziecko)”(K). Wisdom i Murray uznali za konieczne podkreślić. a wyrażeniem „beasts of burden” oznaczającym zwierzęta pociągowe. co zresztą współgra z użyciem zwrotu „extorting money”. Jednak leksemy. Pole semantyczne NIEGODZIWOŚCI uzupełniają zaś określenia „scoundrel” („łajdak. na co poganiacze wydadzą uzyskane pienią- dze.

проказница. bo tekst angielski nie zasygna- lizował dotąd w żaden sposób obecności wódki w mentalności Osetyj- czyków. Dla porównania jedno z polskich tłumaczeń przytoczonego fragmentu: Taki to już naród! — powiedział — nawet chleba nie umie nazwać po rosyjsku. “They don’t even know the Russian for ‘bread. 10). подшучивала”. o ile u Luboradzkiego wykazałam konstruowanie obrazu Azjaty jako dziecka. a nauczył się: „Oficer daj na wódkę!” Już Tatarzy według mnie lepsi: ci przynajmniej nie piją… (Rogowicz. rodzaju piwa sporządzanego z prosa. Np. obcość w przekładzie. że Maksym Maksymicz jest zdecydowanym przeciwnikiem alkoholu i stale to podkreśla. — и хлеба по-русски назвать не умеет. ale na dodatek niejasne staje się przeciwstawienie Osetyjczyków niepijącym „Tatarom”. 185 Obcość w oryginale. W niektórych przypadkach prowadzi to wręcz do zaburzenia sensu wypowiedzi. 31). he naturally endeavoured to convince himself that all the misfortunes in the world are the result of drunken- ness”). dością (por. np. pokarm podstawowy–używ- ka oraz słownictwo ludzi „swoich”–język ludzi podejrzanych. Tłumacze kilkakrotnie wykorzystują także użyte na początku słowo „scoundrel”. s. s. the very Tartars are better.. give us a tip!’ In my opinion. Pojawia się też słowo „buza” — transkrypcja nazwy miejscowego alkoholu. anyhow…” W rezultacie redukcji informacji o przeznaczeniu pieniędzy na alkohol. nie tylko niknie opozycja „chleb–wódka” tzn. Całkowicie znika z angielskiego przekładu wyrażenie „na wódkę”. W polskich przekładach zależność makrostrategii od rozwiązań za- stosowanych w pierwszym fragmencie nie jest aż tak wyraźna. mimo że pomija jego werbalizacje (“in or- der to abstain from strong drink. zastępowane zawsze enigmatycznym „tip”. “What a people they are!” he said. they are no drunkards.’ but they have mastered the phrase ‘Officer. „и все надо мной. Co prawda i później pojawiają . Angielscy przekładowcy nie są więc konsekwentni.: — Ведь этакой народ! — сказал он. 8–9). а выучил: «Офицер. Przekład Wisdoma i Murraya uwzględnia zresztą opis tego aspektu jego światopoglądu. Taka strategia translatorska jest tym bardziej nieuzasadniona. to obrazowanie to nie zdominowało tekstu. дай на водку!» Уж татары по мне лучше: те хоть непью- щие… (s. Porównanie traci podstawę..

o Czeczenach Maksym Maksymicz wspomina: „надоели нам эти головорезы” (s.16). — Преглупый народ! — отвечал он. 12). Ponadto Maksym Maksymicz. Mak- sym Maksymicz dochodzi do wniosku. co Rogo- wicz przekłada jako: „zbrzydły nam te rozbójniki” (s. Niemniej. a Azamat aspiruje do grona wojowników. — Поверите ли? ничего не умеют. iż ten „что-нибудь замышляет” (s. tłumacz określa równie delikatnie jak Maksym Maksymicz w oryginale: „задумал кое-что” (s. ale trudno ten zabieg jednoznacznie ocenić jako nadin- terpretację. że ludy Kaukazu. które pewnym siebie zdobywcom mogą wy- 17 Zauważmy. Уж подлинно осетины! (s. которые молча на нас смотрели в каком-то остолбенении. . że u Luboradzkiego we frazie „dokuczyły nam porządnie te zabijaki!” (s. jako doświadczony „stary oficer kaukaski” („старый кавказец”. zdaje sobie sprawę z tego. ale nie natrętnie. s. 20). голыши. 13). że winna jest temu tylko głupota jego mieszkańców: — Жалкие люди! — сказал я штабс-капитану. 19) czy „był to głos urwisa Azamata” (s.186 Marta Kaźmierczak się sformułowania „ładniutka księżniczka” (s. а у этих и к оружию никакой охоты нет: порядочного кинжала ни на одном не увидишь. 13) ta sama końcówka fleksyjna jest użyciem standardowym. Przejdźmy do kolejnego przykładu. 12). Bela i jej brat mają po kilkanaście lat i opisywanie ich jako dzieci jest pod pewnymi względami umotywowane. Podobnie w tekście Rogowicza powtarzają się przesunięcia w kategorii osobowości/nieosobowości. 20) — „coś umyślił”(s. 12). zobaczywszy. Lermontow. Np. W niektórych miejscach tłumacz kładzie także większy niż autor nacisk na podstępność Azjatów. 17). że Kazbicz ma na sobie kolczugę. указывая на наших грязных хозяев. Tymczasem pomysł Pieczorina. 10)17. не способны ни к какому образованию! Уж по крайней мере наши кабардин- цы или чеченцы хотя разбойники. Otóż. зато отчаянные башки. żeby umożliwić Azamatowi kradzież konia w zamian za porwanie Beli. Współczuciu narratora dla ok- ropnych warunków bytowania w odwiedzanym przez nich aule Maksym Maksymicz przeciwstawia pogląd. Zatem Rogowicz w większym niż Lermontow stopniu pokazuje posługiwanie się przez Maksyma Maksymicza podwójnymi standardami w myśleniu o „swoich” i „obcych”. w swojej społeczności są już w zasadzie traktowani jak dorośli — dziewczyna może być wydana za mąż. Rogowicz zastępuje neutralny czasownik („zamierzać”) zdecydo- wanie negatywnie nacechowanym: „już on pewno coś knuje” (s.

12–13). wpływy chrześcijańskie zaczęły przenikać do Osetii już w VI w. ale za to szalone pały gotowi na wszystko.. Jako żołnierz. — Strasznie głupi! — odpowiedział. że pewne elementy stroju czy przedmioty autochtonów mogą być użyteczne lub piękne. także: Kaukaz. nie są zdolni do przyjęcia jakiejkolwiek oświaty! Już to przynajmniej nasi kabardyńcy albo czeczeńcy. — Czy uwierzysz pan? nic nie umieją. to w istocie wiele narodów.net. choć rozbójnicy. Sztabskapitan odczuwa wyraźną wyższość wobec wszystkich kaukaskich nacji. opinia o nich różnie jednak uzasadniana. 9). ale tekst 18 Taki rozkład sympatii Maksyma Maksymicza jest tym bardziej frapujący. że Ose- tyjczycy to jedyny naród Północnego Kaukazu. robbers and ragamuffins though they be. 187 dawać się jednorodną masą. s. 19 Odnotujmy także. “Wretched people. ale za to łby odważne.). обделанной в серебро. “Would you believe it. Zaiste prawdziwi osetyni (Luboradzki. a ci nawet do broni nie mają żadnego upodobania: porządnego kindżału u żadnego z nich się nie zobaczy. swego rodzaju uznaniem cieszą się zaś Czerkiesi19. these!” I said to the staff-captain. Whereas these others have no liking for arms. Maksym Maksymicz ceni naturalnie odwagę i bitność. Najbliższe sensowi oryginału jest sformułowanie Luboradzkiego „nic nie umieją. 7) — „покуривая из маленькой кабардинской трубочки. who were silently gazing at us in a kind of torpor. iż bohater rozumie. they are absolutely ignorant and incapable of the slightest civilisation! Why even our Kabardians or Chechenes. “And an utterly stupid people too!” he replied. s. are regular dare- devils for all that. s.. indicating our dirty hosts. a ci nawet do broni nie mają ani odrobiny ochoty: porządnego kindżału u żadnego z nich pan nie zobaczysz. nie są zdolni do żadnej nauki! Już nasi Kabardyńcy lub Czeczeńcy przynajmniej. and you’ll never see a decent dagger on one of them! Ossetes all over!” (Wisdom i Murray). dlatego Osetyjczycy stoją w jego mniemaniu najniżej18. hołysze. Głupota Osetyjczyków jest „straszna” w tłumaczeniach polskich i „kompletna” w angielskim.. На нем был офицерский сюртук без эполет и черкесская мохнатая шапка” (Lermontow. Sam nosi „czerkieską kosmatą czapkę” i pali „kabardyńską fajeczkę oprawną w srebro” (Rogowicz. 10). Prawdziwi Osetyńcy! (Rogowicz. por. — Czy da pan wiarę? Nic nie umieją robić. A oto przekłady: — Biedni ludzie […] — Strasznie głupi! — odparł. niemniej u niektórych jest w stanie dostrzec pewne zalety. . który wyznaje prawosławie. i to bynaj- mniej nie w wyniku rosyjskiej kolonizacji od XVIII w. (hasło Osetyjczycy w: NEP. Obcość w oryginale. nie są zdolni do przyjęcia jakiejkolwiek oświaty!” — co prawda „przyjęcie” jest wprowadzonym przez tłumacza dodatkiem. chociaż rozbójnicy i gołysze. obcość w przekładzie. s.

Anglicy. zakorzenionej zresztą w angielskiej literaturze kolonialnej. — Aha! ot co!… — zawołał. metafory podbojów imperial- nych jako misji cywilizacyjnej20. Niemniej z punktu widzenia recepcji przekładu włączenie pojęcia bliskiego odbiorcom sekundarnym mogło okazać się korzystne. 52). Z kolei w tłumaczeniu angielskim brzmi zarzut „ciemnoty” i niezdolności do przyjęcia (czy też — dzięki wieloznaczności składni — stworzenia) cywilizacji. Dopowiedzenie „nic nie umieją robić” wydaje się w tekście Rogowicza nietrafne. Maksym Maksymicz.188 Marta Kaźmierczak rosyjski implikuje. raczej nie czuje się rzecznikiem cywilizacji w rozumieniu zachodnim. „pozaazjatycki” aspekt ksenofobii Maksyma Maksymicza. . Odnotujmy. W wariancie Luboradz- kiego najbardziej rzuca się w oczy ich pisownia małą literą. Podobnie zresztą rzeczownik „Rosjanin” zapisywany jest wielką literą: Mimo woli uderzyła mnie w kapitanie zdolność Rosjanina przystosowywania się do obyczajów tych narodów. choć przekonany o wyższości Rosji nad Azją (nad Europą zresztą też). nazwy narodowości europejskich zapisane są zgodnie z normą: — To Francuzi wynaleźli tę modę nudzenia się? — Prawda? — Nie. Nie jest to wynik nieznajomości polskiej zasady ortograficznej. która w takich przypadkach wymaga właśnie małej litery. wśród których wypada mu żyć (s. W tym wypadku tłumacze odwołali się do. Kolejnym (wskazanym już) ważnym z perspektywy przekładowej elementem jest obecność nazw narodowości. że „образование” to coś zewnętrznego w stosunku do tej społeczności. związanej z codziennym bytem. że w omawianym utworze Lermontow w ogóle nie użył słowa „цивилизация” ani pochodnych. podobnie jak wcześniej rzeczownika „Azjata”. bowiem we fragmencie ilustrującym inny. ale nie praktycznej. — wszak to są z dawien dawna osławieni pijacy! (s. bo ludom Kaukazu można było odmówić wiedzy abstrakcyjnej. ani interferencji ortografii rosyjskiej. 37). 20 Posłannictwo cywilizacyjne i wychowawcze jest przecież „brzemieniem białego człowieka” w myśl propagandowego wiersza Rudyarda Kiplinga The White Man’s Burden z 1899 r.

często formowano je jako kalki z języka rosyjskiego — stąd „Kabardyńcy”. Należy przy tym nadmienić. „wykolejeniec”. Dodam. trudno było mówić o istnieniu normatywnych form tych rzeczowników. Co prawda cieszą się oni stosunkowo najwyższym uznaniem kapitana. który zasłużył sobie na zapis wielką literą — Czerkiesi. Rosjanin. poprawne polskie formy to „Kabardyjczycy”. Odnotujmy tyl- ko. Obcość w oryginale. że Krystyna Galon-Kurkowa zwraca uwagę na niekonsekwentne używanie przez Maksyma Maksimycza nazw narodowości w odniesieniu do Beli i jej rodziny21. „popapraniec”). „oberwaniec”.. Galon-Kurkowa: Nad prozą.mn. w istocie chodzi jednak o konotacje końcówki fleksyjnej. Czerkies”–„azjata. „pomyleniec”.. czeczeniec”. tymczasem Czerkiesi upijają się buzą. W mo- mencie powstawania przekładu Luboradzkiego. Tatarzy jako grupa etniczna nigdy jednak nie zamieszkiwali Kaukazu. a o „Osetyńcach” słyszy się nawet częściej niż o „Osetyjczykach”. mimo to trudno znaleźć uzasadnienie dla opozycji „Francuz. Ponieważ do polszczyzny przenikały one z ro- syjskiego kontekstu językowego i kulturowego.. 189 Można by zatem dojść do wniosku. 232. „angol”. obcość w przekładzie. -ńcy) tworzy w polszczyźnie na tyle dużo określeń pejoratywnych (np. Słowniki podają co prawda formę „Czeczeńcy” jako równoprawną. że współczesne słowniki ortograficzne polecają pisać mała literą żartobliwe i lekceważące nazwy członków narodowości typu „kitajec”. „Tatarzy” mają być niepijący. że od- czuwany jest jako deprecjonujący. W świetle jego wiedzy o świecie Kaukazu nie są to pomyłki. 22 Jest to niejasne. Czeczeńcy — lekceważące”.. „Czeczeńcy”. tzn. W dzisiejszym odbiorze omawianych przekładów leksemy te spra- wiają jednak wrażenie nacechowanych. . jej ojciec natomiast to „татарин”. ale mówi „по-татарски”. kabardyniec. s. że poprzez odstępstwo od nor- my ortograficznej tłumacz chciał uwypuklić szowinizm sztabskapitana. Nie 21 K. Jest jednak naród kaukaski. że i w latach 1950. a brat Azamat to „татарчонок” — w tym ostatnim przypadku formant deminutywu oznacza nie tylko młody wiek chłopca. Formant -niec (l. Otóż Bela to „черке- шенка”. a niewykluczone. warunkuje odbiór „Czeczeni — neutralne. „Osetyjczycy” i „Czeczeni”. Ponadto problematyczne jest samo brzmienie tych nazw... że w moim odczuciu słowa „татары” Maksym Maksymicz używa jako uogólnionego określenia muzułmanów22. lecz elementy implikujące lekceważący stosunek sztabskapitana do górali. ale i protekcjonalny ton wypowiedzi.

Luboradzki W. „po tatarsku”. choć to Tatar” (s. a lekceważące odniesienie do wyznania. 12). 12) рожа у него была wygląd miał naj. H. jak w tłumaczeniach odzwierciedlono tę znaczącą niekonsekwencję (?) terminologiczną. 16) (s.16) (s. że nie wypadało mu odmówić. Lermontow W. зато отчаянные башки (s. choć i tatarzynowi” (s. „nie można odmówić. Wisdom i M.gębę miał arcyzbó.190 Marta Kaźmierczak byłoby to zatem niedbałe użycie nazwy narodowości. „Tatarczukowi zabłysły oczki” (s. Przyjrzyjmy się zatem. odpowiednio: „łby odważne”. Wraz z przymiotnikiem dzierżawczym „разбойничий” przeważa ono wśród nacechowanych aksjologicznie określeń obecnych w tekście oryginału. Rogowicz J. 12) rozbójnicy (s. A zatem nikt z tłumaczy nie zechciał prostować rzekomej pomyłki Maksyma Maksymicza. „regular dare-devils”. „po tatarsku”. i znacząca nonszalancja jego wypowiedzi pozostała widoczna w przekładach. 19) Уж такая разбой. 20) . Prześledźmy ich użycia oraz wybrane przez tłuma- czy ekwiwalenty. „szalone pały gotowi na wszystko”. „the Tartar language”. „Zaiskrzyły się oczy tatarczukowi” (s. Murray чеченцы хотя раз.he had a regular thief’s самая разбойничья zupełniej zbójecki jecką (s. „a byliśmy sobie kunakami. U Rogowicza czytamy: „Czerkieska”. it was impossible to decline. 26). Tartar though he was”. by przekazać uznanie Maksyma Maksymicza dla straceńczej odwagi górali. rozbójnicy (s. 17). 13) visage (s. „Отчаянные башки” to. W analizowanym ustępie pojawia się też jedno z kluczowych dla noweli określeń kaukaskich górali — „разбойник”. 17). Wisdom i Murray tłumaczą: „the Circassian girl”. Wszyscy tłumacze znaleźli stosowne środki.Taki to już był Taki już zbójecki — just the very horse ничья лошадь!… koń — zbójecki koń! (s. „The young Tartar’s beady eyes began to sparkle”.10) robbers бойники. U Luboradzkiego jest: „Czerkieska”. M. голыши. pojmuje więc pan. „as we were guest-friends with him. 13) for a robber! (s.

but to stab her in мый разбойничий wy!… jecki cios! (s. duszyczko.Łotr niegodzi. zagrała zbóje. 37) Prawdziwie the scoundrel! zbójecki cios! (s. душенька. 28) хотя разбойник chociaż rozbójnik. — i w twoich ży. 55) Polscy tłumacze używają wymiennie leksemów „zbój” i „rozbójnik”. 28) he?’ (s. moim kunakiem moim kunakiem. он.. łach. которого Kazbicza — którego należało a scoundrel. W zasadzie brak w angielszczyźnie słowa. 21) (s. Po części wynika to z obiektywnych trudności leksykalnych.blood in your veins ничья кровь! nie śpi krew zbó. my guest-friend. ale „scoundrel” — emotywnie. 191 Живущи. Np. (s. zbóje! Those scoundrels take ники! (s. obcość w przekładzie. 20) nicy! (s. ale z domieszką uznania). the robber! Come смеяться. wątpliwości budzi wykrzyknienie „Ah.Żywotni są. 48) а то в спину… са. Tłumacze angielscy natomiast lawirują pośród kilku określeń. (s. np. chociaż to rozbój. to rozbójnik. the rob- . 18) Ах он разбойник! Ach to rozbójnik! Ach ten zbój! Kpić ‘Ah. а все-таки был ale był przecie nik. 28) (s. Obcość w oryginale. зать. and ought надо было нака. Nie wszystkie wybory są jednak udane. and that Kazbich was бойник. что ли. 32) the back like that — удар! (s. (s. 16) a lot of killing! Казбич — раз. …prawdziwie zbó. jako inwektywa. разбой. (s.— i w tobie. „plemienia rozbójników”) a także wyraz ambiwalentnych uczuć wobec czyjejś brawury i czelności (Maksym Maksymicz używa określenia „разбойник” jako wyzwiska.‘There is robber’s не молчит разбой.. któ.robber though he was. w znaczeniu „zbrojny bandyta”. Stąd potrzeba dobierania różnych leksemów w zależności od tego. był jednak he was none the less моим кунаком. 33) и в тебе. „robber” — czysto denotatywnie. 25) (s. i zazwyczaj są to rozwiązania fortunne. 28) still. dusz. 33) jecka! (s. które potencjalnie przekazywałoby zarówno przynależność do bandyckiej szajki (tak jest w przypadku Kazbicza) jak i cechę sięgania po broń przy byle zaczepce i mściwość (to cecha Czerkiesów. has приехал над нами? (s. 48) z nas tu przyjechał? to laugh at us. 21) rego trzeba było ukarać.ukarać (s. na jaki odcień znaczeniowy wskazuje kontekst. my dear!’ (s.cka krew! (s. ko.Żywotni to rozbój. 18) to be punished. a co się tyczy a Kazbicz to zbój.

Jako Czerkieska. „her eyes black as those of a mountain chamois”. a nie złodziejem — przeciwnie. Azjatka i muzułmanka Bela nie jest przez nich traktowana jak równoprawna osoba. имея такого милого мужа. Ponadto we fragmencie tym zlikwidowany zostaje parale- lizm podkreślający przyjaźń Kazbicza z koniem: „разбойничья рожа — разбойничья лошадь” versus „thief’s visage — the very horse for a robber”.192 Marta Kaźmierczak ber! Come to laugh at us. bo jest rabusiem. Brak przymiotnika „zbójecki” również sprawił tłumaczom problemy — w ostatnim przykładzie prezentowanym w tabeli dobrym rozwiązaniem okazała się zmiana składni. он . nie miał nawet padyszach turecki (Lermontow. według słów Azamata. potem zaś. s. потому что. Natomiast Luboradzki odwołuje się do innego. jak u gazelli” (s. ale nie gazele (NEP). ponieważ rzeczownik „robber” nie funkcjonuje jako wyzwisko. zaczerpnięte z tradycji ludowej Wschodu. как у горной серны” (s. podkreśla obcość jej piękności. to on pada ofiarą podstępnej kradzieży. gdyby nie fakt. Twierdzi. Jako kobieta. ale wyraźnie odczuwanej. has he?”. Szczególne wrażenie robią jej oczy: „глаза черные. W osobie Czerkieski Beli — widzianej oczyma Maksyma Maksymicza i Pieczorina — nakładają się dwa aspekty obcości: etniczny i genderowy. 18) — zostaje najpierw ofiarowana. Zaaranżowanego przez siebie porwania Pieczorin nie uważa za nic zdrożnego. zasługujący na potępienie (por. Porównanie to. 13). gdy w ramach transakcji z oficerem armii okupacyjnej własny brat przywozi ją do twierdzy przerzuconą przez siodło. как он. lepiej znanego jego czytelnikom porównania wschodniej proweniencji: „oczy czarne. по-ихнему. mimo że tak czarująca — taka. Po polsku i rosyjsku „zbój”/„разбойник” to słowa o szerszym użyciu — także ktoś brutalny. Rogowicz oraz Wisdom i Murray tłu- maczą za Lermontowem: „oczy czarne jak u kozicy” (s. byłoby udanym chwytem translatorskim. w innych okolicznościach. podczas gdy angielskie „robber” oznacza tylko bandytę dokonującego rozbojów. Bela musi być egzotyczną pięknością (przysłowiową urodę Czerkiesek odnotowuje w haśle Circassian nawet słownik Webste- ra). Szczególnie nietrafna jest charaktery- styka wyglądu Kazbicza: nie może on mieć „a thief’s visage”. Wprowadzenie obcości „już oswojonej”. Jej uprzedmiotowienie jest pełne. związaną i okutaną czadrą. zażądana jako cena za konia. Dziewczyna. że na Kaukazie żyją wprawdzie kozice. 15). niegodziwy. BTS). 19). jakiej za żonę. że: „дикая черкешенка должна быть счастли- ва.

presents! What won’t a woman do for a coloured rag! Kiedy jednak okazuje się. […] Ach te podarunki! Czego bo nie uczyni kobieta za kolorowy gałganek!… (Luboradzki. bo według ich obyczajów on jednak będzie jej mężem” (Rogowicz s. s. że obce im są takie uczucia. Implikację. 24). „a wild Circassian girl ought to consider herself fortunate in having such a charming husband as himself — because. bo przecież. 27–8). 20) From the fortress she could see the very same hills as she could from the vil- lage — and these savages require nothing more. Wyraża on znacznie mniej szacunku wobec cudzej kultury niż wybrane przez polskich tłumaczy ekwiwalenty „według ich obyczajów/zwyczajów”. mniejsze potrzeby duchowe niż „cywilizowani”. Obraz dzikuski pojawia się we wszystkich analizowanych przekładach tego zdania: „dzika Czerkieska powinna być szczęśliwa. 17–18. 193 все-таки ее муж” (s. according to their ideas. Obcość w oryginale. podtrzymali wszyscy tłumacze: Wszakże z twierdzy widać było te same góry. rozzłoszczony powątpiewaniem Maksyma Maksymicza . ani Maksym Maksymicz nie zawahali się trzymać Beli w zamknięciu. A przy tym Grigorij Aleksandrowicz codziennie dawał jej jakiś podarunek.. mając takiego miłego męża jak on. bo przecież „чего не сделает женщина за цветную тряпичку!” (s. что из аула. co i z jej aułu — a dzikusom tym nic więcej nie potrzeba. Per- spektywę Pieczorina ujawnia też pospolity zwrot „по-ихнему”. s. jak sztabskapitan z lekceważeniem odpiera wątpliwości swego rozmówcy. Да притом Григорий Александрович каждый день дарил ей что-нибудь” (s. Grigori Aleksandrovich used to give her a present of some kind every day. obcość w przekładzie. Drugi argument to już element strategii postę- powania z kobietą. że podarkami nie można kupić miłości czy uległości Beli. Ani Pieczorin. Besides. he really was her husband”. […] Czego kobieta nie zrobi za kolorową szmatkę!… (Rogowicz. 24). 21). — а этим дикарям больше ничего не надобно. […] Ah. a tym dzikusom nic więcej nie potrzeba. że „dzikusi” mają inne. 32) Z fortecy widać było te same góry co z aułu. u Lubo- radzkiego niemal identycznie. Do tego Grzegorz Aleksandrowicz obdarzał ją codziennie czymś nowym. jak tęsknota za ojczyzną czy domem.. oficera-literata: „Из крепости видны были те же горы. s. Wisdom i Murray z wariantem „according to their ideas” („w ich poję- ciu”) są bliżsi zawartemu w oryginale ironicznemu dystansowi od pojęć prawnych autochtonów.

[…] miałem kogoś. Podsumowuje to zgrabnym aforyzmem. Bela was a splendid girl. холил и лелеял (s. Z pewnością chodzi też o „rozpieszczanie”. Miła była dziewuszka ta Bela! Tak do niej w końcu przywykłem jak do córki i ona mnie lubiła. […] нашел кого баловать […]. 26–27). 31). nie odpowiada zatem to- nowi wypowiedzi oryginalnej. jak dziecko (przez Maksyma Maksymicza). . że uwiedzie dziewczynę w ciągu tygodnia. 44–45). […] Grigorij Aleksandrowicz stroił ją jak laleczkę. and she loved me. czy jak lalka. In the end I grew accustomed to her just as if she had been my own daughter. nieokrzesanie) i „простосердечие” (prostoduszność. spróbowawszy miłości o literackim. Z kolei angielskie „splendid girl” brzmi bardzo formalnie. szybko się rozczarowuje. to raczej konwencjonalny komplement niż wyraz szczerego uczucia. a taką z którą coś się dzieje. эта Бэла! Я к ней наконец так привык. bowiem Bela jest postacią całkowicie bierną. как куколку. и она меня любила. serdeczność): любовь дикарки немногим лучше любви знатной барыни. s. Григорий Александрович наряжал ее. nie działającą. romantycznym rodowo- dzie. a zdrobnienie „lalecz- ka” najpełniej odpowiada oryginalnemu deminutywowi „куколка”. s. kogo mogłem rozpieszczać. […] Grigori Aleksandrovich dressed her up like a doll. Dzielna była dziewczyna ta Bela! Przywykłem do niej w końcu jak do własnej córki i ona mnie kochała […]. Najtrafniej wskazane cechy oddaje przekład Rogowicza: „miła dziewuszka” wyraża i głęboką sympatię i pobłażliwą wyższość. pieścił i dogadzał (Rogowicz. romansu z „dzikuską”. как и кокетство другой (s. petted and pampered her (Wis- dom i Murray). […] found someone to spoil. pielęgnował i pieścił (Luboradzki. 35). невежество и простосердечие одной так же надоедают. Miałem kogo pieścić […] Pieczorin stroił ją jak lalkę. Sformułowanie „dzielna dziewczyna” z przekładu Luboradzkiego nie ma uzasadnienia fabularnego. tj.194 Marta Kaźmierczak Pieczorin proponuje zakład. którą można stroić w malownicze wschodnie fatałaszki (tak zwłaszcza przez Pieczorina): Славная была девочка. lub. Pieczorin. przypisując „dzikuskom” dwie cechy: „неве- жество” (ignorancję. как к дочери. co pokaże kolejny fragment. Czerkieska jest ponownie traktowana jak przedmiot (zakładu).

druga zaś to jawna zaleta serca. Maksym Maksymicz wyraźnie 23 K: „barbaric — barbarzyński (= brutalny. да эти черкесы известный воровской народ: что плохо лежит. не могут не стянуть. Luboradzki podnosi rejestr i sugeruje wyższą niż w oryginale ocenę Beli w oczach Pieczorina — awansuje ona bowiem z dziewczynki/dziewczyny na kobietę. the barbaric ignorance and simplicity of the one weary you as much as the coquetry of the other (Wisdom i Murray). а все украдет… уж в этом прошу их извинить! Да притом она ему давно-таки нравилась (s. s.195 Nawet pierwsza z tych cech nie jest jednoznacznie negatywna. Na pytanie. Obcość w oryginale. ale nie o „braku wykształcenia spowodowanym niechęcią do nauki” (SJP). […] the love of a savage is little better than that of your lady of quality. Jest to z jednej strony przygana. nieuctwo i prostota jednej tak samo sprzykrzy się jak kokieteria drugiej (Rogowicz. Nieokrzesanie i prostota pierwszej równie mogą się sprzykrzyć. ang. jak kokieteria drugiej (Luboradzki. […] miłość dzikuski niewiele jest lepsza od miłości światowej damy. prymitywny)”. „Savage” ma znaczenie ambiwalen- tne: jest to określenie dosadniejsze niż wcześniej używane przez tłumaczy „wild girl”. „the Good Savage”). Na zakończenie przyjrzyjmy się komentarzowi Maksyma Maksymicza do tragicznego finału historii Beli. s.. oraz dezawuuje prostotę („simplicity”). że niewiedza („ig- norance”) wynika z prymitywnej mentalności23. W przekładach jednak nie jest to tak oczywiste. Zastosowane przez Rogowicza słowo „nieuctwo” jest jednoznacznie negatywne.. 30). Natomiast epitet „barbaric” sugeruje. Co więcej. Miłość dzikiej kobiety jest niewiele ponętniejsza od miłości znakomitej damy. obcość w przekładzie. dlaczego Kazbicz chciał porwać dziewczynę. 38). 51). Zastanawia użycie określeń „dzika kobieta” i „a savage” w odniesieniu do Beli. . z drugiej zaś uznanie faktycznego stanu rzeczy — stylu życia i metod postępowania. których nie można kazać się Czerkiesom wyrzec. zresztą w odniesieniu do kobiety Wschodu można mówić o niewiedzy. ale też przywołuje mit dobrego dzikusa (le bon sauvage. другое и ненужно. odpowiada on: Помилуйте. w wiekach XVI–XVIII jedno z najpopularniejszych wyobrażeń „Innego” z perspektywy kultury europejskiej.

tego nie mogą nie ściągnąć. besides. Przeprowadzona analiza dowodzi. stan wojny). „znani złodzieje”. 32). everyone knows these Circassians are a race of thieves. wszystkie przekłady informują zatem. choć mu coś nawet niepotrzebne. proszę ich nie winić”. they can’t keep their hands off anything that is left lying about! They may not want a thing. „rasa złodziei” („a race of thie- ves”) — to określenia pejoratywne. Good gracious! Why. politycznych) znanych odbiorcom sekundarnym. jakim wydał się na początku utworu. s. To chyba nazbyt optymistyczna interpretacja „szerokich horyzontów” bohatera. że przesunięcia te nie wychodzą poza ramy charakterystyki . you mustn’t be too hard on them. Luboradzki każe Maksymowi Maksymiczowi wymagać od rozmówcy więcej — nie tylko niewinienia Czerkiesów za złodziejstwo. mimo wszystko ukradną… Proszę ich przecie zrozumieć! A przy tym Bela podobała mu się już z dawna (Luboradzki. kiedy mówiąc „But what can you make of them?”. uwypukla lub tuszuje pewne cechy przypisywane w oryginale Azjatom. „Złodziejski naród”. s. for all that. bowiem Maksym Maksymicz. 56).196 Marta Kaźmierczak prosi młodszego oficera o więcej tolerancji dla specyficznej mentalności kaukaskich górali. Każde z tłumaczeń nieco inaczej rozstawia akcenty. że sztabskapitan potępia sam występek. nie dostrzega żadnych zewnętrznych przyczyn. he had been in love with her for a long time. które mogłyby uza- sadniać ich postępowanie (ciężkie warunki materialne. Zamiast implikowanego wynikania („[więc] proszę ich nie winić”) powstaje zdanie rozłączne: „mimo to. jednak ukradnie… już o to proszę nie mieć do nich pretensji. Still. przekonywał. W angielskim tłumaczeniu Maksym Maksymicz pozostaje zatem tak samo dogmatyczny. że nie warto wymagać czegokolwiek od „tych Azjatów”. że perspektywa obcości i dystansu wobec mieszkańców Kaukazu skonstruowana przez Lermontowa w noweli Bela została w trzech rozpatrywanych przekładach odtworzona. Przecież ci Czerkiesi to znani złodzieje: co leży pod ręką. uważający Azjatów za łotrów. że rozgrzesza winowajców w imię obyczaju. Z kolei Wisdom i Murray odwracają relacje logiczne poprzez dodanie spójnika. można jednak powiedzieć. przyzwyczajenia czy natury odzwierciedla tylko wariant Rogowicza. odwołuje się do stereotypów (literackich. muszą ściągnąć: choćby im było niepotrzebne. but they will steal it. And. ale i zrozumienia. A oto tłumaczenia: Wszakże Czerkiesi to sławny złodziejski naród: cokolwiek pozostawione bez opieki. A przy tym ona mu się od dawna podobała (Rogowicz. Sugestię.

P. Nowy słownik Fundacji Koś- ciuszkowskiej. и переводческим импликациям данной картины. obcość w przekładzie. Red. Кузнецов. Fisiak. THE OTHER IN TRANSLATION: M. [Köln]: Könemann 1993. Изображение азиатов в двух польских и в английском переводе данной прозы подвергается про- верке в сравнении с оригиналом. Kraków: Universitas 2003. Pearson–Longman 2005. Red. Цель анализа — выяснить. Obraz mieszkańców Kaukazu w teks- tach rosyjskim. созданному Михаилом Лермонто- вым в новелле Бэла. despite the various translational shifts that occur in the target texts. Red.. W — N. несмотря на переводческие сдвиги. J. The aim of the article is to verify whether the representation of the ‘third culture’ in translation remains a constant. Webster: Webster’s Third New International Dictionary of the English Language Unabridged. SJP — Słownik języka polskiego. 197 Azjatów nakreślonej w oryginale. МАРТА КАЗЬМЕРЧАК ЧУЖОЕ В ОРИГИНАЛЕ. SŁOWNIKI BTS — Большой толковый словарь русского языка. 6 tomów. MARTA KAŹMIERCZAK THE OTHER IN THE ORIGINAL. наблюдаемые в конечных текстах. Gove. NEP — Nowa encyklopedia powszechna PWN.. остаётся ли в переводе представление «третьей культуры» инвариантом. Warszawa: PWN 2002. LDCE — Longman Dictionary of Contemporary English. The depiction of Asians in two Polish and one English translation are checked against the imagery used in the original. B. С. K — The New Kosciuszko Foundation Dictionary. . Red. С-Петер- бург: Норинт 2004. angielskim i polskich okazuje się dobrze rozpoznawalnym. M. Obcość w oryginale. Warszawa: PWN 1995– 1996. wspólnym dla Europejczyków wizerunkiem Azjaty jako Obcego. Szymczak. ЧУЖОЕ В ПЕРЕВОДЕ — БЭЛА МИХАИЛА ЛЕРМОНТОВА Резюме Статья посвящена образу азиата как «Чужого». LERMONTOV’S BELA Summary The article examines the image of the Asian as ‘the Other’ constructed in the prose of Mikhail Lermontov and the translative implications thereof.

.

s. 177. UŚ 1991. opisane jako jednostki tekstu źródłowego. UŚ 1979. Największe możliwości twórczej inwencji dają natomiast nazwy znaczące. W tym kontekście twórczość Jordana Radiczkowa jest przykładem szczególnym. . konotacja obcości i widoczna ak- tywność tłumacza. Nowakowska-Kempna: Transpozycje nazw własnych z języka polskiego na ję- zyki południowosłowiańskie (na przykładach wzajemnych tłumaczeń literatury polskiej i literatur południowosłowiańskich). a ich nieprzekładalność jest wynikiem różnicy kulturowej między oryginałem a przekładem2. s. jednocześnie aktualizuje klasycystyczne dydaktyczne i grote- skowo-ironiczne tradycje w nazewnictwie bohaterów literackich. Red. ponieważ. Nomina propria są zatem tym elementem tekstu literackiego. Jego wolność twórcza uzależniona jest ściśle od ich rodzaju. Powszechne uznanie zdobyła opinia. Katowice: Wyd. Roman Lewicki klasyfikuje imiona własne i nazwy realiów jako stałe elementy sfery występowania konotacji obcości1. 30. Fast: O granicach przekładalności. Katowice: Wyd. które nie mają ekwiwalentu w tekście docelowym. Lublin: UMCS 1993. Jak to sformułowała Iwona Nowakowska- Kempna: „Imiona własne stanowią tę warstwę językową oryginału. Fast. 1. Problemy teorii i krytyki. T. za Piotrem Fastem. Lewicki: Konotacja obcości w przekładzie. że zleksykalizowanych imion nie można tłumaczyć. pamięci społecznej i historycznej oraz świadomości tradycji kulturowej specyficznej dla każdej wspólnoty komunikacyjnej. s. 22. P. która zostaje po przetłumaczeniu”3. W: Przekład artystyczny. 3 I. w któ- rym stykają się nieprzekładalność. Tym 1 R. Jako „etnorealia” nomina propria przysparzają wiele kłopotów tłumaczom. najczęściej odapelatywne. ADRIANA KOVACHEVA ODMIENNOŚĆ KULTUROWA W NAZWACH WŁASNYCH NA PRZYKŁADZIE POLSKICH TŁUMACZEŃ RADICZKOWA Nazwy własne jako jednostki leksykalne są wyrazem wiedzy o rze- czywistości. tkwiąc mocno w bułgarskich realiach etnokul- turowych. 2 P. Antroponimy i toponimy mogą być również.

z jaką została ona opisana w powieści. parodiuje konwencje powieści detektywistycznej i Bildungsroman. jak się okazuje. że przestrzeń przedstawiona i w opowiadaniach. s. Miejscem roz- grywania się fabuły jest odizolowana od świata i cywilizacji wioska. czyli bułgarskiej wsi z jej mieszkańcami i obyczajami. czy Dolna Męka. który. Narracja pierw- szoosobowa staje się tu świadectwem poszukiwania własnej tożsamości. Na podstawie powieści Proca i opowiadania Torłak Jordana Radiczkowa chciałabym przedstawić różne strategie translatorskie odnoszące się do transferu informacji kulturowej zakodowanej w nazwach własnych. W: Kategorie pe- ryferii i centrum w kształtowaniu się kultur narodowych. i w powieści odsyła czy- telnika do „właściwego bohatera opowiadań pisarza”4. Nowa jest topograficzna dokładność. T. Wierzbicki.200 Adriana Kovacheva samym stawia tłumacza w sytuacji wyboru między lokalnym kolorytem a uniwersalnym znaczeniem zabiegów nazewniczych oryginalnego autora. Rezultatem tej fotograficznej szczegółowości deskrypcji są coraz prawdziwsze rysy. przybierając jednocześnie pozę uczonego etnografa i ludowe- 4 G. Warszawa: IFS 1986. Red. Dąbek-Wirgowa. zawiera utwory z cyklów Jak to? i Wspomnienia o koniach. mitami i językiem — świata jego szczęśliwego dzie- ciństwa. przełożony przez Marzennę Iliewą. Lewaczko jest świadkiem rozpadu tradycyjnej wiejskiej wspólnoty z jej obyczajami. Gdzie leży Kacza Gęba? Utwór Proca (1980). sielankowością i prostotą — niezależnie od tego. J. Szwat-Gylybowa: Regionalizm w twórczości J. opublikowany rok później i przełożony przez Teresę Dąbek-Wirgową. W utworach tych wyśniona wioska ozdobiona zostaje własną mitologią miejsca — Radiczkowowski narrator. Zbiór opowiadań Jak to?. Radiczkowa. 213. których nabiera ta przestrzeń oraz jej stematyzowanie w opowiadaniach. nowel Jeż i Strach) łączy miejsce akcji. w której najważniejsze są tradycyjne związki krwi oraz symboliczne funkcje społeczne. Nietrudno się domyślić. Materiały konferencji naukowej dla uczczenia 1100-ej rocznicy śmierci świętego Metodego. Wszystkie opowiadania (z wyjątkiem tytułowego Jak to?. Przestrzeń miasta wyznacza scenerię dla spotkania młodego bohatera z nowymi wartościami i stylami formułowania prawdy o świecie. z jej naiwnością. jest tylko fantazmatem. czy zostanie ona nazwana Czerkazki. Konflikt między miastem a wsią kształtuje główny temat po- wieści. .

Z jednej strony zachwiana zostaje relacja fikcja–prawda: czy- telnik rozpoznaje w rzetelnej charakterystyce wsi rzeczywiste obiekty geograficzne. Samo nadawanie imienia nosi w jego prozie znaczenie symboliczne: jest działaniem magicznym. znaczenie tego procesu zostało opisane explicite: Nie chcę tu mówić o tym. który stymuluje fabułę opo- wiadań. a wkomponowane w tkankę fabularną staje się mitycznym gestem oswojenia nieznanych zjawisk. jak Nowa odmiana owadzia i Strach pokazują. 201 go mitotwórcy. Warstwa toponimiczna powieści Proca i zbioru opowiadań Jak to? nabiera dodatkowej wagi na tle całej twórczości Radiczkowa. w którym znajdowała się rodzima wieś Radiczkowa — Kalimanica. na pół- noc od górskiego pasma Stara Płanina. zatopiona na dnie nowozbudowanego sztucznego jeziora. żeby żadna piędź ziemi nie była bezpańska lub potraktowana obojętnie. znacząco zatytułowanej Nazwa przy nazwie. w której każdy szczegół topograficzny jest znaczący. twórczym w sensie dosłownym — jako akt kreacji rzeczywistości fikcyjnej. w któ- rej nazwy własne nigdy nie pełnią tylko funkcji referencyjnej. […] Tym sposobem cała oko- lica została jak najdokładniej zbadana. W opowieści Proca. Z drugiej strony ta tradycja zostaje sparodiowana przez współczesnego narratora — utwory takie. . żadnej lud nie zapomniał nazwać. jak szczodrze obdarzyła je przyroda lub pominęła w swojej hojności. Jak w anatomii ludzkiego ciała. Sąsiednie wsie nie są 5 Fikcyjna wieś Czerkazki została ulokowana w zachodniej części Bułgarii. ponieważ akt nazwania uaktualnia ich symboliczne i magiczne znaczenia.. przeanalizowana i poznaczona nazwami. lecz niezależnie od tego. bowiem większość utworów Radiczkowa jest ze sobą związana za pośrednictwem tego samego miejsca akcji. którego każda jego część nosi jakieś imię. kreuje przestrzeń magiczną. że folklorystyczna wiara w związek między nazwą a jej desygnatem jest nieuzasadniona i śmieszna. Tym samym Dolna Męka staje w centrum wielopoziomowej gry prowadzonej przez autora.. obdarzony niezwykłą historią. inne nie. Odmienność kulturowa w nazwach własnych. Nazwy są zatem nośnikami ludowej tradycji. czy nasze miejscowości są piękne: niektóre tak. w części siódmej. Poza tym demistyfikacji ulegają mechanizmy mitotwórcze związane ze sposobem postrzegania świata przez wiejskiego bohatera — przekształcają się one w zwykłą konwencję literacką. Z drugiej strony aktywizuje się pamięć inter- tekstualną odbiorcy. mniej więcej w tym samym miejscu. która została wysiedlona i zlikwidowana. które mnożą jego domysły o śladach autobiograficznych5 zawartych w powieści. Proces poszukiwania odpowiedniego imienia jest dla prymitywnego bohatera swego rodzaju zabiegiem epistemologicznym.

Gęba natomiast zawiera dodatkowe znaczenie „brzydka”. Mrózek: Nazwy geograficzne w zróżnicowaniu motywacyjno-funkcjonalnym. Przypisywany tej nazwie obiektowy charakter odzwierciedla wzorce postrzegania i interpretowania lokalnej rzeczywistości. Warszawa: Czytelnik 1980. 74. 100. stoponimizowane w metaforach nazewniczych mają bardzo stary rodo- wód”8. R. której poświęcone zostało opowiadanie w cyklu Wściekły nastrój (1965). 8 R. 99. UŚ 2004. Wypada jednak odnotować pewną nieścisłość związaną z miejscowością Kacza Gęba (Бибино лице). W swoim przekładzie Marzenna Iliewa bardzo konsekwentnie tran- skrybuje toponimy oznaczające rzeczywiste miejsca geograficzne i tłu- maczy fikcyjne mikrotoponimy o pochodzeniu odapelatywnym. s. z małymi wyjątkami wszystko wokół jest mi nieznane z imienia6. zagadkowa i mglista7. otwarta i jasna. nie wiem. kulturze i komunikacji społecznej. z których jedna jest wyżynna. druga zaś leży w dolinie. ponieważ 6 J. jak nazywa się ten i ów ugór. Taka metamorfoza jest niezbędna. co w tłumaczeniu dosłownym dałoby miej- scowość o nazwie Kacza Twarz. Iliewa. s. s. Mrówka. cho- ciaż w wyniku takiego tłumaczenia następuje przesunięcie znaczeniowe i stylistyczne. W oryginale w mikrotoponimie występuje nienacechowane stylistycznie słowo „лице”. Kacza Gęba na początku przekładu Procy po- jawia się w postaci Kaczego Dzioba. dwiema miejscowościami.202 Adriana Kovacheva mniej malownicze niż moja. Katowice: Wyd. 7 Tamże. Kacza Gęba jest w twórczości Radiczkowa bardzo ważna. ale jakoś mi obce. W wydanym w następnym roku przekładzie opowiadań Jak to? Te- resa Dąbek-Wirgowa zachowuje tłumaczenie nazwy Kacza Gęba jako wyraźny tekstowy odnośnik do poprzednich utworów Radiczkowa. który wyzyskuje pola semantyczne z zakresu apelatywów anatomicznych. Takie „asocjacje ‘terenowe’. U podstaw tego mikrotoponimu leży metaforyczno-me- tonimiczny model słowotwórczy. Przeł. ponieważ w powieściowym pejzażu miejscowości Kacza Gęba przeciwstawione zostało wzgórze Gęba: I tak Dolna Męka i przysiółek Koliby od niepamiętnych czasów żyją między Gębą i Kaczą Gębą. jest wyznacznikiem potoczności i nie zachowuje konotacji wieku nazwy. M. Dlatego też nie mogę przywyknąć do miasta. . Radiczkow: Proca. Red. a później — w rozdziale Nazwa przy nazwie — przekształca się w Kaczą Gębę. bo nie znam ich okolic. W: Nazwy własne w języku. źródełko czy dolina.

że jest „prowokacyjny”9. Za decyzją Dąbek-Wirgowej o zachowaniu tłumaczenia Iliewy oprócz wspomnianego wcześniej śladu intertekstualnego przemawiają wszakże jeszcze inne argumenty. niewyraźne zdarzenia i niewyraźne osoby — kaczym dziobem. Przeł. Ten niewyraźny dziób kaczki jest podstawą kalamburów — tamtejsi chłopi nazywają wszystkie niewyraźne sprawy — niewyraźne historie. 203 jest to pierwsza miejscowość. Najczęściej motywację użycia 9 H. Karpińska: Od tłumaczki. Odmienność kulturowa w nazwach własnych. 10 T. z czym wiąże się charakterystyka tej zagadkowej i mglistej miejscowości. 11 J.. Tytuł sygnalizuje więc. którą spotyka się we wsi Czerkazki. Przypadek Torłaka O wiele poważniejsze trudności wiążą się z tłumaczeniem nazw włas- nych bohaterów opowiadań Radiczkowa. s. War- szawa: Czytelnik 1969. Dąbek-Wirgowa: Historia literatury bułgarskiej. o której nazwie pojawił się dość pokaźny przypis autorski z wyjaśnieniem jej pochodzenia i użycia oraz z niezbęd- nymi w tej „kaczej” sytuacji wyjaśnieniami zoologicznymi. J. O Wściekłym nastroju Radiczkowa twierdzi się przecież. Ossolińskich 1980. Przekład Kacza Gęba jest zatem ekwiwalentem dynamicznym i zachowane są w nim podstawowe funk- cje oryginalnej nazwy. Radiczkow: Blaszany kogucik i inne opowiadania. że czytelnik będzie miał do czynienia właśnie z takim typem „niewyraźnego tekstu” i być może jest to zarazem charakterystyka całego zbioru opowiadań. Zarys. ale bardzo piękna. 294. Tłumaczka Jak to?. wywołuje więc pewne skojarzenia literackie z niezwykłością tego polskiego utworu. . na pewno wiedziała. znawczyni literatury i kultury bułgarskiej. Takie udane rozwiązanie w tłumaczeniu nomina propria należy do rzadziej spotykanych zjawisk. to on zwrócił uwagę publiczno- ści i krytyki na młodego wówczas prozaika10. Nurkiewicz. Warszawa: Zakład Narodowy im. nr 3. 296. Znamien- ne. s. „Literatura na Świecie” 1987. ozdobna kaczka. ponieważ nie weszło ono do zbioru z wybranymi z Wściekłego nastroju utworami11. której jedynym mankamentem jest niewyraźny dziób. Z utworu tego dowiadujemy się. Mianowicie „gęba” jest słowem kluczowym Ferdydurke Gombrowicza.. że Kacza Gęba to tytuł opowiadania z najbardziej znanego cyklu Wściekły nastrój. że jego bohaterką nie jest byle jaka. Polski czytelnik nie zna jednak opowiadania Kacza Gęba.

Przybywają mu również nowe cechy charakteru.204 Adriana Kovacheva antroponimu stanowi jego związek z bohaterem (np. Postać Torłaka w opowiadaniach Radiczkowa wywołuje zatem odpowiednie skojarzenia tekstowe i kulturowe u czytelnika. Torłakiem nazywa się mieszkańca północno-wschodniego obszaru Bułgarii — Dobrudża. leżącej na peryferiach gór. powinien także znaleźć ich odpowiednik styli- styczny w języku polskim. należała raz do jednego. Dobrudża jest również regionem pogranicza i podczas burzliwej historii dwudziestego stulecia bywała po- wodem konfliktów bułgarsko-rumuńskich. że ród Torłaków przesiedlił się z równinnej. dlatego okrzyknięto go „spichlerzem” państwa. jako że Lewako jest świetnym rzemieślnikiem pomimo albo z powodu swojej leworęczności. która odróżnia go od stereotypu „złotej rączki”. lecz są one wzbudzane tylko po to. a ich derywaty hipokorystyczne. starszego wiejskiego świata. Imię ojca głównego bohatera Procy — Lewako — sygnalizuje jego lewo- ręczność: cechę. ale zin- tegrował się ze światem autochtonów i znalazł swoje miejsce. Radiczkow pokazuje ten proces integracji Torłaka — bohater traci swoje szlachetne rysy i przeobraża się w postać szarego. bogatej ziemi. Najbardziej znaną kreację literacką bohatera dobrudzkiego znamy z opowiadania Jordana Jowkowa Biała jaskółka. Nazwa służy charakteryzowaniu postaci. godną rozszyfrowania i ujawnienia. Imiona bohaterów określają więc ich przynależność do wiejskiej grupy społeczno-kulturowej i nacechowane są pamięcią o niedawnych. prostego chłopa. raz do drugiego kraju. W takim wypadku tłumacz musi nie tylko przekazać ich sens. lecz obumierających zwyczajach. Torłak zostaje bohaterem opowiadań ze zbioru Jak to?. Pozostali bohaterowie pamiętają. bowiem większość imion to odapelatywne znaczące nazwy własne albo przydomki i przezwiska. ojczym Ojczenasz. Imiona w prozie Radiczkowa wyróżniają się pochodzeniem — przeważnie funkcjonują one w kręgu wiejskim. który zadziwia lub bawi współczesnego mieszkańca miasta. żartu i często groteski. obiegowe w języku potocznym. sprzeczne z klasycznym literackim . w którym Torłak urósł do rangi symbolu cierpienia i ludzkiej dobroci. W utworach Radiczkowa nazwy własne spełniają zatem funkcję kreacyjną i stylistyczną — są zarodkiem fabuły. Teren ów słynie z urodzajnych pól. mogą się one wydawać przestarzałe i archaiczne — wyraźna oznaka innego. wiedzą. Jego od- mienność zachowała się w przezwisku. nauczyciel Apostołów). że ma swoje nieco odmienne zwyczaje. by zaraz można je zburzyć jako kolejną stereotypową i konwencjonalną kliszę literacką.

Odmienność kulturowa w nazwach własnych... 205
wyobrażeniem o nim — spryt i właściwa dla typowego wiejskiego pro-
staczka przebiegłość. Tak oto obraz Torłaka zasila obiegowy w literaturze
bułgarskiej paradygmat prostaczka12, który Radiczkow konsekwentnie
i z upodobaniem parodiuje. Lejtmotyw prozaicznego konfliktu między
leśniczym a rodem Torłaków staje się podstawą fabularną dla Radicz-
kowowskiej kpiny w dwóch opowiadaniach z niewielkiego zbioru Jak
to? — Nowa odmiana owadzia i Torłak.
Przypuszczając, że czytelnik przekładu nie będzie miał takich samych
skojarzeń związanych z postacią Torłaka, jak czytelnik oryginału, tłumacz
może wybrać między dwiema różnymi i sprzecznymi ze sobą drogami
skracania dystansu między kulturą źródłową a docelową. Po pierwsze,
może skupić swoje wysiłki na ukazaniu złożonego stosunku narratora do
tytułowego bohatera, wzbudzającego jednocześnie sympatię i ironię, wyłu-
skać uniwersalny obraz wiejskiego spryciarza — obiektu ludycznej parodii,
odbiegając od jednoznacznej moralizatorskiej interpretacji, adaptując do
kultury docelowej wszystkie elementy, które byłyby w odczuciu odbiorców
przekładu nośnikami obcości. Z drugiej strony, celem tłumaczenia może
się stać przekodowanie przynajmniej części kulturowych i intertekstualnych
sensów wpisanych w obraz Torłaka, które motywują postawę narratora.
Drogę uniwersalizacji i neutralizacji sensów kulturowych związanych
z głównym bohaterem wybrała Hanna Karpińska w pierwszym przekła-
dzie Torłaka, wydanym w 1971 roku w zbiorze Antyspowiedź. Bułgarski
humor i satyra, gdzie opowiadanie to pojawia się pod znamiennym ty-
tułem Kupuje i sprzedaje. Bohaterowie w wersji Karpińskiej nie mają
imion, występują w niej chłop, leśniczy i Cygan. Wyeksponowanie ich
statusu społecznego polega jedynie na eliminacji przezwiska chłopa
— Torłak, ponieważ pozostałe postacie występują bez imienia i nazwi-
ska również w oryginale. Dalszym zabiegom eliminacji podlegają inne
nazwy własne — imię szwagra13 z historii o zniszczonym przez kozy
ogrodzie, którą opowiada chłop oraz nazwa wioski, w której Cygan
kupił capa. Wydaje się, że motywacją dla tych zabiegów jest satyryczny
12
Zob. T. Dąbek-Wirgowa: Pochwała prostaczka w literaturze bułgarskiej XVIII
i XIX wieku. W: Kategoria narodu w kulturach słowiańskich. Red. T. Dąbek-Wirgowa
i A. Makowiecki. Warszawa: UW 1993.
13
Przypisywanie Ojcziemu podobnej relacji rodzinnej jest zręcznym zabiegiem
tłumaczki, która tworząc anegdotę obyczajową, nie odtwarza intertekstualnych nawią-
zań. Ojczi jest drugorzędnym bohaterem całego cyklu, jedną z wędrujących postaci
Radiczkowa, o którego statusie w rodzinie Torłaków nie znajdziemy informacji w tekście
źródłowym.

206 Adriana Kovacheva
sposób funkcjonowania tych opowiadań w zbiorze. Tłumaczka, omijając
imiona i zmieniając tytuł, podkreśla humorystyczno-satyryczne sensy
konfliktu między chłopem a gajowym. Utwór Kupuje i sprzedaje
przestaje być częścią cyklu14 opowiadań Jak to?, w ramach którego
leśniczy, Torłak i Ojczi (tak ma na imię rzekomy szwagier Torłaka)
są ważnymi bohaterami, ponieważ konsoliduje pozornie niezwiązane
ze sobą odrębne historie i przeistacza się we własny cykl, zaadapto-
wany do antologii.
W konsekwencji tej zmiany następuje rekonfiguracja akcentów na
innych poziomach tekstu. Pominięte zostały niektóre fragmenty opisu-
jące realia kulturowe: jeden dotyczy pogańskiego zwyczaju budowania
uroczysk, drugi przedstawia związek chłopa z religią — jest to relacja
zupełnie odmienna od realiów kultury polskiej, co wydaje się moty-
wacją pominięcia15. Z kolei na płaszczyźnie stylistycznej speczficzną
kompensacją braku imienia głównego bohatera jest staranność, z jaką
tłumaczka przekazuje jego charakterystykę językową. Trafnie przetłu-
maczone frazeologizmy, dopasowanie struktury wypowiedzi bohatera
do naturalnej, mówionej polszczyzny, dodane przez Karpińską zwroty
o funkcji fatycznej nie pozostawiają żadnej wątpliwości co do potocz-
ności języka chłopa i klasyfikacji jako niższego rejestru stylistycznego.
Zatracone jednak zostały cechy dialektalne — nieprawidłowa wymowa
niektórych samogłosek, charakterystyczna dla północno-zachodnich
dialektów bułgarskich, służy w oryginale za kolejny dowód integracji
Torłaka z regionem, w którym przyszło mu mieszkać. Jednak ta naddana
w mowie bohatera informacja nie należy do niezbędnej wiedzy o głów-

14
Aby podkreślić znaczenie cyklicznej organizacji utworów prozaicznych, należy tu
przytoczyć opinię innej tłumaczki opowiadań Radiczkowa, Liliani Bardijewskiej: „[…] by
w pełni zanurzyć się w liryczno-groteskowej rzeczywistości Radiczkowa, by pojąć prawa nią
rządzące, warto sięgnąć do tych opowiadań, które układają się w cykle, gdzie stały jest krąg
bohaterów i motywów tematycznych” (Dziwna rozmowa. Siedemnaście opowiadań pisarzy
bułgarskich. Wybór H. Madany. Warszawa: Nasza Księgarnia 1983, s. 79).
15
Domysł Torłaka o pochodzeniu nazwy Mojżeszowego Lasu w wersji H. Karpiń-
skiej: „Pewnie to będzie ten Mojżesz z Biblii, bo pamiętam, że o Mojżeszu tam pisało
— czytałem przecie Biblię…”. Tłumaczka zmienia tutaj tekst oryginału, przybliża go
do czytelnika, ponieważ w tekście źródłowym relacja między chłopem a Biblią nie jest
bezpośrednia. W tym miejscu przekład Teresy Dąbek-Wirgowej odznacza się dbałością
w przekazywaniu doświadczeń istotnych dla kultury źródłowej, a konkretnie ludowego
charakteru chrześcijaństwa w Bułgarii: „Mnich z klasztoru, który czytał Biblię, powiada,
że o Mojżeszu tam pisze, ale o Rezerwacie Mojżeszowym ani słowa”.

Odmienność kulturowa w nazwach własnych... 207
nej postaci i mogła zostać pominięta w adaptowanym przez tłumaczkę
opowiadaniu.
Gorzej wypada drugi z pary głównych bohaterów — leśniczy. O ile
jego obraz jest dobrze znany i barwny w kontekście cyklu, o tyle w anto-
logii została zatracona jego charakterystyka jako chłopa, który awansował
na stanowisko urzędnicze. W oryginale jego mowa przeplata nieudolne
konstrukcje składniowe z wyuczonymi frazesami. W wersji Kupuje
i sprzedaje ta cecha została zneutralizowana na rzecz potoczności:

Akurat z Biblii, sprzeciwił się leśniczy i cisnął niedopałek do rzeki. […] To nie
od Mojżesza z Biblii, tylko od takiego kupca, co też miał na imię Mojżesz. W moim
rejonie są aż trzy Mojżeszowe lasy: ten tutaj Niemożny i jeszcze dwa. Tyle że ten
Mojżesz w swoim czasie powycinał wszystkie drzewa w tych lasach, a zostawił im
tylko swoje imię. Oni wszyscy prowadzili w naszych lasach rabunkową, krótkowzroczną
i bezwzględną politykę, tak nam mówił nauczyciel w technikum leśnictwa16.

Dialog pozornie jest zwyczajny, a role w nim są rozłożone według sta-
tusu społecznego bohaterów — chłop zadaje pytania, urzędnik państwowy
udziela informacji. Na dodatek chłop, jak można się spodziewać, schlebia
swojemu rozmówcy. Temat wydaje się również trywialny — pokryty lasem
pagórek znajdujący się naprzeciwko leśniczego i Torłaka. Dla tych dwóch
postaci las ma jednak wartość szczególną — z opowiadania Nowa odmiana
owadzia, które w cyklu poprzedza Torłak, czytelnik mógł się dowiedzieć, że
chłop jest pasterzem i często wbrew prawu wypasa stado kóz w lesie. Do
kogo należy las — do państwa czy do chłopów — to tak naprawdę temat
rozmowy nad rzeką. Chłop, sprytnie kierując jej tokiem, stara się pozosta-
wić siebie i swoje kozy poza sferą podejrzeń. Dialog Torłaka i leśniczego
jest zatem pełen napięcia, zakamuflowanych sensów i ukrytych zamiarów.
Gra między przedstawicielem władzy a Torłakiem polega również na ka-
lamburze językowym zasadzonym na nazwie lasu.
Hanna Karpińska mikrotoponim tłumaczy jako Mojżeszowy Las, nazy-
wany jeszcze Niemożnym, żeby Torłak mógł później zawiązać rozmowę
pytaniem: „[…] czemu ten nasz las, rezerwat niby, nazywają Niemożnym?
[…] Czy to dlatego, że nie można w nim drzew wycinać, albo że bydło
nie może do niego włazić?”. W wersji Teresy Dąbek-Wirgowej las uzyskał
nazwę Rezerwat Mojżeszowy, a to samo pytanie brzmi: „Zawsze dziwo-
wałem się, panie gajowy, czemu nazywa się ściśle strzeżony […]. Dlatego,
16
J. Radiczkow: Kupuje i sprzedaje. Przeł. H. Karpińska. W: Antyspowiedź. Bułgarski
humor i satyra. Wybór D. i J. Lauowie. Warszawa: Iskry 1971, s. 202.

208 Adriana Kovacheva
że strzegą, żeby tu drzew nie ścinać i żeby bydło do lasu nie wchodziło?”.
Nazwa lasu i jej interpretacja traktowana jest przez uczestników dialogu
jako argument na rzecz ich własnej racji. Opisana przez narratora gra
słowna prowadzi do wniosku, że między państwem a chłopem toczy się
walka o nazwę. W dialogu Torłaka i leśniczego znajduje wyraz niespójność
semantyczna między dyskursami władzy i podwładnego. Obie tłumaczki
przekazują ten sens, chociaż wydaje się, że wersja druga, w którym Las
Mojżeszowy nazwany jest rezerwatem pilnie strzeżonym, jest zręczniejsza.
W porównaniu z oryginałem takie tłumaczenie nazwy okazuje się jednak
nacechowane „państwową” powagą. W tekście źródłowym na kalambur ję-
zykowy składa się również niejasna etymologia mikrotoponimu „Мойсеево
бранище”17, która zostaje jednoznacznie rozstrzygnięta w przekładzie, co
doprowadza do zmiany rejestru stylistycznego.
Różnice między dwoma przekładami w zakresie pięciu nazw włas-
nych, występujących w tym krótkim opowiadaniu, są zatem znaczące.
W zestawieniu z przekładem ze zbioru Jak to? w przekładzie z roku 1971
zarysowuje się wyraźna tendencja adaptacyjna. Tłumaczka Torłaka preferuje
transkrypcję nazw własnych, tłumaczy tylko niezbędne do zrozumienia tekstu
nazwy znaczące. Tłumaczenie Teresy Dąbek-Wirgowej aktywizuje obcość
w aspekcie denotatywnym i konotatywnym. Nazwa Torłak nie wyjaśni po-
chodzenia bohatera. Odniesienia tekstowe, wpisane w tak użyty przydomek,
właściwie są zupełnie nieczytelne dla polskiego odbiorcy, który nie zajmuje
się literaturą bułgarską zawodowo. W tekście przekładowym nie pozostało
ani śladu z parodii stereotypu literackiego.
Egzotyzacja tekstu przeprowadzona jest również na poziomie styli-
stycznym. Dąbek-Wirgowa archaizuje wypowiedzi Torłaka, np. „zawsze
się dziwowałem”, „jak to chytrze umyślone”, „musiał dawać baczenie na
pszczoły”, „siać takie spustoszenie”, „po prawdzie głupim kozom tylko
to w głowie” itd. Mowa chłopa jest również lepiej zorganizowana na
poziomie syntaktycznym i o wiele bardziej zbliża się do wypowiedzi
literackiej. Wydaje się, że w tekście przekładu efekt komiczny osiąg-
nięto poprzez nieprzystawalność archaicznego, nieco stylizowanego na
17
Dwuznaczny jest rdzeń drugiego elementu tej nazwy — oznacza on „bronę”, tj.
narzędzie uprawowe, stosowane najczęściej po orce do rozdrabniania roli, lub po za-
siewie, w celu przykrycia materiału siewnego cienką warstwą rozdrobnionej gleby oraz
„bronię”, „osłaniam”. Biorąc pod uwagę wspólne brzmienie tych słów w języku polskim
oraz istnienie nazw własnych takich jak Bronowo, Bronowo-Zalesie, Bronówko, Bronki,
wydaje się, że w tekście przekładu mogłaby zaistnieć nazwa o podobnym rdzeniu, dzięki
której zachowałyby się wszystkie sensy gry słownej.

Odmienność kulturowa w nazwach własnych... 209
gawędę języka bohaterów do trywialności tematu, wokół którego snuje
się rozmowa.
Porównanie tych dwóch wersji opowiadania Torłak prowadzi do
wniosku, że odmienne strategie przekładu nazw własnych skutkują
zachowaniem podobnych efektów w tekście docelowym i sprzyjają za-
stosowaniu tych samych strategii na innych poziomach tekstu. Hanna
Karpińska, zapewne kierowana oczekiwaniami odbiorcy polskiego, za-
adaptowała nazwy własne, realia kulturowe i styl wypowiedzi bohatera
głównego. Zabiegom adaptacyjnym został poddany nawet tytuł oryginal-
ny. Uniwersalizacja i „udomowienie” tekstu źródłowego dało w efekcie
przekład ukierunkowany na parodię jako dominantę tekstu oryginalnego.
Teresa Dąbek-Wirgowa zachowała elementy, które są nośnikami obcości,
takie jak nazwy własne, tworząc obraz językowy bardziej egzotyczny.
Dodatkowy dystans wywołała archaizując wypowiedzi Torłaka. Tymi
zabiegami osiągnęła jednak nie tylko efekt parodystyczny, który — jak
się zdaje — zdominował interpretację utworu u obu tłumaczek, lecz
również przekazała pewną treść poznawczą.

АДРИАНА КОВАЧЕВА

КУЛТУРНЫЕ РАЗЛИЧИЯ СОБСТВЕННЫХ ИМЕН
В ПОЛЬСКИХ ПЕРЕВОДАХ ИОРДАНА РАДИЧКОВА

Резюме

Собственные имена в переводом тексте носят значения чужой культуры и явля-
ются знаком преодоленных или непреодоленных этно-културных различий. Твор-
чество Йордана Радичкова актуализирует классические традиции в наименовании
героев, одновременно оставляя локальный колорит имён. Стремление к перекоди-
рованию пародийных эффектов, достигнутых с помощью наименований приводит
к двум противоположным стратегиям перевода.

ADRIANA KOVACHEVA

CULTURAL DIFFERENCES IN PERSONAL NAMES EXEMPLIFIED
BY POLISH TRANSLATIONS OF RADICHKOV’S SHORT STORIES

Summary

Original proper names in translation bear on the senses for the foreign culture. They
are also a sign of insurmountable ethnocultural differences. Jordan Radichkov’s literary
output brings up to date the classical tradition in the naming of characters, while kee-

. The intention of decoding parodist effects leads to two fundamentally different translation strategies.ping the local colour of names.

jak galicyjski czy portugalski. gdy trzymał w rękach egzemplarz polskiej wersji swoich „Opowieści z Kabylii”. że ‘Książka ukazała się dzięki pomocy Departamentu Książki. O wersji czy tłumaczeniu. mówiąca. a to polskie wydanie wydaje mi się w porządku. ale nie wywołuje we mnie jakichś szczególnych odczuć. Archiwów i Bibliotek Ministerstwa Edukacji. że Cábila pisze się po polsku Zabylii i niewiele ponadto. Wystarczy przeczytać pierwsze słowa książki: „Mój ojciec był oszczędny. że moje leońskie słowa brzmią naprawdę przyjemnie i słodko. Wiadomość. które zostały wykonane dla Polski nie mogę powiedzieć ani słowa. które cztery lata temu ujrzały światło dzienne w kolekcji „Libros de la Candamia” wydawnictwa Edilesa — zbiór opowiadań wydobytych z pamięci o jego rodzinnym mieście Villafranca del Bierzo. w których jestem pewien. Takie jest jego wrażenie. została właśnie wydana w Polsce pod tytułem nie do odcyfrowania: Opowiesci Zabylii daje nam do zrozumienia. tak mocno związana z León. jak można zapisać po polsku tę ironię Antonia Pereiry. León 2000”. kiedy któraś z moich wcześniejszych książek była tłumaczona na takie języki. F. Kraków: Księgarnia Akademicka 2004. Fernandez. K. kiedy wspomina swoje dzieciństwo. Tak pochodzący z Bie- rzo pisarz Antonio Pereira tłumaczy wrażenie. Kruk. Przeł. nie mówię skąpy. . że bardzo mnie cieszyło. i jeśli w domu zaszła potrzeba podróży 1 A. Trobajo del Camino. Trudno sobie wyobrazić. KATARZYNA KRUK-JUNGER POTRZEBA ZROZUMIENIA JAKO MOTTO PRACY TŁUMACZA 14 października 2004 roku w hiszpańskiej prasie pojawiła się krótka notatka o wydaniu w Polsce książki autorstwa Antonia Pereiry Opowieści z Kabylii1: Opowieści z Kabylii Antonia Pereiry zostały wydane w Polsce. które odniósł. choć uspokaja mnie trochę notka. „Przyznaję. że ta książka. Kultury i Sportu Hiszpanii’”. León Rozbawiło mnie kiedy w natłoku zupełnie nieczytelnych słów znalazłem linijki tekstu głoszące: „Edilesa. Pereira: Opowieści z Kabylii. języki.

literalnie wierny. jak dwie osobistości”. a jednocześnie oddawał wszystkie walory artystyczne oryginału.10. Nieza- przeczalnie są to fundamentalne problemy. Kabylią”2. W tym miejscu podkreślić należy interesujący czynnik leżący u pod- staw pracy tłumacza: ciekawość świata i potrzeba wzajemnego zrozu- mienia to motor. w którym Pereira odwołuje się do gatunku. że praktycznie każde słowo. w pełni 2 „El mundo”/„La crónica de León”. każde sformułowanie. a także. 64 (Przeł.212 Katarzyna Kruk-Junger pociągiem. który w materiale jednego języka musi odzwierciedlić treści i właści- wości innego. dzięki któremu możliwy jest przepływ idei i wymiana kulturalna.-J. spoczywa niewątpliwie olbrzymia odpowiedzialność.K. Niemniej skazywanie z góry tłumacza na porażkę nie jest w pełni usprawiedliwione. Natychmiast rzuca się w oczy to. Na tłumaczu. możliwości wzajemnego zrozumienia się dwóch kultur i ich przedstawicieli. że zarówno autor artykułu. Dzieje się tak dlatego. jako pośredniku owego przepływu idei. których w innym języku może nie posiadać i nie wywoływać. a jego ewentualne błędy. W drugim rozdziale książki tłumaczy jej tytuł. gdy raz obaj zjedliśmy w wagonie restauracyjnym. Z perspektywy tłumacza wspomnianej książki na język polski ta krótka notka skłania do kilku refleksji na temat granic przekładalności. obcego języka. nadinterpretacje lub po- minięcia prowadzić mogą do nieporozumień. Jest to spojrzenie na dzieciństwo. Dodatek “Cultura” z dn.). dlatego tak ważne jest. 14. a wykluczenie porozumienia na płaszczyźnie kulturowej mocno przesadzone. które można czytać jako rozdziały książki lub jako niezależne opowiadania. a może przede wszystkim. K. z jakimi boryka się tłumacz. . Kabylia jest jedną z dzielnic jego rodzinnego Villafranca. Nie można sprawić. jak i w rzeczonych kulturach. a moja była tą bardziej ludową i rzemieślniczą. który przyniósł mu największe uznanie — zamienia dużą część epizodów ze swo- jego dzieciństwa w pewnego rodzaju opowieści. wywołuje konotacje. Identyczność jest oczywiście niemożliwa do osiągnięcia. z jaką autor hiszpań- skiego artykułu odrzuca tę potrzebę. Tym bardziej dziwi niedbałość i łatwość. czyli oddanie wszystkich jego treści w obcym dla nich języku polskim ze względu na różnice tak w samych językach. by w przypadku wystąpienia problemów tłumaczeniowych.2004. by tekst był absolutnie. s. każda metafora posiada znaczenia. jechało się trzecią klasą. wątpiąc w jej siłę. Dlatego świętem było. jak i pisarz podają w wątpliwość możliwość przełożenia dzieła. „Miasto dzieli się na dwie części oddzielone przez rzekę.

czyli wprowadzenia słowa w niezmienionej formie do języka docelowego. — o p u s z c z e n i e. 213 rozumiał on swoją rolę. — p r z y p i s t ł u m a c z a. czyli takiego tłumaczenia zwrotu lub terminu. które wywołuje takie same konotacje co termin oryginalny. . w przypadku trudności ze znalezieniem idealnego ekwiwalentu można zastosować następujące techniki tłumaczeniowe: — r o z w i n i ę c i e d e f i n i c y j n e. polegającą na znalezieniu takiego słowa w języku do- celowym. — k o n w e r s j ę. — d e f i n i c j ę. Dopiero z pełną świadomością narzędzi. można podejmować się pracy nad przekładem. 127. — k o m p e n s a c j ę fragmentu tekstu z różnych przyczyn nie dającego się przełożyć w innym miejscu. najczęściej w formie przypisu dolnego. Pisarska. choć może nie- koniecznie idealne. w której zastępujemy całe słowo rozwinięciem de- finicyjnym. kiedy to tłumacz pomija fragment tekstu. Zdaniem Pisarskiej i Tomaszkiewicz „problem nieprzekładalności polega na istnieniu lub nie w kulturze docelowej fragmentu rzeczy- wistości. T. czyli taką zmianę tekstu.. z zastosowaniem podobnych środków stylistycznych lub zabiegów literackich. b) k a l k i. do której to słowo czy pojęcie odsyła w języku źródła”4. a jego strategie miały solidne podstawy teoretyczne. którymi się dysponuje. rozwiązanie. Posługując się klasyfikacją Alicji Pisarskiej i Teresy Tomaszkiewicz3. Poznań: UAM 1996. Na 3 A. że ktoś wcześniej zmierzył się z podobną trudnością i znalazł akceptowalne. 4 Tamże. W przy- padku tłumaczenia pisemnego uważane za poważny błąd w sztuce. — b r a k t ł u m a c z e n i a. zwany „wstydem tłumacza”.. które zachowuje strukturę oryginału. mogący przybierać formy: a) z a p o ż y c z e n i a. — a d a p t a c j ę. Potrzeba zrozumienia jako motto. mimo niepoprawności w języku przekładu. s. 127–140. s. W zawodzie o tak długiej tradycji jest niemal pewne. czyli wyjaśnie- nie o charakterze dydaktycznym zamieszczone poza tekstem głównym. czyli dodanie pewnych informacji w celu wyjaśnienia znaczenia słowa. Tomaszkiewicz: Współczesne tendencje przekładoznawcze. by treść pozostała prawdzi- wa w innym kontekście kulturowy w przypadku występowania różnic pomiędzy systemami.

.214 Katarzyna Kruk-Junger podstawie tłumaczenia Opowieści z Kabylii Antonia Pereiry wyróżnić można dwie główne grupy problemów w przekładzie. z których obie doskonale zdają się potwierdzać tę teorię. że wyobrażenia odbiorcy. Pierwsza to tłumaczenie nazw przedmiotów nieistniejących w języku polskim. Wrocław: Zakład Naro- dowy im. seksista i… klasista”. czyli smażonych mącznych 5 Zob.php?id=424>. a mających wywoływać określone konotacje. Na wiele z takich pojęć natrafić można u Pereiry. które w sposób najbardziej oczywisty ilustrują różnice kulturowe.pl/lista. 6 Zob. zwłaszcza początkujący. ale jedynie jako część składo- wa takich słów jak: „ośmioklasista”. Ekwiwalencja „zero” Podczas analizy porównawczej dwóch języków zauważyć można. druga zaś to przekład zjawisk kulturowych i historycznych związanych ściśle z Hiszpanią. Przykładem może być rzeczownik „clasista”. który w języku hi- szpańskim oznacza zwolennika podziału klasowego. czy tłumacz. Wpraw- dzie dzięki wspomnianej wcześniej ogólnoludzkiej ciekawości świata wiele hiszpańskich potraw zawitało już na nasze stoły. ma do tego prawo. „rasista. jednak wydaje się wątpliwe.pwn. Z kolei w przypadku hiszpańskiego rzeczownika „mesa camilla”. B. Ossolińskich 1988. który nie spotkał się z nim w Hiszpanii będą najprawdopo- dobniej błędne. Odpowiedź dostępna pod adresem: <http://po- radnia. s. 52. Leksem „klasista” wprawdzie występuje w języku polskim. „pierwszoklasista” itd. przedmiotu dla Hiszpana najzupełniej naturalnego. Wprawdzie Mirosław Bańko w internetowej „Poradni językowej” PWN proponuje stworzenie tego słowa i wprowadzenie go do naszego języka poprzez tłumaczony tekst6. gdyż brak w Polsce stołów tego typu — z wbu- dowanym stojakiem na specjalny piecyk — sprawia. tłumaczenie zawsze pozostawi niedosyt. wciąż jednak nie ma polskich odpowiedników „churros”. Nie brakuje także w Opowieściach z Kabylii odniesień kulinarnych. nieznanych przeciętnemu polskiemu odbiorcy. Otto Kade nazwał ten fenomen ekwiwalencją „zero”5. Kielar: Tłumaczenie i koncepcje translatoryczne. że niektórym terminom w języku A odpowiadają „puste miejsca” w języ- ku B.

choćby w przepisach kulinarnych. w którym się pojawia. które na język polski da się wprawdzie dość łatwo przełożyć jako „marynata”. przesuwając ciężar znaczeniowy ze „stołu” na „grzejnik pod stołem”. ale dzięki niemu możliwy jest niezakłócony odbiór tego fragmentu. Słowo „clasista” udało się stosunkowo łatwo zastąpić określeniem „snob”. Potrzeba zrozumienia jako motto. ale bez dodatkowych wyjaśnień skojarzenie polskiego odbiorcy będzie fałszywe. które. Analiza tych przykładów z punktu widzenia wspomnianych wcześniej technik tłumaczeniowych wykazała największą przydatność techniki kon- wersji. „Arroz caldoso” stało się. które wprawdzie dają się przetłumaczyć. gdyż sami Hiszpanie nie są zgodni co do jego znaczenia. Dla jednych jest to bowiem gęsty rosół z ryżem. ale odnoszą się do zjawisk typowych dla kultury źródłowej. przez co mogą być nieczytelne dla obcego czytelnika. Znaczenie „mesa camilla” udało się częściowo ocalić dzięki połączeniu konwersji i rozszerzenia definicyjnego. jest jak najbardziej usprawiedliwione w kontekście całego opowiadania.. W przypadku „churros” decyzja o wprowadzeniu do tekstu przekładu zapożyczenia usprawiedliwiona była coraz częstszym pojawianiem się tego słowa w języku polskim. 215 paluszków maczanych w gęstej. To samo dotyczy słowa „esca- beche”. „Escabeche” natomiast stały się w języku polskim „marynowanymi rybami” — to rozszerzenie pojęcia marynata o definiujące je ryby po- zwoliło wprowadzić do tekstu przekładu element hiszpańskiej egzotyki. gorącej czekoladzie czy „arroz caldoso”. Dodanie grzejnika. choć mocno okraja i negatywnie nacechowuje oryginalny rzeczownik.. dla innych rzadka „paella”. co w kontekście ratuje konotację z ciepłem i wygodą. co prawda nie pozwoli czytelnikowi poznać tego zjawiska kultury hiszpańskiej. który w oryginale istnieje jedynie domyślnie jako nieodłączna część pojęcia „mesa camilla”. Aspekty kulturowe Osobną grupę problemów stanowią pojęcia. a więc jego względną dostępnością dla czytelnika. Do . gdyż „wodnista” czy „rzadka paella” mogłaby wywoływać niezamierzone skojarzenia z czymś niesmacznym lub źle przyrządzonym. mało oryginalnym wprawdzie. ale wyjaśniającym zawartość potrawy „rosołem z ryżem”. Zwłaszcza to ostatnie pojęcie jest problematyczne. gdyż w Hiszpanii marynuje się głównie ryby i owoce morza.

czyli złośliwe określenie dzielnicy. Dostępny pod adresem: <http://pl. Podobny problem dotyczy aluzji i odniesień do wydarzeń i postaci historycznych. w Atlasie Tellskim. że wiedza przeciętnego Hiszpana o Afryce jest większa od orientacji przeciętnego Polaka. aby w ten nie pozbawiony złośliwości sposób scharakte- ryzować wspomnianego bohatera epoki Franco. Antonio Carvajala Álvareza — by wymienić tylko dwóch.wikipedia. historyczne i kulturowe. W tłumaczeniu opowiadań Pereiry kwestia ta nabiera istotnego zna- czenia. której motywem przewodnim jest pieśń patriotyczna Novio de la Muerte. których nie brak w Opowieściach z Kabylii. 7 „Kabylia”. Z tą ostatnią postacią związana jest zresztą cała sieć odniesień kulturowych. prezydentów Drugiej Republiki Hiszpańskiej Niceta Alcalá Zamory i Manuela Azańi czy generała Millana Astraya. Obszar ten jest jednym z najgęściej zaludnionych rejonów Arfyki7. Przykładów nie trzeba długo szukać — już w samym tytule pojawia się Kabylia. ponieważ wspomniana przez autora artykułu prasowego ironia w zdecydowanej większości przypadków bazuje właśnie na zagadnieniach kulturowo-historycznych.216 Katarzyna Kruk-Junger grupy tej należeć będą wszystkie odniesienia geograficzne. nazwiska poetów Enrique Gila y Carasco. obecnie żyją tam też Arabowie. Nie ulega wątpliwości. mocno ograniczone zakresem wiedzy encyklopedycznej. twórcy hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej i barwnej postaci z otoczenia Franco mogą być dla statystycznego od- biorcy przekładu nieczytelne. nazw miast i miasteczek. czyli Narzeczony śmierci. Według wolnej encyklopedii Kabylia to kraina geograficzna w północno-zachodniej Algierii.org/wiki/Kabylia>. zmiany ustroju. . Dzieli się na Kabylię Wielką (w części zachodniej) i Kabylię Małą (w części wschodniej). u polskiego zaś nie wywołują żadnych. bądź jedynie mgliste. Wojna do- mowa. Dlatego o ile można założyć traf- ność skojarzeń u tego pierwszego. jednak już bardziej szczegółowe nawiązania do historii Hiszpanii w postaci np. które u rodzimego odbiorcy wywołują jednoznaczne sko- jarzenia. dyktatura Franco to wprawdzie pojęcia ogólnie znane nawet w Polsce. w której wychował się autor. Pierwotną ludność krainy stanowili berberyjscy Kabylowie. Ponadto w Opowieściach z Kabylii napotkamy niezliczone odniesienia do hiszpańskich świąt. Pereira cytuje jej fragmenty. choćby ze względu na różnice w odległości geograficznej. o tyle polski odbiorca może ich nie mieć w ogóle. patronów religijnych.

że chodzi o pompatyczną pieśń patriotyczną. jednak niosą one ze sobą groźbę zakłócenia percepcji tekstu niepotrzebnymi wywodami dydaktycznymi. gdyż sam Pereira nie wgłębia się w jego biografię. Tu znów pozostawiono odbiorcę bez dodatkowych definicji. Powyższe wybory co do formy tłumaczenia spowodowane były kilkoma czynnikami. który pojawia się w Opowieściach z Kabylii dwukrotnie. czym jest np. a wprowadzanie dodatkowych elementów dydaktycznych zakłóciłoby spójność krótkiego opowiadania. o których niewielu polskich czytelników kiedykolwiek sły- szało. wspomnianą chęcią zachowania . czy może także uzbroić odbiorcę w wiedzę potrzebną do jej zrozumienia? Strategie tłumaczeniowe dają wprawdzie narzędzia. Brak również wyjaśnień doty- czących hymnu Narzeczony śmierci. co wprawdzie nie wyjaśnia w pełni ich roli w historii. który zadbał o uzupełnienie oryginału o elementy definiujące. Bardziej do- ciekliwy czytelnik. by poprawnie zrozumieć przesłanie. co w przypadku polskiego czytelnika jest oczywiście niemożliwe. może na własną rękę szukać jej znaczenia w opracowaniach encyklopedycznych. Kabylia. Prezydenci Republiki występują jako „politycy republikańscy”. mówi wprost. które przywołać mają treść całości. jak da- leko sięga odpowiedzialność tłumacza za odbiór tekstu przez czytelnika. Czy powinien on jedynie jak najlepiej odzwierciedlić zawartość treściową oryginału. Niedosyt pozostawić może postać generała Astraya. To samo dotyczy nazwisk identyfikowanych przez autora poetów. Niemniej zrozumienie złośliwo- ści zawartych w tekście jest możliwe mimo tych braków. pozostawiając polskiego odbiorcę sam na sam z tekstem. dzięki którym objaśnienie niektórych pojęć jest możliwe. którego jest on bohaterem. niestety autor ogranicza się do cytowania niewielkich fragmentów. nie znający tej nazwy. w najgorszym — przypis.. gdyż była to „ta gorsza” dzielnica. czyli w najlepszym razie krótkie rozszerzenie definicyjne.. 217 gazet itp. Potrzeba zrozumienia jako motto. W tłumaczeniu omawianych powyżej przy- kładów nie podjęto ryzyka i nie zdecydowano się na żadną z tych stra- tegii. że było to określenie złośliwe. ale jest absolutnie wystarczające do zrozu- mienia odniesienia. przedkładając spójność tekstu nad ewentualne korzyści płynące z przypisów. W kontekście powyższych przykładów należy się zastanowić. W obu przypadkach jest wprawdzie jasne. Choć nie tłumaczy on. Po pierwsze.. co w praktyce wystarcza. a wymienienie tego nazwiska w przekładzie bez dodatkowego wytłumaczenia mocno zawęża rozumienie jego znaczenia historycznego. Decyzję tę ułatwił sam autor.

po trzecie. że zanim tłumacz będzie w stanie zmierzyć się z problemami wynikają- cymi z różnic głęboko zakorzenionych w kulturze. niechęcią tłumacza do wywodów dydaktycznych oraz techniki tłumaczenia za pomocą przypi- sów. a także do wprowadzenia do rodzimej kultury interesujących elementów obcych. czy istnienie zjawiska nieprzekładalności nie przyczynia się do poszerzania horyzontów myślowych. że potrzeba zrozumienia i ciekawość zmotywuje przynajmniej część odbiorców do poszukania odpowiedzi na ewentualne pytania zarówno w samym tekście. przepływ idei. musi dobrze. Z kolei w przypadku odniesień kulturowo-historycznych niewyjaśnienie pewnych pojęć i zjawisk mogło pozostawić uczucie zagubienia wobec obcości kontekstu. dzięki czemu odbiór treści pozostanie niezakłócony. Czy jest to jednak rzeczywiście wada tłumaczenia? W końcu jednym z głównych celów publikowania książek zagranicznych jest wspomniana wcześniej wymia- na kulturalna. w wielu przypadkach wzbogacona o niezamierzony przez autora rys egzotyki. a nawet potrawami spożywanymi w danym kraju. obrzędami. aby ocalić większość konotacji na poziomie tekstu nie wpływając jednocześnie na jego spójność. różnic w odbiorze. a jako szansę wzbogacenia obcego czytelnika o ele- menty własnej tożsamości narodowej nawet kosztem. Niestety obie omawiane grupy przykładów zdają się potwierdzać teorię autora artykułu zamieszczonego w hiszpańskiej prasie o niemożliwości udanego przekładu dzieła przy tak dużych rozbieżnościach językowo-kul- turowych. Należałoby więc zastanowić się. często niesłusznie demonizowanych. W przypadku ekwiwalencji „zero” większość określeń została z jednej strony zubożona o jakiś element znaczenia. To dzięki nim możliwa jest globalizacja i wzajemne zrozumienie. Innymi słowy w rozstrzygnięciu tego dylematu zwyciężyła wiara. uroczystościami. a wręcz znakomicie ją poznać. W takiej sytuacji. ufnością pokładaną w polskim odbiorcy i jego zdolności wnioskowania i formułowania prawidłowych skojarzeń na podstawie treści zawartych w tekście. Jest to . Musi zaznajomić się ze zwyczajami. identyczna jak w Hiszpanii percepcja całości utworu przez polskiego czytelnika wydaje się niemożliwa. po drugie. z drugiej. Przy takim założeniu pojawianie się podobnych trud- ności tłumaczeniowych autor mógłby traktować nie jako automatyczną porażkę tłumacza. którą przypisy lub definicje mogły- by zakłócić. by w ogóle zdawać sobie sprawę z istnienia podobnych trudności. mimo starań tłumacza. jak i poza nim.218 Katarzyna Kruk-Junger spójności krótkiej formy literackiej. Nie ulega jednak wątpliwości.

на которые решилaсь. 219 szczególnie skomplikowane dla tłumacza początkującego. In her paper. stawiającego pierwsze kroki w zawodzie. . explaining her choices and analysing the outcome. producing the acknowledged techniques used to overcome them. Автор оригинала на страницах газеты оспаривает возможность эффективного пере- вода произведения. которые появились во время работы с текстом. КАТАЖИНА КРУК-ЮНГЕР ПОТРЕБНОСТЬ ПОНИМАНИЯ — РУКОВОДСТВО РАБОТЫ ПЕРЕВОДЧИКА Резюме Статья является полемикой с заметкой в газете. the translator challenges the notion of untranslatability by pointing out the most signifi- cant problems she encountered during the process of transferring the meaning from one language to another. объясняя выборы. которая появилась в Испании после публикации польского перевода книги Антоня Пэрейры Рассказы из Кабылии. The author of the article questioned the possibility of a successful translation. a przyjmującego na swoje barki olbrzymią odpowie- dzialność pośredniczenia we wzajemnym zrozumieniu kultur.. często nawet nieświadomego pułapek. jakie na niego czyhają. показывает методы их решения.. В своей статьe переводчица рассматривает границы перевода и проблемы. Potrzeba zrozumienia jako motto. и анализирует заключительный результат работы KATARZYNA KRUK-JUNGER THE NEED TO UNDERSTAND AS A MOTTO OF TRANSLATOR’S WORK Summary The paper is a polemic with an article that appeared in the Spanish press after the publication of the Polish translation of Antonio Pereira’s Cuentos de la Cábila.

.

D. które zaproponowało mu opiekę nad manuskryptami jego sztuk scenicznych. najczęściej w tamtym okresie tłumaczonym i wydawanym polskim autorem2. gdzie powstawały tłu- maczenia jego utworów. Gombrowicz współpracował jednocześnie z renomo- wanym niemieckim wydawnictwem S. s. M. W historii tej recepcji wyraźnie zarysowały się dwie fazy. Dopiero niedawno pojawiły się nieliczne publikacje przybliżające polskiemu czytelnikowi skalę i znaczenie tego fenomenu1. Fischer. obok Sławomira Mrożka i Tadeusza Różewicza. Wrocław: Atut 2005. Pierwszy etap przypada na okres. których ramy czasowe odwołują się do dat publikacji poszczególnych utworów oraz okoliczności powstania ich przekładów na język niemiecki. 7. 2 Zob. Niekwe- stionowanym współtwórcą tego sukcesu był Rudolf Richter. Stamtąd zainteresowanie to przedostawało się do pozostałych krajów niemieckojęzycznych — Austrii i Szwajcarii. obecnego na tamtejszej scenie literackiej już od ponad pół wieku. analiz i inscenizacji jego utworów ilustruje wielki sukces recepcyjny polskiego pisarza. . Patagończyk w Berlinie… Witold Gombrowicz w oczach krytyki niemieckiej. Tym samym stał się on. Polska gombrowiczologia przez lata zdawała się nie dostrzegać wymiaru i intensywności tej recepcji. Patagończyk w Berlinie…. Wybór i oprac. gdy w edycji niewielkiego niemie- ckiego wydawnictwa Neske Verlag ukazały się wszystkie prozatorskie utwory pisarza. Recepcja dramatów Witolda Gombrowicza w niemieckim obszarze językowym. MARTA WIŚNIOWSKA DETERMINANTY KULTUROWE W PRZEKŁADACH DZIENNIKA 1953–1969 WITOLDA GOMBROWICZA NA JĘZYK NIEMIECKI Twórczość Witolda Gombrowicza spotkała się z niezwykle entuzja- stycznym przyjęciem krytyki literackiej w krajach niemieckiego obszaru językowego. Ilość tłumaczeń. pierwszy 1 Zob. Pietrek: ‘Szlachcica polskiego pojedynki cieniów’. Niemiecka recepcja Gombrowicza obejmuje przede wszystkim Niemcy Zachodnie. Zybura Kraków: Universitas 2004.

najpełniejszej i edytorsko najsumienniejszej ze wszystkich zagranicznych wydań jego utworów. wyznaczają nowe standardy edycyjne i przekładowe jego twórczości. Jego translacyjny talent i ogromna pracowitość sprawiły. Rolf Fieguth wraz z Hildą Fieguth dokonali nowego przekładu Ferdy- durke. koncentrują na sobie i profilują poświęconą pisarzowi refleksję. Zaangażowali oni do tego projektu młode pokolenie tłumaczy. Renate Schmidgall opracowała stary przekład Pornografii. przez najbliższe dziesięciolecia stanowić będzie fundament przyswajania sobie jego twórczości przez czytelników w krajach nie- mieckojęzycznych5. To wydanie wyznaczyło początek drugiej fali zainteresowania pisarzem na niemieckim obszarze językowym: Recepcja Gombrowicza w krajach niemieckich przebiega w latach 1983–1997 zasadniczo pod znakiem tej edycji. s. Przekłady Tiela z czasem stały się przedmiotem coraz bardziej radykalnych sądów i opinii. 13–14. . inspirują. nigdy jednak nie przestały się cieszyć uznaniem tak wielkich osobowości. piszący pod pseudonimem Walter Tiel. że Gombrowicz znalazł się w niewielkim gronie polskich pisarzy. Kolejne jej ukazujące się drukiem tomy. Jeleński. że w stosunkowo krótkim czasie wykonał on olbrzymią pracę3. 3 Zob. mogących się poszczycić tak bogatą historią translatorską w niemieckim kręgu językowym. Inicjatorami rewizji tłumaczeń Waltera Tiela byli wydawcy drugiej edycji. do których wstępy i komentarze piszą najlepsi gombrowiczolodzy.222 Marta Wiśniowska tłumacz Gombrowicza na język niemiecki. […] Edycja hanserowska dzieł pisarza […]. Niezastąpione w swoim czasie musiały jednak po latach zostać poddane filologicznej kosmetyce i ustąpić pola tłumaczeniom sprawniejszym i no- wocześniejszym4. jak slawista Heinrich Kunstmann (zasłużony tłumacz polskiej literatury i propagator polskiej kultury w Niemczech) oraz wybitni znaw- cy twórczości Gombrowicza — François Bondy i Konstanty A. polscy i obcy. W 1983 roku monachijskie wydawnictwo Carl Hanser Verlag zdecy- dowało się na publikację pierwszej edycji Dzieł zebranych pod redak- cją szwajcarskiego slawisty Rolfa Fiegutha i znanego redaktora Fritza Arnolda. 4 Zob. Wszystkie utwory drugiej edycji ukazały się w całkiem nowych przekładach. 21. 5 Tamże. Patagończyk w Berlinie…. Tamże. Olaf Kühl na nowo przełożył powieść Kosmos oraz Dziennik pisarza. s. co sprawiło.

Wydawcy nowej edycji dążyli do odświe- żenia starych przekładów oraz oczyszczenia ich z wszelkich nieścisłości i błędów filologicznych. był szeroko omawiany i komentowany w nie- mieckiej prasie Dziennik.. nie cieszył się jednak wielką popularnością wśród przeciętnych czytelników. Pojawienie się pierwszej niemieckojęzycznej edycji utworów Fieguth określił wprawdzie mianem znacznego sukcesu. pozostali tłumacze zdecydowali się zwrócić ku językowi docelowemu. któremu przekład Tiela nie utorował drogi do niemiecko- języcznej publiczności. s. Z drugiej strony przyznał również. M. W: Gombrowicz in Europa. Zybura. Fieguth: Gombrowicz mit deutscher Fresse…. Czy przekłady Waltera Tiela. 7 R. ale zaznaczył. Próba zdefiniowania czynników determinujących popularność poszcze- gólnych wydań przyczyniła się do podjęcia rozważań na temat wpływu obranej strategii translatorskiej na recepcję dzieła w obszarze kultury docelowej.. Fieguth: Gombrowicz mit deutscher Fresse. A. że niedoskonałość tłumaczeń Waltera Tiela zakłóciła aktywną recepcję dzieł Gombrowicza6. Jak dalece posługiwanie się przez tłumaczy odmiennymi strategiami wpłynęło na intensywność recypowania autora w niemieckim obiegu? Utworem. że zainicjowana przez niego i Fritza Arnolda edycja nowych tłumaczeń nie zdołała jej nawet dorównać7. R. Powstaje zatem pytanie o związki recepcji utworu z obraną przez tłuma- cza strategią translatorską. Determinanty kulturowe. . Deutsch-polnische Versuche einer kulturellen Verortung. Analizując historię recepcji pierwszej serii niemieckich tłumaczeń. 116–117. rzeczywiście hamowały recepcję i uniemożliwiały tekstom dotarcie do niemieckojęzycznego czytelnika? Walter Tiel posługiwał się strategią zorientowaną na język wyjściowy. Lawaty. Był on również inicjatorem drugiego wydania Dzieł zebranych Gombrowicza w wersji kieszonkowej w wydawnictwie Fische-–Taschenbuchverlag. Wiesbaden: Harassowitzverlag 2004. 126. 223 Pracę nad dotychczasowymi tłumaczeniami Iwony i Operetki podjął wydawca Harald Fischer. s. Wyd. Rolf Fieguth doszedł do wniosku. Krytycy przyjęli go z zainteresowaniem. Sprzeczność wygłaszanych przez niego opinii wskazuje na niezwykłą złożoność omawianego zjawiska. Jak wytłumaczyć tę elitarność odbioru przy tak obszernej bibliografii tekstów krytycznych? Czy sprawił to niedoskonały przekład czy może hermetyczność tekstu Gombrowicza? Czy strategia translatorska obrana 6 Zob. że nie odegrała ona znaczącej roli w niemieckim życiu literackim. określane przez Fiegutha mia- nem niesprawnych i niedoskonałych.

że mowa o Polakach i to właśnie ich postawę au- tor poddaje surowej krytyce. W. O.224 Marta Wiśniowska przez Waltera Tiela uniemożliwiła zręczny przekład treści kulturowych i przyczyniła się do nasilenia u niemieckojęzycznego czytelnika poczucia obcości? Wnikając w poszczególne fragmenty gombrowiczowskiego Dziennika w dwóch niemieckich tłumaczeniach. Przyjrzyjmy się fragmentom poświęconym polskiej twórczości lite- rackiej. Kraków: Wydawnictwo Literackie 1997. 17). Tiel. Pfullingen: Neske 1961. przekład W. in der Herr Walery seiner Empörung Ausdruck verleihen und Frau Franciszka mit ihrem Wissen auftrumpfen kann (OK. Tenże: Tagebuch 1953–1956. mający na celu przybliżenie niemieckojęzycznemu odbiorcy obco brzmiących nazw własnych. Podobne działania obserwujemy w pozostałych partiach tekstu. Gombrowicz: Dziennik 1953–1956. Tłumaczenie imion postaci jest całkowicie bezzasadne. Walter Tiel czy Olaf Kühl. s. Przeł. Eine ehrbare Ecke! Eine Ecke. Tiela — „WT”. s. Skróty zastosowane w niniejszym artykule: wersja oryginalna — „WG”. zdołał dotrzeć do językowego świata oryginału i przenieść go w odmienny krąg kulturowy. Przeł. wo sich Herr Vinzenz ausjammern und Herr Walerjan seiner Entrüstung Ausdruck geben und Frau Franziska sich mit ihrem Wissen hervortun kann (WT. W oryginale mowa jest o rubryce w gazecie poświę- 8 Kolejne cytaty pochodzą z następujących wydań w języku polskim oraz w prze- kładach niemieckich: W. Tenże: Tagebuch 1953–1969. Tiel kon- sekwentnie tłumaczy wszelkie imiona polskich postaci. 18). Ein biederes Winkelchen! Ein Winkelchen. Kühl. zatarł wydźwięk oryginału. w których wzburzony Gombrowicz dosadnie formułuje swoje opinie na temat listów od czytelników znalezionych w numerze londyń- skich „Wiadomości”8: Poczciwy kącik! Kącik gdzie i pan Wincenty może się wyjęzyczyć i pan Wale- ry dać wyraz swemu oburzeniu i pani Franciszka popisać się swoją wiedzą (WG. przekład O. Gombrowicz określa dział londyńskich „Wiadomości” mianem „po- czciwego kącika”. .: Fisher 2004. M. s. który z tłu- maczy. spróbujemy ocenić. Frankfurt a. Wszak istotną rolę odgrywa tu fakt. co skutkuje za- burzeniem procesów recepcyjnych u niemieckojęzycznego czytelnika. w którym pisarz atakuje postawy swoich rodaków. in der sich auch Herr Wincenty mal so richtig aussprechen. Zabieg Tiela. 18). Kühla — „OK”.

. Tłumacz zastępuje wyraz „rekonwalescenci” opisowym. Odpowiednikiem tego znaczenia jest w języku niemieckim „Ecke”. które z tych znaczeń występuje w kontekście użytym przez Gombrowicza. Wskazówkę. Pierwsze z nich to „prawy”. że zabieg zdrobnienia jest już niepotrzebny. Dziwi również.. Użycie przez Waltera Tiela „Winkelchen” jest zatem niefortunne. s.10) Zestawienie tego fragmentu z jego tłumaczeniami przynosi zaska- kujące efekty: […] und die Emigrantenpresse ist — brav. drugie zaś: „życzliwy”. Wozu alte Wunden aufreißen? (OK. s. Niewątpliwie duch spoczciwiał nam na emigracji. lecz tylko w kontekście „hausbacken” — czyli „prozaiczny”. „uczciwy”. Po cóż rozdrapywać rany? (WG. 225 conej konkretnym zagadnieniom. jak błędne odczytanie epitetu — wyraz „poczciwy” ma bowiem w języku polskim. znajduje- my kilka stron wcześniej. Die Emigrantenpresse erinnert an ein Krankenhaus. „przyjazny”. s. Przytoczone fragmenty ilustrują kolejne cechy strategii translatorskiej Waltera Tiela. Gombrowiczowska drwina z czytelników „Wiadomości” została zatem zatracona w obydwu tłumaczeniach. Wozu Wunden wieder aufkratzen? (WT. dwa odrębne znaczenia. gdzie rekonwalescentom daje się lekkostrawne zupki. Po- dobnie. wo den Wiedergenesenden leichtverdauliche Süppchen gereicht werden. Prasa emigracyjna przypomina szpital. Zweifellos ist uns der Geist in der Emigration verbiedert.10) Trudno dotrzeć do źródeł decyzji pierwszego tłumacza o zasto- sowaniu przymiotnika „brav”. które zawiera w sobie dokładnie taki sam ładunek informacji i sprawia. Ohne Zweifel ist unser Geist in der Emigraiton verbiedert. a przecież nie o takie skojarzenia zabiegał autor ekspresyjnego porównania. pisarz posługuje się sugestywnym porównaniem: […] a prasa emigracyjna jest — poczciwa.. że trafna decyzja o użyciu przymiotnika „bieder” u Kühla nie wpłynęła na jego dalsze rozstrzygnięcia i w sfor- mułowaniu „poczciwy kącik” posłużył się przymiotnikiem „ehrbar”.10) […] und die Emigrantenpresse ist — bieder. co uniemożliwiło właściwą konotację „życzliwości”. Atakując postawę prasy emigracyjnej. banalny. Wprawdzie jedno z jego znaczeń to: „bieder”. Die Emigrantenpresse erinnert an ein Krankenhaus. wo den Rekonvaleszenten nur leichtverdauliche Süppchen gereicht werden. Determinanty kulturowe.

Unaocznia to dystans czasowy. podczas. Witold Gombrowicz Tłumaczenie Waltera Tiela Tłumaczenie Olafa Kühla kanapa Ottomane Sofa przechodzień Vorübergehender Passant kobieta Weib Frau samolot Aeroplan Flugzeug rekonwalescent Wiedergenesende Rekonvaleszent zjadać verzehren essen Tabela 1: Archaizmy Tłumaczenia frazeologizmów ilustrują nadmierną dosłowność Tie- la. gdy w języku niemieckim istnieje analogiczny. zwrot „alte Wunden aufreissen” (dosłownie: „rozszarpywać stare rany”) oznaczający właśnie powracanie do nie- przyjemnych wydarzeń. zastosowany przez Kühla. co odczytamy jako „powracający do zdrowia”. Powiedzenie „rozdrapywać rany” przełożył on dosłownie jako „aufkratzen”.226 Marta Wiśniowska troszkę przestarzałym ekwiwalentem „Wiedergenesende”. Przykłady groteskowych tłumaczeń idiomów i frazeologizmów można mnożyć: Witold Gombrowicz Tłumaczenie Tłumaczenie Olafa Kühla Waltera Tiela Bóg z nimi Gott mit Ihnen! Na sollen sie doch! W to graj das war Ihre Melodie Das war Ihnen gerade recht Przelewanie z pustego das Umgießen aus dem Leerlauf und Gewurtsel w próżne Leeren ins Hohle Stawać dęba Kopf stehen sich sträuben Wisieć w powietrzu in der Luft hängen sich breit machen Spędzać sen z powiek den Schlaf von den jmdm den Schlaf rauben Augen vertreiben Tabela 2: Dosłowne tłumaczenia idiomów i frazeologizmów . Dla tłumaczącego dwadzieścia lat później Kühla oczywistym było zastosowanie pojęcia „Rekonvaleszent”. który dzieli obydwa tłumaczenia.

które prawdopodobnie pociągnęło za sobą niechęć ze strony niemiec- kojęzycznego czytelnika. Kreśląc postawę literatów polskiej emigra- cji. Ponadto w jego tłumaczeniu występują błędy translatorskie wynikają- ce z nieprawidłowej interpretacji oryginału. Gombrowicz charakteryzuje ich twórczość mianem: „nieustannie [zmiękczanej] przez dostarczycieli pośledniej prozy i poezji. przez mięczaków obdarzonych łatwością słowa” (WG. s. Dosłowność Tiela odczuwalna jest również w innych partiach tekstu znajdując odzwierciedlenie w egzotycznych.. Porównanie z tłumaczeniem Olafa Kühla dowodzi następnych niedoskonałości pierwszej wersji: „ständig . że Walter Tiel niewystarczająco do- kładnie wsłuchał się w idiomatykę języka ojczystego.. bez charakteru) występuje mięczak. 227 Powyższe zestawienie dowodzi. Determinanty kulturowe. 17). użytego sensu słowa prowadzi do zaskakujących rezultatów. W przekła- dzie Tiela zamiast przenośnego znaczenia mięczaka. Gdy Gombrowicz wymaga od swoich roda- ków. w niemieckim tłumaczeniu Tiela autor wymaga czegoś kompletnie przeciwnego — „pokory”. 17). o którym mowa w oryginale (pogardliwie o człowieku słabym. aby ich istnienie charakteryzowała przede wszystkim „przekora”. dziwnych sformułowaniach. durch mit einer Leichtigkeit des Wortes begabte Weichtiere [aufgeweicht]” (WT. Prowadzi to do wypaczenia sensu wypowiedzi: Witold Gombrowicz Tłumaczenie Tłumaczenie Waltera Tiela Olafa Kühla Objawienie Erscheinung Offenbarung Konwencjonalizmy Konvenienzen Konvenzionalismen skrępowanie Verlegenheit Verklemmtheit fałsz Fälschung Verlogenheit żak Hanswurst Pennäler śpiewy Lieder Singsang Tabela 3: Błędy translatorskie Niedostrzeganie właściwego. Przesadna wierność względem oryginału w konsekwencji wywołała uczucie niezrozumienia. s. jako typ zwierzęcia: „unaufhörlich durch Lieferanten geringwer- tiger Prosa und Poesie.

W języku oryginału rozwinięta przydawka ulokowana jest po rzeczowniku. Tiel zdecydo- wał się na „małowartościowy” (von geringen Wert). Jego tłumaczenie. von wortgewandten Weichlingen [aufgeweicht]” (OK. gorszy). Kühl natomiast sięgnął do niemieckiej frazeologii i posłużył się przymiotnikiem „letzt” w jego przenośnym znaczeniu: „hinsichtlich seiner Öualität am gering- sten”. co niweluje uczucie oczekiwania na jej obiekt. „schlechtesten” (najgorszy pod względem jakości). w którym formułowanie rozbudowanych określeń brzmi nienaturalnie. Można zatem rzeczywiście przypuszczać. częściej niż Tiel stosuje rzeczowniki złożone. Wydaje się jednak. . potęguje ją poprzez groteskową dosłowność i zbytnie zorientowanie na język oryginału. Wybór pomiędzy dwoma propozycjami jest tu raczej kwestią wrażenia estetycznego. że wersja Kühla lepiej wpasowuje się w rytm zwięzłego i esencjonalnego stylu wypowiedzi narratora Dzien- nika.18). Tłumacz ten stara się unikać zbytniego wydłużania poszczególnych sformułowań. W tłumaczeniu Olafa Kühla transfer tych fragmentów odbywa się za pomocą świadomych operacji językowych. nie wpływa na mechanizmy recepcyjne utworu. w odróżnieniu od poprzedniego przykładu. Dosłowność Waltera Tiela i konieczność podporządkowania się zasadom gramatycznym wywo- łały taki właśnie efekt: „mit einer Leichtigkeit des Wortes begabte Weichtiere” (ślimaki — sic!). lecz także te opisujące zjawiska mu znane. W przekładzie Kühla widoczna jest zręczność. s. Kolejna istotna rozbieżność między niemieckimi wersjami tekstu dotyczy przymiotnika „pośledni” (pomniejszy. Tłumacz nie dostrzega wielu niuansów językowych i sytuacyjnych. Jednak ten element.228 Marta Wiśniowska von den Lieferanten der letzten Prosa und Dichtung. Próżno szukać w jego przekładzie błędnych interpretacji oryginału. Dokonał tym samym amplifikacji oryginału. Epitet odnoszący się do owych mięczaków za- wiera on w jednowyrazowym. celnym określeniu „wortgewandt”. Przybliża się tym samym do składni języka docelowego. że błędy translatorskie Waltera Tiela doprowadziły do nadmiernego wyobcowania czytelnika. zamiast niwelować odmienność za pomocą środków języka docelowego. wiadomo przecież. co usprawnia budowę składni tekstu. z którego to powodu trudno przyswajalne dla niemieckiego czytelnika są nie tylko fragmenty odnoszące się do odmiennej rzeczywistości kulturowej. z jaką tłumacz operuje językiem. że to samo można wyrazić za pomocą różnych środków.

tamże. Powstanie omawia- nych przekładów Dziennika dzieli trzydzieści lat. modelach i paradygmatach własnych kultur10. jak stało się to udziałem in- nych polskich pisarzy. 9 E. 229 Jednak nowe. . na przykład Różewicza. Wskazówkę. mimo zainteresowania ze strony wybitnych niemieckojęzycznych polonistów oraz niemieckiej krytyki. K. że dzieło Gombrowicza nie wrosło w literaturę niemiecką. Determinanty kulturowe. tamtejszych oczekiwań i upodobań z uwzględnieniem perspektywy czasowej. które autor wygłasza z wyjątkową dbałością o język. Podstawę nieporozumień stanowi jej zdaniem kwestia wzajemnego postrzegania się w zasadniczych wzorach. Utwór jest niejednolity. należy zwrócić się ku analizie niemieckiej świadomości czytelniczej. Odbiorca pierwszego tłumaczenia to czytelnik początku lat sześćdziesiątych. Red. gdzie nale- ży upatrywać przyczyn takiego stanu rzeczy znajdujemy w jednej z nielicznych publikacji poświęconych problematyce tłumaczenia utworów Gombrowicza na język niemiecki. które wpłynęły na to. 87. nieporozumienia komunikacyjne nie znikały9. Utwór w przekładzie Olafa Kühla również nie zdołał zyskać popularności wśród niemieckojęzycznych czytelników. że przed rokiem 1990 Gombrowicz nie wrósł w tkankę niemieckojęzycznej kultury tak. zawiera różne typy wypowiedzi. Dzikowska: Koń by się uśmiał — o kulturowych kolizjach w niemieckiej recepcji Gombrowicza. które reprezentuje przekład. udoskonalone tłumaczenie nie zapewniło Gombrowi- czowskiemu Dziennikowi nowego życia na scenie literackiej. W: Gombrowicz i tłumacze. Nie bez znaczenia jest również postawa czytelnika względem „obcego”. Mimo poświęconych mu szeroko zakrojonych i wnikliwych studiów filologicznych. Przyczyn zahamowania niemieckiej recepcji Gombrowicza badaczka słusznie doszukuje się przede wszystkim w specyfice gombrowiczowskiej literatury oraz mechanizmach jej odbioru przez obcojęzycznych czytelni- ków. E. s. Rozpiętość zagadnień poruszanych w Dzienniku prowadzi do przemie- szania rozmaitych stylów i poetyk. charakteryzują go zatem odmienne oczekiwania i nastawienie od czytelnika końca lat dziewięćdziesiątych.. 89. Próbując zdefiniować czynniki. Jego autorka wskazuje na dodatkowy — pozajęzykowy — aspekt funkcjonowania przekładu w kulturze docelowej: Nie tylko trudności z przekładem sprawiły. s. Skibińska Łask: Oficyna Wydawnicza Leksem 2004. 10 Zob..

że jego sposób bycia transferował się w pierwszym rzędzie jako obcość. które mogły wywołać u niemieckoję- zycznego czytelnika wrażenie obcości. jest ona dla niego wartością. wymagająca dopiero wypracowania dla siebie jakiejś strategii dyskursu. 96. Analiza elementów Dziennika. jego niestandardowość może drażnić czytelnika. Lewicki: Obcość w odbiorze przekładu. zapoznaje się z tekstem mówiącym o innej rzeczywistości kulturowej11: Komunikacyjne kolizje Gombrowicza z niemieckimi pisarzami w Berlinie wy- nikały po części z tego.230 Marta Wiśniowska Przemyślenia i spostrzeżenia prowokowane przez rzeczywistość przeplatają się z wnikliwym rejestrowaniem osobistych nastrojów i frustracji. Uniwersalnie zajmujące są z pewnością partie tekstu poświęcone kwestii prowadzenia dziennika oraz filozofii życiowej pisarza. takich. K. politycz- nych (komunizm) i religijnych (katolicyzm). następnie europejskiej. Wiąże się z tym trudność i łatwość w przekładaniu utworów tego akurat pisarza12. W przypadku. Dzikowska: Koń by się uśmiał…. gdy czytel- nik akceptuje niezwykłość tekstu. 11 Zob. s. w których pisarz ustosunkowuje się do panujących nurtów filozoficznych (egzystencjalizm). prowadzi do wyróżnienia dwóch grup: jednostek egzotycznych — nasilających poczucie obcości oraz uniwersalnych. . Te elementy umożliwiają aktualizację tekstu w obcej kulturze. Do drugiej grupy tematów należą z pewnością fragmenty. że obcując z przekładem. odmiennych.22. Mało zajmujące z punktu widzenia obcojęzycznego czytelnika są szczegółowe rozważania na temat przedwojennej i emigracyjnej literatury polskiej oraz pedantyczne rozpra- wianie się z polskim patriotyzmem i postawą rodaków. Czesławem Miłoszem. 12 E. Podobnie zapiski odnoszące się do otaczającej go rzeczywistości — początkowo argentyńskiej. Józefem Wittlinem. Jednak — w ramach drugiej postawy — niezrozumiałość fragmentów tekstu. Pierwszą z nich stanowią z pew- nością liczne polemiki pisarza z polskimi literatami: Janem Lechoniem. Szczegól- nie atrakcyjny i fascynujący dla Niemców rozdział stanowi opis pobytu pisarza w Berlinie będący niecodziennym świadectwem subiektywnego postrzegania berlińskiej rzeczywistości. które je niwelują. R. s. Postawę taką charakteryzuje dążenie do poznawania rzeczy nowych. który przecież jest świadomy. Lublin: Wydawnictwo UMCS 2000. Postrzeganie cech przekładu wynikających z jego obcości zależy od uwrażliwienia odbiorcy na kategorię obcości.

. 231 Droga Gombrowicza do niemieckojęzycznego czytelnika nie była łatwa. braku zainteresowania polskim pisarzem. а не широкого круга читателей. Биографический щедевр польского писателя переводился в Германии Оляфом Кюлём и Вальтером Тилем. МАРТА ВИСЬНЁВСКА КУЛЬТУРНЫЕ ДЕТЕРМИНАНТЫ В ПЕРЕВОДАХ ДНЕВНИКА 1953–1969 ВИТОЛЬДА ГОМБРОВИЧА НА НЕМЕЦКИЙ ЯЗЫК Резюме Статья анализирует феномен рецепии Дневника 1953–1969 Витольда Гомбровича в немецкоязычных странах.. как стратегия литературного перевода помогает в восприятии польскоязычного подлинника в культуре языка назначения. polski pisarz wciąż pozostawał twórcą elitarnym.. Nie pomogło zainteresowanie ze strony wybitnych niemieckoję- zycznych polonistów. Determinanty kulturowe. Poprawa jakości tłu- maczenia nie wpłynęła na wzrost zainteresowania i recypowania dzie- ła. Сам Дневник был восторженно принят немецкоязычными журналистами и литературной критикой. Dlaczego? Dlaczego nowy przekład. w którym Olaf Kühl dokonał licznych usprawnień i doprecyzowań nie wpłynął na proces przyswa- jania Gombrowicza literaturze niemieckiej? Dlaczego użycie strategii zorientowanej na język translatu nie zapewniło Gombrowiczowskiemu Dziennikowi popularności na niemieckiej scenie literackiej? Przyczyn takiego stanu rzeczy niewątpliwie należy upatrywać w jego pozajęzy- kowych aspektach — obszarach tematycznych. В нынешней статье автор пытается проверить и доказать. Переводчики применили совсем разные сиратегии литературного перевода. specyfice utworu. однако популярным Гомбрович стал прежде всего в среде журналистов и теоретиков литературы. Mimo nadzwyczaj pozytywnego przyjęcia przez niemiecką krytykę literacką. Именно в литературной прессе появились многие рецензии и очерки об этом интересном произведении. nieznanym przeciętnemu czytelnikowi.

232 Marta Wiśniowska MARTA WIŚNIOWSKA CULTURAL DETERMINANTS IN THE GERMAN TRANSLATIONS OF WITOLD GOMBROWICZ’S DIARY 1953–1969 Summary The article presents the phenomenon of the reception of Witold Gombrowicz’s Diary 1953–1969 in German speaking countries. . The article attempts to verify. Gombrowicz’s works weren’t very popular among ordinary readers. by Walter Tiel and Olaf Kühl. how the respective strategies have in- fluenced the reception of the work in the target culture. It was translated into German twice. Diary 1953–1969 was received with enthusiasm by German speaking journalists and literary critics with many excellent reviews in literary press. the translators using different translation strategies. However this fame confined only to the journalists and researchers.

Charles Bally dostrzegł organiczność standardów i sztampy w języ- ku gazety: „Język gazety przepełniony jest sztampą — inaczej być nie 1 В. s. oddziaływanie orientacji na ekspresję i standard. jak wiadomo. które tworzą zwartą i jednolitą zasadę konstrukcyjną”1. Model tworzenia tekstu publicystycznego określany jest jako „bezpo- średnie i stałe współoddziaływanie standaryzowanych i ekspresywnych segmentów mowy. Model ten za- kłada współoddziaływanie nacechowanych emocjonalnie. różnorodność i niejednoznaczność cech psychosocjologicznych. Костомаров: Русский язык на газетной полосе. stereotypów językowych. właściwości sytuacji komunikacyjnej (konieczność szybkiego reagowania na aktual- ne tematy. Jako czynniki warunkujące można wymienić również właściwości samego aktu komunikacyjnego dokonującego się za pomocą tekstu danego typu. wśród których przede wszystkim wymienić trzeba przynależność stylistyczną tekstu i jego właściwości gatunkowe. impresywnych i standardowych środków mowy. 57. ZOJA NOWOŻENOWA TEKST DZIENNIKARSKO-PUBLICYSTYCZNY: PROBLEM PRZEKŁADU KLISZY I SZTAMPY JĘZYKOWEJ (KONTEKST SOCJOKULTUROWY) Przekład tekstów dziennikarsko-publicystycznych uwarunkowany jest wieloma czynnikami. nawet jeśli jest to tylko reagowanie w granicach tekstu pisanego). . którego charakteryzuje masowość. Москва 1970. w znaczący sposób potęgują ogólną tendencję stylu pub- licystycznego do stosowania klisz językowych i standaryzowanych środków mowy. przy czym szczególną uwagę należy zwrócić na takie jego niezmienne komponenty jak nadawca i odbiorca oraz treść prze- kazywanej informacji. Jednak. Tendencja ta wzmacnia się także ze względu na adresata tekstu publicystycznego. ale i ocenianie przekazywanej w tekście informacji. Zadaniem autora tekstu publicystycz- nego jest nie tylko informowanie czytelnika (adresata).

Po pierwsze. 3 Г. Москва 1961. właśnie w dyskursie publicystycznym ma miejsce zniżenie rangi kliszy do sztampy poprzez częstotliwość jej wykorzystania. nie uciekając się do stosowania utartych fraz”2. Po drugie. . powiązania z tą grupą. W akcie komunikacyjnym realizowanym za pomocą tekstu publi- cystycznego relewantne są także te jego właściwości.234 Zoja Nowożenowa może: trudno pisać szybko i prawidłowo. Możliwości tekstowe kliszy i sztampy językowej świadczą o ich efektywności komunikacyjnej i retorycznej. systemowe połączenie środków ekspresyjnych i standardowych. s. które odzwierciedlają układ sił w triadzie: autor–cel–adresat. które nie byłoby sztampą. 109. nr 2. W tym przypadku można mówić o obecności 2 Ch. korygują określone właś- ciwości kliszy i sztampy językowej. jak już wspomniano. Tymczasem komunikacyjne parametry tekstu publicystycznego i wa- runki komunikacyjne. „ЛЕФ” 1924. stereotypów. w których on powstaje. Ważnym warunkiem funkcjonowania standaryzowanych środków języko- wych jest ich orientacja społeczna na określoną grupę nosicieli języka. s. zacieranie obrazowości. Przy czym kontekst kulturowy może przejawiać się w tych środkach językowych lub w związku z nimi jako całokształt wiedzy i doświadczenia histo- ryczno-kulturowego. zachowań społecznych. do- chodzi tam do zniszczenia i transformacji kliszy i sztampy językowej dla efektywniejszej realizacji funkcji oddziałującej (w celu zaprezentowania oceny) i dla wzmocnienia ekspresywności tekstu publicystycznego. Bally: Французская стилистика. 125. kliszy i sztampy językowej daje możliwość prześledzenia podstawowych czynników pozajęzykowych w tekstach tego typu oraz poznania cech i mechanizmów powstawania gatunku. które są zwią- zane z kontekstem historyczno-kulturowym i społecznym. Funkcjonowanie w publicystyce stereotypów językowych. Zapewnia im to miejsce wśród najważniejszych środków tworzenia dominanty stylu publicy- stycznego — oceny społecznej. która przejawia się w ich funkcjach nominacyjnych i interpretacyjnych. że „w języku gazety praktycznie nie ma ani jednego słowa. Винокур: Язык нашей газеты. której charakterystycznym przejawem językowym jest. Nasycenie tekstów publicystycznych kliszą i sztampą językową po- zwoliło w swoim czasie Grigorijowi Winokurowi stwierdzić. szablonem”3. tradycyjnych etnopsychologicznych wyobrażeń człowieka aktualnych dla komunikacji. kliszą.

Tekst dziennikarsko-publicystyczny... 235
w kliszy i sztampie językowej bazy społecznej. Charakter i jakość tej
bazy zależą, w nierównych proporcjach, od wektora adresata i wektora
nadawcy. Tylko część narodowego korpusu trwałych stereotypowych
jednostek językowych znana jest wszystkim nosicielom danego języka.
Na ogół funkcjonowanie standaryzowanych środków językowych jest
ograniczone do jednej grupy społecznej (na przykład, klisza w języku
prawników, komputerowców, młodzieży, muzyków, publicystów itp.), co
nie podważa ich rozpoznawalności przez dużą część nosicieli (ogól-
nonarodowego) języka. Prawo bytu ma także klisza korporacyjna,
żywotność której uwarunkowana jest węższą i mniej określoną bazą
społeczną (pracownicy jednej instytucji, rodzina, nieformalne grupy,
na przykład grupa przyjaciół itp.). Obecność kliszy i sztampy w leksyce
nosiciela języka i w jego indywidualnej praktyce językowej wskazuje
na jego przynależność do różnych kultur językowych i daje możliwość
dokonania jakościowej charakterystyki osobowości językowej4.
W korpusie stereotypizowanych środków współczesnego języka rosyj-
skiego ujawniają się warstwy należące do różnych epok historycznych,
realizujące różne znaczenia kulturowe (sensy), niosące zróżnicowaną
informację społeczną, przejawiające się w różnych stylach funkcjonal-
nych i spełniające różne nominatywne, interpretacyjne i aksjologiczne
potrzeby nosicieli języka.
Pojawienie się nowej kliszy językowej wywołane jest zmianami kon-
figuracji społecznej zbiorowości ludzkiej, pojawieniem się nowych grup
społecznych („nowi Rosjanie”, klasa średnia, przedsiębiorcy, oraz takimi
procesami jak kryminalizacja społeczeństwa, częściowa lumpenizacja
społeczeństwa, legalizacja niektórych praktyk socjalnych — wróżki,
uzdrowiciele itp.). Proces ten powoduje włączenie do dyskursu publicz-
nego środków językowych związanych z obsługiwaniem tych sfer.
Również zmiany ideologiczne w życiu Rosjan mają bezpośredni
wpływ na skład i treść klisz i sztamp językowych. Obecnie nie wyko-
rzystuje się aktywnie dawnych ideologicznych związków wyrazowych
i sztamp (трудовой порыв, социалистическое соревнование, трудовой
энтузиазм itp.). Z jednej strony, zauważalna jest tendencja do ich ar-
chaizacji, z drugiej zaś, przyjmują one dodatkowe konotacje stylistyczne
i nowe znaczenia, w wyniku czego stają się jaskrawymi, ekspresywnymi,
stylistycznie nacechowanymi środkami językowymi.

4
Ю. Караулов: Русский язык и языковая личность. Москва 1987.

236 Zoja Nowożenowa
Otwartość tematyczna i formalna tekstów publicystycznych (szkic,
reportaż, wywiad, artykuł polityczny, problemowy, felieton, polemika
i in.) daje możliwość wykorzystania w nich zróżnicowanych stylistycz-
nie klisz i sztamp językowych, które są środkiem służącym nominacji
przejawów duchowej i fizycznej działalności człowieka.
Gatunkowe właściwości tekstu publicystycznego również mają wpływ
na skład i treść kliszy i sztampy językowej w nich zawartej. Na przykład
artykuł polemiczny i problemowy (traktujący o jakimś zagadnieniu) jako
szczególny gatunek publicystyczny „powstaje w wyniku analizy, ujęcia
problemu, omówienia go, poszukiwania rozwiązań dla napięć i ważnych
wydarzeń dnia, problemów społecznych, których nie można odłożyć na
później, problemów związanych z rozwojem nauki, kulturą, wzrostem
gospodarczym itp.)”5. Głównym celem autora artykułu problemowego
jest opisanie społecznie znaczącego faktu, zwrócenie na niego uwagi
czytelnika, ocena przedstawionego zagadnienia i (w wariancie idealnym)
ukazanie sposobów jego rozwiązania.
Autor artykułu zwraca uwagę czytelnika na przedstawiony problem,
ocenia zaprezentowane zjawiska jako negatywne, wyraża niepokój i szuka
wyjścia z sytuacji patologicznej. Dla realizacji takiej pragmatycznej orien-
tacji w tekście służą rozmaite środki: werbalne (leksykalne), gramatyczne,
tekstowe, stylistyczne, quasiwerbalne (graficzne). Pragmatyka publicy-
styczna znajduje swe odzwierciedlenie również w wyborze materiału
i rozmieszczeniu go na stronie gazety. Badacze tekstów publicystycznych
drukowanych w gazetach zauważają, że przez fakturę językową artykułów
problemowych przebija kulturowo-językowy potencjał autora. W tym
względzie można sobie przeciwstawić dwa typy artykułów: z jednej
strony artykuł napisany przez korespondenta — zawodowca językowego,
z drugiej — przez specjalistę z zakresu danej dziedziny wiedzy. Obaj
przychodzą do redakcji gazety z własnym doświadczeniem językowym6.
Oprócz tego doświadczenia należy również wziąć pod uwagę ich wiek,
płeć i wykształcenie. Cechy te ujawniają się również w zakresie wyko-
rzystania klisz i sztamp językowych.
Analizowane powyżej stylistyczne i socjokulturowe właściwości
tekstu gazety i kliszy językowej jako jednostki stylotwórczej danego
gatunku wskazują jednocześnie na specyfikę przekładu tekstu publicy-
5
В. Коньков: Речевая структура газетных жанров. Санкт-Петербург 2004,
s. 76.
6
Tamże, s. 77.

Tekst dziennikarsko-publicystyczny... 237
stycznego. Specyfikę tę pomoże zilustrować analiza przekładu artykułu
problemowego autorstwa Włodzimierza Owczyńskiego, doktora habili-
towanego nauk prawnych, generała-majora milicji w stanie spoczynku,
pod tytułem Территория свободной охоты, zamieszczonego w gaze-
cie „Огонек” z dnia 12 grudnia 2007 roku. Podstawowy problem, na
jaki autor chce zwrócić uwagę czytelnika, określony jest w podtytule:
Удастся ли вырвать российский Дальний Восток из криминальных
сетей („Czy uda się wyrwać rosyjski Daleki Wschód z siatki krymi-
nalnej”). Tekst o objętości dwóch i pół strony zawiera ogromną liczbę
klisz językowych (około 70 jednostek), które są głównymi nośnikami
informacji faktologicznej: „первоочередные задачи” (najpilniejsze
zadania), „поставленные конкретные задачи” (postawione konkretne
zadania), „нести прямую угрозу” (niesie bezpośrednie niebezpie-
czeństwo), „наносить ущерб” (wyrządzać szkodę), „организованное
преступное сообщество” (zorganizowana grupa przestępcza), „судебное
разбирательство” (rozprawa sądowa), „работать в закрытом режиме”,
„принять решение” (zdecydować), „государственный обвинитель”
(oskarżyciel państwowy), „морской промысел” (połowy morskie),
„розничная торговля” (handel detaliczny), „осуществлять контроль”
(dokonywać kontroli), „паспортные данные” (dane osobowe/paszporto-
we), „обвинительное заключение” (akt oskarżenia), „идеологическая
работа” (praca ideologiczna), „тяжкие преступление” (ciężkie przestęp-
stwo), „экстренное совещание” (nadzwyczajna narada), „неформальные
лидеры” (nieformalni liderzy) i in.
W artykule odnotowano klisze i sztampy z różnych sfer językowych:
а) urzędowe (prawne, milicyjne); b) żargonowe; c) precedensowe. Część
klisz językowych ma sens i konotację stylistyczną, które można określić
jako sowietyzmy.
Przekład tego artykułu ukazał się w tygodniku „Forum” nr 6 (4–
10.02.2008) w dziale „Społeczeństwo”. Bardzo charakterystyczny jest
sam wybór materiału do tłumaczenia: artykuł problemowy traktujący
o sytuacji kryminalnej w jednym z regionów Rosji pojawia się w polskim
tygodniku. Autor i tłumacz tekstu publicystycznego stawiają przed sobą
różne zadania i cele pragmatyczne. W przekładzie w sposób znaczący
zmieniają się reprezentacje triady autor–cel–adresat. Mentalna i społeczna
aktywność tłumacza tekstu publicystycznego przejawia się inaczej niż
pierwszego autora i określona jest przez zmianę zarówno celu, jak
i adresata. Dla tłumacza ważne jest nie tylko przekazanie samych danych

238 Zoja Nowożenowa
faktograficznych, ale również podanie oceny przedstawionej informacji
i uzupełnienie jej oceną subiektywną. Stosuje on delikatne translacyjne
zabiegi transformacyjne dla realizacji najważniejszego zadania — prze-
kazania „sensu, emocji, funkcji i stylu, tzn. zachowania treści pojęciowej,
emocjonalno-ekspresyjnej i funkcjonalno-stylistycznej”7.
Odmienność pragmatycznych i komunikacyjnych celów autora i tłuma-
cza artykułu ujawnia się na poziomie technik przekładowych (na przykład
w analizowanym artykule zmienia się modalność tekstu, pojawiają się
sygnały obcości). Podstawą dla tłumacza tekstu publicystycznego staje
się opozycja „swój–obcy”, przyciąga on uwagę czytelnika poprzez prze-
kazanie w tłumaczeniu negatywnego elementu obcej rzeczywistości i już
w samym tym akcie jest zawarta ocena. W przekładzie tekstu publicy-
stycznego postrzeganym jako akt komunikacji ważnym ogniwem staje
się zamawiający, gdyż jest on inicjatorem aktu tłumaczenia. Znaczenie
tej roli szczególnie podkreśla Christiane Nord8. Inicjatora w dyskursie
publicystycznym można potraktować dość elastycznie (nie tylko jako
konkretnego zamawiającego redaktora, wydawcę, ale również jako
informacyjno-komunikacyjne oczekiwania społeczeństwa przejawiające
się w formie zamówienia społecznego). W badanym artykule komponent
oceny, opozycje „oni i my” i „swój–obcy” przejawiają się już w pod-
tytule, który nie jest bezpośrednim tłumaczeniem podtytułu rosyjskiej
wersji tekstu. Dla tłumacza negatywna ocena jest sprawą pierwszorzęd-
ną, co wyraża bardzo otwarcie: „Społeczeństwo, gdzie hulają bandyci”
(„Общество, где разгуливают бандиты”).
W miejscu tytułu Территория свободной охоты pojawia się „Daleki
Dziki Wschód”, co w polskim dyskursie publicznym można nazwać
pewnego rodzaju kliszą kulturalno-językową. Oprócz tego mamy do
czynienia z inną niż w oryginale typografią tekstu, a co za tym idzie
z graficznym uwypukleniem innej informacji. Tłumacz skraca wstęp, li-
kwidując „puste” klisze językowe z konotacją sowieckiej epoki: „намечен
целый ряд программ”, „первоочередные задачи”. Wiele klisz przetłu-
maczono z wykorzystaniem generalizacji i kompresji: związek wyrazo-
wy „приоритетная задача” przełożony został jako „o najważniejszym
z priorytetów”.

7
A. Швейцер: Теория перевода. Статус, проблемы, аспекты. Москва 1988.
s. 195.
8
C. Nord: Text Analysis in Translation. Przeł. C. Nord, P. Sparrow. Amsterdam:
Rodopi 1991.

Tekst dziennikarsko-publicystyczny... 239
Podstawową właściwością tłumaczenia kliszy językowej jest jej mo-
dyfikacja stylistyczna9, przesunięcie rejestru stylistycznego (wysoki–neu-
tralny–niski) i zmiana statusu funkcjonalno-stylistycznego, pozbawienie
kliszy znamion oficjalnej mowy urzędowej. Prawie wszystkie klisze ana-
lizowanego tekstu, odnoszące się do mowy urzędowej zostają w tekście
przekładu zneutralizowane. W przekładzie znikają konotacje kulturowo-
historyczne związane z epoką sowiecką: „места лишения свободы”
— po wyjściu z więzienia, „экстренное совещание” — specjalna narada,
„высокопоставленные чины” — wysoko postawieni pracownicy, dla
zwrotu „реальная угроза” w przekładzie zaproponowano synonimię,
co niweczy terminologiczność wyjściowych zwrotów w oryginale. Neu-
tralność w tonie przekładu osiągnięto również dzięki transformacjom
gramatycznym. Wszystkie orzeczenia analityczne przekazano predykatem
jednowyrazowym: „приняло решение” — postanowił, „осуществлять
контроль” — kontrolował. Dla analizowanego tekstu charakterystyczne
jest również przesunięcie w rejestrze stylistycznym od wybitnie urzę-
dowego specjalistycznego-prawniczego do neutralnego. Jednakże dosyć
często klisze językowe znajdują w przekładzie ekwiwalenty pojęciowe
i stylistyczne, co świadczy o międzykulturowej społecznej i referencyjnej
zbieżności: „трудная семья” — rodzina patologiczna, „паспортные
данные” — dane osobowe, „неформальные лидеры” — nieformalni
liderzy, „национальная безопасность” — bezpieczeństwo narodowe,
„природные богатства” — bogactwa naturalne, „незаконный бизнес”
— nielegalny handel, „урегулировать проблему” — uregulować prob-
lem, „высокопоставленные чины” — wysoko postawieni pracownicy,
„научные круги” — środowisko naukowe, „жестокие законы” — twarde
prawo, „обвинительное заключение” — akt oskarżenia, „идеологическая
работа” — działalność ideologiczna, „розничная торговля” — handel
detaliczny, „морской промысел” — połowy morskie.
Jak wiadomo, często trudności przekładowych nastręczają frazeo-
logizmy narodowe i zjawiska precedensowe. Na przykład, zdanie ory-
ginału: „посеянное Джемом зерно зла продолжает давать всходы”
przetłumaczono jako „zasiane ziarno dało bujne plony”. W tłumaczeniu
zachowano rejestr stylistyczny — frazeologizm biblijny przetłumaczo-
no z wykorzystaniem odpowiedniego ekwiwalentu. „А общак устроен
по принципу «свято место пусто не бывает»” — „A to oznacza, że

9
A. Швейцер: Теория перевода.…, s. 195.

ale bardziej wyraziście — „rozwinąć skrzydła”. korzystając z technik kompensacyjnych. а дело его живет” — w przekładzie: „Dzieło Dżema żyje nawet kilka lat po jego śmierci” jest całkowicie pozbawiona kulturalno-historycznych konotacji i ograbia passus z jego ironicznego zabarwienia. „воровские понятия” — „uczono ich zasad obowiązujących w środowisku gangsterów”. „силовые структуры”. Ważną cechą analizowanego przekładu jest wykorzystanie technik kompresji i generalizacji. W związku z brakiem odnośnych realiów w polskiej rzeczywistości i koniecznością kompresji społeczno-urzędowej retoryki nienależącej do zachodniego dyskursu publicystycznego nie przetłumaczono następują- cych klisz językowych: „силовые ведомства”. „широкий спектр вопросов”. zajmuje co najmniej tak samo ‘godny’ członek bandyckiej wspólnoty”. autor dąży do zachowania ironicznego za- barwienia oryginału.240 Zoja Nowożenowa miejsce jednego gangstera. na które powołuje się autor. „воры в законе” — (z konkretyzacją pojęcia) „szefowie gangu”. chociaż mamy tu do czynienia z tłumaczeniem dosłownym. wprowadzając nutę ironii w innych niż oryginalne miejscach: „мечта этого вора в законе превратить Комсомольск-на- Амуре в Палермо (а с ним и весь Дальний Восток. podob- nie „Нелегальные сферы” — „półświatek”. „вор в законе”. wyjaśnienie nie tylko znaczenia frazeologizmu. ale również całej sytuacji i jej ocena. Jednak. będące ważną . Precedensowe „окреп и расцвел” oddano jako „najlepsze lata przeżywał”. Ponadto stylistycznej neutralizacji uległy potoczno-żargono- we i żargonowe klisze: „быть под колпаком общака” — „obszczak kontroluje”. przez co za- tracono terminologiczny charakter tych określeń. Specyficzną nominację przestępczego argot „смотрящие и положен- цы” przetłumaczono jako „siatkę przedstawicieli gangu”. „Процветать” przetłumaczono nie neutralnie. „Aгентство национальных новостей” prawne i rzetelne źródło informacji. „широкомасштабная операция”. „закоренелые бандиты” — „kompani wyrokowcy”. bazie percepcyjnej. Jednak dla czytelnika informacja pozostaje niedostępna ze względu na brak samego precedensu w jego kodzie. а дело его живет” na „Джем умер. продолжает воплощаться в реальной жизни)” — „Jego marzeniem było zmienić Komsomolsk w Palermo. W tym przypadku w przekładzie ma miejsce transformacja i konkretyzacja. który trafił za kratki. Ironiczna transformacja precedensowego „Ленин умер. Nad przekuciem tych marzeń w rzeczywistość w pocie czoła pracują następcy ‘Dżema’”.

przede wszystkim stylistyczną neutralizację klisz oficjalno-urzę- dowych. Wyrażenie „Tako kazał” może być odczytywane dwojako: ludowo-potocznie (stylizacja.. co w znacznym stopniu przyczyniło się do zubożenia sfery faktograficznej artykułu. kulturowych i historycznych.. W działaniach takich można się dopatrywać strategii adaptacji tekstu. Usuwa to z tekstu docelowe- go całe spektrum konotacji społecznych. funkcjonujący w grupie przestępczej). W języku polskim pojawia się tu inny sens i zabarwienie stylistyczne. co zmusza tłumacza do korzystania z technik kompensacyj- nych. albo automatycznym przytoczeniem polskiej kliszy językowej „nielegalny handel”. to znaczy stworzenie takiego artykułu. 241 dla niego instytucją państwową. 3) zauważalne jest dążenie do zachowania ogólnego tonu wypowiedzi oryginału. Przekład wyrażenia „по заветам Джема” (w języku polskim: „Tako kazał Dżem”) również pozbawiony jest konotacji kulturowo-historycznych. 4) zaobserwowano stosowanie kompresji. która ma na celu jego przystoso- wanie do poziomu kompetencji odbiorcy. profesjonalnych i żargonowych. 2) w przekła- dzie odnotować można zmiany zabarwienia stylistycznego segmentów tekstu. likwidację zbędnych elementów. w tekście docelowym staje się „jedną z agencji informacyjnych” — „одно из информационных агентств”. która we współczesnym języku polskim jest odbierana jako archaizująca) albo religijnie. Tekst dziennikarsko-publicystyczny. aluzji do epoki sowieckiej. Analiza przekładu tekstu publicystycznego Территория свободной охоты pozwala na wyciągnięcie następujących wniosków: 1) przekład powoduje zmianę celu pragmatycznego aktu komunikacji. „komasowanie leksykalne”. Na dodatek tłumacz zamieszcza w nawiasie nawiązanie do zjawiska przynależnego zupełnie obcej kulturze (‘obszczak’ to w złodziejskim żargonie fundusz pomocy wzajemnej. W przekładzie pominięto także nazwisko prokuratora generalnego — „Czajki”. co może być albo błędem tłumaczeniowym. . Możliwe jednak. że tak dokładna informacja jest zagranicznemu czytelnikowi zbędna. „Незаконная добыча древесины” w tekście przekładu zmienia się w „nielegalny handel drewnem”. który czytelnik będzie mógł przyswoić bez pomocy z zewnątrz i który spełni informacyjne oczekiwania społeczeństwa.

. характером коммуникативной ситуации (триадой автор-цель-адресат). культурно-социальным состоянием и потребностями общества. Состав речевых стереотипов (клише) в газетном тексте определен как его стилевыми и жанровыми особеннос- тями. ZOYA NOVOZHENOVA THE JOURNALISTIC TEXT: TRANSLATION OF CLICHES AND STOCK PHRASES Summary The author considers translation of clichés and stock phrases of the journalistic style from Russian into Polish. The use of stereotypes (clichés) in the newspaper text is determined by its stylistic and genre-related features. Указано. что коммуникативная ситуация и вытекающие из нее переводческие тактики влияют на состав и стилевую окрашенность клише и штампов в тексте перевода. the character of the commu- nicative situation (the triad: author–purpose–addressee) as well as by the socio-cultural characteristics and needs of society. так. It is pointed out that the communicative situation and associated translating strategies affect the choice and stylistic colouring of clichés and stock phrases in the target text.242 Zoja Nowożenowa ЗОЯ НОВОЖЕНОВА ГАЗЕТНО-ПУБЛИЦИСТИЧЕСКИЙ ТЕКСТ: ПРОБЛЕМЫ ПЕРЕВОДА КЛИШЕ И ШТАМПОВ (СОЦИОКУЛЬТУРНЫЙ КОНТЕКСТ) Резюме В статье рассматривается проблема перевода клише и штампов с русского на польский язык в газетно-публицистическом тексте. в конечном итоге.

JOANNA KRZEMIŃSKA-KRZYWDA KULTUROWE ASPEKTY PRZEKŁADU SLOGANÓW REKLAMOWYCH Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO NA JĘZYK POLSKI Globalizacja i ujednolicenie rynków światowych. Promocja produktu za granicą wymaga zatem uwzględnienia różnic kulturowych i językowych oraz całego tła społeczno-poli- tycznego towarzyszącego reklamie. społecznych i politycznych. Konieczność ta jest szczególnie dobrze widoczna w przykładach sloganów reklamujących produkty pochodzenia zagranicznego. co jest efektem innych uwarunkowań kulturowych. co dostosowana do potrzeb i gustów zagranicznych odbiorców. Wprowadzaniu nowego produktu na rynek musi towarzyszyć odpowiednia kampania reklamowa. Pierwotnie pełni on rolę przekaźnika informacji o nowym produkcie. Bardzo często te potrzeby i gusty różnią się od upodobań odbiorców w kraju wyjściowym. nowego porzekadła . wierząc — często zresztą słusznie — że ich produkty znajdą uznanie również wśród mieszkańców innych krajów. Ze względu na swoją rolę i funkcję slogan reklamowy jest cen- tralnym elementem reklamy. Jeśli ma to być rynek obcy. Z czasem może przyjąć funkcje magicznie powtarzanego zaklęcia. Koncerny o ugruntowanej pozycji rynkowej w krajach macierzystych chętnie wyruszają na podbój obcych rynków. likwidacja barier prawnych i ekonomicznych dają producentom możliwość poszerzania kręgu odbiorców dla sprzedawanych towarów przez udostępnianie ich na rynkach zagranicznych. jest rodzajem formuły wyjaśniającej działanie w formie apelu lub żartu językowego. Z tego względu trudno jest mówić o ujednolicaniu działalności promocyjnej danego przedsiębiorstwa czy koncernu działającego na terenie różnych krajów. a szanse prowadzenia jednolitej kampanii reklamowej w wielu krajach są niewielkie i z pewnością nie będą przynosiły pożądanych efektów. „odpowiednia” oznacza tyle.

Za takie przypadki można uznać slogan reklamowy BMW „Freude am Fahren” przetłumaczony jako „radość z jazdy”. bywają sytuacje. Bralczyk: Język na sprzedaż. Przytoczone przykłady stanowią jednak zaledwie margines całej międzynarodowej działalności reklamowej. trudnych do zaakceptowa- nia. czy hasło produktu „Nivea Diamond Gloss” „Schönheit ist ein Strahlen” przetłumaczonego na polski jako „piękno to blask”. O tłumaczenie dosłowne. w którym rzadko używa się typowych konstrukcji orzeczeniowych. czy slogan Audi „Fortschritt durch Technik” przetłumaczonego trochę niedokładnie jako „Przewaga dzięki technice”. łatwe do zapamiętania i powtórzenia. po polsku „mocno czekoladowy”. zamiast „całkiem przekonujące” lub „całkiem 1 J. Oczywiście. W przypadku tego ostatniego hasła należy jednak podkreślić jego dostosowanie do specyfiki polskiego języka reklamy. jaka towarzyszy produktowi na rynku macierzystym. bądź po prostu zawierających niezręczności stylistyczne. co mają promować. powinny być krótkie. Tymczasem planowanie strategii reklamowania produktu zagranicz- nego często odbywa się w cieniu kampanii. ocierają się również takie polskie slogany jak „Ty też jesteś kimś wyjątkowym” — tłumaczenie niemieckiego „Weil du etwas Besonderes bist!” reklamującego cukierki Werther’s orginal. w których tłumaczenie dosłowne lub polegające na niewielkich transformacjach gramatycznych uwzględniających specyfikę języka docelowego okazuje się udane. często stanowiąc zwyczajnie jego mniej lub bardziej udane tłumaczenie. W większości przypadków język i kultura stanowią w przypadku sloganów barierę niezwykle trudną do pokonania. hasła re- klamującego cukierki czekoladowe „Riesen” — „kräftig schokoladig”. Slogany powinny w kilku słowach zawrzeć 1 istotę tego. powinny kształtować pozytywne na- stawienie do produktu. a nawet błędy językowe. . Bardzo wiele przykładów takich sloganów można było znaleźć w Polsce szczególnie w latach dziewięćdziesiątych minionego stulecia. Źle skonstruowany slogan może mieć negatywne skutki dla całej kampanii reklamowej wprowadzającej produkt na rynek. Wymienić można chociażby „całkiem przekonywujące” (cytat z reklamy proszku Omo). 124.244 Joanna Krzemińska-Krzywda czy prawdy życiowej . s. zastę- pując je elipsą. polegające na niewielkich tylko transformacjach. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne 2004. Nierespektowanie odmienności kulturowej prowadzi do powstawania haseł nacechowanych obcością. Polskie slogany reklamowe powstają w opar- ciu o slogan zagraniczny.

Ta ostat- nia możliwość istnieje jednak w przypadku tych reklam. w których slogany tłumaczone były prawie dosłownie. np... Okazuje się też. pozostawienie hasła w języku wyjściowym wiąże się z ryzykiem niezrozumienia bądź błędnej interpretacji. zawsze sucho. 245 przekonywające”. Tak oto powstały takie obce kulturowo sformułowania jak „Kochamy Cię. Nazarewicz: Dyktatorzy gustów. Pomijając już to. w których dominującą rolę odgrywają elementy wizualne i dodatkowo jest ona obwarowana pewnymi zastrzeżeniami. albo też pozostawić tekst w języku oryginału. pozostawić obraz bez tekstu. nr 14. to jest ona kalką syntaktyczną z języka niemieckiego. Kulturowe aspekty przekładu. będące obiektem kpin telewidzów: „Zawsze czysto. że aktua- lizuje pytanie. co się ma” będące tłuma- czeniem niemalże legendarnego sloganu „Da weiß man. „Wprost” 1992. Przez pierwsze lata funkcjonowania reklamy zachodniej w polskich mediach mieliśmy do czynienia z zagranicznymi filmami reklamowymi. zinterpretowała ten tekst jako: „przyjdź i znajdź wyjście/drogę wyjścia”. jednakże z przeprowadzonych ankiet wynikało. Hasło „come in and find out” było wprawdzie dla Niemców miłe dla ucha. które sprawdziło się w realiach jednego kraju sprawdzi się również w drugim2. czy hasło w ogóle należy tłumaczyć. z powodu niewystarczającej znajomości języka angielskiego. Brytyjczycy zaakceptowali francuskojęzyczne reklamy kosmetyków. Po pierwsze. ale wręcz tłumaczenia błędnego. że więk- szość z nich. że polska wersja nie zawiera charakterystycznej gry słownej opartej na polisemii słowa „weiß”. czy osławione „To wie się. Odmienność kulturowa dwóch narodów może mieć na tyle istotne znaczenie w przypadku tłumaczenia sloganów reklamowych. W tym sensie dziś za prestiżowy i powszechnie ak- ceptowany uważa się język angielski. was man hat” reklamującego proszek do prania Persil. Taka sytuacja miała miejsce w przypadku kampanii sieci Douglas. 48. przed podjęciem takiej decyzji potrzebna jest wiedza dotyczą- ca skojarzeń i reakcji wywoływanych w danej społeczności przez język oryginalny reklamy. . Po drugie. K. gdyż Francja 2 Por. że hasło. że np. czy też pokusić się o ułożenie zupełnie nowego. s. konstrukcją z pogranicza błędu językowego. w których polski widz był traktowany tak samo jak amerykański czy niemiecki. Barbie!” czy legendarne już. Takie wpadki „językowo-kulturowe” wynikały z naiwnej wiary. z samą nazwą marki. zawsze pewnie”. z lekceważeniem polskiej odmienności kulturowej. Jest zatem przykładem nie tylko niedotłumaczenia.

Wnuk: Slogany reklamowe na zajęciach z translacji w NKJO (Sekcja niemiecka). ale jest niezrozumiały dla części odbiorców. w której tłumaczy się 3 K. W każdym razie należy pamiętać. Bez względu na przyjętą strategię należy pamiętać o tym.pdf>. Ustroń 2007. Wiadomo. gdyż Niemcy słyną z dobrej jakości samochodów i ogólnej solidności3. dass es dich gibt”. . — adaptacja: pozostawienie obrazu bez zmian i bazowanie na moż- liwych zmianach tekstu wyjściowego. kierując się sugestią Mary Snell-Hornby. Kiedy jednak zapada decyzja o tłumaczeniu. Dostępny pod adresem: <http://spnjo. np. przy respektowaniu związku elementu wizualnego i werbalnego4. czy piwa Redd’s „Be free”.246 Joanna Krzemińska-Krzywda jest postrzegana jako symbol elegancji i piękna oraz niemieckojęzyczne slogany reklamujące markę Audi.pl/konferencja/materia- ly/referaty/caly_zeszyt. takie jak slogan sieci restauracji McDonald’s „I’m loving it”. jak Polacy odbierają reklamy w językach obcych. Z drugiej strony przetłumaczono slogan firmy Schwarzkopf „Professional haircare for you” jako „Profesjonalna pielęgnacja włosów dla Ciebie” a w Niemczech przetłumaczono na język niemiecki wspomniane „I’m loving it!” jako „Ich liebe es!” Można się zastanowić.polsl. W: Materiały Międzynarodowej Konferencji Edukacyjnej „Przez języki obce do sukcesu”. linii lotniczych Lufthansa „There’s no better way to fly”. 239. te- lefonów firmy Nokia „Connecting people”. 243. że angielskojęzyczny slogan na polskim rynku nie tylko łamie ustawę o ochronie języka. — tłumaczenie bezpośrednie: tłumaczenie nieuwzględniające ewentu- alnych różnic kulturowych. Tübingen: Stauffenburg 1999. Można by się również zastanawiać. Snell-Hornby: Handbuch der Translation. że powszechnie zrozumiały jest slogan „merci. — rewizja: pozostawienie obrazu bez zmian i przypisanie mu cał- kiem nowego tekstu. s. 4 M. że slogan reklamowy jest idealnym przykładem sytuacji. s. możemy wybrać jedną z następujących strategii: — reklama eksportowa: podobne pozytywne skojarzenia kultury tekstu wyjściowego umożliwiają dopasowanie uzupełniającego tekstu w języku docelowym. w reklamach wyrobów technicznych. W Polsce funkcjonują również reklamy w języku angielskim. na reklamę niemieckich samochodów w języku niemieckim i — czy byłaby to reakcja równie entuzjastyczna jak Brytyjczyków. jak Polacy zareagowaliby np. że jesteś tu” — tłumaczenie niemieckiego „merci.

lub jeszcze dalej: „Do tego sklepu nie wpuszczają idiotów. W Polsce kampania reklamowa sieci przebiegała pod hasłem „Nie dla idiotów!” Dosłowne tłumaczenie sloganu niemieckiego na język polski nie byłoby oczywi- ście dopuszczalne ze względu na dwa warianty: „Przecież nie jestem głupi”/„Przecież nie jestem głupia”. wraz z całym jego kontekstem kulturowym. 80. Rzeczownik „idiota” jest potocznie używany jako inwektywa i ma silny wydźwięk pejoratywny. o czym świadczą dyskusje prowadzone na licznych forach internetowych.”. lecz z oryginału został zachowany wyłącznie główny motyw treściowy. nie jest idiotą”. Jakie konsekwencje może mieć nieprzestrzeganie powyższej zasady pokazuje przykład hasła reklamowego sieci sklepów Media Markt „Ich bin doch nicht blöd!” i jego polskiego odpowiednika. czyli odniesienie do intelektu konsumenta. Kubaszczyk: Kognition und Übersetzen. które nie pozwoliły na zastosowanie bardziej dosłownego tłumaczenia. gdyż publicznie użyto słowa obraźliwego. XXVII. przy ich oczywistych różnicach w konota- cji. Polski slogan reklamowy sieci Media Markt nie przypadł konsu- mentom do gustu. Kulturowe aspekty przekładu. nie poszczególne jego elementy5. Niemiecka wersja brzmi jednak jak część czyjegoś wewnętrznego monologu a może dialogu ze znajomym: „Nie jestem głupi. a jednostką tłumaczenia jest cały slogan. Polski slogan był inspirowany sloganem niemieckim. s. Über das Übersetzen von Konzepten. „Glottodidactica” 1999. Wyraźnie widoczna jest tu zmiana optyki w stosunku do hasła niemieckiego: z motywacji pozytywnej na negatywną. . 247 treści kognitywne. W porównaniu z oryginałem charakteryzuje się ono pewnym przewartościowaniem i stanowi jego interpretację. a nawet drażni odbiorcę. o czym świadczy podobieństwo znaczeniowe wyrazów „blöd” i „idiota”.. Strategia transferowania tego sloganu była po części wymuszona względami gra- matycznymi. i idąc dalej: „kto nie robi tu zakupów — jest idiotą”. Jest również krytykowany za propagowanie 5 J.. jest jakby odwróceniem hasła niemieckiego: „Kto robi zakupy w Media Markt. umiem wykorzystać okazję. a zmieniony został wydźwięk hasła. Polski slogan z pewnością nie brzmi jak fragment mono- logu wewnętrznego. Koncept należy tu jednak rozumieć bardzo szeroko. z których każdy wprowadzałby pewne ograniczenie kręgu odbiorców. Polskie hasło jest też bardziej przewrotne. że nie jesteś idiotą”. to znaczy. dokonać dobrego wyboru itd. koncepty. więc robię zakupy w Media Markt. hasło to prowokuje. Zdecydowano się więc na daleko idącą parafrazę niemieckiego sloganu. więc jeśli tu przyszedłeś i Cię wpuścili.

często o zabarwieniu erotycznym. Trend do kupowania możliwie najtaniej bez względu na jakość. który zarzucił jej propa- gowanie skąpstwa jako zalety. wzbudza pozytywne emocje. głównie ze strony kościoła katolickiego. biegającego od promocji do promocji i przyczynianie się do ogólnej „małpizacji” społeczeństwa. którzy czuli się zobligowani do udziału w wyścigu. funkcjonalność czy koszty produkcji lub usługi posprzedażne nie odgrywają żadnej roli. Aby wyjść naprzeciw nowym oczekiwaniom klientów. skutkującą wyścigiem cenowym wytwórców i sprzedawców. Dosłowne tłumaczenie hasła nastręcza trudności ze względu na przymiotnik „geil”. Z powodu tego hasła firma Saturn stała się w Niemczech obiektem krytyki. Zgodnie z takim podejściem takie cechy produktu jak jakość. agresywną polityką rynkową. złej jakości produkty. Niemieckie kalamburowe „Geiz ist geil” zostało prze- niesione na grunt polski jako „Żer dla skner”. Hasło stało się nawet obiektem zainteresowania Urzędu Ochrony Kon- kurencji i Konsumentów. Zdaniem niektórych hasło „Geiz ist geil” odzwierciedlało panujący wówczas duch czasu i rynkową tendencję postrzegania konkurencyjno- ści wyłącznie przez pryzmat niskiej ceny. jednak przykuł uwagę i wywołał ożywioną dyskusję. Podobna sytuacja miała miejsce w przypadku sloganu reklamowego sieci Saturn. żywotność.248 Joanna Krzemińska-Krzywda ideału człowieka wiecznie nienasyconego. charakteryzującą się przesadną oszczędnością. używany do określania czegoś. podczas gdy jest ono jednym z siedmiu . a głównymi poszkodowanymi są małe i średnie punkty handlowe. że nie narusza ono dobrych obyczajów. Jest to wyraz zaczerpnięty z gwary młodzieżowej. Slogan ten po raz pierwszy pojawił się w Niemczech w roku 2003 jednocześnie w różnych mediach. jest skąpstwo — bo „Geiz” to skąpstwo właśnie. który uznał jednak. cenami dumpingowymi i morderczą konkurencją. Zdaniem niektórych hasło to skrywa mentalność społeczeństwa. I takie właśnie. Nie został odebrany jako szczególnie oryginalny czy zabawny. Na ta- kiej postawie społecznej cierpi cała niemiecka gospodarka osłabiona przez przesadną oszczędność. co bardzo się podoba. prześcigali się oni w obniżkach cen. Ukuto nawet wyrażenie „Geiz-ist-geil-Ware” określające takie właśnie tanie. określoną analogicznie mianem „Geiz-ist-geil-Men- talität”. a co za tym idzie zmuszeni byli do obniżania kosztów produkcji i — w konsekwencji — jakości. wywarł też ogromną presję na producentów i hurtowników. według sloganu niemie- ckiego.

Dlatego też dbamy o niskie ceny i bieżącą dostępność towaru. proszone są o zapoznanie się z naszym asortymentem na naszej stronie internetowej. że napis pojawił się na rysunku przedstawiającym postać trzymającą transparent z tym właśnie napisem i został odebrany jako aluzja do podpisania w 1955 roku Traktatu państwowego w sprawie odbudowy niezawisłej demokratycznej Austrii. Po pierwsze dlatego.. sknera „człowiek skąpy. w której do klientów zwracano się „Sknero!” O takiej recepcji świadczą liczne wypowiedzi Internautów. która przychodzi na 6 A. wzmocnionym dodatkowo reklamą. w której zamienio- no „Geiz” na „Österreich” uzyskując tym samym hasło „Österreich ist geil”. informujemy. do tej pory jednak funkcjonuje w Austrii slogan „Geiz ist geil”. Polski slogan „żer dla skner” również nie spotkał się z pozytywnym przyjęciem. które łączą ofertę hipermarketu reklamowaną szeroko w radio i telewizji z naszym sklepem. gdyż dążenie to po prostu się zmieniło6. Kulturowe aspekty przekładu.00. Polacy poczuli się bowiem dotknięci przyrównaniem ich do skner. Hasło „Österreich ist geil” szybko wycofano. slogan nie odzwierciedla już zatem ogólnego dążenia. 249 grzechów głównych. Kampania reklamowa firmy Satrun z wykorzystaniem hasła „Geiz ist geil” zakończyła się w maju 2007 roku.de/wirtschaft/0. Zgodnie ze słownikiem języka polskiego poszczególne frazy oznaczają: żer „pożywienie zdobywane przez zwierzęta”. Oficjalnie jako główną przyczynę podano zmianę orientacji klientów. Społeczeństwo niemieckie nie musi już zaciskać pasa. Wywołało to powszechne oburzenie. Kościół rozpoczął wówczas kontrkampanię. autorstwa właścicieli jednego ze sklepów interneto- wych ze sprzętem elektronicznym: Drodzy Klienci. 29. Nasz Klient nie jest sknerą. której przy- świecało hasło „Geiz ist gottlos“ — skąpstwo jest niegodziwe/bezbożne. ale przede wszystkim jakość. że „żer dla skner” jest hasłem skrajnie niedopaso- wanym do sposobu działania naszej firmy. Waldermann: Geiz war geil. dla których liczy się teraz nie tylko cena. że sprowadzał Austrię do roli obiektu seksualnego.485489. Osoby. Chcielibyśmy także podkreślić. niemniej powody braku jego akceptacji były nieco inne. My uważamy naszych klientów za ludzi oszczędnych. jak choćby następująca.html>.. że hasło „żer dla skner” nie ma nic wspólnego z naszym sklepem.1518. .05. po drugie dlatego.spiegel. Podobna była historia austriackiej wersji sloganu. chciwy”.2007. Nowy slogan reklamowy firmy Satrun brzmi: „Wir lieben Technik. Dostępny pod adresem: <http://www. może pozwolić sobie na lepszej jakości produkty za wyższą cenę. Wir hassen teuer”. „Der Spiegel” z dn.

co się dobrze kończy. o których mowa. alles gut”. to odbiorca ma wrażenie. Wersja niemiecka to parafraza przysłowia „Ende gut. chcąc osiągnąć efekt podobny do sloganu „Nie dla idiotów!” — czyli prowokować i wbić się w świadomość konsumentów za pomocą skojarzeń negatywnych. Autorzy polskiego sloganu albo nie znali tej konotacji wyrazu „sknera”. komunikuje. Wynika z nich jasno.medialider. kto ciuła pieniądze tylko po to. nie chce jednak ich wydawać. W podobnym lub nieco ostrzejszym tonie utrzymane są liczne wypo- wiedzi na forach dyskusyjnych. Jest osobą zainteresowaną nowoczesnym sposobem kupowania oraz towarami najwyższej jakości7. że marka „Knorr” jest mu dobrze znana i że nie musi mu wyjaśniać. Polacy są skłonni przypisywać sobie wiele cech. kupując reklamowany produkt.250 Joanna Krzemińska-Krzywda żer. Spójnik „co” z odpowiadającą mu partykułą „to” łączy wyrażenia o identycznej postaci. W tej grupie haseł można umiejscowić na przykład „Co Knorr to Knorr” stanowiący polską wersję hasła „Essen gut. ma zrozumiałą przewagę nad innymi obiektami tej samej kategorii i że nie należy go lekceważyć. Sknera kojarzy się z kimś. Podobieństwo fonetyczne wyrazów „Ende” i „Essen” pozwoliło na przekształcenie znanego przysłowia i fonetyczną grę z odbiorcą. że polscy odbiorcy poczuli się urażeni z powodu nazwania ich sknerami. Na szczęście istnieje rów- nież grupa sloganów przetłumaczonych z uwzględnieniem odmienności kulturowej i językowej. lecz z pewnością nie ma wśród nich skąpstwa. uznawanych za przywary narodowe. Nadawca komunikatu reklamowego gra z odbiorcą. jaki rodzaj korzyści odniesie. milcząco zakładając. ale celowo jej nie respektowali. albo może znali ją. że już od dawna jest z nią zaznajomiony.190>. alles gut” — wszystko dobre.pl/aktualnosci/zer- dla-skner. które wywołały w społeczeństwie nieprzewidziane reakcje. że przedmiot lub sytuacja. Hasła reklamowe firm Media Markt i Saturn zamykają listę sloga- nów reklamowych — tłumaczeń z języka niemieckiego. Hasło polskie również powstało na bazie pewnej utartej w języku polskim konstrukcji. kto jest nietowarzyski. Hasło brzmi naturalnie i mimo że marka jest obca. żeby delektować się samą świadomością ich posiadania. Znajomością realiów pewnego wycinka polskiej rzeczywistości go- spodarczej wykazali się również twórcy hasła reklamującego market 7 Żer dla skner? Dostępny pod adresem: <http://www. nie ma wśród nas przyzwole- nia na sknerstwo. .

Niemieccy partnerzy biznesowi są w powszechnej opinii Polaków silni. które występuje w kampanii reklamowej Praktikera w Niemczech. że samochody tej marki cechuje jeszcze coś . że taką stra- tegię stosuje inna sieć marketów budowlanych. mieszkania. gdyż najprawdopodobniej pamiętał. który zachował znak towarowy Seata. „ungezähmter Geist”. który do tego nosi nazwę Deutsche Bank. „Das spanische Kraftpaket”. zwłaszcza jako partnerach w interesach. Umiejętnie dobraną pod względem kulturowym strategię reklamy zasto- sowali również twórcy polskiego sloganu Deutsche Banku promującego się w Niemczech hasłem „Leistung aus Leidenschaft”. Niemieckie wyrażenie oznacza dosłownie: „wydajność przez pasję”. Jej autor był świadom. Brzmi ono „Mieszkasz lepiej” i nie ma nic wspól- nego ze niemieckim „Hier spricht der Preis”. solidni i uczciwi. Zostało stworzone zupełnie od nowa i odwołuje się do polskiego kręgu skojarzeń i polskich wyobrażeń o Niemcach. a więc można na nich polegać — i taki właśnie jest — według polskiej reklamy — Deutsche Bank. geboren aus Begeisterung”. Kulturowe aspekty przekładu. podkreślając. Wiele sloganów reklamowych tej marki oryginal- nie w języku niemieckim nawiązywało właśnie do pierwiastka hiszpań- skiego i do pozytywnych skojarzeń odbiorcy niemieckiego z Hiszpanią i Hiszpanami. Autorzy polskiego sloganu uzupełnili nawiązanie do skojarzeń z cechami hiszpańskimi o nawiązanie do cech przypisywanych Niemcom.. 251 budowlany Praktiker. Autor sloganu wykazał się znajomością realiów rynku produktów budowlanych w Polsce i nie starał się skusić potencjalnych nabywców niską ceną.. że Polacy mają pewne wyobrażenie o Niemcach i że wejście na polski rynek banku niemieckiego. takich jak ognisty temperament i nieokiełznana energia: „Temperament auf 4 Rädern”. Zgodnie ze sloganem niemieckim najważniejszą zaletą zakupów w sklepach tej sieci są niskie ceny pro- duktów. Przypomnijmy. Nie jest ono oczywiście wynikiem dosłownego tłumaczenia. „Irgendwann besitzt er dich. Wejściu Deutsche Banku na polski rynek usług w tym sektorze towarzyszy hasło „Silny partner w Polsce”. podczas gdy polski slogan akcentuje podwyższenie komfortu życia. że ta hiszpańska fabryka samochodów została wykupiona przez niemiecki koncern Volkswagen. wymaga odwołania się do pozytywnych stereotypów Niemca. której hasło reklamowe brzmi „Nikomu nie pozwolimy pobić naszych cen”. „Typisch spanisch”. co rozumieją chyba wszyscy odbiorcy. np. Podobne odwołanie znajdujemy w polskim haśle reklamowym samo- chodu marki Seat. „Auto Emoción” lub do innych cech powszechnie przypisywanych Hiszpanom. Castorama.

„Ein heller Kopf verwendet stets Dr. że Seat. Nadawca gra tu z odbiorcą. wprawdzie hiszpański. Oetker „Przepis na sukces”. wskazujące na połączenie dwóch sił i tym samym trafiające w gusta motoryzacyjne Polaków. bo fa- brykę wykupił niemiecki koncern. Oetker istnieje na rynku niemieckim od końca XIX wieku i od tamtej pory firma stosowała różne hasła reklamowe. jest jednak w sumie niemiecki. pasują do naszego języka i do naszego sposobu myślenia o świecie. a mianowicie precyzja wykonania. należy uznać te slogany reklamowe. hasło bazuje zatem na polisemii związku wyrazowego. tzn. tak jak i slogan niemiecki. „Zufriedene Mienen danken es Ihnen! Gut — wie selbstgemacht”. że powstały one w sposób niewymuszony. Jeśli jednak dobrze się przyj- rzeć takim hasłom. Do tego właśnie nawiązuje wyrażenie: „niemiecka precyzja. nie sugerują. hasło to może kojarzyć się z obuwiem. a w związku z tym i samą markę i jej produkty. lecz pokusił się także o stworzenie nowego oryginalnego tekstu reklamowego. Oetker’s Back-Pulver”. łatwiej nam zaakceptować. Wydaje się. Za szczególnie udany należy uznać również polski slogan firmy Dr. „obcy” producent chce koniecznie narzucić nam swój produkt. die mit Liebe backen” czy „Backen macht Freude”. Bazą polskiego sloganu był frazeologizm „dobrze na czymś wyjść” oznaczający „odnieść sukces. opartego na rymie lub polisemii wyrazów. Przykładem takiego sloganu jest tłumaczenie reklamy niemieckiej sieci sklepów obuwniczych Deichmann „gutes Geschäft”. że zakupy w tym sklepie to dobry interes. ale przede wszystkim w roztaczanym wrażeniu naturalności. Oryginał oznacza tyle co „dobry interes” lub po prostu „dobry sklep”. „Mach wie es Frau Renate tut. Za szczególnie udane. że takie naturalne hasła. które po polsku brzmi „dobrze wychodzisz”. że ich siła tkwi nie tylko w zabawnej grze słownej. że oto jakiś intruz.252 Joanna Krzemińska-Krzywda niemieckiego. Polski slogan . takie jak „Ein kluger Kopf nimmt Oetker”. ostatecznie slogan orzeka. respektujące odmienną rzeczywistość językową i kulturową. rozumiane dosłownie jako czynność wychodzenia ze sklepu. zyskać dzięki czemuś”. korzyść w jakiejś dziedzinie. hiszpański temperament”. w odczuciu. jak i grę słów — choć ta wydaje się nieprzetłumaczalna. w których tłumacz bądź copywriter nie poprzestał na tłumaczeniu sloganu. można dojść do wniosku. Nie wywołują one wrażenia odmienności i obcości. Tym samym przetłumaczono zarówno koncept. Jednocześnie. mach es mit Oetker gut”. Tym samym wykazali się znajomością szczególnego upodobania Polaków do niemieckich sa- mochodów i umiejętnie wykorzystali w polskim sloganie reklamowym to. „Für alle. dowcipnego. Marka Dr.

w których w niemieckim oryginale pojawia się zaimek „Sie”. jako „zabawa tkwi w Toffifee!” Bezdźwięczność i zbitka spółgłoskowa w słowie „tkwi” może wprawdzie dawać wrażenie. Sukces jest dość mocnym słowem. „Pani” albo „Państwo”. co mogłoby ograniczać krąg odbiorców. Polski slogan Dra Oetkera towarzyszący reklamie ciasta w proszku opiera się na polisemii wyrazu „przepis”. zapadającym w pamięć. Podobnie w tłumaczeniu sloganu re- klamującego preparat wzmacniający serce i układ krążenia Doppelherz: niemieckie „Die Kraft der zwei Herzen” w wariancie polskim zestawiono z nazwą produktu. że rym jest nieco wymuszony. Regularną transformację językowo-kulturową można zaobserwować w przypadku grupy haseł. Mamfred auch”. przez co bliskie kulturowo odbiorcy polskiemu. 253 „Przepis na sukces“ nawiązuje najprawdopodobniej do dwóch najbardziej znanych sloganów tej marki: „Man nehme: Dr. który może oznaczać sposób na osiągnięcie czegoś lub właśnie przepis kulinarny. a jednocześnie jest oparte na podobnym brzmieniu słów „mamba” i „mam”. Drugi slogan można przetłumaczyć dosłownie jako: „jakość jest najlepszym przepisem”. Wypowiedź naśladuje język dziecięcy. Oetker” nawiązuje do pierwszego zdania w starych przepisach kulinarnych i dosłownie znaczy po prostu: „należy wziąć”. otrzymując rym „Doppelherz. które przetłumaczono jako „nie ma nic lepszego dla Twoich . jednak w ogólnym rozrachunku hasło należy uznać za dość oryginalne i przykuwające uwagę. W skierowanej do najmłodszego od- biorcy niemieckiej reklamie tego produktu pojawia się gra słowna: „Alle mampfen Mamba. odbiorca polski przyzwyczajony jest do zwrotów per „Ty” w reklamie — jest to specyfika polskiego języka reklamy. zdecydowanie nie tworzy wrażenia obcości i sztuczności. Oetker” oraz „Qualität ist das beste Rezept”.. Z wyjątkiem samej nazwy produktu nic tu nie wskazuje na obce po- chodzenie specyfiku. a po drugie. Ta niemiecka forma grzecznościowa zamieniana jest w tłumaczeniach na formuły drugiej osoby liczby pojedynczej. prostym. Kulturowe aspekty przekładu. która jest obecna również w wersji polskiej: „Wszyscy mają mambę — mam i ja”. Dzieje się tak po pierwsze dlatego. Równie pozytywnie należy ocenić tłumaczenie sloganu „Entdeck’ den Spaß in Toffifee”. krótkim. gdyż rym brzmi bardzo naturalnie. Fraza „man nehme Dr. Różnicę tę dostrzegli twórcy hasła reklamowego „Es gibt nichts Besseres für Ihre Zähne”. Energia dwóch serc”. Za udane należy także uznać hasło promujące cukierki Mamba.. że dosłowne tłumaczenie musiałoby brzmieć „Pan”. czyli dosłownie „odkryj zabawę w Toffifee”.

że niekoniecznie chodzi o przyjemność związaną z jedzeniem. Podobnie zresztą jak w przypadku Milki. Slogan niemiecki ma postać całego zdania. czystość. Smak radości”. Przykładem takie- go hasła może być tłumaczenie sloganu czekolady Milka. Nazwa produktu jest tu integralną częścią zdania i pełni w nim funkcję podmiotu. Pozostaje jeszcze zwrócić uwagę na grupę sloganów nie tłumaczonych poprzez częściową transformację treści i formy. Niemieckie „Die zarteste Versuchung. zawierałoby nieco komiczny błąd stylistyczny. które po niemiecku brzmi „Haribo macht Kinder froh und Erwachsene ebenso” a po polsku „Haribo. ale też bardziej ogólny. Najdelikatniejsza przyjemność”. Charakteryzuje go zwartość strukturalna. po dru- gie. Polski slogan jest co prawda lakoniczny. seit es Schokolade gibt” to w polskiej wersji jedynie: „Milka. Zestawienie nazwy Milka z opisem pewnego doznania może być też odbierane jako sugestia.254 Joanna Krzemińska-Krzywda zębów”. W polskim sloganie nazwa produktu nie jest ściśle związana ze sloganem. Samo hasło ma jedynie postać przydawki dopełniaczowej. Bardzo zresztą słusznie. przyjemność. można sobie bowiem wyobrazić tłu- maczenie dosłowne: „Nie ma nic lepszego dla Państwa zębów”. Dotyczy to przede wszyst- kim reklam słodyczy i środków czyszczących. Podobna transformacja miała miejsce w przypadku sloganu reklamowego samochodu marki Opel Astra: „Trauen Sie Ihren Augen” przetłumaczonego jako „Uwierz swoim oczom” czy sloganu koncernu Dekra „Unser Wissen für Ihre Zukunft”. zawierających nawiązanie do powszechnie znanych i akceptowanych w reklamach wartości. które zostało przełożone jako „Nasza wiedza dla Waszej przyszłości”. nie przyjemność. stworzyłoby efekt obcości. Polski slogan zawiera również pewne przesunięcie — niemieckie „Versuchung” to przecież pokusa. takich jak dobry smak. „Morgens . Z pewną stratą w tłumaczeniu mamy do czynienia w przypadku sloganu wafli „Knoppers” reklamowanych w Niemczech jako przekąska w porze drugiego śniadania. Niemiecki slogan jest dłuższy i zawiera konkret- ną informację. można by go dopasować do wielu produktów. zachowano natomiast nawiązanie do słowa „froh” — rados- ny. Podobną strategię zastosowano w przypadku hasła reklamowego żelków Haribo. ale z drugiej strony obfitość znaczenia. Niemiecki slogan tego produktu. które po pierwsze. tzn. zdrowie itd. polska reklama Haribo jest ogólniejsza od niemieckiego pierwowzoru i właściwie można by ją dopasować do jakiegokolwiek innego produktu z kategorii słodycze. o jaki produkt chodzi. w dodatku z rymem. W tłumaczeniu zrezygnowano z konstrukcji zdaniowej.

o jakie korzyści chodzi w przypadku tego produktu. W nie- mieckim sloganie wykorzystano zwrot „Balance finden”. Trochę to dziwi. Pełna przyjemność picia kawy — kiedy tylko chcesz”. że picie tej kawy pozwala osiągnąć równowagę pomiędzy przyjętą dawką kofeiny a efektem. zwyczaju. a mniej bawi. jaki wywołuje ona w organizmie. pojawia się ona w reklamie jako uzupełnienie. Struktura i treść polskiego hasła reklamowego podyktowane były chęcią wyjaśnienia konsumentowi korzyści płynących z picia właśnie tej kawy: przyjemność nie obarczona żadnym ryzykiem — w związku z czym można tę kawę pić o dowolnej porze.30 sięgają po wafle Knoppers. w którym różni ludzie w różnych miejscach w Niemczech o godzinie 9. W języku niemieckim hasło to brzmi „Wir machen den Weg frei”. i choć tej informacji nie ma w samym sloganie. Podobnie należy ocenić tłumaczenie sloganu reklamowego banku Raif- feisen. Tymczasem polskie hasło „Dzień należy do Ciebie” takiego odwołania nie zawiera. Hasło reklamuje kawę. W porównaniu ze sloga- nem niemieckim polskie hasło wydaje się nieco „przegadane”. Sugeruje się zatem potencjalnym kupcom. Mit Jacobs Krönung Balance” w polskiej wersji reklamy brzmi „Jacobs Balance. nawiązuje do pewnego wzorca. brzmi w dodatku bardziej ogólnie i mogłoby być hasłem reklamowym jakiegokolwiek innego produktu. Niemiecke „Finde Balance. sugeruje właśnie porę drugiego śniadania. W języku polskim nie ma oczywiście słowa „Balance” i w związku z tym nie można było w tłumaczeniu posłużyć się frazą nawiązującą do nazwy produktu. więcej „wyjaśnia”. bo z pewnością Polacy rów- nież o podobnej porze spożywają drugie śniadanie i być może reklama mogłaby nawiązywać do tego zwyczaju. w któ- rej zawartość kofeiny jest o połowę mniejsza niż w innych produktach tego rodzaju. polegającą na dodatkowym wyjaśnieniu realiów opisywanych przez hasło reklamowe zastosowano w sloganie reklamującym kawę Jacobs Krönung Balance. który można przetłumaczyć jako „znaleźć równowagę”. Kulturowe aspekty przekładu. tak jakby polski odbiorca potrzebował dodatkowych informacji. W Polsce ten sam bank reklamuje się jako „Bank ludzi . Zwrot „den Weg frei machen”. Tym samym polski slogan jest mniej oryginalny. Niejako przeciwną strategię. Polskie hasło nie jest już zatem tak mocno uwarunkowane kulturowo. W reklamie hasło to pojawia się jako komentarz do krótkiego filmu. który jest jego bazą. 255 halb zehn in Deutschland”. oznacza „torować komuś drogę”.. Reklama odwołuje się zatem do jakiejś typowej dla danego narodu sytuacji. niekoniecznie nawet spożywczego..

Jest to bezpośredni apel do odbiorcy. że chodzi o środek czyszczący. Im bardziej tłumacz/copywriter uwalnia się . choć można się domyślać. I jest to w pełni uzasadnione. można odnieść ogólniejsze wrażenie. co wynika z zestawienia sformułowania swego rodzaju poetyckiej metafory „uwolnić myśli” z bardzo przyziemną czynnością. Pewien banał wkradł się natomiast do polskiej wersji sloganu zachę- cającego do kupna tabletek do zmywarki „Calgonit quantum”. Polski slogan w żaden sposób nie nawiązuje zatem do sloganu niemieckiego. ale raczej wskazówkę na temat postawy tłumacza wobec kultury języka docelowego. że te drugie w zasadzie nie dorównują pierwszym. jaką jest zmywanie naczyń. Tymczasem ogólna tendencja jest przeciwna: współczesne slogany reklamowe często nie są już banalne i oklepane. są coraz bardziej wyrafinowane. Hasło niemieckie ma postać zdania z czasownikiem w trybie rozkazującym i zachęca do „uwolnienia myśli od zmywania naczyń”. W polskiej wersji hasła tego efektu nie ma. Niemie- ckie „Befreie die Gedanken vom Geschirr Spülen” w polskim wariancie brzmi „Czystość nie do pobicia i olśniewający połysk”. bazują na wciągającej grze słów i coraz trudniej je przetłumaczyć tak. Podczas gdy niemieckie hasła reklamowe charakteryzuje bogactwo środków retorycznych i języ- kowych. W związku z tym zaistniała konieczność umieszczenia dodatkowej informacji. że chodzi tu o bank. mogłoby brzmieć zbyt egzotycznie. przez co brzmią banalnie i dałoby się je odnieść do wielu różnych produktów. na dodatek oryginalny. gdyż samo „torujemy drogę” w zestawieniu z zupełnie obcą. bądź trans- latorskich. takie jak „radość”. Brzmi ono banalnie i właściwie dość ogólnie. „przyjemność”. a także różnorodność rodzajów gry podejmowanej z odbiorcą i oryginalność. „czystość”. co jednak ma pewne uzasadnienie w realiach gospodarczych obu krajów. polskie układane są według schematów. Przeważają w nich słowa powszechnie wykorzystywane w reklamie. i stworzenia przykuwającego uwagę dysonansu. aby nie stwarzały wrażenia obcości towaru eksportowanego z obcej kultury. nic nie mówiącą nazwą „Raiffeisen”.256 Joanna Krzemińska-Krzywda przedsiębiorczych”. a filie ban- ku spotkać można jedynie w niektórych miastach. Porównując tę grupę niemieckich sloganów reklamowych z ich polskimi odpowiednikami. Marka Raiffeisen jest w Niemczech bardzo dobrze znana. w Polsce pojawiła się stosunkowo niedawno. W odniesieniu do tłumaczenia sloganów reklamowych można sfor- mułować wniosek nie tyle dotyczący strategii językowych. trudno skojarzyć taki slogan z konkretnym produktem.

JOANNA KRZEMIŃSKA-KRZYWDA CULTURAL ASPECTS OF TRANSLATING ADVERTISING SLOGANS FROM GERMAN INTO POLISH Summary The article undertakes a study of issues related to the translation of advertising slogans mainly from German to Polish. учитывающих культурное различие иностранного получателя. jakby naturalnie powstawały w kulturze docelowej. перевод рекламных лозунгов требует особенных трансформаций. są łatwe do zaakceptowania i tym samym spełniają swoją najważniejszą rolę: przyczyniają się do wzrostu zainteresowania produktem. Owing to a strong relatedness to the source culture and specific language means characteristic advertising. translation of slogans requires special transformations which have to account for the cultural differences ... в которых переводчик или copywriter и доказал. robiące takie wrażenie. Принимая во внимание их сильную связь с данной культурой а также особенный язык. Nie są nacechowane obcością i odmiennością. 257 od tekstu wyjściowego. im bardziej daje się ponieść fantazji językowej. im mniej chce pozostać wierny oryginałowi. i wreszcie: im bardziej jest otwarty na kulturę docelową. Przy takim nastawieniu powstają teksty bliskie odbiorcy. который выступает в рекламе. Kulturowe aspekty przekładu. a nie tekst do przetłumaczenia. Этот второй тип лозунгов создаетсяб когда переводчик открывается на иностранную культуруб одновременно освобождаясь от текста и ассоциаций на первом языке. tym lepszy jest efekt jego pracy. nie stwarzają dystansu. экономические и общественные реалия страны иностранного языка. что знает культурные. Рекламные лозунги это пример текстов. traktując slogan w języku wyjściowym jako inspirację do utworzenia nowego hasła. В статье показаны примеры лозунгов переведенных способом не учитывающим специфики иностранной культуры а также примеры переводов. ИОАННА КШЕМИНЬСКА-КШИВДА КУЛЬТУРНЫЕ АСПЕКТЫ ПЕРЕВОДА РЕКЛАМНЫХ ЛОЗУНГОВ С НЕМЕЦКОГО НА ПОЛЬСКИЙ ЯЗЫК Резюме В статье представлена проблема переводов рекламных лозунгов с польского языка на немецкий. Advertising slogans are examples of a text-type where the translation unit constitutes the entire text. являющихся единицей перевода в целом. a bardziej lojalny wobec odbiorcy.

The latter type emerges when the translator opens to the target culture and is not too stringently attached to the text and its associations in the source language.258 Joanna Krzemińska-Krzywda of the target language receiver. The article presents a selection of slogans translated in a way that did not account for the specificity of the target culture as well as examples of translations in which the translator or copywriter demonstrated the knowledge of cultural. economic and social reality of the target language country. .