You are on page 1of 32

EGE CORAFYA DERGS

Aegean Geographical Journal


Sahibi / President
Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi Corafya Blm Adna
Dekan Prof. Dr. Ersin DOER
Ba Editr / Chief Editor
Prof. Dr. evket IIK
Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi
Corafya Blm 35100 Bornova-zmir Trkiye
e-mail: sevket.i@ege.edu.tr
Sorumlu Mdr
Prof. Dr. evket IIK
e-mail: sevket.i@ege.edu.tr
Yardmc Editrler / Associate Editors

Yrd Do. Dr. lkay SDA Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi Corafya Blm 35100
Bornova-zmir Trkiye e-mail: ilkay.sdas@ege.edu.tr
Yrd. Do. Dr. Ltfi hsan SEZER Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi Corafya Blm 35100
Bornova-zmir Trkiye e-mail: lutfi.ihsan.sezer@ege.edu.tr
Do. Dr. M. Kirami LGEN Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi Corafya Blm 35100
Bornova-zmir Trkiye e-mail: kirami.olgen@ege.edu.tr
Yayn Danma Kurulu / Editorial Advisory Board
Prof. Dr. Meral AVCI Do. Dr. Arife KARADA Do. Dr. M. Kirami LGEN
stanbul niversitesi Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi
Edebiyat Fakltesi Corafya Blm Corafya Blm Corafya Blm
Prof. Dr. Fsun BAYKAL Yrd. Do. Dr. Aylin KARADA Prof. Dr. Ertu NER
Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi
Corafya Blm Corafya Blm Corafya Blm
Prof. Dr. Marcel BAZIN Prof. Dr. Ayhan KAYA Do. Dr. Semahat ZDEMR
21 Rue des Carmlites stanbul Bilgi niversitesi zmir Yksek Teknoloji Enstits
Reims/FRANCE ktisadi ve dari Bilimler Fak. Uluslar aras l. Bl. ehir ve Blge Planlama Blm

Prof. Dr. Helmut BRCKNER Prof. Dr. lhan KAYAN Prof. Dr. Nazmiye ZG
Fachbereich Geographie der Philipps- Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi stanbul niversitesi
Universitt Marburg-Lahn / GERMANY Corafya Blm Edebiyat Fakltesi Corafya Blm

Prof. Dr. Suna DOANER Prof. Dr. Dieter KELLETAT Prof. Dr. E. Murat ZGR
stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Universitt-GH Essen, FB 9 Geographisches Institut, Anakara niversitesi
Corafya Blm Universittsstr. Essen / GERMANY DTCF, Corafya Blm
Do. Dr. Gzde EMEKL Prof. Dr. Sibel ECEM KILI Yrd. Do. Dr. Ltfi hsan SEZER
Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi Dokuz Eyll niversitesi Mimarlk Fakltesi Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi
Corafya Blm ehir ve Blge Planlama Blm Corafya Blm
Prof. Dr. Ecmel ERLAT Prof. Dr. Hlya KO Yrd. Do. Dr. lkay SDA
Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi Dokuz Eyll niversitesi Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi
Corafya Blm ehir ve Blge Planlama Blm Corafya Blm
Prof. Dr. Elli HEIKKIL Prof. Dr. Asaf KOMAN Do. Dr. Theano TERKENLI
Institute of Migration Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi University of the Aegean,
Turku, FINLAND Corafya Blm Department of Geography, Mytilni, GREECE
Prof. Dr. Yldz HOGREN Yrd. Do. Dr. Llfer KRKMEZ Dr. Stephane DE TAPIA
stanbul niversitesi Ege niversitesi, Edebiyat Fakltesi Universite Marc Bloch UMR
Edebiyat Fakltesi Corafya Blm Sosyoloji Blm CNRS, FRANCE
Prof. Dr. evket IIK Prof. Dr. John C. KRAFT Prof. Dr. Murat TRKE
Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi 310 - 3rd Street Schwenksville PA statistik Blm Balantl
Corafya Blm 19473-USA Orta Dou Teknik niversitesi
Prof. Dr. Adnan KAPLAN Prof. Dr. Yusuf KURUCU Prof. Dr. cal USTA
Ziraat Fakltesi Ege niversitesi Ziraat Fakltesi Dokuz Eyll niversitesi
Peyzaj Mimarl Blm Toprak Blm ktisadi ve dari Bilimler Fakltesi
Prof. Dr. Mustafa MUTLUER Yrd. Do. Dr. Mustafa YAKAR
Ege niversitesi Edebiyat Fakltesi Isparta Sleyman Demirel niversitesi
Corafya Blm Corafya Blm
Ege Corafya Dergisi, ulusal hakemli bir dergidir. Ylda iki say olarak yaynlanr.
EGE CORAFYA DERGS
Aegean Geographical Journal

Cilt / Volume 24
Say / Number 2 Aralk / December 2015

indekiler / Contents

Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle


Gediz Delta Ovasnda (zmir) Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar
Research on the Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Plain (zmir)
Based on Sedimentological and Paleontological Evidence
lhan KAYAN Ertu NER........................................1-27

Trkiye Rekor Maksimum ve Minimum Hava Scaklklarnn Frekanslarnda


1950-2014 Dneminde Gzlenen Deimeler ve Atmosfer Koullaryla Balantlar
Observed Changes in the Frequencies of Record Maximum and Record Minimum Air Temperatures in
Turkey during the period 1950-2014 and their Connections
with Atmospheric Conditions
Ecmel ERLAT Murat TRKE........................................29-55

Uluslararas Turizm Ulatrmasnn Ak Yn ve Dal Dokusu


Flow Direction And Distribution Pattern Of The International Tourism Transport
Fsun BAYKAL.........................................57-68

Paleocorafik jeoarkeolojik bulgular nda Patara Apollon Tapnann


yerinin tartlmas:Patara Apollon Tapna Ksk Boaznda myd?
(Een Ovas MULA/ANTALYA)
Discussions on the Location of Apollo Temple at Patara in the Light of Paleogeographic-
Geoarchaeological Findings: Was the Apolo Temple at Patara in the Ksk Strait?
(Een Plain MULA/ANTALYA)
Ertu NER Hsna AKBULUT.....................................69-105

Atmosferde Buz Kristallerinin Varlyla likili Atmosferik Optik Olaylar


Atmospheric Optic Phenomena related with Ice Crystals in the Atmosphere
Murat TRKE .....................................107-115

Kayack (Grdes / Manisa) Yerleiminin Potansiyel Deerleri


ve Gelecei zerine Dnceler
Thoughts on the Potential Assets and Future of the Settlement of Kayack (Grdes / Manisa)
Eti AKYZ LEV Gze BAYRAM ......................................117-124
ISSN 1300-5634

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal

Yazar Hizmetleri Author Services

Kabul edilen yazlarn durumu ve makalelerin genel For queries relating to the general submission of articles
sunumuna ilikin sorular iin: and status of accepted manuscripts, please contact the
author services department:
Ege niversitesi
Edebiyat Fakltesi Corafya Blm Ege University
35100 Bornova ZMR Department of Geography
Tel : 0 232 311 13 75 35100 Bornova Izmir / TURKEY
Fax : 0 232 388 11 02 Tel : + 90 232 311 13 75
e-mail: sevket.i@ege.edu.tr Fax : + 90 232 388 11 02
e-mail: sevket.i@ege.edu.tr
Abonelikler Subscriptions
Ege Corafya Dergisi, ylda iki kez (Haziran-Aralk) Aegean Geographical Journal is published two
yaynlanan ulusal hakemli bir dergidir. Dergiye abone issues/annum in June and December by Ege University.
olmak iin, ltfen Ege niversitesi Ktphane ve To subscribe, please contact by Ege University.
Dokmantasyon Daire Bakanl ile temas kurunuz.
Ege niversitesi Ege University
Ktphane ve Dokmantasyon Daire Bakanl 35100 Ktphane ve Dokmantasyon Daire Bakanl 35100
Bornova-ZMR Bornova-Izmir / TURKEY
Tel: 0 232 388 4642 Tel: +90 232 388 46 42
Fax: 0 232 388 1100 Fax: +90 232 388 11 00

Sipari, deme ve dier bilgiler iin Orders /Claims and Other Enquiries
Ege niversitesi Ege University
Ktphane ve Dokmantasyon Daire Bakanl 35100 Ktphane ve Dokmantasyon Daire Bakanl 35100
Bornova-ZMR Bornova-Izmir / TURKEY
Tel : 0 232 388 46 42 Tel : +90 232 388 46 42
Fax : 0 232 388 11 00 Fax : +90 232 388 11 00
Ege Corafya Dergisi, 24/2 (2015), 1-27, zmir
Aegean Geographical Journal, 24/2(2015), 1-27, IzmirTURKEY

SEDMANTOLOJK VE PALEONTOLOJK VERLERLE


GEDZ DELTA OVASINDA (ZMR)
ALVYAL JEOMORFOLOJ ARATIRMALARI
Research on the Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Plain (zmir)Based
on Sedimentological and Paleontological Evidence

lhan KAYAN
Ege niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Corafya Blm, 35100 Bornova, zmir
ilhan.kayan@ege.edu.tr

Ertu NER
Ege niversitesi, Edebiyat Fakltesi, Corafya Blm, 35100 Bornova, zmir
ertug.oner@ege.edu.tr

Abstract
The Gediz delta plain is one of the widest (about 400 km 2) coastal plains of the Western Anatolia. Its
geological structure and paleogeographical development are rather complicated. Within the scope of
this research, eight core drillings performed between Szbeyli (village) and Menemen (town), which
went down to 15-20 m in depth. First of all, sedimentological units and the Holocene stratigraphy
were determined on the core profiles. Then, micropaleontological analyses of the samples taken from
each unit allowed us to understand the ecological characteristics and environment of each
stratigraphical unit. Thus, following the changes of the environment, paleogeographical development
was determined. These were summarized on a cross-section between Szbeyli and Menemen. Mainly
four stratigraphical units were identified as: the pre-Holocene alluvial fan or flood deposits of the
Gediz river in the northeast, shallow marine sediments of the Holocene transgression in the southwest,
and deltaic (mainly topset) and flood sediments of the Middle-Late Holocene regressive sequence.
The cross-section revealed that the rising sea in the Holocene did not cover the Gediz delta plain
completely, instead, intruded only up to the north-eastern vicinity of Seyrek village. After the end of
rapid sea-level rise (in about last 7-6 thousand years), deltaic aggradation and progradation formed the
coastal zone of the present delta plain. In addition to the core drillings along the line between Szbeyli
and Menemen, other drillings performed in the north, near Maltepe (village) and in the south, near
ili (western quarter of the City of zmir). They were also evaluated in the same way. Especially the
core drilling to the east of Maltepe showed that the rising sea in the Holocene intruded more towards
the east in the north of the delta plain. However, all of these are not enough to illuminate the
paleogeographical development of the whole delta, and a comprehensive research project is necessary
to collect available document and provide new necessary data.
Keywords: Alluvial geomorphology, Paleogeography, Gediz delta-flood plain, zmir.

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
2 lhan KAYAN - Ertu NER

z
Bat Anadolunun en byk ky ovalarndan biri olan Gediz deltas, jeolojik yap ve paleocorafya
zellikleri bakmndan karmak bir oluum sreci ile ekillenmitir. Bu alma kapsamnda, esas
olarak deltann uzun ekseni boyunca, Szbeyli-Menemen arasnda 8 delgi sondaj yaplm, 15-20 m
derinlere kadar inilen bu sondajlarla alnan sediman rnekleri deerlendirilerek Holosen stratigrafisi
belirlenmeye allmtr. Sedimantolojik zelliklere gre ayrlan birimlerden alnan rnekler
zerindeki paleontolojik analizlerle farkl birimlerin ekolojik ortam zellikleri, buradan da deien
corafi evre, paleocorafya zellikleri tanmlanmtr. Bu verilerle izilen kesit zerinde yaplan
deerlendirmelere gre, 4 ana stratigrafik birim ayrlabilmektedir: Kuzeydouda Gediz rmann
Holosen ncesi ve Holosendeki alvyon yelpazesi ve takn sedimanlar, gneybatda Holosen
transgresyonunun s deniz sedimanlar, regresif srete Orta-Ge Holosen delta (genellikle topset) ve
akarsu takn sedimanlar. Holosende ykselen denizin, bugnk deltann btnn kaplamad,
ancak Seyrek yakn dousuna kadar sokulabildii, Orta Holosende (7-5 bin yl nceler) deniz
seviyesi ykselmesinin durmasndan sonra Gediz rmann getirdii alvyonlarn kyy daha hzl
doldurarak bugnk delta dzln oluturduu belirlenmitir. Profil izgisi zerindekilerden baka
kuzeyde Maltepe, gneyde ili yaknlarnda da sondajlar yaplm ve benzer ekilde
deerlendirilmitir. Maltepe dousundaki sondaj Holosen transgresyonuyla denizin kuzeyde ieriye
daha ok sokulduunu gstermitir. Bununla birlikte, bu bilgiler deltann btnn paleocorafyasn
ve geliimini aydnlatmak iin yeterli grlmemektedir. Bunun iin mevcut verileri toplayan, eksikleri
tamamlayan kapsaml bir paleocorafya aratrma projesi gerekli grlmektedir.
Anahtar Szckler: Alvyal jeomorfoloji, Paleocorafya, Gediz takn-delta ovas, zmir.

Giri Bu almada, 15-20 m derine inebildiimiz delgi


Gediz deltas Anadolunun Ege Denizi sondajlarla salanan sedimantolojik ve
kylarndaki en byk ky ovalarndan biridir. paleontolojik veriler deerlendirilmitir. 400 km2
zmir kent alannn hemen bitiiinde bulunmas, kadar genilikteki ova yzeyinde, Holosendeki
arazi kullanm bakmndan nemini artrmaktadr. deniz seviyesi ykselmesiyle ky izgisinin nereye
Tarih alarndan beri zmir iin tarmsal bir kadar sokulduunu ve alvyon stratigrafisini
retim alan olan bu verimli alvyal ova, son belirleyebilmek amacyla, ovann orta kesiminde,
zamanlarda zmir kentinin plansz gelimesi Szbeyli-Menemen arasnda GB-KD
srasnda kentsel kullanmla ilgili pek ok olumsuz dorultusunda 8, ovann kuzeyinde 3 ve
etkinin tehdidi altna girmitir. Bir yandan gneydousunda 1 olmak zere toplam 12 adet
sanayinin, bir yandan kentsel genilemenin igali delgi sondaj yaplmtr (ekil 1). Salanan
ile tarm alanlar kaybedilirken, bir yandan da sedimantolojik verilerle farkl birimler ayrlm,
bunlardan kaynaklanan evre sorunlar ve zellikle bunlardan alnan rneklerin mikropaleontolojik
kirlilik ovadaki su ve toprak kaynaklarnn hzla analizleriyle sedimanlarn birikme ortamlarnn
kaybedilmesine neden olmu ve olmaktadr. ekolojik zellikleri belirlenmeye allmtr.
Bundan, zellikle delta kysndaki Trkiyenin Bylece toplanan bilgilerle deltann son gelime
nemli tuz retim tesislerinin ve ku cenneti dnemi aydnlatlmaya allmtr.
niteliindeki sulak alanlarn da olumsuz etkilendii Bu alma kapsamnda, herhangi bir tarihlendirme
dikkati ekmektedir. yaplamam olmakla birlikte, sediman birimlerinin
Deltann paleocorafyas ve jeomorfolojik geliimi yatay ve dikey dalmlar, blgesel bilgilerimize
hem bilimsel bakmdan, hem de deltaya uygun bir paleocorafik geliim olduunu
yaylmakta olan zmir metropolnn gelecei ile gstermitir. Buna gre, nceleri hzla ykselen
ilgili sorunlara k tutmas bakmndan byk denizin kys, Gedizin Orta Holosen ncesi takn
nem tamaktadr. Bu nedenle, delta zerine ok birikintilerinden oluan alvyal taban zerinde,
eitli aratrmalar yaplmaktadr. Ancak, yine de bugnk yzeyin 10-12 m altnda (yaklak -7 m)
deltann oluum ve geliimi zerine kapsaml bir Seyrek yaknlarna kadar sokulmutur. Maltepe
aratrmann bulunmad dikkati ekmektedir. srtnn kuzeydousundaki 02-02 numaral
almamz, bu konuda bir balang oluturabilir. sondajda da bugnk yzeyin 11 m kadar altnda

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 3
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)

(yaklak - 5 m) denizel fosilli sedimanlara (kumta ve kilta), st seviyeleri karbonatl


geilmitir (ekil 2 ve 11). Bundan sonraki sedimanlardan oluur. Ancak, zmir fliinin asl
dnemde deniz seviyesi ykselme hznn azald, dikkati eken zellii, kalnl bin metreyi geen
bu nedenle delta geliiminin hzland bu sediman birikiminin GD daki Menderes masifi
anlalmaktadr. Bylece delta geliiminin son zerine itilerek karalam olmasdr. Bu byk
(Orta-Ge Holosen) aamasnda biriken denizel jeodinamik etki farkl zelliklerdeki sedimanlar
sedimanlar, s ky n (shoreface) ve delta st farkl etkilemi, stteki karbonatl birim byk
(topset) sedimanlar ile Gediz rmann takn bloklar halinde alttaki krntl birim zerinde
sedimanlar ana birimler olarak ayrlabilmitir srklenmi, yer yer onun iine sokulmutur.
(ekil 2). Delgi sondajlarn 5inden alnan sediman Bunlar bugnk morfolojide daha ok yksek
rneklerinin paleontolojik analizleri yaplm, doruklar meydana getirmektedir (Kayan, 2003).
incelenen mikrofosiller de sedimantolojik
zmir krfezi-Bornova oluunun kuzey ve
zelliklerine gre ayrlan bu birimlerden beklenen
gneyindeki da bloklarna daha geni bir ereve
ekolojik zelliklerle byk lde uyumlu
iinde bakldnda, bunlarn KD-GB dorultulu
bulunmutur.
bir zon (zmir-Ankara zonu) iinde bulunduu,
zmir Krfezi ve evresinin Jeolojik Yaps fakat ayn zamanda Ege Blgesindeki bat-dou
ve Jeomorfolojik Geliimi dorultulu en son ykselim kuaklarnn
Yeryz, yerkabuunun yapsal zelliklerine ve (horstlarn) blmleri olduu grlr (Kayan,
2000). Bunun nedeni, zmir evresinde
hareketlerine uygun olarak ekillenir. Bu nedenle
bir blgede jeomorfolojik zelliklerin iyi incelenip Neotektonik ekillenmenin de iki farkl aamada
gereklemi olmasdr.
deerlendirilmesi, yerkabuu ile ilgili aratrma ve
bulgularn yorumuna byk katklar salayabilir. nce, Miosende ykselen fli kua, kendi i
Bunun yannda kukusuz yerekillerinin ilenii yapsna uygun olarak KD-GB dorultusunda
klimatik etkilerle, zellikle de ya sularnn paralanm, ukurlaan alanlar o dnemin
dinamik etkileriyle olur. Sularla kapl ukur alanlar paleocorafyasna uygun olarak gllerle
dnda, yeryznn insan yerleme ve faaliyetleri kaplanmtr. Miosen gl havzalarnn corafi
bakmndan en nemli yerleri, yzey sularyla dal ve morfo-strktral zellikleri, bunlarn
ykseklerden getirilen alvyonlarn biriktii ukur oluumunda KB-GD dorultulu paralanmalarn da
alanlardr. Buna gre yerekillerini biri yapsal etkisi bulunduunu gstermektedir. Bunda
(morfo-strktral) dieri bunu tamamlayan Menderes masifinin dom eklindeki ykselmesinin
klimatik (morfo-klimatik) iki yaklamla etkisi byktr. Bylece masifin KB kenarnda
deerlendirmek gerekir (Kayan, 2003). onunla birlikte ykselen fli kuanda boyuna ve
Btn Bat Anadolu ky blgesinde olduu gibi, enine (konsantrik ve radyal) almalar olmu,
buralara Miosen glleri yerlemitir. Gl
zmir evresinde de yerkabuunun yapsal
sedimanlar altta daha ok krntl, stte karbonatl
oluumu ok eski jeolojik alara inmektedir.
Buna karlk bugnk ekillenme daha yakn katmanlardan olumaktadr.
zamanlarda, Neotektonik dnemde gereklemitir. Gl sedimanlar ile ilikili volkanik birimler,
zmir yakn evresindeki ana yap bloklar kuzeyde Neotektonik dnemde temelin ykselerek
Yamanlar ve Manisa dalar, gneyde Kemalpaa paralanmasnn volkanizma ile birlikte srdn
da ve Balova-Seferihisar arasndaki dalk gstermektedir. Buna gre balangta
alandr. Bu drt yksek yerekli blounun da temel tektonizmann daha etkili olduu, bu aamada
yapsn literatrde zmir flii veya Bornova linear nitelik tayan erupsiyonlarn giderek
melanj olarak adlandrlan jeolojik birim darald ve santral erupsiyona dnt
oluturur (Erdoan, 1990). Blgesel zellikleri iyi anlalmaktadr. Bunun sonucu olarak, riyolit ve
bilinen bu birimin i yaps olduka karktr. andezitlerden oluan byk volkanik yaplar daha
zmir fliinin kkeni Kretasede Menderes ok Miosen gl sedimanlarnn altnda bulunmakta,
masifinin batsnda KD ya doru uzanan bir daha yeni volkanik oluumlar ise ana krk
jeosenklinalde biriken amurlardr. Genel olarak zonlarnn kesime alanlarnda, daha dar alanl
bu birikimin alt seviyeleri daha ok krntl olarak grlmektedir. Birok yerde de kark

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
4 lhan KAYAN - Ertu NER

volkano-sedimanter formasyonlar geni alanlar Kemalpaa ve Bornova ovalarn ayran Belkahve


kaplamaktadr. Bunlar volkanizmann gerekte eii, uzun knt oluu iinde, temeldeki fli-
Miosen boyunca srdn gstermektedir. karbonat biriminin GB ya arplarak ykselmi bir
blmdr (Kayan, 2000). Bunun KB-GD
Neotektonik dnemin ikinci aamasnda, bu defa
dorultulu uzanm, nceki tektonik izgilerin yeni
Bat Anadoludaki ykselme geriliminin gney
hareketlerde de etkili olduunu gstermektedir.
Ege yitme zonuna doru ekilmesiyle bat-dou
Eik yzeyindeki anm morfolojisi, yine Pliosen
dorultulu faylanmalar etkili olmu ve bugnk
pediment toporafyasnn bir kalntsdr.
horst-graben morfolojisi gelimeye balamtr. Bu
hareketler Miosen gl havzalarnda biriken Oluun batdaki Bornova-zmir i krfez
sedimanlar da etkilemi, ykselen ve ken blm ise bat-dou dorultulu tektonizmann en
bloklar eitli deformasyonlara uramtr. Miosen taze morfolojik izlerini tamaktadr. Bu olukta da
gl istiflerinin temelle birlikte ykselen blmleri Kemalpaadaki gibi bir asimetri dikkati
eski da ktleleri arasnda eikler oluturmutur. ekmektedir. Kuzey ve gneydeki yksek
zmir kuzeyinde Sabuncu beli, gneyde Buca- bloklarda arplma gneye dorudur. Bylece
Cumaovas bunun tipik rnekleridir (Kayan, 2000). oluun kuzey yamalar daha yatk, gney
ken bat-dou dorultulu oluklarda ise artk yamalar daha diktir. Ayrca gney yamata
gller deil, yar kurak iklim artlar altnda sel tipi Bucaya uzanan Miosen istifinin dik bir ekilde
da derelerinin getirdii bloklu-krntl dolgular kesilmesi, buradaki scak ve souk sulu fay
birikmitir. Kesin jeokronolojik kantlar kaynaklar aktif faylarn gney kenarda
bulunmamakla birlikte, bu nemli deiim bulunduunun gstergeleridir.
dneminin Messinien krizi ile ada olduu,
zmir krfezi kylarnda bugnk btn alvyal
krntl graben dolgularnn da Plio-Kuaterner
dzlkler bat-dou dorultulu tektonik oluu
paleocorafyasna ait bulunduu eskiden beri genel
Pliosenden beri dolduran sel tipi karasal
olarak kabul edilir. Da bloklarndaki ykselmeler
birikintiler zerinde ekillenmitir. Bu oluum
ve krntl karasal depolarla dolan grabenlerdeki
sresince hem dolgularn birikiminde, hem de
yeni ukurlamalar gnmze kadar srm olup,
tektonik hareketlerde devamllk vardr. Yani bir
bugn de blgede sk sk meydana gelen depremler
yandan dereler yksek rlyeften tadklar kaba
bu hareketliliin devam ettiini gstermektedir. Bu
yk ova kenarlarna birikinti konileri eklinde
arada bugnk Akdeniz iklim rejimi ve buna
yarken bir yandan da bunlar devam eden tektonik
uygun anma-tanma-birikme sreleri blgede
hareketlerle, kenarlarda da bloklaryla birlikte
hakim olmu, seller yerine akarsu andrmas ve
ykselmi, ortalarda kerek yeni alvyonlarla
depresyon tabanlarna yerleen ana akarsularn
kaplanmtr. Bylece eski etek depolar daha
alvyal ekillendirmesi ile bugne gelinmitir.
sonra anma alan olmu ve daha aada
Gediz vadisinden Kemalpaaya, buradan Bornova derinleen yeni tabana malzeme gndermitir. Bu
zerinden zmir krfezi gney kesimine ( krfez) nedenle, zellikle kuzeyde Karyaka ve Bornova
uzanan tektonik oluk (graben) bu morfolojinin gerilerinde ve Belkahve eiinin Bornovaya bakan
blgedeki en belirgin unsurlarndan biridir. Bunu eteklerinde, eski etek birikintileri zerinde arzal
dolduran sel rejimli derelere ait eski karasal anm alanlar grmek mmkndr. Bunlar
depolar (Bozda depolar) douda temelle birlikte krmz matriksli, gerideki litolojiye uygun olarak
ykseldii iin Salihli-Turgutlu evresinde bunlar bazen iri volkanik bloklu, bazen kaba kalker
zerinde tipik bir anm morfolojisi gelimitir. krntl dolgulardr. Buna karlk bu tr
Kemalpaa ovasnda bu dolgu birimi, ukurluun birikintiler gney eteklerde ok dar alanldr. Bu da
asimetrik geliimine bal olarak kuzeyde dar bir Bornova oluunun gneye doru arplarak
etek eridinde izlenmekte, gneye doru gen derinletiini gsteren baka bir zelliktir.
alvyonlarn altna dalmaktadr (Kayan, 1999a).
Gediz deltas ve evresinin jeolojik yaps ve
Burada ayrca, Manisa dann gney eteklerindeki
pediment morfolojisi, yar kurak Pliosen jeomorfolojik geliimi
paleocorafyasna k tutan nemli verilerden Yukarda tanmlanan geni ereve iinde, Gediz
biridir. deltasnn zerinde ekillendii jeolojik yapnn en
eski birimini Mesozoik (Genellikle Kretase) flileri

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 5
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)

oluturur. Ancak, Neotektonik dnemde meydana Delta alan kendi iinde de Maltepe-tepeler
gelen yerkabuu hareketleri ile bu temel arasndaki tepelik srtla (Yeditepeler) ikiye
ykselerek farkl gelimeler gsteren bloklar ayrlm durumdadr. Bu tepelik alan altta volkano-
halinde paralanmtr. lk etkili paralanmann sedimanter, stte glsel Miosen formasyonlarndan
balamas Erken Miosen, hatta Oligosene kadar olumaktadr. Tepelerin ykseltisi 100-150 m
gerilere gider. Bu paralanmalar srasnda eski kadardr. Bu formasyonlar ve deltann dou
yapsal dorultular, zellikle fli formasyonunun kenarndaki Yamanlar da eteklerinde uzanan
iinde gelitii KD-GB dorultulu temele ait benzer volkano-sedimanter ve glsel
yapsal izgiler belirginlemitir. Bunun yannda, sedimanlardan oluan Miosen formasyonlar, delta
buna dik olarak KB-GD dorultulu yapsal tabannda geni lde Miosen formasyonlarnn
izgilerin de yap ve yerekilleri zerinde etkisi bulunduunu gstermektedir. Buna gre, delta
belirgindir. Bylece KD-GB ve KB-GD alan daha Miosen balarnda bir knt alan
dorultularnda birbirini kesen kafes biimli bir olarak gelimi, bylece oluan havzalar bir
yapsal model iinde Yamanlar, Manisa, yandan Miosen paleocorafyas iinde blgesel
Kemalpaa dalar, Balova-Seferihisar arasndaki yaylm gsteren tatlsu glleri ile kaplanrken, bir
dalk ktle ykselmi, bu srada oluan faylar yandan da zaman zaman volkanizma olaylar etkili
boyunca Bat Anadolunun geni alanlar kaplayan olmutur. Kukusuz, volkanizma gen krlma
volkanik yaplar gelime gstermitir. Gediz tektonii ile ilikilidir. Devam eden daha yeni
deltas evresinde hakim olan volkanik birimlerin krlmalarn, Miosende bugnk delta alannda
oluumu bu dnemde balamtr. KD da Dumanl biriken glsel sediman rtsn de paralad,
da, douda Yamanlar da, kuzeybatda Foa bylece byk graben iinde kk grabenlerin
tepelik alan hep volkanik yaplardr. Bununla olutuu anlalmaktadr. KD-GB dorultusunda
birlikte Yamanlar dann temelinde Kretase uzanan Maltepe-tepeler tepelik srt byk
flileri bulunur. Vokanik birimlerin oluumu uzun ukurluk iinde bir horst, bunun bat ve
bir zamana yaylmtr. Geni alanl byk blm dousundaki ukurluklar graben iinde graben
Ge Oligosen-Erken Miosene aittir. Bu zelliindedir. Yukarda belirtilen Pliosen
dnemdeki tektonik hareketler sonucunda ykselen paleocorafyasnn yar kurak iklim artlar altnda
da bloklar arasndaki ukurluklar gl gl havzalar kurumu, glsel sedimanlarn zeri
havzalaryla kaplanmtr. Buralarda biriken glsel sel tipi aklarla da yamalarndan tanan karasal
sedimanlar eski volkanik birimlerin zerine sedimanlarla kaplanm, ukur alanlar
gelmektedir; yani onlardan yenidir. Buna karlk doldurulmutur. Bunun kantlar zellikle Foa
Neojen (zellikle Ge Miosen) gl sedimanlar tepelik alannn deltaya bakan eteklerinde
arasndaki volkanik katklar (volkano-sedimanter krmzms karasal etek birikintileridir. Bu
birimler) volkanizmann Ge Miosende de devam birikintilerin gney blmlerinin genellikle
ettiini, Miosen zerine gelen genellikle kk alvyonlar altnda kalm olduu anlalmaktadr.
alanl, yerel bazalt klar ise volkanizmann Gediz rmann bu karasal rt zerine
Miosen sonrasnda da srdn gstermektedir alvyonlarn yaymas kukusuz klimatik
(ekil 1). deimelerin de etkisiyle olmutur (Erin, 1955).
Ancak Menemen boaznn almasn sadece
Gediz deltas geometrik olarak kenarlar KD-GB
iklim olaylar ve buna bal akarsu andrmas ile
ve KB-GD dorultularnda uzanan kareye benzer
aklamak mmkn deildir. Gerekten, Menemen
byk bir knt ukurluu (graben) iinde
boaznn zerinde ald eikte, Gediz vadisinin
ekillenmitir (ekil 1). Delta alannn tarafnda
uzanmnda da KD-GB ve KB-GD dorultulu
yksek gen volkanik ktleler (KBda Foa
yapsal izgiler (lineasyonlar) izlenebilmektedir
tepelikleri, KDda Dumanl da, douda Yamanlar
(ekil 1).
da) bulunur. KB-GD dorultulu yapsal uzanmn
nemli bir byk ekil unsuru zmir Krfezinin Gediz deltas (Menemen ovas), 400 km2 kadar
bat (d) blmdr. Gneyde i krfez-Bornova alan ile Anadolu kylarnn en byk delta
ukurluu ise bat-dou dorultusunda en gen ovalarndan biridir. Delta, Gediz rmann zmir
kesilme ile ekillenmitir. krfezi iinde biriktirdii alvyonlar zerinde
ekillenmitir. Gediz rma Ege Blgesinin ikinci

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
6 lhan KAYAN - Ertu NER

byk akarsuyudur ve Bat Anadoluda 17.500 deltaya ulatrd alvyon miktar da azalm
km2 kadar bir alann yzey sularn toplar (ner, durumdadr. Gedizin bugnk aznda 100 yl
1999). Kaynan Bat Anadolu Blmndeki aan bir sredir belirgin bir delta uzants
Murat ve aphane dalarndan alan Gediz rma, gelimemi olmas bunun bir gstergesidir.
genel olarak dou-bat ynl ak srasnda, aa
Gediz deltasnda Szbeyli-Menemen
kesiminde balca Selendi, Alaehir ve Kumay
kollar ile birleerek Manisa ovasna ular. arasnda yaplan alvyon sondajlar,
Bundan sonra Dumanl ve Yamanlar dalar Holosen stratigrafisi ve
arasndaki ukurluu (Menemen boaz) geen jeomorfolojik gelime
rmak, zmir krfezinin orta kesimine uzanan delta Bu alma kapsamnda Szbeyli-Menemen
ovasnn kuzey kenarn izleyerek Foa tepelik arasnda 8, kuzeyde (Maltepe evresi) 3 ve
alannn gneyinde denize dklr. Btn delta gneyde (Organize Sanayi Blgesi) 1 olmak zere
ovalarnda olduu gibi, Gediz deltasnn geliimi toplam 12 sondaj yaplmtr. Ancak burada
boyunca da yatak deiiklikleri olmutur. Eski arlkl olarak deltann GB-KD uzun eksenini
yataklara ait izler hava fotoraflarndan oluturan Szbeyli-Menemen izgisi boyunca
tannabilmekte, eski ve yeni olanlar yaplan sondajlar ve bunlardan salanan
ayrlabilmektedir (Erin, 1955; ner, 1999). sedimantolojik ve paleontolojik verilerle izilen
Bugnknden nceki yatak, Menemenden gneye kesitin deerlendirilmesi zerinde durulmutur.
ynelen ve Karyaka batsnda, krfezin orta Ayrca, kuzeydeki 2002-02 numaral sondaj,
kesimine alan bir konumda bulunmutur. zmir Holosende ykselen denizin delta kuzeyindeki
krfezinin hzla dolmasn nlemek amacyla 1886 ilerlemesini belirlemek amacyla
ylnda Gediz, daha nce de kulland eski bir deerlendirilmitir (ekil 1).
yatana, insan eliyle yneltilmitir.
Szbeyli-Menemen sondajlarnda ncelikle iki
Gediz rma, sularn toplad 17.500 km2lik konu zerinde durulmutur: Delta ky kesiminde
alanda 276 kmlik bir uzunlua sahiptir. Holosen alvyon stratigrafisinin anlalmas ve
Havzasnn byk blm douda, Uak Holosende ykselen denizin bugnk kydan ne
evresindeki yksek rlyef zerindedir. En yksek kadar ierilere, delta uzun ekseninde nereye kadar
kollar Murat dann 2000 myi aan doruklarnda sokulduunun belirlenmesi. Ova yzeyinin byk
bulunur. Aa kesimi ise Alaehir-Salihli- blmnn 5 m altnda bulunmas btn
Turgutlu, Akhisar ve Kemalpaa ovalarndan sondajlarda bugnk deniz seviyesi altna
oluur. Menemen boaz ncesinde, byle geni inilebilmesini salamtr. Ancak, yine de i
alvyal ovalardan gemesi nedeniyle alvyon kesimlerde denizel sedimanlarla akarsu
yknn byk blm buralarda yaylr ve birikintilerinin geii imdilik yeterince net olarak
zellikle kaba yk Gediz deltasna ulaamaz. Bu da belirlenememitir (ekil 1 ve 2) (Kayan 2003,
Gediz deltasnn alvyon stratigrafisinde gz ner-Kayan, 2006).
nnde bulundurulmas gereken bir zelliktir.
Son buzul ann (Wrm) en souk dneminde
Gediz rmann sularn toplad alanda, blgesel (gnmzden 20 bin yl kadar nce) deniz seviyesi
olarak Akdeniz iklim tipi hakimdir. Ancak, alann bugnknden 100 m kadar alakta bulunmutur.
genilii nedeniyle, kukusuz, iklim zelliklerinde zmir krfezinin batimetrik haritasna gre (ekil
ve bunun bir unsuru olarak ya miktarnda 3), bu dnemde krfezin btnyle kara, ky
nemli farkllklar vardr. Buna gre Gediz, yal izgisinin de Foa batsnda bulunduu
k aylarnda bol akml (84.72 m3/sn), kurak yaz anlalmaktadr. Bu durumda bugnk Gediz
aylarnda dk akmldr (18.36 m3/sn) (ner, deltasnn kydan uzak ve denizden yksek bir
1999). Yaz aylarndaki akm, yksek rlyefli dou alvyon yelpazesi eklinde olmas, deltann da
kesimin sularyla mmkn olabilmektedir. Gediz rmann bugnk azndan kuzeye, Foa
zellikle son yllarda doudaki yksek alanlarda batsna doru gelimesi gerekir. Son buzul a
yaplan barajlar ve batdaki alak ovalarda yeralt maksimumundan sonra, iklimdeki snma ve bu
suyu ekilerek yaplan sulamalarla doal ak nedenle yksek enlemlerdeki buzullarn erimesi
dzeni nemli lde bozulmutur. Kukusuz dneminde (Postglasyal: Yaklak son 20 bin yl),
bunun bir sonucu olarak akarsuyun tad ve kresel deniz seviyesinin hzla ykseldii ve 7-6

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 7
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)

bin yl nce bugnkne yakn bir seviyeye ulat sondaj yzey kotlar hassas olarak
bilinmektedir. Bu dnemde blgesel veya yerel llemediinden, 1/25.000 lekli toporafya
etkilerle (rnein tektonik ykselme veya haritalarndan kestirim yoluyla belirlenen deerler
alalmalar) deniz seviyesi deiiminde kk kullanlmtr. Sondaj numaralarnda ilk iki rakam
farkllklar grlmektedir. Bu nedenle Holosen sondajn yapld yln son iki rakamn, son iki
deniz seviyesi deimeleri, zerinde ok durulan rakam o yl iindeki sondaj numarasn
ve tartlan bir konudur ve farkllklar kresel belirtmektedir (Kayan 2003).
deniz seviyesi deimelerinden ayrt edebilmek
Erken - Orta Holosen (G.. 12-6 bin yl)
iin bal (relative) olarak belirtilmesi gerekir.
rnein Bat Anadolu kylarnda deniz Kyya yakn sondajlarda -8 ile -10 metrelerde
seviyesinin 6000 yl kadar nce bugnk sedimantasyonda bir deime izlenmektedir (ekil
seviyesine ykseldiini, 5000-3500 yl kadar 2 de 1 numaral yzey). Bu yzeyin altndaki
nceki 2-3 metrelik bir alalmadan sonra 2000 yl sedimanlar s denizel ortam zellikleri
kadar nce tekrar bugnk seviyesine ulatn yanstmaktadr. nce kumlu, siltli laminal strktr,
gsteren kantlar bulunmaktadr. Birok yerde bol denizel organizma kalnts (denizel kavklar ve
bugnk deniz seviyesi altnda bulunan arkeolojik bitkisel artklar), buna bal olarak koyu gri
buluntular bunlardandr (Kayan, 1999b; 2012). sediman rengi s ky n deniz tabannn (lower
Son buzul maksimumunu izleyen postglasyal shoreface) gstergeleri olarak deerlendirilmitir.
dnemde (son 20 bin yl), nce hzla ykselen Seyrek yaknlarnda yaplan sondajlarda (99-01 ve
denizin sular altnda kalan eski delta ve alvyon 99-03) ise -10 m den aalarda ince kumlu denizel
yelpazesi dzlkleri ykselme hz azalnca ve (shoreface) sedimanlar bulunurken, -(8-10)
zellikle ykselme durunca, bu defa Gediz metrelerde laminal, muhtemelen delta st
rmann getirdii alvyonlarla rtlerek ova tabakalarna (topset) karlk gelen sediman
yzeyi yeniden ekillenmitir. S ky nnn katmanlar belirlenmitir. Mikrofosil verileri de bu
(shoreface) hzla dolmasyla ky izgisi yeniden deerlendirmelere uymaktadr.
denize doru ekilmi, gerisinde yeni delta ve ekil 2 deki 1 numaral yzey Tuzculudan
takn dzlkleri olumutur (ekil 3). Bu Menemene doru yava yava ykselmekte,
erevede, inilebilen derinlik bakmndan, bu Seyrek kuzeydousunda (Kesit zerinde 00-01 ve
almaya konu olan sondajlarmz sadece denizin 00-02 sondajlarnda) denizel nitelik gsteren
en ok ilerledii Orta Holosenden sonrasn sediman katmanlar bulunmamaktadr. Bu kesimde
kapsamaktadr (Son 7000-5000 yl). Bununla de yzeyin devam izlenebilmekle birlikte, bunun
birlikte, baz sondajlarda inilebilen derinlikler altndaki ve stndeki katmanlar takn
stratigrafik olarak daha erken Holosen katmanlar sedimanlar niteliindedir. Bu kesimde laminal
ile iliki kurulmasna imkan vermitir. karakter kaybolmakta, yerini karasal (akarsu
Aadaki deerlendirmeler ekil 2 zerinden takn), ince, yer yer orta kum birikimine
izlenecek ekilde dzenlenmitir. Burada kesitin brakmaktadr. Renkleri zellikle st seviyelere
dikey lei sondaj profillerinin (loglarnn) doru karasal ortam yanstan kahverengi
ayrntsn gstermeye uygun olmad iin tonlarndadr ve bunlarn iinde denizel fosillere
sondajlar, sadece ana stratigrafik birimlerin rastlanmamtr.
ayrld dikey izgilerle temsil edilmitir. Bununla Bu deerlendirmelere dayanlarak son buzul
birlikte, stratigrafik birimleri, bunlarn maksimumu sonrasnda (gnmzden 20-12 bin
sedimantolojik zelliklerini ve fosil ieriklerini yl nce) ve Erken Holosende (gnmzden 12-7
gsteren sondaj loglar ayrca verilmitir (ekil x- bin yl nce) hzla ykselen denizin Gediz
x). Bu alma kapsamnda herhangi bir yntemle deltasnda, allan kesit izgisi zerinde en ok
mutlak tarihlendirme yaplmamtr. Burada Seyrek evresine kadar sokulduu anlalmaktadr.
belirtilen tarihlendirmeler blgesel stratigrafik Buna gre, yzeyin Seyrek-Menemen arasndaki
kronolojiye dayanmaktadr (Kayan 1991, 1995). blm, son buzul anda ekilmi olan ky
Aklamalarda ykseklikler bugnk deniz izgisinin ok gerilerinde, Gedizin eski alvyal
seviyesine gre belirtilmi, deniz seviyesi altndaki ova yzeyi olarak nitelenebilir ve (alvyon
deerler eksi (-) olarak ifade edilmitir. Ancak

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
8 lhan KAYAN - Ertu NER

zellikleri farkl olmakla birlikte) bugnk derine inen bir gei yzeyi ile Gedizin gnmze
Bornova ovasna benzetilebilir. Sonu olarak, Orta kadar taknlarla biriken alvyon rts
Holosende (gnmzden 7-6 bin yl nceler) gelmektedir. Tm birimlerin ince kum ve silt
Seyrek evresi bir delta ky alan (topset yzeyi) tekstr snflarnda olmas, daha nce deinildii
olmaldr. Burada bulunan genellikle acsu gibi, Gedizin i ovalardan deltaya knda bir
ortamlarna ait fosil topluluklar da bu boazdan gemesi ve kaba ykn byk lde
deerlendirme ile uyumludur. Bununla birlikte, boaz gerisinde (Manisa ovas) brakmas ile
benzer sedimanlar (alvyonlar) arasnda, byle ilgilidir.
nemli bir geii belli edecek daha somut kantlar
Daha ayrntl deerlendirmelerde, Orta Holosen
bulunmas ve zellikle denizin en ok sokulduu
sonras sediman birimleri iinde de farkl katman
zamandaki ky izgisinin belirlenebilmesi iin
veya birimler ayrlabilmektedir. zellikle karasal
daha ok veriye ve bunun iin de daha ok sondaj
birimlerde, buradaki gibi bir takn-delta
yaplmasna gerek bulunmaktadr.
dzlnde akarsu yataklarnn zaman zaman yer
Orta - Ge Holosen (Son 5000 yl) deitirmesi ve buna bal olarak yer yer sediman
tane boyunda deiikliklerin grlmesi doaldr.
Bugnk kydan Tuzculuya kadar yaplan Her ne kadar Gediz deltasndaki sedimanlar
sondajlarda 1 numaral yzey altndaki sedimanlar homojen olarak ince tane boylarnda bulunsa da,
daha ok s deniz ortamna ait laminal bir Ge Holosen alvyonlarnda, biri Tuzculu
strktr gsterirken, yzey zerine olduka yaknlarnda (99-02) bugnk yzey altnda 4-2
homojen bir denizel ince kum katman metreler arasnda, dieri Seyrek-Menemen
gelmektedir. Bunun iinde yer yer bol denizel arasnda (00-02) 6-4 metreler arasnda olmak zere
kavk bulunmaktadr. Rengi genellikle gri-koyu gri 2 eski yatak kesilmitir. Bunlar kaba kumlu akarsu
tonlarndadr. Bu birimin st seviyelerinde yeniden yatak birikintileridir. Tuzculu-Menemen arasndaki
laminal strktr dikkati ekmektedir. Bugne gre yatan, Gedizin 1886 ncesi yata veya bunun
-4 metrelere rastlayan bu katmann, ilerleyen delta yakn kollarna ait olduu toporafyadan belli
geliiminde, delta st katman (topset) olmas olmaktadr. Tuzculu yaknndaki kaba kumlu eski
mmkndr. Bunun iin arada deniz seviyesinde yatak dolgularnn da ayn dnemlere ait olduu
bir alalmann olmas gerekir ki, bu durum, Bat kesit zerinden anlalmaktadr.
Anadolu kylar iin ok yerde belirlenen bal
(rlatif) ky izgisi deime grafiine uymaktadr Son 5000 yl artk insann da bu evrede etkin
(Kayan, 1997; 1999b). Ancak, imdilik Gediz olduu dnemdir (Doer, 1998). Gerekten bu
deltas kylarndaki kk bal deniz seviyesi dnemde blgede insann arazi kullanmna, hatta
deimelerini aydnlatacak veri birikimimiz yerlemelere ait bilgiler bulunmaktadr. Bunlardan
bulunmamaktadr. amalt tuz tavalar altnda kalm olanlar
bulunduu gibi, kuzeyde Panaztepede olduu gibi
Tuzculu-Seyrek arasndaki sondajlarda (zellikle Tun ana kadar eski yerlemeler de
99-02 ve 01-02) denizel sedimanlarda laminal bulunmaktadr. Panaztepe evresindeki eteklerde
strktr ok belirgindir. Seyrek kuzeydousunda eski yap temelleri bugnk yzeyin birka metre
ise ince kumlu akarsu takn sedimanlarna altnda bulunmaktadr. ekil 2 deki kesitte de
geilmektedir. Buna gre, Orta Holosen bugnk yzeyin 2-2.5 m altnda, arkeolojik
(gnmzden 7-5 bin yl nceki dnem) deniz materyalle de ok belirgin olarak izlenebilen bir
tabann temsil ettiini dndmz ekil 2 yzey bulunmaktadr. Bu yzeyi eldeki arkeolojik
deki 1 numaral yzey zerinde, kesit boyunca 3 ve jeomorfolojik bilgilerle Roma ana tarihlemek
farkl sediman birimi ayrlabilir. Ky kesiminde mmkndr. Buna gre ova yzeyi son 2000 ylda
genellikle strktrsz ince kumlu denizel sediman 2-2.5 m kadar daha sedimanla rtlerek
(delta n: shoreface) birimi bulunmaktadr. ykselmitir.
Bunun zerinde bugnk kydan delta ierilerine
doru derine inen, ince kum ve siltli laminalardan Alvyon sondajlarndan alnan sediman
oluan ve delta st (topset) rts olarak rneklerinin paleontolojik analizleri
deerlendirilen bir geile delta birimi yer Deltann geliiminde corafi evre deimelerini
almaktadr. Bunun da zerine, yine ieriye doru yanstabilecek verilerden biri de paleontolojik

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 9
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)

analiz ve deerlendirmelerdir. Delta kylar 1998-01 numaral sondaj


corafi evrenin ve ekolojik zelliklerin zaman Gediz deltasnn ky kesiminde, Ku Cenneti idare
iinde, yatay ve dikey dorultuda ok sk deitii binas yannda, yolun gneyinde, tuzla pompa
alanlardr. Holosendeki deniz seviyesi deimeleri istasyonunun dousunda gerekletirilmi olan
de bu eitlenmeyi artran, hzlandran etkiler 199801 nolu sondajda 15 m derine inilmitir. Bu
yapmtr. Bu nedenle, delta geliiminin sondajdan alnan 21 sediman rnei iinde fosil
incelenmesinde ncelikle deien ky zonunun bulunmu ve incelenmitir (ekil 1 ve 7, Tablo 1).
farkl ortamlarnn belirlenmesi gerekir. Bunun iin
sedimantolojik veriler yannda farkl ortamlara nce kumlu, siltli takn birikintisi niteliindeki ilk
(tuzlu deniz suyu, lagn ve bataklklardaki acsu 400-500 cmlik katmanda fosile rastlanmamtr.
ortamlar, akarsularn tatl su ortamlar gibi) uyum 450 cmde balayan laminal katmanda, zellikle
salam canl trlerine ait fosillerin tanmlanmas 540-600 cm seviyelerinde bol kavk bulunmutur.
byk nem tar. Bu ortamlar temsil eden zel Burada iki ayr 5er gramlk sediman rnei iinde
trler bulunmakla birlikte, ky ortamlarnda bulunan Ammonia tepida Karadeniz kkenli bir
yaayan canllarn ou farkl veya deiken foraminifer olup, her trl tuzluluk artlarna uyum
ortamlara uyum salayabilen trlerdir. Bu nedenle, salayabilen, lagn ortamlarnda ok grlen bir
fosillerle ortam belirlenmesinde tek tek trlerin trdr. Aubignyna perlucida ise akarsu azlarn
varlndan ok, bunlarn oluturduklar topluluun temsil eden foraminiferlerdendir. Mikrofosillerin
genel karakterine baklmas gerekir. Bu nedenle en nemli takm olan ve mikropaleontolojinin ana
almamzda sediman rneklerinde bulunan konusunu oluturan foraminiferlerin byk ksm
fosillerin birlikte deerlendirilmesine zen denizlerde yaayan trlerdir. Ancak, somatr (ac
gsterilmitir. su) ve tatl sularda yaayan ok az sayda
foraminifer tr de bulunmaktadr (nan, 2009).
Delta yzeyinde Sasal-Menemen arasnda 8, Ac su ortamn temsil eden ostrakotlardan
kuzeyde Maltepe yaknlarnda 3, gneyde ili Cyprideis torosa lagnlerde, koylarda, nehir
yaknlarnda 1 olmak zere toplam 12 sondaj azlarnda, gelgit alanlarnda ve hemen hemen
almas yaplmtr (ekil 1). Sasal-Menemen btn dier ky ve ac su ortamlarnda bulunur
sondajlar zerindeki paleontolojik analizler, (Besonen, 1997; Meri vd., 2003).
Holosende ykselen denizin kydan ierilere ne
kadar ilerlediini, delta geliiminin son evrelerinde Sonu olarak, 540-600 cm derinliklerde bulunan
ky kesimindeki corafi evre deimelerini fosil kavklar, bu katmann sedimantolojik
mikrofosillerin yanstt ekolojik ortam zelliklere gre yaplan deerlendirmelerine uygun
zelliklerinden yararlanarak belirlemek ve olarak, denizel-karasal ortamlar arasnda gei (s
sonular sedimantolojik-jeomorfolojik veri ve ky ortam) niteliinde, muhtemelen delta st
deerlendirmelerle karlatrmak amacyla sediman rtsne (topset) uygun oluumda bir
yaplmtr. Bu kapsamda toplam 5 sondajn ortama ait olduunu desteklemektedir.
btnnden 5er gramlk rnekler alnarak 600-900 cmler aras genellikle zeytuni gri, ince-
ilerindeki makro ve mikro fosiller ayklanm, ok ince kum ve siltten olumaktadr. lk bakta
tanmlamalar yaplmtr. Bu alma kapsamnda homojen grnen katman i yapsnda siltli ve ince
tanmlanan mikrofosiller Foraminifer, Ostrakod ve kumlu laminal bir strktr gstermektedir. nce
Mollsk trlerinden olumaktadr. Bunlarn resimli kumlu laminalar bol mikaldr. Bunun alt
listeleri ekil 4, 5 ve 6 da verilmitir. Tanmlanan blmnden, 870-900 cmden alnan rnekte 2
fosillerin listeleri, her 5 gramlk rnekteki buluntu adet Ammonia tepida ve 1 adet denizel ortam
saylar ve rnek derinlikleri tablolarda zetlenmi temsil eden Quinqueloculina seminula
(Tablo 1-4), ekil 7-11 de ise sadeletirilmi bulunmutur. Buna gre bu katmanda da
sondaj loglar zerinde fosil bulunan sedimantolojik verilere uygun olarak mikrofosiller
katmanlardaki fosiller ve buluntu saylar ortamn denizel olduunu gstermekte, s ky
belirtilerek sedimantolojik verilerle n deerlendirmesi ile uyumlu bulunmaktadr.
karlatrmalar yaplmtr.
950 cmden aada laminal strktr devam
etmekle birlikte tekstr daha ince ve homojendir.

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
10 lhan KAYAN - Ertu NER

Zeytuni ince-ok ince kumlu ve daha ok siltli gstermesine imkan vermitir. Pontocythere
laminalar birbirini izlemektedir. Bunlardan turbida ise denizel ortamlarda 5-100 m arasndaki
zellikle siltli laminalar bazen kalnlamakta, derinliklerde yaayabilmektedir (Breman 1975).
bantlar oluturmaktadr.
Bugnk kyya yakn konumda bulunan 1998-01
1165-1185 cm seviyesinden alnan rnekte 5 adet numaral sondajn 15 mlik profilinde (ekil 7)
Aubignyna perlucida, 4 adet Nonion depressulum stteki ilk 4-5 mlik delta yzey rtsnn (topset)
ile birer adet Xestoleberis sp. ve Cytherella sp. altnda btnyle ince kum ve siltten oluan
bulunmutur. Bunlardan Xestoleberis litoral denizel sedimanlar hakimdir. Bunlar genellikle
ortamdan epineritik ortama kadar bulunabilir. Baz laminaldr. 9-10 m den aada tekstr daha ince
trleri ac su ortamnda da grlr. Cytherella ise olup silt oran veya siltli laminalar artmaktadr. Bu
denizin her trl derinliinde bulunmakla birlikte, nedenle, sedimantolojik olarak denizel birimin 5-9
baz trlerine acsulu (mesohalin) ortamlarda da metrelik st blm daha s ky n (upper
rastlanabilmektedir (Van Morkhoven 1963). shoreface), 9 m den aas daha derin ky n
(lower shoreface) olarak deerlendirilmitir.
12201240 cm arasnda Ekinid dikenleri
Genellikle denizel ortam temsil eden foraminifer
bulunmaktadr. Buradan alnan ok ince kumlu
trlerine ait mikrofosil buluntular bu
rnek iinde deiik ortamlarda yaayabilen ok
deerlendirmeye tam olarak uymaktadr.
eitli trlerde fosil kavklar bulunmutur.
Buradaki Nonion depressulum ve Ammonia 200102 numaral sondaj
compacta Bat Akdenizde yaygn olan tipik Tuzculu ile Seyrek arasnda yaplan 200102 nolu
denizel foraminiferlerolup, s denizel ortamn sondaj deniz seviyesinden yaklak 3 m yksekte
tantclardr. Ayrca Callistocythere s denizel olup, ova yzeyinden 21 metre derine inilmitir.
ortamda genellikle litoralden epineritik ortama Burada 22 sediman rneinde fosil bulunmu ve
kadar (Van Morkhoven, 1963), Loxoconcha tanmlamalar yaplmtr. Burada da tanmlanan
tumida ise litoral ortamda, optimum olarak 540 m denizel fosiller, sedimantolojik olarak belirlenen
derinlikte yaayabilen trlerdir (Breman, 1975). ortamlarla uyumlu bulunmutur (ekil 1 ve 8,
12501280 cmden alnan rnekte bulunan eitli Tablo 2).
ve ok saydaki mikrofosil arasndaki Loxoconcha Byk oranda kuvars kumlar ve mika pullarnn
gibberosa, litoral s deniz alanlarnda (20-45 m), grld stteki ilk 500 cmlik ince kumlu, siltli
kumlu ortamlarda yaayan bir trdr (Breman, katmanda anak mlek krklar, yank kalntlar
1975). gibi kltrel unsurlar bulunmaktadr. Akarsu takn
14501465 cmde fosil younluu ve tr eitlilii birikintisi niteliindeki bu katmanda herhangi bir
daha da artmaktadr. S ky zonlarnda derinliin fosile rastlanmamtr. 570600 cm derinliinde ise
artmas ile bentik foraminiferlerin tr eitlilii de tatl su ortamna ait ostrakodlardan Candona
artrmaktadr (Buzas, 1969). Bu derinlikte bulunan parallela pannonica ve Chara oogonium kavklar
ok eitli fosiller genel olarak denizel ortam bulunmutur. Benzer ekilde ince kumlu siltten
temsil etmektedir. Bunlardan Challengerella oluan 700-1100 cm arasnda da fosile
bradyi en baskn tr olup s denizel ortam rastlanmamtr.
yanstmaktadr. Semicytherura incongruens ise s 1150 cmden itibaren seyrek olarak bulunan
infralitoral ortamda derinlii 5-40 m arasnda Challengerella bradyi denizel ortam gstergesidir.
deien, genellikle kumlu ve amurlu zeminleri Daha derinlerde denizel fosillerin tr eitlilii ve
temsil etmektedir (Breman, 1975). saylar artmaktadr. Bu arada yer yer denizel
14701480 cmde bulunan yine ok saydaki makrofosillere ait kavk krntlar da
trden Challengerella bradyi s denizel ortam, bulunmaktadr. Sonu olarak 2001-02 numaral
tuzluluk deiimlerinden ok fazla etkilenmeyen sondajda sedimantolojik zelliklere gre ayrlan
Ammonia tepida ise karaya doru slaan bir st 700 cmlik karasal (alvyon: delta-takn
denizel ky ortamn gstermektedir. Ammonia sediman rts), 1000-1200 cmlerdeki karasal-
tepidann ortam artlarndaki deiimlere kar denizel gei ve 1200 cmden aadaki denizel
toleransl bir tr olmas, geni alanlarda yayl

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 11
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)

birimler ile bunlarda bulunan fosil topluluklarnn rastlanmam, sadece, eitli derinliklerde ve
uyumlu olduu grlmektedir. seyrek olarak tatlsu ostrakodlarndan Candona
parallela pannonica fosilleri bulunmutur. Buna
1999-01numaral sondaj
gre, yaklak 800 cm ykseklikteki ova
Seyrek Ky gneydou knda, Menemen yolu yzeyinde, inilen 1940 cm (bugnk deniz
kavanda yaplan 1999-01 nolu sondajdan alnan seviyesinden 1050 cm kadar) derinlie kadar
13 rnekte fosil bulunmu ve paleontolojik btnyle akarsu takn birikintileri vardr. Daha
tanmlamalar yaplmtr (ekil 1 ve 9, Tablo 3). derinlerde Holosene ait sediman sz konusu
Sondajn ilk 700 cmlik st blmnde mikrofosile olamayaca iin Holosen transgresyonu ile
rastlanmamtr. 760 cmden itibaren ostrakodlar denizin Seyrek dousundan ileriye sokulmad
bulunmaktadr. 760780 cmlerde 6 adet Cyprideis aka anlalmaktadr (ekil 1 ve 10).
torosa bulunmutur. Bu trn yaama ortam ky
zonlarndaki lagn, hali, delta gibi ac su Alvyon birikimi srekli bir olaydr ve Holosen
ortamlardr (Van Morkhoven 1963, Meisch 2000). ncesinde de srmtr. Bu nedenle, Holosende
denizin zerinde ilerledii taban, Gediz rmann
945955 cmlerde bulunan 1 adet Heterocypris Holosen ncesi takn sedimanlarnn yzeyidir.
salina da kyda veya kara iindeki az tuzlu Buna gre, Gedizin alvyon katmanlarnda,
ortamlarda, hatta tatl sularda yaayan bir trdr deien deniz seviyesine gre, en azndan tekstr
(Meisch, 2000). (tane boyu kompozisyonu) bakmndan farkl
12501300 cmlerde ise foraminiferlerden Nonion sedimantolojik birimlerin bulunmas doaldr.
depressulum ostrakodlardan Cyprideis torosa Burada imdilik bilemediimiz baka bir konu da
fosilleri bulunmutur. Cyprideis torosann varl Holosen ncesi (Pleistosen) deniz seviyesi
lagn gibi ac su ortamlarn yanstmaktadr. deimelerinin etkisi, nceki yksek deniz seviyesi
Nonion depressulum Bat Akdenizde yaygn dnemlerinde (rnein Eemian: MIS 5e gibi)
olarak bulunan tipik denizel foraminiferlerden denizin Gediz deltasnda nerelere kadar
biridir (Meri vd., 2004). sokulduudur. Holosen transgresyonu nceki izleri
ve sedimanlar byk lde kartrp yeniden
Sonu olarak 1999-01 numaral sondajda da ekillendirdii iin bu ayrntnn belirlenmesi, u
bulunan fosiller, sedimantolojik verilerle ayrlan anda elimizdeki bilgilerle mmkn deildir.
birimlere uymaktadr. Buna gre 1200 cm
derinlere kadar karasal rt (delta-takn 200202 numaral sondaj
alvyonlar) devam etmi, daha aada denizel Bu alma kapsamnda, Szbeyli-Menemen
birime girilmitir. Bu sondajn 1300 cmde kalmas izgisi zerindekilerden baka, Gediz deltas
nedeniyle denizel birimin tabanna ulalamamtr. kuzeyinde, Maltepe (Panaztepe arkeolojik alan)
1,5 km kadar kuzeydoudaki 2000-01 numaral evresinde de deiik tarihlerde sondaj almalar
sondajda, sedimantolojik zelliklere gre denizel gerekletirilmitir. Bunlardan 2002-02 numaral
birim tanmlanamamtr. Buna gre, Szbeyli- sondaj Gediz rmann Geren-Maltepe arasndaki
Menemen kesit izgisi zerinde Holosen boaza girdii kesimde, rmak yatann
transgresyonu Seyrek ky dousuna kadar gneyinde, Armutalan mevkiinde yaplmtr.
sokulabilmi olmaldr. Ancak, bu alandaki Yaklak 6 m kadar ykseklikteki yzeyden 15 m
sondajlardan 1999-01in yeterli derinlie derine inilen bu sondajdan alnan rneklerin
inmemesi, 2000-01de ise mikrofosil analizi mikrofosil analizlerinden de delta geliimini
yaplmam olmas nedeniyle ky izgisinin tam aydnlatmaya katkda bulunacak sonular
konumu ve ekolojik zellikleri zerinde imdilik salanmtr (ekil 1 ve 11; Tablo 4).
daha ayrntl bilgimiz bulunmamaktadr.
Sondajn karasal (akarsu takn rts) nitelikteki
200002 numaral sondaj ilk 600 cmsinde fosile rastlanmamtr. nce
Bu alma kapsamnda Szbeyli-Menemen kumlu bu katmanda, kaynak litoloji ile ilgili olarak
kesitinin en KDsunda, Menemen batsndaki bol kuvars kristalleri ve mika pullar dikkati
Neojen yapl tepelik alann batsnda yaplan ekmektedir. 600-800 cm arasnda ise tatl su
200002 nolu bu sondajdan alnan 20 rnein ortamlarn temsil eden az sayda fosil
paleontolojik analizlerinde foraminiferlere ait tre bulunmutur. Buna karlk 1100-1200 cm

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
12 lhan KAYAN - Ertu NER

derinliklerden itibaren fosillerin tr eitlilii ve Miosenden beri ukur bir tortulanma alan
saylar artmaktadr. durumunda bulunduunu gstermektedir.
900-1100 cmlerdeki fosiller daha ok s deniz ve Deltann Kuaterner geliiminin erken dnemleri
ac sulu deniz-kara gei alann temsil eden hakknda yeterli bilgi bulunmamaktadr. Ancak,
trlerden olumaktadr (ekil 11). Buna karlk Pleistosen sonlarnda, son buzul andaki deniz
1100 cmden aada foraminiferlerin says ok seviyesi alamasna bal olarak deltann
artmakta ve belirgin olarak denizel katmanlara bugnknden aada, Foa batsna doru gelitii
geilmektedir. Burada baskn olan Ammonia tepida sylenebilir. Buna gre, Holosende ykselen
deiken tuzluluk artlarna uyabilen denizel (s deniz zmir krfezine sokularak eski Gediz
ky n: shoreface) bir foraminifer trdr. 1160- deltasnn alak blmlerini kaplamtr. Bu
1180 cm seviyelerinde bulunan Ventrosia ventrosa alma kapsamnda yaplan sondajlardan salanan
ve bitkisel kkenli Chara fosilleri ise akarsu verilere gre, bu aamada deniz bugnk deltann
azlarnda yaayan trler olmalaryla delta ky ortalarnda Seyrek dousuna, kuzeyde Kesikky
zonunu temsil etmektedirler. Burada baskn olan batsna kadar sokulmutur.
Cyprideis torosa fosilleri ise byklkleri ve
Yine bu almada Orta Holosende deniz seviyesi
kapakl olmalaryla sakin ve gelimeleri iin uygun
ykselmesinin yavalamas veya durmas
bir ortam yanstmaktadr.
sonrasnda hzlanan Gediz deltasnn ilerlemesi
Sonu olarak 2002-02 numaral sondajda 1100 aamasnda s ky nnde biriken sedimanlar
cmden aada Ammonia tepida ve Cyprideis (shoreface), delta yzeyi rt katmanlar (topset)
torosa trleri belirgin ekilde baskndr. Bunlar ve bunlar kaplayan akarsu takn rts farkl
delta kys-s deniz ortamlarnn trleridir. Gediz sedimantolojik zellikleri ve bunlarla uyumlu
rmann gneyde, ili batsnda olan aznn mikrofosil ierikleri ile ayrt edilerek
1886 ylnda insan eliyle kuzeyde bulunan bugk, tanmlanabilmitir. Ancak, bu konuda gerekli olan
fakat gerekte daha eski yatana ynlendirildii mutlak tarihlendirme analizleri bu aamada
bilinmektedir. Buna gre, Holosende ykselerek salanamamtr. Bununla birlikte, bu almada
eski Gediz ovasna sokulan deniz, Maltepe-Geren varlan sonular Holosene ait blgesel krono-
arasndaki boazdan douya bir girinti yapm stratigrafik, sedimantolojik ve paleocorafik
olmaldr. Bu girintinin douya ne kadar ilerledii bilgilerimize uygun zellikler gstermektedir.
konusunda bu alma kapsamnda veri Buna gre:
salanamamtr. Bunun iin Kesikky-Musabey-
1. Holosende deniz nceleri hzla ykselerek
avu kylerine doru sondajlar yaplmas
Szbeyli-Menemen arasndaki kesit izgisi
gerekmektedir. Bununla birlikte, mevcut veriler ve
zerinde, bugnk yzeyin 12-14 m altnda,
bilgiler nda, bu uzanmn gneyde Seyrek
Seyrek evresine kadar ilerlemitir. Bununla
dousunda belirlenen snra uyumlu olarak
birlikte, ky izgisinin bu maksimum ilerleme
Musabey batsnda kalaca varsaylabilir (ekil 1).
dnemindeki tam yerini belirlemek bu aamada
SONU mmkn olmamtr. Bunun iin bu evrede daha
Bat Anadoluda 17.500 km2 lik bir alann sularn sk sondajlar yaplmas gerekmektedir. Seyrek
toplayan, 300 km kadar uzunluktaki Gediz rma, evresinde yaklak -8 mlerde denizel
zmir krfezi iine uzanan 400 km2 kadar sedimanlarda bir deime olmaktadr. Bunun,
genilikte, byk bir delta meydana getirmitir. Bu Erken Holosen sonlarnda (7000 yl kadar nce),
delta, blgesel jeolojik yapnn zelliklerine gre deniz seviyesindeki ykselme hznn azald
Neotektonik dnemde ekillenmi bir ukurluk dneme rastlayan deniz taban olduu sylenebilir.
iinde gelimitir. Blgesel olarak temelde Kretase Bylece denizin ilerlemesi ile Gedizin delta
flileri bulunmakla birlikte, delta evresinde oluturma hz arasndaki denge deimi, bundan
Miosen balarndan itibaren etkili olan sonra delta oluumu daha etkili duruma gemitir.
volkanizmaya bal eitli volkanik formasyonlar Bu dnemde ky zonu hzla dolarak delta st
yaygndr. Ova ortasndaki ve evre eteklerdeki tabakalar (topset) geni alanlar kaplamtr. Bu
nispeten dar alanl Neojen sedimanter ve volkano- rty oluturan sedimanlar genellikle denizle
sedimanter formasyonlar, delta alannn balantl, fakat dalga etkisinin zayf olduu

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 13
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)

bataklk ve lagnlerde biriktii iin daha ok yer yer Gedizin deien yataklarna ve kollarna
laminal, yer yer ince kumlu sedimanlardan ait kaba kumlu yatak dolgularna da
olumaktadr. Bunlarda bulunan mikrofosiller bu rastlanabilmektedir.
jeomorfolojik zelliklerle uyumludur. Katk ve Teekkr
2. Gediz delta kylarnda Orta Holosen ve
sonrasndaki deniz seviyesi deimelerini ve Bu yaz, Ege niversitesi Bilimsel Aratrma
bunun delta geliimi zerindeki etkilerini Projeleri ube Mdrlnce 98 EDE 008
belirlemek bugnk bilgilerimizle mmkn numaral ve "Gediz Deltasnn Alvyal
deildir. Bu konuda delta st tabakalarnn alansal Jeomorfolojisi I (Szbeyli-Menemen Profili)"
dalmndan ve bundaki deimelerden aydnlatc balkl aratrma projemize verilen destekle
bilgiler salanabilir. Bunun iin yeni sondaj yaplan bir dizi delgi sondajdan salanan
kesitlerine ihtiya bulunmaktadr. sedimantolojik ve paleontolojik verilere
dayanlarak hazrlanmtr. Bu nedenle, Ege
3. Delta geliiminin Ge Holosendeki son aamas niversitesi Rektrl ve Edebiyat Fakltesi
(Son 3500 yl) insan etkinlikleriyle paralel Dekanlna teekkrlerimizi sunarz.
srmtr. Bununla ilgili bilgiler evredeki Paleontolojik analizler lisans bitirme tezi
arkeolojik almalardan salanmaktadr. Bunun kapsamnda rencimiz C. Meltem ZKAN
yannda, sondajlarda bugnk yzeyden 2-3 m tarafndan sabrla yaplm, baarl bir tez
derinlere kadar hemen her yerde arkeolojik hazrlanmtr. Kendisini kutlar, teekkrlerimizi
bulgulara (anak-mlek krklar, ate artklar sunarz. Prof. Dr. Engin MER ve Prof. Dr. Atike
gibi) rastlanmas, delta ovasnda arazi kullanmnn NAZK fosil tr ve cinslerinin belirlenmesi ve
bilinenden ok daha eski, yaygn ve youn yaama ortamlarna gre deerlendirilmesinde
olduunu gstermektedir. Bu st sediman birimi, yakn ilgi gstermiler, byk katklarda
kukusuz artk denizle ilgili olmayan, Gedizin bulunmulardr. Kendilerine teekkrlerimizi
takn sedimanlar ile iie alvyon sunarz.
katmanlarndan olumaktadr. Bu nedenle,
genellikle ince kumlu takn sedimanlar arasnda,

Referanslar
Breman, E. 1975. The distribution of ostracodes in the bottom sediments of the Adriatic Sea. Vrije
Universiteit te Amsterdam, Krips Repro, Meppel, 165 s.
Besonen, M. R. 1997. The Middle and Late Holocene Geolog and Landscape Evolution of the Lower
Acheron River Valley, Epirus, Greece. Masters thesis, Universitiy of Minnesota.
Buzas, M. A. 1969. Foraminiferal species densities and environmental variables in an estuary,
Limnology and Qceanography 14, 411-422.
Doer, E. 1998. lk iskanlardan Yunan igaline kadar Menemen ya da Tarhaniyat tarihi. Sergi Yaynevi.
zmir.
Erdoan, B. 1990. zmir-Ankara Zonunun, zmir ile Seferihisar arasndaki blgede stratigrafik
zellikleri ve tektonik evrimi. TPJD 2/1, 1-20.
Erin, S. 1955. Gediz ve Byk Menderes deltalarnn morfolojisi. Dokuzuncu Corafya Meslek
Haftas. Tebliler ve Konferanslar. Trk Corafya Kurumu Yay. No 2, 33-36, stanbul.
Gken, N. 1979. Denizli-Mula evresi Neojen istifinin stratigrafisi ve paleontolojisi. Doentlik Tezi,
Hacettepe niversitesi. 154 sayfa.
nan, N. 2009. Paleontoloji (Fosil Bilimi). Sekin Yaynclk, Ankara.

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
14 lhan KAYAN - Ertu NER

Kayan, . 1991. Holocene geomorphic evolution of the Beik plain and changing environment of ancient
man. Studia Troica, Band 1, 79-92.
Kayan, . 1995. The Troia bay and supposed harbour sites in the Bronze Age. Studia Troica, Band 5,
211-235.
Kayan, . 1997. Bronze Age regression and change of sedimentation on the Aegean coastal plains of
Anatolia (Turkey). Third Millennium B.C. Climate Change and Old World Collapse (Ed. by H. N.
Dalfes, G. Kukla, and H. Weiss). NATO Advanced Research Workshop. September 19-23, 1994.
NATO ASI Series 1. Global Environmental Change, Vol. I 49, 431-450. Springer-Verlag Berlin
Heidelberg.
Kayan, . 1999a. Kemalpaa evresinde gemiten gnmze arazi kullanm ve gnmzdeki sorunlar.
Kemalpaa Kltr ve evre Sempozyumu 1999 Bildiriler Kitab, 1-16, Kemalpaa Kaymakaml
ve E.. zmir Aratrma ve Uygulama Merkezi, zmir.
Kayan, . 1999b. Holocene stratigraphy and geomorphological evolution of the Aegean coastal plains of
Anatolia. 1-4 April 1997 Ankara. Proceedings. The Late Quaternary in the Eastern Mediterranean
Region. Quaternary Science Reviews. 18 / 4-5, 541-548. Elsevier Science Ltd. Pergamon. England.
Kayan, . 2000. zmir evresinin morfotektonik birimleri ve alvyal jeomorfolojisi. Bat Anadolunun
Depremsellii Sempozyumu (BADSEM). 24-27 Mays 2000. Bildiriler Kitab, 103-111, zmir
Valilii.
Kayan, . 2003.Gediz deltasnn alvyal jeomorfolojisi-1 (Szbeyli-Menemen profili). Ege niversitesi
Aratrma Fonu Proje Raporu. No: 1998 EDB-008.
Kayan, . 2012. Kuvetarnerde deniz seviyesi deimeleri. Kazanc, N., Grbz, A. (Ed.) Kuvaterner
Bilimi, Ankara niversitesi Yay. No: 350, 59-78, Ankara.
Meisch, C. 2000. Freshwater Ostracoda of Western and Central Europe. Swasserfauna von
Mitteleuropa 8/3. Spektrum Akademischer Verlag. Heidelberg.
Meri, E., Kerey, .E., Avar N., Turul, B., Suner, F., ve Sayar, A. 2003. Hali (stanbul) ky
alanlarnda (Unkapan-Azapkap) gzlenen Holosen kelleri hakknda yeni bulgular. Yerbilimleri
28, 9-32.
Meri, E., Avar, N., Bergin, F. 2004. Benthic foraminifera of Eastern Aegean Sea (Turkey) Systematics
and Autoecology. Turkish Marine Foundation. Publ. Number: 18, 306 s., stanbul, Turkey.
ner, E. 1999. Sulak alanlarn ynetimi projesi. Gediz Deltas sulak alan ynetim plan alt projesi (Blm
2; Gediz Delta Ovasnn Doal evre zellikleri). T.C. evre Bakanl evre Koruma Genel
Mdrl. T.C. Ege niversitesi Su rnleri Fakltesi. Proje No 97 K 100020. Bornova, zmir.
ner, E., Kayan, . 2006. zmir Krfezi Kylarnda Alvyon Birikimi ile Karyaka ve Bayrakl
Kylarnn ekillenmesi. Karyaka Kltr ve evre Sempozyumu Bildiri Kitab, 8-22, zmir.
zkan, C.M. 1995. Gediz Deltas, Sasal-Menemen Hatt Sondajlarna Ait Sedimanlarn Paleontolojik
Analizleri ve Paleocorafik Deerlendirilmesi. Lisans Tezi, Ege niversitesi. 148 sayfa.
Van Morkhoven, F.P.C.M. 1963. Post Palaeozoic Ostracoda. 2, Elsevier Amsterdam.

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 15
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)

ekil 1- Gediz deltas ve evresinin jeolojik birimleri, delta ovasnda sondaj noktalarnn ve kesit izgisinin yerleri.
Figure 1- Geological formations of the Gediz delta and surroundings, and locations of the core -drilling points
and the cross-section line.

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
16

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
lhan KAYAN - Ertu NER

ekil 2- Gediz delta ovasnn Szbeyli-Menemen arasnda kesiti. Birbiriyle uyumlu sedimantolojik ve mikropaleontolojik sondaj verilerine gre izilen
kesit, Holosen transgresyonu ile ykselen denizin, nceki delta yzeyinde en ok ilerledii dnemden (Orta Holosen: Gnmzde n 7-6 bin yl nce)
gnmze kadar olan geliimini kapsamaktadr. 1d o dnemdeki deniz tabann, 1k o dnemin delta-takn ovas yzeyini gstermektedir. Sondajlarda
rastlanan eski akarsu yatak dolgular Y ile gsterilmitir. Dikey kaln izgiler ve zerlerindeki numaralar sondajlar, yanlarndaki kesik siyah izgi ve
noktalar mikropaleontolojik analizlerde fosil bulunan seviyeleri gstermektedir (Ayrntlar ve fosil listeleri iin bkz: eki l 5 adet log). anak-mlek
krklar gibi kltrel unsurlar ieren seviyeler k ile iaretlenmitir. Sedimantolojik ve paleontolojik veriler Holosende ykselen denizin kesit izgisi
zerinde en ok Seyrek ky dou ve kuzeydou evresine kadar ilerlediini gstermektedir (bkz. ekil 1). Buna gre o dnemin ky izgisi de buralarda
bulunmaldr. Veriler yeterli olmamakla birlikte, bu durumda Orta Holosende deniz seviyesinin bugnknden 6 m kadar aada olmas gerekmektedir. Bu
durum kresel deniz seviyesi deime srecine uymakla birlikte, Bat Anadolu kylarnn birok yerinden farkldr. Bu konuda zmir krfezindeki tektonik
sbsidansn ve delta sedimanlarndaki pekime (compaction) etkilerinin de dikkate alnmas gerekir. Ancak, bu konudaki verile rin derlenmesi bu
almann kapsamna alnamamtr. Sonu olarak 1d yzeyi altndaki denizel tortullar transgresif bir srete birikmitir. Bunun zerindekiler ise Gediz
rmann getirdii alvyonlarla s ky nnn doldurulmas, Gediz deltasnn geliimi ve zerinin takn alvyonlar ile kaplanmasyla sren regresif bir
srecin eseridir.
Figure 2- SW-NE cross-section of the Gediz delta plain between Szbeyli and Menemen.
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 17
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)

ekil 3- zmir krfezi ve yakn evresinin batimetrik haritas (Seyir, Hidrografi ve Oinografi Da. Bk.).
Haritada sadece -100 m ve -50 m derinlik alanlar renklendirilmitir. -100 m son buzul ann (Wrm)
en souk dneminin (yaklak 20 bin yl nce) ve -50 m Holosen balarnn (12-10 bin yl nce)
yaklak deniz seviyesi deerleridir.
Figure 3- Bathimetric map of the Bay of zmir and near coastal region (Office of Navigation, Hydrography and
Oceanography). Down to -50 m and -100 m deep areas are colored. -100 m is the sea level during the
maximum of the last glacial period (about 20 thousand year ago), and -50 m beginning
of the Holocene (about 12-10 thousand years ago).

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
18 lhan KAYAN - Ertu NER

ekil 4- Gediz deltas sedimanlarnda bulunan foraminifera fosilleri.


Figure 4- Foraminifera fossils found in the Gediz delta sediments.

1. Ammonia tepida (Chusman) (Her trl tuzlulukta)


2. Nonion depressulum (Walker and Jacob) (Tipik denizel)
3. Aubignyna perlucida (Heron-Allen ve Earland) (Akarsu azlar)
4. Ammonia compacta (Hofker) (S denizel fasiyes)
5. Challengerella bradyi (Billman, Hottinger ve Oesterle) (S denizel fasiyes)
6. Neoeponides bradyi (Le Calvez) (S denizel fasiyes)
7. Rosalina bradyi (Cushman) (S denizel fasiyes)
8. Elphidium crispum (Linn) (S denizel- her trl ortama uyumlu lagnlerin karakteristik cinsidir)
9. Elphidium advenum (Denizel ortam)
10. Elphidium complanatum (dOrbigny) (Denizel ortam: Karadeniz kkenli- her trl tuzluluk)
11. Quinqueloculina seminula (Linn) (Akdenizi karakterize eder: kyya yakn yerler)
12. Adelosina cliarensis (Heron- Allen ve Earland) (Tipik denizel)
13. Adelosina mediterranensis (Le Calvez, J. And Y.) (S denizel fasiyes- Tipik denizel)
14. Adelosina carinata-striata (Wiesner) (Denizel ortam)
15. Triloculina marioni (Schlumberger) (Denizel ortam)
16. Pseudotriloculina oblonga (Denizel ortam)

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 19
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)

ekil 5- Gediz deltas sedimanlarnda bulunan ostracod fosilleri.


Figure 5- Ostracoda fossils found in the Gediz delta sediments.
1. Cyprideis torosa (Jones) (Kozmopolit dalml- acsu ortam)
2. Loxoconcha gibberosa (Terquem) (Litoral ortam-s denizel (20-45m) kumlu ortamlarda)
3. Loxoconcha tumida (Brady) (Litoral ortam, denizel)
4. Loxoconcha elliptica (Brady) (Haliler, rmak azlar, lagnler ve gelgit zonlar gibi eitli)
5. Semicytherura incongruens (Mler) (S infralitoral ortamda derinlii 5-40m)
6. Pontocythere turbida (G.W. Mler) (Denizel ortamda 5100 m)
7. Callistocythere sp. (S denizel: genellikle litoral-epineritik ortam)
8. Cytherella (Denizin her trl derinliinde-baz trleri acsuda)
9. Xestoleberis sp. (Litoral ortamdan epineritik ortama-baz trleri acsuda)
10. Heterocypris salina (Brady) (Burada lagner. Kyda-kara iinde az tuzlu ortamlarda, tatl sularda)
11. Candona parallela pannonica (Zalanyi) (Akarsu, gl gibi tatlsu ortam)
12. Eucypris sp. (Akarsu, gl gibi tatlsu ortam)
13. Leptocythere sp. (Baz trleri tipik olarak acsu ortamn gstermektedir. Dierleri litoral ortamda)
14. Aurila arborescens (Denizel ortam)
15. Cytherois sp. (S denizel ortam)

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
20 lhan KAYAN - Ertu NER

ekil 6- Gediz deltas sedimanlarnda bulunan mollusk fosilleri.


Figure 6- Mollusca fossils found in the Gediz delta sediments.
1. Ctena decussata (O. G. Costa) (Denizel ortam)
2. Corbula gibba (Olivi) (Denizel ortam)
3. Turritella communis (Risso) (Neritik blge 50- 200 m derinlik)
4. Hexaplex trunculus (Linne) (S sublitoral)
5. Cyclope neritea (S denizel)
6. Chrysallida sp. (Carpenter) (Denizel ortam)
7. Valvata sp. (Tatlsu)
8. Ventrosia ventrosa (Burada Denizel)

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 21
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)

Tablo 1- Gediz deltas 1998-01 numaral sondaj sedimanlarnda bulunan fosiller ve saylar (5 grlk rneklerde).
Table 1- Fossil content and number of each species found in the core drilling number 1998 -01, in 5 gr samples.

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
22 lhan KAYAN - Ertu NER

ekil 7. 1998-01 numaral sondaj profili (logu) ve bulunan mikrofosiller. Solda sedimantolojik deerlendirmeler,
sada fosil almas yaplan rneklerin alnd derinlikler (dikey, kaln izgiler) ve bulunan fosiller gsterilmitir
Fosil listelerindeki rakamlar 5 gramlk rneklerdeki buluntu saylardr.
Figure 7- Number 1998-01 core drilling log and found microfossils.

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 23
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)
Tablo 2- 200102 numaral sondajnda bulunan fosillerin tr ve cins dalm (5 grlk rneklerde).
Table 2- Fossil content and number of each species found in the core drilling number 2001 -02, in 5 gr samples.

Tablo 3- 199901 numaral sondajnda bulunan fosillerin tr ve cins dalm (5 grlk rneklerde).
Table 3- Fossil content and number of each species found in the core drilling number 1999 -01, in 5 gr samples.

Tablo 4- 200202 numaral sondajnda bulunan fosillerin tr ve cins dalm (5 grlk rneklerde).
Table 4- Fossil content and number of each species found in the core drilling number 200 2-02, in 5 gr samples.

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
24 lhan KAYAN - Ertu NER

ekil 8. 2001-02 numaral sondaj profili (logu) ve bulunan mikrofosiller. Solda sedimantolojik deerlendirmeler,
sada fosil almas yaplan rneklerin alnd derinlikler (dikey, kaln izgiler) ve bulunan fosiller gsterilmitir
Fosil listelerindeki rakamlar 5 gramlk rneklerdeki buluntu saylardr.
Figure 8- Number 2001-02 core drilling log and found microfossils.

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 25
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)

ekil 9- 1999-01 numaral sondaj profili (logu) ve bulunan mikrofosiller. Solda sedimantolojik deerlendirmeler,
sada fosil almas yaplan rneklerin alnd derinlikler (dikey, kaln izgiler) ve bulunan fosiller gsterilmitir
Fosil listelerindeki rakamlar 5 gramlk rneklerdeki buluntu saylardr.
Figure 9- Number 1999-01 core drilling log and found microfossils.

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
26 lhan KAYAN - Ertu NER

ekil 10- 2000-02 numaral sondaj profili (logu) ve bulunan mikrofosiller. Solda sedimantolojik deerlendirmeler,
sada fosil almas yaplan rneklerin alnd derinlikler (dikey, kaln izgiler) ve bulunan fosiller gsterilmitir
Fosil listelerindeki rakamlar 5 gramlk rneklerdeki buluntu saylardr.
Figure 10- Number 2000-02 core drilling log and found microfossils.

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
Sedimantolojik ve Paleontolojik Verilerle Gediz Deltasnda Alvyal Jeomorfoloji Aratrmalar (Gediz OvasZMR) 27
Alluvial Geomorphology of the Gediz Delta Based on Sedimentological and Paleontological Evidence (Gediz PlainZMR)

ekil 11- 2002-02 numaral sondaj profili (logu) ve bulunan mikrofosiller. Solda sedimantolojik deerlendirmeler,
sada fosil almas yaplan rneklerin alnd derinlikler (dikey, kaln izgiler) ve bulunan fosiller gsterilmitir
Fosil listelerindeki rakamlar 5 gramlk rneklerdeki buluntu saylardr. Bu ekilde, dierlerinden farkl olarak
sondaj fotologu da eklenmitir. nceki sondajlarda dijital fotoraflama yaplamadndan bu dzenleme
bulunmamaktadr.
Figure 11. Number 2002-02 core drilling log and found microfossils.

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)
28 lhan KAYAN - Ertu NER

EGE CORAFYA DERGS


Aegean Geographical Journal, VOL. 24 (2), 1-27, (2015)