You are on page 1of 1087

AN TH O N Y GIDDEN S

Sosyoloji
Sosyoloji
Anthony Giddens
ISBN : 978-975-9169-41-X

SOSYOLOJ / ANTHONY GIDDENS

1. Bask: Krmz Yaynlar, Eyll 2012

Genel Yayn Ynetmeni: Oktay zdemir

Dizgi: Krmz Yaynlar

Bask ve Cilt:
Acar Basm ve Cilt San. Tic. A..
Beysan Cad. No: 26 Acar Binas
34524 Haramidere - Beylikdz /stanbul
Tel: 0 212 422 18 34 Fax: 0 212 422 18 04

Krmz Yaynlar, 2008, stanbul


Polity Press Ltd., Cambridge

Krmz Yaynlar
Refik Saydam Cd. Akarca Sk. No: 41
Tepeba-Beyolu /stanbul
Tel: 0 212 253 53 25
www.kirmiziyayinlari.com

Krmz Yaynlar bir OPUS LTD. T. kuruluudur.


Sosyoloji
Anthony Giddens

Yaym a H azrlayan

Cemal Gzel
Yayncnn notu:

Hseyin zel;
1, 2 , 5 , 6 , 1 8 , 1 9 . B l m le r ile S z l k k sm n
3 , 4 . B l m le ri Abdlkadir Snmez;
7 , 2 0 , 2 2 . B l m le ri Zeynep Mercan;
8 , 1 1 , 1 2 , 1 6 , 2 1 . B l m le ri smail Ylmaz;
9. B l m E ren Rzvanolu;
10. B l m Mehmet Ali San;
1 3 , 1 5 . B l m le ri ebnem Pala Gzel;
1 4 . B l m E ren Rzvanolu v e Mehmet Ali San;
17. B l m Muttalip zcan ev irm itir.
indekiler

1 Sosyoloji Nedir? 36
2 Kreselleme ve Deien Dnya 64
3 Sosyolojik Soru Sorma ve Cevaplama 106
4 Sosyolojide Kuramsal Dnme 136
5 Toplumsal Etkileim ve Gnlk Yaam 164
6 Toplumsallama, Yaam Ak ve Yalanma 198
7 Aileler ye Mahrem likiler 242
8 Salk, Hastalk ve Engellilik 292
9 Tabakalama ve Snf 336
10 Yoksulluk, Toplumsal Dlanma ve Refah 382
11 Kresel Eitsizlik 428
12 Cinsellik ve Toplumsal Cinsiyet 478
13 Irk, Etniklik ve G 528
14 Modern Toplumda Din 576
15 Medya 628
16 rgder ve Alar 680
17 Eitim 728
18 alma ve Ekonomik Yaam 788
19 Sapknlk ve Su 838
20 Siyasa, Hkmet ve Terrizm 888
21 ehirler ve Kentsel Alanlar 942
22 evre ve Risk 988

Kaynaka 1023

Szlk
ndeks 1081
Ayrntl indekiler

1 Sosyoloji Nedir? 36
Sosyolojik bak as 38
Sosyoloji uras 41
Sosyolojik dncenin geliimi 42
Kuramlar ve kuramsal yaklamlar 42
lk kuramclar 44
Modern kuramsal yaklamlar 55
Sosyolojide kuramsal dnce 59
zmleme dzeyleri: Mikrososyoloji ve Makrososyoloji 60
Sosyoloji yaammzda bize nasl yardmc olur 61
^et 63
Internet balantlar 63

2 Kreselleme ve Deien Dnya 64


Toplum trleri 67
Kaybolan dnya: Modernlik ncesi toplumlar ve kaderleri 67
Modern dnya: Sanayi toplumlar 73
Kresel gelime 75
Toplumsal deime 77
Toplumsal deime zerindeki etkiler 79
Modern dnemde deime 82
Kreselleme 83
Kresellemeye katkda bulunan etkenler 84
Kreselleme tartmas 93
Kresellemenin etkileri 96
Sonu: Kresel bir ynetim gereksinimi 102
Dnme sorulan 104
E k kaynaklar 104
Internet balantlar 105

11
3 Sosyolojik Soru Sorma ve Cevaplama 106
Sosyolojik sorular 109
Bilimsel yaklam 112
Aratrma sreci 113
Nedeni ve sonucu anlamak 116
Nedensellik ve birlikte deime 116
Aratrma yntemleri 120
Etnografya 120
Derleme 122
Deneyler 125
Yaam ykleri 125
Karlatrmal aratrma 126
Karlatrmal ve tarihsel aratrmay birletirmel27
Gerek dnyada aratrma: yntemler, sorunlar ve tuzaklar 127
nsan denekler ve ahlki sorunlar 128
Sosyoloji sadece aikar olann yeniden ifade edilmesi mi? 129
Sosyolojinin etkisi 130
%et 133
Dnme sorulan 134
E k kaynaklar 134
Internet balantlar 135

4 Sosyolojide Kuramsal Dnme 136


Max Weber: Protestan Ahlak 139
Drt kuramsal mesele 141
Yap ve eylem 143
Uzlama ve atma 145
Toplumsal cinsiyet meselesi 147
Modern dnyann biimlenmesi 149
Yeni sosyolojik kuramlar 152
Postmodernizm 152
Michael Foucault 153
Drt ada sosyolog 155
Jrgen Habermas: demokrasi ve kamusal alan 155
Ulrich Beck: kresel tehlike toplumu 156
Manuel Castells: a ekonomisi 158
Anthony Giddens: toplumsal dnllk 159
12
Sonular 161
%et 161
Dnme sorulan 161
E k kaynaklar 161
nternet balantlar 162

5 Tolumsal Etkileim ve Gnlk Yaam 164


Gndelik yaamn incelenmesi 168
Szel olmayan iletiim 169
"Yz", jestler ve duygular 169
Szel olmayan iletiim ve toplumsal cinsiyet 171
Etkileimin toplumsal kurallar 172
Paylalan anlaylar 173
Garfnkel'in deneyleri 174
"Etkileimsel ykclk" 175
Tepki haykrlar 177
Etkileimde yz, beden ve konuma 178
Karlamalar 178
izlenim ynetimi 180
Kiisel uzam 184
Zaman ve uzamda etkileim 186
Saat zaman 186
Toplum yaam ve uzam ile zamann dzenlenmesi 187
Kltrel ve tarihsel bak asndan gnlk yaam 187
Gerekliin toplumsal olarak kurulmas: sosyolojik tartma 190
Siberuzayda toplumsal etkileim 192
Sonu: Yaknlk zorlanm m? 195
set 196
Dnme sorulan 197
E k kaynaklar 197
Internet balantlan 197

13
6 T oplum sallam a, Y aam Ak ve Y alan m a 198
Kltr, toplum ve ocuun toplumsallamas 201
ocuk geliimi kavramlar 201
Toplumsallama eyleyenleri 204
Toplumsal cinsiyetin toplumsallamas 208
Anne-baba ve yetikinlerin tepkileri 208
Toplumsal cinsiyetin renilmesi 209
yk kitaplar ve televizyon 210
Cinsiyet ayrm yapmadan ocuk yetitirmenin gl 211
Sosyolojik tartma 212
Yaam ak boyunca toplumsallama 215
ocukluk 215
Yeni yetme 216
Gen yetikinlik 217
Olgun yetikinlik 217
Yallk 218
Yalanma 218
Birleik Krallk toplumunun grilemesi 220
nsanlar nasl yalanr? 221
Yalanma: rakip sosyolojik aklamalar 224
Birleik Krallk'ta yalln zellikleri 226
Yalanmann siyaseti 233
Dnya nfusunun grilemesi 237
zet 240
Dnme sorulan 241
E k kaynaklar 241
Internet balantlar 241

7 Aileler ve Mahrem likiler 242


Temel kavramlar 246
Tarihte aile 248
Aile yaamnn geliimi 248
Hi olmadmz biim: geleneksel aileyle ilgili sylenler 250
Dnya apnda aile rntlerindeki deiimler 251
Birleik Krallk'ta aileler ve mahrem ilikiler 253
Topluca ralayclar 253

14
Aile rntlerinde geliim ve eitlilik 254
Aile ii eitsizlik 257
Mahrem ilikide iddet 260
Evii iddet 261
Boanma ve ayrlk 263
Aile yaamyla ilgili deien tutumlar 269 .
Yeni eleikler ve vey aileler 271
Evliliin ve aile yaamnn geleneksel biimlerinin seenekleri 274
Aileye ve mahrem ilikilere kavramsal bakalan 279
levselcilik 279
Feminist yaklamlar 280
Yeni bakalan 281
Sonu: Aile deerleriyle ilgili tartma 286
^et 289
Dnme sorulan 290
E k kaynaklar 290
Internet balantlan 291

8 Salk, Hastalk ve Engellilik 292


Beden sosyolojisi 294
Saln ve hastaln sosyolojisi 297
Sosyolojik bak alarndan tp 301
Deien dnyada tp ve salk 308
Sosyolojik bak alarndan salk ve hastalk 309
Saln toplumsal temeli 314
Snf ve salk 315
Toplumsal cinsiyet ve salk 319
Etniklik ve salk 322
Salk ve toplumsal uyum 323
Engellilik sosyolojisi 324
Bireysel engellilik modeli 325
Toplumsal engellilik modeli 325
Birleik Krallk'ta ve dnyada engellilik 331
tet 334
Dnme sorulan 335
E k kaynaklar 335
Internet balantlan 335
15
9 Tabakalama ve Snf 336
Tabakalama dizgeleri 340
Klelik 341
Kast 341
Mlk 343
Snf 344
Snf ve tabakalama kuramlar 345
Kari Marx'n kuram 345
Max Weber'in kuram 346
Erik Olin Wright'n snf kuram 348
Snf lmek 349
John Goldthorpe: snf ve meslek 350
Golydthorpe'un snf emasnn deerlendirilmesi 352
Bugnk Bat toplumunda toplumsal snf ayrmlar 354
st snf sorunu 354
Orta snf 358
i snfnn deien yaps 359
Altsnf m? 361 ,
Snf ve yaam tarz 366
Toplumsal cinsiyet ve tabakalama 368
Toplumsal hareketlilik 372
Karlatrmal hareketlilik incelemeleri 372
Aa doru hareketlilik 374
Britanya'da toplumsal hareketlilik 375
Britanya bir meritokrasi midir? 377
Sonu: snfn nemi 377
%et 378
Dnme sorulan 380
E k kaynaklar 380
nternet balantlan 381

10 Yoksulluk, Toplumsal Dlanma ve Refah 382


Yoksulluk 385
Yoksulluk nedir? 385
Yoksulluu lmek 387
Kimler Yoksuldur? 392

16
Yoksulluu aklamak 397
Yoksulluk ve toplumsal hareketlilik 399
Toplumsal dlanma 402
Toplumsal dlanma nedir? 402
Toplumsal dlanma rnekleri 405
Su ve toplumsal dlanma 409
Refah Devleti 411
Refah devleti kavramlar 411
Birleik Krallk'ta refah devleti 413
Sonu: deien dnyada yoksulluk ve refah 423
yet 425
Dnme Sorulan 426
E k kaynaklar 426
nternet balantlar 426

11 Kresel Eitsizlik 428


Kresel Ekonomik Eitsizlik 434
Yksek gelirli lkeler 636
Orta gelirli lkeler 436
Dk gelirli lkeler 437
Kresel eitsizlik artyor mu? 438
Zengin ve Yoksul lkelerde Yaam 440
Salk 440
Alk, yetersiz beslenme ve ktlk 441
Eitim ve okuryazarlk 445
Yoksul lkeler Zenginleebilir mi? 446
Kalknma kuramlar 451
Kalknma kuramlarnn deerlendirilmesi 459
Uluslararas rgtlerin rol ve kresel eitsizlik 460
Deien bir dnyada kresel ekonomik eitsizlik 462
Dnyadaki Nfus Art 465
Nfus zmlemesi: demografi 466
Nfus deiiminin dinamikleri 467
Malthusuluk 468
Demografik gei 470
Deiimle ilgili beklentiler 471

17
%et 476
Dnme sorulan A li
E k kaynaklar 477
Internet balantlar A li

12 Cinsellik ve Toplumsal Cinsiyet 478


nsan cinsellii 483
Biyoloji ve cinsel davran 483
Cinsel davran zerindeki toplumsal etkiler 484
Cinsellik ve reme teknolojileri 487
Bat kltrnde cinsellik 489
Cinsel ynelim 497
Cinsel ynelim doutan mdr yoksa renilir mi? 498
Ecinsellie ynelik tutumlar 501
Gay ve lezbiyen sivil haklar hareketi 502
Toplumsal cinsiyet 504
Toplumsal cinsiyet ve biyoloji: farkllklar doal m? 505
Toplumsal cinsiyetin toplumsallamas 506
Toplumsal cinsiyetin ve cinsiyetin toplumsal kuruluu 508
Diillikler, erillikler ve toplumsal cinsiyet arasndaki ilikiler 509
Toplumsal cinsiyet eitsizliiyle ilgili bak alan 514
levselci yaklamlar 515
Feminist yaklamlar 516
Sonu: Toplumsal cinsiyet ve kreselleme 524
%et 526
Dnme sorulan 527
E k kaynaklar 527
Internet balantlan 527

13 Irk, Etniklik ve G 528


Ana kavramlar 533
Irk 533
Etniklik 535
Aznlk gruplan 537
On yarg ve ayrmclk 538
Irklk 540

18
Irkln sosyolojik yorumlar 542
Etnik btnleme ve atma 544
Etnik btnleme modelleri 544
Etnik atma 546
Birleik Krallk'ta g ve etnik farkllk 548
G 548
Etnik eitlilik 553
Etnik aznlklar ve emek pazan 555
skan 560
Ceza hukuku sistemi 563
Kta Avrupas'nda gmenlik ve etnik ilikiler 565
G ve Avrupa Birlii 566
Kresel G 568
G harekederi 569
Kreselleme ve g 570
Kresel diasporalar 571
Sonu 573
^et 574
Dnme sorulan 574
E k kaynaklar 575
Internet balantlar 575

14 Modern Toplumda Din 577


Sosyoloji kuramlar ve dnceleri 580
Din zerine sosyolojik almalar 580
Din zerine kuramlar 582
Gerek dnya dinleri 588
Totemizm ve animizm 588
Yahudilik, Hristiyanlk ve slamiyet 589
Uzakdou dinleri 591
Dini rgder 592
Hristiyanlk, toplumsal cinsiyet ve cinsellik 598
Laikleme ve dinsel dirili 601
Laikleme 601
Avrupa'da din 603
Birleik Krallk'ta din 606

19
Laiklemenin deerlendirilmesi 615
Kktendincilik 617
%et 626
Dnme sorulan 627
E k kaynaklar 627
Internet balantlan 627

15 M edya 629
Geleneksel ve yeni medya 632
Geleneksel medya 632
Yeni medya 638
Medya zerine kuramsal yaklamlar 644
levselcilik 644
atma kuramlar 645
Yeni kuramlar 647
nyarg ve medya: Glasgow niversitesi Aratrma Grubu 652
Televizyon Haberleri 652
zleyiciler ve medyann etkileri 654
izleyici aratrmalar 654
Medyann etkileri 656
Medyann Denetimi 659
Siyasi denetim 659
Kresel medya ve demokrasi 664
Kresel ada medya 665
Mzik 666
Sinema 668
Medyann sper irketleri 669
Medya emperyalizmi mi? 672
Direni ve kresel medyann alternatifleri 673
Sonu 676
Zet 677
Dnme sorulan 678
E k kaynaklar 678
nternet balantlan 678

20
16 rgder ve Alar 681
rgtler 683
Birer brokrasi olarak rgtler 685
rgtlerin fiziksel dzeni 693
Dnyay saran rgtler 697
Ekonomik rgtler 701
Broksarinin tesi mi? 711
rgtsel deiim: Japon modeli 711
Ynetimsel dnm 713
A almas 716
rgtler ve alar yaammz nasl etkilerler? 720
Toplumsal sermaye: birbirine balayan balar 720
Tek bana bowling oynamak: toplumsal sermayenin
kne rnek olabilir mi? 722
Sonu 724
%et 725
Dnme sorulan 121
E k kaynaklar 727
Internet balantlar T

17 Eitim 729
Eitimin nem 732
Birleik Krallkta Eitim 733
Kkenleri ve Geliimi 734
Ortaretim ve Siyaset 736
Yksekretim 744
Britanya eitim sistemine karlatrmal bir bak 749
Eitsizlik ve Eitim-retim Kuramlar 750
Ivan llich: gizli mfredat 752
Basil Bernstein: dil kodlar 756
Pierre Bourdieu: eitim ve kltrel yeniden-retim 758
almak iin okumak: Paul Willis'in kltrel yeniden-retim incelemesi 759
Eitime postmodern yaklamlar 762
Eitsizlik ve Eitim 762
Okullarda toplumsal cinsiyet ve baar 764
Eitim ve etniklik769

21
IQ ve Eitim 772
Eitim ve Yeni letiim Teknolojisi 778
Snfta teknoloji 778
E-niversitelerin douu mu? 781
Sonu: eitimin gelecei 783
%et 785
Dnme sorulan 786
E k kaynaklar 786
nternet balantlar 786

18 alma ve Ekonomik Yaam 789


alma nedir? karl denen ve denmeyen alma 791
almann dzenlenmesi 793
Taylorizm ve Fordizm 794
Taylorizm ve Fordizmin snrlar 796
in ve almann deien doas 797
Kadnlar ve alma 800
Post-Fordizm 811
Mesleki yapdaki bugnk eilimler 815
gvencesizlii, isizlik ve almann toplumsal nemi 824
almann toplumsal anlam 824
gvencesizliindeki art 826
sizlik 829
Sonu: Kiiliin anmas m? 834
%et 836
Dnme sorulan 837
E k kaynaklar 837
nternet balantlan 837

19 Sapknlk ve Su 839
Temel Kavramlar 842
Su ve sapknln aklamas: sosyoloji kuramlar 844
levselci kuramlar 844
Etkileimci kuramlar 848
atma kuramlar: "yeni kriminoloji" 851

22
Kontrol kuram 854
Kuramsal sonular 858
Birleik Krallk'ta su rntleri 859
Su ve su istatistikleri 861
Sulular ve kurbanlar 863
Toplumsal cinsiyet ve su 864
Genlik ve su 870
Beyaz yakal sular 872
rgtl su 875
Siber su 877 '
Hapishaneler: sua zm m? 879
Sonu: su, sapknlk ve toplumsal dzen 882
%et 885
Dnme sorulan 886
E k kaynaklar 887
Internet balantlar 887

20 Siyasa, Hkmet ve Terrizm 889


Siyaset sosyolojisindeki temel kavramlarn ele alnmas 892
Siyaset, hkmet ve devlet 892
G 893
Yetkecilik ve Demokrasi 896
Demokrasinin kresel yaylm 899
Komnizmin k 899
Demokrasinin poplerliini aklamak 902
Demokrasinin ba dertte mi? 904
Kresel ynetim 906
Birleik Krallk'ta parti siyasalar 909
Yeni i Partisi 912
Siyasal ve toplumsal deime 916
Kreselleme ve toplumsal hareketler 916
Teknoloji ve toplumsal hareketler 919
Ulusuluk ve ulus kuramlar 920
Ulusuluk ve modern toplum 921
Devletsiz uluslar 923
Ulusal aznlklar ve Avrupa Birlii 924

23
Gelimekte olan lkelerde uluslar ve ulusuluk 925
Ulusuluk ve kreselleme 926
Ulus devlet, ulusal kimlik ve kreselleme 928
Terrizm 929
Terr ve terrizmin kkenleri 931
Eski ve yeni tarz terrizm 932
Terrizm ve sava 938
%et 939
Dnme sorulan 940
E k kaynaklar 940
Internet balantlan 941

21 ehirler ve Kentsel Alanlar 943


Kendiliin kuramlatnlmas 944
Chicago okulu 945
Kendilik ve yaratlm evre 950
Deerlendirme 953
ehrin Geliimi 954
Geleneksel toplumlarda ehirler 954
Sanayileme ve kentleme 955
Modern ehrin geliimi 957
Britanya A.B.D.'deki yeni kentleme eilimleri 958
ehirler ve kreselleme 973
Kresel ehirler 974
Eitsizlik ve kresel ehir 977
Kresel ada ynetici ehirler 979
Sonu: ehirler ve kresel ynetim 985
Zet 985
Dnme sorulan 986
E k kaynaklar 987
Internet balantlan 987

24
22 evre ve Risk 989
Sosyolojik bif konu olarak evre 991
Ortak evremiz 992
Bymenin snrlar var mdr? 993
Srdrlebilir kalknma 994
Tketim, yoksulluk ve evre 995
Tehditin kaynaklar 997
Risk, teknoloji ve evre 1005
Kresel snma 1006
Genetik olarak deitirilmi besinler 1012
Kreselrisk toplumu 1017
leriye bakarken 1019
yet 1021
Dnme sorulan 1022
E k kaynaklar 1022
nternet balantlan 1022

Kaynaka 1023
Szlk 1051
ndeks 1081

25
Beinci baskya nsz

Bu kitabn drdnc basks, 11 Eyll 2002 olaylarndan nce baslmt. Kitabn,


ada toplumsal dnyadaki arpc deimeler ile 11 Eylln ardndan gelen yllara
ayak uyduran beinci basm, nemli lde yeni malzeme eklenerek, zenle gzden
geirildi ve yenilendi. Daha nceki basklarda olduu gibi, kitab okunabilir ve
elenceli yapmaya altm; ama ayn zamanda da disiplinin en son durumunu dikkate
alacak biimde olmasna da uratm. Kitap imdi, baka yeni konularn yansra, ilk
kez kresel eitsizlik, terrizm, yaam sresi, yalanma ve engellilik konularndaki
ayrntl tartmalar ieriyor. Bu yeni altblmleri, kitabn denenmi ve snanm
blmleriyle btnletirerek, kitabn, sosyolojiye ilikin olarak en son konular ierdii
biimindeki nnn korunmasna uratm.

27
Teekkr

Bu kitabn hazrlanmasnda yardmc olan herkese teekkrler. Daha nceki basky


okuyan pek ok kii, yararl ve rahatsz etmeyen yorumlar gnderdiler; onlara minnet
borluyum. Bu beinci basknn hazrlanmas, kitap zerinde pek ok aym harcayan
Simon Griffiths'in etkin katlm olmadan olanaksz olurdu. Kitabn her ne erdemi
varsa, bunlardan benim kadar o da sorumludur. Gerekten de ona byk bir minnet
duyuyorum.
Kitabn blmlerinin msveddelerini okuyan btn akademisyenlere teekkr
etmeliyom. Bu insanlar tek tek teekkr edemeyeceim kadar oklar; ancak onlarn
yorumlarna deer bimek olanaksz. Polity yaynlarnda alan, zellikle aadaki
kiilere teekkr etmeliyim. John Thompson, David Held, Gill Modey, Neil de Cort
ve Breffni O'Connor. Emma Longstaff, bandan sonuna kadar btn projenin
kesinlikle temel bir paras oldu. O, birlikte almak iin mkemmel bir kii. Sarah
Dancy, metnin redaksiyonu konusunda muhteem bir i kard; onun dikkatli, zenli
ve yaratc almasna minnet duyuyorum.
Son olarak, Alena Ledeneva'ya, tutarl yardmlar ve cesaretlendirmeleri iin teekkr
etmeliyim.

29
Bu kitap Hakknda

Bu kitap, sosyolojinin acl entelektel kltr iinde temel bir rol oynad, toplum
bilimleri iinde de merkezi bir yer tuttuu inancyla yazld. Bu beinci baskdaki
amacm, ncekilerde olduu gibi, bugn sosyologlar ilgilendiren btn temel
konularn bir zmlemesi ile bir lde orijinallii birletiren bir kitap yazmak oldu.
Kitap, ar derecede inceltilmi kavramlar ortaya atmaya almyor; yine de,
disiplinin geldii en son noktadan dnceler ve bulgular kitab yanstld. Bunun
partizan bir deerlendirme olmadn umarm; sosyolojideki nemli bak alarn
kapsamaya ve ada aratrmalarn nemli bulgularnn hepsine, tarafsz bir biimde
olmasa da, yer vermeye altm.

nemli Temalar
Kitap, hepsi de almaya ayrc bir nitelik vermeye yardmc olan bir dizi temel tema
halinde oluturuldu. Ana temalardan birisi, deiim iindeki dnya temasdr.
Sosyoloji, Batnn sanayileiyor olan toplumsal dzeninin, daha nceki toplumlann
yaam biimlerinden uzaklatran dnmlerden domutur. Bu deimeler
tarafndan yaratlan dnya, sosyolojik zmlemenin birincil ilgi alandr. Toplumsal
deimenin hz artmay srdrd; bugnlerde, en az onsekizinci ve ondokuzuncu
yzyllarda gerekleenler kadar nemli olacak dnmlerin eiinde duruyor
olmamz da olasdr. Gemite ortaya km olan dnmlerin haritasn karmak
ve bugnlerde gerekleiyor olan nemli gelime izleklerini anlayabilmek, sosyolojinin
birincil sorumluluudur.
Kitabn bir dier ana temas, toplum yaamnn kresellemesidir. Sosyolojiye ok
uzun bir sreden beri, toplumlann bamsz birimler olarak incelenebilecei gr
egemen olmutur. Ne ki, gemite bile, toplumlar hibir zaman yaltlm bir biimde
varolmadlar. Son zamanlarda, kresel btnleme srelerinde ak bir hzlanma
grebiliyoruz. Bu, rnein, dnya apndaki uluslararas ticaretin geliimine
bakldnda, aktr. Kreselleme zerine vurgu ayn zamanda, bugn sanayilemi
ve gelimekte olan dnyalarn birbirine bamllna verilen arlkla yakndan
ilikilidir. Kitabn 1989 ylnda yaplan ilk basks, o zamanlarda disiplinin ancak daha
teknik alanlarnda yeni yeni incelenmeye balayan kresellemenin etkisini tartarak
bir ilki yaratt. O zamandan beri, kreselleme tartmalar devasa boyutlara ulat;
kresellemenin kendisi de, onunla el ele giden bilgi teknolojilerindeki deiikliklerle
birlikte daha da ilerledi.
ncs, kitap gl bir karlatrmal bak benimsiyor. Sosyolojik alma,
yalnzca belirli bir toplumun kurumlann anlamak yoluyla retilemez. Daha ok
Birleik Kralla arlk veren bir tartma yrtm olsam da, bu tr tartmalar her

31
zaman teki kltrlerden alnan zengin bir malzeme eitlilii ile dengelenmitir.
Bunlar arasnda, teki Bat lkelerinde yrtlen aratrmalar da yer almaktadr; ancak
bugnlerde nemli deimeler yaayan Rusya ile Dou Avrupa toplumlarna da
oklukla gndermeler yaptm. Kitap ayn zamanda, gelimekte olan lkeler zerine,
imdiye kadar giri kitaplarnda rastlananlardan ok daha fazla malzemeyi
iermektedir. lgli alanlar byk lde akan sosyoloji ile antropoloji arasndaki
ilikiyi de gl bir biimde vurguladm. Bugn dnya zerinde toplumlar birbirine
balayan yakn balantlar ile geleneksel toplumsal sistemlerin neredeyse ortadan
kalkmas olgular dikkate alndnda, sosyoloji ile antropoloji giderek artan bir
biimde birbirinden ayrdedilmez hale gelmektedir.
Drdnc bir tema, sosyolojiye ilikin tarihsel bir yaklam benimsemenin gerekli
olduudur. Bu, yalnzca olaylarn gerekletikleri tarihsel balam doldurmaktan daha
fazla bir eydir. Son birka ylda sosyolojideki en nemli gelimelerden birisi, tarihsel
zmleme zerinde giderek artan bir vurgu olmutur. Bu yalnzca gemie
sosyolojik bir bak uygulamak biiminde deil, ayn zamanda da bugnn
kurumlarna ilikin anlaymza katk yapmann bir yolu diye anlalmaldr. Tarihsel
sosyoloji zerine yaplan son dnem almalar, kitabn btnnde tartlmakta ve
ou blmde nerilen yorumlar iin bir ereve salamaktadr.
Beinci olarak, metin boyunca, toplumsal cinsiyet sorunlarna zel bir dikkat
gsterilmektedir. Toplumsal cinsiyet almalar genellikle, bir btn olarak sosyoloji
iindeki zgl bir alan diye grlmektedir bu kitap zel olarak, da konu zerine
dnme ve aratrmay inceleyen bir blm (12. Blm) iermektedir. Ne ki,
toplumsal cinsiyet ilikileri hakkndaki sorular, sosyolojik zmleme iin ylesine
nemlidir ki, bunlar yalnzca bir alt blmlemeye indirgenemez. Bu yzden, pek ok
blm, toplumsal cinsiyet konularyla ilgilenen kesimler iermektedir.
Altna bir tema, mikro ve makro balantsdr. Kitabn pek ok yerinde, mikro
dzeydeki balamlardaki etkileimlerin daha byk toplumsal sreleri etkiledii ve
bu tr makro dzey srelerinin bizim gndelik yaamlarmz etkilediini
gsteriyorum. Okuyuculara, bir toplumsal durumun hem mikro hem de makro
dzeylerde zmlenmesi yoluyla daha iyi anlalabileceini vurguluyorum.
Son bir tema, toplumsal ile kiisel arasndaki iliki. Sosyolojik dnme, kiinin
kendisini anlamas iin esastr; bu da giderek toplumsal dnyann daha iyi bir anlay
zerinde odaklanmay getirir. Sosyolojiyle uramak, zgrletirici bir deneyim
olmaldr: alan, bizim sempatilerimizi ve dgcmz geniletir; kendi
davranmzn kaynaklar zerine yeni bak alarm nmze serer ve
kendimizinkinden farkl kltrel ortamlar hakkndaki farkndalmz artrr.
Sosyolojik dnceler domalara meydan okuduu, kltrel farkllklara deer
verilmesini rettii ve toplumsal kurumlarn ileyiine ilikin gr salad srece,
sosyoloji uygulamas, insan zgrl olanaklarm artrr.

32
Kitabn dzeni

Bu kitabn banda, temel sosyoloji kavramlarna ilikin soyut tartmalar pek fazla
deil. Kitabn sonundaki kapsaml szlk, kullanl bir referans noktas salamakta ve
daha nceki blmlerde kullanlan nemli sosyolojik terimleri bir araya getirmektedir.
Metin boyunca, szlkte bulunan terimler koyu harflerle yazlmtr. Somut rnekler
araclyla dnceleri, kavramlar ve kuramlar anlatmay denedim. Bunlar genel
olarak sosyolojik aratirmalardan alnm ise de, aklama amacyla, baka
kaynaklardan (gazeteler gibi) gelen malzemeleri de kullandm. Yazm stilinin yaln ve
olabildiince dorudan olmasna alrken, kitab canl ve srprizlerle dolu hale
getirmeye de uratm.
Blmler, sosyolojinin farkl alanlar zerinde giderek ilerleyen bir ustala erimeye
yardmc olmak zere tasarlanm bir diziyi izlemektedir; ancak kitabn esnek bir
biimde kullanlabilecei ve tekil derslerin gereklerine uyarlanmasnn kolay olmasn
salamaya da altm. Blmler, fazla kayp olmadan atlanabilir ya da farkl bir srada
ilenebilir. Her blm, gerekli durumlarda teki blmlere yaplan nemli
gndermelerle birlikte, olduka kendine yeterli birer birim olarak yazld.
Blmlerin sonunda, internetin insanlar ve sosyoloji hakknda salad bilgi
birikimini aratrmak iinbalang noktas olabilecek internet balantlar
verilmektedir. Kitap ayn zamanda, <http://www.Polity.co.uk/Giddens> adresinden
eriilen kendi web sayfasnda verilen byk miktardaki ek malzemeyle birlikte
kullanlmak zere tasarlanmtr. Hem reticiler hem de renciler, eletirel
dnceyi zendirmek ve kitapta kefedilen temalara ilikin daha fazla bilgiye erimek
byk miktarda kaynaa eriebileceklerdir. Bu, Sosyoloji, Beinci Bask'ya nemli bir
yeni boyut katmakta ve bu alandaki hem reticilere hem de alanlara yarar
salamay hedeflemektedir.

33
Sosyoloji
(Gzden geirilmi 5. Basm)
indekiler

Sosyolojik bak as
Sosyoloji uras
Sosyolojik dncenin geliimi
Kuramlar ve kuramsal yaklamlar
lk kuramclar
Modern kuramsal yaklamlar
Sosyolojide kuramsal dnce
zmleme dzeyleri: Mikrososyoloji ve
Makrososyoloji
Sosyoloji yaammzda bize nasl yardmc
olur
%et
Internet balantlar
oumuz dnyay, kendi yaam
mzn bildik zellikleri bakmndan
grrz. Sosyoloji, bizim neden oldu
umuz gibi olduumuz ve neden
davranyor olduumuz gibi davrand
mz hakknda, ok daha geni bir bak
asn benimsememiz gerektiini orta
ya koymaktadr. Bize, doal, kanl
maz, iyi ya da doru diye grdkleri
mizin byle olmayabileceklerini ve
yaammzn verilerinin tarihsel ve
Bugn yirmibirinci yzyln ban
toplumsal gler tarafndan byk
da gelecek hakknda youn kayg duyu
lde belirlendiklerini retir. Bireysel
lan, ancak yine de olaanst umutlarla
dolu bir dnyada yayoruz. Bu dnya, yaamlanmnz, toplumsal yaantlar
mzn balamlarn yanstt o ince,
deimenin egemen olduu, derin at
ancak karmak ve esasl yollan anla
malar, gerilimler ve toplumsal bln
mak, sosyolojik bak as iin temeldir.
melerle olduu kadar modern tekno
lojinin doal evre zerindeki ykc
saldrsyla da ayrt edilen bir dnya. Sosyolojik bak as
Yine de, kendi kaderimizi denetleye Sosyolojik olarak dnmeyi
bilme ve yaamlarmz daha iyiye gt renmek, baka deyile daha geni
rebilme olanaklarmz, daha nceki grnme bakmak imgelemin ilenme
kuaklarn hayal bile edemeyecei l sidir. Sosyolojiyle uramak, yalnzca
de bulunuyor. sradan bir bilgi edinme sreci olamaz.
Bu dnya nasl ortaya kt? Bizim Bir sosyolog, kiisel koullarn dolay
yaam koullarmz, anne babalarmz szlndan kurtulabilen ve eyleri daha
ile dedelerimizin yaam koullarndan geni bir balam ierisine yerletire-
neden bylesine farkl? Gelecekte bilen birisidir. Sosyoloji incelemesi,
deimenin alaca yn ne olacak? Bu Amerikan yazar C. Wright Mills'in nl
sorular, modern entelektel kltrde bir deyii olan sosyolojik imgeleme
ok temel yeri olan bir inceleme alan bamldr (Mills, 1970).
nn, sosyolojinin temel konulardr. Sosyolojik imgelem bizden, her
Sosyoloji, insann toplum yaam eyden nce, kendimizi gndelik
nn, insan gruplar ile toplumlarnn yaamlarmzn bildik sradanlndan,
bilimsel incelemesidir. Sosyoloji, sosyal yeni bir bakla uzaklararak dn
varlklar olarak bizim kendi kendi meyi gerektirir. Sradan bir eyi, bir
davranmz ele aldndan, badn- fincan kahve imeyi ele alalm. Hi de
drc ve zorlayc bir giriimdir. Sos ilgin grnmeyen bylesine bir
yolojik incelemenin kapsam son dere davran biimi hakknda, sosyolojik bir
ce, sokakta bireyler arasnda gerekle bak asyla syleyecek ne bulabiliriz?
en karlamalardan, slami kktendin- Pek ok ey.
cilik gibi kresel toplumsal srelere ncelikle, kahvenin yalnzca bir
yaylacak kadar, genitir. iecek olmadm syleyebiliriz. Kahve,
S o s y o lo ji N e d ir ?

Arkadalarla kahve iin biraraya gelmek toplumsal bir trenin bir parasdr.

bizim gndelik toplumsal etkinlikleri verici bir maddedir. Pek ok kii


mizin bir paras olarak simgesel bir kahveyi, salad fazladan uyanklk
deer tar. Kahve imenin trensel iin ier. yerindeki uzun gnler ve
yn ounlukla kahvenin kendisini ders almakla geen geceler kahve
tketmekten ok daha nemlidir. Pek molalaryla daha ekilir hale gelir.
ok Batl iin sabahlar iilecek bir Kahve alkanlk yaratan bir maddedir,
fincan kahve, kiisel rutinin merkezinde ne ki Bat kltrnde, kahve tiryakileri
yer alr. Kahve imek, gne balamak bir ok insan tarafndan uyarc
iin gerekli ilk admdr. Sabah kahve kullananlar diye grlmezler. Alkol gibi
sinin ardndan, gn ierisinde okluk kahve de toplumun kabul ettii bir
bakalaryla kahve iilir -toplumsal bir maddedir, oysa rnein marihuana
trenin temeli. Kahve imek iin bir byle kabul grmez. Yine de, mari
araya gelen iki insan, byk olaslkla huana, hatta kokain kullanmn ho-
gerekte ne itiklerinden ok bir araya gren, ancak hem kahve hem de alkole
gelmek ve ene almakla ilgilenmekte souk bakan toplumlar da vardr.
dirler. Tm toplumlarda yeme-ime Sosyologlar, neden byle kartlklar
aslnda, toplumsal etkileim ve tren olduuyla ilgilenirler.
lerin gerekletirilmesi iin ortamlar
ncs, bir fincan kahve ien
yaratmaktadr bunlar da sosyolojik
biri, dnyann btnne yaylan karma
inceleme iin zengin bir konu ortaya
k bir toplumsal ve ekonomik ilikiler
karmaktadr.
kmesi ierisinde yer almaktadr. Kah
kincisi, beyin zerinde uyarc bir ve, gezegenizimiz en zengin ve en
etkisi olan kafein ieren kahve, keyif yoksul blgelerindeki insanlar birbiri-

39
S o s y c lo jl N e d ir ?

Gney Amerika'daki bir adil ticaret koopera


tifinde kahve ekirdeklerini ayran bu iiler
iin kahve, yaamlarn srdrmek demektir.

ne balayan bir rndr: zengin


lkelerde byk miktarlarda tketilir,
ancak esas olarak yoksul lkelerde
retilir. Kahve, petrolden sonra
uluslararas ticaretteki en deerli maldr;
pek ok lke iin, d tiacaretten elde
edilecek en byk kazanc salar.
Kahvenin retimi, tanmas ve
datm, kahveyi ien kiiden binlerce
kilometre uzaktaki insanlar arasndaki
srekli etkileimleri gerektirir. Bylesi
kresel etkileimlerin incelenmesi,
yaamlarmzn pek ok ynnn artk
dnya leindeki toplumsal etkenler
ve iletiimler tarafndan etkilenmesi Kahvehaneler, onsekizinci yzyl ngilteresindeki sekinler
iin dedikodu ve siyasal entrika merkezleri idi.
yznden, sosyolojinin nemli bir
devidir. Bann yaylma dnemine gitmektedir.
Drdncs, bir fincan kahveyi Bugn itiimiz kahvenin neredeyse
yudumlamak, btn bir gemi tamam, Avrupallar tarafndan
toplumsal ve ekonomik gelime smrgeletirilmi blgelerden (Gney
srecini varsayar. imdilerde Bat Amerika ve Afrika) gelmektedir; kahve
beslenme biiminin ok bilinen dier h ibir biim de, Bat beslenm e
kalemleriyle -ay, muz, patates ve beyaz biiminin bir paras deildir. Smrge
eker gibi- birlikte kahve, ancak miras, kresel kahve ticareti zerinde
1800'lerin sonlarndan balayarak devasa bir etkide bulunmutur.
yaygn bir biimde tketilir hale Beincisi, kahve, kreselleme,
gelm itir (kahve, daha nceleri uluslararas ticaret, insan haklar ve
sekinler arasnda moda olmusa da), evrenin yok edilmesi hakkndaki
iecein kkeni Ortadou olsa da, ada tartmalarn merkezinde yer
yaygn tketimi iki yzyl ncesindeki alan bir rndr. Kahve, yaygnlatka,

40
So syo lo ji N e d ir?

markalam ve siyasallamtr: isizlik artk byk toplumsal eilimleri


tketicilerin hangi eit kahveyi dile getiren bir kamu sorunudur.
iecekleri ve nereden satn alacaklar
Bu tr bir bak asn kendi
konusundaki seimleri, yaam biimi
yaamnza uygulamaya aln. Yalnz
tercihleri haline gelmitir, insanlar
ca sorunlu olaylar dnmeniz gerek
yalnzca organik kahve, kafeinsiz kahve
miyor. rnein bu kitabn sayfalarn
ya da adil bir biimde alnp satlan
neden evirdiinizi, neden sosyoloji
(gelimekte olan lkelerdeki kk
renmeye karar verdiinizi bir
kahve reticilerine piyasa fiyatnn
dnn. Bu dersi yalnzca derece
tamamn demek iin gelitirilen
sahibi olmak iin alan gnlsz bir
mekanizmalar yoluyla) kahveyi imeyi
sosyoloji rencisi olabilirsiniz. Ya da
tercih edebilirler. Starbucks gibi irket-
konu hakknda daha fazla ey
lemi kahve zincirleri yerine bam
renmeye alan istekli bir renci
sz kahvehaneleri tercih edebilirler.
olabilirsiniz. Amacmz ne olursa olsun,
Kahve ienler, insan haklar ve evre
sosyolojiyle uraan baka kiilerle, siz
konusunda sicilleri kt olan belirli
bilmeseniz bile pek ok ortak nokta
lkelerden gelen kahveyi boykot
nzn bulunmas olanakl. Sizin kiisel
etmeye karar verebilirler. Sosyologlar
kararnz toplumun geneli ierisindeki
kresellemenin, insanlarn gezegenin
konumunuzu yanstacaktr.
uzak kelerinde ortaya kan sorunlar
hakkndaki bilinlenmelerini nasl Aadaki zellikler size uygun mu?
arrdn ve onlar yeni ortaya kan Gen misiniz? Beyaz msnz? Profes
bilgileri kendi yaamlarnda kullanmaya yonel ya da beyaz yakal bir gemiiniz
nasl ynelttiini anlamaya alrlar. mi var? Gelirinizi artrmak iin geici
bir ite altnz m ya da hala alyor
musunuz? Kendinizi zellikle ders
Sosyoloji uras almaya adam olmamanza karn,
Sosyolojik imgelem bizim, yalnzca eitiminiz bitirdiinizde iyi bir i
bireyi ilgilendirir grnen pek ok bulmak m istiyorsunuz? Sosyolojinin
olayn gerekte daha geni sorunlar ne olduunu gerekten bilmiyor, ancak
yansttn grebilmemizi salar. insanlarn gruplar halinde nasl davra
rnein boanma, boanan bir kii iin nacaklarna ilikin bir ey olduunu mu
son derece g bir sre olabilir - dnyorsunuz? Sizlerin drtte
Mills'in deyiiyle kiisel bir sorun. Ne ki, nden fazlas bu sorularn hepsine
Mills'e gre, btn evliliklerin te evet yantn vereceklerdir. niversite
birinden fazlasnn on yl ierisinde rencileri genel nfusu tipik olarak
bozulduu bugnn Britanya's gibi bir yanstmasalar da, daha ayrcalkl
toplumda, ayn zamanda bir toplumsal kesimlerden gelme eilimi gsterirler;
sorundur da. Bir baka rnek alndkta, onlarn tutumlar da genel olarak
isizlik iinden atlm olan ve baka bir arkada ve tandklarnn benimsedii
i bulamayan birisi iin kiisel bir trajedi tutumlar yanstrlar. Geldiimiz top
olabilir. Yine de bir toplumdaki milyon lumsal kkenler, hangi tr kararlarn
larca insan ayn durumda olduunda, uygun kararlar olduunu dnme
kiisel bir mitsizliin tesine geer: mizle byk lde balantldrlar.

41
S o s y o lo ji N e d ir ?

Ancak bu sorulardan birine ya da onu oluturan yap talar sizin ve


birden fazlasna hayr yant verdiinizi benim gibi insanlar tarafndan yeniden
dnelim. Bir aznlk grubundan ya da kurulurlar.
yoksul bir kkenden gelmi olabilirsi
rnek olarak, yine kahveyi ele
niz. Orta yal ya da daha yal olabilir
alalm. Bir fincan kahve otomak
siniz. Ne ki deien bir ey yoktur;
olarak elinize gelmez. Siz, rnein,
olaslkla baka sonular ortaya ka
belirli bir kafeye gitmeyi, late ya da
caktr. imdi olduunuz yere gelmek
iin mcadele etmek zorunda kalm espersso imeyi seersiniz. Bu kararlar
olabilirsiniz; niversiteye gideceinizi verirken, milyonlarca baka insan gibi,
sylediiniz arkadalarnz ve dierleri kahve piyasasn biimlendirir ve belki
nin dmanca tepkilerini amanz de sizden binlerce kilometre uzakta,
gerekmi olabilir ya da tam zamanl dnyann teki tarafnda yaaya kahve
anne babalk ile yksek renimi reticilerinin yaamlarn etkilersiniz.
birletiriyor olabilirsiniz.
Kendimizi iinde bulduumuz Sosyolojik dncenin geliimi
toplumsal balamlar hepimizi etkilese
Sosyolojiyle uramaya ilk balayan
de, davranlarmz yalnzca bu
pek ok rencinin, karlarna kan
balamlar tarafndan belirlenmemek
yaklamlarn eitliliinden kafalar
tedir. Bizler, kendi bireyliimize sahibiz
karr. Sosyoloji hibir zaman herkesin
ve onu yaratrz. Toplumun bizi nasl
geerli olarak kabul ettii dnceler
ynlendirdii ile bizim kendimizi nasl
btnne sahip olan bir disiplin
gerekletirdiimiz arasndaki balan-
olmamtr. Sosyologlar okluk kendi
lar incelemek sosyolojinin iidir. Bizim
etkinliklerimizi hem evremizdeki top aralarnda insan davrannn nasl
lumsal dnyay yaplatrr -biimlen incelenmesi ve ararma sonularnn
dirir- hem de yan zamanda bu toplum nasl yorumlanmas gerektii konu
sal dnya tarafndan yaplarlr. sunda tartrlar. Neden byle olmak
zorunda? Bunun yant, alann
T o p lu m s a l y ap kavram , zellikleriyle ilgilidir. Sosyoloji bizim
sosyolojinin nemli kavramlarndan kendi yaammz ve davranmz
birisidir. Bu kavram, yaammzdaki hakkndadr; kendimizle uramak da
toplumsal balamlarn yalnzca olay ya yapabileceimiz en karmak ve zor
da eylemlerin rasgele biraraya gelme ilerden birisidir.
siyle ortaya km olduklarna deil,
bunlarn belirli yollardan yaplam ya Kuramlar ve kuramsal
da kalplam olduklar olgusuna yaklamlar
gndermede bulunur. Bizim davran
biimlerimizde ve birbirimizle girdii Sanayilemenin, rnein, toplu
miz ilikilerde dzenlilik vardr. Ne ki mun zerindeki etkisi gibi karmak bir
toplumsal yap, bir bina gibi insan eyi anlamaya almak, kuramn
eylemlerinden bamsz olarak varolan sosyoloji iin nemini ortaya karmak
fiziksel bir yapya benzemez. nsan tadr. Olgusal aratrmalar, eylerin nasl
toplumlar her zaman, yaplama ortaya ktklarn gsterir; ancak
sreci ierisindedir. Toplumlar her an, sosyoloji, ne kadar nemli ve ilgin

42
S o s y o lo ji N e d ir?

Brueghel'in bu resminde, bir dizi genellikle tuhaf etkinlie girimi ok sayda insan var. lk bakta resim
pek anlam tamyor gibi. Ne ki, resmin bal, Hollanda Dilindeki Deyimler, resmin anlamn aklamaya
yardmc oluyor. Bu resim aslnda, yapld onaltnc yzylda yaygn olan yzden fazla deyimi gsteriyor.
Ayn biimde, sosyologlar da gzlemlerini anlaml klmaya yardmc olacak balamlar olarak kurama
gereksinim duyarlar

olurlarsa olsunlar, yalnzca olgular leri bakmndan farkllklara rastlyo


(rnein, bu sabah bir kahve aldm, ruz? Sanayileme neden, sularn ceza
onun iin belli bir bedel dediim ve landrlma biimlerinde ya da ailede ve
kahve ekirdeklerinin Orta Amerikada evlilik sistemlerindeki deimelerle
yetimi olduu vs.) toplamaktan elele gitmektedir? Byle sorulara yant
olumaz. Ayn zamanda eylerin neden vermek iin, kuramsal dnceyi
ortaya ktklarn da bilmek isteriz; gelitirmek zorundayz.
bunu yapmak iin de aklayc Kuramlar, ok eitlilik gsteren
kuramlar oluturmay renmek deneysel durumlar aklamakta kulla
zorundayz. rnein, sanayilemenin nlabilecek olan soyut yorumlarn
modern toplumlarn ortaya klarnda oluturulmasn iermektedir. Bir
nemli bir etkiye sahip olduunu sanayileme kuram, rnein, sanayi
biliyoruz; ancak sanayilemenin kken nin gelime srelerinin paylat ana
leri ve nkoullar nelerdir? Neden zelliklerin belirlenmesi ile ilgilenir ve
toplumlar arasnda sanayileme sre bu zelliklerden hangilerinin bu tr

43
S o s y o lo ji N e d ir?

gelimelerin aklanmasnda en fazla Bununla birlikte, olgusal kantlar,


nem tadn gstermeye alr. sosyolojide kuramn ncelikli yerini
Kukusuz, olgusal aratrma ve aklamaktaki tek neden deildir.
kuramlar tam olarak birbirinden ayrla Kuramsal dnce, insan toplumsal
maz. Geerli kuramsal yaklamlar, yaamn incelemenin ortaya kard,
eer onlar ancak olgusal aratrma znde felsefi nitelikte olanlar da
yoluyla snayabiliyorsak gelitirebiliriz. ieren genel sorunlara yant bulmaldr.
Sosyolojinin doa bilimlerine ne lde
Olgular anlaml klmaya yardmc
benzemesi gerektiine karar verme ve
olduklar iin kuramlara gereksinim
insan bilinci, eylemi ve kurumlarnn en
duyarz. Yaygn savn tersine, olgular
iyi nasl kavramlatnlabilecei sorun
kendi adlarna konumazlar. Pek ok
lar kolay zmleri olmayan sorunlar
sosyolog ncelikle olgusal aratrma
dr. Bu sorunlar, disiplinin geneline
zerine abr; ne ki kuramn bilgisi
yaylan deiik kuramsal yaklamlar
tarafndan ynlendirilmedike, onlarn
tarafndan farkl biimlerde ele aln
almalarnn modern toplumlarm
mlardr.
karmakln aklayabilmeleri pek
olas deildir. Bu, kesinlikle pratik lk kuramclar
hedefleri gzeterek yrtlen aratr
malar iin bile geerlidir. Biz insanlar kendi davranmzn
kaynaklann her zaman merak etmi
Pratik insanlar kuramclara ku izdir; ne ki binlerce yldr kendimizi
kuyla yaklama ve kendilerini daha anlama abalarmz, kuaktan kuaa
soyut dncelere dikkat edemeyecek aktarlan, okluk dinsel nitelikte olan,
kadar ayaklar yere basan kiiler diye dnme biimlerine dayanmaktayd.
grme eilimindedirler ancak btn (rnein, modern bilimin ortaya k
pratik kararlarn gerisinde kimi ndan nce, pek ok insan, depremler
kuramsal varsaymlar yer alr. rnein, gibi doa olaylarnn nedenini tanrlar
bir firmann yneticisi, kurama kar ya da ruhlar olduuna inanmaktaydlar).
pek de saygl olmayabilir. Bununla Daha nceki dnemlerdeki yazarlar
birlikte, i etkinliklerine ynelik her insan davran ile topluma ilikin
yaklam, aka dile getirilmeseler de, ipular sunmu olsalar da, toplumun
kuramsal varsaymlar ierir. rnein sistematik olarak incelenmesi, kkeni
ynetici iilerin esas olarak para - 1700'lerin sonlar ile 1800'lerin balar
aldklar cret dzeyi ile- motive na giden grece yeni bir gelimedir.
olduklarn varsayabilir. Bu, yalnzca Sosyolojinin kkenini douran, Avru
insan davranna ilikin kuramsal bir pa'da 178C J Fransz Devrimi ile Sanayi
yorum deildir; ayn zamanda da, sanayi Devriminin yaratt altst edici bir dizi
sosyolojisi aratrmalarnn ortaya deime olmutur. Bu deimeler tara
koyduu gibi, yanl bir yorumdur da. fndan geleneksel yaam biimlerinin
Kuramsal bir yaklam olmadan, zlmesi, dnrleri hem toplumsal
bir aratrmaya balarken ya da aratr hem de doal dnyaya ilikin yeni bir
mann sonularn yorumlarken neye anlay gelitirme abalarna yneltti.
bakmamz gerektiini bilemezdik.

44
S o s y o lo ji N e d ir?

nemli bir gelime, dnyay anla olarak, toplumsal fizik terimini


mak iin din yerine bilimin kullanl- kullanmt, ancak o dnemdeki kimi
masyd. Bu ondokuzuncu yzyl entelektel rakipleri de ayn terimi
dnrlerinin yant aradklar sorular - kullanmaktaydlar. Comte kendi
insann doas nedir? Toplum neden grlerini onlarn dncelerinden
olduu biimde yaplamtr? Top ayrt etmek iin, kurmay istedii alan
lumlar neden ve nasl deiirler?- bugn betimlemek amacyla sosyoloji teri
sosyologlarn yantlamaya altklar mini ortava att.
sorularla ayndr. Bizim acl dnya
Comte'un dncesi, dneminin
mz, gemiin dnyasndan kkten bir
frtnal olaylarn yanstmaktadr. Fran
biimde farkldr; bu dnyay ve
sz Devrimi, toplumda nemli deime
gelecein neler getirebileceini anlama
ler yaratmt; sanayinin gelimesi de
mza yardmc olmak, sosyolojinin
Fransz halknn geleneksel yaamn
iidir.
deitiriyordu. Comte, tpk doa
Auguste Comte biliminin fiziksel dnyann ileyiini
aklamasna benzer biimde toplumsal
Kukusuz tek bir kii tmden yeni dnyann yasalarn aklayabilecek bir
bir inceleme alann kuramaz; balan toplum bilimi yaratmaya alyordu.
gta sosyolojik dnceye katkda Comte her bir bilimsel disiplinin kendi
bulunan bir ok kii vard. Ne ki bunlar inceleme alan olduunun farkndayd
arasnda, zel bir ncelik, baka hibir ancak, btn bu disiplinlerin ortak bir
eyden dolay olmasa bile yalnzca mantk ile evrensel yasalar ortaya
sosyoloji terimini ortaya att iin dkmeyi hedefleyen bir bilimsel
genellikle Fransz yazar Auguste yntemi paylatklarna inanyordu.
Comte'a (1798-1857) verilir. Comte ilk Tpk doal dnyann yasalarnn
kefinin bize evremizdeki olaylar
ngrme ve denetleme olana vermesi
gibi, insan toplumunu yneten yasalarn
ortaya dklmesi de bize kendi
kaderimizi biimlendirme ve insanln

M*
refahn artrma olana verecekti.
Comte, toplumun, fiziksel dnyada
olduu gibi deimez yasalara boyun
ediini ileri sryordu.
Comte'un sosyoloji iin benimse
dii bak as, pozitif bir bilimin bak
asyd. O, sosyolojinin toplumun
incelenmesinde, fizik ya da kimyann
fiziksel dnyann incelenmesinde
kulland ayn kesin bilimsel yntem
leri kullanmas gerektiine inanyordu.
Pozitivizm, bilimin yalnzca dorudan
Auguste Comte (1798-1857) deney yoluyla bilinebilen, gzlenebilir

45
S o s y o lo ji N e d ir?

byklklerle ilgilenmesi gerektiini alyordu. Comte, iinde yaad


ileri srer. Dikkatli duyu gzlemlerine toplumun durumunun aka farkn
dayanlarak, gzlenen olgular arasn dayd; o sanayilemenin yaratu eit
daki ilikileri aklayan yasalara ula sizliklerle, ayrca bu eitsizliklerin top
labilir. Bilginler, olaylar arasndaki lumun i yapkanl asndan yarat
nedensel ilikiyi anlama yoluyla gele tehditlerle ilgileniyordu. Ona gre bu
cekteki olaylarn nasn ortaya kacak soruna uzun vadeli zm, yeni
larm ngrebilirler. Sosyolojiye yne eitsizlik kalplarna karn toplumu
lik pozitivist bir yaklam toplum hak- dzenlemeye yardmc olacak ya da bir
kndaki bilginin gzlem, karlatrma arada tutacak ahlaki bir oydamann
ve deney yoluyla tretilecek kanara yaratlmasyd. Comte'un toplumun
dayanmas gerektiine inanr. yeniden kurulmas d hibir zaman
gereklemese de, topmumun biliminin
Comte'un aama yasas, insann
sistematik hale getirilmesi ve birletiril
dnyay anlamaya ynelik abasnn
mesine yapt katklar, sosyolojinin
teolojik, metafizik ve pozitif aamalar
sonralar akademik bir dal olarak
dan getiini ileri srmektedir. Teolojik
uzmanlamasnda nemli olmutur.
aamada, dnceler dinsel anlaylar ile
toplumun Tanrnn iradesinin bir dile Hmle Durkheim
gelii olduu inanc tarafndan ynlen
dirilmektedir. Yaklak olarak Rnesans Bir baka Fransz yazar olan Emile
dneminde ne kan metafizik Durkheim'n (1858-1917) yazlarnn
aamada toplum, doast deil doal modern sosyolojiye katks, Comte'un
bir bak asndan grlr. Coper- yazlarnkinden daha kalc olmutur.
nicus, Galileo ve Newton'un keif ve Comte'un yazlarnn kimi ynlerine
baaralarnyla ortaya kan pozitif
aama, bilimsel tekniklerin toplumsal
dnyaya uygulanmasn zendirmitir.
Comte, bu bak asna uygun bir
biimde sosyolojiyi -fizik, kimya ve
biyolojinin ardndan- geliecek olan,
ama btn bilimlerin en nemli ve en
karma olacak bir son bilim diye
grmekteydi.
Comte meslek yaamnn sonraki
blmnde, kendi sosyoloji grne
dayanarak, zelde Fransz toplumunun,
genelde de btn insan toplumlarnn
yeniden kurumlas iin byk amalar
olan planlar gelitirmiti. Comte, inan
ile dogmay terk ederek yerine bilimsel
bir temeli geirecek bir insanlk
dininin kurulmasn neriyordu. Sos
Emile Durkheim ( 18 5 8 -1 9 1 7 )
yoloji, bu yeni dinin merkezinde yer

46
S o syo lo ji N e d ir ?

dayanmakla birlikte Durkheim, nceli lumun yalnca tek tek yelerinin eylem
nin birok grnn ok speklatif ve ve karlarndan daha fazla bir ey
mulak olduunu; ayrca Comte'un olduuna inanmaktayd. Durkheim'a
kendi programn sosyolojiyi bilimsel gre, toplumsal olgular, bireylere dsal
bir temele oturtmak baaryla yrte olan ve tek tek kiilerin yaamlar ile
mediini dnyordu. Durkheim alglamalar dnda kendi gereklik
sosyolojiyi, geleneksel felsefe sorunla lerine sahip olan davran, dnce ya
rn, deneyci bir yolla ele alarak akla da duygu biimleridir. Toplumsal
kavuturmada kullanlabilecek olan olgularn bir baka zellii, onlarn
yeni bir bilim diye gryordu. Kendin bireyler zerinde zorlayc bir iice sahip
den nceki Comte gibi Durkheim da, olmalardr. Ne ki toplumsal olgularn
toplum yaamn, doal dnyay snrlandrc zellikleri, genellikle
inceleyen bilginlerin sahip olduu ayn insanlar tarafndan zorlayc diye
nesnellikle incelememiz gerektiine grlmezler. Bunun nedeni insanlarn
inanyordu. Durkheim'n sosyolojinin genellikle toplumsal olgulara serbeste,
birincil ilkesi olan nl ilkesi, kendi seimlerine dayanarak davrandk
Toplumsal olgular eyler olarak larna inanarak boyun emelerinden
incele! idi. O, bununla, toplum yaam kaynaklanmaktadr. Aslnda, Durk
nn doadaki nesne ya da olaylar kadar heim'a gre, insanlar okluk yalnca
kesinlikle zmlenebileceini kaste kendi toplumlarnn genel kalplarn
diyordu.
izlemektedir. Toplumsal olgular insan
Durkheim'in pek ok konu eylemini, aka cezalandrmaktan
hakknda yazlar vardr. Ele ald ana (rnein bir suun varl durumunda),
temalardan , deneysel bir bilim toplumsal yadsmaya (kabul edilemez
olarak sosyolojinin nemi, bireyin bir davran durumunda), yaln yanl
ortaya k ile yeni bir toplumsal dze anlamalara (dilin yanl kullanm
nin Dimlenmesi ve toplumdaki ahlaki durumunda) kadar deien farkl
yetkenin kaynaklar ile niteliiydi. biimlerde snrlandrr.
Durkheim'in grleriyle, din, sapkn
Durkheim toplumsal olgularn
lk ile su ve alma ile ekonomik ya
incelenmesinin zor olduunu kabul
am konularn ele alrken yeniden
etmekteydi. Grnmez ve elle tutulur
karlaacaz.
olmadklar iin, toplumsal olgular
Durkheim'e kalrsa, sosyolojinin dorudan gzlenemez. Bunun yerine
esas entelektel ilgisi, toplumsal bu olgularn zellikleri dolayl olarak,
olcularn incelenmesidir. Ona gre etkilerinin zmlenmesi ya da onlarn
sosyologlar, sosyolojik yntemleri yasalar, dinsel metinler ya da yazl
bireylerin incelenmesine uygulamak davran kurallar gibi biimlerde dile
yerine, toplumsal olgular toplum getirilme abalarn dikkate alarak
yaamnn, ekonominin durumu ya da ortaya konabilir. Durkheim toplumsal
dinin etkisi gibi bireyler olarak bizim olgular incelerken nyarglar ile
eylemlerimizi biimlendiren ynleri ideolojinin terk edilmesinin nemini
incelemelidirler. Durkheim toplumla- vurgulamtr. Bilimsel bir tutum,
rn kendi yaamlar olduuna yani top duyularn ortaya koyduu kantlara ak

47
S o syo lo ji N e d ir ?

olup dardan gelen, nceden edinilmi biimlerine kar kan herkesi acma
dncelerden bamsz olan bir zihni szca cezalandrr. Bu yol bireysel kar
gerektirir. Durkheim bilimsel kavram olua pek az bir yer brakmaktadr.
larn, ancak bilimsel pratik araclyla Dolaysyla mekanik dayanma, oyda-
ortaya konabileceini savunuyordu. O maya ve inanlarn benzerliine dayanr.
sosyologlara, eylerin gerekte olduu Ne ki sanayileme ve kentlemenin
gibi incelenmesi ve toplumsal eylerin gc, bu dayanma biiminin zl
gerek doalarn yanstan yeni kavram mesine katkda bulunan bir iblm
larn oluturulmas devini brakmtr. artn yol amtr. Durkheim, gelimi
toplumlarda ilerdeki uzmanlama ile
Sosyolojinin teki kurucular gibi
Durkheim da kendi yaam boyunca artan toplumsal farkllamann organik
toplumu dntren deimelerle dayanmay ne karan yeni bir
uramt. zellikle toplumsal ve dzene yol aacan ileri srmtr.
ahlaki dayanmayla, baka deyile, top Organik dayanma ile nitelenen
lumu bir arada tutan ve kaosa dmesini toplumlar, hem insanlarn ekonomik
engelleyen eyin ne olduuyla ilgilen bakmdan birbirine baml olmalaryla
mitir. Dayanma, bireylerin baar bir hem de teki insanlarn katklarnn
biimde toplumsal gruplara ierildikleri nemli olduunun farknda olunma
ve bir paylalan deer ve gelenekler syla birarada tutulur. blm
kmesi tarafndan ynlendirildikleri geniledike, insanlar birbirlerine daha
zaman korunmaktadr. lk byk yapt ok baml hale gelirler nk her
olan The Division of Tabour in Society birey, teki mesleklerdeki insanlarn
(Toplumda blm, 1893), adl salayabilecei mal ve hizmetleri gerek
kitabnda Durkheim, sanayi ann sinmektedir. Toplumsal oydamann
ilerleyiinin yeni bir dayanma tipinin yaratlmasnda, ekonomik k a r l k l l k
douu anlamna geldiini ileri sren ile karlkl bamllk giderek payla
bir toplumsal deime zmlemesi lan inanlarn yerini alr.
sunmaktayd (Durkheim 1984 [1983]).
Yine de modern dnyadaki dei
Bu dnceyi ileri srerken Durkheim
im sreleri ylesine hzl ve youndur
iki tip dayanma biimini mekanik, ve
ki, bunlar nemli toplumsal sorunlar
organik -kars kaya koyuyor ve bunlar
ortaya karrlar. Bunlar geleneksel
iblm -farkl meslekler arasndaki
yaam biimleri, ahlaki ve dinsel
ayrlklarn bymesi- ile ilikilen-
inanlar ile gndelik kalplar zerinde,
diriyordu.
yeni ve ak deerleri sunmadan, ykc
Durkheim'a gre, dk bir ibl etkilerde bulunurlar. Durkheim bu alt
m dzeyine sahip olan geleneksel st edici koullar modern toplum
kltrler mekanik dayanma ile nite yaamnnn yol at amaszlk ya da
lenmektedirler. Toplumun yelerinin umutsuzluk duygusu olan anomiye
ounluu benzer mesleklerde yer balamtr. Eskiden dinin salad
aldndan, birbirlerine ortak yaant ve geleneksel ahlaki denedeme ve ller,
paylalan inanlar ile balanmlardr. acl toplumsal gelime tarafndan
Bu paylalan deerlerin gc baskc byk lde paralanmaktadr; bu da
niteliktedir topluluk geleneksel yaam modern toplumlarda yaayan birok

48
S o s y o lo ji N e d ir?

Durkheim in intihar in celem esi

Birey ile toplum arasndaki ilikiyi inceleyen klasik A nom ik in tih ara, b ir to p lu m sa l d zen lem en in
sosyolojik almalardan birisi, Em ile Durkheim 'in intihar olm ad d u ru m lar yol aar. D u rk h e im bu
zmlemesidir (Durkheim 1953; ilk basl 1897). kavram la, in san larn to p lu m d ak i hzl d e im e ya da
nsanlar kendilerini zgr iradeye sahip olan ve seim istik rarszlk y z n d en 'n o rm su z ' kaldklar anomik
yapabilen bireyler olarak grseler de onlarn davranlar
to p lu m sal k ou llara g n d e r m e yapm aktadr.
genellikle toplumsal olarak biimlenmi ve kalplam
N o rm la r ve iste k le r iin sa b it b ir referan s
niteliktedir. Durkheim 'in almas, intihar gibi son derece
kiisel bir edimin bile toplumsal dnyadan etkilendiini n o k ta sn n o rta d a n k alkm as -e k o n o m ik kargaa ya
gstermektedir. da b o a n m a g ib i kiisel m cad ele ler srasn d a
old u u g ib i- kiin in k o u llan ile istek leri arasnd aki
Durkheim 'in almasndan nce, intihar zerine
d eng ey i bo zabilir.
aratrmalar yaplmt, ancak Durkheim , intiharn
sosyolojik bir aklamas zerinde duran ilk kiiydi. Daha ^gecil in tih ar, b ir birey in ar b t n le m e si
nceki almalar toplumsal etkenlerin intihar zerindeki d u ru m u n d a -to p lu m sal b a larn o k g l o ld u u -
etkilerini kabul etmekte, ancak bir bireyin intihara
v e to p lu m u k en d isin d en d ah a deerli tuttu un da
kalkma olaslm rk, iklim ya da zihinsel bozukluk gibi
g erek leir. B y le b ir d u ru m d a, in tih a r d aha yce
bileenlere bakmaktaydlar. N e ki Durkheim 'a gre,
b ir iyilik iin b ir fed akarlk halin e gelir. Ja p o n
intihar, yalnzca teki toplumsal olgular tarafndan
aklanabilecek olan bir toplumsal olgudur. ntihar yalnca k am ik aze p ilo tlar ya da sla m c 'in tih ar
bireysel edimlerin bir toplamndan daha fazla bir eydi - k o m an d o lar' z g e cil in tih ar rn ek lerin d en d ir.
kalplam zellikler gsteren bir olguydu. D u rk h e im bu n lar, m ek an ik d ayan m an n g eerli
old uu g elen ek se l to p lu m la rn nitelikleri olarak
Fransa'daki resmi intihar istatistiklerini inceleyen
Durkheim , belirli kategorilerdeki insanlarn intihara g rm t r.
tekilerden daha fazla eilim gsterdiini buldu. rnein,
S o n in tih ar t r , kaderci in tih ard r. D u rk h e im bu
kadnlara oranla erkeklerde, Katoliklere oranla
t r n ad a dnyada y erin in p ek o lm ad n
Protestanlarda, yoksullara oranla zenginlerde, evlilere
g rm o ls a da, b ir birey in y aam n n to p lu m
oranla bekarlarda intihar daha fazla grlmekteydi.
Durkheim ayrca, intihar oranlarnn sava dnemlerinde tarafn d an g ere in d en o k d zen len d i in d e ortay a
daha dk, ekonom ik deiim ya da istikrarszlk k aca n a in an m tr. B ire y in b ask altnd a
dnemlerinde daha yksek olduunu da grmt. tu tu lm as, k ad er ya da to p lu m k arsn d aki
g s zl k d uygusuna yol am ak tad r.
Bu bulgular Durkheim 'i, intihar oranlarn etkileyen,
bireylere dsal nitelikte olan toplumsal olgularn n tih a r oran lar to p lu m d an to p lu m a farkllk
bulunduu sonucuna gtrd. Durkheim kendi g s te rm e k te d ir an ca k z am an ierisin d e to p lu m lar
aklamasn, toplumsal dayanma dncesi ile toplum
iin d e d zenli kalplar ortay a koym aktad r.
ierisindeki iki tip ban -toplumsal btnleme ile toplumsal
D u rk h e im b u n u , in tih a r oran larn etk iley en tutarl
dzenleme- varlyla ilikilendirmekteydi. Durkheim
top lu m sal g lerin varln a k an t diye g rm t r.
toplumsal gruplarla gl bir biimde btnleen, istek ve
hedefleri toplumsal norm lar tarafndan dzenlenen n tih a r o ran larn n in ce le n m e s i, bireysel ey lem ler
insanlarn intihara kalkma olaslklarnn daha dk ierisin d e g e n e l to p lu m sal kalplarn nasl
olduuna inanyordu. Btnleme ile dzenlemenin b u lu n ab ile ce in i o rtay a koyacaktr.
grece var olmasna ya da olmamasna bal olarak, drt
ntihar (Su icid e) adl k ita b n n baslm asn d an b u
tr intihan tanmlamt:
yana, alm aya p ek o k eletiri y n eltilm itir;
Bfitil intiharlar toplumla dk biimde btnleme ile zellik le d e D u rk h e im 'in resm i istatistik leri
nitelenir ve bir birey yaltlm ya da bir grupla olan balar
kullanm b iim in e , in tih a r zerin d ek i top lu m sal
zayflam ya da kopmu olduunda gerekleir. rnein,
olm ay an etk ileri g zard e tm e sin e ve b t n in tih ar
Katolikler arasndaki dk intihar oranlan, onlarn gl
toplumsal cemaatleri ile aklanabilirken Protestanlarn trlerin i sn fla m a zerin d e ayak d irem esin e.
kiisel ve ahlaki zgrlkleri onlarn Tann karsnda tek B u n u n la b irlik te, b u alm a b u g n de b ir klasik
bana olduklan anlamna gelmektedir. Evlilik, bireyi olm ay s rd rm ek ted ir; D u rk h e im 'in tem el sav bu
istikrarl bir toplumsal ilikiyle btnletirerek intihara gn d e ayaktadr: G r n rd e tm yle k iisel b ir
kar korurken bekar insanlar toplum ierisinde daha fazla ed im o lan in tih a r so sy o lo jik b ir aklam ay
yaltlm olarak kalrlar. Sava dnemlerindeki dk g erek tirm e k ted ir.
intihar oranlan, Durkheim'a gre, artm bir toplumsal
btnlemenin bir gstergesi diye grlebilir.

49
S o s y a la jl N e d ir?

bireyi, kendi gndelik yaamlarnn malarn sosyolojinin geliimi bakmn


anlamdan yoksun olduu duygusuna dan nemli bulmaktadrlar.
itmektedir.
Kapitalizm ve snf mcadelesi
Durkheim'in en nl almalarn
dan birisi (kutuya baknz), intiharn Marx, tarihin deiik dnemleri
zmlenmesine yneliktir. ntihar, hakknda yazm olsa da, esas olarak
ar bir kiisel mutsuzluun sonucu modern zamanlardaki deime ze
olan, btnyle kiisel bir edim gibi rinde younlamtr. Ona gre, en
grnmektedir. Ne ki Durkheim, nemli deimeler, kapitalizmin
toplumsal etkenlerin intihar davran geliim iyle balantl olmutur.
zerinde temel bir etkide bulunduunu Kapitalizm, tarihteki teki gemi
ileri srmektedir anomi, bu etkilerden ekonomik sistemlerden kkten biim
birisidir. ntihar oranlar, yldan yla de ayrlan, geni bir tketici kitlesine
dzenli kalplar ortaya koymaktadr; bu satlan mal ve hizmetlerin retiminin
kalplar da sosyolojik olarak aklan- szkonusu olduu bir dzendir. Marx,
maldr. kapitalist giriimler ierisindeki iki ana
bileeni belirlemektedir. Bunlardan
KarlMarx birisi, sermayedir para, makineler ya da
hatta fabrikalar gibi, gelecekteki varlk
Kari Marx'n (1818-83) dnce
lar ortaya karmakta kullanlabilen ya
leri, Comte ve Durkheim'in dnce
da bunun iin yatrlabilen her trden
leriyle keskin bir kardk iindedir;
varlk. Sermaye birikimi, ikinci bileen
ancak tpk onlar gibi Marx da Sanayi
ile, cretli emek ile elele gitmektedir.
Devrimi srasnda toplumda ortaya
cretli emek, kendi yaamlarn srdr
kan deimeleri aklamaya alm
mek iin gerekli aralara sahip olmayan,
tr. Gen bir adamken, Marx'n siyasal
etkinlikleri onu Alman otoriteleriyle
atmaya yneltmi, ksa bir sre
Fransa'da kaldktan sonra srgnl,
Ingiltere'de srekli yerleime dnm
tr. Marx fabrikalarn ve sanayi
retiminin ve bunun yaratt eitsizlik
lerin artna tanklk etmitir. Marx'n
Avrupa emek hareketine olan ilgisi ve
sosyalist dnceleri, birbirlerinden
farkl konular kapsayan yazlarna
(f
yansmtr. Yazlarnn byk blm
nn ekonomik sorunlar zerine olma
sna karn her zaman ekonomik sorun
lar toplumsal kurumlara balamaya
altndan, Marx'n almalar
sosyolojik grler bakmndan olduka
zengindi; hala da yle. Marx' en
acmaszca eletirenler bile onun al Kari Marx (1818-1883)

50
S o syo lo ji N e d ir?

sermaye sahiplerinin sunduu ileri geliimi gdlemektedir bu atmalar,


bulmak zorunda olan iiler toplamna tarihin motorudur. Marx'n Komnist
gndermede bulunmaktadr. Marx, Manifesto' nun (The Communist
sermayeye sahip olanlarn ya da Manifesto) giriindeki szleriyle,
kapitalistlerin, egemen bir snf hmine kadarki btn insanlk tarihi,
olutururlarken nfusun byk bl snf atmalarnn tarihidir (Marx ve
mnn cretli iiler snfn ya da bir Engels 2001 [1848]). Marx ilgisinin
ii snfn oluturduuna inanyordu. byk blmn kapitalizm ile modern
Sanayileme yaygnlatka, eskiden topluma yneltmi ise de, tarih boyunca
kendilerini toprakta alarak geindi toplumlarn nasl gelitiklerini de
ren ok sayda kyl byyen kendere incelemitir. Marx'a gre toplum
getmi ve kentsel temele dayanan bir dzenleri, ekonomilerindeki elikiler
sanayi iileri snfnn olumasna yznden bir retim tarzndan tekine
yardmc olmutu. Bu ii snfna ayn bir gei yaparlar -kimi zaman yava
zamanda proleterva da denmektedir. yava, kimi zaman da bir devrim
yoluyla. Marx, avc toplayclarn ilkel
Marx'a gre kapitalizm znde,
komnist toplumlarndan balayarak
snf ilikilerinin atma ile nitelendii
ilka kle sahiplii dzeni ve toprak
bir snf dzenidir. Sermaye sahipleri
sahipleri ile serfler arasndaki ibl
ile iiler karlkl olarak birbirlerine
mne dayanan feodal dzenden geen
baml olsalar da -kapitalist emei,
tarihsel aamalarn ilerlemesinin tasla
iiler de creti gereksinir- bu bam
n karmt. Tccarlar ile zenaatkar-
llk olduka dengesiz niteliktedir.
larn ortaya k, toprak sahibi soylu
Snflar arasndaki iliki, iilerin kendi
larn yerini alacak ticari ya da kapitalist
emekleri zerinde pek az kontrol
bir snfn balangcn belirlemekteydi.
olmas ya da hi olmamas ve ive
Bu tarih grne uygun olarak Marx,
renlerin karlarnn iilerin emekleriyle
tpk kapitalistlerin feodal dzeni
ortaya kardklar rnlere el koyarak
alaa etmek zere birlemeleri gibi
artrabilmeleri yznden, bir smr
kapitalistlerin de alaa edileceini ve
ilikisidir. Marx ekonomik kaynaklar
yeni bir dzenin, yani komnizmin
zerindeki snf atmasnn, zamann
kurulacan ileri srmekteydi.
geiiyle daha da iddetleneceine
inanyordu. Marx, kapitalist sistemi alaa ede
cek olan ve iinde snflarn bulunma
Toplumsal deime: tarihin d -zengin ve yoksul arasnda byk
materyalist yorumu farkllklarn bulunmad- yeni bir
Marx'n bak as, tarihin mater toplumu yaratacak olan bir ii devri-
yalist yorumu dedii eye dayanr. Bu minin kanlmazlna inanyordu.
gre gre, toplumsal deimenin ana Marx bununla, bireyler arasndaki
kayna insanlarn benimsedikleri btn eitsizliklerin yok olacan
dnceler ya da inanlar deildir. kastetmemiti. Bunun yerine, toplum
Bunun yerine, toplumsal deimenin artk ekonomik ve siyasal gc
birincil nedeni ekonomik etkilerdir. tekelinde tutan kk bir snf ile kendi
Snflar arasndaki atmalar, tarihsel almalaryla yaratlan servetin kk

51
S o syo lo ji N e d ir ?

bir blmnden yararlanan byk yaamnn byk blmn geirdii


kideler biiminde blnmeyecekti. Almanya'da doan Weber, renme
Ekonomik dzen, ortak mlkiyet altna merak yksek olan bir kiiydi. Yazlar,
alnacak ve u anda bildiimizden daha ekonomi, hukuk, felsefe, karlatrmal
insanca bir toplum kurulacaktr. Marx tarih ve sosyoloji konularn iermek
gelecein toplumunda, retimin tedir. almalarnn byk blm de,
kapitalizmde olduundan daha gelimi modern kapitalizmin gelimesiyle ve
ve etkin olacana inanyordu. modern toplumun daha nceki top
lumsal rgdenme biimlerinden hangi
Marx'n almalar yirminci yzyl
bakmlardan farkl olduu ile ilgilen
dnyas zerinde byk bir etkide
mektedir. Bir dizi deneysel almayla,
bulunmutur. Son yirmi yl ncesine
Weber modern sanayi toplumlarnn
kadar dnya nfusunun te birinden
temel niteliklerinden bir blmn
fazlas, Sovyetler Birlii ve Dou
ortaya koymu ve bugnn sosyologlar
Avrupa lkeleri gibi, hkmetlerinin
iin de merkezi olmay srdren temel
Marx'n dncelerinden esinlendikle
sosyolojik tartmalar belirlemitir.
rini ileri srdkleri toplumlarda
yayordu. Zamannn dier dnrleri gibi
Weber de toplumsal deimenin
M ax Weber
doasn ve nedenlerini anlamaya
Marx gibi Max Weber'e del 864- almtr. Marx'tan etkilenmiti, ancak
1920) yalnzca bir sosyolog denemez; ayn zamanda Marx'n kimi nemli
Weber'in ilgi ve alma alanlar, birok grlerini de gl bir biimde
konuyu kapsamaktayd. Akademik eletirmekteydi. Tarihin materyalist
yorumunu reddetmi ve .snf savan.
Marx'n dndnden daha^ _az
nemli diye grmt. Weber'e gre,
ekonomik etkenler nemlidir, ne ki
dnce ve inanlar da toplumsal
deime zerinde ayn derecede
etkilidirler. Weber'in vlen ve oka
tartlan yapt, The Protestant Ethic
and the Spirit of Capitalism, 1976
(Protestan Ahlak ve Kapitalizmin Ruhu)
dinsel deerlerin zellikle Pritenlie
dayananlar kapitalist bir bak asnn
yaratlmasnda temel neme sahipti.
Sosyolojinin ilk evrelerindeki teki
dnrlerin tersine Weber, sosyoloji
nin yaplar zerinde deil, toplumsal
eylemkr zerinde younlamas gerek
tiine inanyordu. nsan gdlenmesi
ve dncelerinin deimenin ardn
M ax Weber (1864-1920) daki g olduunu ileri srmtr

52
Soyolo|! N e d ir?

-dnceler, deerler ve inanlar ideal tiple kyaslanarak anlalabilmesi


dnmleri ortaya karma gcne yznden son derece yararldr. Bu
sahipti. Weber'e gre bireyler zgrce yolla, ideal tipler, sabit referans nokta
eyleme ve gelecei biimlendirme lan hizmeti grrler. 'deal' tip terimiyle
gcne sahipti. Durkheim ile Mant'n Weber'in kavramn kusursuz ya da
inandklar gibi yaplarn bireylere dsal eriilmek istenen bir hedef olduunu
ya da onlardan bamsz olduklarna kastetmediine deinmek nemlidir.
inanmyordu. Bunun yerine, toplumda Bunun yerine, Weber bununla, belirli
ki yaplar eylemlerin karmak bir bir grngnn 'saf bir biimini
etkileimi tarafndan oluturulmak kastetmektedir. Weber ideal tipleri,
tayd. Sosyolojinin devi, bu eylemlerin brokrasi biimleri ve piyasa ile ilgili
gerisindeki anlamlar anlamakt. yazlarnda kullanmtr.

Weber'in en etkili olmu kimi Ussallama


yazlar, onun Bat toplumunun teki Weber'e gre modern toplumun
nemli uygarlklarla kyaslandndaki ortaya k, toplumsal eylem kalpla
kendine zgln zmlerken, rndaki nemli deiikliklerle elele
toplumsal eyleme olan ilgisini yanst gitmekteydi. Weber insanlarn hurafe,
maktadr. in, Hindistan ve Yakndou din, tre ve uzun sredir varolan al
dinlerini incelemi ve bu incelemele kanlklarna dayanan geleneksel inan
riyle din sosyolojisine byk katk lardan uzaklatklarna inanmaktayd.
yapmtr. Weber, in ve Hindistan'daki Bunun yerine bireyler giderek, etkinlik
nde gelen dinsel sistemler ile Batdaki ve gelecekteki sonular dikkate alan
dinsel sistemleri karlatrarak, aklc, arac hesaplamalara girimek
Hristiyan inanlarnn belirli ynlerinin teydiler. Sanayi toplumunda, duygulara
kapitalizmin ortaya kn byk ve ileri yalnzca kuaklar boyunca
lde etkiledii sonucuna varmtr. O, yaplyorlar diye yapmaya pek az yer
kapitalist bak asnn, Marx'n vard. Bilimin, modern teknolojinin ve
varsayd gibi yalnzca ekonomik brokrasinin geliimi Weber tara
deimelerle ortaya kmadn ileri fndan toplu bir biimde ussallama,
toplumsal ve ekonomik yaamn etkin
srmttr. Weber'e gre, kltrel
lik ilkelerine gre ve teknik bilgiye
dnceler ve deerler hem toplumun
dayanarak dzenlenmesi diye betim
hem de bizim bireysel eylemlerimizin
lenmekteydi. Eer geleneksel toplum
biimlenmesine yardmc olurlar.
larda insanlarn tutum ve deerlerini
Weber'in sosyolojik bak asnn byk lde din ve uzun sredir var
nemli bir bileeni, ideal tip dn olan treler belirliyorsa, modern top
cesiydi. deal tipler, dnyay anlamak lum, politikadan dine ya da ekonomik
iin kullanlabilen kavramsal ya da anali etkinlie varncaya yaamn giderek
tik modellerdir. Gerek bir dnyada, daha fazla alannn ussallamas ile
ideal tipler ender olarak varolurlar; eer ayrtedilmektedir.
varolurlarsa bunlarn ancak belirli Weber'e gre, Sanayi Devrimi ile
ynleri varolmaktadr. Bununla birlikte, kapitalizmin gelimesi, ussallama
bu varsaymsal kurmacalar, gerek ynndeki genel eilimini kantlaryd.
dnyadaki herhangi bir durumun bir Kapitalizme egemen olan ey, Marx'n

53
S o s y o lo ji N e d ir?

inand gibi snf savam deil, bilim Ne var ki Weber, ussallamann


ile brokrasinin -byk lekli rgtler- sonular konusunda btnyle iyimser
gelimesiydi (brokrasi zerine daha deildi. O, toplum yaamnn her alann
fazla bilgi iin bkz. s. 685-689 ). Weber dzenlemeye kalkarak insan ruhunu
Batnn bilimsel niteliini, onun en yok edecek bir sistem diye acl
nemli ayrtedici zelliklerinden birisi toplumdan korkuyordu. Weber zellik
diye gryordu. ok sayda insann le brokrasinin potansiyel olarak
etkin bir biimde organize edilmesinin boucu ve insanlktan karc etkileri ile
tek yolu olan brokrasi, ekonomik ve demokrasi konusundaki iermelerin
politik gelime ile bymektedir. den rahatszd. Onsekizinci yzyl
Weber, acl dnyann bilimsel dn Aydnlanma ann hedefi olan iler
cesinin gemiten gelen duygusallk lemeyi, serveti ve mutluluu, gelenek ve
glerini silip sprmesini betimlemek
hurafeyi bilim ve teknoloji yararna
iin, bynn bozulmas terimini kullan
terkederek artrma hedefi, kendi
maktayd.
tehlikelerini yaratmaktadr.

Unutulmu bir kurucu: Harriet M artineau


Com te, Durkheim , Marx ve Weber'in sosyolojideki kurucu daha nce gzden kanlm sorunlara sosyolojik gzle
isimler olduuna hi kuku yoksa da, ayn dnemde, bakan ilk kiidir. B ir keresinde yazd gibi, ocuk odas,
katklarnn dikkate alnmas gereken teki nemli oturma odas ve mutfak hep insanlarn ahlak ve
dnrler de vard. Sosyoloji, pek ok akademik alan gibi, tutumlarm anlam a)! salayacak kusursuz
almalar z itibariyle deerli olan her dnrn okullardr(1962 [1837]). Son olarak, sosyologlarn
hakknn teslim edilmesi idealine her zaman ulam yalnzca gzlem yapmaktan daha fazlasn yapmalar, ayn
deildir. ok az sayda kadn ya da rksal aznkk yesine, zamanda bir topluma vararl olacak biimde
ondokuzuncu yzyl sonlan ile yirminci yzyl balarndaki davranmalar gerektiini ileri srmt. Sonu olarak,
klasik dnemde meslekten sosyolog olma frsat Martineau hem kadn haklan, hem de klelerin
tannmt. Dahas, kalc nemdeki sosyolojik aratrma zgrlemelerinin etkin bir savunucusuydu.
yapma olana tannan bu az sayda insan da oklukla alan
ierisinde gzard edilmitir. Harriet Martineau gibi kiiler,
bugn sosyologlarn ilgilerini hakediyorlar.

Harriet Martineau (1802-1876), ilk kadn sosyolog


olarak adlandrlmtr, ancak Marx ve Weber gibi yalnzca
bir sosyolog olarak grlemez. Martineau, Britanya'da
domu, burada okumutur; saysz yaznn yansra elliden
fazla kitabn da yazandr. Martineau imdilerde, Comte'un
alandaki kurucu yapt Pozitif Felsefe'nin (Positive
Philosophy) evirisiyle Britanya'ya sosyolojiyi getiren kii i
olarak kabul edilmektedir (Rossi 1973). Ayrca, Martineau,
kitab Amerika'da Toplum (Society in Amerika) kitabnn
konusu olan, 1830'larda A.B.D.'ye yapt uzun yolculuklar
srasnda Amerikan toplumunun ilk elden sistematik
incelemesini de yapmtr. Martineau, bugnn
sosyologlar iin birka nedenle nemlidir. lk olarak,
Martineau, bir toplum incelenirken, temel politik, dinsel
ve toplumsal kurumlar da dahil olmak zere o toplumun
btn ynleri zerinde younlalmas gerektiini ileri
srmtr. kincisi o, bir toplumun zmlenmesinin
kadnlarn yaamnn bir anlayn da iermesi gerektii
zerinde ayak diremitir. ncs, Matrineau, evlilik,
ocuklar, evii yaam ile dinsel yaam ve rk ilikileri gibi
Harriet Martineau (1802-76)

54
So syo lo |l N e d ir?

M o d e r n k u ra m sa l y a k la m la r levselcilik
lk sosyologlar iinde yaadklar levselcilik, toplumun deiik
deien toplumlar anlaml klma paralarnn istikrar ve dayanma
abalarnda birleiyordu. Ne ki onlar, ortaya karmak zere birlikte
yalnzca dnemlerinin hzl olaylarn iledikleri karmak bir sistem olduu
bedmlemek ve yorumlamaktan daha grn benimsemektedir. Bu
fazla eyler yapmak istiyordu. Daha da yaklama gre, sosyoloji disiplini,
nemlisi, toplumsal dnyann incelen toplumun paralarnn birbirleriyle ve
mesinde, genel olarak toplumun ileyii bir btn olarak toplumla olan
ile toplumsal deimenin doasn ilikilerini incelemelidir. rnein, bir
aklayabilecek yollar aratrmlard. toplumdaki dinsel inan ve geleneklerin
Yine de daha nce grdmz gibi, zmlemesini, bunlarn toplumdaki
Durkheim, Marx ve Weber, toplumsal teki kurumlarla nasl ilikili olduunu
gstererek yapabiliriz, nk bir
dnya zerine yapt kendi inceleme
toplumun farkl paralar birbiriyle
lerinde ok farkl yaklamlar benim
yakn iliki ierisinde gelimektedir.
semilerdir. rnein, Durkheim ile
Marx bireye dsal olan glerin gc Bir toplumsal pratik ya da kuru
zerinde younlarlarken Weber kendi mun ilevinin incelenmesi, o pratik ya
k noktas olarak bireylerin d da kurumun toplumun varlnn
dnyadaki yaratc edimde bulunabilme srmesine yapt katknn zmlen
yeteneklerini almaktayd. Marx mesidir. Comte ve Durkheim da dahil
ekonomik sorunlarn nceliine iaret olmak zere ilevselciler, bir toplumun
ederken Weber nemli nitelikteki daha ileyiini canl bir organizmann
geni etkenler dizisini dikkate almak ileyiiyle karlatrmak iin okluk bir
tayd. Yaklamdaki bu farkllklar, organik benzeim kullanmlardr.
sosyolojinin tarihi boyunca varln levselciler toplumun paralarnn,
srdrmtr. Hatta, sosyologlar tpk insan bedeninin deiik parala
rnda olduu gibi, toplumun btn
zmleme konusu zerinde anlama
iin yararl olacak biimde birlikte
ya vardklarnda bile, okluk bu zm
altklarn ileri srmektedirler. Kalp
lemeyi farkl kuramsal bak alarndan
gibi bir beden organn incelemek iin,
yola karak gerekletirmektedirler.
o organn bedenin teki paralaryla
Aada incelenen daha yenilerdeki nasl ilikili olduunu gstermek
kuramsal bak asnn ilevselcilik, zorundayz. Kalp, bedenin her yanna
atma yaklam ve simgesel etkileim- kan pompalayarak, organizmann
cilik srasyla Durkheim, Marx ve yaamnn srmesinde hayati bir rol
Weber'le balantlar bulunmaktadr. oynamaktadr. Benzer olarak, bir
Bu kitap boyunca bu kuramsal yakla toplumsal bileenin ilevini zmle
mlar aklayan ve onlara dayanan mek de, onun toplumun varlnn ve
dnce ve savlarla karlaacaksnz. salnn srmesinde yklendii grevi
anlamak demeye gelir.
4. B l m d e, sosyolojideki nem li
kuram sal yaklam lar daha ayrntl levselcilik ahlaki oydamann
ele alacak ve sosyolojik dncedeki toplumdaki dzen ve istikrarn srd
d a h a y en i k u ra m s a l g e li m e le ri
rlmesindeki nemini vurgular.
inceleyeceiz.

55
S o syo lo ji N e d ir ?

Ahlaki oydama, toplumdaki insanlann yapmt. Toplumsal davrann ilevsiz


ounluu aym deerleri paylatnda ynlerini aramak, toplum yaamnn
varolur. levselciler dzen ile dengeyi varolan dzene meydan okuyan
toplumun normal durumu olarak zelliklerine odaklanmak demeye gelir.
grrler -bu toplumsal denge toplu rnein, dini her zaman bir ileve sahip
mun yeleri arasndaki ahlaki oyda dini toplumun iyapkanlna katla
maya dayanr. rnein, Durkheim salyor diye grmek yanltr. Eer iki
dinin insanlarn temel toplumsal grup farkl dinleri ya da hatta ayn dinin
deerlere balln glendirdiine, farkl versiyonlarn destekliyor ise,
bylece de toplumsal iyapkanln sonu, yaygn toplumsal ykm yaratabi
korunmasna katkda bulunduuna lecek olan bir toplumsal atma
inanmaktayd. olabilir. Bu yzden, savalar oklukla
Avrupa tarihindeki Protestanlar ile
1960'lara kadar, ilevselcilik sosyo Katolikler arasndaki mcadelelerden
lojideki, zellikle A.B.D.'de, belki de en grlebilecei gibi dinsel topluluklar
nde gelen kuramsal gelenek idi. Her arasnda olmaktadr.
ikisi de byk lde Durkheim'dan
Son dnemlerde ilevselcilik, snr
esinlenen Talcott Parsons (1902-79) ile
lar aa ktka gzden dt. Merton
Robert Merton (1910-2003), bu
iin pek geerli olmasa da, pek ok
yaklamn en nde gelen iki yesiydi.
ilevselci dnr (Talcott Parsons
Merton'un ilevselcilik biimi zellikle buna bir rnektir) blnme ve atma
etkili olmutur. Merton ak ilevler ile yaratan etkenlerin aleyhine toplumsal
rtk ilevler arasnda ayrm yapmt. iyapkanlk yaratan etkenleri gerein
Ak ilevler, zgn bir toplumsal den fazla vurgulamlardr. stikrar ve
etkinlik biimine katlanlar tarafndan dzen zerindeki odaklanma, toplum
bilinen ve onlar tarafndan yerine daki blnme ya da eitsizliklerin -snf,
getirilmesi istenen ilevlerdir. rtk rk ve toplumsal cinsiyet gibi etkenlere
ilevler, bu etkinliin katlmclarn dayanan- en aza indirilmesi anlamna
farknda olmadklar sonulardr. Bu gelir. Ayn zamanda, toplum ierisinde
ayrm gsterebilmek iin, Merton yaratc toplumsal eylemin rolne daha
Arizona ve New Mexico'daki Hopi az vurgu yaplmaktadr. Pek ok
Kabilesinin yamur dans rneini eletirmene gre, ilevsel zmleme
kullanmtr. Hopiler bu trenin rn toplumlara sahip olmadklar nitelikler
leri iin gereken yamuru getireceine ykler grnmektedir. levselciler
inanmaktadrlar (ak ilev). Bu yzden genellikle, sanki toplumlarn gereksi
bu treni dzenleyip ona katlrlar. nimleri ve amalar, bu kavramlar
Ancak Merton, Durkheim'in din kura yalnzca tek tek insanlara uygulanabilir
mn kullanarak, yamur dansnn ayn olsalar bile varm gibi konuurlar.
zamanda Hopi toplumunun iyap- atmac bak alan
kankn glendirme etkisine de sahip
levselciler gibi atma kuram
olduunu ileri srmektedir (rtk
larn kullanan sosyologlar toplum
ilev).
iindeki yaplar vurgularlar. Bu kuram
Merton ayn zamanda, ilevler ile clar ayn zamanda toplumun nasl
ilevsizlikler arasnda da bir ayrm ilediini aklayan kapsaml bir

56
S o s y o lo ji N e d ir?

model de ortaya atarlar. Bununla dnrlerin yalnzca toplu-mun bir


birlikte, atma kuramclar ilevselci- ynn, toplum yaamnn uyum ile
liin oydama zerindeki vurgusunu anlamann varolduu yn-lerini
yadsrlar. Bunun yerine bu kuramclar dikkate aldklarn ileri srmekte-dir.
toplumdaki blnmeleri ne karrlar. Ayn derecede, hatta daha fazla nemli
Byle yaparken de g, eitsizlik ve olan alanlar ise, ama ile blnmenin
mcadele sorunlar zerinde younla ne kt alanlardr. Dahrendorf,
rlar. Bu kuramclar toplumu her birisi atmann esas olarak birey ve
kendi karlarn gzeten ayr gruplar g ru p larn sahip olduu farkl
dan olumu diye grrler. Farkl karlardan kaynaklandn sylemek
karlarn varl, ama potansiyelinin tedir. Marx kar farkllklarn esas
her zaman var olduu ve belirli olarak snflar asndan grmtr,
gruplarn tekilerden daha fazla yarar ancak Dahrendorf bunlar daha geni
salad anlamna gelir. atma olarak yetke ve g ile ilikilendir-
kuramclar toplumdaki baskn ve deza mektedir. Btn toplumlarda, yetkeyi
vantajl gruplar arasndaki gerilimleri elinde bulunduranlarla bundan byk
incelerler ve kontrol ilikilerinin nasl lde dlanm olanlar, yneticilerle
kurulduu ile nasl srdrldn ynetilenler arasnda bir blnme
anlamaya alrlar. vardr.
ama kuram ierisindeki etkili
Simgesel etkileimcilik
bir yaklam, almalar snf atma
sn vurgulayan Kari Marx'n adyla Amerikan felsefecisi G. H. Mead'in
anlan Marksizmdir. Marx'n nemli (1863-1931) almalar sosyolojik
dncelerinin ok sayda farkl yoru dnce zerinde, zellikle simgesel
mu olanakldr; bugn ok farkl kuram etkileimcilik diye anlan bir bak
sal konumlar benimseyen Marksist as yoluyla, nemli bir etkide bulun
dnce okullar da vardr. Btn bu mutur. Simgesel etkileimcilik dil ve
farkl biimleri iinde Marksizm, anlama ynelik ilgiden kaynaklan
yazarlarnn onu sosyolojik analiz ile maktadr. Mead, dilin bizim kendi ken
politik reformun bir kombinasyonu dinin bilincinde olan kendi bireysellii
olarak grmeleri bakmndan sosyoloji mizin farknda olan ve kendi kendimizi
deki teki geleneklerin ounluundan bakalarnn bizi grd gibi dardan
farkldr. Marksizmin bir kkten siyasal grme yeteneinde olan varlklar haline
deime program yarataca d gelmemizi saladn ileri srmektedir.
nlr. Bu sreteki anahtar bileen, simgedir.
Bununla birlikte, ama kuram Bir simge, bir baka eyi dile getiren bir
larnn hepsi Marksist bir bak as eydir. rnein, belirli nesnelere
benimsememektedir. Kimi atma gndermede bulunmak iin kullanlan
kuramclar da Weber'den etkilenmitir. szckler aslnda kastettiimiz eyi
Bu konuda iyi bir rnek, Alman temsil eden simgelerdir. Kak szc
sosyolog Ralf Dahrendorf (1929-)'tur. , orba imek iin kullandmz
imdi ark klasik olmu yap Sanayi mutfak aletini betimlemek iin kullan
Toplumunda Sm f ve Snf atmas'nz. dmz bir szcktr. Sze dayanma
(Class and Class Conflict in Industrial
yan beden hareketleri ya da iletiim
Society -1959), Dahrendorf, ilevselci

57
Sosyoloji Nedir?

biimleri de simgelerdir. Birine el Commercialization o f Human Feeling


sallamak ya da kaba bir beden hareketi -1983) yaptdr. California niversite
yapmak simgesel bir deer tar. Mead sinde bir sosyoloji profesr olan
insanlarn birbirleriyle etkileimlerinde Hachschild, A.B.D'de, Atlanta'daki
paylalan simge ve anlaylara dayan- ' Delta Havayollar Hostes Eitim
dn ileri srmtr, insanlar zengin Merkezindeki eitim programlarn
bir simgesel evren iinde yaadkla gzlemi, bir dizi mlakat yrtmt.
rndan, insan bireyleri arasndaki Hochschild, uu grevlilerinin kendi
neredeyse btn etkileim, simgelerin duygularn ynetebilmenin - yansra
dei tokuunu iermektedir. teki becerileri renmelerini izlemiti.
Hochschild eitim programlanndaki
Simgesel etkileimcilik dikkatimizi
hocalardan biri olan bir pilotun yoru
kiiler arasndaki etkileimin ayrntsna
munu hatrlyor: imdi kzlar sizden,
ve bu ayrntnn tekilerin' syledikleri
oraya gitmenizi ve gerekten glmse
ya da yaptklarna anlam vermekte nasl
menizi istiyorum. Pilot, glmseme
kullanldna yneltmektedir. Simgesel
niz sizin en byk varlnzdr. Sizden
etkileimcilikten etkilenen sosyologlar
oraya gidip onu kullanmanz istiyorum.
okluk, gndelik yaam balamlar
Glmseyin. Gerekten glmseyin.
ierisindeki yz yze etkileimler ze
Glmse-menizi sunun.
rinde odaklanmaktadrlar. Bu sosyo
loglar bylesi etkileimlerin toplum ile Hochschild, gzlemleri ve mla-
kurumlann yaratmada oynadklan rol kadarna dayanarak Bat ekonomile
vurgularlar. Max Weber bu kuramsal rinin giderek daha fazla hizmet sunu
yaklam zerinde dolayl olarak nemli muna dayanr hale geldike, yaptmz
bir etkide bulunmutur nk, toplum almann duygusal biiminin daha
sal yaplarn snflar, partiler, stat fazla anlalmas gerektiini bulmutur.
gruplar ve dierleri gibi varolduklarn Hochschild'in uu grevlileri arasn
kabul etmi olsa da, Weber bu yaplarn daki tketici servisi eitimlerini
bireylerin toplumsal eylemleri yoluyla incelemesi, daha nce hizmetler sek
yaratldklarn dnmekteydi. trnde alan herkese tandk
gelebilir. Hochschild bu durumu, duy
Simgesel etkileimci bak as
gusal emek kamu iinde gzlenebilir
gndelik toplum yaam srasndaki
(ve kabul edilebilir) bir yz ve beden
eylemlerimizin doas hakknda pek
sunumu yaratabilmek iin kiinin kendi
ok gr salayabilir olsa da, daha geni
duygularn ynetebilmesini gerektiren
nitelikteki, toplumdaki g ve yap
emek eitimi diye adlandryor.
sorunlarn ve bunlarn bireysel eylemi
Hochschild'e gre, altnz irketler
nasl snrladn gzard ettikleri iin
yalnzca sizin fiziksel hareketlerinizi
eletirilmitir.
deil, duygularnz zerinde de sz
Simgesel etkileimciliin, toplumu- sahibidir. irketler siz alrken sizin
muzdaki g ve yap sorunlarn dikkate glmsemenizin de sahibidirler.
alan klasik bir rnei, Arli' Hochs-
child'in Ynetilen Kalp: insan Duygularnn
Ticariletirilmesi (The Managed Heart:

58
Sosyoloji Nedir?

Hochschild'in aratrmas yaamn, larna katlmalar zorunlu klnmtr -


insanlarn ounun anladklarn Delta Havayollar hosteslerinin katl-,
dndkleri, ancak daha derin bir dklarndan ok da farkl olmayan
dzeyde anlalmas gereken bir ynne seanslara.
bir pencere amtr. Hochschild,
hizmet iilerinin kol iileri gibi S o s y o l o ji d e k u r a m s a l d n c e
kendilerinin almalar srasnda
Bu blmde imdiye kadar, sosyo
vazgetikleri zgl bir ynlerine kar
lojinin konusuna ynelik geni, btn
bir uzaklk hissettiklerini buldu.
cl ynelimlere gndermede bulunan
rnein, kol iisinin kolu, bir makina
kuramsal yaklamlarla ilgilendik.
parasym gibi, ancak arada srada onu
Bununla birlikte, yukarda tartlan
hareket ettiren kiinin bir parasym
kuramsal yaklamlar ile kuramlar
gibi hissedilmeye balanabilir. Ayn
arasnda bir ayrm yapabiliriz. Kuram
biimde hizmet iileri Hochschild'e sk
larn odaklar daha dardr ve belirli
sk glmsemelerinin zerlerinde
toplumsal koul ya da olay trlerini
durduunu ama onlarn olmadn
aklama giriimlerini temsil ederler.
sylemilerdir. Baka deyile, bu iiler,
Kuramlar genellikle aratrma srecinin
kendilerini kendi duygularna uzak
bir paras olarak oluturularlar ve
hissetmektedirler. Duygularn genellik
sonularnda da aratrma incele
le bizlerin derin ve kiisel bir paras ol
melerinin ynelmesi gereken sorunlara
duklar dnldnden, bu ilgintir.
ilikin nerilerde bulunurlar. Buna bir
Hochschild'in kitab simgesel rnek, bu blmn nceki ksmlarnda
etkileimciliin etkili bir uygulamasdr; deinilen Durkheim'in intihar kura
Ynetilen Kalp ilk kez basldktan sonra, mdr.
teki aratrmaclarn ou da kendi
Sosyologlarn inceledikleri ok
dncelerini onun dncelerine da
farkl aratrma alanlar ierisinde
yandrmlardr. Hochschild aratrma
saysz kuramlar gelitirilmitir. Kimi
sn dnyann en gelimi hizmet
zaman kuramlar olduka ak seik bir
ekonomilerinden birisi, A.B.D. iinde
biimde ortaya konur; hatta zaman
yrtm olsa da, onun bulgulan gn
zaman da matematiksel biimde dile
mzde pek ok topluma uygulanabilir.
getirilir -her ne kadar bu durum
Giderek daha fazla insann iyerinde
sosyolojiden ok, zellikle iktisat gibi
duygusal emee ynlendirildii
teki toplum bilimlerinde daha yaygn
hizmet ileri, dnyann her yerindeki
olsa da.
lkelerde genilemektedir. Grn-
land'daki Inuit'lerde olduu gibi, kamu Kimi kuramlar tekilere gre ok
iinde glmseme konusundaki gelene daha kapsaycdr. Sosyologlarn kendi
in Bat Avrupa ve A.B.D.'dekinden lerini ok geni kapsaml kuramsal
farkl olduu kimi kltrlerde, duygusal giriimlere yneltmesinin istenir ya da
emek konusundaki eitimin g bir i yararl olup olmad konusunda farkl
olduu ortaya kmtr. Bu lkelerde, grler bulunmaktadr. rnein
hizmet ilerinde alanlarn kimi Robert K. Merton (1957) gl bir
zaman zel glmseme eitim seans biimde, sosyologlarn ilgilerini orta

59
Sosyoloji Nedir?

kap sam l ku ram lar dedii eye ancak durum byle deildir. Rakip
younlatrmalar gerektiini ileri kuramsal yaklam ve kuramlarn
srmektedir. Byk kuramsal izgeler ekimesi sosyolojik giriimin canll
(rnein Marx'n yapt gibi) yarat nn bir gstergesidir. Kuramsal
maya almak yerine daha alakgnll eitlilik, insanlar kendimizi incelerken
kuramlar gelitirmekle ilgilenmeliyiz. bizi dogmadan kurtarr. nsan davran
karmak ve ok ynldr ve tek bir
Orta kapsaml kuramlar, deneysel
kuramsal bak asnn onun btn
aratrmayla dorudan snanabilecek
ynlerini kapsayabilmesi de pek olas
kadar zgl, ancak bir dizi farkl
deildir. Kuramsal dncedeki farkl
grngy kapsayacak kadar da genel
lk, aratrma srasnda kullanlabilecek
niteliktedir. Buna bir rnek, greli
olan ve sosyolojinin ilerlemesinde
yoksunlama kuramdr. Bu kuram,
bylesine vazgeilmez olan imgelem
insanlarn kendi koullarn deerlen
yeteneklerini canlandran zengin bir
dirme biimlerinin kendilerini karla
dnce kayna salar.
trdklar insanlara bal olduunu ileri
srmektedir. Dolaysyla, yoksunlama
duygusu, kiilerin yaadklar maddi zmleme dzeyleri:
yoksulluk dzeyine dorudan uyma Mikrososyoloji ve makrososyoloji
maktadr. Yoksul ve herkesin az ok
Bu blmde tarttmz farkl
benzer koullarda yaadklar bir
kuramsal bak alar arasndaki nemli
blgedeki kk bir evde yaayan bir
bir ayrm, bu bak alarnn ynel
ailenin, ounluun yaad evlerin ok
dikleri zmleme dzeyiyle ilikilidir.
daha byk ve teki insanlarn da daha
Yz yze etkileim durumlarndaki
zengin olduu bir blgedeki benzer bir
gndelik davarn incelenmesine
evde yaayan bir aileye kyasla daha az
genellikle mikrososyoloji denir.
yoksunluk duygusu yaamas olasdr.
Makrososyoloji siyasal sistem ya da
Bir kuramn kapsamnn ne kadar ekonomik dzen gibi byk lekli
geni olursa o kuramn deneysel olarak toplumsal dzenlerin zmlenme
snanabilmesinin o kadar g olaca sidir. Makrososyoloji, sanayilemenin
aslnda dorudur. Yine de, sosyoloji geliimi gibi uzun dnemli deiim
deki kuramsal dncenin neden orta srelerinin zmlenmesini de ierir.
kapsaml kuramlarla snrl olmas lk bakta, mikro-zmleme ile
gerektiine ilikin ak bir gereke makro-zmlemenin birbirinden ayr
yoktur. olduu dnlebilir. Gerekte, bu ikisi
birbiriyle yakndan balantldr (Knorr
Sosyolojideki kuramlar ve zellikle
-Cetina ve Cicourel 1981; Giddens
kuramsal yaklamlar deerlendirmek
1984).
zorlayc ve korkutucu bir itir. Kuram
sal tartmalar tanm gerei, daha Makro-zmleme gndelik yaa
deneysel nitelikteki anlamazlklara mn kurumsal artalann anlayacaksak
bakarak daha soyuttur. Sosyolojinin tek vazgeilmezdir. nsanlarn gndelik
bir kuramsal yaklamn egemenlii yaamlarndaki yaama biimleri,
altnda olmamas olgusu, disiplinin ortaa dnemindeki gibi bir kltrn
zayflna bir iaret diye grnebilir gnlk eylem dngsn sanayilemi

60
Sosyoloji Nedir?

bir kent ortamndaki yaam birbiriyle


Sosyoloji yaammzda bize
karlatrldnda ak hale geldigi gibi,
nasl yardmc olur?
daha geni kurumsal ereveden byk
lde etkilenmektedir. Modern Mills'in, yukarda (s.38'de) tart
toplumlarda, srekli olarak yabanclarla lan sosyolojik imgelem kavramn
kar karya geliriz. Bu karlama gelitirirken vurgulad gibi, sosyolo
dolayl ve kiisel olmayan nitelikte jinin yaammz iin ortaya kard pek
olabilir. Bununla birlikte bugn, dolayl ok pratik ierme szkonusudur. lk
ya da elektronik ilikiler iine ne kadar olarak, sosyoloji kltrel farkllklar
fazla girersek girelim, teki insanlarn hakknda, bizim toplumsal dnyay
varl esastr. Bir tandmza bir birok bak asndan grebilmemizi
elektronik posta iletisi gndermeyi salayan bir farkndalk salar.
seebileceimiz gibi, hafta sonunu bir oklukla, bakalarnn nasl yaadk
arkadala geirmek iin binlerce larn yeterli bir biimde anlarsak,
kilometre umay da seebiliriz. onlarn sorunlar hakknda daha iyi bir
anlaymz olabilir. nsanlar etkileyen,
Mikro-incelemeler giderek byk
ancak onlarn yaam biimleri hakknda
kurumsal kalplar aydnlatmak iin
yeterli bilgiye dayanmayan pratik
gereklidir, yz yze etkileimin, byk
politikalarn baar ans ok azdr.
l ne olursa olsun btn toplumsal
rnein, Gney Londra'da arlkl
rgdenme biimlerinin esas temeli
olarak Latin Amerikallardan oluan bir
olduu aktr. Ticari bir irketi
toplulukla ilgilenen beyaz bir sosyal
incelediimizi varsayalm. Bu irketin
alma uzman, Birleik Krallk'taki
etkinlikleri hakknda pek ok eyi,
deiik gruplarn yeleri arasndaki
yalnzca yz yze davrana bakarak
farkllklara duyarl olmadnda, bu
anlayabiliriz. rnein, ynetim kurulu
topluluk yelerinin gvenini kazanama
odasndaki yneticilerin, deiik bro
yacaktr.
larda alan insanlarn ya da fabrika
iinde alan iilerin etkileimlerini kinci olarak, sosyolojik aratrma
zmleyebiliriz. Bu yolla btn politika giriimlerinin sonularn
irketin bir resmini karamayz, nk deerlendirmede pratik yarar salar.
ticari ilemlerinin bir blm basl Pratik bir reform program, bunu
malzemeler, mektuplar, telefon ve bilgi tasarlayanlarn ulamak istedikleri
sayarlar yoluyla gerekletirilmektedir. sonular salamada yalnca baansz
Yine de bu rgtn nasl altna kalabilir ya da beklenmeyen istenmedik
ilikin anlaymza nemli bir katk sonular yaratabilir. rnein, kinci
yapabiliriz. Dnya Savan izleyen yllarda, pekok
lkede kent merkezlerinde byk
Daha sonraki blmlerde, mikro-
sosyal konut bloklar yaplmtr. Bu
balamlardaki etkileimin daha byk
bloklar, geri kalm blgelerdeki dk
toplumsal sreleri nasl etkilediine;
gelir gruplarna yksek bir yaam
buna karlk makro-sistemlerin toplum
standard salamak iin planlanmlard
yaamnn daha snrl ortamlarn nasl
ve yaknlarnda alveri merkezleri ile
etkilediine ilikin daha fazla rnek
dier hizmederin saland birimler
greceiz.

61
S o s y o lo ji N e d i?

bulunmaktayd. Ne ki aratrmalar, acl kuramsal yaklam lar


daha nce oturduklar konutlardan bu
Sim gesel etkileim cilik toplumsal etkileim iinde bireyler
byk ve yksek bloklara tananlarn arasndaki simgelerin deiimi zerinde durur. teki
kendilerini yaltlm ve mutsuz kuramlarn tersine, simgesel etkileim, bir btn olarak
duyumsadklarn gstermiti. Yoksul toplumun deil, bireyler arasndaki kk lekli etkileimleri
ne karr.
blgelerdeki byk bloklar ve evre
levselcilik bir btn olarak toplumu ele alr ve bir toplumsal
deki alveri merkezleri genellikle
etkinliin topluma yapa katky ne karr. Ortaya koyduu
yklm ve serserilik ile dier iddet ilevselcilik biimi zellikle etkili olan M erton, toplumsal bir
ieren sular iin yataklk yapmlardr. etkinlie katlanlarn istedii ak ilevlerin, toplumsal bir
edimin istenmedik sonulan olan rtk ilevlerinden kimi
nc olarak, baz bakmlardan zaman daha az nemli olduunu vurgulamtr. M erton,
da en nemlisi, sosyoloji bizim kendi sosyolojik aklamann nemli bir blmnn toplumsal edim
ve kurumlann rtk ilevlerini aa karmak olduuna
kendimizi aydnlatabilmemizi kendi inanyordu.
mizi daha iyi anlayabilmemizi salar.
Pek ok ada toplum kuramcs bugn de Marx'tan
Neden byle davrandmz hakknda etkilenmekte ve a t m a c k uram lar ortaya atmaktadr. Snf
daha ok ey bildike, kendi gelecei kavramn kullanarak eitsizliklerin incelenmesi, Marx'n
kuramnn temelinde yer alr.
mizi etkileme olanamz daha fazla
olacaktr. Sosyolojinin yalnzca, politi Sosyolojinin kuramsal yaklamlar hakknda dnmenin bir
yolu, zm lem e dzeylerini dikkate almaktr. M ikrososyoloji
kalar tasarlayanlara yani gl gruplara yz yze etkileim durumlarndaki gndelik davrann
yerinde kararlar vermede yardmc incelenmesidir. M akrososyoloji byk lekli toplum
olabileceini dnmemeliyiz. Gl dzenlerinin zmlenmesidir. kisi birbirine yakndan
balantldr.
olanlarn izledikleri politikalarda daha
az gl ya da daha az ayrcalkl olan
larn karlarn kolladklar her zaman alabilir. Sosyoloji anlayna sahip
varsaylamaz. Kendilerini aydnlatm olmak hukuk, gazetecilik, i ve tp
olan gruplar genellikle sosyoloji konusunda kariyer yapmaya da yar
aratrmalarndan yararlanabilir ve dmc olabilir.
hkmet politikalarna etkin tepkiler
gelitirebilir ya da kendi politikalarn Sosyolojiyle uramak ile toplum
sal vicdan uyarma arasnda genellikle
biimlendirebilirler. Alkolik simsizler
bir balant vardr. Sosyologlarn
gibi yelerine yardm amacyla olu
turulmu gruplar ve evre hareketi gibi kendileri reform programlar ya da
toplumsal hareketler, dorudan doru toplumsal deimeyi etkin bir biimde
savunmal ve ba ekmeli midirler?
ya pratik reformlar gerekletirmeye,
Kimileri sosyolojinin kendi entelektel
hem de dikkate alnr bir baaryla
gerekletirmeye alan toplumsal bamszln, ancak sosyologlar ahlaki
gruplardr. ve siyasal anlamazlklara ynelik olarak
soukkanl ve tarafsz olduk-larnda
Son olarak, pek ok sosyologun, koruyabileceini ileri srmek-tedir.
meslekten kiiler olarak dorudan Yine de, yrtlen tartmalardan
pratik sorunlarla ilgilendikleri belirtil kendilerini uzak tutan aratrmaclar
melidir. Sosyoloji eitimi alm olanlar acaba sosyolojik sorunlar incelerken
sanayi danmanlar, kent planclar, tekilerden daha m tarafszdr?
sosyal almaclar ve personel yne Sosyolojik bakmdan incelmi olan hi
ticilerini yansra pek ok baka ite de kimse, bugn dnyada varolan eitsiz-

6 2
S o syo lo ji N e d ir?

liklerin farknda olmazlk edemez. sosyolojinin temel ilgi alandr. Ne ki


Sosyologlarn siyasal sorunlarda taraf sosyologlar ayn zamanda toplumsal
tutmamalar tuhaf olurdu; onlar byle etkileimin ve genel olarak insan top-
yaparken kendi uzmanlklarna dayan lumlarnn doas hakkndaki daha
maktan alkoymak da mantksz olurdu. geni bir dizi sorunla da ilgilenmek
tedir.
Bu blmde sosyolojinin, dnyaya
ilikin kendi kiisel bak amz Sosyoloji yalnzca soyut bir ente
oklukla bir kenara brakp hem bizim lektel alan deildir; insanlarn yaam
hem de teki insanlarn yaamlarn lar zerine pratik iermeleri de bulu
biimlendiren etkilere daha dikkatli nur. Bir sosyolog olmay renmek
bakmamz salayan bir disiplin skc bir akademik giriim olmamaldr.
olduunu grdk. Sosyoloji modern Bunun byle olmayacandan emin
toplumlarn geliimi ile ayr bir olmann en iyi yolu, disipline yaratc bir
entelektel ura olarak ortaya km biimde yaklamak ve sosyolojik d
tr; bu tr toplumlarn incelenmesi de ncelerin ve bulgularn kendi yaam
nzla ilikisini kurmaktr.

z et
S o s y o lo ji in san to p lu m larn n sistem atik b ir b i im d e , m o d e m , z o rd u r; s o sy o lo jid e d e kendi davranm z in ce le m e k on usu
sanayilem i d zen leri zellik le vurgulayarak in celen m esid ir. yapm aktan kaynaklanan k a rm a k so ru n la r yznd en z el
z o rlu k larla kar karyayz.
S o s y o lo ji p ratii, yaratc b ir b iim d e d n eb ilm ey i v e k iin in
ken disin i to p lu m yaam h akkndaki devraln m So sy o lo jid ek i te m e l kuram sal yaklam lar, ilev selcilik ,
d n celerd en ayr tu tm asn g erek tirir. a tm a c b a k alar ile sim g esel etkilem ciliktir. B u bak
alarn n arasn d a, k on u n u n ik in c i D n y a Sava son ra s
S o s y o lo ji g e m i iki ya da yzyl b o y u n ca insan
d n e m d e g sterd i i g eliim i b y k l d e etkileyen kim i
to p lu m la n n d a o rtay a kan kapsam l d e im eleri an lam a
tem el fa rk llk lar bulunm aktadr.
a b as so n u cu d o m u tu r. S zk o n u su d e im eler yaln zca
byk lek li d e im eler d e illerd ir; b u n la r ayn zam an d a S o s y o lo ji, n e m li pratik ie rm ele ri o lan b ir konudur,
in san lan n yaam larnn en z e l v e kiisel zellik lerin d e d e T o p lu m sa l eletiri ve p ratik toplum sal re fo r m a eid i
g erek le e n d e im eleri d e ierirler. yollardan katk d a bulunur. B a la n g o la ra k , v erilm i b ir
to p lu m durum lar k m esin in dah a iyi anlalm as g en ellik le
S o sy o lo jin in klasik kurucular arasnda aadaki d rd
bize bu d u ru m lar dah a iyi d e n e tle m e an s verir. Ayn
z ellik le nem lid ir: A u gu ste C o m te , K a ri M a rx , E m ile
za m a n d a , so sy o lo ji b iz im kltrel duyarlklanm z
D u rk h e im v e M ax W eber. O n d o k u z u n c u yzyl o rta la n n d a
a r rm a n n , farkl kltrel d e erlerin varlnn bilin cin d e
yazan C o m te v e M a rx , so sy o lo jin in kim i tem el kon ularn
b e lirle m ile r ve b u k on u lar daha son ra D u rk h e im v e W eb er o lan p o litikalar be lirle m e n in bir aracn salar. Pratik ad an ,
belirli p o litik a p ro g ra m la rn n b e n im se n m esin in son u larn
tarafn d an gelitirilm itir. B u k on u lar s o sy o lo jin in d o as ile
to p lu m sal d n yan n a cllam asn n getirdii d e im elerin in celeyebiliriz. S o n o larak da, belki d e en n e m lisi, so sy o lo ji,
g ru p la n n ve b irey lerin kendi yaam koullarn d e itirm e
etkilerini d ik k ate alm aktadr.
frsatlarn artrarak kendi kendilerini aydnlatm a olan a
S o s y o lo jid e b ir dzi farkl ku ram sal yaklam bu lu n m ak tad r. salar.
K u ram sal ayrlklarn doa bilim lerin d e bile z m len m e si

n t e r n e t B a la n t la r
Bu kitap hakknda daha fazla bilgi ve destek iin: Sosyoloji iin Sosyal Bilimler Bilgi Girii iin:
http://www.polity.co.uk/giddens5/ http://www.sosig.ac.uk/sociology/
Polity yaynlarndan yeni sosyoloji kitaplar iin: Britanya Sosyoloji Dernei iin:
http://www.polity.co.uk/sociology/ http://www.britsoc.co.uk/

63
indekiler

Toplum trleri
Kaybolan dnya: Modernlik ncesi
toplumlar ve kaderleri
Modern dnya: Sanayi toplumlar
Kresel gelime
Toplumsal deime
Toplumsal deime zerindeki etkiler
Modern dnemde deime
Kreselleme
Kresellemeye katkda bulunan etkenler
Kreselleme tartmas
Kresellemenin etkileri
Sonu: Kresel bir ynetim gereksinimi
Dnme sorulan
E k kaynaklar
Internet balantlan
ortaya kt zaman da 11:57 olurdu.
Modern toplumlarn geliimi ancak 11 'i
59 dakika 30 saniye geerken
balayacakt! Yine de bu insan gnnn
son 30 saniyesinde, belki de o ana kadar
geen btn zaman ierisinde gerekle
en kadar deime gereklemitir.
Modern dnemde de deimenin
hz, eer teknolojik geliim oranlarna
bakarsak ortaya kar. ktisat tarihisi
David Landes'in gzledii gibi,
nsanlar yaklak yarm milyon
M o d e r n te k n o lo ji y aln zca d aha o k ve
yldan beri dnya zerinde varlar. Sabit
d ah a ab u k r e tm e z ; dnn zenaat
yerleimlerin gerekli temeli olan tarm, y n tem leriy le h i b ir ekild e retilem e-
yalnzca oniki bin yanda. Uygarlklar y ecek o la n n e sn e le ri d e ortay a karr.
yaklak alt bin yl ncesinden daha Y erlilerin k ulland e n iyi el k r h ib ir
zam an , e irm e k atrn n retti i iplik
fazlasna gitmez. Eer insan varoluu
kadar gzel ve p r z s z o la m a z ;
nun btnne 24 saatlik bir gn diye o n se k iz in ci yzyl H ristiy an l n n b t n
baksaydk, tarmn ortaya kt zaman d k m h a n eleri, m o d e rn b ir elik fa b rik a
leden sonra 11:56, uygarlklarn sn n retti i g ib i b y k , d zg n ve

66
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

b ir rn e k elik lev h alar re te m e z . En lenmesine dnyoruz. Gnmzde,


n e m lisi, m o d e rn te k n o lo ji, sanayi n c e si pekou birlikte kentsel alanlarda
d nem d e d n lm esi o k zor olan
yaayan milyonlu saylarda kiiyi ieren
eyleri y aratm t: k am era, m o to rlu arab a,
u ak , rad y od an yksek hzl bilgisayara
toplumlara alknz. Ne ki, insanlk
kad ar b t n b ir ele k tro n ik aled er dizisi, tarihinin byk bir blmnde dnya
n k le e r e n e r ji sa n tra li ve n e re d e y se imdi olduundan daha az younlukta
so n su z a kadar g id en bak alar... so n u , nfusa sahipti; nfusun ounluunun
retim d zeyind e d evasa b ir a rttr; tek
kentli olduu toplumlar ancak gemi
b an a b u bile in sa n n yaam b iim in i,
a tein k efin d e n b u yana, h e r eyd en o k
teki birka yzyl ierisinde varolmu
d eitirm itir. 1 7 5 0 'd e In g ilte re d e yaayan lardr. Modern sanayilemeden nce
b i r i s i, m addi n e s n e le r b a k m n d a n varolan toplum trlerini anlayabilmek
S e z a r'n lejy o n erlerin e, kend i to ru n la rn iin, sosyolojik dgcnn tarihsel
d an d aha yaknd. (L an d es 1 9 6 9 )
boyutunu kullanmalyz.
Modern dnyay niteleyen yaam
biimleri ile toplumsal kurumlar en
yakn gemitekilere oranla bile kkten Toplum trleri
derecede farkldr. Yalnzca iki ya da
yzyllk bir dnem ierisinde -insanlk Kaybolan dnya: M od ernlik
tarihi ierisinde ok kk bir zaman ncesi toplumlar ve kaderleri
dilimi- insann toplum yaam binlerce Avrupa'nn byk keifler anda
yldan beri yaadklar toplumsal dzen gnderilen kaifler, tccarlar ve misyo
tiplerinden koparlmt. nerler ok sayda farkl insanla karla
Bizden nceki herhangi bir kuak tlar. Antropolog Marvin Harris'in kita
tan ok daha fazla belirsiz bir gelecekle b Yamyalar ve Krallar (Cannibals and
kar karyayz. Kukusuz, daha nceki Kings) kitabnda yazd gibi...
kuaklarn yaam koullar her zaman B u n la r , A v u s tr a ly a , A r k tik a , G ney
gvensizdi: insanlar doal afederin, A m e rik a'n n g n ey ucu ile A frik a g ib i kim i
b lg e le rd e h ala A v ru p an n u zu n s red ir
salgnlar ve kdn karsnda gsz
un u ttu u ta d evri atalar g ib i yaayan, o k
durumdaydlar. Ne ki, bugn sanayile
g en i to p ra k p aralar b o y u n ca dalm ,
mi lkelerde byk lde salgn ile s rekli h a re k e t h alin d e o la n , b t n yle
ktlktan uzak olsak da, imdi kendi hayvanlar avlayan ya da y aban bitk ilerin i
kendimizin serbest brakt toplumsal top lay an y irm i ya da o tu z kiilik g ru p lar
b u ld u la r. Bu a v c - to p la y c la r en d er
glerle baetmek zorundayz.
b u lu n an ve soyu t k en m e teh lik esi altnd a
Bu blmde daha sonra, yukarda o la n b ir t r n yeleri g ib i g r n y orlard .
B a k a b lg e le rd e -K u z e y A m e rik a 'n n
anahadar verilen devasa toplumsal
d ou su nd aki o r m a n la rd a , G ney
dnmlere ilikin olarak sunulan
A m e rik a o rm a n la rn d a v e D o u A sy a'd a-
kimi gerekeleri tartacak ve bugn az o k s rekli ky lerd e y erleik o lan ,
gereklemekte olan en byk toplum tarm a d ayan an ve belk i b ir ya da iki byk
sal deimelerden biri, yani kreselle to p lu lu k y ap sn d an o lu an , d aha youn
n fu sa sah ip to p lu lu k lar b u ld u lar; n e ki
me etrafndaki tartmalara giri
b u n la r n s ila h ve a le tle r i de ta rih
yapacaz. Ama nce, gemite
n c e sin d e n kalm ayd. ... B a k a yerlerd e,
varolmu olan, gnmzde de hala k u ku su z, k a ifle r b t n y le g elim i,
bulunabilen toplum trlerinin zm d e sp o d a r ve y n e tici sn flarn b ata

67
Kreselleme v e Deien Dnya

o ld u u ve h a z r o r d u la r ta ra fn d a n Bu hi bitmez grnen eitlilik


k o ru n a n d ev letler v e im p arato rlu k larla
teki modernlik ncesi toplumlar
karlatlar. M a r c o P o lo la n v e C o lu m -
b u sla n o k y an u slar ve lle r b o y u n ca
aslnda, Harris'in betimlemesinde
d o la t r a n ilk e ld e hep bu byk deinilen ana balk altnda
i m p a r a to r lu k la r ve o n la r n k e n tle r i, toplanabilir: avc ve toplayclar (Harris
an tlar, saraylar, tap n ak lar v e h zin eleri onlara avclar-toplayanlar demek
olm u tu r. in vard -d nyadaki en byk
tedir); daha byk tarm ya da kr
im p a ra to rlu k o la n , y n e ticile rin in uygar
d n y an n aydnlnn te sin d e n g elen
toplumlar (tarm yaplan ya da
za y f k rallk larn iste k ile rin i k rm z evcilletirilmi hayvan beslenen); ve
su ratl b a rb a rla r diye aalad klar, g en i, sanayilememi uygarlklar ya da
in ce lm i b ir lke. V e H in d ista n vard - geleneksel devletler. imdi bu toplum-
in e k lere tap n lan v e y aam n e it o lm ay an
larn temel niteliklerine bakacaz (2.1.
y k lerin in h e r b ir ru h zerin e g e m i te k i
y en id en d o u u n a g r e yk lend i i b ir
Tabloya baknz).
lke. V e A m e rik a n k zld erililerin in , kendi
k en d ilerin e y eten b ir dnya o la n , h e r b irisi
ilk toplumlar: Avc ve toplayclar
k en d i san at v e d in in e sahip o la n d ev let ve Bu gezegendeki insan varoluu
im p a ra to rlu k lar vard : b y k ta kaleleri,
nun, kk bir blm hari geri
a sm a k p r leri, fazla alan tahl silolar
v e d e v le t k o n tro l n d e k i e k o n o m iy e sahip
kalannda, insanlar, avc ve toplayc
o la n n k a la r; in san kalbiyle b e s le n e n kana toplumlarda yaamlardr. Avc ve
su sam ta n n lar o la n v e d u rm ak szn taze toplayclar yaamlarn, avclk,
k u rb a n arayan A z tek ler. (H arris 1 9 7 8 ). balklk ve doada bulunan yenebilir

Tarih ncesi maara resimleri bize erken avc-toplayclarn yaamlarndan bireyler sunar.

68
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

2 .1. Tablo Modernlik ncesi insan toplumu trleri


Varolu Sresi zellikler

Avc ve toplayc O.D..* 50 0 0 0 den gnmze, Yaamlarn avclk, balklk ve yenebilir


toplumlar (imdi artk tamamen yokolmann bitkilerin toplanmasyla srdren az sayda
eiindedirler). insandan oluurlar.

Eitsizlik ok azdr.

Rtbe farkllklar ya ve cinsiyetle snrldr.

Tarm toplumlar O.D.. 12 000den gnmze. Kentler ya da kasabalarn olmad, kk kr


Bugn artk byk blm, daha topluluklarna dayanr,
byk politik varlklarn parasdrlar ve
ayrdedici zelliklerini de artk Yaamlarn, okluk avclk ve toplayclkla
yitirmektedirler. desteklenen tarm yoluyla srdrrler.

Avc ve topluluklara kyasla daha gl


eitsizlikler bulunur.

efler tarafndan ynetilirler.

Kr toplumlar O.D.. 12 000'den gnmze. Maddi varolular iin evcilletirilmi hayvanlarn


Bugn artk byk blm, daha yetitirilmesine bamldrlar.
byk devletlerin paralardrlar;
geleneksel yaam biimleri Saylar birka yz insandan binlere kadar
anmaktadr. deiir.

Ak eitsizliklerle nitelenirler.

efler ya da savas krallar tarafndan ynetilir.

Geleneksel O.D.. 6000den 19. Yzyla kadar. Kimisi birka milyon nfusa sahip olacak kadar
toplumlar ya da Btn geleneksel uygarlklar ortadan (daha byk sanayi toplumlarna kyasla kk
uygarlklar kalkmlardr. olsalar da) ok byktrler.

Ticaret ve tarm d retimin younlat kimi


kentler bulunur.

Byk lde tarma dayanrlar.

Farkl snflar arasnda nemli eitsizlikler bulunur

Bir kral ya da imparatorun banda bulunduu


ayr bir hkmet aygt bulunur.

* Artk pek ok tarihi, M . . ile M.S. yerine O.D. (Ortak Dnemden nce) ve O.D.S.
(Ortak Dnemden Sonra) terimlerini kullanyor.

69
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

bitkilerin toplanmasyla kazanrlar. Bu Avc ve toplayclar yalnzca,


kltrler, Afrika ve Brezilya ile Yeni yaamlar artk bizim iin bir nem
Gine'nin az saydaki kra keleri gibi tamayan ilkel insanlar deildir.
dnyann kimi blgelerinde varolmay Onlarn kltrlerini incelemek bize,
srdrmektedirler. Bununla birlikte, bizim kimi kurumlarmzn insan
avc ve toplayc kltrlerin ounluu, yaamnn doal zellikleri olmaktan
Bat kltrnn (Avrupa, A.B.D. ve ok uzak olduunu daha ak grme
Avustralya ile Yeni Zelanda kltrleri) olana verir. Kukusuz, avc ve
yaylmasyla yok edilmiler ya da toplayclarn yaad koullar idealize
yutulmulardr; kalanlarn da daha fazla etmemeliyiz; ancak savan yokluu,
varlklarn srdrmeleri olas grn temel servet ve g eitsizliklerinin
memektedir. u anda, dnya nfusunun olmay ve rekabet yerine ibirliine
eyrek milyondan daha az bir blm, verilen nem hep bize, modern sanayi
-dnya nfusunun yalnzca yzde
0,001 'i- avclk ve toplayckla gein
mektedir (2.1. ekile baknz).
Daha byk toplumlarla zellikle
ngiltere ya da Amerika Birleik
Devletleri gibi modern toplumlarla
karlatrldklarnda, avc ve toplayc
gruplarn byk blmnde pek az
eitsizlie rastlanmaktadr. Avc ve
toplayclar, temel gereksinimlerini
karlamak iin kullanlanlarn tesinde
maddi servet biriktirmekle ok az
ilgilenirler. Bunlarn ana uralar,
normal olarak dinsel deerler ile tren
ve ayin etkinlikleridir. Gereksindikleri
maddi mallar, av silahlar, kazma ve
inaat aletleri, tuzaklar ve piirme
alederi ile kstldr. Dolaysyla, toplu
mun yeleri arasnda, sahip olunan
maddi varlklarn says ve eidi
bakmndan pek az fark bulunur -zen-
gin ile yoksul ayrm szkonusu deildir.
Konum ve rtbe farkllklar ya ve
cinsiyetle snrlanma eilimindedir;
erkekler hemen her zaman avc iken
kadnlar yabani tahllar toplar, bunlar
piirirler ve ocuk yetitirirler. Ne ki,
kadnlarla erkekler arasndaki bu
iblm son derece nemlidir:
Botsvvana'daki San bushmen gibi pek az sayda avc
erkekler kamusal ve trensel konumlar toplayc topluma bugn de rastlanabilir.
egemenlikleri altnda tutarlar.

70
K C re s e lle m e v e D e i e n D C nya

Dnya nfusu: 10 milyon.


Avc ve toplayclarn oran: 100.
O.D.. 10.000

Dnya nfusu: 350 milyon.


Avc ve toplayclarn oran: 1,0. O.D.S. 1500

Dnya nfusu: 6 milyar.


Avc ve toplayclarn oran: 0.001. [

? - p

7 a ?a
T s
J \ _y \_s

2 . 1 . ekil A vc v e toplayc toplum larn gerilem esi


Kaynak: R. B. Lee ve I. De Vore (1968).

71
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

uygarl tarafndan yaratlan dnyann


ille de ilerleme ile eidenmemesi
gerektiini retici bir biimde
anmsatmaktadr.

K r ve tarm toplumlar
Yaklak yirmi bin yl nce, kimi
avc ve toplayc gruplar yasamlarn
srdrebilmek iin evcilletirilmi
hayvanlar yetitirmeye ve belli toprak
paralarn ekmeye baladlar. Kr
toplumlar. esas oiarak-evG hayvan
lara dayanrlarken tarm toplumlar
tahl yetitiren (tarm vapan) toplum-
lardr. Pek ok toplumda, krsal ve
tarmsal ekonomilerin bir karm
grlr.
Kr toplumlar, yaadklar evreye
bal olarak, sr, koyun, kei, deve ya
da at yetitirirler. Modern dnyada,
zellikle Afrika, Ortadou ve Orta
Tanzanya'daki bu Masai savalar, bugn dnyada kalan
Asya'daki blgelerde younlaan pek ok az saydaki krda yaayanlardan bir kadr.
ok kr toplumu bugn de varln w m r w n m ir a s 'ir ummmn w c - y p " w

srdrmektedir. Bu toplumlar genellik bahelerde, genel olarak adlandrld


le sk ayrlk, l ya da dalk blgelerde gibi, bahecilik biiminde ortaya
bulunurlar. Bu tr blgeler verimli kt. Krsallk gibi bahecilik de avc ve
tarm iin deilse de, deiik trden toplayclkla elde edilebilecek olandan
hayvanlar yetitirmeye elverili olabilir. daha fazla yiyecek arzn garanti etmi,
Kr toplumlar genellikle mevsim bu yzden de daha byk topluluklar
deiikliklerine gre farkl alanlar destekleyebilmitir. Yaamlarn bah
arasnda g ederler. Kr toplumlarn- vanlkla srdren insanlar, getme-
daki insanlarn yaam biimleri maddi dikleri iin hem avc ve toplayc
bakmlardan avc ve toplayclara kyasla topluluklarda, hem de kr toplumlarn-
daha karmak olmakla birlikte, bu da yaayanlardan daha fazla maddi
insanlar olaan olarak, g etme varlk biriktirebilirler. Dnyadaki kimi
alkanlklarndan tr, ok fazla insanlar bugn de esas olarak yaam
maddi varlk biriktirmezler. larn bahecicilik yoluyla kazanmak
tadr (2.2. Tabloya baknz).
Bir noktada, avc ve toplayc
gruplar, yabanl doada yetienleri Sanayilememi uygarlklar ya da
toplamak yerine kendi tahllarn gelenekseldevletler
yetitirmeye balamtr. Bu uygulama
ilk gez, basit apalar ya da kazma aletleri Yaklak O.D. 6000'den bala
kullanm ile ekilip biilen kk yarak, kimi bakmlardan daha nce

7Z
Kreselleme ve Deien Dnya

2.2. Tablo Kimi tarm topluluklar bugn de vardr


lke Tarmda alan nfusun oran

Rvvanda 90
Uganda 82
Nepal 81
Etiyopya 80
Banglade 63

Sanayilem i lk eler farkldr

Japonya 5
Avustralya 5
Almanya 2.8
Kanada 3
A.B.D. 0.7
Birleik Krallk 1

K a yn a k : C IA W o rld F a c tb o o k (2 0 0 4 ).

varolan toplum trlerine kart ularlar (Kautsky 1982). Bu, rnein,


zellikleri belirgin olan daha byk gelneksel in ve Roma mparator
toplumlarn ortaya ktklarna ilikin luklar iin geerlidir. Roma mparator
kantlar bulunmaktadr (2.2. ekile luu en parlak zamanlarnda, O.D.
baknz). Bu toplumlar, kentlerin ortaya birinci yzylda, kuzeybat Avrupa'da
kna dayanmaktaydlar; olduka ngiltere'den Ortadounun telerine
belirgin servet ve g eitsizllikleri uzanmaktayd. kibin yldan fazla,
sergilemekteydiler ve krallarn ya da yirminci yzyln eiine kadar srm
imparatorlarn ynedmi altndaydlar. olan in mparatorluu, artk modern
Yaznn kullanm ile bilim ve sanatta in'in yer ald dou Asya'nn ok
gelimelerin szkonusu olmas, byk bir blmn kaplamaktayd.
bunlarn okluk uygarlklar olarak
adlandrlmalarna yol amaktadr.
Modern dnya: Sanayi
lk uygarlklar, Ortadou'da, genel toplumlar
likle verimli nehir alanlarnda ortaya
ki yzyl ncesine kadar tarihin
kmlardr. in mparatorluu, im
btnnde egemen olan toplum
diki Hindistan ve Pakistan'da da gl
trlerini ortadan kaldracak ne
devlederin bulunduu yaklak O.D..
olmutur? Bu sorunun yant, tek
2000 yllarnda ortaya kmt. Meksika
szckle^sanayilemedir -1. Blmde
ve Ladn Amerika'da, Meksika'daki
szn ettiimiz bir terim. Sanayileme,
Aztekler. Yucatan yarmadasndaki
cansz g kaynaklarnn (buhar ya da
Mayalar ve Peru'daki nkalar gibi byk
elektrik gibi) kullanmna dayanan
uygarlklar varolmulardr.
makinalam retimin ortaya kna
Geleneksel devlederin pek ou gndermede bulunmaktadr. Sanayi
ayn zamanda imparatorluklar biimin toplumlar (kimi zaman modern ya
dedirler; byklklerine, fetihler ve da gelimi toplumlar olarak da
baka insanlar ynetimleri altna alarak adlandrlrlar), daha nceki btn

73
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

2.2. ekil Antik dnyadaki uygarlklar

toplumsal dzen trlerinden son derece daha byktr. Kentlerde, toplum


farkldrlar ve bunlarn ortaya klar, yaam nceye bakarak daha kiisellik
kklerinin bulunduu Avrupa'nn ok ddr ve ortaklaa nitelii ar basar;
tesine uzanan sonular dourmutur. pek ok gndelik karlama, tand
mz insanlar yerine yabanclarla gerek
Geleneksel uygarlklarn en geli
leir. Byk irkeder ya da hkmet
milerinde bile, insanlarn byk
kurumlan gibi byk lekli rgder,
blm toprak zerinde alrlard.
hemen herkesin yaamlarn etkiler hale
Teknolojik gelimenin grece dk
gelmitir.
dzeyi, kk bir aznlk dnda
insanlarn tarmsal retimin gerektirdii Yeni kresel dzende kentlerin rol,
21. Blmde, s. 973'deki ehirler ve
gndelik ilerden kurtulmalarna olanak
K resellem e ksm nda tartl
tanmyordu. Buna karn, bugnk maktadr.
sanayi toplumlarnn temel bir zellii,
alan nfusun byk blmnn Modern toplumlarn bir baka
tarm yerine fabrikalar, ofisler ya da zellii, geleneksel devletlere bakarak
dkkanlarda alyor olmalardr (2.2. daha gelimi ve youn olan siyasal
Tabloya baknz). nsanlarn yzde dzenleridir. Geleneksel uygarlklarda,
90'dan fazlas, varolan ilerin byk siyasal yetkelerin (monarklar ve
blmmn yer ald ve yeni i imparatorlar), kendilerine olduka
olanaklarnn yaratld kasaba ve yeterli olan kylerde yaayan tebalarnn
kentlerde yaamaktadr. En byk byk blmnn yaamlar zerindeki
kentler, geleneksel uygarlklarda dorudan etkileri ok azd. Sanave-
bulunan kentsel yerleimlerden ok meyle birlikte, ramar i_k_ ve iletiim

74
Kreselleme ve Deien Dnya

ok daha hzl hale geldiinden dahs dnyann toplumsal haritasnn bi-


btnlemi bir ulusal topluluk imleninde merkezi bir ver tutmutur.
ortaya kmtr. Smrgecilikten daha nce, bir nceki
blmde, kahve ticaretinin gelimesini
Sanayi toplumlar, ulus-devlederin
incelerken szetmitik (s. 38-41).
ilk rnekleriydi. Ulus-devletler, gele
Avrupallar, yalnzca ok az saydaki
neksel devlederi birbirinden ayran
avc ve toplayc topluluklarn bulun
belirsiz snr blgeleri yerine birbir
duu Kuzey Amerika, Avustralya ve
lerinden aka ayrlm snrlar olan
Yeni Zelanda gibi kimi blgelerde
politik topluluklardr. Ulus-devlet
nfusun ounluunu oluturur hale
hkmetleri, kendi snrlar ierisinde
gelmilerdir. Buna karlk Asya, Afrika
yaayan herkese uygulanan yasalar
ve Gney Amerika'nn byk blm
dzenleyerek vatandalarnn yaam
de ilerinde olmak zere baka
larnn pek ok alannda sz sahibi
blgelerde yerli nfus ounluk olarak
olurlar. Bugn dnyadaki tm dier
kalmtr.
toplumlar gibi, Britanya da bir ulus-
devlettir. Bu trlerden ilk gruptaki lkeler,
A.B.D. de ilerinde olmak zere,
Sanayi teknolojisinin kullanm, hi
sanayilemi lkelerdir. kinci kate
bir biimde bar ekonomik gelime
gorideki lkeler, ounlukla ok daha
sreleriyle snrl deildir. Sanayile
dk bir sanayileme dzeyine
menin ilk aamalarndan bu yana,
sahiptirler ve genellikle az gelimi
modern retim sreleri askeri kulla
toplumlar ya da pmekte olun dnua
nma uygulanm, bu da silah yapmn
olarak adlandrlr. Bu toplumlar
ve askeri rgtlenme biimlerini
arasnda, in, Hindistan-,- Afrika
sanayilememi kltrlerde olduun
lkelerinin ou (Nijerya. Gana ve
dan ok daha gelimi bir hale getirerek
Cezayir gibi) ve Gney Amerika lkeleri
sava biimlerini kkten bir biimde
(rnein, Brezilya, Peru ve Venezuela)
dei-tirmitir. stn ekonomik g,
bulunmaktadr. Bu toplumlarn
siyasal birlik ve askeri stnlk hep
pekou A.B.D. ve Avrupa'nn
birlikte, gemi iki yzyl boyunca
gneyinde yeraldklar iin kimi zaman
Batnn yaam biiminin kar konula
hep birlikte, bu sanayilemi, daha
maz grnen yaylmasndan sorum
ludur. zengin Kuzey lkelerine kart olarak,
Gney lkeleri diye adlandrlmakta
Kresel gelim e drlar.

Onyedinci yzyldan yirminci ou kez gelimekte olan lkelerin


yzyla kadar, Bat lkeleri, daha nce nc Dnyann bir paras olduunu
geleneksel toplumlarn bulunduu duyarsnz. nc Dnya terimi ilk
saysz blgede, gerektiinde stn olarak, yirminci yzyln balarnda
askeri glerini kullanarak smrgeler bulunan tr toplum biimi arasnda
oluturmulardr. Btn bu smrgele kurulan kartln bir paras olarak
rin hemen hepsi artk kendi bamsz ortaya kmt. Birinci Dnva lkeleri.
lklarn kazanmlarsa da, smrge Avruoa'nm sanayilemi lkeleri,
cilik sreci, bizim bugn bildiimiz A.B.D., Avustralazya (Avustralya, Yeni

75
Kreselleme ve Deien Dnya

Zelanda, Tazmanya ve Malenezya) ve smrge ynetimi altnda yaam olan


Japonya idiler (bugn de yleler). blgelerinde yer almaktadr. Ocak
Birinci dnya lkelerinin hemen 1804'de ilk zerk siyah cumhuriyet
hepsinde ok partili, parlamenter haline gelen Haiti gibi az sayda
hkmet sistemleri bulunur, ikinci smrgeletirilmi blge erken bir
Dnya lkeleri, gemi Sovyetler tarihte bamszlk kazanmtr. Gney
Birlii (S^S.C.B.) ile ekoslmtakya, Amerika'daki Ispanyol smrgeleri
Polonya, Dou Almanya ve Macaristan zgrlklerini 1810'da kazanrken
gibi Dou Avrupa'nn komnist Brezilya Portekiz'den 1822'de uzakla
toplumlar! anlamna gelmekteydi, mtr. Bununla birlikte, gelimekte olan
ikinci Dnya toplumlarnn ekono dnyadaki ou lke, ancak ikinci
mileri, zel mlkiyet ya da rekabeti Dnya Savann ardndan, okluk kanl
ekonomik giriime ok kstl bir yer bir smrgecilik kart mcadeleden
veren merkezi planlamaya dayanyordu. sonra, bamszlna kavumutur.
Bunlar ayn zamanda tek partili rnekler arasnda Hindistan, bir dizi
devlederdi: Komnist Parti hem politik baka Asya lkesi (Burma, Malezya ve
hem de ekonomik dzene egemendi. Singapur gibi) ile Afrika'daki lkeler
Yaklak yetmibe yl boyunca, dnya (rnein Kenya, Nijerya, Zaire,
tarihi, bir yanda Sovyeder Birlii ve Tanzanya ve Cezayir de ilerinde)
Dou Avrupa, teki yanda da Batnn vardr.
kapitalist lkeleri ile Japonya arasndaki
lerinde geleneksel biimde
kresel bir rekabet tarafndan etkilen
yaayan insanlar olsa da, gelimekte
mitir. Bugn bu rekabet bitmi
olan lkeler daha nceki geleneksel
durumdadr. Souk Savan bitimi ve
toplumlardan olduka farkldrlar. Bu
eski S.S.C.B. ile Dou Avrupa'da
toplumlarn politik dzenleri, ilk kez
komnizmin zl ile, ikinci Dnya
Bat toplumlarnda kurulan dzenlere
gerekte ortadan kalkt.
dayanmaktadr yani bunlar ulus-
Dnya ayrm, sosyoloji kitap devlettir. Nfuslarnn byk blm
larnda bugn yine kullanlmaktaysa da, krsal blgelerde yayor olsa da, bu
bir zamanlar dnyadaki lkeleri toplumlarn pek ou hzl bir
betimlemekte sahip olmu olabilecei kentleme sreci de yaamaktadr
her trl kullanll artk yitirmitir. (Gelimekte olan dnyada kentlerin
Bir kere, sosyalist ve komnist ikinci bymesi, 21. Blmde tartl
Dnya artk yok; in gibi istisnalar bile maktadr). Tarm yine ana ekonomik
hzla kapitalist ekonomileri benimsiyor etkinlik olarak kalsa da, yetitirilen
lar. Ayrca, Birinci, ikinci ve nc rnler artk okluk yerel tketime
Dnyalar sralamas, birincinin en ynelik olmak yerine dnya piyasa
iyi, ncnn de en kt anla larnda satlmak iin retilmektedir.
mna geldii bir deer yargsn Gelimekte olan lkeler yalnzca daha
yanstyor. fazla sanayilemi blgelerin gerisinde
kalm toplumlar deildir. Bu lkelerin
G elim ekte olan dnya byk blm, daha nceki, daha
geleneksel lkelerin zlmesine yol
Pek ok gelimekte olan toplum, aan Bat sanayisiyle olan karlama
Asya, Afrika ve Gney Amerika'nn sonucu ortaya kmlardr.

76
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

Bu toplumlann daha yoksul Dou Asya'da da Hong Kong, Gney


olanlarnn durumu, gemi birka yl Kore ve Tayvan bulunmaktadr. En
ierisinde iyiye gitmek yerine daha da baarl YS'lerin ekonomik byme
ktlemitir. Bugn de gnde bir dolar oranlar, Bat sanayi ekonomilerinin
edeeri olan bir gelirle yaayan yaklak byme oranlarnn birka katdr. 1968
bir milyar insan bulunmaktadr. ylnda dnyada en fazla ihracat yapan
Kresel yoksulluk daha geni olarak, otuz lkenin arasnda hibir gelimekte
K resel E itsiz lik balkl 11. olan lke yokken yirmibe yl sonra,
Blmde tartlmaktadr. Gney Kore ilk onbe arasndayd.
Dnyann yoksul insanlar, zellik
Dou Asyann YS'leri, en kalc
le Gney ve Dou Asya (2.4. ekile
ekonomik refah dzeylerini sergilemi
baknz), Afrika ve Latin Amerikada
lerdir. Bu lkeler, lke iindeki
younlamlarsa da, bu blgeler
arasnda nemli farkllklar da vardr. bymeyi zendirdikleri kadar darya
yatrm da yapmaktadr. Son on yl
rnein, Dou Asya ve Pasifik
iinde Gney Kore'nin elik retimi
blgesinde yoksulluk dzeyleri gemi
hzla bym, gemi yapm ile
on yl ierisinde gerilemi, Sahra-alt
elektronik sanayileri de dnya liderleri
Afrikasndaki lkelerde ise artmtr.
arasna girmitir. Singapur, Gneydou
1990'lar boyunca, bu blgede gnde bir
Asya'nn temel finans ve ticaret merkezi
dolarn altnda gelirle yaayan insanlarn
haline gelmektedir. Tayvan, imalat ve
says 241 milyondan 315 milyona
elektronik sanayilerinde nemli bir
ykselmitir (Dnya Bankas 2004).
varlk gstermektedir. YS'lerdeki
Ayn zamanda Gney Asya, Latin
btn bu gelimeler, rnein kresel
Amerika ve Karayiplerin kimi blmle
elik retimi iindeki pay son otuz ylda
rinde yoksullukta nemli artlar da
olmutur. Dnyann en yoksul lke nemli lde den A.B.D. gibi
lerinin pek ou, ayn zamanda ciddi bir lkeleri dorudan etkilemektedir
(Modern dnyadaki toplum trleri 2.3.
bor krizi de yaamaktadr. Yabanc
Tabloda zetlenmektedir).
kaynaklardan alnan borlarn faiz
demeleri okluk hkmetlerin salk,
refah ve eitim harcamalarndan daha Toplumsal deim e
fazla olmaktadr.
Bu blmn banda, modern
Yeni sanayileen lkeler dnyann, yakn gemiten bile kkten
farkl olan yaam biimleri toplumsal
Gelimekte olan lkelerin oun kurumlar ile nitelendiini grdk.
luunun ekonomik bakmdan Bat Toplumsal deimeyi tanm-lamak
toplumlannn ok gerisinde kalm zordur, nk bir anlamda her zaman,
olmalarna karn, bu gruptaki kimi her ey deimektedir. Her gn, yeni bir
lkeler de artk baaryla bir sanayileme gndr; her an, zaman ierisindeki yeni
srecini balatmlardr. Bu lkelere bir andr. Yunan filozofu Herakleitos,
kimi zaman yeni sanayileen lkeler bir kiinin ayn nehre iki kere
(YS) denmektedir; bunlar arasnda giremeyeceine iaret etmitir. kinci
Latin Amerika'da Brezilya ile Meksika, kez, su akp gittii iin nehir farkldr;

77
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

2.3. Tablo Modern dnyadaki toplumlar


Tr Varolu Sresi zellikler

Birinci Dnya 18. Yzyldan gnmze Sanayi retimi ve genellikle serbest giriime
Toplumlar dayanrlar.
nsanlarn ounluu kasaba ve kentlerde yaar;
pek az, krsal alanda tarmla urar.
Geleneksel devletlerden daha az olsa da, nemli
snfsal eitsizlikler.
Bat, Japonya, Avustralya ve Yeni Zelanda da
ilerinde olmak zere, ayr politik topluluklar ya
ulus-devletler.

kinci Dnya Yirminci yzyln bandan (1917 Rusya Sanayiye dayanrlar, ancak ekonomik sistem
Toplumlar Devriminin ardndan) 1990larn merkezi planlamayla ynetilir
bana.
Nfusun kk bir blm tarmda alr;
ounluk kent ya da kasabalarda yaar.
nemli snf eitsizlikleri varln srdrr.
Ayr politik topluluklar ya da ulus-devletler.
1989a kadar, Sovyetler Birlii ile Dou
Avrupadan olumaktayd, ancak toplumsal ve
politik deiimler bu lkeleri, Birinci Dnya
lkelerine dnecek biimde serbest giriime
dayal ekonomik sistemlere dntrmeye
balamtr.

Gelimekte olan Onsekizinci yzyldan (ounlukla Nfus ounluu, geleneksel retim


Toplumlar smrgeletirilmi blgelerde) yntemlerinin kullanld tarmda istihdam
(nc Dnya gnmze edilir.
Toplumlar)
Tarmsal rnlerin bir blm dnya pazarlarnda
satlmaktadr.
Kimilerinde serbest giriim sistemi, dierlerinde
merkezi planlama bulunur.
in, Hindistan ve Afrika ve Gney Amerika
lkeleri de iinde olmak zere, ayr politik
topluluklar ya da ulus-devletler.

Yeni Sanayileen 1970lerden gnmze imdi artk sanayi retimi ve genel olarak
lkeler serbest rekabete dayanan Eski gelimekte olan
toplumlar.
Nfus ounluu kasaba ve kentlerde yaarlar;
pek az tarmla urar.
Birinci Dnya lkelerine kyasla daha gze
arpan, nemli snf eitsizlikleri.
Kii bana gelir Birinci Dnya lkelerindeki
dzeyden olduka dktr.
Hong Kong, Gney Kore, Singapur, Tayvan,
Brezilya ve Meksikay ierir.

78
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

insanda da ince deiiklikler olmutur. Ne ki hibir tek etken kuram, insann


Bu gzlem bir anlamda doru olsa da, toplumsal geliimini avc ve toplayc
bizler normal olarak onun yine ayn toplumlardan krsal toplumlara, gele
nehir olduunu, her iki durumda da neksel uygarlklardan son olarak da
nehre girenin ayn insan olduunu bugnn son derece karmak olan
sylemek isteriz. Nehrin tipi ya da toplum dzenlerine kadar olan eit
biimi ile ayaklar slanan kiinin ruhu lilii dikkate alamaz. Yine de, toplumsal
ile kiiliinde, ikisinin de ortaya kan deimeyi tutarl bir biimde etkilemi
deiim srasnda "ayn kald"n olan ana etkeni belirleyebiliriz:
sylemeye yetecek kadar sreklilik fiziksel evre, politik rgt ve kltrel
vardr. Bu sorun karsnda, sosyologlar etkenler.
insanlarn yaama biimlerini dnt
ren deiim srelerini nasl ele alrlar? Kltrel etkenler
nemli deiimi belirlemek, bir Toplumsal deime zerindeki ilk
nesne ya da durumun temel yapsnda nemli etki, dinin etkilerini, iletiim
bir dnem ierisinde ne kadarlk bir sistemlerini ve liderlii de ieren
deime ortaya ktm gstermeyi kltrel etkenlerden oluur. Din,
gerektirir. nsan toplumlar szkonusu toplum yaam iinde tutucu ya da
olduunda, bir sistemin hangi lde ve ilerletici bir g olabilir (Modern
hangi bakmlardan bir deime sreci Toplumda Din balkl 14. Blme
iinde olduuna karar verebilmek iin, baknz). Kimi dinsel inan ve pratik
belirli bir zgl dnem ierisinde temel biimleri, geleneksel deer ve trenlere
kurumlarda hangi lye kadar
ballk zerinde durarak, deiimi
deiiklikler ortaya ktn gstermek
frenleyici bir rol oynamtr. Yine de,
zorundayz. Deiimin btn aklama
Max Weber'in vurgulad gibi, dinsel
lar ayrca, deiimi kendisiyle kyasla
inanlar okluk, toplumsal deime iin
yabileceimiz bir l birimi olarak
bask yapmay harekete geiren bir rol
kullanmak zere, neyin isdkrarl kald
oynamaktadr.
n da gstermeyi gerektirir. Bugnn
hzla deien dnyasnda bile, uzak Deiimin nitelik ve ynn
gemiten gelen sreklilikler vardr. etkileyen zellikle nemli kltrel bir
rnein, Hristiyanlk ya da slam gibi etki, iletiim sistemlerinin yapsdr.
byk dinler, iki bin yl ncesinde rnein yaznn bulunuu, kaydarn
ortaya kan dnce ve pratiklerle tutulmasn salayarak maddi kaynaklar
ilikisini srdrmektedirler. Yine de zerindeki kontroln artn ve byk
modern toplumlardaki ou kurumun, lekli rgtlerin geliimini olanakl
geleneksel dnyann kurumlarndan klmtr. Dahas, yazma, insanlarn
ok daha hzl deitii aktr. gemi, bugn ve gelecek arasndaki
ilikileri alglayn deitirmitir. Yaz
Toplumsal deime zerindeki kullanan toplumlar gemi olaylarn
etkiler kaydn tutmu ve kendilerinin bir
tarih leri olduunun bilincind e
Toplum kuramclar son iki yzyl olmulardr. Tarihin anlalmas, bir
dr, toplumsal deimenin doasn toplumun izledii btncl hareket ya
aklayan bir byk kuram peindedir. da geliim izgisi hakknda bir

79
Kreselleme v e Deien Dnya

dnccnin gelimesini salayabilir; F iz ik sel evre


insanlar daha sonra etkin bir biimde
kinci olarak, fiziksel evre insan
bu geliimi daha da ilerletmeye
toplumsal rgtlenmesinin gelii
alabilir.
minde bir etkiye sahiptir. Bu zellikle,
Kltrel etkenler genel bal insanlarn yaam biimlerini hava
altnda, liderlik kavramn da yerletir koullarna gre dzenlemek zorunda
memiz gerekir. Tek tek liderler dnya olduu daha ar evre koullarnda en
tarihinde ok fazla etkide bulunmu ak biimiyle ortaya kar. Kutup
lardr. Bunun doru olduunu blgelerinde yaayanlar ister istemez
grebilmek iin, yapmamz gereken tek tropikal blgelerde yaayanlarmkinden
ey, dinsel kiilikleri (sa gibi), politik ve farkl alkanlk ve pratikler gelitirecek
askeri liderleri (Jl Sezar gibi) ya da lerdir. Klarn uzun ve souk olduu
bilim ve felsefede yenilik yapanlar Alaska'da yaayan insanlar, ok daha
(Isaac Newton gibi) dnmektir. scak olan Akdeniz lkelerinde yaayan
Dinamik politikalar izleyebilme ve insanlara kyasla farkl toplumsal yaam
nceden varolan dnce biimlerini kalplarn izleyeceklerdir. Alaskallar
izleyen ya da onlar kkten bir biimde yaamlarnn daha byk bir blmn
deitiren bir kitle yaratabilme ev iinde geirecekler ve ok ksa sren
yeteneine sahip bir lider, daha nceki yaz dnemi dnda, yaadklar
kurulmu bir dzeni alaa edebilir. acmasz evre dikkate alndnda,
Klasik sosyolog Max Weber toplumsal darda gerekletirecekleri etkinlikleri
deimede karizmatik liderliin roln byk bir dikkatle planlayacaklardr.
incelemitir.
Daha az ar fiziksel koullar da
W eber'in liderlik kavram 14. Blm , s.
toplumu etkileyebilir. Avustralya'nn
594te tartlmaktadr.
yerli nfusu, ktann dzenli bir ekip
Bununla birlikte, bireyler ancak bimeye uygun olan yerli bitkilerinin ya
elverili toplumsal koullar var ise da krsal bir retim gelitirmek iin
liderlik konumuna gelebilir ve et-kili evcilletirilebilecek hayvanlarn pek
olabilir. rnein A dolf Hitler olmamasndan tr, avclk ve toplay
1930'larda Almanya'da, ksmen o cl hi brakmamtr. Dnyann ilk
yllarda lkedeki gerilim ve krizlerin bir uygarlklar ounlukla zengin bir tarm
sonucu olarak iktidar ele geirebildi. toprana sahip olan blgelerde
Eer bu koullar var olmasayd, Hitler rnein nehir deltalarnda ortaya
olaslkla, kk bir politik fraksiyon kmtr. Toprak zerindeki iletiimin
ierisinde kalan unutulmu bir kiilik kolayl ve deniz yollarnn bulunmas
olarak kalacakt. Ayn ey, Hindistan'n da nemlidir. tekilerden sradalar-
kinci Dnya Savandan sonraki larla, almas zor ormanlarla ya da
dneminin nl pasifist lideri Mahatma llerle ayrlan toplumlar okluk, uzun
Gandhi iin de dorudur. Gandhi bir dnem boyunca grece deimeden
lkesinin Britanya'dan bamszln kalacaklardr.
kazanmasnda etkili olabilmiti nk
sava ile teki olaylar Hindistan'daki Yine de evrenin toplumsal dei
smrge kurumlarn sarsmt. me zerindeki dorudan etkisi ok fazla
deildir. nsanlar grece acmasz

80
Kreselleme ve Deien Dnya

Burada bir Hindistan parasnda grlen Gandhi, Hindistan'n Britanya ynetiminden


bamszln kazanmasna yardmc olmutur.__________________________________

blgelerde okluk dikkate deer lde biimde etkileyebilir. Siyasal dzenler,


retken servet biriktirebilirler. Bu, Marx'n inand gibi temeldeki
rnein, evrelerinin sert doasna ekonomik rgtlerin dorudan dile
karn petrol ve mineral kaynaklan gelileri deildir; siyasal dzenin
gelitiren Alaskallar iin dorudur. olduka farkl trleri, benzer retim
Tersine, avc ve toplayc toplumlar sk dzenlerine sahip olan toplumlarda
sk, verimli blgelerde krsal ya da varolabilir. rnein, sanayi kapitalizmi
tarmsal retime gemeden yaam ne dayanan kimi toplumlar otoriteryen
lardr. siyasal dzenlere sahipken (rnekler
arasnda Nazi Almanyas ile apartheid
Siyasal rgtlenme altndaki Gney Afrika bulunmak
tadr), tekiler ok daha demokratiktir
Toplumsal deimeyi gl bir
(rnein, A.B.D., Britanya ya da sve
biimde etkileyen ikinci bir etken,
politik rgdenme trdr. Avc ve gibi).
toplayc toplumlarda bu etki en azdr, Askeri g, ou geleneksel dev
nk topluluu harekete geirebilecek letin kuruluunda temel bir rol
bir siyasal yetke yoktur. Ancak btn oynamtr. Ancak retim dzeyi ile
teki toplum trlerinde, ayr politik askeri g yine dolayl bir iliki
eyleyenlerin -efler, lordlar, krallar ve iindedir. Bir ynetici kaynaklar, nfu
hkmetler- varl, bir toplumun sun geri kalann yoksullatracak olsa
izledii geliim rotasn gl bir bile askeri alana ynlendirmeyi seebilir

81
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

-Kuzey Kore'de Kim II Sung ve olu rinin harekete geirilmesini salamlar


Kim Jong Il'in yaptklar gibi. dr. Bu dnceler gelenee balana
Modem dnemde deim e maz; tersine insann daha iyiye doru
gitmeye almasnda, yaam biimleri
Son iki yz yln, yani modernlik nin srekli olarak gzden geirilmesini
dneminin neden toplumsal deiimin gerektirir. Balangta Batda gelitiril
hznda bylesine devasa bir arta mi olsalar da byle idealler, dnyann
tanklk ettiini aklayan ey nedir? Bu ou blgesindeki deiimi zendirme
karmak bir sorundur ancak yine de yoluyla, giderek uygulama alan
aklayc nitelikteki kimi etkenleri bakmndan gerekten de evrensel ve
belirlemek zor deildir. artc olma kresel hale gelmilerdir
yan bir biimde, tarih boyunca toplum
sal deimeyi etkilemi olan etkenlere Ekonomik etkiler
benzer biimde bunlar snflayabiliriz; Ekonomik etkenler arasnda en
fiziksel evreyi ekonomik etkenlerin nemli olan, sanayi kapitalizminin
btncl nemi altna koyacak olma etkisidir. Modern kapitalizm, daha
mz dnda. nceden varolan retim dzenlerinden
Kltrel etkenler kkten bir biimde farkldr, nk
kapitalizm, retimin srekli bymesi
Modern dnemdeki toplumsal ile servet birikiminin giderek artmasna
deiim srelerini etkileyen kltrel yol amaktadr. Geleneksel retim
etkenler arasnda yer alan bilimin dzenlerinde, retim dzeyleri, alkan
gelimesi ile dncenin laiklemesi, la dayanan, geleneksel gereksinimlere
modern bak asnn eletirel ve yeniliki bal olduundan olduka duraandr.
niteliinin ortaya kna katkda Kapitalizm retim teknolojisinin
bulunmutur. Artk gelenek ya da al srekli olarak gzden geirilmesini
kanlklarn, yalnzca gelenein eskiden zendirir; bu da bilimin giderek artan
beri gelen yetkesine sahip olduklar iin biimde ierildii bir sretir. Modern
kabul edilmesi gerektiini varsaym sanayinin uyard teknolojik yenilik
yoruz. Tam tersine, bizim yaam oran, gemiteki btn ekonomik
biimlerimizi giderek artan bir biimde dzen biimlerinde olduundan ok
ussal bir temeli zorunlu klyor. daha yksektir.
rnein, bir hastaneyi kurarken, yalnz
E k o n o m ik etk en lerin top lu m sal
ca geleneksel beenileri deil, bir deiim zerinde etkilerine daha
hastanenin amacn -hastalarn etkin bir geni olarak 11. Blmde, zellikle
biimde saaltmn gerekletirme Im m a n u e l W a lle rs te in 'in dnya
durumunu da dikkate almak gerekiyor. sistemleri kuramn tartma yoluyla
bakacaz (s. 455-458)
Bizim nasl dndmzn
yannda, dncelerimizin ierii de Bugnlerde gerekleen bilgi
deiti. Daha iyiye gitme, zgrlk, teknolojilerindeki geliimi dikkate
eitlik ve demokratik katlm idealleri, alalm. Son birka onyl iinde,
byk lde gemi iki ya da bilgisayarlarn gc binlerce kat artt.
yzyln yaratlardr. Byle idealler, 1960larda byk bir bilgisayar, elle
devrimler de ilerinde olmak zere, yaplan binlerce konnektr kullanlarak
toplumsal ve politik deiim srele ina ediliyordu; bugn buna edeer bir

82
Kreselleme ve Deien Dnya

alet yalnzca ok daha kk olmakla karar alma sreci toplumsal deimeyi


kalmaz, ayn zamanda sadece bir avu gemite olduundan ok daha fazla
dolusu entegre devre elemanlarn ynlendirmektedir.
gereksinir. Son iki ya da yzyl iindeki siya
Bilim ve teknolojinin nasl yaa sal gelimenin ekonomik deiimi, en
dmz zerinde gsterdii etki, byk az ekonomik deiimin siyaseti etkile
lde ekonomik etkenler tarafndan dii kadar, etkiledii kesindir. Hk
ynlendirilir, ancak bu etki, ekonomik metler artk ekonomik byme oranla
alann tesine de gemektedir. Bilim ve rn ykseltmede (ya da kimi zaman
teknoloji politik ve kltrel etkenleri geriletmede) nemli bir rol oynamak
hem etkiler hem de onlardan etkilenir. tadr; hkmetin en byk iveren
Bilimsel ve teknolojik gelime, rnein, olduu btn sanayi toplumlarnda da
radyo, televizyon, cep telefonlar ve retime yaplan hkmet mdahaleleri
internet gibi modern iletiim biimle olduka fazladr.
rinin yaratlmasna yardmc olmutur. Askeri g ile sava da yaygn
Grm olduumuz gibi, byle neme sahip olmutur. Bat lkelerinin
elektronik iletiim biimleri son yllarda onyedinci yzyldan balayarak sahip
siyasette de deimelere yol amtr. olduklar askeri g onlara, dnyann
Televizyon ve internet gibi elektronik btn blmlerini etkileme olana
aralar kullanmmz, bizim dnya vermitir -ayn zamanda Bat yaam
hakknda ne dndmz ve ne biimlerinin kresel dzeyde yaylm
hissettiimizi de biimlendirir hale nn da temelinde yer almtr. Yirminci
gelmitir. yzylda, iki dnya savann etkileri
Siyasal etkenler ciddi boyudarda olmutur: Pek ok
lkenin yanp yklmas, rnein ikinci
Modern dnemdeki deimeyi Dnya Savann ardndan Almanya ve
etkileyen nc nemli etki tr, Japonya'da olduu gibi, nemli
siyasal gelimelerden olumaktadr. kurumsal deimeleri beraberinde
lkeler arasndaki glerini artrma, getiren yeniden ina srelerine yol
servederini bytme ve askeri rakip amtr. Zaferi kazanan devleder bile
lerine stnlk salama mcadeleleri
-Birleik Krallk gibi- savan lke eko
hep, son iki ya da yzyl boyunca nomisine etkisinin bir sonucu olarak
deiimin enerjik bir kayna olmutur.
ortaya kan nemli i deimeler
Geleneksel uygarlklardaki siyasal
yaamtr.
deiim olaan olarak sekinlerle snrl
olmutur. rnein nfusun byk
blm grece deimeden kalrken bir Kreselleme
aristokrat aile, ynetimde bir baka Kreselleme kavram son birka
ailenin yerini alr. Bu durum, siyasal yldan beri, siyaset, i dnyas ve
liderler ile hkmet grevlilerinin medyadaki tartmalarda youn bir
etkinliklerinin srekli olarak geni biimde kullanlan bir kavramdr. On yl
ynlarn yaamlarn etkiledii modern nce, kreselleme terimi grece az
siyasal dzenler iin geerli deildir. bilinen bir terimdi. Bugn ise herkesin
Hem isel hem de dsal olarak, siyasal dilinde. Kreselleme, bizlerin giderek

83
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

artan bir biimde tek bir dnya iinde ada toplumda kresellemenin
yaadmz, yle ki bireylerin, gruplarn ortaya kna katkda bulunan
ve uluslarn birbirine baml hale etkenlerlerin bir blmne iaret etmek
geldii olgusuna gndermede bulun de zor deil: bunlar arasnda, bilgi ve
maktadr. iletiim teknolojilerindeki gelimeler ile
Kreselleme okluk yalnzca bir ekonomik ve siyasal faktrler bulunur.
ekonomik olgu olarak betimlenmek
Bilgi ve iletiim teknolojilerindeki
tedir. Bu olgu, kresel rem sre
lerini ve uluslararas iblmn etki gelime
leyen devasa ilemleri, ulusal snrlarn Kresel iletiimdeki patlama,
tesine uzanan ulustesi irketlerin teknoloji ile dnyann telekomni
rolyle aklanmaktadr. Bakalar, kasyon altyapsndaki bir dizi nemli
kresel finansal piyasalarn elektronik ilerleme tarafndan kolaylatrlmtr,
btnlemesine ve kresel sermaye ikinci Dnya Savan izleyen dnem
fonlarnn ok byk hacmine iaret
de, telekomnikasyon akmlarnn
etmektedir. Baka kiiler de dnya
kapsam ve younluunda ciddi bir
ticaretinin, nceden rastlanmayacak
dnm gereklemitir. Mekanik
kadar ok eitte mal ve hizmeti ieren
aralarn yardmyla teller ve kablolar
ncekinden daha geni olan kapsam
zerinden gnderilen analog sinyallere
zerinde durmaktadrlar.
bal olan geleneksel telefon iletiimi
Ekonomik gler kresellemenin yerini, byk miktarlarda bilginin
aynlmaz bir paras olsa da, yalnzca sktrld ve saysal olarak iletildii
bunlarn kresellemeyi ortaya kar btnlemi sistemlere brakt. Kablo
dn ileri srmek yanl olacaktr. teknolojisi daha etkin daha az pahal
Kreselleme, siyasal, toplumsal, hale geldi; fiber optik kablolarn
kltrel ve ekonomik etkenlerin gelitirilmesi iletilebilen kanallarn
biraraya gelmesi ile ortaya kmtr. saysn arpc bir biimde ykseltti.
Kreselleme hereyden nce, dnya 1950'lerde denen ilk atlantik tesi
nn her tarafndaki insanlar arasndaki kablolar, 100'den daha az ses bandn
etkileimin hzn ve kapsamn artran tayabilirken, 1997'de tek bir okyanus
bilgi ve iletiim teknolojilerindeki ar kablo yaklak 600.000 ses bandn
gelime tarafndan ynlendirilmitir. iletebiliyordu (Held 1999). 1960'lardan
Bir rnek olarak, futboldaki son Dnya
balayarak, ileitim uydularnn
Kupasn dnn. Kresel televizyon
yaylmas da, uluslararas iletiimin
balantlar sayesinde kimi malar artk
artmasnda nemli rol oynamtr.
dnyann her yanndaki milyarlarca
Bugn 200'den fazla uydudan oluan
insan tarafndan seyrediliyor.
bir a, dnya apndaki bilgi aktarmn
Kresellemeye katkda bulunan kolaylatrmak iin hazrdr.
etkenler
Bu iletiim sistemlerinin etkisi
Kresellemenin ortaya k nasl birbirini destekleyecek biimde
aklanabilir? Grm olduumuz gibi, olmutur. ok gelimi telekomnikas
toplumsal deimenin btnn yon altyaps olan lkelerde, evler ve
aklamak karmak bir itir; ancak brolar artk d dnya ile, telefonlar

84
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

(hem yerleik, hem de cep telefonlar), srelerini derinletirmekte ve hzlan


saysal, uydu ve kablolu televizyon, drmaktadr: artan bir biimde, daha
elektronik posta ve internet de iinde nceleri ya yaltlm olan ya da
olmak zere oklu balant ierisin geleneksel iletiimlere eriimi kstl
dedir. nternet imdiye kadar geli olan yerlerde yaayan daha fazla sayda
tirilen, en hzl byyen ileitim arac insan bu teknolojilerin kullanmyla
olarak ortaya kmtr -1998 ylnda birbirine balantl hale gelmektedir
dnya apnda yaklak 140 milyon (2.3. ekile baknz). Telekomnikasyon
insan internet kullancs idi. 2005 ylna altyaps dnya zerinde heryerde ayn
kadar internet kullanan insan saysnn lde gelimemi olsa da, gittike
bir milyara yaklaaca tahmin artan saydaki lke artk, gemite
ediliyordu (2.3. ekile baknz). olanakl olmayacak byklkte uluslar
aras iletiime eriiebilmektedir.
Teknolojinin bu biimleri zamann
ve mekann yaknlamasn salamtr: Bilgi aklar
Gezegenin iki kar ucunda rnein
Tokyo ve Londra yaayan iki kii, Eer, grm olduumuz gibi, bilgi
yalnzca gerek zamanda bir konuma teknolojisi dnyann her yanndaki
yapmakla kalmaz, ancak uydu tekno insanlar arasndaki iletiim olanaklarn
lojisi yardmyla birbirine belgeler de artrm ise, uzak yerlerdeki insanlar ve
gnderebilir. nternet ve cep telefon olaylar hakkndaki bilgi akn da
larnn yaygn kullanm, kreselleme kolaylatrmtr. Her gn, kresel

Yaygnlaan internet kafeler, evlerinde internet eriimi olmayan ya da evlerinden uzakta olan
insanlara internet eriimi sunmaktadr. _______________________________ _

85
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

Telefonlar
1000 kiiye den telefon anahatlar

Latin Amerika
v e Karayipler
Dou Asya ve Pasifik
Arap lkeleri

Gney Asya

0
1990 1999

Daha ok insan ... Daha ok bilgiye.... Daha dk maliyetle eriiyor.


nternet kullanclar (milyon) Web sitesi saylar Aktarm maliyetleri

2 0 0 5 e kadar 1 2 0 0 0 sonlarnda Trilyon bit bana A.B.D.


1 milyar 1 2 0 milyon w eb sjfesl olar cinsinden, Bostondan
400 10' 10 Los Anyelese

\
2 0 0 0 sonlarnda 1 Byk lekli ilk sibrr-sava
4 0 0 milyondan fazla / Srbistan-Kosovajgatmas
10 srasnda / 10

X
300 /

/ 10
j 19 7 0 te 1 5 0 .0 0 0 Dolar tutan
200
10 veri aktarm maliyeti

/ Hotwired.com adresindeki
/ T ~ lk reklamlar
100 /
/ 10 / lk Internet alveri siteleri
/ 1995 sonlarnda / 1993 ortalarnda 2 0 0 den
2 0 milyondan az I q2j az w eb sitesi
0
1990 1996 1998 2000 1990 1996 1998 ~ 2000

2.3. ekil Bilgi ve iletiim teknolojisindeki gelime

medya haberler, grntler ve bilgiyi birlikte, insanlann dnce biimlerini


insanlarn evlerine getirmekte, onlar ulus-devlet dzeyinden kresel sahneye
dorudan ve srekli olarak d dnyaya yneltmeleri sonucunu vermitir.
balamaktadr. Gemi yirmi yldaki en Bireyler artk teki insanlarla olan
arpc olaylarn bir blm Berlin karlkl bamllklarnn daha fazla
Duvarnn k, in'in Tiananmen farkndalar; gemitekine kyasla da
Meydanndaki demokratik protestocu kendilerini daha fazla kresel sorun ve
larn ezilmesi ve 11 Eyll 2001'deki srelerle zdeletirmi drmdalar.
terrist saldrlar gibi medya araclyla
gerekten de dnya apndaki bir Kresel bak asna bylesine bir
seyircinin nnde gereklemitir. Bu geiin iki nemli boyutu szkonusu-
tr , daha az arpc olan binlercesiyle dur. lkin, insanlar, kresel bir toplu

86
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

Cep telefonu sahibi olmaklktaki dramatik art, zaman ve mekan daha nce hi olmad
kadar ksaltmtr.

luun yeleri olarak, toplumsal Son yllarda ayrca, sava, etnik


sorumluluun ulusal snrlarda durma atma ve insan haklar ihlalleri
dn, bu snrlarn tesine getiini durumunda, bu tr hareketlenmeler
giderek daha fazla anlyorlar. Dnyann doal afetiere gre daha sorunlu olsa
teki tarafndaki insanlarn karlat da, daha gl mdahale arlar
afetlerle adaletsizlikler, yalnzca yaplmaya baland. Yine de 1991'deki
katlanlmas gereken talihsizlikler deil, birinci Krfez Sava ile eski Yugos
eylem ve mdahale iin meru lavya'daki iddetli amalar (Bosna ile
alanlardr. Uluslararas topluluun, kriz Kosova'da) rneklerinde, insan haklar
dnemlerinde yaamlar tehlikede olan ile ulusal egemenliin savunulmas
insanlarn fiziksel iyiliini ya da insan gereken insanlar, askeri mdahalenin
haklarn korumak iin eyleme geme gerektiini dnyorlard.
ykmll olduu giderek daha fazla
kinci olarak, kresel bir bak as,
kabul edilen bir varsaym. Doal afetler
insanlarn kendi kimliklerini oluturur
durumunda, bylesi mdahaleler insani
larken, giderek daha fazla ulus-devlet
ve teknik yardm biimini alyorlar.
dndaki kaynaklara yneldikleri anla
Yakn yllarda Trkiye ve Ermenis
mna gelmektedir. Bu olgu, kresel
tan'daki depremler, Mozambik ve
leme srecinin hem rndr; hem de
Benglade'deki sel basknlar, Afri
onu hzlandrmaktadr. Dnyann
ka'daki ktlklar ile Orta Amerika'daki
deiik blmlerindeki yerel kltrel
kasrgalar, kresel yardm harekete
kimlikler, geleneksel ulus-deletin
geiren konulard.
balayclnn nemli bir dnm

87
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

geirdii bir zamanda gl bir geri artk durmayan, onlar aan alar
dn yayor. rnein Avrupa'da, yoluyla ilemektedir (Castells 1996).
Iskoya ve spanya'daki Bask blgesin Kreselleen koullarda rekabet
de yaayanlarn, kendilerini Britanyal gcne sahip olmak iin, i dnyas ve
ya da spanyol olmak yerine sko ya da irketler kendilerini, daha esnek ve daha
Bask ya da yalnca Avrupal diye tanm az hiyerarik bir yapya sahip olacak
lamalar olasl yksektir. Blgesel ya biimde yeniden yaplandrdlar.
da kresel dzeydeki siyasal kaymalar, retim pratikleri ve rgtsel kalplar
insanlarn iinde yaadklar devledere daha esnek oldu; teki firmalarla
ynelimini zayflatt lde, bir kimlik ortaklk dzenlemeleri yaygnlam ve
kayna olarak ulus-devlet pek ok dnya apndaki datm alarna
yerde etkisini yitirmektedir. katlmak, hzla deien bir kresel
piyasada i yapmak iin zorunlu hale
Ekonomik etkenler
gelmitir.
Kreselleme ayrca, dnya eko
Ulusam irketler
nomisinin btnlemesi ile de ynlen
dirilmektedir. Daha nceki dnemlere Kresellemeyi ynlendiren pek
kart olarak, kresel ekonominin ok ekonomik etken arasnda, ulusar
temeli artk birincil olarak tarm ya da irketlerin rol zellikle nemlidir.
sanayi deildir. Bunun yerine, kresel Ulusan irketler birden fazla lkede
ekonomide giderek arlksz ve somut mal reten ya da hizmet pazarlayan
olmayan etkinliklerin egemenlii irketlerdir. Bu irketler slendii lke
artmaktadr (Quah 1999). Bu arlksn dnda bir ya da iki fabrikas olan
ekonomi, bilgisayar yazlm, medya ve grece kk irketler olabilecei gibi,
elence rnleri ile internete dayal ilemleri btn dnyay kaplayan dev
hizmetler gibi rnlerin temellerini uluslararas giriimler niteliinde
bilgiden aldklar bir ekonomidir. Bu olabilir. En byk ulusar irketlerin
yeni ekonomik balam, aada 18. kimileri btn dnyaca bilinir: Coca
Blmde daha ayrntl inceleyeceimiz Cola, General Motors, Colgate-
gibi, sanayi sonras toplum, bilgi a ve Palmolive, Kodak, Mitsubishi ve daha
jen i ekonomi gibi bir dizi farkl terim pek ok bakalar. Ulusar irketlerin
kullanlarak betimlenmitir (s. 818 ulusal bir ss olduu durumda bile
822). Bilgi toplumunun ortaya k, bunlar kresel piyasalarn ve kresel
teknolojiden anlayan ve bilgi ilemdeki, karlarn peine derler.
elence sektrndeki ve telekomni
Ulusar irketler ekonomik kre
kasyondaki yeni gelimeleri kendi sellemenin kalbinde yer alrlar. Bu
gndelik yaamlaryla btnletirmeye
irketler btn dnyadaki ticaretin te
istekli geni bir tketici temelinin
ikisinden sorumludur; dnya zerinde
geliimi ile ilikilendirilmitir.
yeni teknoloijilerin yaylmasnda
Kresel ekonominin kendi ilem araclk ederler ve uluslararas finansal
leri, bilgi anda ortaya kan deime piyasalardaki byk oyunculardr. Bir
leri yanstmaktadr. Ekonominin gzlemcinin dikkat ektii gibi, bu
pekok yn bugn, ulusal snrlarda irketler ada dnya ekonomisinin

88
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

bir biimde lke dna yatrm yapmaya


.
baladlar. 1980'lerin sonu ile
1990'larda, ulusar irketler, gl

r **r blgesel piyasann kurulmasyla arpc


bir biimde bydler: Avrupa (Tek
Avrupa Pazar), Asya-Pasifk (Osaka

| * ' 'J
1
i mi
Deklerasyonu 2010'a kadar serbest ve
ak ticareti garantilemiti) ve Kuzey
u
'i f
T y
Amerika (Kuzey Amerika Serbest
Ticaret anlamas). 1990'larn bandan

['
p v < c in
bu yana, dnyann teki blgelerindeki
lkeler de yabanc yatrm zerindeki
kstlamalar serbestletirdiler. Yirminci

i> yzyln bitiminde, dnyada ulusar


irketlerin ellerinin uzanamad ok az
ekonomi vard. Son on yl boyunca,
sanayilemi lkelerdeki ulusar
irketler, ilemlerini gelimekte olan
Coca-Cola, dnyann her yannda rnlerini lkelerle eski Sovyetler Birlii ve Dou
satan kresel bir giriimdir. Bu resim, Orta
Avrupa lkelerine yaymada zellikle
dou'da, rdn'de satlan Diet Coke
kutularn gstermektedir. etkin olmulardr.
malat sanayiinin giderek artan bir
bam ekerler (Held 1999). Yaklak biimde kresellemesi oklukla kresel
beyz ulusar irketin 2001'deki yllk mal zincirleri, yani nihai bir rn ortaya
sat 10 milyar dolarn zerindeydi; karan dnya apndaki igc ve
gayrisaf yurtii haslalar bu miktara retim alar olarak adlandrlyor. Bu
eriebilen yalnzca yetmibe lke alar, rn ortaya karmak iin
bulunmaktadr. Baka deyile, dnyann gereken hammaddelerden balayarak
ndegelen ulusar irketleri ekonomik nihai tketiciye kadar skca birbirine
bakm dan dnyadaki lkelerin balanm bir zincir oluturan retim
oundan daha byktr (2.4. ekile etkinliklerinden olumaktadr (Gereff
baknz). Gerekte, dnyann en byk 1995; Hopkins ve Wallerstein 1996;
beyz ulusar irketinin birleik Appelbaum ve Christerson 1997).
satlar 14,1 trilyon dolara erimiti malat sanayi, 1990-98 dneminde
btn dnyada retilen mal ve dnyadaki toplam ekonomik byme
hizmetlerin deirinin neredeyse yars. nin yaklak drtte nden sorumlu
Ulusar irketler, ikinci Dnya dur. En arpc byme, orta gelirli
Savan izleyen yllarda kresel bir olgu lkelerde olmutur: malat sanayii,
haline geldiler. Sava sonras dnemin 1990'da bu lkelerin ihracatlarnn
ilk yllarndaki genileme, daha ok ancak % 54'n olutururken, yalnzca
A.B.D.'de stlenen irketlerden geliyor sekiz yl sonra bu oran % 71'e kmtr.
du; ancak 1970'lere gelindiinde, Bu eilimden bir lde de sorumlu
Avrupa ve Japon firmalar giderek artan olan in, dk gelirli lke kategori-

89
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

O 50 100 15 0 200 250 300 350

svire

Belika

sve

Trkiye

Norve

Polonya

Suudi Arabistan

Finlandiya

Gney Afrika

Hong Kong, in

Portekiz

rlanda

Wal Mart

Exxon Mobil

General Motors

Ford Motors

General Electric

Chevron Texaco

Conaco Philips

Citigroup

International Business Machines

American International Group

2 .4 . ekil Dnyann en byk irketlerinin, seilm i lkelerin GSYHlar ile


karlatrlmas (m ilyar dolar)
Kaynak: The Economist ( 11 Eyll 2003)

sinden, byk lde imalat sanayii Elektronik ekonomi


mallar ihracat sayesinde, orta gelirli
Elektronik ekonomi, ekonomik
lke kategorisine kmtr. Yine de mal
kresellemeni altnda yatan bir baka
zincirlerindeki en karl etkinlikler
etkendir. Bankalar, irketler, fon
mhendislik, tasarm ve reklam merkezi
yneticileri ve bireysel yatrmclar, bir
lkelerde yer alrken, fabrika retimi
fareyi tklayarak fonlarn uluslararas
gibi en az karl etkinliklerin evre lke
dzeyde hareket ettirebilirler. Ne ki, bu
lerinde yer almas daha olasdr. (Barbie
yeni olan, elektronik parann anlk
bebeklerin retiminde yer alan mal
olarak yer deitirme yetenei byk
zincirleri, aadaki ereve yazda
riskleri de beraberinde getirmitir.
incelenmitir.)

90
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

Byk miktarlarda sermaye aktarm, geldii dzenin sonu demekti.


1998'de Asya'nn kaplan ekonomi- Komnizmin k kreselleme
lerinden Rusya ve tesine yaylan srelerini hzlandrmtr; ancak ayn
krizde olduu gibi uluslararas finansal zamanda onun bir sonucu diye de
krizleri tetikleyerek ekonomileri grlmelidir. Merkezi planlamaya daya
istikrarszlatrabilir. Kresel ekonomi l komnist ekonomiler ile komnist
giderek daha btnlemi hale geldike, siyasal yetkenin kltrel denetimi,
dnyann bir tarafndaki finansal bir kresel medya ile elektronik olarak
k uzaktaki ekonomiler zerinde btnlemi bir dnya ekonomisi
ok byk etkide bulunabilir. anda ark varln srdremezdi.
Yukarda betimlenen ekonomik, Kresellemenin younlamasna
toplumsal ve teknolojik etkenler birlik yol aan ikinci bir nemli siyasal etken,
te, hem younluk hem de kapsam bak uluslararas ve blgesel hkmet
mndan daha ncekilere hi benzeme mekanizmalarnn geliimidir. Birle
yen bir olguyu ortaya karmlardr. Bu mi Milleder ile Avrupa Birlii, ulus-
blmde daha sonra greceimiz gibi devletleri ortak bir siyasal forum iinde
kresellemenin sonular hem ok biraraya getiren en ndegelen iki
fazladr hem de uzak erimlidir. Ancak rnektir. Birlemi Milletler tek tek
ncelikle dikkatimizi, kreselleme ulus-devletlerin birlii olarak bu ilevi
hakkndaki son yllarda dile getirilen yerine getirirken Avrupa Birlii, ye
grlere ynelteceiz. lkelerin ulusal egemenliklerinin bir
lde vazgeildii, ulusar ynetim
Politik deimeler biiminin ncsdr. Avrupa Birliine
ada kresellemenin ardndaki ye devletlerin hkmetleri, ortak AB
nc bir itici g, siyasal deimeyle organlarnn ynergeleri, dzenleme
ilgilidir. Bunun birka yn bulunmak leri ve mahkeme kararlar ile bal
tadr. lkin, Dou Arupa'da 1989'da bir olsalar da, blgesel birlie katlmlarnn
dizi arpc devrim srasnda gerekle salad ekonomik, toplumsal ve
en ve 1991 'de Sovyeder Birliinin ken siyasal yararlar elde etmektedirler.
di yklyla dorua kan Sovyet tipi Son olarak da, kreselleme,
komnizmin k. Komnizmin uluslararas devlet rgtleri (UD) ile
knden bu yana eski Sovyet blo- Uluslararas Sivil Toplum Kurulular
kundaki lkeler Rusya, Ukrayna, (USTK; ayrca 16. Blm, s. 697-701e
Polonya, Macaristan, ek Cumhuriyeti, baknz) tarafndan da ynlendirilir. Bir
Baltk devlederi, Kafkasya ve Dou UD, katlmc devletlerin kurduu ve
Asya devlederi ve pek ok baka lke de kapsam bakmndan ulusar nitelikteki
ilerinde Bat tipi siyasal ve ekonomik belirli bir etkinlii dzenleme ya da
sistemlere doru ilerlemitir. Bu lkeler gzetme sorumluluu verilen bir
artk kresel topluluktan yaltlm organdr. Bu tr organlarn ilki olan
deil, onunla btnlemi hale Ulusal Telgraf Birlii, 1865'te kurul
gelmilerdir. Bu gelime, Souk Sava mutu. O zamandan beri, sivil
srasnda, Birinci Dnya lkelerinin havaclktan yayncla, tehlikeli atk
ikinci Dnya lkeleriyle kar karya larn yokedilmesine kadar deien

91
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

Barbie v e kresel mal zincirlerinin kullanm

K resel mal zincirine bir rnek, tarihteki en karl -dnyann en byk lim anlarndan birisi- ve daha
oyuncak olan B arbie bebeklerinin retim inde sonra in'deki fabrikalara tanr. B itm i B arbie'ler ayn
bulunabilir. 40'l yalardaki B arbie b ebek , saniyede iki rotay izleyerek in'den ayrlrlar. H o n g K o n g ile
adet satlm akta ve reticisi olan, L o s A ngeles, A .B.D .'de gney in'deki oyuncak fabrikalar arasnda gnde
slenm i M attel irketinin yllk olarak bir m ilyar dolarn yaklak 2 3 .0 0 0 kam yon gidip gelir.
zerinde bir haslata sahip olm asn salamaktadr.
O halde B arbie gerek te nereli? iin d e B en im lk ay
B arbie esas olarak A .B.D ., Avrupa ve Japonya'da
Partim olan karton am balaj ile selofan zerinde in
satlyor olsa da, dnya 2 erindeki 140 lkede
M al yazsa da, grm olduum uz gibi, yapmnda
bulunabilir. B arbie gerekten de bir dnya vatandadr
kullanlan neredeyse hibir m alzem e, bu lkeden
(Tem pest 1996). B arbie yalnzca satlar bakm ndan
gelm em ektedir. A .B.D .'deki perakende sat fiyat olan
deil, ayn doum yeri bakm ndan da kresel
9 ,9 9 dolar'dan (yaklak 6 pound) in'in ald pay
niteliktedir. B arbie hibir zam an A .B.D .'de
yalnzca, daha o k iki fabrikada bebekleri birletiren
yaplm am tr; ilk bebek 1959'd a, kinci Dnya
1 1 .0 0 0 kyl kadna d enen cretler biim indeki, 35
Savann yaralarn sarmaya alan ve crederin dk
senttir. te yanda, A .B.D .'ye dndnde M attel
olduu Japonya'da yaplm a. Japonya'da creder
yaklak olarak 1 dolar kar elde eder.
arttnda, B arbie, Asyadaki teki dk cretli lkelere
tand. B arbie'n in oklu kkeni bugn de bize kresel B arbie 9,99 dolara satldnda elde edilen parann geri
mal zincirlerinin ileyii hakknda o k ey kalanna ne olur? B arbie'n in retim inde gerek duyulan
sylem ektedir. plastik, bez, naylon ve teki m alzem eler iin yalnzca
65 sen t gerekir. Parann byk blm m akine ve
Barbie, pazarlam a ve reklam stratejilerinin gelitirildii
ekipm an, okyanus aan gem i tamacl ve yurtii
ve karlarn byk blm nn elde edildii A .B.D .'de
tam aclk, reklam ve pazarlam a, perakende sat yeri
tasarlanmaktadr. A ncak B arbie'n in A m erikan m al
ve kukusuz, Toys 'R ' U s ile teki sat yerlerinin
olan tek fiziksel zellii, bebei sslem ek iin kullanlan
krlar dem elerine gider.
boyalar ve yalar ile kartondan paketidir.

B arbie'n in bedeni ve gardrobu, kken olarak dnyaya


yaylmtr:

1. B arbie yaam na, petroln karld ve plastik


A B D (plastik kalp
bedeninin yapld etilene dntrld Suudi karm a maklnalarnn
A rabistan'da balar. retimi)

2. Tayvan'n devlet m lkiyetindeki petrol ithalats in


Petrol irketi etileni satn alr ve onu, oyuncaklarda
kullanlan polivinil klorid'in (PV C ) dnyadaki en byk
reticisi olan Tayvan'n F orm o sa Plastik irketine satar.
F o rm o sa Plastik etileni, B arbie'nin bedeninin
biim lendirilecei P V C paralarna dntrr.

3. B u P V C paralan, B arbie bebekleri yapan Asyadaki


N
d rt fabrikadan -ikisi gney in'de, birisi E ndonezya'da, (elbise in
birisi de M alezya'da- birine gnderilir. B arbie'nin pam uk ve
elbise reticisi)
retim inin en pahal paras olan, bedenini
SUUD ARABSTAN
biim lendiren plastik dkm enjeksiyon m akineleri, (p e tro l)
A .B .D .'d e yaplr ve fabrikalara gnderilir.

4. B arbie'n in bedeni dkldnde, naylon san


Japonya'dan alr. Pam uk elbiseleri, in pamuu
kullanlarak in'de yaplr -Barbie'deki tek ham m adde
g erekte, B arbie'lerin byk blm nn yapld
lkeden gelmektedir.

5. H o n g K o n g , in Barbie'lerinin retim srelerinde


tem el bir rol oynar. B arbie'nin yapmnda kullanlan
m alzem enin neredeyse tam am , H ong K on g'a getirilir
r
"Kresel Barbie"

92
K re s e lle m e v e D e i e n DD nya

sorunlar dzenlemek iin ok sayda


benzer organ kurulmutur. 1909'da,
Kreselleme tartmas
ulusar ileri dzenlemek iin 37 Son yllarda kreselleme oka
UD varken 1996'da bunlarn says tartlan bir konu haline gelmitir. Pek
260 olmutu (Held ve dierleri 1999). ok kii evremizde nemli dnm
ler olduunu kabul etmekle birlikte,
Uluslararas sivil toplum kurulu
bunlarn kreselleme olarak aklan
lar, adnn da artrd gibi, devlet
masnn geerliliini tartmaktadrlar.
kurumlaryla ilikileri olmamalar
Bu, tmyle artc deildir. ngr-
bakmndan UD'lerden farkldrlar.
lemeyen ve alkantl bir sre olarak
Bu kurulular,siyasi kararlar almakta ve
kreselleme, gzlemciler tarafndan
uluslararas sorunlar ele almakta
farkl farkl grlmekte ve anlalmak
hkmet organlaryla yan yana alan
tadr. David Held ve arkadalar (Held
bamsz rgtierdir. USTK'larnn en
1999), tartmay incelemiler ve
bilinenlerinin Greenpeace, Medecins
katlmclar balca dnce okuluna
Sans Frontieres (Snr Tanmayan
dahil etmilerdir: Kukucular, ank-
Doktorlar), Kzlha ve Uluslararas Af
reselciler ve dnmcler. Kreselleme
rgt gibi bir blm evre
zerine olan tartmadaki bu eilim,
korunmas ile insani abalar iindedir
2.4. Tabloda zetlenmektedir.
ler. Ne ki daha az bilinen binlerce
grubun etkinlikleri de lkeleri ve Kukucular
topluluklar birbirine balar (2.5. ekile
baknz). Kimi dnrler, kreselleme
dncesinin gereinden fazla bytl
dn, kreselleme tartmasnn
yeni olmayan bir ey hakknda gereksiz
yere ok konuma olduunu dn
mektedirler. Kreselleme tartmasn
da yer alan kukucular bugnk
ekonomik karlkl bamllk dzeyle
rinin pek esiz olmadn dnmek
Uluslararas STKlar

tedir. Dnya ticareti ve yatrm dzey


leri hakkndaki ondokuzuncu. yzyl
istatistiklerine iaret eden kukucular,
acl krsellemeden tek farknn
uluslar arasndaki etkileimin youn
luu olduunu ileri srmektedir.
Kukucular, bugn lkeler arasn
daki temasn eskisine oranla daha fazla
olduu konusunda hemfikirdir, ancak
onlarn gznde bugnk dnya
2 .5 . ekil Uluslararas sivil toplum kurulu ekonomisi, gerekten de kresellemi
larnn saysndaki art, 1 9 0 9 , 9 3 . bir ekonomi oluturamaya yetecek
Kaynak: UNDP (1999).
kadar btnlemi deildir. Bunun

93
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

2 .4 . Tablo K resellem enin kavram latrlm asi: eilim

Ar K resellem eciler Kukucular Dnm cler

Yeni olan ne? Kresel bir a Ticaret bloklar, eski dnem lere Tarihte ei grlmemi kresel
kyasla daha zayf toprak ynetimi. balanmlk dzeyleri.

Baskn zellikler Kresel kapitalizm Dnya 1 8 9 0 larda olduundan Kaln (youn ve kapsaml)
Kresel ynetiim daha az karlkl baml. kreselleme.
Kresel sivil toplum.

Ulusal hareketlerin Azalyor ya da Salamlam ya da artyor. Yeniden kuruluyor, yeniden


g c anyor. yaplanyor.

Kresellemenin itic i Kapitalizm ve Hkmetler ve piyasalar. aclln birleik gleri.


g le ri teknoloji.
/
Tabakalama kalb Eski hiyerilerin Gneyin artan nemsizlemesi. Dnya dzeninin yeni mimarlar.
anmas.

Baskn g d McDonalds, Ulusal kar. Siyasal topluluun dnm.

Kresellemenin nsan eyleminin Uluslararaslama ve blgesellem e Blgeleraras ilikilerin yeniden


kavramsallatrlmas erevesinin yeniden olarak. dzenlenmesi ve uzaktan eylem
dzenlenmesi olarak. olarak.

Tarihsel izlek Kresel uygarlk. Blgesel bloklar/uygarlklarn Belirsiz: kresel btnleme ve


atmas paralanmlk.

zet sav Ulus-devletin sonu. Uluslararaslama, hkmetlerin Kreselleme hkmet gc le


uysallna ve desteine bal. dnya siyasetini dntryor.

Kaynak: D. Held v e dierleri (1999), s. lOdan uyarlanmtr.

nedeni, dnya ticaretinin byk kalplaryla karlatrldnda, dnya


blmnn blgesel grup -Avrupa, ekonomisinin corafi kapsam bak
Asya-Pasifik ve Kuzey Amerika- mndan daha az kresel olduu ve
arasndaki caret tarafndan oluturul youn etkinlik ceplerinde daha fazla
masdr. rnein, Avrupa Birlii younlat ileri srlmektedir.
lkeleri, ncelikle kendi aralarnda Kukucular, ar kresellemeciler
caret yapmaktadr. Ayn ey teki (yukarya baknz) gibi kimileri
blgesel gruplar iin de geerlidir; bu da tarafndan benimsenen, kreselle
tek bir dnya ekonomisi kavramn menin ulusal hkmederi kkten bir
geersiz klmaktadr (Hirst 1997). biimde gszletirdii ve onlarn
daha az merkezi olduu bir dnya
Pek ok kukucu, dnya ekonomi dzeninin yaratld grn yads
sindeki blgeselleme -byk fnansal ve maktadr. Kukuculara gre, ulusal
ticari bloklarn ortaya k gibi- hkmetler, ekonomik etkinliin
zerinde durmaktadr. Kukucular iin, dzenlenmesi ve koordinasyonunda
blgesellemedeki art, dnya ekono oynadklar rol yznden esas oyun
misinin daha ok deil, daha az cular olmay srdrmektedir. rnein,
btnletiine kanttr (Boyer ve hkmetler pek ok caret anlama
Drache 1996; Hirst ve Thompson snn ve ekonomik liberalizasyon
1999). Bir yzyl ncesindeki caret siyasetierinin gerisindeki ici gtr.

94
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

A n kresellemeciler kresellemecilere, ulusal hkmederin


hem nem hem de etki bakmndan
Ar kresellemeciler, kukucula geriledii yeni bir kresel an afan
rn tam karsnda yer alrlar. Bunlar haber veriyor (Albrow 1997).
kresellemenin, sonular neredeyse
her yerde hessedilen gerek bir olgu Dnmcler
olduunu ileri srmektedir. Kresel
Dnmclerin konumu daha
leme ulusal snrlara kaytsz olan bir
ortalarda yer alyor. Bunlar kresel
sre diye grlmektedir. Kresel
lemeyi, modern toplumlar u anda
leme, gl snr-tesi ticaret ve retim
biimlendiren geni bir deiiklikler
akmlar yolula tanan yeni bir kresel
yelpazesinin gerisindeki merkezi g
dzen yaratmaktadr. Ar kreselle-
diye grmektedir. Onlara gre, kresel
mecilerin en iyi bilinenlerinden birisi
dzen dnm geirmektedir; ne ki
olan Japon yazar Keniche Ohmae,
pek ok eski kalp varln bugn de
kresellemeyi snrsz bir dnya
srdrmektedir. rnein, hkmetler
piyasa glerinin ulusal hkmetlerden
kresel karlkl bamllktaki arta
daha gl olduu bir dnya yaratyor
karn yine byk bir gc ellerinde
diye grmektedir (Ohmae 1990,1995).
tutuyorlar. Bu dnmler yalnzca
Ar kresellemecilerin ortaya iktisadi nitelikte deil, siyaset, kltr ve
koyduu ou kreselleme zm kiisel yaam alanlarnda da ayn
lemesi, ulus-devletin deien rolne derecede nemliler. Dnmcler
odaklanmaktadr. Bu zmlemelerde, bugnk kreselleme dzeyinin isel
dnya ticaredndeki devasa byme ve dsal, yurtii ve uluslararas alanlar
yznden, tek tek lkelerin artk kendi arasndaki kurulu snrlar yokediyor
ekonomilerini denetleyemedikleri ileri olduunu dnmektedir. Bu yeni
srlmektedir. Ulusal hkmetler ve bu dzene ayak uydurmaya alan
hkmetlerdeki siyasetiler kendi toplumlar, kurumlar ve bireyler, daha
lkelerinin snrlarn aan sorunlar, eski yaplarn sarsld balamlarda
alkantl fnansal piyasalar ve evresel yollarn bulmak zorundalar.
tehdider gibi zerinde denetim kurma
Ar kresellemecilerin tersine,
glerini giderek yitirm ektedir.
dnmcler kresellemeyi, etkilere
Vatandalar, politikaclarn bu tr
ve deimeye ak olan, dinamik ve ak
sorunlar ele alma yeteneklerin snrl
bir sre diye grmektedir. Kresel
olduunu farketmekte ve sonu olarak
leme, genellikle birbirlerine kart
varolan ynetim dzenlerine kar
biimde ileyen eilimleri ieren
inanlarn yitirmektedir. Ar kresel
elikili bir biimde ilerlemektedir.
lemecilerin bir blm ulusal hk-
Kreselleme, kimilerinin ileri srdk
mederin glerine bir meydan okuma
leri gibi tek ynl bir sre deil,
nn da yukardan Avrupa Birlii, Dnya
grntlerin, bilginin ve etkilerin iki
Ticaret rgt ve bakalar gibi yeni
ynl akmdr. Kresel g, medya ile
blgesel ve uluslararas kurumlardan
telekomnikasyon, kltrel etkilerin
geldiine inanmaktadr.
yaylmasna katkda bulunmaktadr.
Bu deimeler hep birlikte, ar Dnyann canl kresel kentleri

95
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

kesinlikle, etnik grup ve kltrlerin nin alan olarak bir kenara brakarak
birbirinin iine gemi bir biimde ve gvenle grmezden gelebilir miyiz?
yanyana yaad okkltrl kentierdir. Kesinlikle hayr. Sanayilemi ve
Dnmclere gre kreselleme, gelimekte olan toplumlar, birbiriyle
ok ynl bir biimde ileyen balan balantl bir biimde gelimilerdir;
tlar ile kltrel akmlarla nitelenen, bugn de eskisine kyasla ok daha fazla
merkezi olmayan ve kendine dnk bir ilikilidirler. Sanayilemi lkelerde
sretir. Kreselleme birbiri iine yaayanlarmz, yaammz srdrmek
gemi saysz kresel an rn oldu iin pek ok hammadde ve retilmi
undan, dnyann belirli bir blgesin rn bakmndan gelimekte olan
den ynlendiriliyor diye grlemez. lkelere bamlyz. Tersine, gelimekte
olan lkelerin byk blmnn eko
lkeler, dnmcler tarafndan,
nomileri, onlar sanayilemi lkelere
ar kresellemecilerin ileri srd
balayan ticaret alarna bamldr.
gibi egemenlii yitiriyor diye grlmek
Sanayilemi dzeni ancak, onlar
ten ok, toprak temeline dayanmayan
gelimekte olan dnya ile -aslnda,
yeni ekonomik ve toplumsal rgt
dnyann nfusunun ezici bir blm
biimlerine (rnein irketler, toplum
nn yaad yer- karlatrarak tmy
sal harekeder ve uluslararas organlar)
le anlayabilmek olanakldr.
yant olarak yeniden yaplanyor diye
grlmektedir. Dnmcler, bizim Bir dahaki sefere yerel bir markete
artk devlet merkezli bir dnyada ya da spermarkete gittiinizde sergi
yaamadmz, hkmetlerin, kresel lenen rnlerin srasna bir bakn.
lemenin karmak koullar altnda Burada Batda, onlar alabilecek kadar
ynetime daha etkin ve da dnk bir paras olanlarn sahip olmay elde bir
bak as benimsemeye zorlandklarn diye grd mal eitlilii, btn
ileri srmektedir (Rosenau 1997). dnyaya yalan artc derecedeki kar
mak ekonomik balantlara baml
Kimin gr geree daha yakn?
dr. Marketlerde satlan rnler, yz
Neredeyse kesinlikle dnmclerin.
kadar farkl lkede yaplyor ya da
Kukucular, dnyann yaad dei
bunlar yaplrken oralardan gelen
meyi kmsedikleri iin hataldr; r
paralar kullanlyor. Bu paralarn
nein dnya fnans piyasalar, daha
dnyann her tarafna dzenli olarak
nce hi olmad kadar kresel bir
tanmas gerekir; milyonlarca gnlk
dzeyde rgtienmitir. te yandan
ilemin koordinasyonu iin de srekli
ar kresellemeciler de, kreselle
bilgi ak gereklidir.
meyi fazlasyla ekonomik ve fazlasyla
tek ynl bir sre diye grmektedirler. Dnya hzla tek bir, birleik
ekonomiye doru ilerlerken, giderek
Kresellemenin etkileri
artan sayda irket ve insanlar, yeni
lk blmde, tarihsel olarak piyasalar ve ekonomik frsatlarn
sosyolojinin birincil odann sanayi peinde btn dnyay dolamaktadr.
lemi lkelerin incelenmesi olduunu Sonu olarak, dnyann kltrel haritas
grdk. O zaman sosyologlar olarak, deimektedir. nsan alar ulusal
gelimekte olan dnyaya antropoloji snrlarn hatta ktalarn tesine uzan-

96
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

K resellem e v e gndelik yaam : reg g ae mzii

P o p le r m zik h ak k n d a bilgili o la n k iiler b ir arky inan m ay a b alam t. Se lasiy e'n in ad larnd an b irisi,
d in led ik lerin d e, o k lu k o n u h an g i tarzd an P re n s R as T a fa r i idi; o n a tap m an B a n H in t
e tk ile n e re k b iim len d irild i in i ayrd edebilir. H e r b ir A d allar da k en d ilerin i R asta fa ry a n la r diye
m zik tarz,- e n in d e so n u n d a, ritm , m elo d i, uyum ve ad landryorlard. R a sta fa ry a n tarikat ksa zam an d a
s z lerin k en d in e zg b ir b iim d e biraraya B u rru la rla k aynat; R a sta fa ry a n m zik de B u rru
g etirilm esid ir. G ru n g e , hard ro c k , te c h n o ve h ip -h o p davul alm a tarzn , In cil'd ek i bask ve ku rtu lu
m zik arasnd ak i farklar an lam ak iin d ahi o lm a k tem alaryla birletird i. 1 9 5 0 'le rd e , B a t H in d i
g e re k m e z k e n , m zisy en ler arklarn b e ste le rk e n m zik iler R a sta fa ry a n ritm v e ark s zlerin i
o k lu k b ir dizi fark l tarz birletirir. B u A m e rik an ca z ve ritm and blues b ileen leriy le
b ileim le m le rin te k tek p aralarn b e lirle m e k z o r kartrm ay a balad. B u b ileim ler g id erek sk a
o lab ilir. A n c a k k lt r so sy o lo g lar iin bu o k lu k m ziini ortay a k ard ; so n ra , 19 6 0 'la rn so n larn d a
giriilm ey e d e er b ir ab ad r. F ark l m zik tarzlar, da, g r e c e yava davul ritm i o la n , b as n e k aran
farkl to p lu m sa l g ru p lard an k m a eilim i g s te rir; ve k en tsel y ok su llam a ile to p lu m sal b ilin cin
tarzlarn nasl b irletirild i i v e b irb irin e k artn g c n d en s z ed en y k lere sah ip reg g ae'y e
in ce le m e k , g ru p la r arasnd ak i tem aslar iz le m e n in iyi d n t . B o b M arley g ib i p e k o k reg g ae san ats,
b ir yoludur. ticari baar k azan d ; 1 9 7 0 'le re gelin d i in d e artk
d nyan n h e r y annd aki in san lar reg g ae m zii
K im i k lt r so sy o lo g lar ilgilerini reg g ae m zi in e
din liyordu . 1 9 8 0 'le r ile 1 9 9 0 'la rd a , reg g ae m zii
y n eltm ilerd ir, n k sosy al g ru p la r arasnd aki
h ip -h o p (ya d a rap) m zii ile kaynaarak, W u -T a n g
tem a sla rn yeni m zik b iim le rin in yaratld s recin
C lan ve F u g e e s g ib i g ru p larn alm alarn d a
iyi b ir rn e id ir. R e g g a e 'n in k k leri B a t A frik a'y a
rasd an an yeni tarzlar ortay a kard .
kad ar izlen eb ilir. O n y e d in ci yzylda, byk
saylardaki B a t A frik al, n g iliz s m rg eciler D o lay sy la re g g a e 'n in tarih i, farkl top lu m sal
ta ra fn d a n k leletirilerek B a n H in t ad alarnd aki g ru p la r ya da b u g ru p larn m zik leri yoluyla dile
ek e r kam tarlalarnd a a ltrm a k zere g em iy le g etird i i farkl an lam lar siyasal, tin sel v e kiisel
getirilm itir. n g iliz le r k lelerin g elen ek se l A frik a k arlam an n da tarihidir. K re s e lle m e , bu
m zi in i a lm a la rn , b u m ziin b ak ald rm ak iin k arlam alarn you nlu u nu artrm tr. A rtk ,
in san lar y n len d iren b ir a r o la b ilece i korku su yla rn e in skan d in avy a'd ak i g e n b ir m zik in in ,
yasaklam aya a lm larsa d a, k leler A frik a davul L o n d ra 'd a N o th in g H ill'in b o d ru m la rn d a yaplan
g ele n e in i, k im i z a m an k le sah ip lerin in e m p o z e m zii d in leyerek b y m esi ve ayn zam an d a,
ettii A v ru p a m zik tarzlaryla b t n letirerek canl rn e in M e x ic o C ity 'd en uydu araclyla yaplan
tutm ay b aarm lard r. Ja m a ik a 'd a , B u rru la r d en en can l b ir m ariach i k o n se rin d e n de b yk l d e
b ir g ru p k len in davul alm alarn a, k le sah ip leri e tk ilen m esi olasdr. E e r g ru p la r arasndaki
ta ra fn d a n a lm a te m p o su n u y k sek tutm aya k arlam alar m zik sel ev rim in n e m li b ir
y ard m c old u u iin h o g r g steriliy o rd u . b elirley iciyse, n m zd ek i yllarda k resellem e
S o n u n d a Ja m a ik a 'd a k lelik 1 8 3 4 ylnda kaldrld, s reci g elitik e yeni fazlarn g e r e k b ir bo llu u n u n
a n c a k B u rr u davul g elen e i, o k sayda B u rr u v aro laca n g r leb ilir.
y esin in krsal alanlard an K in g s to n 'u n k enar
m a h a llelerin e g m e s in e k arn s rd r ld .

B u k e n a r m ah alleler, yeni b ir dinsel tarik atn


-re g g a e 'n in g elim esin d e tem el n e m i old uu
g r le n b ir tarik at- o rtay a k t yer de o lm u tu r.
1 9 3 0 'd a , H ail es Selasiy e, A frik a lkesi E ty o p y a 'n n
im p a ra to ru o la ra k ta giydi. B t n d nyadaki
A v ru p a s m rg e cili in e k ar k an lar, Selasiy e'n in
ta h ta k m a sn se v in le k arlark en , B a t H in t
ad alarnd aki b ir g ru p in sa n , S elasiy e'n in b ir tanr
o ld u u n a, dnyaya b ask a lan d ak i A frik a'n n
zg rl e k av u m asn salam ak iin g n d erild i in e

97
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

makta, bylelikle de kendi doum gibi alar ya da programlar yoluyla),


yerleri ile onlar evlat edinen lkeler her gn dnyann drt bir
arasnda kltrel balantlar salamak yanndaki evlere getiren; ayn
tadr (Appadurai 1986). Bir avu dil, bir zamanda da Hollanda'dan (Big
zamanlar dnya zerinde konuulan Brother) ya da sve'ten (Expedition:
binlerce farkl dil zerinde egemenlik Kobinson ki Survivor1a dnt)
kurmu ya da kimi durumlarda onlarn ald kltrel rnleri Amerikan
yerine gemitir. seyircisi iin uyurlayan televizyon.
Kltrler iin adalar halinde 2. Fabrikalar, ynetim yaplar ve
varolmak, giderek olanakszlamak pazarlar okluk ktalara ve lkelere
tadr. Dnya zerinde, radyo, televiz yaylan irketleriyle birleik bir
yon, hava tamacl ve onlarn kresel ekonominin ortaya k.
getirdii turist srs ya da bilgisayar
3. Evlerinde harcad kadar
dan kaabilecek kadar uzak olan, eer
zaman dnyay dolarken harca
varsa, pek az yer vardr. Bir kuak nce,
yabilen, byk irketlerin ynetici
yaam biimlerine dnyann geri kalan
leri gibi, kendi uluslarndan ok
tarafndan btnyle dokunulmam
kozmopolit bir kltrle zdeleen
kabileler vard. Bugn, bu insanlar
dnya vatandalar .
A.B.D. ya da Japonya'da yaplan meler
ya da teki aletleri kullanyor; Dominik 4. Kresel bir siyasal, hukuki ve
Cumhuriyeti ya da Guetemala'daki askeri ereve yaratan, Birlemi
giyim fabrikalarnda yaplan tirtler ile Milletler kurulular, blgesel tica
ortlar giyiyorlar ve dardan gelenlerle ret ve ortak savunma birlikleri,
olan temas yznden kaptklar okuluslu bankalar ve teki kresel
hastalklarla savamak iin Almanya ya finansal kurulular, uluslararas i
da svire'de yaplan ilalar kullan ve salk rgtleri ve kresel tarife
yorlar. Ayrca, bu insanlar kendi ve ticaret anlamalar gibi ok
yklerini dnyadaki insanlara aktara sayda uluslararas kurulu.
bilmek iin uydu televizyon ve interneti
5. i dnyasndaki gnlk yaamn
kullanabiliyorlar. En fazla bir ya da iki
ayrlmaz bir paras olan, gezegenin
kuak sonra, dnyada bulunan, bir
hemen her tarafyla anlk iletiim
zamanlar birbirinden yaltlm olan
salayan elektronik iletiim biim
btn kltrler, kendi eski yaam
leri (telefon, fax, elektronik posta,
biimlerini korumaya ne kadar urar
internet ve world wide web).
larsa urasnlar, kresel kltrle kar-
lacaklar ve onun tarafndan dntr Internet kresel bir kltryaratyor
leceklerdir.
mu?
Kresel kltr ortaya karan
Pek ok kii internetin dnyadaki
gler, bu kitap boyunca tartlmak
hzl geliiminin, kresel bir kltrn
tadr. Bunlar arasnda unlar var:
-u anda btn internet kullanclarnn
1. Britanya ve zellikle Amerikan (2.6. ekile baknz) drtte ne ev
kltrn (BBC, MTV ya da Friends sahiplii yapan Avrupa ve Kuzey

98
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

Amerika'dakine benzer bir kltrn- Kuveyt birok bakmdan modern


yaylmasn hzlandracana inanyor bir lke olsa da, erkek ve kadnlara farkl
-kadnlarla erkeklerin eitlii, zgrce muamele eden kltrel normlar
konuma hakk, hkmete demokratik olduka gldr. Kadnlardan genel
kanlm ile tketim yoluyla zevk peinde olarak, yalnzca yzlerini ve ellerini
koma gibi deerlere olan inanlar, akta brakan geleneksel giysileri giy
dnyaya internet yoluyla yaylyor. meleri beklenir; gece evden ayrlmalar
Dahas internet teknolojisinin kendisi ya da ei ya da akrabas olmayan
de bu tr deerleri zendirir grnyor: erkeklerle herhangi bir zamanda halk
kresel iletiim, snrsz (ve sansrsz) iinde grnmeleri yasaktr.
grnen bilgi ve anlk zevkler hep yeni
teknolojinin zellikleri. Deborah Wheeler (1998), inter
netin Kuveyt kltr zerindeki etkisini
Yine de bundan internetin gelenek
aratrmak iin bir yl alt. Internet
sel kltrleri ortadan kaldrarak onlarn
Kuveyt'te giderek popler olmaktadr;
yerine kkten farkl yeni kltrel
Ortadou'daki Arap lkelerinde
deerleri geirecei sonucunu karmak
bulunan btn internet kullanclarnn
acelecilik olur. Internet dnyaya yayl
yars, bu kk lkede yaamaktadr.
dka, onun birok bakmdan gelenek
Kuveyt gazeteleri sk sk internet ve
sel kltrlerle de uyumlu olabileceine,
Web hakknda ykler basarlar; Kuveyt
belki de hatta onlar glendirmek iin
niversitesi, Arap dnyasnda, ren
kullanlabiecek bir ara olduuna ilikin
cileri iin internet balatan ilk
kandar bulunmaktadr.
niversitedir.
rnein, ortadou lkesi olan, son
yllarda gl Amerikan ve Avrupa Wheeler, Kuveyt genlerinin,
etkileri yaayan geleneksel bir Islami zamanlarnn byk blmn chat
kltr olan Kuveyt'i ele alalm. Basra odalarnda ya da pornografik sitelerde
Krfezinde, petrol bakmndan zengin geirdikleri -geleneksel slam klt
olan bir lke olan Kuveyt, dnyadaki rnde son derece kt gzle baklan iki
kii bana gelirin en yksek olduu etkinlik- internet kafelere dolutuunu
lkelerden birisidir. Hkmet, niver bildiriyor. Wheeler'a gre,
site dzeyinde parasz kamu eitimi
pek ok gen kii bana, kar cinsle
uygulamakta ve bunun sonucunda da
olan karlam alarnn siberuzayda
hem kadnlar iin hem de erkekler iin olduunu syledi. Hatta klavyede,
yksek bir okuryazarlk ve eitim oran pck iin (*), dudaktan pm ek iin
bulunmaktadr. Kuveyt televizyonu sk (:*) ve utanm bir kkrdama iin
sk, yayn namaz vakideri dzenli olarak (LO L) zel simgeler var btn bu
kesilse de, rnein A.B.D.'den Ame etkileim ve yandar ilikiyi heyecanl
rikan Futbolu yayn yapmaktadr. ve bu durumda, gvenli klyor. (1998)
Kuveyt'in yaklak 2 milyonluk
Yeni iletiim teknolojileri kesinlikle,
nfusunun yaklak yars, 25 yan
erkek ve kadnlar, evlilik dnda bu tr
altndadr ve Avrupa ve Kuzey Ame
iletiimlerin son derece ksd olduu bir
rika'daki akranlar gibi, pok ou yeni
toplum iinde birbiriyle konumalarna
dnceler, bilgiler ve tketim rnleri
olanak veriyor. Wheeler ayrca, ironik
iin internette gezinmektedir.
olarak, internet kafelerde erkeklerle

99
f ,
Kreselleme v e Deien Dnya

1 000.000
100,000
10,000
1,000
100
10
. 1
Internet

<p

2 .6 . ekil Kresel in tern et balantlar: in tern et serverlar says, O cak 1 9 9 9 .


Kaynak: John Quarterman ve Matrlx Information Directory Services (MIDS)teki meslektalar,
www.geog.ucl.ac.uk/casa/martin/atlas/mids_lntrworld9901_large.gif

kadnlarn birbirinden ayr tutulduuna K u v ey tli s la m c s y lem lerin in te rn e tte


a rtm a s n n d n d a , in t e r n e ti n e m li
dikkat ekiyor. Dahas, Wheeler,
siyasal ve to p lu m sal b ir etk i g s te r m e k te n
Kuveytlilerin sert grleri ya da siyasal
alyoyuyor. ... K u v e y t'te , siyasal b ir g r e
grleri internet zerinden dile getir sah ip o lm a k ya d a b u g r h alk iin d e
meye son derece gnlsz olduklarn d ile g e tirm e n in k t old u u n u b e lirte n b ir
grm. Internet zerinde serbeste anlay var. H i k im se , k ay d ed ilecek ya da
aln t yap lacak b ir k on u m ay y ap m ak
dolaan tutucu Islami dinsel grleri
is te m iy o r . Bu d n ce in s a n la r
tartmann dnda, Kuveytliler inter
k o rk u tu y o r ya d a sin irlen d iriyor. Y aln zca
net zerinde hatr saylr derecede sek in ler, s e r b e s t e v e a k a k o n u a b ile
kstlanmlar. Wheeler bunu, kiinin cek lerin i d n yo r (1 9 9 8 ).
kendi hakknda ok fazla bilgi vermenin
tehlikeli olabilecei biimindeki klt Wheeler, yzlerce yldan beri
rel inanca balyor. varolan Kuveyt kltrnn, yalnzca
K u v e y t'te , bilgi, k iisel g le n m e arac internet zerinden farkl inan ve
o lm a k ta n o k b ir p o ta n siy el teh d it. B ilg i, deerlere ak olmas tarafndan kolayca
d m a n la rn za k ar k u llan ab ilece in iz deitirilemeyecei sonucuna varmak
b ir silah, b o y u n e m eyi s rd ren b ir ara
tadr. Az sayda gen insann kresel
ya d a g n d elik y aam n d zen lem elerin in
u y g u la n m a s... K u v e y t'in b ilg i a n a
chat odalarna katlyor olmalar,
g e ii, bu tu tu m lar ile kiin in n n Kuveyt kltrnn A.B.D.'nin cinsel
k o ru m a iste i ta rafn d an etk ilen iy o r. B u , tutumlarn ya da hatta Batda erkekler

100
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

ile kadnlar arasndaki gnlk ilikiler rmz, kreselleme yznden ciddi bir
biimini benimsiyor olduu anlamna biimde deimektedir.
gelmemektedir. Yeni teknolojilerin
u anda, bireylerin kendi yaam
sonucu olarak eninde sonunda ortaya
larn biimlendirmek iin, bir zamanlar
kacak olan kltr, Amerikan kltr
sahip olduklarndan ok daha fazla
ile ayn deil, kesinlikle Kuveyt kltr
frsadar var. Bir zamanlar, gelenek ve
olacaktr.
tre, insanlarn yaam yollar zerinde
Bireyciliinykselii gl etkilerde bulunurdu. Toplumsal
snf, toplumsal cinsiyet, etnik durum
Kreselleme oklukla byk ve hatta dinsel balantlar, bireyler iin
sistemler dnya finansal piyasalar, belirli yollar kaparken bakalar iin bu
retim ve ticaret, telekomnikasyon yollar aard. rnein bir terzinin en
gibi iindeki deimelerle eletiriliyor byk olu olarak domu olmak
olsa da, kresellemeni etkisi ayn dere olaslkla, gen adamn babasnn
cede gl bir biimde kiisel alanda da mesleini renme ve yaam boyunca
hissedilmektedir. Kreselleme yalnz bu meslei yrtmesini garantile
ca uzakta olan, uzak bir gezegende yecekti. Gelenek, bir kadnn doal
ileyen ve kiisel ileri etkilemeyen bir ortamnn evin ii olduunu sylerdi;
ey deildir. Kreselleme burada kadnn yaam ve kimlii byk lde
olan ve bizim kiisel ve mahrem yaam kocasnn ya da babasnn kimlii tara
larmz pek ok deiik biimlerde fndan belirlenmekteydi. Gemi
etkileyen bir olgudur. Kanlmaz zamanlarda, bireylerin kiisel kimlikleri,
olarak, krselleen gler, kiisel iinde doduklar topluluk iinde
olmayan kaynaklarn -medya, internet biimleniyordu. Bu toplulukta geerli
ve popler kltr gibi- yansra baka olan deerler, yaam biimleri ve etik,
lke ve kltrlerden gelen bireylerle insanlarn yaamlarn onlara gre
girdiimiz kiisel temas yoluyla da ynlendirecei, grece sabit buyruklar
bizim yerel ortamlarmza, evlerimize sunmaktayd.
ve topluluklarmza girdike, bizim
kiisel yaamlarmz deimitir. Bununla birlikte, kreselleme
koullarnda, insanlarn kendi kimlikle
Kreselleme bizim gndelik rini etken bir biimde kendilerinin
deneyimlerimizin doasn kkten bir oluturduklar yeni bir bireycilik ynn
biimde deitirmektedir. Yaadmz de bir harekede kar karyayz. Yerel
toplumlar ciddi dnmler geirirken, topluluklar yeni bir kresel dzenle
bu toplumlarn altnda yatan yerleik etkileim iine girdike, gelenek ve
kurumlar da konumlarn yitirmitir. Bu yerleik deerlerin arl azalmaktadr.
bizi, aile, toplumsal cinsiyet rolleri, Daha nceleri insanlarn seimlerini ve
cinsellik, kiisel kimlik, teki insanlarla etkinliklerini yneten toplumsal kodlar,
ve iimizle olan ilikilerimiz gibi nemli lde zayfladlar. rnein
yaammzn kiisel ve mahrem ynle bugn, bir terzinin en byk olu,
rini yeniden tanmlamaya zorlamak kendi geleceini kurarken nndeki
tadr. Kendi hakkmzdaki dne birok yoldan birini seebilir; kadnlar
biimimiz ve teki insanlarla balantla artk ev ii alanla ksdanm deiller;

o
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

insanlarn yaamlarm biimlendiren eki grnmeyebilirse de, Birlemi


teki zorlamalar da ortadan kalkt. Milleder ve Avrupa Birliinin oluum
Geleneksel kimlik ereveleri zlr lar gibi, kresel bir demokratik yapnn
ken yeni kimlik kalplar ortaya kyor. yaratlmasna ynelik kimi admlar
Kreselleme insanlar, daha ak, imdiden atlmtr. zellikle AB,
kendine dnk bir biimde yaamaya kresellemeye kar yaratc bir yant
zorluyor. Bunun anlam bizim srekli gibi grlebilir; AB blgesel balarn
olarak, etrafmzdaki deien ortamlara gl olduu dnyann teki blmle
yant veriyor ve kendimizi uyarlyor rindeki benzer rgtier iin bir model
olduumuzdur. Bireyler olarak, iinde de olabilir. Yeni kresel ynetim
yaadmz geni balamla birlikte biimleri, insan haklarnn savunulmas
evrimleiyoruz. Gndelik yaamlar gibi uluslararas davrann effaf
mzda yaptmz kk seimler bile kurallar ve llerini oluturup
-ne giydiimiz, bo zamanmz nasl koruyabilecek olan kozmopolit bir
geirdiimiz, salmz nasl korudu dnya dzeninin yaratlmasna yardmc
umuz ve bedenimize nasl baktmz- olabilir.
srekli olarak kendi z kimliimizi
yaratma ve yeniden yaratma sre
leridir. Souk Savan bitiminden bu yana
geen on yl, dnyann pek ok bl
Sonu: kresel bir ynetim gesindeki iddet, i atmalar ve kaotik
gereksinimi dnmler ile ayrdedilmektedir.
Kimileri, kresellemenin hzlanan kriz
Kreselleme ilerledike, varolan
ve kaos olduu yolundaki ktmser bir
siyasa] yap ve modellerin, ulusal snrla
gr benimsiyor olsa da, bakalar
r aan zorluklarla dolu olan bir dnyay
daha fazla eitlik, demokrasi ve refah
ynetmek iin yeterince donanml
olmadklar ortaya kmaktadr. Tek tek peinde koarken kreselleen glerin
kullanlmas iin yaamsal frsatlar
hkmetlerin AIDS'in yaylmasn
grmektedir. Kresel ynetim ve daha
engelleme, kresel snmann etkilerini
etkili dzenleyici kurumlara doru
tersine evirme ya da alkantl fnansal
piyasalar dzenleme gleri yoktur. gerekleen hareket, kresel karlkl
Dnyadaki toplumlar etkileyen pek bamklk ile hepimizi daha nce
olmad kadar birbirimize balayan
ok sre, bugnk ynetim mekaniz
hzl deime szkonusuyken hi de
malarnn denetimi altnda deildir. Bu
yanl deildir. Kendi irademizi
ynetim a nda, kimileri, kresel
toplumsal dnya zerinde ortaya koy
sorunlara kresel bir biimde yant
mak bizim yeteneklerimizin tesinde
verebilecek yeni kresel ynetim biim
deildir. Aslnda, byle bir dev,
leri gerektiini belirtmektedir. Tek tek
yirmibirinci yzyln banda insan top-
lkeler dzeyinin zerinde ileyen
lumlarnn karsnda bulunan en byk
zorluklarn says arttka, bunlara olan
zorunluluk ve en byk zorluktur.
yantlarn da ulustesi olmak zorunda
olduu ileri srlmektedir. Kresel ynetim hakknda daha fazla
eyi, Siyaset, Hkmet ve Terrizm
Ulus-devletin dzeyinin zerinde balkl 20. Blmde reneceiz.
olacak bir ynetimden szetmek ger

102
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

zet

1 M odernlik n cesi toplum un birka trn ayrdetmek ortaya k olan siyasal etkenleri etkiler (ve onlardan
olanakldr. Avc ve toplayn toplumlards. insanlar tahl etkilenir). K ltrel etkiler arasnda, bilim ve
yetitirm ek ve hayvan beslem ek yerine bitkileri toplam a teknolojinin bir baka etkisi bulunur: srekli olarak
ve havyvanlar avlama yoluyla yaamlarn srdrrler. gelenee ve kltrel alkanlklara kar kan m odern
Kr toplumlar evcilletirilm i hayvan yetitiriciliinin dncenin yeniliki ve eletirel nitelii.
nem li bir geim arac olduu toplumlardr. Tarm
7 K resellem e sk sk ekonom ik bir olgu gibi
toplumlar belli toprak paralarnn ekip biilm esine
gsterilir, ne ki bu gr fazlaca basitletirilmitir.
bamldr. D aha byk, daha gelimi nitelikteki kentsel
K resellem e siyasal, ekonom ik, kltrel ve sosya
toplum lar, geleneksel uygarlklar olutururlar.
etkenlerin biraraya gelmesiyle ortaya kmtr.
2 Sanayi toplum lannn geliim i ile Batnn genilem esi, K resellem e her eyden n ce, dnya zerindeki
dnyann pek o k blm nn ele geirilm esine yol insanlar arasndaki etkileim in hzm ve kapsamn
am tr; smrgeletirme sreci de, uzun zam andan beri artran bilgi ve iletiim teknolojileri tarafndan
varln srdren toplum sal dzen ve kltrlerin kkten ynlendirilir.
bir biim de deim esine yol amtr.
8 A rtan kresellem eye birka etken katkda
3 Sanayi toplum larnda, (tekniklerinin ayn zamanda bulunmutur. lkin, Souk Savan bitii, Sovyet-tipi
yiyecek retim inde de kullanld) sanayi retimi kom nizm in k ve uluslararas ve blgesel
ekonom inin ana temelidir. Sanayilemi lkeler arasnda, ynetim biim lerinin gelim esi dnyadaki lkeleri
Bat lkeleri, Japonya, Avustralya ve Y eni Zelanda birbirine yaknlatrmtr. kincisi, bilgi
bulunmaktadr. Dnya nfusunun byk bir blm nn teknolojisindeki yaylma, dnya apnda bilgi akn
yaad gelimekte olan diinjad aki lkelerin hem en hepsi kolalatrm ve insanlar daha kresel bir bak as
eskiden sm rge olan lkelerdir. B u lkelerdeki nfusun benim sem eye yneltmitir. ncs, dnyay saran ve
byk blm , bir blm dnya piyasalarna baml ekonom ik piyasalan birbirine balayan rerim ve
olan tarmsal retim de almaktadr. tketim alar oluturan ulusar irkederin
byklkleri ve etkileri artmtr.
4 Toplumsa! deime bir toplum un kurum lan ile
kltrnn zam an ierisinde dnm esi olarak 9 K resellem e, scak tartm alarn olduu bir konu
tanmlanabilir. M odern d nem , insanlk tarihinin haline gelmitir. Kukucular, kresellem e
yalnzca kk bir blm n oluturuyor olsa da, hzla dncesinin abartldn ve bugnk karlkl
ve nem li deim eler ortaya karm tr; deiim in hz bamllk dzeylerinin daha n ce de yaandn ileri
da giderek artmaktadr. srmektedir. B ir blm kukucu bunun yerine, byk
fnans ve ticaret gruplarnn ierisindeki etkinliin
5 Toplum sal rgt ve kurum larn, avc ve toplayc
younlamasna neden olan blgesellem e sreleri
toplum lardan tarmsal ve m od ern sanayi toplum lara dek
zerine odaklanmaktadr. An kresellem eciler tam
geliim i, tek bir etkene dayal bir toplum sal deime
kart bir bak asn benim serler ve ulusal
kuramn tarafndan aklanamayacak kadar eitlilik
hkmderin roln btn btn ortadan kaldrma
gsterir. E n azndan byk etki kategorisi
tehdidi yaratan gerek ve gl bir olgu olduunu ilen
ayrdedilebilir. Fiziksel evre, iklim ya da iletiim
srm ektedirler. nc bir grup, dnmcler,
yollannn (rmaklar, dalann arasndaki geider) varl
kresellem e, bugnk dnya dzeninin pek ok
gibi etkenleri ierir; bunlar, zellikle ilk ekonom ik
ynn ekonom ik, siyasal ve toplum sal ilikiler de
gelimeleri etkilediinden dikkate alnmalar gereken,
iinde dntrdne ancak eski kalplarn bugn de
ancak abartlm am as yerinde olan etkenlerdir. Siyasal
varln srdrdne inanmaktadr. B u gre gre,
rgtlenm e (zellikle askeri g), avc ve toplayc
kresellem e, kimi zaman birbirine kart ynde ileyen
topluluklar belki de darda braklmak zere, geleneksel
okynl akmlarn etkilerini ieren elikili bir sretir.
ya da m odern, btn toplum lar, etkiler. Kltrel
etkenler arasnda din (deimeyi engelleyebilir), iletiim 10 K resellem e ulusal snrlar aan ve varolan siyasal
sistem leri (yaznn bulunuu gibi) ve bireysel liderlik yer yaplarn denetim inden kaan zorluklar yaratmaktadr.
alr. T ek tek hkm etler bu ulustesi sorunlarla
baedebilecek donanm a sahip olmadklarndan, kresel
6 M odern toplum sal deime zerindeki en nem li
sorunlan kresel bir biim de ele alabilecek yeni kresel
ekonom ik etki, srekli yenilie ve retim teknolojisinin
ynetim biim lerine gereksinim vardr. Hzla deien
gzden geirilm esine bal olan ve bunlar yaratan sanayi
toplum sal dnya zerinde kendi irademizi yeniden
kapitalizmidir. Bilim ve teknoloji de, en nem lisi grece
duyurmak, yirm ibirinci yzyln en byk meydan
etkin ynetim biim lerine sahip olan m odern devlerin
okum as olabilir.

103
Kfle T P lrjrr ve Deien Dnya

Dnme soruar
1. Toplumsal deime srelerinde byk liderlerin rol ne kadar nemlidir?
2. Kreselleme ayn zamanda nasl yerel bir olgu olabilir?
3. Kreselleme ayn zamanda komnizmin kne yol at m?
4. Artan bireycilik duygusu szkonusuyken, bizler nasl bir kii olmak istediimizi seme
zgrlne sahip miyiz, yoksa seim konusunda marka m davranyoruz?
5. Ulusar irkeder gerekten de hkmeerden daha m gller?
6 Kreselleme kresel bir kltre yol aacak m?

Ek kaynaklar
Ulrich Beck, W hat is Globali^ation? (Cambridge: Polity, 1999).
R. Cohen ve P. Kennedy, GlobalS ociology (Londra: MacMillan, 2000).
PeterDicken, Global S hift:Transformingthe WorldEconomy (New York: Guilford Press, 1998).
JohnGray, FalseDa>n: TheDelusonsof GlobalCapitalism (Londra: GrantaBooks, 1998).
David Held ve Anthony McGrew (yay), The Globali^ation Reader, ikinci bask (Cambridge: Polity
2000).

FrankJ. Lechner ve John Boli (yay), The Global^ation Reader {Oxford: Blackwell, 2000).
Joseph Stigtz, Globali^aton and its Discontents (Londra: Ailen Lane, 2002).
J. Timmons Roberts ve Amy Hite (yay), From Moderni^aton to Globali^ation: Perspectives on
Development andSocial Change (Oxford: Blackwell, 1999).

Sarah Owen Vandersluis ve Paris Yeros (yay), Poverty in World Politics: Whose Global Era?
(Basingstoke: Macmillan, 1999).

104
K re s e lle m e v e D e i e n D n y a

nternet balantlar
Kreselleme kayna:
http://www.Polity.co.uk/global

Kreselleme zerine Uluslararas Forum


http: / / www.ifg.org

Ticaretin izlenmesi
http://www.tradewatch.org

Dnya Bankas Kreselleme Sayfalar


http: / /wwwl .worldbank.org/economicpolicy/globalization

Kreselleme zerine Reith Konferanslar, 1999


http://news.bbc.co.uk/hi/english/static/events/reith_99/default.htm

105
indekiler

Sosyolojik sorular
Bilimsel yaklam
Aratrma sreci
Nedeni ve sonucu anlamak
Nedensellik ve birlikte deime
Aratrma yntemleri
Etnografya
Derleme
Deneyler
Yaam tarihleri
Karlatrmal aratrma
Karlatrmal ve tarihsel aratrmay
birletirme
Gerek dnyada aratrma: yntemler,
sorunlar ve tuzaklar
insan denekler ve ahlki sorunlar
Sosyoloji sadece aikar olann yeniden
ifade edilmesi mi?
Sosyolojinin etkisi
^et
Dnme sorulan
E k kaynaklar
Internet balantlan
Sosyolojik Soru Sorma
ve Cevaplama
adamlar burada? stelik teki
tuvaletlerin bulunduu yer bu tuvaletin
yerinden daha msait. Bu adamlar
byle bir araya getiren tuvaletlerden
baka ortak bir ilgi mi var?
Bu adamlarn hi biri tuvaletleri
kendi resmi ina amalar iin
kullanmak zere ziyaret etmiyorlar:
onlar Birleik Krallkta 'samanlkta i
tutmak' diye bilinen 'p ak' cinsel
Bir i gnnn sonuna doru ilikide bulunmak iin oradalar. Birok
Amerika Birleik D evletleri'nin erkek -evli ve bekar, doru dzgn
Missouri eyaletinin St Louis kentindeki kimlikleri olan ve kendilerini gey olarak
bir parkta bulunan umumi tuvaletler gren- tanmadklar insanlarla cinsel
aniden beklenenden daha megul olur. iliki kurmann yolunu aramaktadr.
Bir adam zerinde gri bir takm elbise Onlar, cinsel heyecan yaamay um
ile; bir dieri banda basketbol apkas, makta fakat birine balanmaktan
ayanda spor ayakkabs, ortu ve kanmak istemekteler. Onlar, bu kamu
tirt ile, bir ncs btn gn mekan iindeki karlamalarn tesine
araba tamir ettii tamirhaneden kt geen bir vaat olmasn istememekteler.
i tulumu ile ieri girer. Ne yapyor bu

Umuma ak tuvaletlere niin taklmal?

108
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

Erkekler arasnda, tanmadk Humphreys bu tr tuvaletierde


kiilerle p ak cinsel iliki dnyann hayli bir zaman harcad nk
her yerinde grlmektedir fakat toplumsal sreleri anlamann harika
1960'lara kadar bu olgu incelenmemi yollarndan biri bu srelere katlmak
yaygn bir insan ilikisi biimi olarak ve gzlemektir. O ayrca yoklama
kalmtr. ABD'nde geyler topluluu bu mlakadar da yaparak sadece gzlem
faaliyetlerin meydana geldii tuvaletiere yapmak suretiyle derleyebileceinden
'ay odalar' ismini verdi. Bir sosyolog daha fazla bilgi derledi. Humphreys'in
olan Laud Humphreys katlmclar aratrmas pek ok kiinin mevcut
hakknda alma yapmak iin umuma olduunu bilmekten tr ok olaca
ak bu tuvalederi ziyaret etd. Bu kiiler ve daha derinden anlalmas gereken
hakknda ajodas Ticareti (Tearoom hayatn bir ynne pencere at. Onun
Trade) balkl bir kitap yazd almas dzenli aratrmaya dayand
(Humphreys 1970). Hi de artc fakat alma ayn zamanda bir tutku da
olmayan bir ekilde, basld vakit kitap tamaktayd.
geni bir tartmaya yol at ve mesele
Humphreys, gey hayat tarzna
bugn hl bazlar asndan baa
ynelik eza ve cefann erkekleri strapl
klmas zor bir konudur. Hump-
bir varolua ve bu varolu iinde ar
hreys'in aratrma metodolojisi, edk
gizlilik ve tehlikeli eyler yapmaya sevk
olmamakla ar bir ekilde eledrildi,
ettiini ne srd. Onun almas
rnein onun st rtk alan aratr
AIDS'in ortaya kndan nce yapld;
mas, hakknda aratrma yapt kiileri
byle bir cinsel faaliyet bugn daha
bilgilendirerek rzalarn almad iin
tehlikeli olurdu. Humphreys, gey alt
(Humphreys'in almasnn edi daha
kltrne ynelik hogrnn geyleri
sonra sayfa 128-9da tartlmaktadr).
birbirlerinin izzeti nefsini koruma
Ancak, ay odalarndaki almas
larna, karlkl destek salamalarna ve
sebebiyle Humphreys cinsel eilimle
grdkleri eza ve cefadan kurtulma
rini gizlemek zorunda kalan erkeklerin
larna yardmc olacak bir konuma
mcadeleleri zerine yeni bir k
sokacan ne srd.
samay baard. Onun almas, baka
bakmlardan 'normal' olan birok
erkein -kar komu-meslek veya aile
yaantlarna zarar vermeyecek utand
Sosyolojik sorular
rc davranlara girimenin yollarn ayodas Ticareti almasna konu
bulduklarn gsterdi. Humphreys'in olan tuvaletler sosyologlarn sorduu
almas yaklak 30 yl nce gey ve pek ok sorunun konusunu oluturan
lezbiyen kimliklerine daha fazla leke bir olgunun mkemmel bir rneini
srld ve polisin byle davranlara oluturmaktadr. rnein, tuvaletierde
kar yasalar uygulamada daha bir cereyan eden artc faaliyetlere
tetikte olduu bir zamanda yapld. bakarak Humphreys, toplumun, nasl
Yasalarn ok acmaszca uygulanma ilemesi gerektiine dair resmi grten
sndan tr bir ok hayat harap edildi. ve bizim doal kabul ettiimizden
farkl olarak, nasl ilediini soruyordu-

109
Sosyolojik Soru Sorma ve Cevaplama

umuma ak bir tuvalet nasl kulla ada kadnlarn hayat nasl ele alnmal?
nldna bal olarak aslnda toplumsal Humphreys almasn yapt zaman
olarak ina edilmi bir mekandr. da feminist yaklam baat deildi, fakat
bugn bir feminist kadnlarn hayatnn
Modern kuramsal yaklamlarn
-belki birlikte yaadklar erkeklerin
unsurlarnn Humphreys'in almas
faaliyetleri hakknda hibir ey bilme
nn ele ald meseleleri anlamamza
yen kadnlarn- ay odalarndaki bu gizli
yardmc olacana dikkat edilmesi de
faaliyetten nasl etkilendiini sorabilir
nemlidir: Bir etkileimci unu
di. izleyen blmde bu kuramsal
sorabilirdi: etkileim sreciyle bu
yaklamlarn bazlarna geri dneceiz.
davran nasl gerekleiyor? Ne tr
etkileim meydana geliyor? Hump- ayodas Ticareti'nin ilk kez
hreys, ay odalarna gidenlerin oraya baslmasnn zerinden neredeyse 40 yl
giden dier kiilerden sessiz olmay geti ve aradan geen zamanda toplum
rendiklerini tespit etti. Bu, balanma gey kimliklerine ve cinsel ilikilerine
olmakszn mahremiyeti koruma daha hogrl hale geldi. Kitabnn
talebine bir cevaptr. Bir baka tespit basmndan sonra Humphreys bu
tuvalete giden ve balangtaki cinsel deimeyi mmkn klan siyasal
tekliflere cevap vermeyen erkeklere hareketin -gey haklar hareketinin- bir
artk daha fazla yaklaamayacadr. paras haline geldi. O, bulgularn,
Cinsel bir iliki durumunun olumas mahkemeleri ve polisi, gey cinsel
iin her bir taraf ibirlii yapmaldr. ilikisine giren erkekler hakkndaki
Ilevselci bir yaklam yle sorabilirdi: yasal kovuturmalar gizli cinsel
ay odas toplumun bir btn olarak faaliyetin olumsuz yan etkilerini
srp gitmesine ne katk salamak ortadan kaldracak ekilde yrtmeye
tadr? Cevap, ay odasnn cinsel bir ikna etmek iin kulland.
faaliyete k yolu salad ve gizli
Humphreys'in yapt gibi, olaan
olarak yapldnda bu faaliyete
hayatn yzeysel olarak anlalmasnn
katlanlar ve toplumun dier yelerini
tesine gitmek genelde sosyolojik
eylerin kabul edilmi dzenine meydan
aratrmann iidir. yi aratrma kendi
okumakszn gnlk hayatlarn
toplumsal hayatmz yeni bir bakla
'normal' insanlar olarak srdrmeye
anlamaya yardmc olmaldr. Sorduu
muktedir klddr. M arksist bir
sorularla ve ortaya koyduu bulgularla
yaklam yle sorabilirdi: Ekonomik
bizi artmaldr. Hem kuramsalla-
snf ilikileri hakkndaki dnce ay
trmada hem de aratrmada sosyolog
odalarnda da mevcut mu? Humphreys,
lar ilgilendiren konular ou halde
ay odalarndaki gayri-ahsi cinsel
bakalar hakknda kayg ekenleri
ilikinin demokratik bir vasf tadn
ilgilendiren konulara benzer. Fakat
tespit etti. Btn toplumsal snf ve
byle aratrmalarn sonular sk sk
rklardan erkekler cinsel temas iin bu
bizim saduyu yoluyla sahip olduu
mekanlarda bir araya gelmektedir. Son
muz inan ve kanaatlerimize kar bir
olarak, feminist bir yaklam yle
gidiat gsterir.
sorabilirdi: Hepsi erkeklerden oluan
bu inceleme grubu hakkndaki alm

110
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

Irksal veya cinsel aznlklarn iinde aratrmaclar ciddi sularn sadece


yaadklar koullar nelerdir? Bugne yaklak yarsnn polise bildirildiini
kadar olduundan daha zengin olan bir tespit etmilerdir.
dnyada kidesel alk nasl mevcut
Bir toplum hakkndaki olgusal
olmaktadr? Artan Internet kullanm
bilgiler sra d veya grlmedik bir
nn hayadarmz zerinde ne etkileri
vaka ile mi ilgilendiimizi yoksa genel
olacak? Bir kurum olarak aile zlyor
bir etkiler dizisi ile mi ilgilendiimiz
mu? Sosyologlar bu ve benzeri daha
bize sylemezler. Sosyologlar ou kere
birok soruya cevap aramaktadrlar.
bir toplum iindeki bir balam baka
Onlarn bulgular kesin ve nihai
toplumlardan elde edilmi bir baka,
bulgular deildir. Yine de sosyolojik
tezat balam ile ilikilendiren kar
kuramlatrma ve aratrmann amac
latrma sorular sormak isterler.
her zaman sradan kiilerin bu meseleler
rnein A.B.D ile Birleik Kralln
hakknda ounlukla speklatif tarzda
hukuk sistemleri arasnda hatr saylr
olan dnme biimlerinden uzakla
farkllar vardr. Tipik karlatrma
maktr. yi bir sosyolojik aratrma,
sorusu yle olabilirdi: Su faaliyetleri
sorulara olabildiince kesin ve ak bir
rnts ve yasalarn uygulanmas bu
biim vermeye ve bir sonuca varmadan
iki lke arasnda ne kadar dei
nce olgusal kant bulmaya abalar. Bu
mektedir?
amalara ulamak iin verili bir
almada uygulanacak en ie yarar Sosyolojide sadece birbirleri ile
aratrma yntemlerini ve sonular karlatrmal olarak mevcut toplum-
en iyi nasl zm leyeceim izi lara bakmaya deil, bu toplumlann
bilmeliyiz. bugn ile gemilerini karllatrmaya
da ihtiyacmz vardr. Bu durumda
Kendi aratrma almalarnda
sosyologlarn sorduklar sorular geli
sosyologlar sk sk deneysel veya
tirme sorulardr. Modern dnyann
olgusal sorular sorarlar. rnein,
doasn anlamak iin nceki toplum
Humphreys'in inceledii gibi, cinsel
biimlerini ve deime srelerinin
davrann birok yn dorudan ve
alm olduu ana yn de incelemek
sistematik aratrmaya ihtiya duyar.
zorundayz. Nitekim, rnein, hapisha
Nitekim yle sorabilirdik: ay
nelerin nasl ortaya ktklarn, bugn
odalarna giden erkekler arasnda en sk
nasl olduklarn aratrabiliriz.
karlalan meslekler ve aile (ev hayat)
dzenlemeleri nelerdir? ay odalarna Olgusal incelemeler -ya da, sosyo
gidenlerin ne oran polis tararndan loglarn kullanmay tercih ettikleri
yakalanmaktadr? Bu tr olgusal tabirle, grgl aratrmalar -eylerin
sorular cevaplamak genellikle gtr. nasl meydana geldii ile ilgilenir. Fakat,
ay odalar hakknda resmi istatistikler ne kadar nemli ve ilgin olurlarsa
ou kere mevcut olmayacaktr. Su olsunlar sosyoloji sadece olgusal veri
hakkndaki resmi istatistikler bile toplamaktan ibaret deildir. Her zaman
gerek su faaliyetlerini yanstma olgularn ne demeye geldiini yorumla
deerleri bakm ndan gvenilir maya ihtiya duyarz ve bunu yapabil
deillerdir. Su dzeylerini inceleyen mek iin de kuramsal sorular sorma

111
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

mz gerekir. Birok sosyolog esas olarak mann ideal olarak nasl yaplmas
grgl sorular zerine almaktadr gerektii ile gerek-dnya aratrmala
fakat aratrmalarnda biraz olsun rnn nasl yapldklar arasnda sk sk
kuram bilgisi klavuzluk etmedii nemli farkllklar vardr.
mddete onlarn almalarnn aydn
latc olmas hayli zayf bir ihtimaldir
(baknz 3.1. Tablo)
Bilimsel yaklam
Durkheim, Marx ve dier kurucu
Ayn zamanda, sosyologlar kuram
lar sosyolojiyi bir bilim olarak
sal bilgiye kendisi iin ulama abasnda
dndler fakat gerekten insann
deillerdir. Bu konudaki standart gr,
toplumsal hayatn bilimsel olarak
deerlerin yanl sonular dourmasna
inceleyebilir miyiz? Laud Hump
izin vermeksizin toplumsal aratrma
hreys'in 'ay odas ticareti' zerine
larn gerek dnya sorunlaryla ilgili
gzlemleri gerekten bilimsel mi? Bu
olmas ynndedir. Bu blmde nesnel
soruyu cevaplamak iin nce kelimenin
bilgi retmenin mmkn olup olma
anlamn anlamalyz. Bilim nedir?
dna daha ayrntl bakacaz.
Sosyolojik aratrmann ana aamalarn Bilim, sistematik grg inceleme
incelemeden nce sosyolojinin bilimsel yntemleri kullanmak, veri zmle
doasn vurgulayarak balyoruz. mesi yapmak, kuramsal dnmek ve
Bundan sonra baz gerek aratrmalar savlar mantksal olarak deerlendir
incelerken en yaygn olarak kullanlan mek suretiyle belli bir konu hakknda
baz aratrma yntemlerini karlat bir bilgi bnyesi gelitirmektir. Bu
racaz. Greceimiz zere, bir aratr tanma gre sosyoloji bilimsel bir

3 .1 . Tablo S osyo log u n so rg u lam a izgisi

Olgusal soru Ne oldu? 1980lerden beri okullarda


kzlar olanlardan daha
baarl eitim sel sonulara
ulamaktalar

Karlatrma sorusu Bu her ye rd e oldu mu? Bu kresel bir olgu m uydu


yoksa sadece Britanyada m
ya da Britanyann belli bir
blgesinde m i oldu?

G elitirm e sorusu Bu zaman iinde tekrarlad m? Kzlarn eitim sel baarlarnn


zaman iindeki rntleri
nelerdir?

Kuramsal soru Bu olgunun altnda yatan nedir? O kullarda kzlar neden daha
iyi bir perform ans
gsteriyorlar? Bu deim eyi
aklamak iin hangi etkenlere
bakmalyz?

11 z
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

abadr nk o sistematik grgl Aratrma sreci


inceleme yntemlerini, veri analizini ve
kantlar ve mantksal tartma nda nce bir aratrma almasnn
kuramlarn deerlendirilmesini ierir. normal olarak ierdii aamalara
bakalm. Aratrma sreci, incelemenin
Ancak, insanlar incelemek olaylar balamasndan bulgularnn baslma
fiziksel dnyada gzlemekten farkldr sna veya yazl bir biimde elde
ve sosyoloji dorudan bir doa bilimi edilebilir hale getirilmesine giden bir
gibi grlmemelidir. Doadaki nesne dizi farkl admlardan oluur.
lerin aksine insanlar kendilerinin
farknda olup yaptklarna anlam ve Aratrma sorununu tanmlama
ama ynelten varlklardr. nsanlarn
Btn aratrmalar bir aratrma
kendi eylemlerine uyguladklar
sorunundan balar. Bu bazen olgusal
kavramlarn anlamlarn kavramakszn
bir bilinmezlik alandr: Basite sadece
toplumsal hayat doru bir ekilde
baz kurumlar, toplumsal sreler veya
tasvir bile edemeyiz. rnein, bir
kltrler hakkndaki bilgimizi artrmak
lm intihar olarak tanmlamak,
istiyor olabiliriz. Bir aratrmac yle
szkonusu kiinin lrken ne yapmak
sorular cevaplamak iin yola koyula
niyetinde olduunu bilmek demektir.
bilir: Nfusun ne kadarnn gl dinsel
Bir bireyin zihninde kendini bilfiil
inanlar var? nsanlar bugn gerekten
ldrmek varken intihar meydana gelir.
byk hkm et ten soumu
Eer kazara bir arabann nne kar ve
durumda mdr? Kadnlarn ekonomik
lrse o kiinin intihar ettii syle
durumu erkelerinkinin ne kadar
nemez.
gerisindedir?
nsanlar doadaki nesneleri
inceler gibi inceleyemiyor oluumuz bir
bakma sosyolojinin avantajnadr.
Sosyolojik aratrma yapanlar incele
diklerine -yani dier insanlara- soru
yneltebilmekten bir yarar salarlar.
Dier bakmlardan sosyoloji doal
bilimlerinin karlamadklar sorunlar
la karlar. Kendi faaliyetlerinin sk sk
dikkade incelendiini fark eden insanlar
normal olarak davrandklar ekilde
davranmayacaklardr. Bilinli ya da
farknda olmayarak kendilerini olaan
tutumlarndan daha farkl yanstabi
lirler. Hatta aratrmacnn renmek
istediini zannettikleri cevaplar ver f V'*'
mek suretiyle ona yardmc olmay
Michael, ben sosyal bilimciyim. Bu demektir
bile deneyebilirler.
ki, elektrik ya da benzeri eyleri aklayamam,
fakat eer insanlar hakknda bir ey bilmek
istersen, bu iin adam benim.

1 13
So sy o lo jik Soru So rm a v e C evap lam a

Ancak, en iyi sosyoloji aratrma mevcut kandan gzden geirmekdr;


cs ayn zamanda bulmaca olan daha nce yaplan aratrmalar belki de
sorularla balar. Bir bulmaca sadece sorunu tatmin edici ekilde aydnlat
malumat yokluu deil, fakat anlay mtr. Eer deilse, sosyolog ilgili
mzdaki bir boluktur. Yaplmaya deer aratrmalarn kendi amac asndan ne
aratrma retme marifetinin ou derece yararl olduklarn grmek iin
bulmacalar doru tanmaktan oluur. bir incelemeye gerek duyabilir. nceki
Bulmaca zc aratrma bura aratrmaclar ayn bulmacay fark
da ne oluyor sorusunu cevaplamaktan etmiler mi? tekilerin fikirlerinden
ok olaylarn niin olduklar gibi ilham alarak sosyolog ortaya konabile
meydana geldiklerini anlamamza katk cek konular ve aratrmada kullan
salamaya alr. Nitekim yle labilecek yntemleri akla kavu-
sorabilirdik: Dinsel inan rntleri turabilir.
niin deimektedir? Son yllarda
Sorunu kesin ve ak bir ekilde ifade
seimlerde oy veren semen oranndaki
etme
d neden kaynaklanmaktadr? Niin
kadnlar yksek statl ilerde daha az nc bir adm aratrma
temsil edilmektedir? sorununu ak bir ekilde ifade etmeyi
Bir aratrma yalnz bana durmaz. ierir. Eer konu hakknda bir literatr
Aratrlan sorunlar devam eden bir varsa, aratrmac, soruna nasl
almann paras olarak ortaya yaklalmas gerektii hakknda iyi bir
karlar; bir aratrma projesi kolaylkla fikir edinmi olarak ktphaneden
bir dierine srkler nk bir dner. Bu aamada, sorun hakkndaki
aratrma, aratrmacnn daha nce nseziler bazen belli bir varsayma -ne
hakknda dnmedii sorunlar ortaya olup bittii hakknda renim grm
karr. Bir sosyolog bulmacalar teki bir tahmine- dntrlebilir. Eer
aratrmaclarn almalarn kitaplarda aratrmac iinde etkin olacaksa
veya dergilerde okuyarak ya da varsaymlar yle dile getirilmelidir ki,
toplumdaki zel eilimlerin farknda toplanan olgusal malzeme bu varsa
olmak suretiyle kefedebilir. rnein, ymlar destekleyecek ya da reddedecek
geen yllarda akl hastalarn hastane kant salasn.
lere kapatmak yerine, onlar topluluk
B ir aratrma tasarm oluturma
iinde yaamaya devam ederken tedavi
etmeye bakan programlarn saysnda Bundan sonra aratrmac malze
bir art olmutur. Bu durum sosyologu menin nasl toplanacana karar
yle sormaya tevik edebilirdi: Akl vermelidir. ok eitli aratrma
hastalarna ynelik tutumlardaki bu yntemleri vardr ve bunlardan
deimeyi ne ortaya kard? Byle bir hangisinin seilecei aratrmann genel
uygulamann hastalarn kendileri ve amalar kadar zmlenecek davran
topluluk iin olas sonular nelerdir? n ynlerine de baldr. Baz amalar
Kantlarglden geirme iin yoklamalar (surveyler ki, bunlarda
normal olarak soru katlar kullanlr)
Bir kez sorun tanmlannca, aratr uygun olabilir. Dier baz hallerde
ma srecinde bunu izleyen adm alanda mlakatlar veya Laud Humphreys'in

1 14
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

yapt gibi gzlemsel almalar uygun kar. Bu durum cevaplamama yanll


olabilir. Bu blmde daha sonra farkl olarak bilinir ve genel bir kural olarak
aratrma yntemlerinden daha fazla rneklem iinde cevaplamama oran ne
sz edeceiz. kadar yksekse katlanlarn yoklan
masndan ortaya kan sonu da o
A ratrmayyapma derece yanldr. Yoklamadaki yanll
Aratrmay yapma aamasnda azaltmak iin her tr aba gsterilse bile
ngrlm em i pratik glkler sosyologlarn aratrma esnasnda
doabilir. Kendilerine soru kad yaptklar gzlemlerin onlarn kltrel
gnderilecek ya da aratrmacnn nkabullerini yanstmas olasdr.
kendileriyle mlakat yapaca kiilerle Gzlemci yanlln bertaraf etmek g ve
temas kurmak imkansz olabilir. Bir belki de imkanszdr. Bu blmde daha
irket ya da resmi daire aratrmacnn sonra sosyolojik aratrmann dier baz
planlad almay yapmasna izin gizli tuzaklarnn ve glklerinin neler
vermek istemeyebilir. Bu gibi glkler olduklarna bakacak ve bunlardan
almann sonularnda sapmaya yol bazlarndan nasl saknlabileceini
aabilir ve yanl yorumlara yol aabilir. tartacaz (s. 127-9).
rnein, eer aratrmac irkederin
Sonulan yorumlama
alma hayatnda kadnlara eit frsat
verilm esi programna ne kadar Malzeme zmleme iin bir araya
uyduklarn inceliyorsa, bu programa getirildiinde aratrmacnn sorunlar
henz uymam olan irkeer incelen artk bitmi deil, belki de daha yeni
mek istemeyebilirler. Sonu olarak da bahyordur! Toplanan verinin iaret
bulgular yanl olabilir. ettii konular ortaya karmak ve
bunlar geri dnp aratrma sorunu ile
Yanlbk, aratrma srecine birok
ilikilendirmek nadiren kolay bir itir.
yoldan girebilir. rnein, eer bir
Balangtaki sorularn ak cevaplarna
aratrma katlmclarn grlerinin
ulamak belki mmkn olabilirse de
yoklanmasna dayanyorsa, aratrma
birok inceleme sonunda tam anlamyla
cnn tartmay belli bir yne kaydr
ikna edici deildir.
mas kolaylaabilir (rnein, arka
sayfadaki Doonesbury karikatrlerinin Bulgular rapor halinegetirme
gsterdii zere, ana sorular aratr
macnn kendi nyarglarn izleyecek ounlukla bir dergi makalesi ya da
ekilde sormak gibi). Veya kendisi ile kitap olarak baslan aratrma raporu
mlakat yaplan kii cevaplamak aratrmann doasnn bir muhase
istemedii soruya kaamakl cevap besini salar ve karlan sonular hakl
verebilir. Sabit sorular ieren bir soru gstermeye bakar. Humphreys'in
kad kullanmak mlakat yanlln vakasnda bu rapor ayodas Ticareti
azaltmaya yardmc olabilirse de bunu kitabyd. Bu, sadece, belli bir aratrma
tamamen bertaraf etmez. Bir baka projesi asndan son aamadr. ou
yanllk aratrmaya katlabilecek biri aratrma raporlar cevapsz kalan
nin, rnein gnll bir katlmcnn, sorulara iaret eder ve gelecekte
katlmamaya karar vermesinden ortaya yaplabilecek faydal aratrmalar nerir.

115
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

DOONESBURY G arry Trudeau


EY. DORUSUNU S YLEM EK GEREKRSE, MKE, A SLIN D A B J SYLEDN YANLI
PEKALA. SON BR SORU 'GENEL BR S R KAMUOYU YO KLAM ASI VAR. VE BR ANLAMA. GEENLERDE YAPILAN BR
OLARAK KAMUOYU YOKLAMALARI DE BUNLARIN OU KENDN DORULA YOKLAM ADA CEVAPLAYANLARIN % 93' NN. SEN.
EY. EVET.
HAKKINDA NE D lK"O ftSU N ?" MAN KEHANETLERE DNYORLAR KAMUOYU YOKLAMALARININ KEND KARARSIZ DYE
YANLI OLAB.JRM
NSANLARIN BUNLARDAN FTKllf NMgfc KANAATLER ZERNDE HBR FTKIS YAZMIYORUM'. >
TEN BAKA ARELER YOK. C T I OLMADIINI BELRTTLER. '

/
Btn bu tek tek aratrmalar sosyoloji
topluluu iinde devam eden aratrma
Neden ve sonucu anlama
faaliyederinin bir parasdr. Dier Aratrma ynteminde stesinden
bilginler Humphreys'in bulgular gelinmesi gereken sorunlardan biri
zerine yeni aratrmalar ina ettiler. nedenin ve sonucun zmlenmesidir.
ki olay ya da durum arasndaki bir
Gereklik kendini dayatr! nedensel iliki bir olay ya da durumun
Yukarda anlatlanlar fiili bir dierini retmesi eklindeki birlikte
aratrma srecinde olanlarn baside- liktir. Eer, yn tepe aa evrili bir
tirilmi bir biimidir (baknz 3.1 ekil). arabann el freni salverilirse, araba,
Gerek bir sosyolojik aratrma sre olaan olarak, eimden aa yuvarla-
cinde bu aamalar nadiren byle nacaktr. Freni salvermek bunu
dzenli ve derli toplu bir ekilde meydana getirdi ve bunun sebepleri
birbirini izler ve hemen her zaman ilgili fiziksel ilkelere atfla anlalabilir.
ilerin bir oranda karmakark olmas Doa bilimleri gibi sosyoloji de btn
sz konusudur. Bu ikisi arasndaki fark olaylarn sebepleri olduunu varsayar.
bir yemek kitabndaki tarif ile fiilen Toplumsal yaam hibir mant olmak
yemek hazrlamaya benzemektedir. szn, tesadfen meydana gelen olaylar
Deneyimli alar yemek kitabna dizisi deildir. Sosyolojik aratrmann
bakarak yemek piirmezler ve fakat yine -kuramsal dnme ile bir arada- ana
de bakarak piirenlerden daha iyi yemek grevlerinden birisi sebepleri ve
piirebilirler. Sabit bir tarifi izlemek sonular belirlemektir.
gereksiz derecede ksdayc olabilir; Nedensellik ve birlikte deime
byk sosyolojik aratrmalarn pek
ou kat bir biimde burada belirtilen Nedensellik dorudan doruya
aamalara sokulamazd, her ne kadar korelasyon ilikisinden karlamaz.
aamalarn ou aratrma iinde var Birlikte deime iki olay dizisi ya da
olsa bile. deiken arasnda dzenli bir ilikinin
var olmas demektir. Deiken,
bireylerin ya da kmelerin deime
gsterdikleri herhangi bir boyuttur.

I 16
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

sk bir ekilde birlikte deitikleri tespit


Sorunu tanm la
edildiinde bunlardan biri neden gibi
A ratrm a iin bir konu se
grnebilirse de ou kere bu
szkonusu deildir. Aralarnda neden
Literatr in cele olma ilikisi olmakszn deikenler
Konu hakkndaki literatrle arasnda birok birlikte deime ilikisi
ainalk kazan
vardr. rnein, II. Dnya Savandan
beri geen zaman iinde pipo imedeki
Bir varsaym dile g etir azalma ile sinemaya gitmenin azalmas
Neyi snamaya niyetleniyorsun? arasnda gl bir birlikte deime
Deikenler arasndaki liki ilikisi tespit edilebilir. Aktr ki,
nedir?
birindeki deime dierine neden
olmamaktadr ve bu ikisi arasnda
Bir aratrm a tasarm s e uzaktan bir nedensel balant bulmakta
Bir ya da daha fazla aratrma bile glk ekerdik.
y n te m i se: deney, yoklama,
gzlem , m evcut kaynaklarn Bununla birlikte, gzlenen bir
kullanm birlikte deimenin nedensel bir ilikiyi
ima etmediinin yle pek de aikar
A ratrm ay yap
olmad birok olay vardr. Byle
Verilerini topla, bilgileri kaydet birlikte deimeler gafil avlanma
tuzaklardr ve ok kolaylkla sorgulana
bilir ya da yanl sonulara gtrebilir.
Sonularn yorum la
Durkheim, 1897 tarihinde baslan
Topladn verilerin neye iaret
e tti in i z klasik ntihar adl almasnda (baknz
yukarda s. 49), intihar oranlar ile mev
simler arasnda bir birlikte deime
A ratrm a bulgularn rapor tespit etti. Durkheim'in inceledii
haline g etir
toplumlarda intihar oranlar Ocak
Bulgularnn nem i nedir?
Bunlarn nceki bulgularla nasl ayndan Haziran ya da Temmuz
bir balants var? civarna kadar devaml olarak ykseldi.
Ve bu aylardan itibaren yln geri kalan
blmnde dtler. Bundan hareketle
Senin bulgularn geni akademik
topluluk inde dikkate alnmakta
scaklk veya mevsim deiikliklerinin
ve tartlmaktadr-belkl de daha bireylerin kendilerini ldrme eilim
leri aratrmalara gtrmektedir. leri ile nedensel bir balant iinde
olduu zannedilebilir. Belki de scak
L
lklar arttka insanlar daha fazla
3 .1 . ekil A ratrm a srecindeki adm lar drtlerini kontrol edemez ve abucak
hiddetlenir haline gelmekteler. Ancak,
Ya, gelir farkllklar, su oranlar ve buradaki nedensel balantnn scaklk
toplumsal snf farkllklar sosyolog veya mevsimle dorudan hibir ilgisi
larn inceledikleri birok deiken yoktur. Baharda ve yazda ou insan
arasnda yer almaktadr. ki deikenin kn yaptklarndan daha youn geen

117
Sosyolojik Soru Sorma ve Cevaplam a

bir toplumsal yaamla megul olmakta bulunmad ev ailelerden gelen


dr. Tecrit olmu ya da mutsuz bireyler ocuklarn baarl olmalarndan daha
bakalarnn faaliyet dzeyi arttka bu olasdr. Buradaki nedensel ileyi bir
duygularnda younlama hissetmeye evin salad renim imkanlar ile
meylederler. Bu nedenle onlarn, birlikte anne-babalarn ocuklara
toplumsal yaamn hznn yavalad ynelik tutumlardr.
gz ve ktan ziyade baharda ve yazda
Sosyolojideki nedensel balantlar
daha fazla ar intihar eilimleri
ok mekanik bir ekilde anlalmama
hissetmeleri olasdr. Hem birlikte
ldr. nsanlarn sahip olduklar tutumlar
deimenin bir nedensellik ierip
ve belli bir ekilde eylemde bulunmak
iermediini deerlendirirken hem de
iin tadklar znel sebepler toplum
nedensel ilikilerin ynne karar
yaamndaki deikenler arasndaki
verirken her zaman tetikte olmalyz.
nedensel etkenlerdir.
N edensel ileyiler
K ontroller
Birlikte deime ilikilerindeki
Bir birlikte deime ilikisini
nedensel balantlar ortaya karmak
aklayan neden ya da nedenleri
ou kere zor bir sretir. rnein,
deerlendirirken bamsz deiken
modern toplumlarda renimsel baar
leri, baml deikenlerden ayrt
dzeyi ile mesleki baar arasnda gl
etmemiz gerekir. Bamsz deiken,
bir birlikte deime ilikisi vardr. Bir
bir baka deiken zerinde etki
bireyin okulda ald notlar ne kadar
retendir. Etkilenen deiken baml
yksek ise geliri iyi olan iler bulmas da
olandr. Biraz nce anlan rnekte
o derece yksektir. Bu birlikte deime
akademik baar bamsz ve mesleki
ilikisini ne aklar? Aratrmalar bunun
gelir ise baml deikendir. Yaplan bu
sadece okul deneyimi olmadn; okul
ayrm aratrdmz nedensel ilikinin
baarsnn kiinin iinden geldii ev-
ynne atfta bulunmaktadr. Ayn
aile ortamndan etkilendiini gster
etken bir incelemede baml deiken
mektedir. Durumu iyi olup anababann
iken bir dierinde bamsz deiken
ocuklarnn renme beceriyle yakn
olabilir. Bu, zmlemesi yaplan
dan ilgili olduu ve kitabn da bol
nedensel srelerin ne olduuna
olduu evlerden ailelerden gelen ocuk
baldr. Eer mesleki gelir farkllk
larn baarl olmalar bu vasflarn
larnn yaam tarzlar zerindeki

118
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

etkisine bakyor olsaydk, mesleki gelir gelitirdikleri halde dier kmedekiler


baml deil, bamsz deiken gelitirmediyseler, o zaman asl nemli
olurdu. olann bebeklik dneminde birinden
-anneden olsun ya da olmasn- bakm
Deikenler arasndaki birlikte
grmek olduunu dnebilirdik.
deime ilikisinin nedensel bir balant
(Aslnda, kendilerine bakan biriyle sevgi
olup olmadn ortaya karmak iin
dolu ve istikrarl bir ilikileri olduu
kontroller kullanrz ki, bu, dierlerinin
mddete ocuklar normal bir ekilde
etkisine bakmak iin baz deikenleri
geliiyor grnmekteler; bu kiinin
sabit tutarz demektir. Bunu yapmak
bizzat annenin kendisinin olmas
suretiyle nedensel ilikileri nedensel
gerekmiyor.)
olmayanlardan ayrarak gzlenen
birlikte deimelerin aklamalar Nedenleri saptamak
arasnda bir yargda bulunabiliriz.
rnein, ocuk geliimini inceleyen Verili bir birlikte deime ilikisini
aratrmaclar, bebeklik dnemindeki aklamak iin kendilerine bavurula
anne yokluu ile yetikinlikteki ciddi bilecek ok sayda olas nedenler vardr.
kiilik sorunlar arasnda nedensel bir Bunlarn hepsini kapsadmzdan nasl
balant olduunu ne srdler (anne emin olabiliriz? Cevap, emin olamayz.
yokluu bir bebein hayatnn erken Eer dnebileceimiz potansiyel
yllarnda uzunca bir sre -birka ay olarak muhtemel her bir nedensel
veya daha fazla- annesinden ayrlmas etkenin etkisini snamak zorunda
demektir). Anne yokluu ile daha braklsaydk hibir zaman sosyolojik
sonraki ciddi kiilik bozukluklar bir aratrmay yapp sonularn tatmin
arasnda gerekten nedensel bir iliki edici bir ekilde yorumlayamazdk.
olup olmadn nasl snayabilirdik? Nedensel ilikileri saptamaya, ilgili
Bunu birlikte deimeyi aklaya alandaki nceki almalar klavuzluk
bilecek dier mmkn etkileri sz eder. Bir birlikte deime ilikisinin
geten geirmek suretiyle yapabilirdik. ierdii nedensel ileyiler hakknda
nceden hibir fikre sahip deilsek,
Anne yokluunun bir kayna, bir gerek nedensel balantlarn neler
ocuun uzunca bir sre anne- olduklarn kefetmemiz muhtemelen
babasndan ayr kald hastaneye ok g olurdu. Neyi ne iin snaya
yatrlmadr. Ancak, gerekten nemli camz bilemezdik.
olan ocuun annesine balanm
olmas mdr? Eer ocuk bebekliinde Ttn ime ile akcier kanseri
dier insanlardan sevgi ve ilgi grrse arasndaki iliki zerine almalarn
daha sonra dengeli bir kii olabilir. Bu uzun tarihi, verili bir birlikte deime
olas nedensel balantlar aratrmak ilikisini kuatan nedensel iliiklerden
iin herhangi birinden dzenli bakm emin olmann ne kadar g bir ey
grmekten yoksun kalm ocuklar olduunun iyi bir rneidir. Aratr
annelerinden ayrlm ve fakat baka maclar, tutarl bir ekilde bu ikisi
birinden sevgi ve ihtimam grm arasnda gl bir birlikte deime
ocuklardan ayrmamz gerekirdi. Eer ilikisi olduunu gstermilerdir. Ttn
birinci kmedekiler ar kiilik sorunlar ienlerin akcier kanserine yakalanma

119
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

lar imeyenlere gre daha olasdr; ar rgtler veya topluluklar iindeki


iicilerin yakalanmalar da hafif insanlarn davranlar ve bu insanlarn
iicilerden. Birlikte deime ilikisi kendi davranlarn nasl anladklar
tersine de ifade edilebilir. Akcier hakknda bilgi salar. Bir kez ilerin belli
kanseri olanlarn yksek bir oran, ttn bir grubun iinden nasl grndn
ienler ya da uzunca sre ttn imi grdmzde, sadece o grup hakkn
olanlardr. Bu birlikte deime ilikisini dan deil, inceleme altndaki durumu
teyit eden o kadar ok aratrma aan toplumsal sreler hakknda da
yaplmtr ki, arada nedensel bir iliki daha iyi bir anlay gelitirmemiz
olduu genel kabul grmektedir, fakat olasdr.
tam olarak nasl bir nedensel iliki Geleneksel etnografya almala
olduu imdilik byk oranda bilin rnda rivayet ve aklamalar gzlem
memektedir. cinin kendisi hakknda fazla bir bilgi
Bir konu hakknda ne kadar ok verilmeksizin sunulmaktayd. Bunun
birlikte deime almas yaplrsa sebebi etnografn inceledii eylerin bir
yaplsn, olas nedensel balantlar resmini nesnel olarak sunabileceine
hakknda her zaman biraz phe kalr. inanlmasyd. Daha yakn zamanlarda
Birlikte deimenin baka yorumlar da etnograflar gitgide daha ok, kendile
mmkndr. rnein, akcier kanse rinden ve inceledikleri insanlarla olan
rine yakalanmaya yatkn kiilerin ttn balarnn doasndan sz eder oldular.
imeye de yatkn olduklar ynnde bir Bu, bazen, rnein, bir etnografn
rknn, snfnn ya da toplumsal
aklama ne srlmtr. Bu gre
cinsiyetinin almay nasl etkilediini
gre, kansere yol aan ttn ime deil,
ya da gzleyen ile gzlenen arasndaki
fakat hem ttn imeye hem de kansere
g farkllklarnn aralarndaki karlkl
yol aan biyolojik bir yatknlktr.
grmeleri nasl arpttn anlamaya
alma meselesi olabilir.
Aratrma yntemleri
imdi sosyologlarn almalarnda
yaygn olarak kullandklar eitli
aratrma yntemlerine bakalm (sayfa
121 deki 3.2. Tabloya baknz)
Etnografya
Kendisinin ana aratrma yntemi
olarak Humphreys, etnografyay (alan
almas veya katlarak gzlem ya da
mlakat kullanarak insanlarn birinci
elden incelenmesi) kulland. Bu
yntemde aratrmac, bir grup, rgt
veya cemaate katlr veya onlarla birlikte
alr, yaar ve belki de onlarn
faaliyederine dorudan katlr. Baarl "Antroploglaar! AntroDologlaar"
Bu karikatr kend ile rin in bilin cin de olan denekleri ncelem enin baz
olduu bir yerde etnografya gruplar, tuzaklarn g s te rm e k te d ir

120
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

3 .2 . Tablo Sosyolojik aratrm ad a kullanlan d rt an a y n te m

Aratrma yntem i Gl yarlar Snrllklar

Alan almas teki ynte m le rd en genellikle Sadece nispeten kk g ru p ya da


daha zengin ve derin bilgi salar. topluluklar incelem ek iin kullanlabilir.
Etnografya, toplum sal sreler Bulgular sadece incelenen g ru p ya da
hakknda daha geni bir anlay to pluluklar iin geerli olabilir; tek bir alan
salar. almasna dayal olarak g enelletirm e
yapm ak kolay deildir.

Derlem eler ok sayda bireyden etkin bir Toplanan m alzem e yzeysel olabilir; soru
ekilde veri toplam ay m m kn kadnn ok standart old u u bir durum da
klar. cevaplayanlarn grleri arasndaki nem li
farllklar kaybedilebilir.

Katlmclarn cevaplar arasnda Cevaplar, insanlarn gerekten inandklarn


kesin bir karlatrma yapm aya deil, inandklarn idd ia ettiklerini
izin verir. yanstabilir.

Deneyler Belirli deikenlerin etkisi Hayatn pek ok yn laboratuvara


aratrmac tarafndan sokulamaz.
denetlenebilir.
Daha sonraki aratrmaclar Katlmclarn cevaplar laboratuvar
tarafndan tekrar edilm esi ortam ndan etkilenebilir.
genellikle kolaydr.

Belgesel aratrma ncelenen belgelerin trne bal Aratrmac yanl olabilecek m evcut
olarak, ok sayda vaka hakknda verilere bamldr.
veri yannda, d erinlii olan
m alzem e salar.

Btnyle tarihsel veya tarihsel Gerek d urum u ne kadar yansttklaryla


bir yn olan bir alma iin ilgili olarak kaynaklarn yorum lanm as g
tem el nem tar olabilir -baz resmi istatistiklerde
szkonusu old u u gibi

Uzunca bir sre, katlarak gzleme dklar iin aratrmac srekli sinirli
dayal aratrmalarn karlalan tehlike veya asabi olabilir; dorudan soru
veya sorunlardan bahsetmemeleri sormalar baz durumlarda memnu
olaand fakat daha yakn zamanlarda niyetle karlanrken baz durumlarda
alan aratrmaclarnn yaynlanm an da souk bir sessizlikle karlanabilir.
ve gncelerinde bu konuda daha ak Baz alan aratrmalar fiziksel bakm
davranlmaktadr. Sk sk yalnzlk dan bile tehlikeli olabilirler; rnein bir
duygusu ile baa kmak gerekir nk su etesini inceleyen bir aratrmac
gerekten ait olmadnz bir toplumsal polis muhbiri olarak grlebilir veya bir
balama ya da toplulua uymak kolay kast olmakszn rakip etelerle at
deildir. Grup yeleri kendileri hakkn maya karabilir.
da ak ve samimi olarak konuma

121
Sosyolojik Soru Sorma ve Cevaplam a

Etnorafk almalarn baka Sadece az sayda insan incelendiinden,


byk snrllklar da vardr. Bu bir balamda saptanan bir eyin teki
yntemle sadece olduka kk grup ya balamlarda da geerli olacandan ya
da topluluklar incelenebilir ve bu da da hatta ayn grubu alan iki farkl
ounlukla aratrmacnn ilgili grup ya aratrmacnn ayn sonulara ulaaca
da topluluktaki bireylerin gvenini ndan emin olamayz. Bu, yoklamalar
kazanmasna baldr. Bu beceri da pek de sorun deildir. Bir derleme
olmakszn aratrmann yerden kalkma de soru katlar bir grup insana -bazen
ihtimali hayli zayftr. Aksi de binlercesine- ya gnderilir ya da
mmkndr. Aratrmac kendini mlakadar eklinde dorudan uygula
inceledii grupla ylesine zdeletirir nr. Sosyologlarca bu gruba nfus
ki, adeta ieriden biri haline gelir ve denir. Alan almas toplumsal hayatn
dardan bir gzlemcinin bak asn kk kesiderini derinlemesine al
kaybeder. mak iin uygundur; yoklamalar ise ok
ayrntl olmayan fakat ekseriyede daha
Derlemeler geni bir alana uygulanabilecek bilgi
retme eilimindedir.
Alan aratrmalarn yorumlamak
ounlukla genelletirme sorunu ierir. Standart ve ak ulu soru katlar
Yoklamalarda iki tr soru kad
kullanlr. Baz yoklamalarda kendile
rine sadece sabit cevaplarn-rnein,
Evet/Hayr/Bilmiyorum ' veya ok
muht e me l / M u h t e m e l / i h t i m a l
dtp/Olduka ihtimal ^//'-verilebilecei
sabit seenei olan sorular ieren soru
kadar kullanlr. Sadece az sayda
cevap kategorisi ierdiklerinden byle
yoklamalann cevaplarn kolayca kar
latrlmas ve saylmas avantaj vardr.
te yandan, fikir ve kanaader ya da
szl ifadelerdeki inceliklerin ortaya
kna izin vermediklerinden ortaya
koyduklar bilgiler eer yanla srk
leyici deilsler bile kapsam bakmndan
snrl olmalar muhtemeldir.
Dier soru kadar ak uludur:
cevaplayanlarn fikirlerini kendi kelime
leri ile ifade etmek iin daha fazla
frsatlar vardr ve sabit-seenekli
Alan almasnda sosyologlar inceledikleri tercihler yapmaya ksdanmamlardr.
toplumla yaknlamak zorundadrlar, fakat
Genel olarak, ak-ulu soru katlar
dardan bir gz olmay kaybetmeyecek
kadar.
standart soru katlarndan daha

122
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

ayrntl bilgi salarlar. Aratrmac sorunlar yakalamak iin pilot alma


verilen cevaplar izleyerek cevaplayann yaplr. Pilot alma az sayda insanla
ne dndn daha derinden soru kadnn tamamland bir
renmek iin sondaj sorular sorabilir. deneme almasdr. Bu deneme
Fakat, dier yandan, standardamann almasnda tespit edilen glkler ana
olmay cevaplarn istatistiksel olarak tarama almas yaplmadan nce
karlatrmasn yapmann daha g giderilir.
olabilecei anlam tar.
rneklem seimi
Soru kadndaki konular ve
sorular bir sraya dizilir ki, bir mlakat Sosyologlar sk sk byk sayda
ekibi nceden belirlenmi bir dzen bireylerin zellikleriyle ilgilenirler
iinde sorular sorup, cevaplar kayde -rnein, bir btn halinde Britanya
debilsin. Soru kadnda yer alan btn nfusunun siyasal tutumlar. Bu kadar
maddeler mlakat yapan iin de, insan dorudan incelemek imkansz
kendisiyle mlakat yaplan iin de olurdu. Bu nedenle byle durumlarda
hemen anlalr olmaldr. Hkmet aratrmaclar bir rneklem -genel
kurumlan ve aratrma rgtleri tara grubun bir rnei, kk bir oran- ile
fndan dzenli aralklarla yaplan byk ilgilenirler. Doru seildii mddete
yoklama almalarnda mlakatlar bir nfusun rneinden derlenen
btn lkede aa yukar ezamanl bilgilerin nfusun tamamna genelle-
olarak yaplmaktadr. Eer mlakatlar nebileceine ounlukla gvenebiliriz.
yapanlar ile verileri zmleyenler rnein, iki veya bin semenin
sorular ve cevaplardaki mulaklklar incelenmesi btn semen nfusun
hakknda srekli birbirlerine soru tutumlar ve oy verme niyetleri
sormak durumunda olsalard, ne hakknda olduka doru bir gsterge
mlakat yapanlar ne de zmlemeleri salayabilir. Fakat bunun baarlabil-
yapanlar kendi ilerini etkin bir ekilde mesi iin rneklemin temsil edici
yaparlard. olmas gerekir: incelenen insan grubu
nfusun btnnn bir simgesi
Soru katlar cevaplayanlarn olmaldr. rneklem seimi grnd
zelliklerini de dikkate almaldr. nden daha karmaktr ve istatistik
Soruyu sorarken aratrmacnn zihnin iler, rneklemlerin ap ve doasn
deki noktay onlar da grecekler mi? doru bir ekilde belirlemek iin
Sorular ie yarar bir ekilde cevapla kurallar gelitirmilerdir.
yacak yeterli bilgileri var m? Dahas,
sorulara, cevap verecekler mi? rnein, rneklemin temsili olmasn sala
Medeni durumunuz nedir sorusu mak iin kullanlan bilhassa nemli olan
baz insanlar artp bocalatabilir. bir yordam nfusun btn yelerinin
Bunun yerine, her bir medeni durumu ayn seilme olaslna sahip olduu
Bekar msnz, evli misiniz, einizden tesadfi rneklemedir. Tesadfi
ayr m yayorsunuz veya boanm rneklem oluturmann en gelimi
msnz? eklinde tek tek sormak daha yollarndan birisi nfusun her bir
uygun olur. ou yoklama almasn yesine bir numara verip bir bilgisayar
dan nce aratrmacnn ngrmedii yardmyla -rnein, her onuncu

123
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

numaray semek suretiyle- rneklemin srecinde ekil almaktadr. lk admda,


kendisinden elde edildii tesadfi bir kanaat nderleri siyasal olaylara tepki
liste oluturmaktr. vermekte; ikinci admda bu nderler
etraflarndaki kiileri -akrabalar, arka
Halkn tercihi? dalar ve meslektalar- etkilemekteler.
Yoklama almasnn en nl ilk Kanaat nderlerinin ifade ettikleri
rneklerinden birisi Paul Lazarsfeld ve fikirler kiisel ilikiler szgecinden
birka meslekta tarafndan yarm geirilmekte, sonra da dier bireylerin
yzyldan daha uzun bir sre nce gnn siyasal meselelerine ynelik
yaplm olan Halkn tercihi alma cevaplarn etkilemektedir.
sdr (Lazarsfeld, Berelson ve di.
Derleme almalarnn avantaj ve
1948). A BD 'de 1940 bakanlk
seimleri esnasnda Ohio eyaletinin dezavantajlar
Erie kasabas sakinlerinin oy verme Yoklamalar, ok eitli sebeplerle,
niyetlerini inceleyen bu alma tarama sosyolojik aratrmada yaygn olarak
aratrmasnn bugn kullanmda olan kullanlmaktadr. Soru katlarna
birok tekniine nclk etmitir. Tek verilen cevaplar dier birok aratrma
bir soru kadnn yapacandan daha yntemleri vastasyla toplanan malze
derine sondaj yapmak iin aratrma meden daha kolay bir ekilde niceliksel
clar bir semen rnekleminin her bir hale getirilebilir ve zmlenebilir;
yesiyle yedi farkl durumda mlakat byk sayda insan incelenebilir; ve
yaptlar. Ama oy verme tutumlarndaki yeterli mali kaynak verildiinde,
deimelerin sebeplerinin izini srmek aratrmaclar cevaplarn toplanmas
ve anlamakt. iini tarama iinde uzmanlam
Aratrma bir dizi kesin varsaymla irketlere verebilirler. Yoklamalar ara
ie balad. Bunlardan birisi bir trmaclara inceledikleri eyin istatis
topluluktaki semenlere yakn ilikiler tiksel bir lmn verdikleri iin,
ve olaylar semen niyetini uzak dnya bilimsel yntem bu tr aratrma iin
meselelerinden daha fazla etkilemek bir modeldir.
tedir ve bulgular bunu genelde Ancak, birok sosyolog yoklama
dorulad. Aratrmaclar, siyasal yntemini kusurlu bulmaktadr. Onlar,
tutumlar zmlemek iin ayrntl ou yoklama aratrmasna verilen
teknikler gelitirdiler; fakat onlarn cevaplarn nispeten s olmalar dikkate
almas kuramsal dnceye de ok alndnda, doruluu phe gtrr
nemli katklar yapt. Onlarn kullan bulgulara kesinlik grnts verile
ma giriine yardmc olduklar kavram bileceini ne srmektedirler. Cevapla
lar arasnda kanaat nderleri ve iki mama dzeyleri bazen yksektir,
adml iletiim ak bulunmaktayd. zellikle soru katlar ve cevaplar posta
Aratrma, baz bireylerin -kanaat ile gnderildiinde. rneklemdeki kii
nderlerinin- kendi etraflarndakilerin lerin yarsndan biraz fazla katlmcdan
siyasal fikirlerinin ekillenmesine vesile derlenen sonulara dayal olarak
olduklarn gsterdi. nsanlarn fikirleri aratrmalarn yaynlanmas az grlen
hemen dorudan deil, iki adm bir ey deildir, her ne kadar cevap ver

124
Sosyolojik Soru Sorma ve Cevaplam a

meyen kiilerle yeniden temas kurmak uygulanabilir. Bir rnek Philip Zimbar-
veya yedek kiilerle grmek iin aba do'nun zekice yapt yap-inan hapis
gsteriliyor olsa bile. Yoklamalara hanesi deneyidir: Deneyde ren
cevap vermeyen ya da kendisiyle cilerin bazlar gnll olarak gardiyan,
mlakat yaplmasn kabul etmeyen dierleri de gnll olarak mahkum
kiiler hakknda ok az ey bilinmek rol oynadlar (Zimbardo 1972). Onun
tedir, fakat yoklama almas ou kere amac bu fakl rolleri oynamann tutum
davetsiz misafir ve zaman alc olarak ve davranlarda ne tr deiikliklere yol
grlmektedir. atn grmekti. Sonular aratrma
clar sarst. Gardiyan roln oynayanlar
Deneyler
abucak otoriter bir tavr takndlar ve
Deney, bir aratrmac tarafndan mahkum roln oynayanlara kar
kurulmu olduka denetimli artlar gerekten husumet gstermeye, onlara
altnda bir varsaym snama giriimi emir yadrmaya, kt muamele
olarak tanmlanabilir. Dier aratrma yapmaya ve kabadaylk gstermeye
yordamlarnn sunduklarna kyasla baladlar. Mahkumlar ise, bunun
daha byk avantajlar saladklarndan aksine, kaytszlkla kark bir isyankar
deneyler doa bilimlerinde sk kullanl lk gsterdiler -gerek hapishanelerde
maktadr. Deneysel bir ortamda yatan mahkumlar arasnda ska
aratrmac incelenen durumlar doru karlalan bir tepki. Etkiler ylesine
dan denetler. Doa bilimleriyle kar belirgin ve gerilim dzeyi ylesine
latrldnda, sosyolojide deney yksekti ki, deney erken bir aamasnda
yaplabilecek saha hayli kstldr. Sadece iptal edildi. Ancak sonular nemliydi.
ok az sayda insandan oluan gruplar Zimbardo hapishanelerde davrann
laboratuvar ortamna getirilebilir ve burada bulunanlarn bireysel zellikle
byle deneylerde insanlar kendilerinin rinden ok hapishane ortamnn
incelendii bilirler ve doal davranma doasndan etkilendii sonucuna vard.
yabilirler. Denek davranndaki bu tr
deimelere 'Howthorne etkisi' denir.
1930'larda Western Elektrik irketi'nin Yaam ykleri
Chicago yaknndaki Howthorne Deneylerin aksine, yaam yk
fabrikasnda i verimlilii incelemesi
leri btnyle sosyoloji ve dier sosyal
yapan aratrmaclar deneysel ortam
bilimlere ait bir yntemdir: onlarn
dzenlenmesi her ne olursa olsun
doa bilimlerinde yeri yoktur. Yaam
(aydnlatma seviyesi, mola verme
tarihleri belli bireyler hakknda
rntleri, alma ekibinin bykl
derlenmi -ounlukla bireylerin kendi
gibi) iilerin verimliliinin kendilerinin
hatrladklarndan derledikleri- biyogra
de beklemedikleri bir ekilde yksel
fik malzemelerden oluur. Dier ara
meye devam ettiini tespit ettiler, iiler
trma yntemleri inanlarn ve tutumla
kendilerinin inceleme altnda oldukla
rn zaman iinde gelimesi hakknda,
rnn farkndaydlar ve kendi doal i
genellikle yaam-ykleri ynteminin
sratlerini hzlandrdlar.
rettii kadar malzeme retmezler.
Bununla birlikte, deneysel yntem Ancak, yaam tarihleri yntemi pek
sosyolojide bazen ie yarar bir ekilde nadiren sadece insanlarn hatralarna

125
S o s y o lo jik S o r u S a r m a v e C e v a p la m a

dayanr. Normal olarak, mektuplar, 130,000 civarna ykseldi. Bu dei


dneme ait raporlar ve gazete tasvirleri meler Britanya toplumunun zel
gibi kaynaklar bireylerin saladklar vasflarn m yanstyor? Birleik
bilgileri geniletmek ve geerliliklerini Krallktaki boanma oranlarn dier
denetlemek iin kullanlr. Yaam toplumlardaki oranlarla karlatrarak
ykleri ynteminin deeri zerine bunu ortaya karabiliriz. Byle
sosyologlarn grleri farkllk gster karlatrmalar gstermektedir ki,
mektedir: Bazlar onlarn ie yarar bilgi ou dier Avrupa lkeleriyle kyaslan
salamak bakmndan ok gvenilmez dnda genel eilimler benzerlik
olduklarn dnrken, bazlar da tamaktadr. Hemen hemen btn
onlarn teki aratrma yntemlerinin Avrupa lkeleri son yarm yzylda
ok aznn sunabildii igr kaynaklar durmadan ykselen boanma oranla
saladklarna inanrlar. rna maruz kaldlar.
Yaam ykleri yntemi byk
Tarihsel zmleme
neme sahip almalarda baaryla
kullanlmtr. W. I. Thomas ve Florian Birinci blmde sz edildii zere,
Znaniecki'nin Avrupa ve Amerika'da tarihsel bak asnn sosyolojik aratr
Poloma Kyls (The Polish Peasant in mada ou kez temel nemi vardr.
Europe and America) ilk mehur nk belli bir sorun hakknda
almalardandr. Be ciltlik bu alma topladmz malzemeden bir anlam
ilk kez 1918 ile 1920 arasnda basld karmak iin ou kere amar bak
(Thomas ve Znaniecki 1966). Thomas asna ihtiya duyarz.
ve Znaniecki, yaptklar mlakatlar ve
topladklar mektuplar ve gazete maka Sosyologlar, gemi olaylar oun
leleri sayesinde aksi halde mmkn lukla dorudan incelemek isterler.
olmayacak derecede g deneyiminin Tarihin baz dnemleri o dnemleri
daha hassas ve ustaca bir muhasebesini yaam bireyler hala hayatta iken
yapabildiler. -ikinci Dnya Sava srasndaki Yahudi
Soykrm vakasnda olduu gibi-
Karlatrmal aratrma dorudan incelenebilir. Szl tarih
aratrmas insanlarla hayatlarnn daha
Yukarda tarif edilen aratrma nceki bir dneminde tank olduklar
yntemlerinin her biri ou halde olaylar hakknda mlakat yapmak
karlatrmal bir balamda uygulanr. demektir. Bu tr aratrma en fazla
Karlatrmal aratrmann sosyo altm ila yetmi yl geriye uzanabilir.
lojide merkezi bir nemi vardr nk Daha nceki dnemler hakknda
bize belli bir aratrma alannda neler tarihsel aratrma yapmak iin sosyo
olup bittiini akla kavuturmaya izin loglar, genellikle ktphanelerin zel
verir. Britanya'daki boanmalar -her yl koleksiyonlarnda ya da Ulusal Ariv
sonulanan yasal boanma izinlerini- lerinde saklanan belge ve yazl kayar
rnek olarak ele alalm. 1960'larn kullanmak zorundadrlar.
banda Birleik Krallkta her yl 30,000
civarnda boanma oluyordu; 1980'lerin Tarihsel belgeleri kullanmann
bana gelindiinde bu rakam ylda ilgin bir rnei sosyolog Anthony

126
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

Ashworth'n Birinci Dnya Sava balamda toplumsal devrim srelerine


esnasndaki siper savalar almasdr bakt: Fransa'daki 1789 devrimi,
(Ashworth 1980). Ashworth'n amac Rusya'daki 1917 devrimi (ki, kom
haftalarca siperlerde yakn ve dar bir nistleri iktidara getirdi ve nihayetinde
alana skm ve youn ate altnda 1989'da dalan Sovyetler Birliini
hayatta kalmak zorunda olan erkekler kurdu) ve in'deki 1948 devrimi (ki,
iin yaamn nasl olduunu aratr komnist in'i yaratt).
makt. Ashworth, ok sayda belgesel
eitli belgesel kaynaklar zm
kaynaktan yararland: Farkl askeri
leyerek Skocpol, devrimsel deime
blk ve birlikler tarafndan yazlanlar
lerin, altlarnda yatan toplumsal yapsal
da dahil olmak zere resmi sava
koullar vurgulayan gl bir aklama
tarihleri, zamann resmi yaynlar, asker
gelitirdi. Skocpol, toplumsal devrilerin
ler tarafndan gayr resmi olarak tutulan
byk oranda niyetlenilmemi gelime
notlar, kaytlar ve sava deneyimi
lerin sonular olduklarn gsterdi.
hakknda yaplan kiisel deerlendirme
rnein, Rus Devrimi'nden nce eitli
ve aklamalar. Byle ok sayda farkl
siyasal gruplar mevcut dzeni ykmaya
kaynaktan yararlanmak suretiyle
abalyorlard fakat bunlardan hibiri
Ashworth siperlerdeki hayatn zengin
-sonunda iktidara gelen Bolevikler de
ve ayrntl bir tasvirini yapmay baard.
dahil- meydana gelen devrimi ngr
ou askerin dmanla hangi sklkta
memiti. Bir dizi atma ve kar
atmaya girmeye niyei olduklar
karya geli herhangi bir kimsenin
hakknda kendi fikirlerini gelitirdik
ngrm olduundan ok daha
lerini ve kumandanlarnn emirlerini sk
kkten bir toplumsal dnm sreci
sk dikkate almadklarn kefetti.
ortaya kard.
rnein, Noel Gn Alman ve
Mttefik askerleri atmalara ara
verdiler ve bir yerde iki taraf gayr resmi Gerek dnya'da
bir futbol ma dzenledi. aratrma: yntemler,
sorunlar ve tuzaklar
K a rla trm a l v e ta rih se l
aratrmay birletirme Daha nce vurguland zere,
btn aratrma yntemlerinin kendi
Ashworth'n aratrmas nispeten
avantajlar ve snrllklar vardr. Bu
ksa bir zaman aral zerine
nedenle, tek bir aratrmada birok
younlat. Daha uzun bir zaman
yntemi her biri dierlerine yardmc
dilimini inceleyen ve ayn zamanda
olacak ve denetleyecek ekilde bir araya
karlatrmal aratrmay tarihsel bir
getirmek olaan bir uygulamadr. Buna
balamda kullanan bir alma rnei
genletirme sreci denir. Bir kez
olarak, toplumsal deime konusunda
daha Laud Humphreys'in ayodas
bilinen en iyi almalardan biri olan
Ticaretim bakmak suretiyle eitli
Theda Skocpol'un Devletler ve Toplumsal
aratrma yntemlerini bir araya
Devrimlerini (States and Social Revo-
getirmenin deerini ve daha genel
lutions-1979)'ini alabiliriz. Skocpol ok
olarak gerek sosyolojik aratrmann
hrsl bir ie giriti. farkl tarihsel
sorun ve tuzaklarn grebiliriz.

127
S o s y o lo jik S o r u S o r m a v e C e v a p la m a

Humphreys'in cevabm bulmak karlar ve dier aile yeleriyle de


istedii sorulardan biri ne tr erkeklerin mlakat yapt.
ay odalarna geldikleriydi. Fakat bunu
ortaya karmak onun iin ok zordu nsan denekler ve etik sorunlar
nk tuvaletlerde btn yapabildii
insanlarla ilgili her aratrma etik
gzlemdi. Tuvaletlerde sessiz olma
ikilemler gsterebilir. Sosyologlarn
kural soru sormay, hatta konumay
sorulmas konusunda uzlatklar
bile gletirmekteydi. Ek olarak, esas
anahtar sorulardan biri, aratrmann
olarak anonim kalmak isteyen insanlara
deneklere kendi gnlk yaamlarnda
kiisel sorular sormaya balamak ok
karlatklarndan daha byk bir
acayip bir ey olurdu.
tehlike arz edip etmediidir.
Humphreys'in zm yoklama
ay odas Ticareti'm yazarken
yntemini kullanmak suretiyle ay
Humphreys, davrann inceledii
odalarna gelen erkekler hakknda daha
kiilere kar drst olmadn syledi.
fazla bilgi edinmek oldu. Tuvaletierin
ay odasn gzlemlerken bir sosyolog
kapsnda durarak, arabalarn parka
olarak kendi kimliini onlara akla
ekip cinsel iliki iin ieri girenlerin
madn belirtti. ay odasna gelen
arabalarnn plakasn kaydetmeye
insanlar onun kendilerinkiyle ayn
balad. Daha sonra araba plakalarn
sebepten tr oraya geldiini varsay
Motorlu Aralar Daire'sinde alan bir
dlar ve onun oradaki varlna grnr
arkadana verip bu erkeklerin
haliyle itibar edildi. Humphreys, ay
adreslerini temin etti.
odasn gzlemlerken kimseye doru
Aylar sonra, Laud'un alt Birle dan yalan sylemediyse de orada
ik Devleder'in St Louis kentindeki bulunuunun gerek amacn da
Washington niversitesi kap kap kimseye ifa etmedi. Onun davrannn
dolaarak cinsel alkanlklar hakknda bu zel yn meslek etiine uygun
bir derleme almas yapmaktayd. muydu? Cevap, eksii fazlasyla,
Humphreys, aratrmay yrten esas almasnn bu yn deneklerinin
aratrmaclardan ay odasna gidenler herhangi birini tehlikeye sokmad. ay
rneklemindekilerin isimlerini listeye odasndaki gzlemlerinde katlmclarn
eklemek iin izin ald. Sonra kendisini kimliini aa karacak bilgi topla
esas aratrmada yer alanlardan biriymi mad. Onlar hakknda bildikleri ay
gibi gsterip grnte sadece derleme odasndaki dier insanlarn bildiklerine
almasnn sorularn sormakla benzer eylerdi. Bu ekilde davran
birlikte aslnda onlarn toplumsal arka makla onun orada bulunmas szko-
planlar ve yaamlar hakknda daha nusu kiileri kendi yaamlarnda zaten
fazla bireyler renmek iin bu karlatklarndan daha fazla bir
erkeklerle kendi evlerinde mlakat tehlikeye sokmad. Fakat, ayn
yapmaya gitti. Humphreys, bu zamanda, eer Humphreys btnyle
erkeklerin ounun evli olduklarn ve drst olmu olsayd, aratrma
byle olmadklar durumlarda grenek ilerledii kadar ilerleyemeyebilirdi.
lere uygun bir yaam srdrdklerini Gerekten de, aratrmac, aratrma
tespit etti. ou kere bu erkeklerin srecinde karlat her bir kiiye ilk

128
Sosyolojik Soru Sorma ve Cevaplam a

nce projeyi anlatm olsayd, konuyu ele al cinsel topluluklar


sosyologlarca derlenmi en deerli hakknda mevcut bilgi stokunun ok
verilerden bazlar hibir zaman tesine giden insani bir almayd.
derlenemezdi. Yazd kitap neticesinde onun
aratrma deneklerinin hibirine bir ey
H um phreys'in alm asnn
olmam olsa da, Humphreys, kendisi,
gsterdii edk ikilem bundan ibaret
ana etik sorunlar hakknda kendisini
kalsayd, bu toplumsal aratrmann
eletirenlerin eletirilerini daha sonra
etii konusunda nemsiz bir sorun
hakl buldu. Eer almay tekrar
olarak kalrd. Humphreys'in aratr
yapacak olsaydm, arabalarn plakalarn
mas hakknda bundan daha fazla ka
almaz ve insanlarn evlerine gitmezdim,
kaldrtan onun ay odasna gelenlerin
dedi. Bunlarn yerine, ay odalarnda
arabalarnn plaka numaralarn
verilerini derledikten sonra bu insan
kaydetmesi, Motorlu Aralar Daire-
larn bir alt grubunu yeterince tanyp
si'nde alan bir arkadandan bu
onlar amalarm konusunda bilgilendir
kiilerin adreslerini edinmesi ve sonra
ve ondan sonra bu faaliyetlerin kendi
da rengi belli olmayan bir yoklama
hayatlarndaki nemi hakknda konu
aratrmas yapyormu kisvesinde bu
malarn isterdim, dedi.
kiileri evlerinde ziyaret etmesiydi.
Humphreys bu erkeklerin faaliyetleri
Sosyoloji sadece ak olann
hakknda onlarn ailelerine hibir
yeniden ifade edilmesi mi?
ifaatta bulunmam ve verileri sakl
tutmak iin byk gayret gstermi olsa Sosyoloji ou kere bizim bir para
da onun edindii bilgi ok zarar verici kiisel deneyimimiz olan eyleri incele
olabilirdi. Daha beceriksiz bir aratr diinden, insan bazen sosyolojinin srf
mac, deneklerin ailesiyle mlakat ak olann sancl bir ayrntl
yaparken azndan bir ey karabilir ya incelemesi mi olduunu merak eder
da Humphreys notiarn kaybedebilir ve (Wright 2000). Sosyoloji sadece bizim
bunlar bakasnn eline geebilirdi. zaten bildiimiz eylerin soyut bir
Aratrma srecinde yanl gidebilecek meslek dili kullanlarak yeniden ifade
eylerin okluunu dnerek aratr edilmesi mi? O, basite, bizim zaten
maclar bu trden aratrmalar meru aina olduumuz toplumsal olgularn
grmemekteler. Dnyann pek ok can skc bir tanm m? Kt bir
yerinde, sosyolojik aratrmaya kaynak sosyoloji bu eylerin hepsi olabilir.
salayan hkmet kurulular, Birleik Fakat herhangi bir disiplin hakknda
Krallktaki Ekonomik ve Toplumsal onun kt uygulayclarnn ne
Aratrma Kurulu ve Ingiliz Sosyoloji yaptna bakarak yargda bulunmak
Dernei gibi sosyologlarn yesi uygun olmaz. Aslnda, iyi sosyoloji ya
olduklar meslek rgderi, sosyolojik bizim iin ak olan hakkndaki anlay
deneylere giriecek aratrmaclar iin mz keskinletir (Berger 1963) ya da
simdi ok daha sk etik yol gsterici bizim saduyu yoluyla sahip olduu
ilkeler koymulardr. muz anlay btnyle dntrr.
Her iki halde de iyi sosyoloji ne can
Humphreys gey erkeklerin hayatn
skc ne de ak olann yeniden ifade
alan ilk sosyologlardan biriydi. Onun

129
S o syo o |iK i o u M i m a v e c e v a p la m a

edilmesidir, bu kitap metninde yeni bir davran arasnda cereyan eden


konu hakkndaki tartmalar bazen sizin karlkl deime demektir. Sosyolojik
zaten anladnz tanmlarla balyor. bulgularn ou kere saduyu anlay
Kavramlarnn tanm yapmak akade larmzla ok yakn olduklarna arma
mik bir disiplin iin gereklidir. Ancak, malyz. Gereke, basite, sosyolojinin
biz, rnein, aileyi birbirleriyle akraba bizim zaten bildiimiz eyleri bulmu
bir grup insan olarak tanmladmzda, olmas deildir; aksine, sosyolojik
bunu iin sonu olarak deil, aksine bir aratrma srekli olarak bizim toplu
balang noktas olsun diye yapmak mun ne olduu hakkndaki saduyuya
tayz. Kendi terimlerimizi tanmlamak- dayal bilgimizi etkilemektedir.
szn daha sonra anlaymz keskin
letirmeye asla ilerleyemeyiz -iyi
sosyoloji terimleri asla kendi iinde bir
ama olarak tanmlamaz.

Sosyolojinin etkisi
Sosyolojik aratrma ok nadiren
sadece sosyologlarn entelektel
topluluunu ilgilendirir. Onun sonu
lar ou kere toplum iinde yaylmakta
dr. Vurgulanmas gerekir ki, sosyoloji
sadece modern toplumlarn incelen
mesi deil, bu toplumlarn devam eden
yaamlarndaki nemli bir unsurdur.
Birleik Krallkta evlilik, cinsellik ve
ailede meydana gelen deiiklikleri (7.
ve 12. blmlerde tartlmaktadr) ele
alalm. Sosyolojik aratrmann toplu
ma szlmesinin bir sonucu olarak
modern toplumda yaayan ok az insan
bu deimelerden habersizdir. Bizim
dnme biimimiz ve davranlarmz
karmak ve ou kere ince yollarla
sosyolojik bilgiden etkilenmekte, bu
surede bu bilgi sosyolojik incelemenin
alann yeniden ekillendirmektedir.
Sosyolojinin teknik kavramlarn
kullanarak bu olguyu tarif etmenin bir
yolu sosyolojinin davranlar incelenen
insanlarla dngsel bir iliki iinde
bulunduunu sylemektir. Dng-
sellik, 4. blmde greceimiz zere (s.
159-160), sosyolojik aratrma ile insan

130
Sosyolojik Soru Sorma v e Cevaplam a

statistik terim leri


S o s y o lo jid e y a p la n a ra trm a la r, b u lg u la rn B y le d u ru m la rd a d i e r ik i l m d e n b iri
z m le m e s in d e sk sk is ta tis tik te k n ik le r in d e n k u llan lab ilir. M o d , b ir v e ri d iz isin d e e n sk
y a ra rla n rla r. B u te k n ik le r d e n b a z la r o k k arla la n d e e rd ir. B iz im r n e im iz d e , m o d
n ce lik lid ir, fa k a t e n sk k u lla n la n la rd a n o u n u n 4 0 , 0 0 0 'd ir . M o d 'd a s o r u n o la n ey v e rile rin
a n la lm a s kolaydr. B u n la r n e n y ay g n lan g e n e l d a lm n , y an i k a p sa n a n d e e rle rin
m erk ezi eilim lleri (o rta la m a h e sa p la m a y ay lm a a la n n h e s a b a k a tm y o r o lu u d u r. B ir
y ollar) v e korelasyon katsaylardr (b ir v e ri d iz isin d e e n sk k a r la la n d e e r is te r
d e i k e n in tu ta rl b ir e k ild e d i erleriy le ilik ili is te m e z v a k a la rn a lm o ld u k la r d e e rle rin b ir
o lm a d e r e c e s i l le ri). b t n o la ra k d a lm n te m s il e tm e z v e b u
n e d e n le ie y a ra r b ir v a sa t o lm a y a b ilir. B u ra d a ,
O r ta la m a la n h e s a p la m a n n y o lu v a rd r v e
4 0 , 0 0 0 sa y la n n alt ta ra fn a o k y ak nd r.
b u n la n n h e r b irin in b e lli av a n ta j v e k u su rlar
b u lu n m a k ta d r. O n k iin in sah ip o ld u u k iise l n c l o la n o rta n c a (m e d y a n ), e n o r ta d a
s e r v e ti (ev, a ra b a , b a n k a h e sa p la rn d a b u lu n a n y e r ala n d e e rd ir k i, b u ra d a d a y in e 4 0 , 0 0 0 'd ir .
p a ra v e y a trm la r d ah il) r n e k o la ra k e le alalm . B iz im r n e im iz d e k i v a k a say s te k sayl b ir
F a r z e d in k i, b u n la rn sa h ip o ld u k la r s e r v e t u ra k a m d r: o n . E e r v a k a says i f t sayl b ir
e k ild e: ra k a m o lsay d , r n e in o n ik i, b u d u ru m d a
o r ta d a y e r alan ik i v a k a n n , a l t n a v e y e d in c in in ,
1 0 0 0 (sfr)
o r ta la m a s n alarak o r ta n c a y h e sa p la rd k . M o d
2 5 ,0 0 0
g ib i o r ta n c a d a l le n v e rile rin g e r e k yaylm a
3 1 0 ,0 0 0 alan k o n u s u n d a b ir fik ir v e rm e z .
4 2 0 ,0 0 0
O r ta la m a h a k k n d a a ld a tc b ir re s im s u n m a k ta n
5 / 1 0 .0 0 0
k a n m a k i in b a z e n a ra tr m a c b ird e n fa z la
6 4 0 .0 0 0 m e rk e z i e ilim l s k u llan r. o u k ez s z
7 4 0 ,0 0 0 k o n u s u v e ri i in sta n d a rt sapm ay
8 8 0 ,0 0 0 h e sa p la y a ca k tr. B u , b ir d e e rle r d iz isin in

9 1 0 0 ,0 0 0 y ay lm n n ya d a d alm n derecesin i
h e s a p la m a n n b ir y o lu d u r k i, b u ra d a sfrd a n
10 1 5 0 ,0 0 0
1 0 ,0 0 0 ,0 0 0 k a d a r u z a n m a k ta d r.
11 2 0 0 , 0 0 0
12 4 0 0 ,0 0 0 K o r e la s y o n k atsay lar ik i (vey a d a h a fazla)
d e i k e n in b irb irle rin e n e k a d a r b a la n m
13 10,000,000
o ld u k la rn ifa d e e tm e n in k u lla n l b ir y olud ur.
A ritm e tik o rta la m a , b u o n k iin in sah ip k i d e i k e n b t n y le b irlik te d e i tik le rin d e
o ld u u s e r v e tin m ik ta n n to p la y p s o n u c u 1 3 'e m k e m m e l b ir p o z it if k o r e la s y o n d a n s z ed e riz
b lm e k su re tiy le e ld e e d ile n d e e re k a r lk g elir. v e b u 1 .0 o la ra k ifa d e ed ilir. k i d e i k e n a ra sn d a
T o p la m 1 1 , 0 8 5 , 0 0 0 'd ir ; b u n u 1 3 'e b ld m z d e h i b ir ilik i te s p it e d ilm e d i in d e -y an i h i b ir
8 5 2 ,6 9 2 .3 1 e ld e ed e riz . S a la n a n b t n v e rile re ilik iy e sa h ip o lm a d k la rn d a - k atsay sfrd r. k i
d a y a n d i in b u e k ild e eld e e d ile n o r ta la m a o u d e i k e n b irb irle riy le b t n y le te rs iliki iin d e
k e re ie y arar b ir o rta la m a d r. A n c a k , b ir ya d a o ld u k la rn d a , m k e m m e l b ir n e g a t if k o re la s y o n
b ir k a v a k a n n o u n lu u n a ld n d a n o k fark l m e v c u ttu r v e b u 2 1 .0 'la ifa d e ed ilir. T o p lu m
d e e rle r a ld b ir d u ru m d a b u o r ta la m a b ilim le rin d e m k e m m e l k o re la s y o n la ra h i
a ld a tcd r. Y u k a rd a k i r n e k te , b ir v a k a n n ald ra s tla n m a z . s te r p o z itif, is te r n e g a t if o ls u n , 0 .6
d e e rin o k b y k o lu u n d a n d o lay , o r ta la m a vey a d a h a fa z la d e re c e d e k i b ir k o re la s y o n u n
u y g u n b ir m e rk e z i e ilim l s d e ild ir, re s m i in c e le n e n d e i k e n le r a ra s n d a g e n e llik le g l
a rp tm a k ta d r. O rta la m a y k u lla n a ra k b u v erileri b ir ilikiy i g s te r d i i d n l r. B u d zey d e b ir
z e d e m e k iste d i im iz d e in s a n la rd a n o u n u n k o r e la s y o n to p lu m s a l s n f k k e n i ile , d iy e lim , oy
g e r e k te sa h ip o ld u k la rn d a n o k d a h a fa z la v e r m e d a v ra n a ra s n d a b u lu n a b ilir.
s e r v e te sa h ip o ld u k la n iz le n im i e d in e b iliriz .

131
Sosyolojik Soru Sorma ve Cevaplam a

Bir tabloyu okum ak


S o s y o lo ji lite r a t r n o k u rk e n sk sk ta b lo la rla 3 K o n u b a lk la r n ta b lo n u n st v e s o l ta ra f
k a r la a c a k s n z . T a b lo la r b a z e n o k k a r m a k b o y u n c a o k u y u n . ( K o n u b a lk la r b a z e n
g r n r le r fa k a t aa d a sra la n a n b ir k a te m e l ta b lo n u n a lt ta ra fn d a v e rile b ilir.) B u n la r siz e
a d m iz le rs e n iz o n la r z m e k k o la y d r; u y g u lam a h e r b ir s a tr v e s tu n d a n e t r b ilg ile r
y a p tk a b u a d m la r o t o m a t ik h a le g e le c e k tir (b ir i e rild i in i s y ler. T a b lo d a k i ra k a m la r
r n e k o la ra k 3 .3 . T a b lo y a b a k n z ). T a b lo la r in c e le r k e n h e r b ir s a tr ya d a s tu n b a l n
a tla m a d rt s n e m a lu p o lm a y n ; o n la r, ayn a k ln z d a tu tu n . B iz im r n e im iz d e , sa tr
m a lz e m e k e lim e le rle ifa d e e d ilm i o ls a y d , b u n la r b a lk la r k a p s a n a n lk e le ri, s tu n b a lk la r
o k u y u p a n la m a k ta n d a h a a b u c a k a n la la b ile c e k ise a ra b a sa h ip li i d z e y in i v e b u v e rile rin
y o u n la trlm b ilg ile r i e rirle r. T a b lo la r n h a n g i yl i in o ld u u n u g s te r m e k te d ir .
y o r u m la n m a s n d a b e c e r i k a z a n d k a y a z a rn
4 K u lla n la n b ir im le r in n e o ld u u n u te h is
k a rd s o n u la n n n e d e r e c e h a k l o ld u u n u d a
e d in ; ta b lo b n y e s in d e k i d e e rle r v ak a
d e n e d e y e b ile c e k s in iz .
say sn , y z d e le ri, o r ta la m a la r v ey a d i e r
1 T a b lo n u n b a l n ta m o la ra k o k u y u n . l le ri te m s il e d e b ilirle r. B a z e n b u ra k a m la r
T a b lo la r n b a z e n u z u n c a b a lk la r o lu r; k e n d in iz in d a h a ra h a t a n la y a ca b ir b i im e
b u n la r a r a tr m a c n n y a n s tla n b ilg ile rin d n t r m e k yararl o la b ilir : r n e in , e e r
d o a s n d o r u b ir e k ild e d ile g e t ir m e y z d e lik le r v e r ilm e m i s e , b u n la r
g iriim in i te m s il ed er. 3 .3 . T a b lo n u n b a l ilk h e s a p la n m a y a d e e r o la b ilirle r.
o la r a k v e rile rin k o n u s u n u v e r m e k te , ik in c i
5 T a b lo d a k i b ilg ile r d e n u la la b ile c e k
o la r a k t a b lo n u n k a r la trm a i in m a lz e m e
s o n u la r n n e le r o la b ile c e in i d n n . o u
sa la m a k ta o ld u u n u v e n c o la r a k d a
ta b lo y a z a rn k e n d isi ta ra fn d a n
v e rile rin s a d e c e az say d a lk e i in
ta rt lm a k ta d r v e o n u n s y le d ik le rin i ak ld a
v e rild ik le rin i b e lirtm e k te d ir .
b u lu n d u r m a k g e re k ir. F a k a t siz k e n d in iz d e
2 V e r i h a k k n d a k i y o r u m la y c a k la m a ya da v e rile rd e n d a h a b a k a n e m e s e le le r v ey a
n o d a r a b a k n . N o d a r m a lz e m e n in n asl s o r u la r o r ta y a k o n a b ile c e in i s o rm a ls n z .
d e rle n d i i ya d a n e d e n b e lli b ir e k ild e
B iz im ta b lo m u z d a k i ra k a m la rd a b ir o k ilg in
su n u ld u u h a k k n d a b ilg i v e re b ilir. B u
e ilim g r le b ilir . lk o la ra k , a ra b a sah ip li i
k ita p ta k i ta b lo la r n o u n d a a k la y c n o d a r
d zey i lk e le r a ra s n d a b y k d e iik lik
b u lu n m a k ta d r . r n e in , sa y fa 2 6 2 'd e k i 7 .2 .
g s te r m e k te d ir . A B D 'd e 2 0 0 2 y ln d a h e r 1 ,0 0 0
T a b lo d a k i ra k a m la rn n a sl e ld e ed ild i i
k ii b a n a d e n a ra b a say s T r k iy e 'd e k in d e n
h a k k n d a b ir o k a k la y c n o t i e r m e k te d ir .
b e k a t d a h a fazlay d , i k in c i o la ra k , a ra b a
E e r ta b lo d a k i v e rile r a r a tr m a c n n k e n d isi
sa h ip li i ile lk e n in r e fa h d zey i a ra s n d a a k b ir
ta ra fn d a n d e r le n m e m i fa k a t b a k a b ir
b a la n t b u lu n m a k ta d r . A s ln d a , a ra b a sa h ip li i
k a y n a k ta n a ln m s a , a k la y c n o d a r d a b u
o r a n la r n r e f a h d z e y i fa rk ll n n k a b a b ir
k a y n a a d a y e r v e rile c e k tir . K a y n a k , asl
g s te r g e s i o la r a k k u lla n a b iliriz . n c o la ra k ,
k a y n a n e r e d e b u la b ile c e in iz i g s te r d i i
h e m e n b t n lk e le rd e a ra b a sa h ip li i 1 9 9 0 ile
k a d a r, b ilg in in n e o r a n d a g v e n ilir o la b ile c e i
2 0 0 2 a ra s n d a a rtm tr , fa k a t b a z la rn d a k i a rt
h a k k n d a d a siz e b a z i g r le r sa lar. B iz im
h z d i e rle r in k e n d a h a y k s e k o lm u tu r -b u
ta b lo m u z d a y e r v e rile n k a y n a k v e rile rin
fa rk llk la r o la s lk la lk e le rin b a a rl b ir
O E C D ta ra fn d a n y a y n la n m b ir k a y n a k ta n
e k o n o m ik b y m e g e r e k le t ir m e ya d a
a ln m o ld u u n u g s te r m e k te d ir .
y a k a la m a d e re c e le ri a ra s n d a k i fa rk
g s te r m e k te d ir .

132
Sosyolojik Soru Sorma ve Cevaplam a

3.3. Tablo kamet eden her 1,000 kii bana den motorlu ara says:
seilmi lkelerin bir karlatrmas

1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002
1Avusturya 527 527 427 478 523 540 547 551 556 564 570 582 589
2 Belika 462 463 503 515 528 543 495 509 529 544 555 565 537
3 Kanada 432 442 441 454 464 487 494 482 490 500 511 517 520
4 Almanya 842 718 779 725 719 771 783 784 792 798 810 816 807
5 Yunanistan 443 433 453 441 439 428 448 458 474 486 493 516 533
6 Portekiz 600 619 627 595 569 565 565 564 580 566 569 572 581
7 Trkiye 310 370 407 439 438 501 533 569 610 654 698 711 756
8 Birleik Krallk 57 47 53 61 64 68 97 105 111 116 124 148 148
9 Birleik Devletler 248 246 257 271 283 298 313 328 351 378 406 428 450
Kaynak: OECD bactbook (2005)

zet 4 A la n a l m a s n d a , ya d a k a tla ra k gzlem de.,


1 S o s y o lo g la r , b e lli s o r u la r s o r m a k v e s is te m a tik a r a tr m a c in c e le n e n g r u p ya d a c e m a a tle
a ra tr m a la r y a p a ra k b u s o ru la r a c e v a p b u lm a y a u z u n c a b ir s rey i b irlik te g e irir, ik in c i b ir
a b a la m a k su re tiy le to p lu m s a l y a a m in c e le r le r . y n te m o la n yoklam ada s o r u k a tlar b y k e b ir
B u s o r u la r olgusal, karlatrm al, geliim sel vey a nfusun r n e k le m in e ya g n d e r ilir ya d a
ku ram sal o la b ilirle r. d o ru d a n u y g u lan r. B e lg e s e l a ra tr m a , ariv
v ey a d i e r k a y n a k la rd a m e v c u t y azl m a lz e m e y i
2 B t n a ra tr m a la r a ra tr m a c y ilg ile n d ire n
b ilg i k ay n a o la ra k k u llan r. Deneyler, yaam
v ey a h a y r e te d re n b ir aratrm a sorunundan
tarihleri k u lla n m , ta rih s e l a n a liz v e karlatrm al
b a la r. A r a tr m a s o ru n la r m e v c u t lite r a t rd e k i
aratrm a d i e r a ra tr m a y n te m le rid ir.
b o lu k la r, k u ra m s a l ta rt m a la r v ey a to p lu m s a l
d n y a d a k i p r a tik so ru n la rd a n h a r e k e d e o r ta y a 5 B u fark l a r a tr m a y n te m le r in in h e r b irin in
k o n a b ilir . A r a tr m a s tr a te jis in in g e li m e s in d e k e n d i sn rllk la r v ard r. B u n e d e n le ,
a tla c a k b e lli a k a d m la r v a rd r - h e r n e k a d a r a r a tr m a c la r o u k e re ik i v ey a d a h a fazla
b u n la r g e r e k b ir a ra tr m a d a n a d ire n ay n sra ile y n te m i k e n d i a l m a la rn d a b ir le tir ir v e h e r
ta k ip e d iliy o r o ls a la r b ile. b irin i d i e r y n te m le e ld e e d ile n m a lz e m e y i
d e n e d e m e k ya d a b u m a lz e m e y e e k m a lz e m e
3 k i o la y ya d a d u ru m a ra s n d a k i b ir nedensel ilik i
d e r le m e k i in k u lla n rla r. B u s re c e genleme
b ir o la y ya d a d u ru m u n d i erin i m e y d a n a
d en ir.
g e tir m e s id ir. B u , g r n d n d e n d a h a
s o ru n lu d u r. B ir ey e neden olm a, iki d e i k e n 6 S o s y o lo jik a ra tr m a sk sk m e s le k e ti iy le ilgili
a ra s n d a d z e n li b ir ilik iy e a tfta b u lu n a n birlikte s o r u n la r a rz ed er. B u s o r u n la r ya a r a tr m a n n
deim eden ayr tu tu lm a ld r. D e i k e n , y a , g e lir, d e n e k le r in e k ar u y g u la n a n a ld a tm a c a la r d a n ya
s u o ra n la r v b 'in d e k i d e i ik lik le r o la b ilir. d a a ra tr m a b u lg u la rn n y a y n la n m a s n n
Bam s deikenleri, bam l deikenlerden ay rt in c e le n e n k iile rin d u y g u lar v ey a y a a m la r iin
e tm e m iz g e re k ir. B a m s z d e i k e n b ir d i e r a k si e tk ile r d o u r m a s n d a n o rta y a k a b ilirle r. B u
d e i k e n z e r in d e e tk i m e y d a n a g e tir e n d ir . m e s e le le ri h a lle tm e n in b t n y le ta tm in ed ici b ir
S o s y o lo g la r , n e d e n s e l b ir ili k in in v a rl n d a n y o lu b u lu n m a m a k ta d r fa k a t a ra tr m a c la r n b u
e m in o la b ilm e k i in o u k e re denetimler m e s e le le rin a rz e tti i ik ile m le re d u y arl o lm a la r
k u lla n rla r. g e re k ir.

133
Sosyolojik Soru Sorma ve Cevaplama

Dnme sorular
1 Eer ou aratrma projesi aratrma sorunlarndan balyorsa, sorunlarn neler
olduuna kim karar veriyor?
2 Desteklenebilecek ya da yanllanabilecek belli varsaymlar oluturulmas niin
ok nemlidir?
3 Aratrma srecinin seyri neden nadiren plana gre ilerler?
4 Aratrmac hata/yanllk ihtimalini nasl en aza indirebilir?
5 Baz aratrma yntemleri dierlerinden daha bilimsel midir?
6 Birlikte deime ile bir eye neden olmay birbirinden ayrt etmek niin ok
nemlidir?

Ek kaynaklar
Alan Bryman, SocialResearch Methods (Oxford, New York: Oxford University Press,
2001). Joel Best, Dammed Ues and Statistics: Untangling Numbers from the Media,
Politicians, andActivist (Berkeley: University of California Press, 2001).

Ruth Levitas ve Will Guy, lnterpreting Offcial Statistics (Londra: Routledge, 1996).
Martin Hammersley ve Paul Atkinson, Ethnography: Principles in Practice (Londra:
Routledge, 1995).
Lee Harvey, Morag MacDonald ve Anne Devany, Doing Sociology (Londra:
Macmillan, 1992).
Tim May, Social Research: Issues, Methods and Process, 3. Bask (Buckingham: Open
University Press, 2001).

134
S o s y o lo jik S o ru S o rm a v e C e v a p la m a

nternet balantlar
Market and Opinion Research International (MORI) (Uluslararas Pazar ve
Kamuoyu Aratrmalar)
http://www.mori.com

Social Science Information Gateway (Toplum Bilimleri Bilgi Geidi)


http://www.sosig.ac.uk/sociology

Office of National Statistics (Ulusal statistik Dairesi)


http://www.statistics.gov.uk

UK Data Archive (Birleik Krallk Veri Arivi)


http://www.data-archive.ac.uk

135
indekiler

Max Weber: Protestan Ahlak


Drt kuramsal mesele
Yap ve eylem
Uzlama ve atma
Toplumsal cinsiyet meselesi
Modern dnyann biimlenmesi
Yeni sosyolojik kuramlar
Postmodernizm
Michael Foucault
Drt ada sosyolog
Jrgen Habermas: demokrasi ve kamusal
alan
Ulrich Beck: kresel tehlike toplumu
Manuel Castells: a ekonomisi
Anthony Giddens: toplumsal dnllk
Sonular
%et
Dnme sorulan
E k kaynaklar
nternet balantlan
Sosyolojide Kuramsal
Dnme
Baz kuram tipleri dierlerinden
ok daha fazlasn aklamaya kalkrlar
ve sosyologlarn ok geni kapsaml
kuramsal aklamalar yapmaya giri
melerinin ne lde arzulanr veya ie
yarar olduu hakkndaki fikirler
deiiklik gstermektedir. rnein,
Amerikal sosyolog Robert K. Merton
sosyologlarn dikkatlerini kendisinin
orta-boy kuramlar dedii kuramlar
zerine younlatrmalar gerektiini
byk bir srarla ne srmektedir
(Merton 1957). Ona gre, yle ok
Sosyolojide kuramsal bak ala
byk kuramsal projeler yaratmaya
rn deerlendirmek uyarc, talepkar ve
kalkmak yerine daha mtevaz
ok zor bir itir. Kuramsal tart-malar,
olmalyz.
iin anlam gerei, deneysel trden
anlamazlklardan daha soyut-tur. Orta-boy kuramlar deneysel ara
Sosyolojinin btn zerinde baat tek trma yoluyla dorudan snanabilecek
bir kuramsal duruun olmay disiplin kadar zel, fakat ayn zamanda bir dizi
iinde bir zayflk olarak grlebilir. farkl olguyu kapsayacak kadar da
Fakat durum hi de byle deildir. genitirler. Greli yoksunluk kuram
Tersine, rakip kuramsal yaklamlarn
ve kuramlarn idip kakmas sosyoloji
yapmann canllnn bir ifadesidir.
nsanlar, yani kendimizi incelerken
kuramsal anlamazlklar bizi dogmadan
kurtarr. nsan davran karmak ve
ok ynldr ve tek bir kuramsal
grn btn bu ynleri kapsama
ihdmali yoktur. Kuramsal dnmede
eitlilik aratrmalarda kendilerinden
yararlanlacak zengin bir fikirler kayna
sunar ve sosyolojik almalarn
ilerlemesi iin ok nemli olan imgelem
yeteneini uyarr.
Sosyologlarn altklar farkl
aratrma alanlarnda saysz kuram
gelitirilmitir. Bunlardan bazlar ok
kesin bir ekilde ortaya konmu ve hatta
matematiksel bir biimde ifade
edilmitir -her ne kadar bu, sosyoloji
den ok dier toplumsal bilimlerde
Robert K. Merton
(zellikle iktisatta) daha yaygn olsa bile.

138
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

byle kuramlardan biridir. Bu kuram, kmlard. Aslnda, in, Hindistan ve


insanlarm kendi durumlarm nasl Yakn Dou'da Osmanl imparatorluu
deerlendirdiklerinin, kendilerini byk gler iken Avrupa, krenin
kiminle karlatrdklarna bal olduka nemsiz bir alanyd. Bilhassa
olduunu ne srer. Bu nedenle inliler teknolojik ve ekonomik
yoksunluk hissi dorudan doruya gelime dzeyi bakmndan Bat'nn bir
bireylerin maruz kaldklar maddi hayli ilerisindeydiler. Onyedinci
yoksullukla ilgili deildir (baknz s. 387- yzyldan sonra Avrupa'da ekonomik
397). Herkesin aa yukar ayn ilerleme dalgasn meydana getirecek ne
durumda olduu fakir bir semtteki oldu?
kk bir evde yaayan bir ailenin
Bu soruyu cevaplamak iin Weber,
kendisini, evlerin ounun daha byk
modern sanayii daha nceki ekonomik
ve ailelerin daha mreffeh olduu bir
faaliyetlerden ayran eyin ne olduunu
semtteki kk bir evde yaayan aileden
gstermemiz gerektiini dnd.
daha az yoksun hissetmesi olasdr.
Servet biriktirme arzusuna birok
Gerekten de, bir kuram ne kadar medeniyette karlarz ve bunu
geni kapsaml ve hrsl ise onun aklamak zor deildir: salayabilecei
deneysel olarak snanmas da o lde rahatlk, emniyet, g ve keyiften tr
gtr. Yine de, sosyolojide kuramsal insanlar servete deer vermilerdir,
dnmenin niin 'orta-boy'a hapsedi insanlar, muhta olmamay diler ve
lmesi gerektiinin ak bir gerekesi yok biriktirmi olduklar serveti kendilerini
gibi grnmektedir. Niin byle rahat ettirmek iin kullanrlar.
olduunu grmek iin Max Weber'in
Weber, Ba'daki ekonomik geli
Protestan Ahlk ve Kapitalizmin Ruhu
meye bakmzda olduka farkl bir
(The Protestan Ethic and the Spirit of
eyle karlaacamz syledi: servet
Capitalism) (Weber 1976) almasnda
biriktirmeye kar tarihte baka hibir
ortaya koyduu kuram bir rnek olarak
yerde bulunmayan bir tutum. Bu tutum
ele alalm.
Weber'in kapitalizmin ruhu dedii
W eber'in dncesi 1. B l m , s. 52'de eydir -ilk kez kapitalist tccar ve
anlatld ve Protestan Ahlknn 14. B lm ,
sanayicilerin sahip olduklar bir dizi
'M od ern Toplum da D in ', s. 586-8'd e tekrar
gn derm ed e bulunacaz. inan ve deerler. Bu insanlarn gl
bir servet biriktirme arzular vard.
Fakat, baka yerlerdeki servet sahip
Max Weber: Protestan lerinin aksine, onlar, biriktirdikleri
zenginliklerle rahat bir hayat srme
Ahlk
abas gstermediler. Aslnda, onlarn
Protestan Ahlk nda. Weber, temel hayat tarz nefsinden feragat eden ve
bir sorunla uramaya koyuldu: Niin tutumlu bir hayat; zenginliin sradan
kapitalizm Bat'da gelitii halde baka tezahrlerinden saknan gsterisiz ve
bir yerde gelimedi? Antik Roma'nn sessiz bir hayat yaamaktaydlar. Weber,
dnden sonra geen yaklak on zelliklerin bu olaan d birleiminin
yzyl boyunca dnya tarihinde teki Ba'nn ilk dnem iktisadi geliimi iin
uygarlklar Ba uygarlndan daha ne yaamsal nem tadn gstermeye

139
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

alt. Zira, nceki alar ve kltr Ehli hizmet olarak bir memuriyette
lerdeki varlkllarn aksine, bu gruplar almadaki baary gsteren maddi
kendi servederini har vurup harman refah, bir kimsenin hakikaten
savurmadlar. Bunun yerine, biriktir seilmilerden olduunun esas iareti
dikleri serveti bakanln yaptklar haline geldi. Bylece, sz konusu
iletmelerin geliimini daha da fikirlerden etkilenmi olan gruplar
ilerletmek iin kullandlar. arasnda ekonomik baarya ynelik ok
byk bir gdlenme yaratld. Ancak
Weber'in kuramnn z, kapitaliz
bu gdlenmeye mminin gsterisiz
min ruhundaki tutumlarn dinden
ve tutumlu bir hayat yaama ihtiyac
devirildiidir. Byle bir grn
elik etti. Pritenler sefahatin er
gelimesinde Hristiyanln genelde
olduuna inanmaktaydlar, dolaysyla
ksmi bir rol oldu, gdlenmenin esas
servet biriktirme gds kasvetli ve
gc Protestanlk tarafndan saland
gsterisiz bir hayat tarz ile birleti.
-zellikle Protestanln bir eidi olan
Pritenizm. lk kapitalistierin ou lk dnem giriimciler kendile
Pritendiler ve birou Kalvinci rinin toplumda byk deiikliklerin
grleri benimsemilerdi. Weber, meydana geliine yardmc olduklarnn
birtakm Kalvinci dsturlarn kapitalist ok az farkndaydlar; onlar her eyin
ruhun dorudan kayna olduklarn stnde dinsel gdler tarafndan
ne srd. Bu dsturlardan birisi zorlanm kiilerdi. Pritenlerin
insann, Tanr'nn yeryzndeki vastas mnzevi -yani nefsinden feragat eden-
olduu ve insann ehli hikmet olarak bir hayat tarz sonunda ada medeniyetin
memuriyette -Tanr'ya daha byk esas bir paras haline geldi. Weber
hamd- sena olmas iin bir meslekte- yle yazd:
almasnn Kadiri Mudak tarafndan P rite n eh li h iz m e t o larak b ir m em u riy ette
gerekli grld fikriydi. alm ak isted i, b iz ise b y le yapm ak
zoru n d ay z. nk a sk etizm , m a n a str
Kalvinciliin ikinci nemli bir yn h cre le rin d e n k arlp g n l k hayatn
mukadderat fikriydi. Buna gre, sadece iin e ta n n ca v e d nyevi ahlak kendi
kaderleri yle takdir edilmi belli e g e m e n li i a ltn a alm ay a b a la y n c a ,
insanlar seilmiler -yani ahirette r o l n , ad a e k o n o m ik d z e n in
m u a z z a m e v re n in i yaratm ad a o y n ad .........
cennete girecekler- arasndayd. Kal-
A sk e tiz m , dnyay yen id en b iim le n d irm e
vin'in retisinin zgn biiminde ifade iin i y k len d i in d en v e k en d i lklerini
edildii haliyle, bir insann dnyada d ny ad a g e r e k le tirm e k isted i in d en ,
yapaca hibir ey onun seilmilerden m ad d i eyalar in sa n hayat zerin d e tarihin
biri olup olmamasn deitiremezdi; bu n ceki h i b ir d n e m in d e g r lm e m i
d ereced e g id e re k a r ta n ve so n u n d a
Tanr tarafndan nceden takdir ve
a m an sz h ale g e le n b ir g kazand . . . . B ir
tayin edilmiti. Ancak, bu inan k im se n in kend i m em u riy etin d ek i d evi
Kalvin'in izleyicileri arasnda ylesine fik ri, l d in sel in an larn hay aleti g ibi
bir bunalma sebep oldu ki, inananlarn, y aam larm z iin d e sin si sin si d o lam ak
seilmiliin alameti saylabilecek baz tadr. M em u riy etin y erin e g etirilm esi en
y k sek m an ev i ve k lt rel d eerlerle
iarederi tanmalarna imkan salamas
ilik ilen d irilem ez o ld u u n d a ya d a, dier
iin daha sonra biraz deitirildi. yanda, e k o n o m ik b ir z o ru n lu lu k olarak
h issed ilm esi g e rek m ed i in d e, birey on u

140
Sosyolojide Kuramsal Dnce

hakl g s te r m e a b a sn b t n y le terk bireyler niin tutumlu yaamay


etm ek ted ir. En g elik in old u u yerd e,
istesinler?
B irle ik D e v le d e r'd e , kend i d in sel ve
ah lak i a n la m la rn d a n sy rlm se rv e t 3. Kuram, kendilerini anlamak iin
aray k en d in e p r dnyevi tu tk u larn
gelitirilmi olduu durumlarn
elik etti i b ir ey olm ay a m eyleder.
(W eb er 1 9 7 6 )
tesine giden durumlar aklama
kabiliyetindedir. Weber, sadece
Weber'in kuram birok adan ada kapitalizmin kkenlerini
eletirilmitir. rnein, bazlar, onun anlamaya altn vurgulad.
kapitalizmin ruhu dedii grn, Bununla birlikte, Pritenizmin
Kalvincilik iitilmeden ok nce, on aladklarna paralel deerlerin
ikinci yzyl ilk Italyan tccar kende- dier baarl kapitalist gelime
rinde grlebileceini ne srmler durumlarnda da szkonusu olabi
dir. Dierleri, onun Protestanlkla lecei varsaylabilir.
balantlandrd bir memuriyette
alma fikrinin Katolik inanlarnda 4. yi bir kuram srf geerli olan
zaten mevcut olduunu ileri srm deil, aksine yeni fikirler dourma
lerdir. Yine de Weber'in aklamasnn ve daha ileri aratrma yapma
temel unsurlar birok kii tarafndan ihtiyacn uyarma bakmlarndan da
kabul edilmektedir ve onun gelitirdii verimli olandr. Daha sonraki ok
tez ilk kez dile getirildii zamanki kadar byk saydaki aratrma ve
arpc ve aydnlatc olmay srdr kuramsal zmleme iin bir
mektedir. Eer Weber'in tezi geerli ise, balama noktas oluturmak
ada ekonomik ve toplumsal gelime suretiyle Weber'in kuram bu
ilk bakta bunlardan ok uzakta bir bakmlardan da kesin olarak hayli
eyden -bir dizi dinsel lkden- ok baarl olmutur.
kesin bir ekilde etkilenmitir.
Weber'in kuram, sosyolojide Drt kuramsal mesele
kuramsal dnmenin birok nemli
ltn karlamaktadr. Weber'in almasnn dier ynleri
hakkndaki anlamazlklarda olduu
1. Kuram, kar -sezgicidir- sadu gibi Protestan A h l k hakkndaki
yunun iddiasn iflas ettirecek bir tartma da bugn devam etmektedir.
yorum nermektedir. Bylece Klasik dnrler tarafndan gelitirilen
kuram, kapsad meselelere taze fikirler, 1. Blmde tartlan daha
bir bak as gelitirmektedir. sonraki kuramsal bak alar da,
Weber'den nceki yazarlarn ou uzlamazlklar kkrtmaya devam
dinsel fikirlerin kapitalizmin kke etmektedir.
ninde esasl bir rol oynayabile
ceini ok az dnmlerdir. Bu bak as atmalarnn
dikkatimizi zerine ektii ve bazlar
2. Kuram, aksi halde bir bulmacaya insan faaliyetlerini ve kurumlarn nasl
dnen bir eyden bir anlam yorumlamamz gerektiine ilikin genel
karmaktadr: Servet biriktirmek meselelerle ilgili olan birok temel
iin byk bir aba gsterirken kuramsal amaz-srp giden uzla

141
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D O n c e

mazlk ya da tartma konular meye aday derin kar farkllklar


bulunmaktadr. Burada bunlardan var olmaya devam etmektedir.
drdn tartacaz.
3. Sosyolojinin ortodoks gelenek
1. Bir amaz insan ejlemi ve toplumsal lerinde zerinde pek dnlme
yap ile ilgilidir. Mesele udur: Biz mi olmamakla birlikte gz ard
yaratc insan aktrler kendi edilemeyecek olan nc bir
hayatmzn ardarn ne oranda temel kuramsal mesele vardr. Bu,
etkin bir ekilde denetliyoruz? Ya toplumsal cinsiyet hakknda tatmin
da yaptklarmzn ou denetimi edici bir anlay sosyolojik zm
miz dndaki genel toplumsal leme iine nasl katacamz
glerin bir sonucu mu? Bu mesele sorunudur. 1. Blmde grd
sosyologlar her zaman blmtr mz zere, sosyolojinin kurucu
ve blmeye de devam etmektedir. simalarnn hepsi erkekti ve onlar
rnein, Weber ve sembolik yazlarnda insanlarn toplumsal
etkileimciler insan davrannn cinsiyet sahibi varlklar olduklaryla
faal ve yaratc unsurlarn vurgula hi ilgilenmediler. Yakn zamanlara
mlardr. Durkheim'nki gibi, teki kadar sosyoloji ile ilgilenen
yaklamlar ise toplumsal etkilerin kadnlar bile (rnein, 1 Blmde,
eylemlerimiz zerine kstlayclk- s.54'te Harriet Martineau hakkn-
larn vurgulamaktadr. daki kutuya bakn) byk oranda
gz ard edildiler. lk dnem erkek
2. ikinci bir kuramsal mesele
sosyologlarn alm alarnda
toplumdaki uylama ve atma ile
bireyler 'cinsiyetsiz' varlklarm
ilgilidir. levselcilik dahil olmak
gibi yer alrlar -onlar farkllam
zere sosyolojideki baz grler,
kadn ve erkekler olmaktan ok
grm olduumuz zere, insan
soyut 'yapanlar'dr. Toplumsal
toplumlarmn doasnda var olan
cinsiyet meselelerini sosyolojideki
dzen ve uyumu vurgulamaktadr.
daha yerleik kuramsal dnme
Bu gr benimseyenler srekli
biimleri zerinde ele almamza
lik ve uzlamay, her ne kadar
yarayacak ok az eyimiz oldu
sreklilik ve uzlama zaman iinde
undan bu mesele bugn itibariyle
deise bile toplumlarn en belirgin
kendileriyle greeceimiz drt
zellikleri olarak dnmektedir.
meselenin belki de en zor olandr.
Dier sosyologlar, te yandan,
toplumsal atmann yaygnln Toplumsal cinsiyetle ilgili ana
nemle belirtmektedirler. Onlar, kuramsal ikilemlerden biri u
toplumu blnmeler, gerilimler ve ekildedir: toplumsal cinsiyeti
mcadelelerle dolu olarak grmek sosyolojik dnceye genel bir
tedirler. Onlara gre, insanlarn kategori olarak m katalm? Ya da,
birbirleriyle ou kere dostane bir bunun yerine, toplumsal cinsiyet
ekilde yaadklarn ileri srmek meselelerini, kadn ve erkeklerin
yanlsamadr; ak kar karya farkl balamlarda davranlarn
geliler olmadnda bile bir zaman etkileyen zel etkilere blerek mi
geldiinde faal atmalara dn zmlememiz gerekir? Bunu

142
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

baka bir ekilde de ifade edebiliriz: Durkheim, toplumun birey olarak


kimlikleri ve toplumsal davranlar kiinin zerinde ncelie sahip
ile ilgili olarak, btn kltrlerde olduunu ne srd. Toplum, bireysel
kadnlar ve erkekleri ayran eylemlerin toplamnn ok daha
zellikler var m? Yoksa, toplumsal tesinde bir eydir; toplum, maddi
cinsiyet farkllklar her zaman esas dnyadaki yaplarla karlatrlabilir bir
olarak toplumlar blen dier 'peklik' ya da 'katla' sahiptir. Birok
farkllklar (snf blnmeleri gibi) kaps olan bir oda iindeki bir kiiyi
temelinde mi aklanmal? dnn. Odann yaps kiinin
yapabilecei olas faaliyetleri kstlar.
4. Drdnc bir mesele yle ok
rnein, duvarlarn ve kaplarn
fazla insan davrannn ya da bir
btn olarak toplumun zellikle yerletirilme biimi giri ve k
riyle deil, fakat modern toplumsal yollarn belirler. Durkheim'a gre,
gelimenin zellikleriyle ilgilidir. toplumsal yap da birey olarak
Mesele, modern toplumlann kkeni yapabileceklerimize snrlar koyarak
ve doasn etkileyen etkenlerin bizim faaliyetlerimizi benzer bir ekilde
belirlenmesiyle ilgili olup, Marksist kstlar. Odann duvarlar nasl bizim
olmayan ve Marksist yaklamlar dmzda ise, toplumsal yap da bizim
arasndaki farkllklardan kaynak 'dmzda' bir eydir.
lanmaktadr. ikilem u mesele
Bu gr as mehur bir alntda
zerinde toplanmaktadr: Modern
dnya ne oranda Marx'n iaret Durkheim tarafndan u ekilde ifade
ettii ekonomik etkenler -zellikle edildi:
kapitalist ekonom ik giriim B ir k ard e, k o c a veya vatand a olarak
mekanizmalar- tarafndan ekillen y k m l l k lerim i y erin e g etird i im d e,
dirilmitir? te yanda, modern ta a h h t le r im in g e r e in i y a p t m d a ,
yasada ve ad etlerd e tan m lan m o lan ve
dnemdeki toplumsal gelimeyi
k en d im in v e ey lem lerim in d n d a olan
dier etkenler (toplumsal, siyasal ve
y k m l l k lerim i y erin e g e tirm i olu ru m .
kltrel) ne oranda ekillendir .... B e n z e r ek ild e, m m in kend i din sel
mitir? Bu drt mesele etrafndaki yaam n n in a n v e uygulam alarn d o d u
sorular sosyolojik kuram asndan u n d a h azr h ald e bu lu r; e er bu in an lar
ylesine temel sorulardr ki, bunlar v e uygulam alar birey var olm a d a n n c e var
hakknda gelitirilmi farkl fikirleri idiyseler, o z am an d e m e k tir ki, o n lar
bireyin d n d a vardrlar. D n ce le rim i
biraz ayrntl olarak ele alacaz.
dile g e tir m e k iin kulland m iared er
sistem i, b o rc u m u dem ek iin k u llan
Yap ve eylem dm para sistem i, ticari ilikilerim d e
y ararlan d m kred i aralar, m esle im d e
Durkheim'n ve ondan beri birok
izled i im uygu lam alar v s-b e n im o n lar
sosyologun peine dt byk bir k u llan m am ad an ba m sz olarak ilerler.
konu bizim yesi olduumuz toplumun (D u rk h e im 1 9 8 2 )
eylemlerimiz zerinde toplumsal
kstlar icra ettiidir. Durkheim'n dile getirdii gr
tipinin pek ok bals olmakla birlikte
D u r k h e i m 'n g r 1. B l m , s . 4 6 -
5 0 d e a n la tld .
bu gr ayn zamanda sert eletirilere
de uramtr. Eer birok bireysel
eylemlerin bir bilekesi deilse o zaman,

143
S o s y o lo jid e K u ra m sa l D n c e
I J . +11-,*umr.m,-n r/tm .nun.'LiL'K m

eletirmenler sormakta, 'toplum' nedir? alabilecei mal ve hizmetleri satn


Bir grubu incelersek, kolektif bir varlk almak istersem, mevcut para sistemini
deil, sadece eitli ekillerde kullanp kullanmama konusunda da bir
birbirleriyle etkileen birok birey tercih hakkna sahip deilim. Kabul
grrz. 'Toplum,' sadece, birbirleriyle edilmi dier btn toplumsal
ilikilerinde dzenli tarzlarda davranan kurumlar gibi para sistemi de toplumun
ok saydaki insandr. Eletirmenlere herhangi bir yesinden bamsz olarak
gre (ki, sembolik etkileimcilikten et vardr ve o bireyin faaliyetlerini kstlar.
kilenen ou sosyologu iermektedir;
Dier yandan, fiziksel dnya bizim
bu kuramsal yaklam 1. Blm, s. 56-
nasl dmzda ise toplumsal dnyann
9da anlatld), insanlar olarak bir eyi
da benzer ekilde bizim 'dmzda'
yapma sebeplerimiz vardr ve bizler
olduunu varsaymak aka yanltcdr.
kltrel anlamlarn nfuz ettii bir
nk, fiziksel dnya herhangi bir
toplumsal dnyada yaamaktayz.
beeri varlk hayatta olsun ya da olmasn
Onlara gre, toplumsal olgular kesin
var olmaya devam ederdi fakat ayn eyi
olarak 'eyler' deil, bizim yaptkla
toplum iin sylemek basite sama bir
rmza verdiimiz sembolik anlamlara
ey olurdu. Tek tek dnldklerinde
baldr. Bizler toplumun yaratklar
toplum bireyin dnda olmakla birlikte,
deil, onunyaratclaryz.
btn bireyler birlikte dnldnde
Deerlendirme doal olarak byle olamaz.

Bu anlamazln btnyle Dahas, Durkheim'n 'toplumsal


zlmesi olas grnmyor nk bu olgu' dedii eyler yaptmz eyleri
anlamazlk modern dnrler insan belki kstlarsa da b elirlem eBir gnden
davrann dzenli bir ekilde akla dierine varlk srdrmek belki ok
maya baladklarndan beri vardr. glk douracak olsa da, kesin kararl
stelik bu sadece sosyolojiyle snrl bir olmam halinde, para kullanma-dan
tartma olmayp toplum bilimlerinin yaamay seebilirdim, insani varlklar
btn alanlarndaki bilginleri megul olarak bizler tercihler yapmaktayz ve
etmektedir. Hangi yaklamn daha etrafmzdaki olaylara sadece edilgen
doru olduuna bu kitapta okuduklar bir ekilde tepki vermiyoruz. 'Yap' ile
nzn nda siz karar vermelisiniz. 'eylem' yaklam-lar arasndaki boluu
gidermenin yolu gnlk faaliyetlerimiz
Yine de, iki gr arasndaki esnasnda toplumsal yapyyaptmz ve
farkllklar abartlm olabilir. Bunlarn tekrar yaptmz kabul ve teslim
her ikisi ayn anda doru olamayacak etmektir. rnein, para sitemini
larsa da, aralarndaki balantlar kullanyor olmam o sistemin varlna
olduka kolay bir ekilde grebiliriz. kk fakat gerekli bir katk yapar. ayet
Durkheim'n gr baz bakmlardan herkes, hatta insanlarn ounluu, bir
tamamen geerli. Toplumsal kurumlar gn para kullanmamaya karar vermi
her hangi bir bireyin var olmasndan olsalard, para sistemi zlrd.
nce gelirler. Nitekim, rnein,
Britanya'da var olan para sistemini ben 1 .Blmde (s. 42) sz edildii ze
icat etmedim. Eer parann satn re, toplumsal yapy faal bir ekilde

144
S o s y o lo jid e K u ra m s a l D n c e

yapp, tekrar yapma srecini zm Toplumsal etkileim zerine


lemek iin kullanl bir terim alan Erving Goffman ve dier yazar
yaplamadr. Bu, yakn gemite benim lar (5. Blmde tartlmakta) btn
(Anthony Giddens) sosyolojiye insanlarn ok bilgili eyleyenler olduk
kattm bir kavramdr. 'Yap' ve 'eylem' larn ne srmekte olduka hakllar.
ister istemez birbirleriyle balantldr. nsani varlklar olarak bizler her ne isek,
nsanlar dzenli ve olduka tahmin byk lde, karmak bir adetier
edilebilir bir ekilde davrandklar dizisi takip ettiimiz iin yleyiz
lde ve mddete toplumlar, -rnein sokakta birbirlerinin yanndan
topluluklar ve gruplarn yaps vardr. geerken yabanc kiilerin dikkat ettii
te yandan, bireyler olarak her birimiz, merasimler. te yandan, bu bilgi
toplumsal olarak yaplandrlm ok yeteneimizi eylemlerimize uygulad
byk miktarda bilgiye sahip olduu mzda, kendilerini kaynak olarak
muz iin 'eylem' olasdr. Bunu en iyi kullandmz kurallara ve adedere g
aklamann yolu dil rneine bavur ve ierik katmaktayz. Yaplama,
maktr. Var olabilmek iin dilin yazarn 'yapnn ikilii' dedii eyi her
toplumsal bakmdan yaplandrlm zaman varsayar. Bu demekr ki, btn
olmas gerekir -dil kullanmnn her toplumsal eylemler yapnn var oluunu
konumacnn uymas gereken kurallar varsayar. Fakat ayn zamanda, yap da
vardr. Sz, belli dilbilgisi kurallarn eylemi varsayar nk yap insan
takip etmediinde, bir kimsenin belli bir davrannn dzenliliklerine dayanr.
balamda sylediklerinin anlam olmaz.
Ancak, dilin yapsal zellikleri bireysel Uzlama ve atma
dil kullanclarn uygulamada bu
Uylama ve atma grlerini kar
kurallar izlemeleri sayesinde vardr. Dil
karya getirirken de Durkheim'la
srekli olarak yaplama srecindedir.
balamakta yarar var. Durkheim,
toplumu birbirlerine baml paralar
olarak grr. Aslnda, ilevselci d
nrlerin ou iin toplum ark gibi
dileri birbirine girmi paralardan oluan
btnlemi bir bnyedir. Bu, Durkheim'n
'toplumsal olgularn' kstlayc,
'haricilik' zelliine yapt vurguyla
uyum iindedir. Fakat burada-ki
benzetme bir binann duvarlaryla deil,
insan bedeninin fizyolojisiyledir.
Beden, her biri canl varln devam
eden yaamn srdrmeye katkda
bulunan uzmanlam eitli paralar
dan (beyin, kalp, akcierler, karacier
v.s.) oluur. Bu paralar ister istemez
birbirleriyle uyum iinde alrlar; eer
Erving Goffman almazlarsa canl varln yaam

145
s o s y o lo jid e K u ra m s a l D n c e

tehlikededir. Durkheim'a gre, ayn ey btnyle bir zme kavumas olas


toplum iin de sz konusudur. Bir deildir. Yine de, uzlama ve atma
toplumun zaman iinde srp giden bir grleri arasndaki farkllk olduun
varla sahip olabilmesi iin onun dan daha byk grnmektedir. Bu iki
uzmanlam kurumlarnn (siyasal gr btnyle uzlatnlamaz deildir.
sistem, din, aile ve retim sistemi gibi) Btn toplumlarda deerler konusunda
birbirleriyle uyumlu almalar gerekir. olaslkla genel bir uzlama var olmaldr
Toplumun devam bylece ibirliine ve btn toplumlarda kesin olarak
dayanr ki, bu da onun yeleri arasnda atma da vardr.
temel deerler konusunda genel bir
uzlama ya da anlamay varsayar. Dahas, sosyolojik zmlemenin
genel bir kural olarak toplumsal sistem
Daha ok atma zerine odakla- iinde uzlama ile atma arasndaki
anlarn ok farkl bir grleri vardr.
balantlar her zaman incelememiz
Onlara klavuzluk eden varsaymlar
gerekir. Farkl gruplarn sahip olduklar
Marx'n snf atmas hakkndaki
deerler ve bu gruplarn yelerinin
grleri rnek alnmak suretiyle
peinden kotuklar amalar ou halde
kolayca ortaya konabilir.
ortak ve muhalif karlarn bir kar
M anc'n snf atm as hakkndaki
mn yanstr. rnein, Manc'n snf
a k la m a s . 1 .B l m , s. 5 0 -5 2 'd e
tartlm aktadr. atmasn resmetmesinde bile, farkl
snflar birbirlerine hasm olduklar
Marx'a gre, toplumlar, kaynaklar kadar baz ortak karlar da paylarlar.
eit olmayan snflara blnm Nitekim, iiler cretlerini salamak
haldedirler. Byle belirgin eitsizler var iin kapitalistlere dayandklar gibi
olduundan, toplumsal sistemin 'iine kapitalisder de kendi iletmelerinde
ina edilmi' kar blnmeleri vardr. almalar iin belli bir igcne
Bu kar atmalar bir noktaya
dayanrlar. Bu ortamlarda ak atma
gelindiinde faal deimeye patlak
srekli deildir; aksine, bazen her iki
verirler. Bu grten etkilenenlerin
tarafn ortak yanlar farkllklarn aar,
hepsi Manc'n zerinde durduu kadar
baz durumlarda ise aksi durum sz
snf zerinde durmaz; atmay
ilerletmede teki blnmelerin de konusudur.
nemli olduklar kabul edilir -rnein, atma ve uzlama arasndaki
rk gruplar ya da siyasal hizipler karlkl ilikileri zmlemeye yardm
arasndaki blnmeler. Toplum, hangi c olan ie yarar bir kavram ideolojidir
atma gruplarnn dierlerinden daha -daha az gl gruplarn zararna olarak
gl olduklar bir yana, esas olarak daha gl gruplarn kendi konumlarn
gerilimle dolu olarak grlmektedir; en
emniyete almaya yardmc olan deerler
istikrarl toplumsal sistemler bile
ve inanlar. G, ideoloji ve atma her
birbirlerinin hasm olan gruplamalarn
zaman yakndan balantldr. Birok
huzursuz bir dengesini temsil eder.
atma, getirdii mkafatlar nedeniyle,
Deerlendirme g hakkndadr. Gcn fazlasna sahip
olanlar kendi egemenliklerini elde
Yap ve eylem meselesinde olduu tutmak iin esas olarak ideolojinin
gibi bu kuramsal tartmann da etkisine dayanabilirler, fakat gerekli

146
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D f l n c e

olduunda genellikle g kullanmaya da Bugn kimse bu tarzda ifade


muktedirdirler. rnein, feodal edilmi bir fikri kabul etmez. Kadn
dnemlerde aristokratik dzen aznlk kim lii de erk ek lerin k i kadar
bir grup insann ynetmek iin do toplumsallama tarafndan ekillendiril
duklar inanc tarafndan desteklendi; mektedir. Yine de, biraz deiiklik
fakat aristokratik yneticiler kendi yapldnda, Durkheim'in iddias
glerine kar kmaya cesaret edenlere toplumsal cinsiyetin oluumu hakknda
kar sk sk iddet kullanmna da olanakl bir gr temsil eder. Bu,
bavurdular. toplumsal cinsiyet farkllklarnn esas
olarak erkek ile kadn arasndaki
Toplumsal cinsiyet meselesi biyolojik olarak belli farkllklara
dayanddr. Byle bir gr ister
Toplumsal cinsiyet meselesi
istemez toplumsal cinsiyet farkllk
modern sosyolojinin erevesini kuran
larnn doutan geldiine inanmak
byk simalarn yazlarnda ok nadiren
deildir. Aksine, kadnn toplumsal
merkezi bir yer igal eder. Ancak,
konumu ve kimliinin esasen reme ve
toplumsal cinsiyet meselesine temas
ocuk yetitirmeye katlmyla ekillen-
ettikleri birka paragraf temel bir
dirildiini varsayar. Eer bu gr
kuramsal ikilemin ana hatlarn ortaya
doru ise, toplumsal cinsiyet farkllk
koymamza yardmc olacak mahiyet
lar btn toplumlarda derin bir ekilde
tedir bu paragraflarda ikilemi zmeyi
yerlemitir. Kadnlar ile erkekler
denememize yardmc olacak ok az ey
arasndaki g farkllklar erkekler
olsa bile. Bu ikilemi en iyi arada srada
siyaset, alma ve savan 'kamusal'
Durkheim'in yazlarnda beliren bir
alanlarnda faal iken, kadnlarn ocuk
konuyu, Marx' yazlarnda belirenle
dourmas ve asl ocuk bakclar ol
kar karya getirerek betimleyebilitiz.
malar olgusunu yanstmaktadr.
ntihar tartmasnn bir yerinde
Durkheim, kadn ok daha byk Marx'n grnn bu grle
oranda doann bir rn iken erkein aras aslnda aktr. Marx asndan
hemen neredeyse btnyle toplu erkekler ile kadnlar arasndaki g ve
mun rn olduunu kaydeder. Bu stat farkllklar esas olarak baka
gzlemlerini geniletirken erkek blnmeleri yanstr -onun gznde,
hakknda yle der: Eininkiler daha snf blnmelerini. Ona gre, ilk insan
ok dorudan kendi organizmasndan toplumlarnda ne toplumsal cinsiyet
etkilenmi iken, onun zevklerinin, farkllklar ne de snf farkllklar
isteklerinin, mizacnn byk lde vardr. Erkelerin kadn zerindeki g
kolektif bir kkeni vardr. Bu nedenle leri snf blnmeleri ortaya ktktan
onun ihtiyalar eininkilerden olduka sonra meydana geldi. Evlilik kurumu
farkldr (1952). Baka bir deyile, araclyla kadn, erkeklerin sahip
kadnlarn ve erkeklerin farkl kimlik olduklar zel mlkn bir biimi
leri, zevkleri ve eilimleri vardr nk haline geldiler. Snf farkllklarnn
kadnlar daha az toplumsallamlardr stesinden gelindiinde kadnlar erkek
ve doaya erkeklerden daha yakn lere olan esaretlerinden kurtulacaklar
drlar. dr. Yine, bu zmlemeyi de bugn

147
S o s y o lo jid e K u ra m s a ! D n c e

ok az kii kabul ederdi fakat daha emin olarak syleyebiliriz. Erkekler ve


genelleyerek bu gr ok daha kabul kadnlarn farkl deneyimleri olduun
edilebilir bir gr haline getirebiliriz. dan ve dnyay farkl bak alarndan
Snf, erkekler ve kadnlarn davrann grdklerinden, onlar dnya anlayla
etkileyen toplumsal blnmeleri rn da zde ekillerde ina etmemek
ekillendiren tek etken deildir. Dier tedir. Feminisder, sk sk geleneksel
etkenler etnik farkllklar ve kltrel art sosyolojik kuram bilginin 'toplumsal
alan ierir. rnein, bir aznlk cinsiyetletirilmi' doasn inkar veya
gz ard etmekle ve bunun yerine erkek-
grubundaki kadn-larn (diyelim,
egemen toplumsal dnya alglar
Birleik Devletlerdeki siyahlarn) ayn
yanstmakla itham ederler. Onlara gre,
aznlk grubundaki erkekler ile
erkekler geleneksel olarak toplumda
ounluk grubundaki kadnlarla (yani
g ve yetki konumlarn igal etmi
beyaz kadnlar) oldu-undan daha fazla lerdir ve kendi imtiyazl rollerini
ortak yanlar olduu ne srlebilirdi. srdrmekte karlar bulunmaktadr.
Ya da, belli bir kltrden gelen kadnlar Bu ardar altnda, toplumsal cinsiyetle
(kk bir avc ve toplayc toplum tirilmi bilgi, kurulu toplumsal dzenle
kltrnden gibi) o kltrden gelen meleri devam ettirmek ve erkek ege
erkekle ile bir sanayi toplumundaki menliini merulatrmakta yaamsal
kadnlarla paylatklarn-dan daha fazla bir g haline gelir.
ortak zellikler payla-yor olabilirler. F em in izm yaklam lar daha ayrntl
olarak 12. B lm de, Cinsellik ve
Geen otuz ila krk ylda kadn
T oplum sal C in siyet , s. 516-24'd e
hareketinin ykselii sosyoloji ve dier tartlm aktadr.
disiplinlerde kktenci deimeleri
tahrik etti. Feminizm, hem sosyolojik Baz feminist yazarlar 'erkekler' ya
kuram ve yntemde hem de sosyoloji da 'kadnlarn' kendilerine has kar
veya zellikleri olan gruplar olduunu
nin kendi konusu iinde alglanan erkek
varsaymann yanl olduunu ne
yanllna kar geni tabanl bir saldr
srmlerdir. Bu yazarlarn birou,
balatt. Sadece sosyolojideki erkek
Judith Butler (1999) gibi, postmodern
hakimiyetine meydan okunmakla kal dnceden -ki aada (baknz s. 152-
mayp ayn zamanda disiplinin kendisini 54) daha ayrntl olarak tartlmak
kapsaml bir ekilde -hem sosyolojinin tadr- etkilenmilerdir. Buder'a gre,
zn oluturan sorularn hem de toplumsal cinsiyet sabit deil, akkan
bunlar kuatan tartmalarn sunulma bir kategoridir ve insanlarn olduklar
biiminin- yeniden ina edilmesi eyden ok yaptklar eyde sergilenir.
ynnde arlar yapld. Eer, Butler'n iddia ettii gibi (2004),
toplumsal cinsiyet 'yaplan' bir ey ise, o
Sosyolojideki feminist bak as
zaman bir grup insan onu baka bir
toplumsal dnyay zmlemede top
grup insan zerinde g uygulamak iin
lumsal cinsiyetin merkeziliini vurgular.
kullanldnda, o 'yapmamak' iin
Feminist gr alarnn eitlilii
savamamamz gereken bir eydir ayn
genel ifadelerde bulunmay gletir
zamanda. Judith Butler'n almas ve
mekle birlikte, ou feministin bilginin
ecinsel kuram zerindeki etkisi 12.
btnyle cinsiyet ve toplumsal cinsi-
Blm, s. 504de daha ayrntl olarak
yede ilgili olduunu kabul ettiklerini
tartlmaktadr.

148
S o s y o lo jid e K u ra m s a l DG G nce

ksmnn kadnlar ya gz ard ettii ya


da kadn kimliini ve davrann ok
yetersiz yorumlarla ele ald iddiasna
kimse ciddi olarak kar kamaz.
Geen yirmi yl sresince sosyolojide
kadn zerine yaplan btn yeni
almalara ramen, kadnlarn ayrt
edici faaliyet ve tasalarnn yeterince
incelenmedii birok alan bulunmakta
dr. Fakat, kadn almasn sosyo
lojinin iine tamak kendi iinde ve
kendi bana toplumsal cinsiyet mesele
leri ile baa kma ile ayn ey deildir
nk toplumsal cinsiyet kadn ile erkek
kimlikleri ve davranlar arasndaki
ilikiyle ilgilenir. imdilik, dier
Benzer konular Susan Faludi sosyolojik kavramlar (snf, etniklik,
tarafndan da ele alnmtr. Erkeklik kltrel arka plan v.s.) marifetiyle
zerine almas Dimdik (Stiffed) toplumsal cinsiyet farkllklarnn ne
(1999)'te Faludi erkein btn alanlarda kadar aydnlatlabilecei ya da, aksine,
egemen olduu fikrinin bir efsane dier toplumsal blnmelerin toplum
olduunu ileri srmektedir. Aksine, sal cinsiyet farkllklaryla aklanmaya
erkeklerin sahip olduu ve ynetdi ne kadar ihtiyalar olduu ak bir soru
varsaylan dnyada bugn bir erkeklik olarak braklmak zorundadr. Gelecek
bunalm vardr. Baz erkek gruplar te sosyolojinin aklama getirme dev
yine kendilerinden emin ve ileri lerinin byklerinde bazlar bu ikilemle
denetim altnda tuttuklarn hisseder etkin bir ekilde baa kmasna bal
ken dier birou kendilerini kenara olacaktr.
itilmi ve z-sayglarn yitirmi halde
bulmaktadr. En azndan baz kadn Modern dnyann biimlenmesi
larn gstermi olduu baar, bu
nedenin paralarndan olsa da alma M arxist bak as
hayatnn doasndaki deimeler de
nedenler arasnda yer almaktadr. Marx'n yazlar sosyolojik zm
rnein, bilgi teknolojilerinin etkisi lemeye ok gl bir meydan okumadr
birok az kalifiye erkei toplumun ki, bu gz ard edilmemitir. Marx'n
kendi zamanndan bugne, birok
ihtiyac olmaktan karmtr.
sosyolojik tartma onun modern
Erkeklik B unalm retim le ilikili toplumlarn gelimesi hakkndaki
olarak s. 760-1'te tartlm aktadr. fikirlerine odaklanmtr. Daha' nce
anld zere, Marx, modern toplum-
Deerlendirme
lar kapitalci olarak grr. Modern
Bu nc ikilemde yer alan dnemdeki toplumsal deimenin
meseleler ok nemli olup, feminist arkasnda yatan itici gd kapitalist
yazarlarn sosyolojiye meydan okuyu retimin ayrlmaz bir paras olan
lar ile dorudan ilgilidir. Gemite srekli ekonomik dnm ynndeki
sosyolojik zmlemenin nemli bir baskdr. Kapitalizm nceki ekonomik

149
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

sistemlerin herhangi birinden ok daha 1989'u izleyen yllarda Sovyetler


dinamik bir ekonomik sistemdir. Birlii'nde ve Dou Avrupa'da kom
Mallarn tketicilere satmak iin nizmin hzl k birok kiiyi
kapitalistler birbirleriyle rekabet Marxist dncede 'bunalm'dan sz
etmekte ve rekabeti bir piyasada varlk etmeye sevk etti ki, bu durum Mark
srdrebilmek iin de irketler kendi sizm eletirmenlerinin phelerini hakl
mallarn olabildiince ucuza ve etkin karr grnd (Gamble 1999). Her ne
bir ekilde retmek zorundadr. Bu, kadar Batl Marksistlerin ou fiilen
srekli teknolojik yenilik yapmaya mevcut sosyalizm diye tarif ettikleri
srklemektedir nk belli bir rem Rusya ve baka yerlerdeki sosyalizmi
srecinde kullanlan teknolojinin uzun sredir reddetmi olmakla
etkinliini artrmak irkederin rakipleri
birlikte, dnyann geni bir blgesinin
karsnda bir para gvenli bir konum
resmi ideolojisi olarak Marksizm'in
edinmelerinin bir yoludur.
varln srdrmesi Batl Marksistlere,
iinde mallar satmak, ucuz ham kapitalizmin seeneklerinin var
maddeleri elde etmek ve ucuz ig olduunun bir kantn salamaktayd.
cnden faydalanmak iin yeni pazarlar
arama ynnde ok gl drtler de Weber'ingr
vardr. Bu nedenle kapitalizm, Marx'a
Marx'n en eski ve en sert eletiri
gre, durmak bilmeksizin genileyen,
cilerinden biri Max Weber'di.
darya doru hcum eden bir sistem
dir. Bat sanayinin yaylmasn Marx Weber'in almas 1 Blm, 'Sosyoloji
byle aklar. N edir', s. 52-54'dea anlatld.

Marx'n kapitalizmin etkisi hakkn- Weber'in yazlar, aslnda, Marx'n


daki yorumu birok desteki buldu ve hayaleti -yani onun brakt
sonraki yazarlar onun yazdklarn entelektel miras- ile mr buyu sren
nemli lde zarifletirdiler. Dier bir mcadele olarak tanmlanmtr.
yandan, saysz eletirmen modern Weber'in gelitirdii alternatif bak
dnyay ekillendiren etkiler konusunda bugn de nemli olmaya devam
alternatif zmlemeler ortaya koyarak etmektedir. Ona gre, ekonomik olma
onun grlerini rtmeye giritiler. yan etkenler modern toplumsal geli
rtk olarak herkes bugn iinde mede anahtar bir rol oynamlardr. Bu
yaadmz dnyann ekillenmesinde soru aslnda Protestan A hlkm a ana
kapitalizmin bir pay olmu olduunu noktalarndan biridir. Dinsel deerler
kabul etm ektedir. Fakat, dier -zellikle Pritenlikle balantl olanlar-
sosyologlar Marx'n pr ekonomik kapitalist bir gr yaratmada temel
etkenlerin deime retmedeki etkisini neme sahiptiler. Bu kapitalist gr
abarttn ve modern toplumsal Marx'n zannettii gibi ekonomik
gelimede kapitalizmin Marx'n ileri deimelerden ortaya kmad.
srdnden daha a%bir merkebi neme
sahip olduunu ne srmlerdir. Bu Weber'in modern toplumlarn
yazarlarn ou, Marx'n, sosyalist bir doas ve Batl yaam biimlerinin
sistemin sonunda kapitalizmin yerini dnya zerinde yaylma sebepleri
alaca inancn da phe ile karla hakkndaki anlay Marx'n anlayyla
mlardr. esasen terstir. Weber'e gre, kapitalizm
-ekonomik giriimi rgtlemenin ms

150
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

takil bir yolu -modern dnemde top Deerlendirme


lumsal gelimeyi ekillendiren balca
etkenlerden biridir. Kapitalist ekono Modern toplumlar hakkndaki
mik ileyilerin altn destekleyen ve bu hangi yorum, Marx'tan ya da Weber'den
mekanizmalarn kendilerinden daha karlan, dorudur? Bilginler bu
temel neme sahip olan unsurlar bilim konuda da blnmtr. Aadaki
ve brokrasidir. Bilim , modern kutu bu farkllklarn bazlarn srala
teknolojiyi ekillendirmitir ve gele maktadr. (Her bir taraftar topluluu
cekteki herhangi bir sosyalist toplumda arasnda eitlenmeler olduunu ve
da byle yapmaya herhalde devam dolaysyla belirtilen noktalar her
edecektir. Brokrasi ok sayda insan kuram cnn kabul etm eyeceini
hatrlamak gerekir.)

M arx ile VVeberin karlatrlm as


Marxist fikirlerin ana hatlar Weberci fikirlerin ana hatlar
1. M o d e r n g e li m e n in a n a d in a m i i k a p ita list 1. M o d e r n g e li m e n in a n a d in a m i i r e tim in
e k o n o m ik ile y i le rin g e n ile m e sid ir . u ssaU am asd r.

2 . M o d e r n to p lu m la r k e n d i d o a la rn a te m e l tek il 2 . S n f, m o d e r n to p lu m d a k i b ir o k e itsiz lik


e d e n s n f e itsiz lik le ri ile b l n m h a ld e d irle r. tip le r in d e n - e r k e k le r v e k a d n la r ara sn d a k i
e its iz lik le r g ib i- b irid ir.
3 . B a lc a g b l n m e le r i, e r k e k v e k a d n la rn
fa rk lla m k o n u m la rn e tk ile y e n le r g ib i, s o n 3 . E k o n o m i k s iste m d e k i g t e k i g
k e r te d e e k o n o m ik e its iz lik le rd e n k a y n ak lan r. k a y n a k la rn d a n ay rlab ilir. r n e in , e rk e k -k a d n
to p lu m s a l c in s iy e t e its iz lik le ri e k o n o m ik
4 . B u g n b iz im b ild i im iz e k li ile m o d e r n
e t k e n le r e d a y a n la ra k a k la n a m a z .
to p lu m la r (k a p ita list to p lu m la r) g e ic i tip le rd ir-
b u n la n n g e le c e k te ra d ik a l b ir b i im d e y e n id e n 4 . H a y a tn b t n a la n la n n d a u s sa lla m a
r g d e n m e le r in i b e k le y e b iliriz . u v ey a b u t r b ir g e le c e k te d a h a d a ile r le m e k z o r u n d a d r. B t n
so sy a liz m s o n u n d a k a p ita liz m in y erin i a la ca k . m o d e r n to p lu m la r ay n te m e l to p lu m s a l v e
e k o n o m ik r g tle n m e ta rz la rn a b a m ld rla r.
5. B a t e tk is in in d n y a l e in d e y ay lm as e sa s
o la ra k k a p ita list g iri im in g e n i le m e c i 5. B a t'n n k r e se l e tk is i s t n a sk eri g c ile
e ilim le rin in b ir so n u c u d u r. b irlik te sn a i k a y n a k la r z e rin d e k i
e g e m e n li in d e n g e lm e k te d ir.

etkin bir ekilde rgtlemenin balca Marksist ve Weberci grler


yoludur ve bu nedenle kanlmaz arasndaki kartlk sosyolojinin birok
olarak ekonomik ve siyasal byme ile alann etkilemektedir. Bu gr
birlikte genilemektedir. Weber, bilim, farkllklar sadece sanayilemi toplum-
modern teknoloji ve brokrasinin larn doasn nasl zmleyeceimizi
gelimesine toptan 'ussallama' olarak deil, daha az gelimi toplumlar
iaret eder. Ussallama, toplumsal ve hakkndaki grmz de etkilemek
ekonomik hayat teknik bilgi temelinde tedir. Ek olarak, bu iki bak as farkl
etkinlik ilkelerine gre dzenlemek siyasal durularla da balantldr; sol
demektir. kanatta duran yazarlar genel olarak

151
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

Marksist, liberaller ve muhafazakarlar bir ekli olduu, yani tarihin 'bir yere
ise Weberci grleri benimserler. Yine gittii' ve ilerlemeye gtrd
de, bu ikilemin ilgilendii etkenler, dier dncesinden esinlendiklerini ve bu
ikilemlerin ilgilendiklerinden daha fazla fikrin imdi artk km olduunu ileri
olarak, dorudan deneysel doas olan srmektedirler. Artk bir anlam ifade
etkenlerdir. Modern ve daha az gelimi eden byk anlatlar ya da meta-
toplumlann evrimleme yollar zerine anlatlar -yani kapsayc tarih ve
olgusal incelemeler deime rntle- toplum kavraylar- yoktur (Lyotard
rinin bu grlerden hangisine daha 1985). Savunulabilecek genel bir ilerle
fazla uyduunu belirlememize yardmc me fikri olmad gibi tarih diye bir ey
olur. de yoktur. Postmodern dnyann
istikameti, Marx'n mit ettii gibi,
sosyalist olmak deildir. Aksine,
Yeni sosyoloji kuramlar postmodern dnya, zerinde medyann
Modern dnyann nasl ekillendi egemen olduu ve bizi gemiimizin
rilmi olduuna dair yukanda belirtilen 'dna karan' bir dnyadr. Post
ikilemler bugn de nemli olmakla modern dnya olduka oulcu ve
birlikte yeni kuramclar Marx'tan ve eitlidir. Saysz film, video, televizyon
W eber'den daha ileriye gitmeyi program ve web sitelerinde imajlar
denemilerdir. Dou Avrupa'da kom dnya leinde dolamaktadr. Pek
nizmin kyle birlikte modern ok fikir ve deer ile iliki kurmaktayz
dnyay anlamak bakmndan Marx'n fakat bunlarn bizim yaadmz
fikirleri bazlarnn bir zamanlar yerlerin tarihi ya da bizim kiisel
dndnden daha az geerli tarihlerimizle ok az ba vardr. Her
grnmektedir, her ne kadar birok ey hi durmakszn akkan grn
bilgin modern dnyann karsna kan mektedir. Bir grup yazar bu durumu
sosyolojik sorularla baa kmak iin yle dile getirmitir:
ana hatlaryla Marksist yaklamlar B iz i m d n y a m z y e n id e n y a p ly o r .
kullanmaya devam ediyor olsalar bile K id e s e l retim , k itlesel t k etici, b yk
(Gamble 1999). eh ir, b a b a d ev let, yaylm b a h e d e k i ev
v e u lu s-d ev let d te: esn ek lik , eitlilik ,
Bazlar eskiden Marksist olan fark llk , h arek etlilik , ile tiim v e ad em -i
dier sosyologlar Marx' btnyle m e rk e z ile m e y k selite. B u s re te b izim
k en d i k im lik lerim iz, z -b e n lik anlaym z,
hesaptan dmektedir. Onlar, Marx'n
kend i z n e lli im iz d n t -r lm e k te .
tarihin genel rntlerini bulmaya Y e n i b ir d n e m e g em e k te y iz . (H ail ve
kalkmasnn baarszla mahkum bir di. 1 9 8 8 )
giriim olduuna inanmaktalar. Post-
moderni^mle balanl bu dnrlere Postmodernliin nemli yazarla
gre, sosyologlar Marx ve Weber'in rndan biri Fransz yazar Jean Baudril-
gelitirmeye alt trden kuramlar lard'dr (onun almas 15. Blm,
-yani, toplumsal deimenin genel bir 'Medya', s. 648-9'da tartlmaktadr).
yorumu- gelitirmeyi artk brakmaldr. Baudrillard, elektronik medyann bizim
gemiimizle olan ilikimizi tahrip
ettiine ve karma kark, bo bir dnya
Postmodernizm
yarattna inanmaktadr. O, yaamnn
P ostm odernizm dncesini daha balarnda Marx'tan gl bir
savunanlar, klasik dnrlerin tarihin ekilde etkilenmi biriydi. Ancak, imdi,

152
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

elektronik iletiimin ve kitlesel medya


nn yaylmasnn toplumu ekonomik
Her ne kadar kendisine postmo-
glerin biimlendirdii eklindeki
dernist demese de Michel Foucault
Marksist teoremi tersine evirdiini ne
(1926-1984) ok byk oranda
srmektedir. Ekonomik gler yerine
postmodernist dnceden yararland.
toplumsal yaam her eyin stnde
almalarnda bizim modern dnya
iaretler ve imajlar etkilemektedir.
mzdaki anlay, nceki dnemlerdeki
Baudrillard, medya egemenliin anlaytan ayran deimeleri gster
deki bir ada anlamn, TV programla meye alt. Su, beden, delilik ve
rnda olduu gibi, imajlarn akyla cinsellik zerine yazlarnda Foucault
yaratldn syler. Bizim dnyamzn toplumsal nfusun denetlenmesi ve
ou bir tr yap-inan evreni haline gzetlenmesinde giderek artan bir rol
gelmitir; bu evren iinde bizler gerek oynam olan hapishaneler, hastaneler
kiilere ve yerlere deil, medya imajla- ve okullar gibi modern kurumlarn or-

Jean Baudrillard

rina tepki vermekteyiz. Nitekim


1997'de Galler Prensesi Diana ld
nde sadece Britanya'da deil,
dnyann her tarafnda byk bir
kederlenme vard. Ancak insanlar
gerek bir kiinin yasn m tutuyor
lard? Baudrillard buna hayr, diyecekti.
ou insan iin Diana medya yoluyla
mevcuttu. Diana'nn lm insanlarn
gerek yaamda gerek birinin
lmn tecrbe etmesi olayndan ok,
dizi filmde meydana gelen bir olay
gibiydi. Baudrillard buna yaamn TV
iine zlmesi demektedir
Michel Foucault
Michel Foucault

153
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

taya kn inceledi. Bireysel zgrlk cinsellik gibi olgulara ynelik tutum


hakkndaki Aydnlanma fikirlerinin larn ekillendirir. G veya yetki
disiplin ve gzedemeyle ilgili bir baka sahiplerince tesis edilen uzman sylem
ynnn de olduunu gstermeyi is lerine ou halde sadece rakip uzman
tedi. Foucault, modern rgtsel sistem sylemlerince kar klabilir. Bu yolla,
lerle alakal olarak g, ideoloji ve sy sylemler alternatif dnme ve
lem arasndaki ilikiler hakknda nemli konuma yollarn kstlamak iin gl
fikirler gelitirdi. bir ara olarak kullanlabilirler.
Foucault'nun yazlarnda ne kan
Gcn, yani bireyler ve gruplarn temalardan biri g ve bilginin gzetle
bakalarna kar olarak kendi amalar me, yaptrm ve disiplin teknolojileri ile
na nasl ulatklarnn incelenmesi, nasl birbirlerine bal olduklardr.
sosyolojide temel bir nem tar. Klasik
dnrler arasnda Marx ve Weber g Foucault'nun toplumsal kurama
konusuna zel bir nem verdiler: kktenci yeni yaklam bilimsel bilginin
Foucault onlarn ncln yaptklar doas hakkndaki genel uzlamaya
baz dnceleri srdrd. Onun, kar durmaktadr. Onun eski almala
toplumda g ve denetleme hakkndaki rnn birounun nitelii olan bu
dncelerinde sylemin rol merkezi yaklam, Foucault'nun 'arkeolojisi'
bir yer igal eder. O, sylem kavramn, olarak bilinir olmutur. Aina olunan
belli bir nesne hakknda ortak sayltlar lara bakarak aina olunmayandan bir
tarafndan bir araya getirilmi konuma anam karmaya alan dier sosyal
ve dnme yollarna gndermede bilimcilerin aksine Foucault, ters ynde
bulunm ak iin kullanm aktadr. ie koyuldu: gemii kazarak aina
Foucault, ortaalardan gnmze olunandan bir anlam karmak.
gelinceye kadar, rnein, delilik syle Foucault byk bir gayretle bugne
minin arpc bir ekilde nasl deimi saldrd -aina olunduklar iin byk
olduunu gsterdi. rnein, orta lde grnmez olan kabul grm
alarda deliler genel olarak zararsz kavramlara, inanlara ve yaplara. O,
olarak dnlmekteydiler; hatta rnein, 'cinsellik' kavramnn her
bazlar onlarn Tanr vergisi baz zel zaman var olmayp, toplumsal deime
alglama 'yetenekleri' olabileceini sreleri araclyla yaratlm olduu
dnmekteydi. Modern toplumlarda nu inceledi. Benzer yorumlar gnm
ise 'delilik' hastalk ve tedaviyi vurgu zn normal ve sapkn faaliyet, aklllk
layan tbbiletirilmi bir sylem tarafn ve delilik gibi anlaylar iin de
dan ekillendirilmitir. Bu tbbiletiril yaplabilir. Foucault, bizim imdiki
mi sylem olduka gelimi ve nfuzlu inan ve uygulamalarmzn ardnda
bir doktorlar, tp uzmanlar, hastaneler, yatan sayltlar ak klmaya ve
meslek elemanlar dernekleri ve tp kendisine gemiten uzanarak imdiyi
dergileri a tarafndan desteklenmekte 'grnr' klmaya gayret etti. Ancak,
ve srdrlmektedir. toplum, toplumsal gelime ve moder
nlik hakknda genel kuramlara sahip
Foucault'nun almas biraz ayrntl
olarak 8. Blm, 'Salk, Hastalk ve olamayz, sadece onlarn paralarn
Engellilik', s. 302'de tartlmaktadr. anlayabiliriz.

Foucault'ya gre, sylem aracl Drt ada sosyolog


yla alarak g, halkn su, delilik ve

154
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

kandamtr. Bununla birlikte Marx'n


Pek ok dnr Michel Fouca- kapitalist bir ekonomide saptad baz
ult'dan etkilenmitir. Kide iletiimin temel sorunlar -ekonomik knt ve
ortaya knn damgasn vurduu bir bunalmlar retme eilimi gibi- bu
toplumda, gzedeme -davranlarn ekonomi iinde bugn de vardr. Bizim
denedemek iin insanlar hakkndaki kendilerini denetlediimizden daha
bilginin elde tutulmas- her an mevcut fazla bizi denetler hale gelmi olan
haldedir. ou toplum kuramcs bilgi ekonomik sreler zerindeki deneti
teknolojisi ve yeni iletiim sistem mizi yeniden kurmamz gerekir.
lerinin, dier teknolojik deiikliklerle
birlikte olarak, hepimiz iin byk Habermas, byle artan bir denetim
toplumsal dnmler rettiini kabul
etmektedir. Fakat, ounluk, postmo-
dernistlerin ve Foucault'nun ana
fikirlerini kabul etmemektedir. Postmo-
dernisder, dnyay daha iyi ynde
deitirebileceimiz fikri gibi toplumsal
dnyadaki genel sreleri anlama
abalarmzn da baarszla mahkum
olduunu ileri srmektedirler. Manuel
Castells, Jrgen Habermas, Ulrich Beck
ve ben (Anthony Giddens) hepimiz,
toplumsal dnyann genel kuramlarn
gelitirmeye her zamanki kadar ihtiya
duyduumuzu, byle kuramlarn
dnyay olumlu ynde ekillendirmeye
yardmc olabileceini ne srdk.
Marx'n kapitalizme sosyalist bir
seenek ryasnn artk ld kabul
edilse bile sosyalist projeyi srkleyen
deerlerin bazlar -toplumsal cemaat,
eitlik ve zayf ve acize bakmak- bugn Jurgen Habermas
yine ok canldr.
kurma yollarndan birinin kendisinin
Jrgen Habermas: demokrasi ve
'kamusal alan' dedii eyin canlandrl
kamusal alan
mas olduunu sylemektedir. Kamusal
Alman sosyolog Jrgen Habermas alan esas itibariyle demokrasinin
Marx'n fikirlerinin birounun eskimi erevesidir. Habermas, ulusal meclis
olduunu kabul ve teslim eder ve ve partiler dahil, yrrlkteki usule
Weber'i alternatif fikirler kayna olarak uygun ortodoks demokratik ilemlerin
grr. Yine de Habermas Marx'n bize ortak kararlar alma konusunda
yazlarna ilham kayna olan baz temel yeterli bir temel salamadn ne
ilkelerin srdrlmesini nerir. Kapita srmektedir. Demokratik ilemleri
lizme alternatif yoktur ve olmamaldr: slah etmek ve cemaat ve dier yerel
Kapitalizm ok byk bir servet grup temsilcilerinin daha tutarl bir
yaratma yeteneine sahip olduunu ekilde katlm yoluyla kamu-sal alan

155
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D O u n c e

canlandrabiliriz. Modern iletiim


medyas Baudrillard ve dier-lerinin Ulrich Beck: kresel risk toplumu
dikkat ektii etkilerden bazlarna Bir baka Alman sosyolog Ulrich
sahiptir. Yine de bu medya demokrasi Beck de postmodernizmi reddeder.
nin ilerletilmesine esasl bir katk Ona gre, modernin tesinde bir
salayabilir. Televizyon ve gazetelere toplum iinde yaamaktan ok onun
ticari karlarn egemen olduu yerlerde ikinci modernlik dedii bir aamaya
bunlar demokratik tartma iin bir doru hareket etmekteyiz, ikinci
odak salamamaktadr. Yine de kamu modernlik, modern kurumlar kresel
televizyonu ve radyosu, Internet ile hale gelirken gnlk hayatn gelenek
birlikte, ak diyalog ve tartma lerin ve adetlerin denetiminden serbest
gelitirilmesi iin birok olanak sun kalmasna gnderme yapmaktadr. Eski
maktadr. sanayi toplumu ortadan kalkmakta ve
Feminist yazarlar Habermas', yerini risk toplumu almaktadr.
toplumsal cinsiyet ile demokrasi Postmodernistlerin karmaa ya da
arasndaki balara gereken dikkati rnt yokluu olarak grdkleri eyi
gstermedi diye eletirmilerdir. Ele Beck risk ya da belirsizlik olarak
tirmenler, demokrasinin ou kere esas grmektedir. Tehlikenin idare edilmesi
olarak erkein alan olduunun varsa- kresel dzenin balca zelliidir.
yldna iaret etmilerdir. Haber-
mas'n, demokrasinin kadnlar tam
katlmdan dlama yollarna bakmas
gerektii iddia edilmektedir. rnein,
birok ulusal mecliste kadn yeler
aznlktadr. Birok siyasal tartma
kadnlarn zel kaygsn oluturan
meseleleri nemsiz grmektedir. Ken
disinin byk almas Iletiimsel Eylem
Kuramnda (The Theory of Commu-
nicative Action) (1986-8) Habermas,
toplumsal cinsiyet hakknda gerekte
hibir ey sylemez. Nancy Fraser
(1989), demokrasi tartmasnda
Habermas'n vatandal toplumsal
cinsiyetsiz ele aldna iaret eder. Fakat,
Fraser'a gre vatandalk kadnlardan
ok erkekleri kayran biimlerde
gelimitir. rnein, aile iinde kadnn
konumu byk oranda erkeinkine
baldr. Bu nedenle aile iindeki Beck, ada dnyann nceki
eitsizlik kamu demokrasisi ile doru
dnemlerden daha tehlikeli olduunu
dan ilintilidir.
ileri srmyor. Aksine, yz yze geldi
imiz tehlikelerin doas deimektedir.
imdilerde, doal unsurlardan kaynak
lanan tehlike olasl kendi toplumsal

156
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

gelimemiz ve bilim ve teknolojinin ernobil'in ok telerine uzand -btn


gelimesinin yaratt belirsizliklerden Avrupa'da ve daha telerde padamadan
kaynaklananlardan daha azdr. ok sonra normal olmayan dzeylerde
radyasyon tespit edildi.
Bilim ve teknolojinin ilerlemesi
nceki dnemlerde karlalanlardan Gndelik yaam dzeyindeki
farkl tehlike durumlar yaratmaktadr. birok karar da tehlikeyle karmakta
Bilim ve teknoloji aka bize birok dr. rnein, tehlike ve toplumsal
yararlar salar. Bununla birlikte onlar cinsiyet aslnda yakndan balantldr.
bizim iin lm zor tehlikeler de Cinsler arasndaki ilikilere (7. Blm,
yaratrlar. Nitekim, rnein, genedk Aileler ve Mahrem likilerde tartt
deitirme veya nanoteknoloji gibi yeni mz zere) birok yeni tehlike
teknolojilerin geliiminin ne tr teh girmitir. Bir rnek ak ve evlilik
likeler ierdiini kimse bilmemektedir. alanyla ilgilidir. Bir kuak nce,
rnein, genetik olarak deitirilmi gelimi toplumlarda, evlilik hayatn
rn yetitirilmesini destekleyenler bu dolambasz bir gei sreciydi -kii
rnlerin olsa olsa bize dnyann en bekarlktan evlilik konumuna gemekte
fakir lkelerindeki al sona erdirme ve bunun olduka deimez bir durum
ve herkes iin ucuz yiyecek temin etme olduu varsaylmaktayd. Bugn birok
olana salayacan ileri srmektedir. insan evlenmeksizin birlikte yaamak
pheciler ise bu teknolojilerin salkla tadr ve boanma oranlar yksektir.
ilgili tehlikeli ve istenmedik sonular Biriyle evlenmeyi dnen herkes bu
olabileceini iddia etmektedir. olgular hesaba katmak zorundadr ve
bu nedenle de o kii de tehlike hesab
Beck'in tehlike zerine fikirleri daha
ayrntl olarak 22. Blm, evre ve yapma gerei duymaktadr. Birey bu
Risk, s.l017-9da tartlmaktadr. belirsiz art alana kar evliliinde
mutluluk ve emniyeti elde etme ihtimali
Beck'e gre, tehlike toplumun hakknda yargya varmak zorundadr.
nemli bir yn onun tehlikelerinin
mekansal, zamansal ve toplumsal Terrizm tehdidi tehlikenin toplu-
bakmdan belli bir yere kstlanm mumuzu nasl etkilediinin bir baka
olmamasdr. Bugnn tehlikeleri rneini oluturur. 11 Eyll 2001'de
btn lkeleri ve btn toplumsal New York ve Washington'a yaplan
snflar etkilemektedir; bu tehlikelerin saldrlar insanlarn kendi toplumlarnn
sadece kiisel deil, kresel sonular ne oranda terrist saldrlara urama
vardr. retilmi tehlikelerin birou, tehlikesi tad hakkndaki dnce
rnein terrizm ya da evre kirlilii, lerini deitirdi. Terrizm korkusu, i
ulusal snrlarn tesine gemektedir. evreleri byk lekli yatrmlar
1986'da ernobil nkleer elektrik tehlikeye atmakta isteksizlik gsterdik
santralindeki patlama bunun ak bir lerinden, dnyann her tarafnda
rneini oluturur. ernobil'in hemen ekonomilerde atalet yaratt. Terr
yaknnda yaayan herkes -yalar, saldrlar devletierin kendi vatanda
snflar, toplumsal cinsiyetleri ve larnn zgrl ile emniyeti arasnda
konumlar her ne olursa olsun- tehlikeli yaptklar denge deerlendirmelerini de
dzeyde radyasyona maruz kaldlar. deitirdi.
Ayn zamanda, kazann etkileri

157
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

Beck, ulus devletin artk kresel Manuel Castells: A ekonomisi


tehlike dnyas ile baa kmaya muk
tedir olmadn ileri srmektedir. Manuel Castells kariyerine bir
Tersine, devleder arasnda ulus tesi Marksist olarak balad. Kent sorunlar
ibirlikleri olmaldr. Ulus devlederin uzman olarak, Marx'n fikirlerini
dar grllkleri yeni tehlikelerle, ehirlerin incelenmesine uygulamaya
kresel snma gibi, urarken bir engel abalad.
haline gelmektedir. Beck, uluslararas
terrizmle savarken ne iin savat C astells'in eh ircilik hakkndaki
fikirlerini 21. Blm, ehirler ve
mz sormamz gerektiini belirtmek Kentsel Alanlar, s. 952-3de daha
tedir. Beck'in lks, kltrel eitlilii ayrntl olarak greceiz.
tanma ve kabul etmeye dayal olarak
herkesi kucaklayan (kozmopolitan) bir Ancak, yakn gemite Castells
sistemdir. Herkesi kucaklayan devleder Marksizmden uzaklat. Baudrillard
sadece terrizme kar deil, fakat ayn gibi o da medya ve iletiim teknoloji
zamanda dnyada terrizmin sebeple lerinin etkileriyle ilgilenmeye balad.
rine kar da savarlar. Byle devleder, Castells, bilgi toplumuna alarn ortaya
Beck'e gre, tek tek devleder dzeyinde knn ve a ekonomisttim damgasn
zmsz grnen fakat ibirlii vurduunu ne srd. Kresel
yoluyla stesinden gelinebilir olan kre iletiimin olanakl kld bu yeni
sel sorunlarla ilgilenmenin en olumlu ekonomi kesin olarak kapitalist bir
vastasn olutururlar. ekonomidir. Ancak, bugnn kapitalist
ekonomisi ve toplumu gemiinkinden
Beck, son otuz ile krk ylda toplu- farkldr. Kapitalizmin genilemesi artk
mumuzda meydana gelen deimelerin Marx'n dnd gibi esas olarak ii
toplumsal ve siyasal reformlarn sonu snfna ve maddi eyalarn imalatna
olduunu ifade etmedii konusunda dayanmamaktadr. Aksine, telekomni
Habermas ile ayn fikirdedir. Tam da kasyon ve bilgisayarlar retimin
aksine: yeni hareket biimleri ortaya temelidir.
kmaktadr. Beck'in 'alt-siyaset' dedii
yeni bir alann ortaya kn grmek
teyiz. Bu alt siyaset, evreci, tketici
haklar veya insan haklar gruplar gibi
demokratik siyasetin resmi ileyileri
dnda faaliyet gsteren grup ve temsil
rgderin yapp etmelerine gnder
mede bulunur. Tehlike ynetiminin
sorumluluu sadece siyasetilere ve
bilginlere braklamaz: dier vatanda
gruplarnn da sorumlulua dahil
edilmesine ihtiya vardr. Ancak, alt
siyaset alannda gelien grup ve
hareketler olaan siyasal ileyiler
zerinde byk bir etki yaratabilirler.
rnein, daha nce evreci eylemcile
rin ilgi alannda olan evreye kar
sorumluluk artk olaan siyasal
erevenin bir paras olarak kabul
edilir hale gelmitir. Manuel Castells

158
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

Castells'in 'a toplumu' hakkndaki uluslar aras kapitalizmi dzenlemekte


fikirleri daha ayrntl olarak 16.
kar olan uluslararas rgtler ye
Blm, rgtler ve Alar, s. 718-
20'de tartlmaktadr. lkelerin ortak abalar ile gerek
leecektir. Castells, bilgi teknolojisinin
Castells, bu deimelerin toplumsal ou kere yerel glenmenin ve
cinsiyet ilikilerini nasl etkiledii topluluun yenilenmesinin bir arac
konusunda ok fazla aklam a haline gelebilecei sonucuna varmak
yapmyor. Ancak, bu deimelerin tadr. O, Finlandiya'y rnek olay olarak
kiisel kimlik ve gnlk hayat zerine nakleder. Finlandiya dnyadaki en
etkilerinden bir hayli sz etmektedir. gelikin bilgi toplumudur. lkedeki
A toplumunda kiisel kimlik daha ak btn okullarn Internet eriimi vardr
bir mesele haline gelir. Artk kimlik ve nfusun ounluu bilgisayar
lerimizi gemiimizden almyoruz; kullanmay bilmektedir. Ayn zamanda,
kimliklerimizi bakalar ile etkileime Finlandiya'nn iyi kurulmu ve etkin bir
girerek yaratmak zorundayz. Bu ekilde ileyen ve yeni ekonominin
durum aile alann ve daha genel olarak ihtiyalarn karlayacak ekilde yeni
erkek ve kadn kimliklerinin yapland lenmi bir refah devleti vardr.
rlmasn etkilemektedir. Erkekler ve
kadnlar artk kendi kimliklerini Anthony Giddens. Toplumsal
geleneksel rollerinden edinmiyorlar. dngsellik
Nitekim bir zamanlar kadnn 'yeri' ev
iken erkein yeri 'ite olmak't. Bu Ben de, kendi yazlarmda gn
blnme artk bozulmutur. mz dnyasnda meydana gelmekte
olan deimeler zerine kuramsal bir
Castells, yeni kresel ekonomiye bak as gelitirdim. Bugn biz,
'otomat' ekonomi demektedir -Haber- benim 'firari dnya' dediim bir
mas gibi o da yarattmz dnyay artk dnyada yaamaktayz, Beck'in
btnyle denetleyem ediim izi saptad trden tehlike ve belirsiz
dnmektedir. Castells'in buradaki liklerin damgasn vurduu bir dnya.
ifadesi bundan bir yzyl nce Fakat gven fikrini tehlike fikrinin
brokrasinin artmasnn hepimizi yanna yerletirmemiz gerekir. Gven,
demir kafese hapsedeceini dnen bizim bireylere ya da kurumlara
Weber'in ifadesini yanklandrmaktadr. duyduumuz itimada gnderme yapar.
Castells'in ifadesiyle, insanln, kendi
yaptmz makinelerin dnyamz Hzl bir dnm dnyasnda
denetleyecei kabusu gerek olmann geleneksel gven biimleri zlmeye
eiindedir -robotlarn ileri ortadan meyleder. Baka insanlara gven
kaldrmas ya da devletin bilgisayarla eskiden yerel toplulua dayanmaktayd.
rnn yaamlarmza inzibatlk yapmas Ancak, daha kresellemi bir toplum
biiminde deil, fakat elektronik temelli iinde yaayan bireyler olarak yaam
mali ilemler sistemi biiminde (2000, larmz hi grmediimiz ve belki
s. 6). dnyann ta br ucunda yaayan
Yine de Castells kendi Marksist insanlardan etkilenmektedir. Gven,
kklerini btnyle unutmu deildir. soyut sistemlere itimat tamak
O kresel pazarn etkin denetimini demektir -rnein, gda tzklerini
yeniden kazanmamzn mmkn yapan ve uygulayan kurululara, suyun
olabileceini dnmektedir. Bu artlmasna ya da bankaclk sisteminin
herhangi bir devrim yoluyla deil, etkinliine gven duymak zorundayz.

159
S o s y o lo jid e K u ra m s a l D n c e

Kendi geleceimiz zerindeki


denedmimizi ister istemez kaybetmi
deiliz. Kresel bir ada uluslar
eskiden sahip olduklar gcn bir
ksmn kaybetmektedirler. rnein,
lkeler, iktisat siyasalar zerinde bir
zamanlar sahip olduklarndan daha az
etkiye sahipler. Ancak, hkmetier
gcn nemli bir ksmn ellerinde
tutmaktadrlar. birlii iinde hareket
ederek uluslar bir araya gelebilir ve firari
dnya zerindeki etkilerini yeniden
teyit edebilirler. Beck'in iaret etdi
gruplar -resmi siyaset erevesinin
dnda alan temsilciler ve hareketier-
Anthony Giddens nemli bir rol oynayabilirler. Fakat
bunlar yrrlkteki demokratik siyase
Gven ve tehlike birbirlerine smsk tin yerini almayacaklar. Demokrasi
baldr. Etrafmz saran tehlikelere bugn de ok nemli nk 'alt-siyaset'
gs germek ve onlara etkin bir alannda yer alan gruplarn birbirilerin-
ekilde tepki verebilmek iin bu ileri kinden farkl talepleri ve karlar vardr.
yapan idarelere gvenimizin olmas rnein, byle gruplar krtaja daha
gerekir. fazla hogr gsterilmesi iin etkin bir
ekilde mcadele eden bireyleri
Benim grmce, bilgi anda ierebilecei gibi tam aksine inanlan da
yaamak toplumsal dngsellikte bir ierebilir. Demokratik hkmet bu
art demektir. Dngsellik iinde birbirlerinden farkl talep ve kayglar
hayatmz yaadmz ardar hakknda deerlendirmek ve bunlara tepki
dnmeye, tefekkr etmeye gnder vermek zorundadr.
mede bulunur. Toplumlar daha ok
Demokrasi, Habermas'n tanm
dedere ve geleneklere uygun yaarken,
lad ekliyle, kamusal alanla snr
insanlar ok fazla dnmeden kurulu
lanamaz. Gnlk hayatta ortaya kan
usullere uygun olarak ilerini yapabilir bir 'duygularn demokrasi' potansiyeli
lerdi. nceki kuaklar iin yaamn vardr. Duygularn demokrasisi erkek
olmazsa olmaz addedilen birok yn ve kadnn eit bir tarzda katld aile
bizim iin ak bir karar verme meselesi hayat biimlerinin ortaya kna
haline gelmektedir. rnein, yzyllar gndermede bulunur. Hemen hemen
ca insanlarn aile byklklerini btn geleneksel aile biimleri, ou
snrlayabilecekleri etkin yntemleri kere yasalarla da yaptrm altna alnm
yoktu. Gebelii nlemenin modern olan, erkein kadn zerindeki
biimleri ve reme ile ilgili dier egemenliine dayanmaktayd. Cinsler
teknolojilerin de yardmyla anne- arasnda artan eitlik oy verme hakk ile
babalar artk sadece ka ocuklar snrlanamaz: eitlik kiisel ve mahrem
olacana deil, ocuklarnn cinsiye alan da kapsamaldr. Kiisel hayatn
tinin ne olacana bile karar verebilirler. demokratiklemesi, ilikiler karlkl
Bu yeni imkanlar phesiz yeni etik sayg, iletiim ve hogrye dayal
ikilemlerle doludur. olduu lde ilerler.

160
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

kadar byk -ve dnyada en az onlar


Sonu
kadar hissedilen- kresel bir gei dne
Bugn belki sosyolojik kuramn minde yayoruz. Toplumlarmz
geliimin yeni bir evresinin bandayz. dntren yeni gelimeleri anlamak
Klasik dnrlerin -Marx, Durkheim, iin yeni kuramlar gelitirmeye ihtiya
Weber- dnceleri byk toplumsal ve cmz var. Burada zmlenmi olan
ekonomik deime dnemlerinde ekil kuramlar bu abaya yaplm en nemli
lendi. imdi belki en az gemitekiler katklar arasnda yer almaktadr.

z et
1 . S o s y o lo jid e (v e d i e r to p lu m b ilim le rin d e ) d n d k le ri h e m d e n a sl d n d k le rin d e
k u ra m s a l y a k la m la rd a b ir e itlilik v ard r. B u n u n d e i ik lik le r m e y d a n a g e tir m i le rd ir.
n e d e n i a n la lm a z d e ild ir: k u ra m s a l ta rtm a la r
5. S o s y o lo jid e s r p g id e n d rd n c b ir ta rt m a
z m e k d o a b ilim le rin d e b ile z o r d u r v e k en d i
k o n u s u m o d e r n to p lu m s a l g e li m e n in
d a v ra n m z in c e le m e k o n u s u k lm a k ta y a a n a n
z m le m e s iy le ilgilidir. M o d e r n d n y ad ak i
k a r m a k s o ru n la rd a n t r s o s y o lo jid e z e l
d e i m e s re le ri e sa s o la ra k k a p ita list e k o n o m ik
g l k le r le yz y ze g e lm e k te y iz .
g e li m e ta ra fn d a n m e k ille n d ir ilm e k te d ir y o k sa
2 . S o s y o lo jid e g r a la rn n a t m a s e k o n o m i d e tk e n le r d e d a h il d i e r e tk e n le r c e
d ik k a tle r im iz i b ir o k te m e l k u ra m s a l ik ile m e m i e k ille n d ir ilm e k te d ir? B u ta rt m a d a a ln a n
e k e r. B u n la r n n e m li o la n la r n d a n b iri in s a n d u ru la r b ir o r a n d a fa rk l s o s y o lo g la rn sa h ip
e y le m in i to p lu m s a l y ap ile n a sl o ld u k la r siy asal in a n la r v e tu tu m la rd a n
ili k ile n d ire c e im iz h a k k n d a d r. T o p lu m u n e tk ile n m e k te d ir.
y a ra tcla r b iz le r m iy iz , y o k s a b iz i y a ra ta n to p lu m
6 . T o p lu m s a l g e li m e m e s e le le rin in s te s in d e n
m u ? B u s e e n e k le r a ra s n d a b ir te r c ih y a p m a k ilk
g e lm e d e y e n i d n e m s o s y o lo g la r M a r x v e
g r n d k a d a r z o r d e ild ir v e g e r e k s o r u n
W e b e r 'in t e s in e g e m e y i d e n e m i le rd ir.
t o p lu m y a a m n n b u iki y n n b irb iriy le n a s l
P o s t m o d e r n d n rle r ta rih v ey a to p lu m u n
ili k ile n d ire c e k o ld u u m u z d u r.
g e n e l k u ra m la rn g e li tir e b ile c e k o ld u u m u z u
3 . k in c i b ir ik ile m to p lu m la n n u y u m lu v e d z e n li b t n y le re d d e tm e k te d irle r.
o la ra k m r e s m e d ilm e s i g e re k ti i, y o k sa o n la n n
7 . D i e r k u r a m c la r p o s tm o d e r n iz m i
d ev a m l b ir a t m a ile d a m g a la n m o la ra k m
e le tir m e k te v e to p lu m s a l d n y a n n g e n e l
re s m e d ilm e s i g e re k ti i ile ilg ilid ir. Y in e , b u iki
k u ra m la rn y in e d e g e li tire b ile c e im iz i v e b u n u n
d n c e d e b t n y le b ir b ir le r in e k a r d e ild ir v e
to p lu m s a l d n y ay d a h a iyi y n d e d e i tirm e k
u z la m a ile a t m a n n b irb irle ri ile n a sl ilgili
i in b iz i m d a h a le e tm e y e m u k te d ir k la ca n
o ld u k la rn g s te r m e m iz g e re k ir.
n e s rm e k te d ir. K a m u s a l a la n k a v ra m ile
4 . n c b ir ik ile m to p lu m s a l c in s iy e tle v e H a b e r m a s ', risk to p lu m u k a v ra m ile B e c k ,
z e ld e to p lu m s a l c in s iy e ti s o s y o lo jik d n c e a to p lu m u k a v ra m ile C a s te lls v e g e li tird i i
i in d e g e n e l b ir k a te g o r i o la ra k in a ed ip to p lu m s a l d n g s e llik k a v ra m ile G id d e n s b u
e tm e m e m iz g e re k ti i ile ilgilidir. F e m in is t y a z a rla r k u r a m c la r d a n b a z la rd r.
h e m s o s y o lo g la rn to p lu m s a l c in s iy e t h a k k n d a n e

161
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

Dnme sorular
1. Sosyolojide kuramsal dnme niin ok nemlidir?
2. Weber'in Protestan ahlak zerine almas tek bir kuram m olur yoksa bir dizi
ortaboy kuram m?
3. Dilin incelenmesi toplumun incelenmesi hakknda bize ne syler?
4. Toplumsal cinsiyet sorunu mevcut kuramsal bak alar iine gerekten dahil
edilebilir mi?

5. Sosyolojik kuram iindeki bulmacalarn zm gerekten grndkleri kadar


zor mudur?
6. Sosyolojik kuramdaki yeni gelimeler Marx, Durkheim ve Weber'e ne kadar
borludur?

Ek kaynaklar
Ulrich Beck, WorldRisk Society, (Malden, MA: Polity, 1999).
Judith Buder, Gender Trouble: Feminism and the Supervision o f Identity, (Londra:
Routledge, 1999).
Judith Buder, UndoingGender, (Londra: Roudedge, 2004).
Alex Callinicos, yiganst Post-Modernism. A. Marksist Critique, (Cambridge: Polity,
1989).

Manuel Castells, E n dof Millenium, (Malden, MA: Blackwell Publishers, 1998).


Manuel Castells, The Rise o f Netvork Society, 2. bask (Oxford: Blackwell, 2000).
Peter Dews (der.), Habermas:A. CriticalReader, (Oxford: Blackwell, 1999).
Anthony Giddens, Capitalism and Modern Social Theory, gz.ge.bask (Cambridge:
Cambridge University Press, 1992).
Anthony Giddens, Runavay World: How Globalisation is Reshapins ourUves, (Londra:
Profile, 2002).

David Harvey, The Condition o f Postmodernity, (Oxford: Blackwell, 1989).

162
S o s y o lo jid e K u r a m s a l D n c e

nternet balantlar

Michel Foucault
http://foucault.info/

Judith Butler
http://www.theory.org.uk/ctr-butl.htm

Jrgen Habermas
http://www.habermasonline.org/

Ulrich Beck
http://www.lse.ac.uk/collections/sociology/whoswho/beck.htm

Manuel Castells
http://sociology.berkeley.edu/faculty/castells/

Anthony Giddens
http://old.Ise.ac.uk/collections/meetthedirector/

163
iindekiler

Gndelik yaamn incelenmesi


Szel olmayan iletiim
"Yz", jestler ve duygular
Szel olmayan iletiim ve toplumsal
cinsiyet
Etkileimin toplumsal kurallar
Paylalan anlaylar
Garfnkel'in deneyleri
"Etkileimsel ykclk"
Tepki haykrlar
Etkileimde yz, beden ve konuma
Karlamalar
izlenim ynedmi
Kiisel uzam
Zam an ve uzam da etkileim
Saat zaman
Toplum yaam ve uzam ile zamann
dzenlenmesi
Kltrel ve tarihsel bak asndan gnlk yaam
Gerekliin toplumsal olarak kurulmas:
sosyolojik tartma
Siberuzayda toplumsal etkileim
Sonu: Yaknlk zorlanm m?
%et
Dnme sorulan
E k kaynaklar
Internet balantlar
bisikleti zerine bir grup dersi) retici
olarak alm. Tand dier insanla
rn ou ile de, her hafta ayn saatlerde
almaya geldiklerinden, zaman iinde
rahat bir iliki gelitirmi.
Beden salonu iindeki kiisel uzam,
egzersiz aletlerinin birbirine yakn
olmas yznden snrldr. rnein,
m , arlk kaldrma devresindeki bir blm
birbirine ok yakn olan makinalardan
Eric, pahal bir kent salk olumutur. yeler alrken tekilere
klbnde yllardr alan bir beden yakn olmak ve bir makinadan dierine
eitimi retmeni. Zaman ierisinde, geerken birbirlerinin nne kmak
klpte egzersiz yapmaya gelen yzlerce zorundadrlar.
insanla tanm. Bunlarn bir blmy Eric'in, bu fiziksel uzam ierisinde
le klbe ilk katldklarnda, onlara alet en azndan daha nce karlat bir
leri nasl kullanacaklarn retmek iin bakasyla gz temas kurmadan yr
birlikte alm. teki pek ok kii ile mesi neredeyse olanakszdr. Bu mte
de "evirme" snflarnda (egsersiz rileri gn iinde ilk kez grdnde se-

nsanlarn spor salonlarndaki davranlar, uygar kaytszlk iin genellikle gzel rnekler sunmaktadr.

166
T o p l u m s a l E t k ile im v e G n l k Y a a m

lamlayacaktr; ancak daha sonra yolu korkmadan yrtlmesi gereken


nun zerindeki kiilere selam vermeden toplum yaamnn varolmasnda temel
herkesin kendi yoluna gidecei genel bir neme sahiptir.
likle kabul edilmektedir. Bunun nemini anlayabilmenin en
Bir sokakta iki insan karlat iyi yolu, geerli olmad rnekleri
nda, belirli bir uzaklktan birbirlerini dnmektir. Bir kii bir bakasna,
szerler; yaknlap birbirlerinin yann gzn dikerek ve yznde belirli bir
dan geerlerken gzlerini karp baka duyguyu aka gstererek bakyorsa,
ynlere bakarlar. Bunu yaparlarken, bu normal olarak bir ak, aile bireyi ya
ErvingGoffman'n (1967,1971) birok da yakn bir arkadatr. Yabanclar ya da
durumda birbirimize kar benimsemek caddede, ite ya da bir partide tesadfen
zorunda olduumuz uygar kaytszlk karlatmz kiiler hemen hemen
dedii eyi sergilerler. Uygar kaytszlk, hibir zaman bir bakasna byle bak
bakalarn dikkate almamakla ayn ey maz. Byle yapmak, dmanca bir niye
deildir. Her birey, teki insann far tin gstergesi olarak alnabilir; rnein
knda olduunu gsterir ancak ok rklar, yanlarndan geen teki etnik,
teklifsiz grnebilecek herhangi bir gruplardan kiilere "nefret bak"
jestten kanr. Uygar kaytszlk, bizim atmalaryla bilinirler.
az ok otomadk olarak gerekletirdii Arkadalar bile yakn bir kar
miz bir eydir; ancak etkin bir biimde karya konumada birbirlerine nasl
ve kimi zaman yabanclar arasnda baktklarna dikkat etmelidirler. ki

IV i M w* U
M w V V.
A- k t

Yanma oturursan bana gelecek var: otobs yolcular olarak bizler kiisel uzammz korumak
iin elimizden geleni yaparz.

1 67
T o p lu m s a l E t k ile im v e G O n IC k Yaam

taraf da, ilgisini vc konumada yer saatte kalkm olmanz olasdr (tek
aldn gstermek iin, dzenli aralarla bana nemli bir rutin). Her gn
tekinin gzne bakar, ancak gzn yaptnz gibi, sabahleyin erken bir
dikerek bakmaz. Gzn ayrmadan saatte yaptnz yolculuk sonucu okula
bakmak, gvensizlik ya da en azndan giderek derse girmisinizdir. Belki de
tekinin ne sylediini anlamama le yemeini bir arkadanzla yemi,
iareti diye yorumlanabilir. Eer her iki leden sonra tekrar derse gitmi ya da
taraf da birbirlerinin gzne hi kendi banza almsnzdr. Daha
bakmyorlarsa, bunun kanmann, sonra, ayn yollardan eve dnm,
gvensizliin ya da bunlar deilse tuhaf akam da olaslkla arkadalarnz ile
davrann iaret diye dnlmesi darya kmsnzdr.
olasdr. Kukusuz, gnbegn izlediimiz
rutinler ayn olmayacaktr; genellikle
hafta sonlar izlediimiz etkinlik kalpla
Gndelik yaamn incelenmesi
rmz, hafta iinde izlediklerimizden
Toplumsal davrann bylesine farkldr. bulmak iin niversiteyi
nemsiz grnen ynleriyle neden ilgi brakmak gibi, yaammzda nemli bir
lenmeliyiz? Sokakta birisiyle karla deiiklik yaparsak, gnlk rutinleri
mak ya da bir arkadala birka sz mizde bir deimenin olmas genellikle
etmek nemsiz ve ilgin olmayan kanlmazdr; ancak daha sonra yeni ve
etkinlikler, bir gn boyunca saysz kez daha dzenli bir alkanlklar btn
zerinde dnmeden yaptmz eyler oluturabiliriz.
gibi grnebilir. Gerkte, bylesine ikinci olarak, gnlk yaamn ince
nemsiz grnen toplumsal etkile lenmesi bize, insanlarn gereklii
im biimlerinin incelenmesi, sosyolo deitirecek biimde yaratc eylemlere
jide byk nem tar -bu ilgin nasl girieceini gsterir. Toplumsal
olmamak bir yana, sosyolojik aratr davran bir lye kadar roller,
mann en kapsayc alanlardan birisidir. normlar ve paylalan beklentiler gibi
Bunun nedeni vardr. gler tarafndan ynlendirilir ise de,
lk olarak, bizim gndelik rutin- bireyler gereklii, geldikleri kkenlere,
erimiz, tekilerle neredeyse srekli karlara ve gdlere gre farkl farkl
Darak giritiimiz etkileimleri ile, alglamaktadr. Bireyler, yaratc
Dzim yaptklarmza yap ve biim eylemde bulunma yeteneine sahip
zandrr. Bunlar inceleyerek toplum- olduundan, aldklar kararlar ve
;al varlklar olarak kendimiz ve toplum giritikleri eylemlerle gereklii srekli
raamnn kendisi hakknda ok ey olarak biimlendirirler. Baka deyile,
irenebiliriz. Yaammz, her gn, her gereklik sabit ya da duraan deildir-
afta, her ay ve her yl benzer davran gereklik insanlarn birbirleriyle etkile
kalplarn yineleme yoluyla dzenlen- imi sonucu yaratlr. Bu, gerekliin
nektedir. rnein, dn ve ondan toplumsal olarak kurulmas anlayp, 1.
inceki gn neler yaptnz bir d Blmde deinilen simgesel etkileimci
ln. Eer bu gnler hafta iindeyse, bak asnn merkezinde yer almakta
incelikle, her gn hemen hemen ayn dr ve ilerde daha fazla tartlacaktr (s.
190-92).

168
T o p l u m s a l E t k ile im v e G n l k Y a a m

nc olarak, gnlk yaamdaki ayr olmadn, tersine bunlarn


toplumsal etkileimin incelenmesi, birbiriyle yakndan balantl olduunu
daha byk toplum dzenleri ile ku- greceiz, s. 173 ve 179'daki kutularda,
rumlarn anlalmas iin yararldr. mikro ve makro-sosyoloji arasndaki
Byk lekli toplum dzenlerinin balantlara ilikin iki zgl rnee
hepsi, aslnda bizim gnlk olarak iine bakacaz.
girdiimiz toplumsal etkileim kalplar K u ra m s a l b ir b a k a s n d a n ,
na bamldr. Bunu gstermek kolay gndelik sosyal etkileim ler ile daha
dr. Sokakta birbirinin yanndan geen geni toplumsal yaplar arasndaki
iki yabanc rneini yeniden anmsa balanty, "Sosyolojid e Kuram sal
D n ce" balkl 4. Blmde, s. 159-
yalm. Byle bir olay, byk lekli,
160'da ele aldk.
daha kalc toplumsal rgt biimleriyle
pek az dorudan ilikili diye grnebi
lir. Ne ki, bu trden pek ok etkileimi Szel olmayan iletiim
dikkate aldmzda, durum artk byle
Toplumsal etkileim saysz szel
deildir. Modern toplumlarda, kasaba
olmayan iletiim biim ini -yz
ve kentierde yaayan insanlarn byk
ifadeleri, jestler, beden hareketleriyle
ounluu, kiisel olarak tanmadklar
bilgi ve anlamn dei toku edilmesini-
baka insanlara srekli olarak etkileim
gerektrir. Szel olmayan iletiim kimi
iine girerler. Uygar kaytszlk, btn
zaman "beden dili" olarak adlandrlrsa
grltl kalabalklar, geici nitelikteki
da, bu yanltcdr nk bizler srekli
kiisel olmayan ilikileriyle birlikte kent olarak, sz ile sylenen eyleri daha da
yaamna sahip olduu nitelii veren amak ya da boa karmak iin byle
mekanizmalar arasndadr. szel olmayan iarederi kullanrz.
Bu blmde, ilk olarak bakalaryla
etkileirken hepimizin kulland szel "Yz", jestler ve duygu
olmayan iaretleri (yz ifadeleriyle Szel olmayan iletiimin nemli bir
bedensel jestleri) inceleyeceiz. Daha yn, duygunun yz ifadesiyle yanstl
sonra, gndelik konumann bakalar masdr. Paul Ekman ve meslektalar,
na istediimiz anlamlar iletmek iin dili yz kaslarnn belirli ifadeleri ortaya
nasl kullandmzn zmlemesine karacak biimdeki devinimini betim
geeceiz. Son olarak, eylemlerimizi za lemek iin Yz Harekeeri Kodlama
man ve uzam boyunca nasl nasl koor Sis-temi (YEKS) dedikleri sistemi
dine ettiimize zel bir dikkat gstere gelitir-milerdir (Ekman ve Friesen
rek, yaamlarmzn gnlk runlerimiz 1978). Bu yolla, ad ktye km
tarafndan nasl yaplatrld zerinde derecede tutarsz ya da elikili yorum
duracaz. Bu blmde ayrca, toplum lara ak olan bir alana -nk duygula
sal etkileimle ilgilenen sosyologlarn rn nasl belirlenecei ve snflanaca
inceledikleri kk, gndelik pratikle zerinde ok az anlama vardr- bir
rin incelenmesinin, bu kitabn daha lde kesinlik getirmeye almlar
sonraki blmlerinde ele alnan, top dr. Evrim teorisini ortaya atan Charles
lumsal cinsiyet ve snf gibi byk Darwin, duygularn temel dile getirili
lekli sorunlarn herhangi birinden biimlerinin btn insanlarda ayn
olduunu ileri srmtr. Kimileri bu

1
T o p l u m s a l E tk ile im v e G n l k Y a a m

fg k

Paul Ekman'n ektii Yeni Gine'de yaltk bir kabilenin yelerinden birisinin yz ifadelerini gsteren bu
fotoraflar, duygularn temel dile getirilmi biimlerinin btn insanlarda ayn olduu dncesinin
snanmasna yardmc oldu. Buradaki fotoraflar u yklerdeki biriys_eniz yznzn nasl grneceini
gsterir. A) Arkadanz geldi ve mutlusunuz; B) ocuunuz ld; C) kzgnsnz ve kavga etmek zeresiniz;
D) uzun sre nce lm bir domuz grdnz.

sava kar kmlarsa da, Ekman'n, alt ocuu, yz ifadelerinin ne lde


birbirinden ok farkl kltrel ardalan- gren ve duyan insanlarn belirli
lardan gelen insanlar zerine yapt duygular ierisinde bulunduklarnda
incelemeler, bunu destekler gibidir. gsterdikleri yz ifadeleriyle ayn oldu
Ekman ve Friesen, Yeni Gine'de, unu grmek iin incelemitir (1973).
yelerinin daryla hemen hemen hi Eibl-Eibesfelt, ocuklarn zevk verici
bir balantsnn olmad yaltlm bir olduklar ortada olan etkinlikleri ger
topluluu incelemilerdir. Yeni Gineli ekletirirken glmsediklerini, alk
ler, kendilerine alt duyguyu (muduluk, olmadklar kokular olan nesneleri
znt, kzgnlk, tiksinti, korku, koklarken aknlkla kalarn kaldr
aknlk) yanstan ifadelerin resimleri dklarn ve holanmadklar bir nesne
gsterildiinde, bu duygular kolayca kendilerine yinelenen bir biimde
belirlemilerdir. sunulduunda kalarn attklarn
Ekman'a gre, kendisinin ve grmtr. Byle davranan baka
bakalarnn benzer almalar, duygu insanlar gremedikleri iin, ocuklarn
lar dile gedren yz ifadelerinin ve bun verdikleri tepkiler doutan gelen
larn yorumlarnn insanlarda doutan zellikler tarafndan belirleniyor
gelen zellikler olduu grn grnmektedir. Ekman ve Friesen,
desteklemektedir. Ekman, kendi Y E K S'i kullanarak yeni domu
verdii kamdarn bu sonucu kesinlikle bebeklerdeki, yetikinlerin duygularn
ak bir biimde ortaya koymadn ve dile g etirilerin d e de bulunan
yaygn olarak paylalan kltrel birbirinden bir dizi ayr yz kas
renme srelerinin bu sonular etki eylemini belirlemilerdir. rnein,
lediini kabul etmektedir; yine de bebekler, eki tadara kar, yetikinlerin
Ekman'n sonular baka trden tiksinti iin gsterdiklerine benzer bir
aratrmalarla da desteklenmektedir. I. yz ifadesi (dudaklar bzmek ve kalar
Eibl-Eibesfelt, doutan sar ve kr atmak) gstermektedirler.

170
T o p l u m s a l E t k ile im v e G n l k Y a a m

Ne ki, duygularn yz ifadesiyle dile yerek aldatmay belirleyebilir. Terlemek,


getirilii ksmen doutan geliyor olsa yerinde kprdanmak, gzn dikmek
da, bireysel ve kltrel etkenler yz ya da gzn karmak ve uzun bir sre
ifadesinin tam olarak hangi biimi ala devam ettirilen yz ifadeleri (gerek yz
ca ve hangi balamlarda uygun diye ifadeleri drt be saniye iinde kaybol
grleceini etkilemektedir. rnein, ma eilimindedir), bir insann aldatma
insanlarn nasl glmsedikleri, dudak niyetini gsterebilir. Dolaysyla, baka
larn ve teki yz kaslarnn kesin insanlarn yz ifadeleri ile bedensel
hareketi ve glmsemenin ne kadar jestlerini, szel iletiim yolula aktardk
geni olaca, kltrden kltre dei larna ek olarak ve sylediklerinde ne
mektedir. kadar iten olduklarn denetiemek iin
kullanrz.
Btn kltrleri, hatta ounlu
unu, ralayan bir jest ya da bedensel
duru yoktur. Kimi toplumlarda, rne Szel olmayan iletiim ve
in, insanlar Anglo-Amerikan pratie toplumsal cinsiyet
kart biimde, hayr demek iin
balarn aa yukar sallarlar, iaret Gndelik toplumsal etkileimin bir
etmek gibi Avrupallar ile Amerikal toplumsal cinsiyet boyutu var mdr?
larn yaygn olarak kullanma eiliminde Olduuna ilikin nedenler bulunmak
olduklar jestler kimi toplumlarda tadr. Etkileimler daha geni toplumsal
yoktur (Bull 1983). Benzer olarak balam tarafndan belirlendii iin, hem
dzgn tutulan iaret parma-nn szel hem de szel olmayan ileitimin
yanan ortasna konarak evrilmesi erkekler ve kadnlar tarafndan farkl
talya'nn kimi blmlerinde bir vg farkl alglanmas artc deildir.
jesti olarak kullanlmasna karn baka Toplumsal cinsiyet ile toplumsal cin
yerlerde bilinmemektedir. Yz ifadeleri siyet rollerine ilikin anlaylar, byk
gibi jestler ve bedenin durular da lde toplumsal etkenler tarafndan
konumalar doldurmak iin olduu etkilenmekte ve genel nitelikteki, top
kadar, gerekte hibir ey sylenmiyor lumdaki g ve konum sorunlaryla
bile olsa bir anlam iletmek iin de srek ilikili olmaktadr. Bu dinamikler gn
li olarak kullanlmaktadr. Bunlarn lk yaamdaki en sradan etkileimlerde
de, aka yapmak, ironi gstermek ya da bile kendini gsterir. Szel olmayan
kuku belirtmek iin kullanlabilir. ifadelerin en yaygnn, gz temasn
rnek olarak alalm. Bireyler gz
Farknda olmadan ilettiimiz szel
olmayan izlenimler, okluk, syledii temasn ok eitli biimlerde, okluk
mizin tam olarak sylemek istediimiz birisinin ilgisini ekmek ya da toplumsal
le ayn olmadn gstermektedir. bir etkileimi balatmak iin kullanrlar.
Yzn kzarmas belki de, fiziksel Bir btn olarak erkeklerin, hem
gstergelerin dile getirdiimiz anlam kamusal hem de zel yaamda kadnlar
lar nasl yanlladnn en ak zerinde baskn olduu toplumlarda,
rneidir. Ancak teki insanlarn algla erkekler kendilerini gzlerinin yaban
yabilecei daha ince saysz gsterge de clarla temas konusunda daha fazla
vardr. Bir rnek olarak, eitimli bir gz, zgrlk iinde hissedebilirler.
okluk, szel olmayan iaretieri incele

171
T o p l u m s a l E t k i le im v e G n l k Y a a m

Gz temasnn zgl bir biimi glendirdiini ileri srmlerdir.


-gzn dikmek- ayn szel olmayan Erkekler, ayakta durur ve otururlarken,
iletiim biimleri arasndaki "anlam" mekan kadnlardan daha fazla kontrol
bakmndan kartlklar gstermekte ederler nk ayaktayken konutuklar
dir. Bir kadna gzn diken bir erkek, kiiden daha uzakta dururlar, oturur
"doal" ya da "masum" bir biimde larken de daha fazla yaylrlar; ayrca da
davranyor diye grlebilir; eer kadn ha sk fiziksel temas yoluyla da kontrol
bu baktan rahatsz olmusa, baka bir lerini sergilerler. Kadnlarn gz temas
yne bakarak ya da karlkl bak ve yz ifadeleri ile onaylanmay aradk
srdrmemeyi tercih ederek kurtula lar ileri srlmtr; erkekler gz
bilir. te yandan, bir erkee gzn temas kurduklarnda, bir kadnn bir
diken bir kadn okluk, davetkar ya da erkee oranla teki tarafa bakmas daha
cinsel olarak etkin bir biimde davra olasdr. Bu yzden, szel olmayan
nyor diye grlr. Tek tek alndkta, bu iletiim biimlerinin mikro-dzeydeki
tr rnekler nemsiz grnebilir; toplu incelemeleri, toplumun genelinde er
olarak bakldkta ise, toplumsal cinsiyet keklerin kadnlar zerinde sergiledikleri
egemenlii kalplarn glendirmeye gce ilikin ipular verir (Young 1990).
yardmc olmaktadr (Burgoon ve
dierleri 1996). Etkileimin toplumsal kurallar
Szel olmayan iletiimde baka Szel olmayan iaretleri hem kendi
toplumsal cinsiyet farkllklar da vardr. davranlarmzda, hem de bakalarnn
almalar, erkeklerin oturma biim davranlarna anlam katmak iin
lerinin kadnlarnkine oranla daha rahat srekli olarak kullansak da, etkileim
olmaya eilim gsterdiini ortaya koy lerimizin ou, konuma -bakalaryla
mutur. Erkekler bacaklar akken yaplan rahat szel dei toku- yoluyla
geriye doru yaslanrlar; kadnlar ise gerekleir. Dilin toplum yaamnda
daha kapal bir beden konumunda, temel olduu, sosyologlar tarafndan
elleri dizlerinde, bacaklar da kapal bir hep kabul edilmitir. Bununla birlikte,
biimde otururken dik dururlar. Kadn zel olarak insanlarn olaan gnlk
lar konutuklar kiiye, erkeklerin oldu yaam balamlar iinde dili nasl
undan daha yakn dururlar; erkekler de kullandklaryla ilgilenen bir yaklam
kadnlarla karlkl konuurlarken
yaknlarda gelitirilmitir.
kadnlara, teki trl olduundan ok
daha fazla fiziksel temasta bulunurlar Etnom etodoloji, bakalarnn
(genellikle, kadnlarn bunu normal diye yaptklar ve zellikle konutuklar
grmeleri beklenir). almalar ayn eylere anlam kapandrmak iin kullan
zamanda kadnlarn kendi duygularn lan "etno-metodlarn" -halkn ya da
daha ak bir biimde (yz ifadeleri meslekten olmayanlarn yntemleri-
yoluyla) gsterdiklerini, gz temasn da incelenmesidir. Bu terim, aada
erkeklerden daha sk kurduklarn ve almalar tartlacak olan Harold
braktklarn gstermitir. Sosyologlar, Garfnkel tarafndan ortaya atlmtr.
kk lekli, mikro-dzeyde grnen Hepimiz bu yntemleri, bunlara olaan
etkileimlerin toplumumuzdaki daha olarak bilinli bir dikkat gstermeden
geni, makro-dzeydeki eitsizlikleri kullanrz. Genellikle bir karlkl

172
T o p lu m s a l E t k i le im v e C n l k Y a a m

Kamu iin d e erkekler v e kadnlar


1. Blmde grdmz gibi, mikrososyolojil yani yz yze 1995). B u trden etkileimler de, ayn zamanda
etkilenim durumlarndaki gndelik davrann incelenmesi toplumdaki cinsiyet hiyerarisinin oluturduu daha
ile makrososyoloji, yani snf ya da toplumsal cinsiyet genel artalana bakmadan anlalamaz. Bu yolla mikro ve
hiyerarisi gibi toplumun daha genel zelliklerinin makro zmlemelerin nasl birbirine balandn
incelenmesi birbiriyle yakndan balantldr (Knorr-Cetina grebiliriz. rnein, G ardner kadnlarn erkekler
ve Cicourel 1981; Giddens 1984). Bu kutuda, tarafndan taciz edilmesini, daha genel olan, kamusal
m ikrososyolojinin ndegelen bir rnei diye grlebilecek alanlarda erkeklerin sahip olduu ayrcalk, kadnlarn
bir olayn -sokakta yryen bir kadnn bir grup erkek fiziksel olarak incinebilirlii ve her yerde kendisini
tarafndan szl tacize uramas- makrososyolojiyi gsteren tecavz tehdidi ile temsil edilen, toplumsal
oluturan daha genel sorunlarla nasl balantl olduunu cinsiyet eitsizlii sistemiyle ilikilendirmektedir.
greceiz.
Mikrososyoloji ile m akrososyoloji arasndaki bu
(Carol B rooks Gardner, Passing By: G ender and Public balanty kurmazsak, bu etkileimlere ilikin ancak snrl
Harassment) Geerken: Toplumsal Cinsiyet ve Kamu iindeki bir anlaya sahip olabiliriz. Bu trden etkileimlerin
Taci balkl almasnda, deiik ortamlarda -en yaygn yaltk rnekler olduunu ya da insanlara iyi davrann
da inaat alanlarnn kenarnda- kadnlarn okluk taciz retilerek bu tr olaylarn ortadan kaldrlabileceini
diye grdkleri bu trden istenmeyen etkileimlerin dnebiliriz. Mikro ve makro arasndaki balanty
gerekletiini bulmutur. anlamak bizim, sorunun kkeni olan nedeni ele almak
iin bu tr etkileimlere yol aan toplumsal cinsiyet
Tek bir kadnn taciz edilmesi, mikrososyolojik bakmdan
eitsizlii biimlerinin ortadan kaldrlmasna
tek bir etkileime bakma yoluyla zmlenebilirse de
younlamamzn gerekli olduunu anlamamza yardmc
soruna byle bakmak pek verimli sonular vermez. Bu tr
olur.
tacizler, birbirine yabanc olan kadn ve erkeklerin yer
ald sokak konumalarnn tipik bir zelliidir (Gardner

konumada sylenenlere yalnzca, Paylalan anlaylar


szcklerin kendilerinde grnmeyen Gndelik konumann en nemsiz
toplumsal balam biliyorsak bir anlam biimleri, konumay srdrenler tara
verebiliriz. Aadaki karlkl konu fndan konumaya getirilen karmak
maya bakalm (Heritage 1984): nitelikteki, paylalan bilgiyi varsayar.
A : B e n im o n d r t yanda b ir o lu m var. Aslnda, bizim kk konumalarmz
B : H m m , b ir sak n cas yok. ylesine karmaktr ki, en gelimi
A : B ir d e k p e im var. bilgisayarlar bile insanlarla uzun sre
B : O o , k usura bakm ayn. karlkl konuma srdrmek iin
Sizce burada neler oluyor? Konu programlamann olanaksz olduu
anlar arasnda ne tr bir iliki var? grlmtr. Glaan konumada
Bunun ev sahibi ile mstakbel kirac edilen szlerin her zaman ak bir
arasnda getiini bilmek, konumaya anlam yoktur ve demek istediklerimizi,
bir anlam kazandracaktr. Kimi ev bunlar destekleyen dile getirilmemi
sahipleri ocuklar kabul ederken varsaymlara dayanarak "kurarz". Eer
kiraclarnn hayvan beslemelerine izin Maria, Tom'a "Dn neler yaptn?" diye
vermemektedir. Yine de, eer toplum sorarsa, bu soruya kar sylenecek
sal balam bilmiyorsak, B kiisinin szlerin kendilerinin ortaya koyduu
yarudarnn, A kiisinin syledikleriyle ak bir yant yoktur. Bir gn uzun bir
hibir ilikisi olmayacaktr. Anlamn bir zamandr ve Tom iin yle yant
blm szcklerden, bir blm de vermek mantkl olabilir: "Evet, 7:16'da
toplumsal balamn sylenenleri uyandm. 7:18'de yataktan ktm,
yaplatrma biiminden kaynaklan banyoya gittim ve dilerimi fralamaya
maktadr. baladm. 7:19'da duu atm ..." Bu

173
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Y a am

sorunun bekledii yant trn, baka dii trden ok kapsaml bir "aratrma
eylerin yannda Maria'y, onun Tom ile ilemi" gelirdi ve etkileim yaln bir
olaan olarak ne eit etkinliklerde biimde sona ererdi. lk bakta nem
bulunduunu ve Tom'un haftann belir siz bir konuma uzlam olarak gr
li bir gnnde genellikle neler yaptn nen ey, dolaysyla, toplum yaamnn
bilerek anlayabiliriz. kendi rgs iin temel duruma gel
mektedir; zaten bu yzden bu uzlam-
Garfinkelin deneyleri larn bozulmas bylesine ciddi so
nular yaratr.
Olaan karlkl konumalar
dzenlemekte kullandmz "artalan Gnlk yaamda insanlarn, zaman
beklentileri", Harold Garfinkel'in zaman dile getirilmeyen bilgiyi dikkate
gnll rencilerle yrtt kimi almam gibi yaptklarna dikkat
deneyler ile vurgulanmaktadr (1963). edilmelidir. Bunun nedeni, tekileri
rencilerden bir arkada ya da tersleme, utandrma ya da sylenenlerin
akrabalar ile konuma yapmalar ve bu ikili anlamna dikkat ekme olabilir.
konumalardaki sradan aklamalar ya rnein, bir baba ile ocuu arasndaki
da genel yorumlarn anlamlarnn u klasik konumaya bakalm:
aka belirlenmesi konusunda srarl B : N erey e gidiyorsun ?
olmalar istenmitir. Eer birisi, "iyi
: D a r.
gnler" derse, renci "tam olarak hagi
anlamda iyi?", "gnn hangi blmn B : N e y ap acak sn?

kastediyorsun" vd. gibi yantlar : H i.


verecektir. Byle yrtlen konuma
ocuun yantlar, Garfinkel'in
lardan birisi aada verilmektedir (S
deneylerindeki gnlllerin yaptklar
arkada, E de gnll rencidir):
nn tam tersidir. Olaan olarak yapl
S : N a slsn ? mayan soruturmalarn peine gitmek
E : N e b a k m d an ? Sa l m , p ara d u ru yerine, ocuk uygun yantlar vermeyi
m u m , ok u lu m , k afam n ra h a tl . . . ? tamamen yadsmaktadr -esas olarak
S : (an id en k zararak d e n etim in i y itirm i b ir "sen kendi iine bak!" demektedir.
b iim d e ) B a n a bak! y aln zca k ibar olm aya
a l y o r d u m . D o ru su s e n in n a s l
Yukardaki ilk soru, baka bir kii
o ld u u n b e n im h i u m u ru m d a deil. tarafndan, bir baka balamda farkl bir
yanta yol aabilirdi:
Grnrde nemsiz konuma
uzlamlar izlenmedii zaman insanlar A : N erey e gid iy orsu n ?

neden byle kzmaktadrlar? Bunun B : S e ssiz ce kafay tm eye.


yant, gnlk toplum yaammzn, ne
B, kayg ya da aresizlik duygusunu
sylendiine ve neden sylendiine
ironik olarak iletmek iin, bilerek A'nn
ilikin dile getirilmemi varsaymlarn
sorusunu yanl anlamtr. Komedi ve
paylalmasna baml olduudur. Bu
aka, konumada bulunan dile
varsaymlar elde bir diye gremeseydik,
getirilmemi varsaymlar byle bilerek
anlaml bir iletiim olanaksz olurdu. Bu
yanl anlamaya dayanr. Taraflar
durumda, bir karlkl konumadaki
gldrme niyetini algladklar srece
herhangi bir soru ya da katknn ardn
bunda tehdit edici hibir ey yoktur.
dan, Garfinkel'in rencilerinden iste

174
T o p l u m s a l E t k i le im v e G n l k Y a a m

Garfnkel'in rencileri, sosyo


'Etkileimsel ykclk'
lojik bir deneyin bir paras olarak,
Karlkl konumalarn gnlk karlkl konuma kurallarn bilerek
yaamlarmzn istikrarl ve uyumlu bir ihlal etme yoluyla gergin durumlar
biimde srdrlmesinin yollarndan yaratmlardr. Ancak, ya gerek
birisi olduunu grdk. Kendimizi en dnyada insanlar karlkl konuma
rahat hissettiimiz durum, ayakst pratikleri iinde "sorun karr" davran
konumann st kapal uzlaanlarna dklarnda ne olacaktr? A.B.D.'de
uyduumuz zamandr; bu uzlamlar yaplan bir alma, sokak insanlar
bozulduunda, kendimizi tehdit altn arasndaki szl dei tokular, bu tr
da, kafas karm ve gvensiz hisse etkileimlerin yoldan geenlerce neden
deriz. Gnlk konumalarn ounlu sorunlu diye grldn anlamak iin
undaki karlkl konumalarda, te aratrmtr. Aratrmaclar, gnlk
kiler tarafndan verilen iaretlere -tonla konuma rnekleri ile sokak dei
tokularndan seilmi bir demeti
madaki deiiklikler, ksa sreli durak
karlatrabilmek iin, karlkl
lamalar ya da jestler gibi- dikkade uyum
konuma zmlemesi ad verilen bir
gsterilir. Konumaclar karlkl
teknii kullanyorlard. Karlkl
birbirinin farknda olarak, etkileimin
konuma zmlemesi, bir karlkl
almas ve kapatlmasyla konumada
konumann anlam bakmndan her
sraya uymak konusunda "ibirlii"
ynn -en kk "dolgu" szcklerin
iinde olurlar. Ne ki taraflardan birisi den ("ee" ve "ha" gibi) dei tokularn
konuma iin "ibirliine kapal" ise, tam zamanlamasna (duraklamalar,
gerilim yaratabilir. szn kesmeler ve ayn anda konu
malar da ilerinde olmak zere) kadar-
"Merhaba, ben Jeff... Bugnk mteriniz b e n im .... ikim iz de
balang olarak birer maden suyu ve mny istiyoruz. Benim
inceleyen bir yntemdir.
buaunk spesyalim coq au vin; arap listesine de ihtiyacmz yok.
Kesinlikle yemeimizden honut olacamz umuyoruz; bir eye
Aratrma, siyah erkekler -pek ou
gereksinimimiz olursa da size haber veririz." evsiz, alkolik ya da uyuturucu bamls
olan- ile sokakta onlarn yanlarndan
geen beyaz kadnlar arasndaki
etkileimleri ele ald. Erkekler okluk,
kadnlarla karlkl konumay balata
bilmek iin onlar aryorlar, ildfatlar
ediyorlar ya da sorular soruyorlard. Ne
ki yazarlara gre, bu konumalarda bir
eyler "ters gidiyordu", nk kadnlar
normal bir etkileimde olduunun ter
sine, ancak ender olarak bunlara yant
veriyordu. Erkeklerin yorumlar ender
olarak dmanca olsa bile, kadnlar
admlarn hzlandryor ve dosdoru
ileriye bakyorlard. Aadaki rnek,
ellili yalarnn sonundaki siyah bir
Gnlk karlkl konumann "kurallarnn adam olan Mudrick'in, kadnlarla
pek ou, yalnzca birisi onlar inediinde
ak hale gelir. konumay balatma abalarn gster
mektedir (DuneierveMolotch, 1999):

175
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Yaam

M u d rick bu etk ileim e, 25 yalarnda 4 M udrick: o k g zel g r n y o rsu n


g r n en b ir k a d n n y a n n d a y r y e re k b iliy orsu n . Salarn to p la m a b iim in i
baly or: o k b e en d im .

1 M udrick. S e n i sev iy o ru m b e b e im . 5 M udrick: E v li m isin ?

Kadn kollarn kavuturup yryn 6 Kadn: E v e t.


hzlandrr veyorumu duymaklktan gelir.
7 M udrick: N e ?
2 Mudrick'. B e n im le evlen .
8 Kadn: E v e t.
Sonrakiler, olaslkla ikisinin deyirm ili
9 M udrick: Y z n n ered e?
yalarda olduu ik i beyaf kadn:
1 0 Kadn: E v d e b rak tm .
3 Mudrick'. S e la m kzlar, ik in iz d e bu g n
o k g zel g r n y o rsu n u z. P aran z var 11 M udrick: E v d e m i b rak tn ?
m ? B ira z k itap aln.
1 2 Kadn: E v e t.
Onu duymaklktan gelirler. B ir sonraki, gen
1 3 M udrick: A d n re n e b ilir m iyim ?
bir siyah kadn.
1 4 M udrick: B e n im ad m M u d rick ,
4 M udrick: H e y g zel kz, g zel kz!
sen in k i ne?
Kadn onu d ikkate almadan yryn
Kadn yan t verme veyryp gider
srdrr.
( D u n e ie r v e M o lo tc h 1 9 9 9 ).
5 M udrick: B ir d akika, b ir d akika. B e n i
duyduunuzu biliy oru m . Bu rnekte, Mudrick etkileimi
D aha sonra otuzlarndaki beyas^ bir kadna oluturan ondrt szden dokuzunu,
seslenir. karlkl konumay balatmaya ve
6 M udrick: S e n i sey red iy oru m . G z e lsin kadnn yantlarna aklk kazandrma
biliy orsu n . ya uramak iin kullanmaktadr.
Kadn duymaklktan gelir. Yalnzca kayda bakldkta, kadnn
konumak istemedii ortaya kmak
Karlkl konumalar iin dzgn tadr; ancak karlkl konuma zm
"al" ve "kapanlar" mzakere
lemesi teyp kaydna uygulandnda,
etmek, kentlinin uygar olmas iin temel kadnn gnlszl daha da ak
bir zorunluluktur. Karlkl konuma grnmektedir. Kadn yant verdii
nn bu temel ynleri, erkekler ile
zaman, btn yandarn geciktirmek
kadnlar arasnda olduka sorunluydu. tedir ne ki Mudrick hem yantlamakta,
Kadnlar erkeklerin konumay amak yantlar kimi zaman kadnn konuma
iin yapt abalara kar koyarken
sna karmaktadr. Karlkl konuma
erkekler de kadnlarn kar koymasn
lardaki zamanlama ok kesin bir gster
gzard etmekte ve ayak diremekte
gedir; bir yant, saniyenin bir blm
dirler. Benzer olarak, eer erkekler
kadar bile olsa, geciktirmek, gnlk
konumay amakta baarl olmularsa, etkileimlerin ounluunda karlkl
kadnlarn konumay kapatma istekleri konumann gidiine kar kma
konusunda verdikleri iaretleri gzard
isteini belirtmek iin yeterlidir.
etmekte ve devam etmektedirler:
Hosohbetliin st kapal kurallarna
1 M udrick:M e r h a b a gzel kz. ihanet eden Mudrick, karlkl konu
2 Kadn: M e rh a b a , naslsn ? may bir anlamda "teknik olarak kaba"
bir biimde srdryordu. Buna
3 M udrick: iy i m isin ?

176
T o p l u m s a l E t k ile im v e C n l k Y a a m

karlk kadn da, Mudrick'in kadn luuna yardmc olmaktadr. Etkileim


konuturmak iin giritii btn aba sel ykclk, kendi kendini glendiren
lara karn onu gzard ettiinden, karlkl kuku ve uygar olmama siste
kadn da "teknik olarak kaba" idi. minin bir blmdr.
Etkileimsel ykclk terimi,
Tepki haykrlar
daha dk konumdaki kiinin,
gndelik etkileimin daha gl kii iin Azdan kan kimi eyler konuma
deerli olan st kapal kurallarn olmaktan ok fsldanm nlemler ya
inedii, bunun gibi durumlar da Goffman'n tepki haykrlar
betimlemekterir. Sokaktaki erkekler dedii eylerden oluur (Goffman
okluk, birbirleriyle, dkkandaki tez 1981). Lucy'nin bir yere arptktan ya da
gahtarlarla, polisle, akraba ve tandklar bir eyi drdkten sonra syledii
la olan etkileimleri srasndaki gnlk "Aman!" [Oops!] szn ele alalm.
konuma biimlerine uygun davranr. "Aman!", bir terslik karsnda gsteri
Ancak isterlerse, gnlk konumann len, tpk birisi elini yzmze doru
uzlamlarn yan-larndan geenlerin salladnda gzlerimizi krpmamz gibi
kafasn kartracak biimde bozma yalnzca nemsiz bir refleks gibi
yetenekleri de vardr. Hatta, etkileim grnmektedir. Ne ki bu, insanlarn
sel ykclk, fiziksel saldr ya da kaba genellikle yalnzken sylemiyor olma
szel incitmeden daha fazla, kurbanla larnn gsterdii gibi, istemeden veri
rn ne olup bittiini anlayamayacak bir len bir tepki deildir. "Aman!" olaan
duruma bile getirebilir. olarak, birlikte olunan baka insanlara
yneltilir. nlem, szkonusu tutuklu
Etkileimsel ykcln incelendii
un orada bulunan tanklara, Lucy'nin
bu alma, mikro dzeydeki etkileim
kendi eylemleri zerindeki denetimi
ler ile makro dzeyde ileyen gler
hakknda kuku yaratacak nitelikte
arasndaki iki ynl ilikiye bir baka
deil, yalnzca nemsiz ve geici
rnek sunmaktadr. Sokaktaki erkekler
nitelikte olduunu gstermektedir.
iin, kendilerinin karlkl konuma
giriimlerini gzard eden beyaz kadn "Aman!", nemli kaza ya da felaket
lar bylesi etkileimlerin "meru" durumlarndan ok yalnzca nemsiz
hedefleri olacak biimde uzak, souk ve bir sakarlk durumunda kullanlr -bu
duygudalktan yoksun insanlardr. Bu ayn zamanda nlemin toplum yaam
arada kadnlar da, erkeklerin bu nn ayrntlarn denetimli bir biimde
davrann, onlarn gerekte tehlikeli yrtebilmemizin bir paras olduunu
olduklarnn ve en iyisinin onlardan gsterm ektedir. Dahas, szck
kanmak gerektiinin bir kant diye Lucy'nin kendisi tarafndan deil, onu
grrler. Etkileimde krp dkme, her gzleyen bir bakas tarafndan da
yan kaplayan snf, stat, toplumsal sylenebilir; ya da bir baka kiiyi
cinsiyet ve rk yaplaryla yakndan uyarmak iin de kullanlabilir. "Aman!"
balantldr. Bylesine baya etkile normal olarak ksa bir nlemdir, ama
imlerde ortaya kan korku ve kayg, kimi durumlarda "aa" uzatlabilir.
giderek etkileimlerin kendisini de etki rnein, kii bir devi yerine getirirken
leyen dardaki stat ve glerin kuru gelinen kritik bir an kapsayabilmek iin

177
T o p lu m s a l E t k ile im v e G n l k Y a a m

nlemi uzatabilir. rnein, bir anne- Temel yaamlar


baba ocuunu oyun olsun diye havaya
atp tutarken "aman!" ya da "aman
aman!" [Oops-a-daisy] nlemini
haykrabilir. Burada n-lem, ocuun
denetimin yitirildii duygusu yaad o
ksa an kapsamakta, ocuu rahatlat
mak ve olaslkla ayn zamada onun
tepki haykrlarna ilikin anlayn
gelitirmek iin kullanlmaktadr.
Btn bunlarn hepsi uydurma ya
da abartl eylermi gibi grnebilir.
Bylesine nemsiz nlemlerin bu kadar
ayrntyla ele alnmasna ne gerek var?
Sylediklerimize yukardaki rnekte
olduu kadar dikkat eder miyiz? Elbette
bilinli olarak deil. Ne ki buradaki esas Gnlk rutinlerimi zerine bilinli olarak
dnseydik, sradan yaam olanaksz olurdu.
nokta, grnmz ve eylemlerimiz
zerindeki bu son derece karmak,
srekli denetimi elde bir diye grme nrz. ounlukla bu anlalmasn diye,
mizdir. Etkileim durumlarnda, yalnz bakalaryla gndelik etkileimimiz
ca sahnede yer alyor olmamz hibir srasnda her birimiz yz ifadelerimizi,
zaman beklenmez. teki insanlar biz bedensel jestlerimizi ve hareketlerimizi
den, bizim onlardan beklediimiz gibi, srekli kontrol ederiz.
Goffman'n "denetimli uyanklk" Yz, beden ynetimi ve konuma,
dedii eyi gstermemizi bekler. nsan yleyse, bir takm anlamlar iletmek, bir
olmann temel bir yn, srekli olarak takm anlamlar gizlemek iin kulla
bakalarna gnlk yaamn rutinlerin nlr. Ayn zamanda, imdi greceimiz
de ne kadar usta olduumuzu gster gibi, etkinliklerimizi, toplum yaam
mektir. balamlarnda ayn hedeflere ulamak
iin de dzenleriz.
Etkileimde yz, beden ve Karlamalar
konuma
Pek ok toplumsal durumda,
Bu noktada imdiye kadar neler bakalaryla Goffman'n deyiiyle odak
rendiimizi zetleyelim. Gnlk lanmam etkileim iine gireriz. Odak
etkileim yzlerimiz ve bedenlerimizle lanm am etkileim , bireylerin
ilettiklerimiz ile szcklerle akladkla karlkl olarak tekilerin varlnn
rmz arasndaki ilikilere bamldr. farknda olduunu gsterdiklerinde
Bakalarnn yz ifadeleri ile beden gerekleir. Bu genellikle, kalabalk bir
hareketlerini, szel olarak ilettiklerini caddede, tiyatroda ya da davetteki gibi
tamamlamada ve sylediklerinde sami ok sayda insann biraraya geldikleri
mi olup olmadklarn snamada kulla durumlarda olur, insanlar bakalarnn

178
T o p lu m s a l E t k i le im v e G n l k Y a a m

Sokak Uyan
TTTasTrt a iK a y S n cnr CTKinnc, y2L7a.n o
Sokakta yrrken, arkanzdaki birisi ya da kardan gelen
grnmnn nasl ve ne kadar abuk boa
birisi tarafndan kendinizi tehdit altnda hissederek yolun
karlacan da etkilemektedir. E er bir yabanc
teki tarafna hi getiniz mi? B u trden yaln etkileimleri denedemeden geem ez ve gvenilir diye
anlamaya alan sosyologlardan biri de, Elijah
grlmezse, bir avc grnts ortaya kabilir
Anderson'dur. A nderson, birbirine komu iki mahallenin
ve sokaktaki yayalar yabancyla, bu grntyle
sokaklarnda gerekleen toplumsal etkileim trlerini
tutarl bir uzakl korumaya alrlar.
betimleyerek ie balamaktadr. Anderson, kitab Sokak
uyan: Bir Kent Topluluundaki Irk, Snf ve Deime Anderson, denetlemeyi gem e olaslklar en yksek
(Streetwise: Race, Class olanlarn, yaygn nyargya
and Change in an Urban gre tehlikeli olduu
Community -1 990)'da, dnlen insanlar
gndelik yaamn kategorisine girmeyenler
incelenmesinin, toplum olduunu gstermitir:
dzeninin sonsuz saydaki "ocuklar hemen, beyaz
mikro dzey kadn ve erkekler daha
etkileimlerinin yava, srasyla siyah
oluturduu kurucu kadnlar, siyah erkekler ve
paralar tarafndan nasl siyah gen erkekler
yaratldna k hepsinden yava
tutabilecei sonucuna denedemeyi geebilirler".
varmaktadr. Anderson Etkileimdeki gerilimlerin
zellikle, taraflardan en az rk, snf ve toplumsal
birisinin tehdit edici cinsiyet gibi dsal
nitelikte grld statlerden kaynaklandn
durumlardaki etkinlikle ilgilenmektedir. Anderson gsterm ek iin, Anderson mikro etkileimlerin kendisine
sokaklardaki pek ok siyah ile beyazn birbiriyle giritii bakarak durumun tam bir anlayna ulaamayacamz
pek ok etkileim biiminin, kendisi de topluman gstermektedir. Bu, Anderson'un mikro etkileimler ile
ekonom ik yapsyla balanal olan rksal nyarglarla makro sreler arasndaki balanty kurma biimidir.
yakndan ilikili olduunu gstermitir. Bu yolla o, mikro Anderson insanlarn iddet ile sua kar hissettikleri
etkileimlerle, toplumun daha byk makro yaplar duyarllkla baedebilmek iin "kanma sanat" gibi
arasndaki ba gstermitir. becerileri gelitirdiklerinde "sokak uyan" olduklarn
Anderson, Erving G offm an'n, toplumsal roller ve ileri srmektedir. Anderson'a gre, sokak bilgini olmayan
statlerin zgl balam ya da yerler iinde nasl ortaya beyazlar, farkl eitten siyah erkekler (rnein, orta snf
ktklar hakkndaki betimlemesini anmsatarak ie genlerine kar ete yeleri) arasndaki farkllklar
balamaktadr. G offm an (1959) yle yazar: ayrdetmemektedir. Bu insanlar ayrca, "kukulu"
insanlarn arkasnda yrdklerinde yrme hzlarn
Bir birey bakalarnn olduu bir yere girdiinde,
nasl deitireceklerini ya da gnn deiik zamanlarnda
tekiler yaygn olarak bu gelen birey hakknda
"kt mahalleler"in etrafndan dolamay da
bilgi edinmeye ya da elde bulunan bilgiyi
bilemeyebilir.
kullanmaya alrlar... Birey hakkndaki bilgi,
durumu tanmlamaya, tekilerin nceden gelenin Anderson ile Carol Brooks Gardner'inki (s.l73'de) gibi
onlardan ne isteyecei ve kendilerinin ondan ne almalar, mikrososyolojinin, m akrososyolojinin ieriini
isteyebileceklerini bilmeye yardmc olur. oluturan geni kurumsal kalplar aydnlatmakta ne
Anderson, G offm an'n verdii ipucunu izleyerek, kamu kadar yararl olduunu ortaya koymaktadr. Yzyze
etkileimlerinin szln hangi davransal gsterge ya etkileimlerin, ne kadar byk lekli olursa olsun btn
da iaretlerin oluturduunu sormaktadr. Vard sonu toplumsal rgtlenme biimlerinin temelinde yer ald
udur: aktr. Toplumumuzdaki toplumsal cinsiyet ve rk
sorunlarnn tam bir incelemesini yalnzca bu
insanlarn derilerinin rengi, toplumsal cinsiyetleri,
almalardan elde edemeyiz; yine de, onlar yoluyla bu
yalar, yanndakiler, giyinileri, mcevherleri ve
sorunlarn daha iyi anlalmasna nemli katklar
tadklar nesneler onlar tanmlamaya yardmc
salayabiliriz. D aha sonraki blmlerde, mikro-
olur; bylece varsaymlar oluturulur ve iletiim
balamlardaki etkileimlerin daha byk toplumsal
gerekleir. Devinim ler (abuk ya da yava, yanl
sreleri nasl etkilediini, m akro-sistemlerin de sonuta
ya da iten, anlalabilir ya da anlalamaz) bu
toplum yaamnn daha snrl ortamlarn nasl
kamusal iletiimin daha da inceltilmesini salar.
etkilediini greceiz.
Gnn hangi zaman olduu ya da kiinin orada

17 9
T o p l u m s a l E t k ile im v e G n l k Y a a m

yannda, onlada dorudan konuma- brleri zerinde belirli izlenimler


salar da, srekli olarak durular, yz yaratmak iin kullandklar szlerle yz
ifadeleri ve fiziksel jestieri yoluyla, szel ifadeleridir. kincisi ise, brlerinin bu
olmayan bir iletiim iine girerler. insanlarn itenliklerini ya da doruyu
syleyip sylemediklerini anlamak iin
Odaklanm etkileim, bireylerin
dikkate aldklar ipulardr. rnein,
dierlerinin sylediklerine ya da yaptk
bir lokanta sahibi, yemeklerinden ne
larna dorudan dikkat ettiklerinde
kadar honut kaldklarn syleyen
gerekleir. Toplumsal etkileim,
mterilerini kibar bir glmsemeyle
genellikle hem odaklanm, hem de
dinler. Ayn zamanda, yemeklerini yer
odaklanmam ilikileri ierecektir.
lerken mterilerin ne kadar holanm
Goffman, odaklanm bir etkileim
grndlderine, tabakta ok yemek
ann bir karlama diye adlandrmak
brakp brakmadklarna ve honuduk-
tadr; gndelik yaammzn ou,
larn dile getirirlerken kullandklar ses
okluk orada bulunan bakalaryla
tonlarna dikkat eder.
gerekleen odaklanmam etkileimle
rin oluturduu bir ardalan iinde, dier Kukusuz, garsonlar ile hizmet
insanlarla -aile, arkadalar, alma sektrnde alan teki iilere, mte
arkadalar- gerekleen karlamalar rilerle olan toplumsal etkileimleri
dan olumaktadr. Ayakst sohbetier, srasnda glmsemeleri ve nazik olma
seminer tartmalar, oyunlar ve rutin lar sylenmitir. Havayollar sektrne
yz yze ilikilerin (bilet satclar, gar ilikin yapt nl bir almada Arlie
sonlar, tezgahtarlar vd. ile) hepsi kar Hochschild bunu "duygusal igc"
lamalara birer rnektir. diye betimlemektedir.
Karlamalar her zaman, uygar Arlie H och sch il'in , havayolu kabin
g r e v lile r in in y o lc u la r la n a s l
kaytszln bir kenara brakld "a
etk ileim k u rm alalar g erektiin e
llara gereksinim duyarlar. Yabanclar ilikin aldklar eitim , "Sosyoloji
biraraya geldikleri ve konumaya N ed ir?" balkl 1. Blm de, s. 57-9da
baladklarnda bir davetteki gibi uygar tartlmaktadr.
kaytszln bitirilme an her zaman
risklidir nk, kurulan karlamann
niteliine ilikin yanl anlamalar kolay zlenim ynetimi
ca ortaya kabilir (Goffman 1971). Goffman ve toplumsal etkileim
Dolaysyla gzlerin karlamas ilk zerine alan dier yazarlar, toplumsal
anda belli belirsiz ve geici nitelikte etkileimi zmlerlerken tiyatrodan
olabilir. Kii daha sonra, giri kabul alnma kavramlar sk sk kullanrlar.
edilmezse dorudan hibir devinimde Toplumsal rol kavram, rnein, bir
bulunmam gibi davranabilir. Odak tiyatro ortamndan gelmektedir. Roller,
lanm etkileimde herkes, gerekte verili bir stat, ya da toplumsal
karlkl olarak sylenen szler kadar konumda bulunan bir kiinin izledii,
yz ifadeleri ve jestlerle de iletiime toplumsal olarak tanmlanm beklen
girer. Goffman, bireyin "verdikleri" ile tilerdir. Bir retmen olmak, zel bir
"ilettikleri" ifadeleri birbirinden ayr konumda yer almak demektir; ret
maktadr. Bunlardan ilki, insanlarn menin rol, rencilerine kar belirli

180
T o p l u m s a l E t k i le im v e G n l k Y a a m

biimlerde davranmaktr. Goffman yapmak isterler. Bir ilitirilen stat,


toplum yaamn, oyuncular tarafndan rk, cinsiyet ya da ya gibi biyolojik
sanki bir sahnede ya da pek ok sahne etkenler temelinde size "yklenen" bir
de, nk bizim nasl davranacamz, statdr. Dolaysyla sizin ilitirilen
belirli bir zamanda oynadmz rollere statleriniz "beyaz", "kadn" ve "gen"
baldr oynanyormu gibi grmekte olabilir. Bir eriilen stat, bireyin
dir. insanlar, bakalar tarafndan nasl kendi abalaryla kazanlan bir statdr.
grndkleri konusunda duyarldrlar Sizin eriilen statleriniz "niversite
ve bakalarn kendi istedikleri gibi tepki mezunu", "sporcu" ya da "alan"
vermeye zorlayacak pek ok izlenim olabilir. Bizler en nemli olan eyin
ynetimi biimi kullanrlar. Bu, kimi eriilmi statlerimiz olduuna inan
zaman hesapl bir biimde yapabilirsek mak istersek de, toplum ayn dncede
de, genellikle bilinli bir dikkatle olmayabilir. Herhangi bir toplumda,
yapmadmz eyler arasndadr. Philip kimi statlerin teki btn statlere
bir i toplansna katldnda, takm ncelii vardr ve bunlar bir kiinin
elbise giyip kravat takar ve en iyi davra toplumdaki btncl konumunu belir
nn gsterir; ayn akam, rahadamak ler. Sosyologlar buna baskn stat
iin arkadalaryla bir futbol ma derler (E. C. Hughes 1945; Becker
izlerken, kot pantolon ve tirt giyer ve 1963). En yaygn baskn statler
pek ok fkra anlatr. Bu, izlenim toplumsal cinsiyet ve rka dayanan
ynetimidir. statlerdir. Sosyologlar, bir karla
mada insanlarn ilk dikkat ettikleri
Yukarda biraz nce dikkat ek
eylerden birisinin toplumsal cinsiyet ve
tiimiz gibi, benimsediimiz toplumsal
rk olduunu gstermilerdir (Omi ve
roller, byk lde bizim toplumsal
Winant 1994). Birazdan greceimiz
statmze baldr. Bir kiinin stats,
gibi, hem rk hem de toplumsal cinsiyet
toplumsal balama gre deiebilir.
bizim top-lumsal etkileimlerimizi
rnein, bir "renci" olarak, sizin
byk lde etkiler.
belirli bir statnz var; sizden, hoca
larnz yannzdayken de belirli bir
A rka ve n blgeler
biimde davranmanz beklenir. Bir
"oul ya da kz" olarak, "renci" Goffman'n ileri srdne gre,
statnzden farkl bir statnz var; toplum yaamnn byk blm, arka
toplumun (zellikle ana-babalarnzn) blgeler ile n blgelere ayrlabilir. n
size ilikin farkl beklentileri var. Benzer blgeler, bireylerin ilerinde biimsel
bir biimde, bir "arkada" olarak, roller oynadklar toplumsal birlikte
toplumsal dzenin iinde btnyle likler ya da karlamalardr; bunlar,
farkl bir konumdasnz; benimsedii "sahne-st performanslardr". Takm
niz rol de buna gre deiecektir. Bir almas genellikle n blge perfor
kiinin ayn anda pek ok statye sahip manslar yaratmada kullanlr. Ayn
olabilecei aktr. Sosyologlar, sizlerin partideki ndegelen iki politikac, bir
igal ettii stat gruplarna stat birlerine hi scak duygular beslemese
kmesi derler. ler de, televizyon kameralar nnde
ayrntl bir birlik ve beraberlik gsterisi
Sosyologlar "ilitirilen stat" ile sergileyebilirler. Bir kar-koca, bir uyum
"eriilen stat" arasnda da bir ayrm

181
T o p l u m s a l E t k ile im v e G n l k Y a a m

dierlerini gzard etme, mrldanma,


slk alma, sakz ineme, kemirme,
geirme ve osurma gibi kendi kendine
yaplan nemsiz fiziksel edimlere"
(Goffman 1969) olanak verir. Dolay
syla bir garson, mteriye hizmet
ederken sessiz saygnn bir rnei
olabilir, ne ki mutfak kaplarnn ardn
da, grltc ve saldrgan hale gelir.
Mterilerin, eer mutfaklarda olup
bitenleri bilselerdi, gitmeyi srdrecek
leri lokanta says olaslkla pek azdr.
G o ffm a n , to p lu m s a l e tk ile im in
incelenm esine nemli pek ok katkda
Evet, bugn ne giysem acaba?
bulunmutur. G offm an'n damgalama ve
bozulmu kimlikler zerine yazlar, 8.
Blm , s. 311'de tartlmaktadr.
grntsn srdrerek kavgalarn
ocuklarndan gizlemeye alabilir ve Rollere uyum salama: mahrem
ancak ocuklar uyuduktan sonra en sert muayeneler
kavgay yapabilirler.
izlenim ynetimindeki ibirliine
Arka blgeler, insanlarn daha ilikin, yine tiyatrodan etkilenen, bir
biimsel ortamlardaki etkileimler iin rnek iin, zgl bir aratrmaya
kendilerini ve sahnede kullanacaklar yakndan bakalm. James Henslin ve
malzemeleri hazrladklar yerlerdir. Mae Biggs, zgl, olduka nazik bir
Arka blgeler, bir tiyatrodaki sahne karlama trn, yani bir kadnn
gerisine ya da sinemadaki kamera arkas jinekologuna gitmesini incelemilerdir
etkinliklere benzer. nsanlar, gvenli bir (1971, 1997). almann yapld
biimde sahne gerisinde olduklarnda dnemlerde bu tr muayenelerin ou,
rahadarlar ve sahnedeyken denetim erkek doktorlar tarafndan yaplyordu;
altnda tuttuklar duygu ve davran bu yzden de, her iki taraf iin de, gizil
biimlerini serbest brakrlar (s.l85'deki belirsizlikler ve skntlar dourabilecek
kutuda sosyolog Spencer Cahill'in bir deneyimdi (ve kimi zaman yine
Goffman'n dramaturjik zmleme byledir). Batdaki erkek ve kadnlar,
sini, genel tuvaletierdeki arka blge cinsel organlarn bedenlerinin en
toplumsal etkileimini incelemek iin mahrem blmleri olarak dnme
nasl kullandna bakyoruz). Arka yolunda toplumsallamlardr ve bir
blgeler, "dindlk, ak sak szler, bakasnn cinsel organn grmek,
uzun uzun, ayrntl elskmalar... kaba, zellikle de ona dokunmak, olaan
dzensiz giyim, 'gevek' duru, ve olarak yakn cinsel karlamalarla
oturu biimleri, bir iveyle ya da eletirilmektedir. Kimi kadnlar, pelvik
standart olmayan bir biimde konuma, muayene olaslndan o kadar kayg
fsldama ve barma, oyun biimindeki duymaktadr ki, gl tbbi nedenler
saldrganlk ve 'kandrma', nemsiz olsa bile, kadn olsun erkek olsun
ancak gizil olarak simgesel edimlerle doktora gitmeyi reddetmektedirler.

I8Z
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Yaam

Henslin ve Biggs, deneyimli bir hastann elbiselerini karr ve onlar


hemire olan Biggs tarafndan ok katlar. Kadnlarn ou, doktor dnd
sayda jinekolojik muayeneden elde nde i amarlarnn grnr bir
edilen malzemeyi zmlemilerdir. yerde olmamalarn ister; hemire de
Yazarlar elde ettikleri bulgular, birka bunu salar. Hemire, hastaya muayene
tipik aama gsteriyor diye yorumla masasna kadar klavuzluk eder ve
maktadrlar. Dramaturjik bir eretile doktor dnmeden nce bedeninin
meyi benimseyerek, yazarlar her bir byk blmn bir arafla kapatr.
aamann, ierisinde olay gelitike Hem doktorun, hem de hemirenin
oyuncularn oynadklar blmlerin yer ald esas sahnede, hemirenin
deitii, ayr bir sahne diye deerlendi varl, hem doktor ve hasta arasndaki
rilebileceini ileri srmektedirler. etkileimin cinsel armlardan uzak
Alta, kadn, kendi kimliini geici olmasn, hem de doktorun olas bir
olarak darda brakp hasta roln profesyonellik d davranna kar
benimsemeye hazrlanarak bekleme yasal bir ahit olmasn salar. Muayene,
odasna girer. Muayene odasna arlan sanki hastann bir kiilii yokmuasna
kadn, "hasta" roln benimser ve ilk yrtlr; hastann zerindeki araf,
sahne balar. Doktor, ie ynelik, cinsel organlarn bedeninin geri
profesyonel bir tutum taknr ve hastay kalanndan ayrr ve hastann konumu,
uygun ve uzman bir kii olarak, hastann kendisinin muayeneyi grebilmesini
yzne bakarak nazike onun syledik engeller. Alak bir taburede, hastann
lerini dinler. Eer doktor muayenenin gr alan dnda oturan doktor, bir
gerekli olduuna karar verirse, hastaya ka tbbi soru dnda, hastay dikkate
bunu syler ve oday terkeder; birinci almaz. Hasta, bir karlkl konuma
sahne tamamlanmtr. balatmayarak ve devinimlerini en aza
Doktor ayrldnda, hemire ieri indirerek, geici olarak bir kii olmaya
girer. Hemire, birazdan balayacak na dnmekte doktorla ibirlii iine
olan ana sahnedeki nemli bir yardm girer.
cdr. Hastann tayabilecei kayglar Bu ve son sahne arasnda, hemire
yattracak biimde, hem bir srda gibi yine yardmc oyuncu olarak, hastaya
-"kadnlarn sineye ekmek zorunda yeniden tam bir kii olmas iin yardm
olduklar eylerin" bir blmn bile eder. Doktor oday terkettikten sonra,
rek- hem de ardndan gelecek eye ikisi yine karlkl konumaya girebilir
yardmc olacak biimde davranr. ler; hasta rahatlar ve muayene biter.
Hemire temel olarak, hastann yaam Giyinen ve kendine eki dzen veren
sal sahne iin bir kiiden, tam bir insan kadn, son sahneye kmaya hazrdr.
olmaktan ok bir blm incelenecek Doktor odaya yeniden girer ve muaye
olan bir beden konumunda olan bir nenin sonularn anlatrken yine
"kii olmayan"a dnmesine yardmc hastay tam ve sorumlu bir kii olarak
olur. Henslin ve Biggs'in almasnda, deerlendirir. Kendi nazik, pro
hemire yalnzca hastann soyunmasna fesyonel rolne geri dnerek, hastaya
nezaret etmekle kalmaz, hastann kar tutumunun bedeniyle girdii yakn
olaan olarak denedeyebilecei ynleri iliki tarafndan hibir biimde etki
de denetimine alr. Dolaysyla, hemire lenmedii izlenimini iletir. Kapan,

183
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Yaam

hasta doktorun ofisinden, yine darda Olaan etkileimdeki en ykl


ki kimliine dnerek ayrlmasyla ger blgeler, mahrem uzaklk ile kiisel
ekleir. Hasta ve doktor dolaysyla, uzaklktr. Eer bu blgeler igal
aralarndaki etkileim ile iki katlmcnn edilirse, insanlar kendi uzamlarn
da karsndaki hakknda oluturduu yeniden ele geirmeye alrlar. gali
izlenimlerin ynetiminde ibirlii iine gerekletiren kiiye, "te git!" der gibi
girmektedir. bakabilir ya da dieimizle onu
iteleyebiliriz, insanlar istenir diye
Kiisel uzam
grdkleri uzaklktan daha yaknda
Kiisel uzamn tanmlanmasnda, durmaya zorlanrlarsa, bir eit fiziksel
kltrel farkllklar vardr. Bat klt bir snr yaratabilirler; Kalabalk bir
rnde insanlar genellikle, bakalaryla ktphane masasnda oturan bir okur
odaklanm etkileim iine girdiklerin zel bir uzam, snrlar etrafna kitaplar
de aralarnda en azndan 90 cm'lik bir yarak fiziksel biimde belirleyebilir
uzakl korurlar; yanyana durduklarn (Hail 1969,1973).
da, birbirlerine daha yakn olabilirler. Szel olmayan iletiimin teki
Ortadouda, insanlar genellikle birbir biimleri gibi burada da toplumsal
lerine, Batda kabul edildii d cinsiyet sorunlar bir rol oynamaktadr.
nlenden daha yakn dururlar. Dnya Erkekler geleneksel olarak, ne ok
nn bu nlgesini ziyaret eden Batklarn yaknlar ne de yakndan tandklar ol
kendilerini, bu beklenmedik fiziksel ya mayan kadnlarn kiisel uzamna giren
knlktan rahatsz hissetmeleri olasdr. devinimlerde bulunmak da iinde
Szel olmayan iletiim zerinde olmak zere, uzamn kullanmnda ka
youn incelemelerde bulunmu olan dnlara kyasla daha fazla zgrlk
Edward T. Hail, kiisel uzamn drt sahibidirler. Birlikte yrrken kadnn
blgesini birbirinden ayrdetmektedir. devinimlerini koluyla ynlendiren ya da
Elli cm'ye kadar olan mahrem u faklk, ona kapy gsterirken elini kadnn
toplumsal iliki durumlarnn pek az beline koyan bir erkek bunu, bir arka
iin sakl tutulur. Yalnzca, aklar ya da daa dikkat ya da kibarlk jesti olarak
anne babalarla ocuklar arasndaki yapabilir. Ancak bunun tersi olan bir
ilikilerde olduu gibi dzenli beden durumda bir erkein kiisel uzamna
dokunularna izin verilen ilikiler zel giren bir kadn okluk flrt ediyor ya da
uzamn bu blgesinde gerekleir. Kii cinsel bir hamle ortaya kyor diye
sel u faklk (50 cm-1 m aras), arkadalar grlmektedir. Pek ok Ba lkesin
ve iyi tannan kimselerle olan karla deki cinsel tacize ynelik yeni yasa ve
malarn olaan uzakldr. Bir lde ller, insanlarn -hem kadn hem de
yakn bir temasa izin verilirse de, bu kat erkelerin- kiisel uzamlarn, bakalar
bir biimde snrlanmtr. Bir ile be nn istenmeyen dokunu ya da tema
metre arasnda deien toplumsal sndan korumaya almaktadr.
u faklk, mlakadar gibi biimsel ortam
Bu blmde tartlan pek ok sorun,
larda genellikle korunan blgedir. Dr bizim bedenlerim izin iind e y aa
dnc blge olan kamusal u faklk, be dmz toplum tarafndan nasl biim-
metrenin tesindedir ve bir izleyici lendirildiiyle ilikilidir. Sosyoloji ile
toplululuu karsnda bulunan kiiler beden arasndaki iliki, "Salk, Hastalk
ve Engellilik " balkl 8. Blm de
tarafndan korunur.
tartlmaktadr.

184
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Yaam

Sosyolojik im gelem inizi kullanmak: g en el tuvaletlerdeki


sahne-arkas davran

A m erikal sosyolog Spencer C ahili alveri merkeplerinde, rn e in yukarda verilen konum a, B ile C yalnzca
kampiislerde, lokanta ve barlardaki genel tuvaletlerde (ya da A 'nn daha n ceki eylem lerinin kltc
banyolardaki) toplumsal etkileim i inceleyen bir ierm elerinin etkisini hafifletm ekle kalmyorlar; B,
aratrm anlar takm nn ban ekmiti. Burada, Cahili'in ayn zam anda, toplu perform an slar sahnelem e
almasnda, Goffman'n n ve arka blge betimlemelerini konusunda A'y da eitiyor. E er, B'ye g re A takm n
nasl kullandn ele alyorup. Cahili, Goffman'n (1959) teki yelerinin ynlendirici iaretlerine biraz daha
dikkat etseydi, bu utan verici durum dan
adlandrmasyla btn bir performans takm nn ortak
kurtulabilirdi.
bir performans iyi gitmeyince, utancn gizlem ek iin kam u
tuvaletlerine geri ekildiini bulmutur. T oplu bir p erfo rm an sn baarszl sonucunda kamu
tuvalederine geri ekilm en in yansra, p erform an s
A adaki, g en kadm arasnda geen konum a, bir
takmlar ayn zam anda, bu tr durum lar engelleyecek
niversite kam psnn renci m erkezinin tuvaletinde
nlem leri almak iin de tuvaletlere ekiliyor. B urada
kaydedilmitrir. B u konum aya yol aan olay bilinm iyor
takm , anlam a sinyallerini kararlatrabilir; planlanm
olsa da, bu trden can skc bir durum la sonulanm
perform anslarn prova edebilir ve stratejik bilgiyi
olm as ak grnyor.
dei toku edebilir. rn e in barlardaki tuvaletlerde,
A : B u o k utan vericiydi! B unu n olduuna yelerinin erotik ham le konusundaki planlanm
inanam yorum . [H erkes gler] hedeflerini, kendilerine gelen ham leleri, bu tr
ham lelerin kaynaklann ve olas tepkileri birlikte
B : O o cu k bizim hepim izin ie yaramaz kiiler
tartabilir. B ir birey, kukusuz, p erfo rm an s takm nn
olduum uzu dnm olm al.
teki yelerine bu tr stratejik bilgiyi salamakla,
A: H erkesin duyaca kadar yksek sesle lk tekilerin kendi kiisel projesine karm asn
attm a inanam yorum . engelleyebilir ya da hatta onlar da h edefe ulamak
C: O kadar da yksek deildi. E m in im o cu k seni iin yardm etm eye ynlendirebilir.
duymad. D ah as, kimi zam an, genel tuvaletlerde gerekleen
B : ______ , ilk anda onu g rm ed ik; sana sylem eye sahne-arkas tartm alar en azndan ksm en, takm
altm , ancak konum akla o kadar m eguldun ki, yelerinden birisinin ya da btn takm n m oraliyle
b e n de.... ilgilenebilir. rn e in , g en kadn arasndaki
yukarda tartlan konum ada, B ve C , A 'nn bozulan
A: B u nu n olduuna inanam yorum . K end im i ok m oralini, n ceki eylem lerinin kltc etkisini
kt hissediyorum .
azaltm ak ve onu ovu srdrm eye cesaretlendirm ek
B : Canm skm a. E n azndan artk senin kim yoluyla dzeltm eye alyorlar.
olduunu biliyor. H azr m sn?
Kaynak: Cahili ve dierleri (1985)
C: o k utanyorum . Ya hala oradaysa?

B : E n in d e sonunda onunla karlacaksn.

B u savunm a stratejileri, geici d enetim kaybn


gizlem enin yansra, bu rnein de gsterdii gibi,
perform an s takm na, bir kez daha n blgedeki izleyici Sorular:
karsna km adan n ce bir araya gelm ek iin zam an
da kazandrm aktadr. ... 1. G o ffm a n 'n dram aturjik yaklam , kamu
tuvalederindeki toplum sal etkileim in
G o ffm a n (1 9 5 9 )'n da gzledii gibi, p erfo rm an s zm len m esind e neden yararldr?
takmlar rutin olarak, biraraya gelm ek iin sahne-arkas
blgeleri kullanr [ve] toplu bir p erfo rm an sn sahneye 2. R ole uyarlanma, uygar kaytszlk ve kiisel uzam
konm asyla ilgili s o ru n la r... tartrlar: Burada takm , kavram lar, barlar ve lokantalardaki genel tuvaletlerde
p erfo rm an sn n zerinden gidebilir; karlarnda hibir g erekleen toplum sal etkileim leri incelem ekte
izleyici yokken, rahatsz edici ifadelerin olup olm adn kullanl mdr?
k on trol edebilir; burada takm n p erfo rm an s zayf olan 3. Sizin dzenli olarak kullandnz sahne-arkas
y e le ri... eitilebilir ya da onlar perfo rm an stan alanlarnz nelerdir?
karlabilir .

185
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Yaam

blgelerde gerekleen etkileimler,


Zaman ve uzamda etkileim hem zamansal, hem de uzamsal
Etkinliklerin zaman ve uzam iinde blnmelerle snrlanmaktadr. Evin
nasl bir dalm gsterdiini anlamak, kimi alanlar arka blgeleri oluturur
hem karlamalarn zmlenmesinde ken brleri "performans"larn gerek
hem de genel olarak toplum yaamnn letii alanlardr. Btn bir evin arka
anlalmasnda esastr. Btn etkileim blge haline geldii zamanlar da vardr.
ler, konumlanm niteliktedirler -belirli Bu dnce, bir kez daha, Goffman
bir yerde ortaya karlar ve zgl bir tarafndan ok gzel betimlenmektedir:
zaman sreleri vardr. Bir gn boyunca B ir p az a r g n , b t n b ir ev h alk , kend i
gerekletirdiimiz eylemler, hem k on u tlar ev resin d ek i duvarlar, g en ellik le
m u tfa k la y a ta k o d a sy la sn rl k alan
zamanda, hem de uzamda "dilimlen
b iim sellik dn , te k i o d alarn h e p sin e
me" eilimindedirler. Dolaysyla, rne
yay ay acak b i im d e k i g iyim ve u y g ar
in, insanlarn ou, gnlk zamanlar d avrantaki rah at d erb ed erli i y ab an c
nn bir dilimini -diyelim, sabah 9 ile g z le rd e n g izlem ek i in kullanr. A yn ey,
akam 5 arasn- alarak geirirler. A m e rik a n o r ta s n f m ah allelerin d e k i,
an n eler i in b ir sa h n e arkas o larak ta n m
Haftalk zamanlar da dilimlere ayrl
la n a b ile ce k v e o n la rn k o t p a n to lo n ile
mtr: Hafta iindeki gnlerde ala
rah at ayakkablar g iyerek , e n az m akyajla
cak, hafta sonlarn da, hafta ii gn g eird ik leri s re o la n , le d e n so n ra-lar
lerdeki etkinliklerinden farkl etkinlik o c u u n oy u n b a h e si ile ev arasnd aki
leri gerekletirerek evde geirme eili b l m iin d e g e e r lid ir ... V e, k u ku su z,
belirli b ir ru tin i g e r e k le tirm e k am acyla
mi gstereceklerdir. Gnn zamansal
n b lg e olarak z e n le olu tu ru lm u b ir
dilimlerine doru ilerledike, ayn
b lg e o k lu k la, h e r b ir yapp e tm ed en
zamanda genellikle uzamda da devini n c e ve so n ra b ir ark a b lg e ilev i g r r,
yor oluruz: ie gitmek iin, otobsle n k b y le zam an lard a oy u n u n s rekli
kentin bir semtinden brne, hatta bir rg s on arlr, d zeltilir ve y en id en

ilesinden brne gidebiliriz. Bu d zen len ir ya da o y u n cu lar k o st m l p r o


valar g erek letirirler. B u n u g re b ilm e k
yzden, toplumsal etkileim balamla
iin b t n y ap m am z g e re k e n , b ir lo k a n ta ,
rn zmlerken, oklukla insanlarn d k k an ya da eve, b u n la r g n i in b ize
zaman-uzam iindeki devinimlerine alm ad an b irk a d akika n c e n c e yle
bakmak yararl olacaktr. b ir g z atm ak tr. ( G o f fm a n 1 9 6 9 )

Blgeselleme kavram bize, top


lum yaamnn zaman ve uzamda nasl Saat zaman
d i l i m l e n d i i n i anlamakta yardmc olur. Modern toplumlarda, etkinlik
Bir rnek olarak bir kiinin kendi evini lerimizin dilimlere ayrlmas, byk
ele alalm. Modern bir ev, odalarla kori lde saat zamannn etkisi altn
dorlar ve, eer birden fazla ise, katlara dadr. Sanayilemi toplumlar, saatler,
blgesellemitir. Bu uzamlar, yalnzca etkinliklerin kesin zamanlamas ve bu
fiziksel olarak birbirinden ayr uzamlar ikisi kullanlarak szkonusu etkinlik
deildirler; bunlar zamanda da dilim lerin uzam boyunca koordine edilmesi
lenmilerdir. Oturma odalar ve mutfak olmadan varolamazlard (Mumford
en ok, gndz saatlerinde, yatak 1973). Zamann saat ile llmesi,
odalar ise gece saatlerinde kullanlr. Bu bugn btn dnyada, imdi artk

186
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Y a am

baml olduumuz karmak tamac biimleri bizler iin, dnyann herhangi


lk sistemlerini ve iletiimi olanakl bir kesinde, hibir zaman grmedii
klacak biimde standardatrlmtr. miz ya da karlamadmz insanlarla
Dnya standart zaman ilk kez, 1884'te etkileim iine girmemizi olanakl
Washington'da toplanan uluslararas bir klmtr. Byle bir teknolojik deiime,
konferansla uygulamaya konmutur. Bu uzam "yeniden dzenledi" -sandalye
uygulamayla dnya, her birisi brn mizden kalkmadan herkesle etkileim
den bir saat uzaklkta olan yirmi drt iine girebiliriz. Bu ayn zamanda bizim
zaman dilimine blnm ve evrensel zaman deneyimimizi de deitirmek
gnn kesin balangc belirlenmitir. tedir, nk iletiim neredeyse dolay
Ondrdnc yzyl manastrlar, szdr. Yaklak elli yl ncesine kadar,
sakinlerinin gn ve hafta boyunca uzamda gerekleen iletiimlerin
gerekletirdii etkinliklerin kesin bir ounluu, bir miktar zaman gemesini
programa sokulmasna allan ilk gerektirmekteydi. Yurtdnda birisine
rgtlerdi. Bugn, bunu yapmayan bir mektup gnderdiinizde, mektubun
neredeyse hibir grup ya da rgt yazlmas ile onun deniz ve ktalarn
yoktur; yalnzca, insan says ile kaynak tesine tanmas, mektubun yazld
miktar oaldka, programn daha da kiinin eline gemesi arasnda bir
kesin olmas gerekmektedir. Eviatar zaman gecikmesi gerekmekteydi.
Zerubavel bunu, byk bir modern Kukusuz, insanlar bugn de
hastanedeki zamann kullanm zerine mektup yazyorlar, ancak anlk iletiim
yapt almada gstermektedir bizim toplumsal dnyamz iin temel
(1979, 1982). Bir hastane, gnde yirmi haline geldi. Yaamlarmz onsuz
drt saat almaldr ve personel ile neredeyse dnlemez bile. Televizyo
kaynaklarn koordinasyonu son derece nun dmesini evirerek haberleri izle
karmak bir itir. rnein, bir zaman meye ya da telefon konumas yapmaya
dilimi iinde, hastanenin A blmnde ya da bir baka lkedeki arkadamza
alan hemirelerin bir baka zaman elektronik posta gndermeye ylesine
diliminde B blmnde, vs., almalar alm durumdayz ki, baka trl
ve gndz ile gece vardiyalar arasnda yaamn nasl olacan dnemiyoruz.
deiim yapmalar gerekir. Hemireler,
doktorlar ve dier personel ve bunlarn Kltrel ve tarihsel bak
gereksindikleri kaynaklar, hem zaman, asndan gnlk yaam
hem de uzam iinde btnletirilme-
Goffman, Garfnkel ve bakalarnn
lidir.
zmledii toplumsal etkileim meka
nizmalarnn bir blm evrensel
Toplum yaam ve uzam ile
grnmektedir. Ne ki, Goffman'n uy
zamann dzenlenmesi
gar kaytszlk ile teki etkileim trleri
Internet, toplum yaam biimle tartmasnn byk blm, esas
rinin, bizim uzam ve zaman denetle olarak yabanclarla temasn yaygn
memize nasl balantl olduunu olduu toplumlar dikkate almaktadr.
gsteren dier bir rnei oluturmak Peki ama, hi yabancnn olmad ve
tadr. Internet gibi yeni teknoloji herhangi bir anda bir avu dolusu

187
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Yaam

insann olduu birka ortam bulunan, IKung'lar, su kuyularnn yanndaki


kk, geleneksel toplumlarda durum yerleimlerde, otuz-krk kiilik gruplar
nasl? halinde yaarlar. evrede yiyecek kttr
ve bulmak iin uzun yryler zorun
Modern ve geleneksel toplumlar-
ludur. Bu yryler gnn byk
daki toplumsal etkileim arasndaki
blmn kaplar. Kadnlarla ocuklar
kimi kartlklar grebilmek iin,
genellikle kampta kalrlarlarsa da, ayn
teknolojik bakmdan dnyada varln
sklkta, btn bir grubun gn yr
srdren en az gelimi kltrlerden
yerek geirdii olur. Topluluk yeleri,
birisini rnek olarak ele alalm: Gney
kimi zaman bir gn iinde yz mil
Afrikada, Botswana ve Namib-ya'daki
kareyi bulan bir alan dolarlar ve gece
Kalahari lnde yaayan (kimi zaman
leri yemek yemek ve uyumak iin
"Busmen" diye de bilinen) IKung'lar
kampa geri dnerler. Erkekler, gnn
(Lee 1968; 1969; adn bandaki nlem
byk blmnde ya yalnz ya da iki-
iareti, ad sylerken karlan bir tk
kiilik gruplar halinde dolarlar.
sesine gnderme yapmaktadr). D
Bununla birlikte yln, bu insanlarn
etkiler yznden yaam biimleri
gnlk etkinliklerinin rutininin deiti
deiiyor olsa bile, bu insanlarn
i belli bir dnemi vardr: suyun ve
geleneksel toplum yaam kalplar
yiyecein bol olduu yamur mevsimi.
bugn de gze arpar.

K resellem e v e gnlk yaam : uluslararas turizm


H i, bir baka lkeden gelen birisiyle yzyze ikiye, bu kiilerin harcadklar m iktar da e
konutunuz mu? ya da denizar bir w eb sitesine kadanm tr. B u ziyaretiler, B irleik Krallk
balandnz m ? D nyan n bir baka blm ne hi ekon om isine yllk neredeyse 12 milyar pound katkda
gittiniz m i? B u sorulardan herhangi birisine evet bulunm aktadr. R ek o r saydaki Britanyal da artk
yantn verdiyseniz, kresellem enin toplum sal dnyay geziyor (O ffice o f N ation al Statistics 2 0 0 4 b ).
etkileim zerindeki etkilerine tanklk etm isiniz
K ukusuz, yksek uluslararas turizm dzeyleri, farkl
dem ektir. K resellem e -g rece yeni b ir olgu- farkl
lkelerden insanlar arasndaki yzyze etkileim lerin
uluslardan insanlar arasndaki etkileim lerin skln ve
saysnn artna karlk gelm ektedir. Sosyolog Jo h n
doasn deitirm itir. A slnda, tarihi sosyolog
U rry (1 9 9 0 , 2 0 0 1 ), turist bak nn -turistin
Charles Tilly, kresellem eyi byle tanm lyor. Tilly'ye
yurtdna seyahat ettiinde egzotik deneyim ler
g re, kresellem e, yerel bakm dan nem li olan
yaayaca beklentisi- bu etkileim lerin pek ounu
toplum sal etkileim lerin corafi kapsam nda bir art
biim lendirdiini ileri srm ektedir. U rry turist
anlam na gelm ektedir (Tilly 1995). B ak a deyile,
bakn, Foucault'nun tbbi bak kavram (8. B l m ,
kresellem e ile, etkileim lerim izin artan bir blm ,
s. 3 0 2 -3 0 3 'd e tartlm aktadr) ile karlatrm aktadr.
dorudan ya da dolayl olarak, baka lkelerden
U rry, turist baknn tpk tbb i bak gibi, toplum sal
insanlar ierm eye balam tr.
olarak, profesyon el uzm anlar tarafndan
Farkl uluslardan gelen bireyler arasnda g erek leen dzenlendiini, uygulam asnn sistem atik olduunu,
toplum sal etkileim lerin ayrdedici zellikleri nelerdir? ancak bu kez egzotik deneyim ler aray biim inde
T urizm sosyolojisi alannda alanlar, bu sorunun dzenlendiini ileri srm ektedir. B unlar, toplum sal
incelen m esin e nem li katklar salamlardr. T urizm etkileim ile fiziksel evre ile etkileim in nasl
sosyologlar kresellem enin, hem baka lkelere ilgiyi yrtlm esi gerektiine ilikin gndelik
artrm a hem de turistlerin uluslararas snrlar am alar beklentilerim ize ters den deneyimlerdir.
biim indeki harekederi kolaylatrm a yoluyla
rn e in , A .B.D .'ye giden Britanyallar, Am erikallarn
uluslararas seyahat olanaklann artrdna dikkat
arabalarn yolun sandan srm eleriyle elenebilirler.
ekm ektedir. 1 9 8 2 ile 2 0 0 2 arasnda, denizar
Ayn zam anda, bu tr davran B irleik K rallk'tan
yerlerden B irleik K rallk'a gelen ziyaretilerin says

188
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Yaam

gelen srclerin dikkatini datacaktr. Y ol kurallar tandk bir eyler yem enin rahatlndan holanrlar.
bizim iim ize ylesine ilem itir ki, bu kurallarn E g zo tik ve tandk olan istem e biim indeki eliki,
dzenli biim de ihlal edilm esini tuhaf, aykr ve egzotik turist baknn tem elinde yer alr.
buluruz. Y in e de, turisder olarak, bu tuhaflktan keyif
T urist bak, turisder ile yerliler arasndaki yzyze
alrz. B u , bir anlam da, bizim g rm ek iin para dem i
etkileim leri gerginletirebilir. T urizm sektrnn bir
olduum uz bir eydir -E m p ire State binas ya da E y fel
paras olan yerliler, turisderin ziyaret ettikleri yerlere
K ulesiyle birlikte. Farkl b ir lkeye gittiiniz halde, sizin
getirdikleri ek on om ik yararlar yznden onlardan
bydnzn ayns bir kent ya da kasabayla
holanyor olabilir. tek i yerliler turistlerin yukardan
karlatnzda duyacanz dkrkln bir dnn.
bakan tavrlarndan ya da gzd e turist uraklarnda
Y in e de turisderin ou , deneyim lerinin gereindenfa%la oklu k olduu gibi, ar gelim ed en rahatsz olabilir.
egzotik olm asn istem ezler. rn e in , Paris'te, zellikle Turisder yerlileri, gndelik yaam larnn, yiyecek, i ve
A m erikadan gelen g en turistler arasnda yaygn olan dinlenm e alkanlklar gibi ynleri hakknda sorguya
b ir urak yeri, bir M acD on ald 's restorandr. K im ileri, ekebilirler; bunu ya baka kltrleri daha iyi
Q u e n tin T aran tino'n un film i Pulp Fiction'da g een , anlayabilm ek iin ya da kendilerinden farkl olanlar
Franszlar m etrik sistem i kullandklar iin, n e g atif olarak deerlendirebilm ek iin yapabilirler.
A m erika'daki ad peynirli eyrek pound olan
K resellem en in yry ile birlikte turizm
ham burgerin adnn peynirle R oyales olduu
ilerledike, sosyologlar turistler ve yerliler arasndaki
biim indeki repliin doruyu syleyip sylem ediini
baskn etkileim kalplarnn ne olduunu anlam ak ve,
(bu arada, dorudur da) m erak ettikleri iin gider.
baka eylerin yansra, bu etkileim lerin arkadaa m
Yurtdna giden Britanyallar okluk, Britanya ve
yoksa d m anca m olduunu belirleyebilm ek iin
rlanda tarz publarda yiyip im ekten kendilerini
daha, dikkatli bakm ak zorunda kalacaklar.
alkoyamazlar. B u tr sapm alar bazan m eraktan
kaynaklanr, ancak okluk insanlar, tandk ortam larda

Britanyallar yurtdnda burger ya da cipsin ya da sk bir kahvaltnn o bildik tadn ararlar.

189
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Yaam

Bu dnemde Kung'larn gndelik Gerekliin toplumsal olarak


yaamlar, tren ve ayin etkinlikleri kurulmas: Sosyolojik tartma
evresinde younlar; bu etkinliklere
Sosyoloji iinde, toplumsal gerek
hazrlanmak ve bunlar gerekletirmek
lii aklamakta kullanlan ok sayda
ok zaman alcdr.
kuramsal ereve bulunmaktadr. Bu
!Kung gruplarnn ou hibir kuramlar toplumsal grnglerin
zaman, iyi tanmadklar hi kimseyi aklanmas konusunda birbirinden
grmez. Daryla ilikinin daha yaygn ayrlrlar; yine de, bunlar toplumsal
hale geldii yakn zamanlara kadar, gerekliin insanlarn onun hakkndaki
"yabanc" iin bir szckleri bile yoktu. konumalarndan ya da onun iinde
Kung'larn, zellikle de erkeklerin, yayor olmalarndan bamsz olan bir
gnlerinin byk blmn dierle gereklii olduunu dnmektedirler.
riyle bir ilikileri olmadan geirmelerine Bu varsayma, toplumsal kurulum-
karn, topluluun kendisinin iinde culuk ad verilen geni bir kuramsal
pek az mahremiyet frsat vardr. Aileler, yaklam kar kmaktadr.
derme atma, hemen hemen btn
Toplumsal kurulumcular, bireylerin
etkinliklerin dardan grlebildii ak
ve toplumun gereklik diye grd ya
evlerde uyurlar. Hi kimse IKung'lar,
da anlad eyin kendisinin kurulum
Goffman'n gndelik yaam zerine
olduunu, bireylerin ve gruplarn
yapt gzemleri dikkate alarak
toplumsal etkileiminin bir rn
incelememise de, bu gzlemlerin
olduuna inanmaktadr. Toplumsal
Kung'larn toplum yaam iin
gereklii "aklamaya" almak, bu
geerliliklerinin snrl olduunu gr
gerekliin kurulma srelerini gzden
mek kolaydr. rnein, pek az n ve
karma ya da eyletirme (verili bir
arka blge yaratma frsat vardr. Farkl
hakikat diye grme) anlamna gelecek
birliktelikler ve karlamalarn,
tir. Bu yzden, toplumsal kurulumcular,
modern toplumlarda yaygn olan
sosyologlarn yalnzca bu srelerin
odalarn duvarlar, ayr binalar ve
ortaya kard toplumsal gereklik
kentierin deiik mahalleleri tarafndan
kavramn deil, bu sreleri kaydetme
darya kapanmas, Kung'larn
ye ve zmlemeye gereksinim duy
etkinliklerine yabancdr.
duklarn ileri srmektedirler. Toplum
Kung'larn toplumsal etkileim sal kurulumculuk, sosyolojideki post
biimleri, modern kentte gerekleen- modern dnce okulu zerinde
lerden ok farkldr. Kent yaam bizi, nemli bir etkiye sahip olmutur.
neredeyse srekli olarak yabanclarla Postmodernizm hakknda daha ok
etkileim iinde olmaya zorlar. ey iin , "S osyolojide K uram sal
Dnce" balkl 4. Blme, s. 152-4'e
Kentteki toplumsal etkileimi anlatan
baknz.
nl bir yaklam, sosyolojinin ilk
k uru cular arasn d a yer alan ve Sosyologlar Peter Berger ve
alm alar s. 946da "K entler ve Thomas Luckmann, 1966 ylnda
Kentsel Alanlar" balkl 21. Blmde
yaynlanan klasik yapdan Gerekliin
ta rtla ca k olan , G eorg Sim m el
tarafndan ortaya atlmtr. Toplumsal Kurulumu (The Social
Construction of Reality) adl kitapta,

190
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Y a a m

saduyuya dayanan bilgiyi -bireylerin da belki de bu ocuklar rnek alnacak


gerek olarak, elde bir diye grdkleri uygun modellerden yoksun bulunmak
eyleri- incelemektedir. Yazarlar, top tadr.
lumsal gerekliin bu "ayan beyan"
Buna karn Cicourel, sululuun
olgularnn, farkl kltrlerden gelen
dan kukulanlan ocuklarn tutuklan
insanlar iin, hatta ayn kltrden gelen
ma ya da kayt altna alnma srelerim,
farkl insanlar iin farkl farkl olabile
yani "resmi" sululuk verilerinin
ceini vurgulamaktadr. Bu durumda
retilmesini gzlemlemitir. Bu gzlem
yaplmas gereken ey, bireylerin
sonucunda, polisin bu ocuklarla ilgi
"gereklii", gerek diye alglamalarna
lenme prosedrlerinin, ocuk sulula
yol aan srelerin zmlenmesidir.
rn "gerekte neye benzer" olduklarna
Toplumsal kurulumcular, toplu ilikin saduyuya dayandklarn kefet
mun yelerinin gerek olan nasl bil mitir.
diklerini, ayn zamanda da nasl yarattk
rnein, alt snf ailelerin ocuklar
larn ortaya karmak iin Berger ve
tutuklandnda, polisin bu sular
Luckmann'n dncelerini toplumsal
gevek gzetim ya da rnek alnacak
olgulara uygulamaktadr. Toplumsal
modellerin eksikliinin bir sorucu
kurulumcular, tp ve tbbi tedavi,
olarak grme ve bu ocuklar kendi
toplumsal cinsiyet ilikileri ve duygular
gzetimi altna alma eilimi yksek
gibi birbirinden farkl konular
olmaktadr. Buna karlk st snfa
inceliyorlarsa da, almalarnn ou,
mensup ailelerden gelen ocuklarn
toplumsal sorunlara, "su" sorunu gibi
salverilerek, polis ve aileler tarafndan
odaklanmaktadr.
bu ocuklarn uygun bir disiplin
Aaron Cicourel'in (1968) almala edinebileceklerine inanld iin, kendi
r, ocuk sululuu alannda yaplan ailelerinin gzetimine braklma eilimi
toplumsal kurulumcu aratrmalara bir daha fazladr. Dolaysyla polisin uygu
rnektir. Sosyolojinin byk blmn lamalar, st snfa mensup ailelerden
de, ocuk sululuuna ynelik veriler ile gelen ocuklara kyasla alt snf aileler
rnekolaylar verili (yani gerek) diye den gelen ocuklara, biimsel olarak
grlmektedir; verilerde gzlenen daha ok "ocuk sulu" yaftasnn
kalplar aklamak iin de kuramlar yaptrlmasna -genler benzer sular
ortaya atlr. rnein, tutuklanma ve ilemi olsalar bile- neden olmaktadr.
mahkemeye karlma hakkndaki Bu yaftalanma prosedrlerinin kendi
veriler, yalnzca anne ya da babann leri, saduyunun ngrd ilikiyi,
bulunduu ailelerden gelen ocuklarn, rnein yoksul ailelerden gelen ocuk
hem anne hem de babann bulunduu larn sua eilimlerinin daha fazla
ailelerden gelen ocuklara kyasla daha olaca biimindeki gr, dorulayan
ok su edimi gerekletirdiini gster verileri ortaya karmaktadr. Cicou-
mektedir. Bu durumda sosyologlar bu rel'in almas, etkileim yoluyla,
gzlenmi iliki hakknda aklamalar gereklie ilikin saduyuya dayanan
ortaya atarlar belki de yalnzca anne ya kavraylar, kendi geerliliklerinin
da babann olduu evlerde ocuklar bamsz, "nesnel" kantlarn ortaya
daha az gzetim altnda tutulmakta ya kardn gstermektedir

191
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Yaam

Su "so ru n u n u n " kurulm asna ilikin iin, teki sosyolojik yaklamlarn


d a h a fa z la t a r t m a y , " S u ve byk blmnden kkten bir biimde
S a p k n lk " b a lk l 19. B l m d e
farkl olan bir kuramsal yaklam sun
bulacaksnz.
maktadr. Toplumsal kurulumculuk
Toplumsal kurulumculuk eletiri gerekliin nesnel olarak varolduunu
lerden uzak deildir. Sosyologlar Steve varsaymak yerine, toplumsal gerekli
Woolgar ve Dorothy Pawluch, top in, bu kurulumun kendisinin top
lumsal kurulumcularn toplumsal ger lumsal gereklik olarak kendi statsn
ekliin znel bir biimde yaratldn dorulamasn salayacak biimde
gstermeyi amaladklarn, ancak gerekleen kurulma srelerini kayde
byle yaparken seici bir biimde, belirli dip zmlemeye almaktadr.
zellikleri nesnel, tekileri ise kurulmu
diye grdklerini ileri srmektedir. Siberuzayda toplumsal etkileim
rnein, toplumsal kurulumcular han
Modern toplumlarda, s. 189-90da
gi ocuklarn sulu diye yaftalandk-
tartlan Kung'lara kart bir biimde
larn inceleyen zmlemelerde sk sk,
aadaki blmlerde ele alnaca gibi
balangta ocuklar iin rapor edilen
bizler srekli olarak hi grmediimiz
davranlarn birbirinin ayn olduunu
ya da karlamadmz kiilerle
ileri srmektedirler. Dolaysyla, sulu
etkileim iine giriyoruz. Alveri
diye yaftalanan ocuklar ile byle bir yapmak ya da bankada hesap amak
yaftadan kurtulan ocuklar arasndaki gibi gndelik ilemlerimizin neredeyse
farkllklar, "sulu" yaftasnn kurulu- tm, bizi, binlerce kilometre tede
mundan kaynaklanmaldr. Bu gr yaayabilen insanlarla temas -ancak
eletirenler, toplumsal kurulumculuun dolayl temas- ierisine sokmaktadr.
tutarsz bir biimde, balangtaki dav
ranlar nesnel diye grrken yaftalan Ark e-posta, anlk iletiler, internet
ma srecinin znel olduunu dn topluluklar ve chat odalar sanayilemi
dklerini ileri srmektedir (Woolgar ve lkelerdeki pek ok kii iin yaamn
Pawluch 1985). gerekleri haline gelmiken, bu tr
etkileimlerin doas nasldr ve bun
Baka sosyologlar toplumsal kuru- larn yaratabilecei karmak durumlar
lumculuu, gzlenebilir toplumsal
nelerdir? Kukucular, e-posta ve inter
sonular zerinde gl etkilerde
net yoluyla gerekleen dolayl etkilei
bulunan daha geni toplumsal sreleri
min, yzyze toplumsal etkileimde
kabul etmekteki isteksizlikleri yzn
bulunmayan ok fazla sorun kardn
den eletirmektedir. rnein bunlar
ileri srmektedir. Katz ve dierlerinin
dan bir blm, gerekliin saduyuya
syledikleri gibi, "klavyeyle yazmak
dayanan inanlarn sreklilii yoluyla insani deil; siberuzayda olmak gerek
kuruluyor olabileceini, ancak bu
deil; bunlarn hepsi taklit ve yabanc
inanlarn kendilerinin rnein
lama; gerek bir eyin kt birer kop
kapitalizm ya da babaerkillik gibi varo yas" (2001). zellikle, bu gr des
lan toplumsal etkenler yznden ortaya
tekleyenler, bilgisayara dayanan iletiim
kabileceini ileri srmektedir.
teknolojisinin, yanl kimlikler arkasna
Nihai olarak, toplumsal kurulum saklanan kiileri (kutuya baknz)
culuk toplumsal gerekliin anlalmas engelleme, gcnn ok snrl olduu-

192
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Y aam

nu ileri srmektedir. Bu ayn zamanda, etkileim biimlerinde olmayan kimi


kandrma, yanltma, ynlendirme, stnlklerin olduunu ileri srmek
duygusal aldatmalar vs. da yaratacaktr: tedir. rnein insan sesi, duygunun ve
So ru n , in s a n ile ti im in in d o a s n d a
anlamn inceliinin dile getirilmesi
yatm aktadr. letiim i, z ih n in b ir rn bakmndan ok stn olabilir; ancak
diye d n r z; an ca k o b e d e n le r yoluyla ayn zamanda konuann ya, toplum
g e re k le ir: yzler h arek et ed er; sesler sal cinsiyeti, etnik durumu ya da
titrer, b e d e n le r sallanr; eller o y n ar ...
toplumsal konumu hakknda konuan
n te r n e tte , zih in orad ad r, a n c a k b e d e n
yok tu r. K a rd a k ile r k iilik ve k iin in
iin zararl olabilecek biimde kullanla
duygusal d u ru m u h ak k n d a p ek az ip u cu bilecek olan bilgiyi karya iletir.
eld e ed er; iled lerin n e d en g n d erild i in i, Elektronik iletiimin, btn bu tanm
n e an lam a geld i in i, n e yant v ere cek lerin i layc iaretleri gizledii ve dikkatin
a n c a k ta h m in ed erler. G v e n n e red ey se h i
kesinlikle iletinin ieriine yneltilme
yoktur. B u riskli b ir i. (L o c k e 2 0 0 0 )
sini saladna dikkat ekilmektedir.
Yine de, yeni teknolojinin savunu Bu, kadnlar ya da dnceleri baka
cular, iyi kt nn oluturulabilecei, ortamlarda kimi zaman kmsenen,
gvenin kurulabilecei, dolaysyla da teki geleneksel olarak dezavantajl
internet iletiiminin risklerinin azaltla gruplardan gelenler iin byk bir
bilecei yollar olduunu ileri srmekte stnlk olabilir (Pascoe 2000).
dir. Bir internet toplululuundaki en Elektronik etkileim okluk, insanlar
fazla bilinen ve en ok tartlan gven kendi internet kimliklerini yaratabildik
sistemlerinden birisi, mzayede sitesi leri ve baka yerlerde olabaleceinden
eBay tarafndan kullanlmaktadr (s. ok daha zgrce konuabilecekleri
194-5'deki kutuya baknz). iin, zgrletirici ve glendirici diye
sunulmaktadr.
Dahas, internet dknleri, inter
net iletiiminin znde, telefon ve yz
yze karlamalar gibi daha geleneksel

Sosyolojik dgcnz kullanm ak: siberuzayda toplum sal


etkileim sorunu

A adakipara, internetin ilk gnlerindeyaylan bir alan bir n ro p sik olog olduunu, sarho bir
makaleden alnmtr; ancak bugn de geerli olan sorunlar srcnn kulland bir araba kazasnda ciddi bir
yanstmakta ve nemli sorular ortaya pkarm aktadr. b iim de sakatlandn rendim . K aza, erkek
arkadan ldrm t. Jo a n 'n kendisi bir yl
Jo a n ile 1983' n bahar sonlarnda, kiisel bilgisayarm
hastanede yatm, hem konum asn, hem de yrm e
ilk kez b ir m od em e balayarak intern et iletiim inin
yeteneini etkilem i olan beyin hasar iin tedavi
tu h af yeni dnyasna girdikten hem en sonra tantm .
grm t. Sessiz, bir tekerlekli sandalyeye akl
... O n u n kullanc ad , K on u an Bayan idi. Y en i
kalm ve sk sk youn srt ve bacak ars ek en Jo a n
aracn uzlam larna g re, insanlar o k kullancnn
ilk olarak engelli durum u hakknda o kadar
olduu ak kanallarda yer aldklarnda bir kod adna
um utsuzdu ki, yaam ak istem iyordu.
(genellikle yanltc olan) sahipti; ancak iki insan zel
konum a m odunu setiklerinde, genellikle kendileri So nra, hocas, Jo h n s H opkins niversitesinden eski
hakkndaki g erek bilgileri dei toku ediyorlard. K sa b ir p ro fes r , on a u anda yapt eyi -in ternet
bir zam an sonra, g erek adnn Jo a n Sue G reen e, zerinden arkadalk yapm a- yapabilm esi iin bir
olduunu, yirm ili yalarnn sonlarnda, N ex Y o rk 'ta bilgisayar, bir m od em ve C om p u Serve'e [gerek

193
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Yaam

zam anda ch at sunan ilk in tern et hizm eti] b ir yllk inanm tk; A lex'in deneyi hepim ize, teknolojin in
abonelik hediye etti. lk bata, kod ad, aldatlmaya kar b ir kalkan olam adn kantlam t.
konuam am asna atfen Sessiz B ayan idi. A ncak Jo a n M asum iyetim izi, inancm z olm asa da, yitirm itik.
klavyeyi kullanabiliyordu eninde sonunda, kiinin
A lex'in, g erek yaam da, Jo u n tarafndan ona
bilgisayarda konum asn salayan ey ve fiziksel
tantrlan ve bylece A lex ile bir iliki yaamaya
zelliklerin n em tam ad b ir ortam d a parlayan canl,
balayan b ir kadn da ilerinde olm ak zere,
parlak, c m e rt bir kiilie sahipti. Jo a n o k tannr oldu;
kurbanlarndan bir blm iin, bu deney, en s a f ve
yeni kod ad K on u an B ayan onun yeni kendilik
yaln biim iyle, b ir zihinsel tecavz idi. (B irk a kii
duygusunun bir yansm as idi. k i yol boyunca, hem
g erekte, Alex aleyhine, byle bir durum en yumuak
teki engelli kadnlar destekleyen hem de engelli
ifadesiyle daha n ce yaanm asa bile, b ir psikiyatrist
olm ayanlar iin klieleri ykan ilham verici bir kiilik
olarak dava am a olasln da aratrm t.) tek i
olarak in tern ette varlk gsterdi. Pek ou n youn
kurbanlara gre, A lex bir sahtekar deil, aratrm as
arkadalk ilikisi (ve kimi durum larda) in tern et aklar
kon trolden kan b ir aratrc idi (bunlarn birka
yoluyla, d zinelerce kadnn yaam n deitirdi.
A lex ile arkadal srdrm eye alt bir kadnn
B u yzden bu yln banda, bir dizi karm ak olayn dedii gibi, ruhla ilikili olm ak, kiinin cinsiyeti ile
sonucunda, Jo a n 'n engelli olm ad ortaya ktnda, deil. Ruh, eskisiyle ayn.) H e r iki durum da da bu, en
byk b ir ok yaand. D ah as, Jo a n g erek te kadn da yeni teknolojileri, toplum sal cinsiyet rolleri hakkndaki
deildi. G erek te, adna A lex diyeceim iz bir erkekti en eski varsaymlar snam ak iin kullanan bir adam
ellili yalarnn banda olan ve kadn olm ann ve kadn hakkndaki zgl olarak acl b ir yk.
arkadalnn m ahrem iyetinin nasl olaca konusunda
Kaynak: Gelder (1996)
tuhaf, zorlayc bir deneye katlan, N ew York'un
ndegelen psikiyatristlerinden birisiydi.
Sorular
1. Y z yze karlamalara kyasla, siberuzaydaki
Jo a n 'u o k az bilen kiiler bile, A lex'in aldatm as
karsnda kendilerini kltlm ve bir lde ihan ete toplum sal etkileim lerde nem li farkllklar var m?
uram hissettiler. n tern ettek i pek oum uz, 2. Y z yze karlam alara kyasla, internet
gelecein topyac topluluu iinde olduum uza etkileim inin avantajlar ve dezavantajlar neler?

Siberuzayda g ven oluturm a: eB ay geri bildirim sistem i

u andaki en byk ve en eski (Eyll 1995'te baladld) B u num ara, kiinin eB ay piyasasndaki nnn bir
kiiden kiiye m zayede evi, eBay'dir. 2 0 0 5 'e kadar, ls. K aytl kullanclar, alveri iinde olduklar
eBay, dnya apnda eB ay w ebsiteleri zerinden mal kullanclar hakknda pozitif, n e g atif ve yansz
alp satan 1 0 0 m ilyondan fazla kiinin oluturduu bir yorum larda bulunuyor. H er p o z itif yorum + 1 , her
sistem di. arpc olan, eBay'in m zayedeye konan n e g atif yorum -1 n o tu alyor; yansz yorum lar da
mallarn hibirisi iin bir garanti sunm am asdr eBay'in kullancnn puann etkilem iyor. B elirli dzeylerde,
yalnz bir hizm et ajans olarak etkinlikte bulunduu piyasa katlm clar ayrca, elde ettikleri net p o z itif
sistem de, alc ve satclar ilem lerin btn risklerini yorum larn saysn g steren renkli bir yldz ile
yklenm ektedir. Piyasann byk lekli sahtekarlk ve dllendiriliyor.
aldatm aca iin yeterince olgunlam olduu
K ii ile, adnn zeri tklanarak, e-p osta yoluyla
dnlebilir, ancak eBay yoluyla g erekleen
iletiim kuruluyor; kii adn izleyen num ara zerine
alveriin yaratt sorunlar dikkat ek ecek lde az.
tklandnda, on u n geribildirim profilinin tm ne
H em eB ay hem de piyasada yer alan kanlm clar,
eriilebiliyor. B u profild e, btn yorum lar, e-p osta
baarl alverilerin yksek oranda olm asn, sitede
balantlar ve d eerlendirm e yapan herkes iin
kurum laan -G eribildirim Foru m u diye bilinen- bir n
sralama num aralar da yer alyor (dolaysyla, hem
sistem ine balyor.
deerlendirenin hem de deerlendirilenin nn
H er satcnn ya da fiyat artran kiinin adnn bilm ek olanakl). T ip ik bir p o z itif yorum yle: iyi
arkasnda, parantez iindeki bir num ara yer alyor. paketlenm i, hzl teslim . Y k sek d erecede tavsiye
Satc iin sergilenen bilgi yle: edilir. B ir + ... .

Satc ad (2 6 5 *)

194
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Yaam

Y k sek bir geribildirim puan, son d erece deerli


bir varlk. Pek o k katlm c, kendilerinin yksek
bir puana sahip olan birisiyle alveri iine
girm eye daha istekli olduklarn, hatta sadece
yksek puanl kiilerle alveri yapacaklarn
sylem iler. B u anlam da, kim i sanclar, kendi
sat hacim lerini, hatta satabildikleri fiyatlar
artran bir m arka kimlii yaratabilm i grnyor.
... D k bir n e g atif puan bile nnze ciddi
biim de hasar veriyor; bu yzden de sk
kullanclar, drst alverilerin gereklem esi
iin son d erece dikkatliler. N e g a tif bir yorum un
potansiyel hasar, sk kullanclar iin son d erece
nem li. ... K ii, kendi profilinin hepsini zel
klabilir; ancak bu, byle nlere dayanan bir
piyasa iinde byk bir dezavantaj yaratacaktr.

Kaynak: K o llo ck (1999)

nternetten kuku duyanlar ayrca, tarafl bir telefon a yoluyla ilerini ok


dolayl nitelikteki internet iletiiminin daha yaln, ok daha etkin bir biimde
yaltl-ml zendirdii ve gerek yrtmek varken, kimi zaman dnya
arkadalklarn kurulmasn engelledi nn yar yolunu katederek i toplantlar
ini de ileri srmlerdir, ancak bu na katlmay srdrrler. Aile yeleri
gerei yanstr gzkmemektedir. elektronik "gerek zamanl" iletiimi
1995 ile 2000 arasnda internet kullanarak "sanal" birlemeler ya da tatil
kullanclar arasnda yaplan bir anket, toplantlar dzenleyebilirler, ancak
toplumsal yaltlml artrmak bir hepimiz, yz yze kudamalarn scaklk
yana, internet kullanmnn internet ve mahremiyetinden yoksun olacakla
zerinden ya da dndaki toplumsal rn biliriz.
etkileimleri nemli derecede artrd Bu olgunun aklanmas, yaknlk
sonucunu vermitir. Anket ayrca, %orlanm dedikleri eyi, yani bireylerin
internet kullanclar dierleriyle, baka birbirleriyle, birarada bulunma ya da yz
aralar zellikle de telefonu kullanc yze etkileim durumlarnda kar
olmayanlardan daha fazla kullanarak lama gereksinimini inceleyen Deidre
iletiim kurma eiliminde olduklar ve Boden ve Harvey Molotch'un alma
genel olarak tekilerle daha fazla snda bulunmaktadr. Boden ve
iletiim kurduklar sonucunu vermitir Molotch, insanlarn toplantlara bizzat
(Katz ve dierleri). katlacaklarn, nk, birarada bulun
ma durumlarnn, Goffman'n etkileim
Sonu: yaknlk zorlanm m? zerine almalarnda dkm yaplan
Bununla birlikte, dolayl iletiim nedenler yznden, br insanlarn ne
deki arta karn, insanlarn yine dndkleri ya da ne hissettikleri ve
dorudan temasa deer verdikleri onlarn ne kadar iten olduklar hak
grlyor. rnein, alma yaamn knda, btn elektronik iletiim biim
daki insanlar bir bilgisayar ya da ok lerinin salayabileceinden daha fazla

195
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Y aam

bilgi salayacan ileri srmektedirler. man yalan sylemeyen' blmne,


Yalnzca bizim yaammz nemli gzlere 'ruhun pencerelerine' eriebil
bakmlardan etkileyecek kararlar veren me etkisi vardr. Gzlerin karlamas
kiilerle gerekten biraradayken, neler tek bana, bir yaknlk ve gven
olup bitdini renebileceimizi ya da derecesini gsterir; birarada bulunan
kendi grlerimiz ile itenliimizin etkileim iindeki insanlar, bedenin bu
onlar etkileyebileceini hissederiz. en incelmi blmnn incelmi
"Birarada bulunmann", diyor Boden devinimlerini srekli olarak gzlem
ve Molotch (1994), "bedenin 'hibir za altnda tutarlar".

zet
1. G n d elik d avranm zn g r n rd e n em siz B irb irin d e n ayr karlam alara ya da etk ileim dilim lerin e
nitelik tek i p ek o k yn, yaknd an bak ld k ta ayrlabilen odaklanm etkileim , iki ya da d aha o k bireyin
toplumsal etkileim n h e m k arm ak h e m de d o ru d an tek i ya da tek ile rin syled ikleri ya da
n e m li y n leri o larak ortay a kar. B u bak n yaptklarna katld d u ru m lard a o rtay a kar.
b ir rn e i, in san n g z n bak asn a d ikm esidir.
6. T o p lu m sa l etk ileim o k lu k la, d aram atu rjik m o d el
E tk ile im le rin o u n d a, g z le rin k arlam as
-to p lu m sa l etk ileim i, iin d e y er alanlar sanki b ir seti ve
o ld u k a g eicid ir. B ir b ak asn a g z n d ik m ek ,
d ek o ru o lan b ir sah n ed ek i o y u n cu larm g ibi d n erek
b ir d m an lk ya da, kim i d u ru m lard a ak
in ce le m e k - kullanlarak aydnlatc b ir b iim d e
be lirtisi diye g r leb ilir. T o p lu m sal etk ileim in
in celen eb ilir. T p k b ir tiyatrodaki g ib i, to p lu m y aam nn
in ce le n m e si so sy o lo jid e, to p lu m yaam nn pek
d eiik ba lam larnd a d a, n blgeler (sah n en in kendisi) ile,
o k y n n e k tu tan tem el b ir alandr.
oy u n cu larn kend ilerini g steriy e hazrladklar ve
2. F ark l farkl ifad eler in san yz ile aktarlr. g s te rin in ard n dan g eved ik leri arka blgeler arasnda ak
D u y g u la rn yz ile dile g etirilm esin in tem el ayrm lar vardr.
y n lerin in d o u tan geldii yaygn o larak kabul
7. B t n to p lu m sal etk ileim ler, zam an ve u zam d a
ed ilm ek ted ir. K lt rleraras nitelikteki
yerleiktir. G n l k y aam m zn zam an ve u zam n iin d e
alm alar, farkl k lt rlerd en g elen lerin h em
nasl "d ilim lere ayrld"ru, etk in lik lerin belirli
yz ifad elerin d e, h e m de in san yznde dile
d n em lerd e, uzam sal d ev in im i d e ieriy o r olarak nasl
g etirilen duygularn y o ru m larn d a o k yakn
g erek letik lerin e b ak arak in celey eb iliriz.
b e n z e rlik le r ortaya koym aktadr.
8. K im i to p lu m sal etk ileim m ek an izm alar, ev ren sel
3. Srad an k o n u m a ve karlkl k o n u m an n
olab ilir; an cak p ek o u b y le deildir. rn e in G n e y
in ce le n m e si, ilk kez H arold G a rfn k e l tarafn d an
A frik ad ak i IK ung'lar, z e l alann o k az old uu, b u
kullanlan b ir terim o la n etnometodoloji olarak
yzd en de n v e arka b lg e leri y aratm a o lan ak larn n az
ad landrlm aktadr. E tn o m e to d o lo ji, g en ellik le
old uu, k k harek etli g ru p lar iin d e yaarlar.
eld e b ir diye g r e c e k b iim d e g erek lese de
ba k alarn n syled ikleri ya da yaptklar eylere 9. M o d e rn top lu m lar b yk l d e, ayn and a orad a
etk in b ir b iim d e b ir anlam v e rm e y ollarn n b u lu n m an n s zk o n u su olm ad dolayl k iileraras dei
z m len m e sid ir. to k u (ban kad a hesap a trm a k gibi) ile ayrdedilirler. B u ,
yakm ln orlamas olarak adlandrlan, olan ak l old uu h e r
4 T e p k i haykrlar ( n lem ler) inceley erek,
d u ru m d a kiin in kend isiyle biraraya g elin m e eilim in e yol
k o n u m a n n d o as h ak k n d a p ek o k ey
aar, n k bu b e lk i de tek ile rin ne d nd v e n e
ren eb iliriz.
h isseti in e ilikin bilg in in to p lan m asn ve izlenim ynetimini
5. Odaklanmam etkileim, kalabalk g erek letirm ey i kolaylatrm aktad r.
b irlik telik lerd e b u lu n an b ireylerin karlkl
olarak , birb irleriy le d o ru d an k on u m ad k lar
z a m a n , b irb irlerin in fark n d a olm alardr.

196
T o p lu m s a l E tk ile im v e G n l k Y a am

Dnme sorular
1 Toplum yaam, bir toplumun yeleri arasndaki paylalan artalan varsaymlar olmadan
olanakl mdr?
2 Bir turist sizin kendi kasabanz ya da kentinizi sizden ne kadar farkl grebilir?
3 Snf iinde etkileimsel ykcl yrtmek ne kadar kolaydr?
4 Nasl kendine gvenli grnrsnz?
5 Bar ya da kafelerde tek bana oturan kadnlar yalnz braklmak istediklerini gstermek iin
ne gibi stratejiler kullanrlar?
6 Elektronik iletiim yz yze etkileimin yerini alabilir mi?

Ek kaynaklar
Peter Berger ve Thomas Luckmann, The Social Construction o f Reality:A Treatise in the Sociology of
Knowledge (Garden City, N.Y.: Doubleday, 1966).
Stanley Cohen ve Laurie Taylor, Escape Attempts: The Theory and Practice o f Kesistance to Everyday
Life (2. Bask, Londra: Routiedge, 1995).
ErvingGoffman, Behaviourin PublicPlaces(New York: Free Press, 1963).
ErvingGoffman, ThePresentation o f Self in Everyday U fe (Harmondsworth: Penguin,
1969).
Phil Manning, Erving Goffman andModern Sociology (Cambridge: Polity Press, 1992).

nternet balantlar
Szel Olmayan letiim Sayfalar
http://www.natcom.org/ ctronlin e/noverb.htm

Simgesel Etkileimcilie Giri


http://web.grinnell.edu/courses/soc/sOO/socl 11-01 /IntroTheories
/Symbolic.html

Ethno/CA News (etnometodoloji ve karlkl konuma zmlemesi iin online


bir kaynak)
http://www2.fmg.uva.nl/emca/
Erving Goffman Website
http://people.brandeis.edu/~teuber/goffmanbio.html

197
indekiler
Kltr, toplum ve ocuun toplumsallamas
ocuk geliimi kavramlar
Toplumsallama eyleyenleri
Toplumsal cinsiyetin toplumsallamas
Anne-baba ve yetikinlerin tepkileri
Toplumsal cinsiyetin renilmesi
yk kitaplar ve televizyon
Cinsiyet ayrm yapmadan ocuk yetitirmenin
gl
Sosyolojik tartma
Yaam ak boyunca toplumsallama
ocukluk
Yeni yetme
Gen yetikinlik
Olgun yetikinlik
Yallk
Yalanma
Birleik Krallk toplumunun grilemesi
insanlar nasl yalanr?
Yalanma: rakip sosyolojik aklamalar
Birleik Krallk'ta yalln zellikleri
Yalanmann siyaseti
Dnya nfusunun grilemesi
zet
Dnme sorulan
E k kaynaklar
Internet balantlan
Toplumsallama, Yaam
Ak ve Yalanma
yrmeden ve konumadan nce nl
yapmak yeter. Anmsayamayaca bir
ey iin nl yapmak. Hazr olduunda
bu n elde edebilecei zamana kadar
btn bunlardan uzakta bymesinin
onun iin daha iyi olacan gremiyor
musun? (Rowling 1998)
Herbiri Harry'nin tek bir okul ylm
anlatan Harry Potter romanlar, by
mekten daha byk bir servenin
J. K. Rowling'in ilk Harry Potter olmad ilkesine dayanmaktadr. Harry,
serveni, Harry Potter ve Felsefe Tap Hogwarts Byclk ve Sihir Okuluna
(Harry Potter and the Philosopher's devam ediyor olsa da, buras yalnzca
Stone) kitabnn banda, gl byc bir okul, nk herkes, snrsz bir gce
Albus Dumbledore, yeni ksz kalan sahip gen bir byc bile, bir deerler
bebek Harry'yi, byc olmayan (ya da kmesini olutururken yardma gerek
Bulank) amcas ile yengesinin evleri duyar. Hepimiz nemli yaam aamala
nin kapsna brakr. Harry zaten, kendi rndan geeriz: ocukluktan ergenlie,
sinde esiz gler olduunu gster sonra da yetikinlie. Dolaysyla, rne
miti, ancak Dumbledore, eer byc in, Harry Potter romanlar ilerledike,
dnyasna braklrsa Harry'nin salkl Harry cinsel isteklerin uyann hisse
bir biimde byyemeyeceini dn decek ve buna btnyle bildik bir
yordu. Her ocuun ban dndr tuhaflkta tepki gsterecektir. Pek ok
mek iin diyordu Dumbledore, onu ocuk iin spor, arkadalk ve hrs

200
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

renmek iin nemli bir alan olduu yaamlarn deitirir -bunlarn kendile
iin Harry de byc oyunu Quidditch ri de yeni renme deneyimlerini yaar
oynayacaktr. Rowling, gnlk yaamn lar. Anne babalk, genellikle yetikinle
esaslarnn gerisindeki byleyici kar rin etkinliklerini ocuklara balar ve bu
maklar grmemize yardmc olmak her iki tarafn yaamlarnn geri kalan
iin normal tesini kullanmaya bayl blmnde srer. Kukusuz, yal
yor. Rowling'in evreninde, baykular insanlar byk anne - byk baba ol
hi yanlmadan mektup getirmektedir; duklarnda da anne baba olmay srd
bu gerekten de posta sistemi ya da e- rrler; bu da farkl kuaklar birbirine
postadan daha m tuhaftr? ster bir balayan bir baka ilikiler kmesi
masal iinde, isterse de bizim kendi ortaya karr. Kltrel renme sreci
dnyamzda ya da -Harry Potter bebeklik ve ocuklukta, sonrasna
romanlarnn getirdii yenilik gibi- her kyasla ok daha youn olsa da, ren
ikisinde birden gesin, btn klasik me ve uyumlanma btn bir yaam
ocuk yklerinin ilevi, byme sre evrimi boyunca srer.
cinin daha anlalr olmasn sala
Aadaki kesimlerde, sosyoloji
maktr.
deki yaygn bir tartma olan doadan
Toplumsallama, yardma gerek m yoksa yetitirilmeden mi temasn
sinimi olan bebein, yava yava ele alacaz. lk olarak, ocuklarn nasl
ierisinde doduu kltr iin geerli ve neden gelitiklerine ilikin farkl
olan becerileri edinerek kendi bilin yazarlarn ortaya att, toplumsal
cinde olan, bilgili bir kii haline gelmesi cinsiyet kimliklerimizi nasl gelitirdii
srecidir. Genler arasndaki toplum mizi aklayan kuramlar da ilerinde
sallama, daha genel bir olgu olan olmak zere, deiik kuramsal yorum
yeniden retime -toplumlarn zaman lar ele alacaz. Daha sonra, bireylerin
ierisinde yapsal sreklilie sahip olma ocukluktan ileri yalara kadar yaam
sreleri- olanak salamaktadr. lar boyunca yer aldklar toplumsal
Toplumsallama srasnda, zellikle lamay etkileyen toplumsal balamlar
yaamn ilk yllarnda, ocuklar yallar ile ana gruplar tartacaz. En sonun
nn davran biimlerini renirler; bu da da, yallk konusunu evreleyen en
yolla da onlarn deerlerini, normlarn nemli sosyolojik sorunlarn en nem
ve toplumsal pratiklerini srdrrler. lilerine bakacaz.
Btn toplumlar, uzun zaman dilimleri
boyunca, yeleri lm ve doum yoluy Kltr, toplum ve ocuun
la deise bile varln srdren zellik
toplumsallamas
lere sahiptir. rnein Britanya toplu
mu, kuaklar boyunca kalc olan pek ocuk geliimi kuramlar
ok ayrdedici zellie sahiptir -rne-
in, ngilizce, konuulan esas dildir. teki hayvanlara bakarak insanla
rn en ayrdedici zelliklerinden birisi,
Bu blmde greceimiz gibi, insanlarn kendilik bilincine sahip
toplumsallama farkl kuaklar birbi olmalardr. Bir kendilik duygusunun
rine balar. Bir ocuun douu, onun -bireyin teki insanlardan farkl bir
yetimesinden sorumlu olanlarn kim-liinin olduunun farkna varmas-

201
T o p lu m s a lla m a , Yaam A k v e Y a la n m a

ortaya kn nasl anlamalyz? Yaa iin, bir benlik duygusunun ortaya


mnn ilk aylarnda, bebek, evresindeki kna zel bir nem veren bir yorum
insanlarla maddi nesneler arasndaki da salamaktadr.
farklar ok az anlar ya da hi anlamaz;
Mead'e gre, bebekler ve kk
kendi kendisinin de farknda deildir.
ocuklar toplumsal varlklar olarak
ocuklar, iki yandan nce ben,
geliimlerini, ncelikle evrelerinde-
beni ve sen gibi kavramlar kullan
kilerin eylemlerine yknerek gerek
mazlar. Ancak yava yava, baka insan
letirirler. Bunun gerekleme yollarn
larn da kendilerinkinden ayr kimlik
dan birisi, oyundur. Oyun srasnda,
lere, bilince ve gereksinimlere sahip
yukarda belirtildii gibi, kk ocuk
olduunu anlamaya balarlar.
lar genellikle yetikinlerin yaptklarna
Kendiliin ortaya k sorunu ok yknrler. Kk bir ocuk, bir yeti
fazla tartlm bir sorundur ve birbi kinin yemek piirmesini grdnde
rine kart kuramsal bak alar tarafn amurdan kek yapacak ya da birisini
dan olduka farkl biimlerde grl bahe ile urarken grdnde bir
mektedir. Bir dereceye kadar bunun kakla topra kazacaktr. ocuklarn
nedeni, ocuk geliimindeki en nemli oyunlar, yaln yknmeden drt ya da
kuramlarn toplumsallamann farkl be yandaki bir ocuun yetikin rol
ynlerini vurguluyor almalardr. Ame n oynad daha karmak oyunlara
rikan felfecisi ve sosyologu George doru ilerleyecektir. Mead buna,
Herbert Mead esas olarak ocuklarn bakasnn roln alma -bir baka
ben ve beni/bana kavramlarn insann yerinde olmann nasl bir ey
kullanmay nasl rendikleri zerinde olduunu renme- demektedir.
dururken, svireli ocuk davran ara ocuklar, yalnzca bu aamada gelimi
trmacs olan Jean Piaget ocuk geli bir kendilik duygusu edinebilirler.
iminin pek ok yn zerinde alma ocuklar, kendilerini bakalarnn
lar yapmtr; ancak onun en iyi bilinen gznden grerek, kendilerinin ayr
yazlar bilisellik -ocuklann kendileri eyleyenler olduklar -bir ben
ve evreleri hakknda dnme biimle olduklar- kavrayna ularlar.
ri- zerine yazlm olanlardr.
Mead'e gre bizler, beni/banay
G. H . M ead ve benliingeliimi benden ayrdetmeyi rendiimizde
kendi kendimizin farkna varabiliriz.
Mead'in dnceleri, genel bir Ben, toplumsallamam bir bebek,
kuramsal dnce gelenei olan bir kendiliinden istek ve arzular yuma
sim g esel etk ile im cili in ana dr. Beni/bana, Mead'in terimi
temelini oluturduklarndan, sosyoloji kulland biim de, to p lu m sa l
zerinde olduka yaygn bir etkide benliktir. Mead'in savna gre bireyler,
bulunmutur. Simgesel etkileimcilik, kendilerini bakalarnn onlar grdk
insanlar arasndaki etkileimin simgeler leri gibi grmeye balama yoluyla
ve anlamlarn yorumlar yoluyla kendilik bilincini gelitirirler. ocu
gerekletiini vurgular (baknz 1. un geliimindeki daha ileri bir aama,
Blm). Ancak Mead'in almalar Mead'e gre, ocuk yaklak sekiz ya da
ayrca ocuk geliiminin ana aamalar dokuz yalarndayken gerekleir. Bu

202
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

yalar, ocuklarn sistematik olmayan varolabileceinin de farknda deildir.


oyunlar yerine daha rgtl oyunlara Bebekler, her ikisinin de kendi dolaysz
katlma eiliminde olduklar yalardr. alglarndan bamsz bir varl olabile
ocuklar bu dnemden nce, toplum ceini grerek insanlar nesnelerden
yaamnn yrtlmesi iin gerekli olan ayrdetmeyi yava yava renirler.
genel deerleri ve ahlakll anla Piaget bu ilk aamaya duyusal-motor
maya balayamazlar. rgd oyunlar aama demektedir, nk bebek esas
renmek iin, oyunun kurallar ile olarak nesnelere dokunarak, onlar evi
centilmenlik ve eit katlm kavramlarn rip evirerek ve evresini fiziksel olarak
anlamak zorunludur. Bu aamadaki kefederek duyularn kullanma yoluyla
ocuk, Mead'in terimiyle genellemi renir. Bu aamada temel olarak elde
tekini -ocuun iinde yetiiyor edilecek ey, ocuun aamann sonlar
olduu kltrde yeralan genel deerler na doru evresinin ayrc ve istikrarl
ile ahlak kurallarn- kavramay renir. zellikleri olduunu anlamasdr.
le m - n ce si aam a olarak
Jean Piaget ve biliselgeliim aamalar
adlandrlan bir sonraki aama, Pia
Piaget, ocuun dnyay anlaml get'nin aratrmalarnn byk blm
klma konusundaki etken yetenei n ynelttii bir aamadr. Bu aama,
zerinde ok durur. ocuklar edilgen ocuklarn dilde bir ustalk kazandklar
bir biimde bilgiyi almazlar; evrelerin ve kelimeleri nesnelerle grntleri
deki dnyada grdkleri, duyduklar temsil etmek iin simgesel bir biimde
hissettikleri eyleri seerler ve yorum kullanabildikleri, iki yala yedi ya
larlar. Piaget, ocuklarn birka birbi arasndaki dnemi kapsamaktadr.
rinden ayr bilisel gelime yani, ken rnein, drt yandaki bir ocuk,
dileri ve evreleri hakknda dnmeyi uak kavramn temsil etmek zere,
renme, aamasndan getikleri sonu elini havada kaydrabilir. Piaget bu
cuna varmtr. Her aama, yeni beceri aamay, etkinlik-ncesi aama olarak
lerin edinilmesini iermektedir ve bir adlandrmaktadr, nk ocuklar
nceki aamann baaryla tamam gelien zihinsel yeteneklerini henz
lanmasna bamldr. sistematik bir biimde kullanamazlar.
Bu aamadaki ocuklarn ayrdedici
Piaget, doumdan yaklak iki yaa grnleri, benmerkezci bir gr
dek sren ilk aamay duyusal-motor ntr. Piaget'nin kulland biimiyle
aam as olarak adlandrmaktadr benmerkezcilik kavram, bencillii
nk bu aamada bebekler esas olarak deil, ocuun dnyay yalnzca
nesne-lere dokunarak, onlar hareket kendisinin bulunduu konuma gre
ettirerek ve evrelerini fiziksel olarak yorumlama eiliminde olmasn
kefederek renirler. Bebek drt aylk anlatmaktadr. ocuk, rnein, baka
olana kadar, kendisini evresinden larnn nesneleri kendisininkinden
ayrdedemez. rnein ocuk, beiinin farkl bir adan grebileceklerini anla
sallanmasna neden olan eyin kendi maz. Bir kitab yukar kaldrarak,
harekederi olduunun farkna varamaz. karsnda oturan kiinin kitabn yalnz
Nesneler kiilerden ayrlm deillerdir; ca arkasn grebileceini dnmeden,
bebek gr alan dnda kalan eylerin iindeki bir resmi sorabilir.

203
T o p lu m s a lla m a , Y aam A k v e Y a la n m a

Etkinlik-ncesi aamada bulunan mut ilem aamasnda, ocuk byle bir


ocuklar, bir bakasyla, sregiden soruya doru yant kolayca verebilir.
karlkl konumalar srdremezler.
On bir ya ile on be arasndaki
Benmerkezci konumada, her bir ocu
yllar, Piaget'nin biim sel ilem
un syledikleri, daha nce konuann
dnemi dedii dnemi kapsamaktadr.
syledikleriyle az ok ilikisizdir.
Ergenlik srasnda, gelien ocuk,
ocuklar birbirleriyle konuurlar, ancak
yksek derecede soyut ve varsaymsal
bu konuma, yetikinlerdeki gibi biri
dnceleri kavrayabilir. Bir sorunla
dierine ynelik olmaz. Bu gelime
karlatnda, bu aamadaki ocuklar
aamasnda ocuklarn, yetikinlerin
karlalan sorunu zmenin olanakl
elde bir diye grme eiliminde oldukla
tm yollarn gzden geirebilir ve bir
r, nedensellik, hz, arlk ya da say gibi
zme ulamak iin bu yollar,
dnce kategorilerine ilikin genel bir
kuramsal olarak izleyebilir. Biimsel
anlaylar yoktur. ocuk suyun uzun,
ilem aamasndaki gen bir kii, neden
ince bir kaptan daha ksa, geni bir kaba
kimi sorularn artmacal sorular
boaltldn grse bile, suyun hacmi
olduklarn anlayabilir. Hem kpek
nin ayn kalacan anlamayacak, yeni
hem de fino olan yaratklar hangileri
kaptaki suyun dzeyi daha dk
dir? sorusuna, ocuk doru yant
olduundan, daha az su olduu sonucu
veremeyebilir ama fino kpekleri
na varacaktr.
yantnn neden doru olduunu
nc bir aama, somut ilem anlayabilir ve bunun iindeki mizah
aamas, yedi yandan on bir yana yakalayabilir.
dek srer. Bu aama srasnda, ocuklar
Piaget'ye gre, ilk gelime
soyut, mantksal kavramlarda ustalk
aamas evrenseldir; ne ki tm yetikin
kazanrlar. Nedensellik gibi kavramlar
ler biimsel ilem aamasna ulaamaz
fazla glk ekmeden kullanabilirler.
lar. Biimsel ilem dncesinin
Bu gelime aamasndaki ocuk, su
geliimi ksmen okullama srelerine
dzeylerinin birbirinden farkl olmasna
baldr. Kstl bir eitim grm
karn daha geni olan kabn daha uzun,
yetikinler, daha somut terimlerle
ince olan kaptan daha az su tad
dnme eilimindedirler ve benmer-
dncesindeki yanl uslamlamay
kezciliin izleri onlarda daha fazladr.
farkedecektir. ocuk, arpma, blme
ve karma gibi matematiksel ilemleri
Toplumsallama eyleyenleri
yapabilir. Bu aamadaki ocuklar, ok
daha az benmerkezcidirler. lem-nce- Sosyologlar genellikle toplumsal
si aamada eer bir kz ocuu kendisi lamann, deiik toplumsallama
ne ka tane kzkardein var? diye eyleyenlerini ieren iki genel aamada
sorulursa, doru bir biimde bir tane gerekletiinden szederler. Toplum
diye yant verebilir. Ancak soru kz sallama eyleyenleri, nemli toplumsal
kardeinin ka tane kzkardei var? lama srelerinin ierisinde gerekle
diye sorulursa, olaslkla hi yok yan tii gruplar ya da toplumsal balamlar
tn verecektir, nk kendisini, kzkar- dr. Birincil toplumsallama, bebeklik
deinin bak asndan gremez. So ve ocukluun ilk dneminde gerekle

204
T o p lu m s a lla m a , Y a a m A k v e Y a la n m a

ir ve kltrel renmenin en youn ok kk bebekler sz konusu olsa


dnemidir. Bu dnem, ocuklarn daha bile ocuk bakm ileriyle urarlar.
sonraki renmeleri iin temel olutu Yine, Britanya toplumunda da aile
racak olan dil ile temel davran kalp balamlarnn yapsnda pek ok
larn rendikleri dnemdir. Aile, bu farkllk bulunur. Kimi ocuklar, bir tek
aamadaki esas toplumsallama eyleye anne ya da babann olduu evlerde
nidir. ikincil toplumsallama, ocuklu byrler; kimi ocuklar annelik ve
un sonraki dnemi ile olgunluk babalk yapan iki eyleyen (boanm
dneminde gerekleir. Bu aamada, anne-babalar ya da vey anne-babalar)
toplumsallamann teki eyleyenleri, tarafndan bytlr. Ailedeki kadnla
sorumluluun bir blmn aileden rn byk bir blm ark evin dnda
devralr. Okullar, akran gruplar, almaktadr ve ocuklarnn dou
rgtler, medya ve giderek iyeri, birey mundan fazla sre gemeden ilerine
ler iin toplumsallama gleri haline geri dnerler. Bu farkllklara karn, aile
gelir. Bu balamlardaki toplumsal olaan olarak bebeklikten ergenlik ve
etkileimler insanlara, kendi kltrleri tesine sren toplumsallamann
nin kalplarn oluturan deerler, nemli bir eyleyenidir.
normlar ve inanlar renmede yar Ailelere ilikin sorunlara daha ayrntl
dmc olur. olarak, Aileler ve M ahrem likiler
balkl 7. Blm de b akacaz.
A ile
Aileler, bir toplumun genel kurum
Aile sistemleri byk deiiklikler lan ierisinde deien yerlere sahipdr.
gsterdii iin, bebein yaad aile Geleneksel toplumlarn byk bl
temaslar farkl kltrlerde baka mnde, bir kiinin iine doduu aile
bakadr. Heryerde anne, olaan olarak byk lde, bireyin yaamnn geri
ocuun yaamnn ilk yllarndaki en kalannda yer alaca toplumsal konu
nemli kiidir, ancak anneler ile mu belirlemektedir. Modern toplumlar
ocuklar arasndaki yerleik ilikiler, da, toplumsal konum byle doumla
onlar arasndaki balannn biimi ve birlikte devralnmaz, ancak yine de
dzenlilii tarafndan etkilenir. Bu da bireyin doduu ailenin blgesi ile
giderek, aile kurumlan ile bunlarn toplumsal snf, toplumsallama kalp
toplumdaki teki gruplar arasndaki larn olduka kesin bir biimde etkiler.
ilikilerine baldr. ocuklar, anne babalarnn ya da
Modern toplumlarda, en erken yaadklar mahalle ya da topluluk iin
toplumsallama, kk lekli aile deki teki kiilerin ayrdedici zellii
balamnda gerekleir. Britanyal olan davran biimlerini kaparlar.
ocuklarn byk blm, kendi ilk Snf konularn Tabakalam a ve
yllarn anne, baba ve belki de bir ya da Snf balkl 9. B lm de derinlem e
sine ele alacaz.
iki baka ocuun olduu ev ortam
larnda geirmektedir. Buna karn, Byk lekli toplumlarn deiik
baka pek ok kltrde teyzeler, kesimlerinde, deien ocuk bytme
amcalar ve bykanne-bykbabalar, ve disiplin kalplar ile birbirine kart
genellikle tek bir haneni iindedirler ve deerler ve beklentiler bulunmaktadr.

205
T o p lu m s a lla m a . Y aam A k v e Y a la n m a

Farkl aile trlerinin etkisini, eer, E itim d e to p lu m sa lla m a y d ah a


ayrntl olarak, E itim balkl 17.
rnein banliyde zengin, beyaz bir
Blm de tartacaz.
ailede doan ocuun yaamna kyasla
kent merkezindeki etnik bir aznln A kran ilikileri
youn olduu yoksul bir mahallede
Bir baka toplumsallama eyleyeni
yaayan bir ailede byyen ocuun
de akran grubudur. Akran gruplar,
yaamnn nasl olabilecei zerine
ayn yataki ocuklardan oluur. Kimi
dnrsek, anlamak kolaydr (Kohn
kltrlerde, zellikle de kk gelenek
1977).
sel toplumlarda, akran gruplar, ya-
Kukusuz, yalnzca ailelerinin ba dereceleri (olaan olarak erkeklerle
k alarn hi sorgulamadan benimse snrl) olarak biimselleir. okluk,
yecek ok az ocuk vardr ya da hi erkeklerin bir yatan tekine gemeleri
yoktur. Bu zellikle, deiimin son nedeneyle yaplan zgl tren ya da
derece yaygn olduu modern dnya ayinler bulunmaktadr. Belirli bir ya
iin dorudur. Dahas, modern derecesinde olanlar yaamlar boyunca
toplumlarda da varolan bir dizi farkl yakn ve arkadaa balarn srd
toplumsallamann eyleyenleri yzn rrler. Tipik bir ya derecesi kmesi,
den, ocuklarn, ergenlerin ve ana-baba ocukluk, gen savalk, olgun sava
kuaklarnn bak alarnda byk lk, yalln ilk aamas ve sonraki
farklar olacaktr. aamas erkekler bu derecelerden, birey
olarak deil, btn bir grup olarak
Okullar geer.
Bir baka nemli toplumsallama Bebein ve kk ocuun dene
eyleyeni, okuldur. Okula gitmek biim yimi az ok btnyle aile tarafndan
sel bir sretir: renciler konulara biimlendirildii iin, ailenin toplum
ilikin belirli bir mfredat izlerler. Yine sallamadaki nemi aktr. Akran
de okullar daha ince ynlerden de top gruplarnn ne kadar nemli olduu,
lumsallama eyleyenleridir. ocuklarn zellikle Bat toplumlarnda yaayan
snfta sessiz olmalar, derslerde dikkatli bizler iin daha az farkedilebilir. Yine de
olmalar ve okul disiplin kurallarna biimsel ya dereceleri olmasa bile, drt
uymalar beklenir. retim kadrosunun ya da be yandaki ocuklar, genellikle
yetkesini kabul etmeleri ve karlk zamanlarnn nemli bir blmn ayn
vermeleri beklenir. retmenlerin yataki arkadalaryla birlikte geirirler,
tepkileri ayn zamanda, ocuklarn igcne katlan, kk ocuklar
kendilerine ilikin beklentilerini de krelerde birlikte oynayan kadnlarn
etkiler. Bu beklentiler de giderek oranndaki art dikkate alndnda,
onlarn okulu bitirdiklerinde alacak akran ilikileri bugn, daha nce hi
lar i yaantlarna balanacaktr. Akran olmad kadar nem kazanmtr
gruplar okluk okulda oluturulur; (Corsaro 1997; Harris 1998).
ocuklar yalarna gre farkl snnflar-
Sosyolog Barrie Thorne, Toplumsal
da tutmak da bu gruplarn etkilerini
Cinsiyet Oyunu balkl kitabnda,
artrr.
(Gender Play) toplumsallamaya bu

206
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

biimde bakmaktadr. Daha ncekiler salar da) b alarlarsa, o z am an tek i kzlar

gibi Thorne da, ocuklarn erkek ve dii d a b u d e im eleri istiyor. N e ki, e er


p o p le r o lan lar s ty en giym eyip ... ad et
olmann ne anlama geldiini nasl
g r m e z le rs e , o z am an b u g elim eler daha
rendiklerini anlamaya alyordu az iste n ir diye g r lm ek ted ir.
(toplumsal cinsiyet toplumsallamasna
ilikin klasik yky, bu blmde s. Thorne'un aratrmas, ocuklarn
212-5'de bulacaksnz). ocuklar, tendi toplumsal dnyalarn yaratan ve
kendi toplumsallamalarn etkileyen
edilgen bir biimde toplumsal cinsiyeti
toplumsal eyleyenler olduklarnn gl
ana babalar ya da retmenlerinden
bir biimde anmsatmaktadr. Yine de,
reniyor diye grmek yerie, Thorne
ocuklarn izledikleri etkinlikler ve
ocuklarn etken bir biimde, birbir-
benimsedikleri deerler, kendi aileleri
leriyle etkileimlerinde toplumsal cinsi
ile medya gibi etkiler tarafndan
yetin anlamn nasl yarattklarn ve
belirlendiklerinden, toplumsal ve
yeniden oluturduklarn incelemitir.
kltrel etkenlerin etkileri byktr.
Okul ocuklarnn birlikte yaptklar
toplumsal etkileimler, toplumsalla Akran ilikilerinin ocukluk ve
malar iin en az teki eyleyenler kadar ergenliin tesinde de nemli etkileri
nemli olabilir. nin olmas olasl yksektir. Benzer
yalardaki insanlarn ite ve teki
Thorne iki yln, Michigan ve
California'daki iki okuldaki drdnc ortamlarda oluturduu biimsel
olmayan gruplar genellikle bireylerin
ve beinci snf rencilerini, snfta
tutum ve davranlarn biimlendirme
onlarla birlikte oturarak ve snf dn
daki etkinliklerini gzleyerek geirmi de kalc bir neme sahiptir.
tir. Thorne, ocuklarn snfta ve okul Kitle iletiim aralar
bahesinde toplumsal cinsiyet anlamla
rn nasl oluturduklarn ve yaadkla Batda, 1800'lerin bandan itiba
rn grebilmek iin, kovala ve p ren gazetelerin, haftalk ve aylk
-Birleik Krallkta p-yakala- gibi dergilerin saysnda nemli bir art olsa
adlarla bilinir oyunlar izledi. da bunlarn okuyucu sayys olduka
azd. Byle basl malzemenin milyon
Thorne, akran gruplarnn, zellik larca insann gnlk yaamnn bir
le ocuklar kendi aralarnda ok heye papras olmas, onlarn tutum ve
can yaratan bir konu olan bedenlerin dncelerini etkilemesi iin bir yzyl
deki deimeler hakkndaki konuma daha gemesi gerekti. Basl belgelerin
larnn toplumsal cinsiyet toplumsal yer ald kitle iletiim aralarnn
lamas zerinde byk bir etkiye sahip yaylmasna, elektronik iletiimin
olduunu bulmutur. Bu ocuklarn -radyo, televizyon, kayt ve videolar-
yaratt toplumsal balam, bir ocuun elik etmesi iin ok zaman gemesi
bedenindeki deimelerin utanla m gerekmedi. Yakn dnemlerde yaplan
yoksa gururla m tanacan belirle derlemeler, Birleik Krallk'ta yaayan
mektedir. Thorne'un (1993) gzledii erkek ve kadnlarn her gn ortalama
gibi, olarak srasyla 2,41 ve 2,17 saaderini
E e r en p o p le r k ad n lar ad et g r m e y e ya televizyon, video ya da DVD izleyerek
da s tyen tak m ay a (g e rek sin im duym a- geirdiklerini gstermitir (Ulusal

207
T o p lu m s a lla m a , Y aam A k v e Y a la n m a

statistik Kurumu 2005). Kitle iletiim alglamak biiminde deil, grdklerini


aralar, bizim dnyaya ilikin yorumlama ve okuma biiminde de
anlaymz biimlendirmede ok olduunu vurgulamaktadrlar. Bu iki
byk bir neme sahiptir. yazar, yaplan aratrmalarn oun
luunun, ocuklarn zihin srelerinin
Televizyon programlarnn ulatk
karmakln hesaba katmadn ileri
lar izleyiciler, zellikle de ocuklar
srmektedirler. Televizyon izlemek,
zerindeki etkilerini deerlendirmek
izlenenler nemsiz programlar olsa
amacyla ok fazla aratrma yaplmtr.
bile, yap gerei dk dzeyli bir
Belki de en ok aratrlan konu, tele
entelektel etkinlik deildir; ocuklar
vizyonun su ve iddet eilimleri
programlar, onlar gndelik yaam
zerindeki etkisidir. Bu konudaki en
larndaki teki anlam sistemleriyle
youn almalar, nemli Amerikan
ilikilendirerek okurlar. Hodge ve
televizyon alarmn prime time ve hafta
Tripp'e gre davran zerinde etkili
sonu programlarndan alman rnekle
olan ey televizyon programlarndaki
meleri, 1967'den balayarak her yl
iddetin kendisi deil, ancak bu iddetin
zmleyen Gerbner ve arkadalar
hem sunulduu, hem de okunduu
tarafndan yaplmtr. Bu zmleme
tutumlarn genel erevesidir.
lerde, birbirinden deiik programlar
iin, iddet eylemleri ile olaylarnn Kitle iletiim aralarna kar izleyici
tepkisi, M edya balkl 15. B lm de
says ile skl belirlenmitir. Aratr
tartlm aktadr.
mada iddet, fiziksel zarar ya da lm
ierecek biimde kiinin kendisine ya da
bakalarna yneltilen fiziksel g Toplumsal cinsiyetin
kullanm ya da tehdidi olarak tanmlan toplumsallamas
mtr. Televizyon dramlar yksek bir Toplumsallama eyleyenleri, o
iddet dzeyi gsterir gibidir: Bu tr cuklarn toplumsal cinsiyet rollerini
programlarn ortalama olarak % 80'i, nasl rendikleri zerinde nemli bir
saat bana 7,5 iddet olay oranyla rol oynarlar. imdi, aile ve kitle iletiim
iddet iermektedir. ocuk program aralar gibi toplumsal etkenler yoluyla
lar, ldrme daha ender olarak cinsiyet rollerinin renilmesi, yani
gsterilse de, daha da yksek bir iddet toplumsal cinsiyetin toplumsalla
dzeyi sergilemektedir. izgi filmler, masn ele alalm.
teki btn televizyon programlarn
dan daha yksek sayda iddet eylemi ve Anne babann ve yetikinlerin
olayn iermektedir (Gerbner 1979). tepkileri
Genel olarak, televizyonun izleyi Toplumsal cinsiyet farkllklarnn
ciler zerindeki etkilerini aratran al ne lde toplumsal etkilerin bir sonu
malar, ocuklar edilgen ve grdkleri cu olduunu incelemek zere pek ok
arasnda bir ayrm yapmyor diye alma yaplmtr. Anne ile bebek
deerlendirme eiliminde olmulardr. arasndaki etkileim zerine yaplan
Robert Hodge ve David Tripp (1986), almalar, anne babalarn erkek ve kz
ocuklarn televizyona gsterdikleri ocuklarna kar davranlar arasnda
tepkinin yalnzca programlarn ieriini bir fark olmadna inanmasna karn,

208
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

erkek ve kzlara kar davranlar kalarn da genellikle doru bir biimde


arasnda farkllklar olduunu gster snflandrabilirler. Bununla birlikte
mektedir. Kendilerinden bir bebein ocuklar, be ya da alt yaa gelene ka
kiiliini deerlendirmeleri istenen dar, kiinin toplumsal cinsiyetinin
yetikinler, ocuun erkek mi yoksa kz deimediini, herkesin bir toplumsal
m olduuna inanmalarna bal olarak, cinsiyeti olduunu ve kzlar ile erkekler
farkl yantlar vermektedirler. Klasik bir arasndaki cinsiyet farkllklarnn ana
deneyde, be gen anne, Beth ad tomik temelli olduunu bilmezler.
verilen alt aylk bir bebekle etkileim
halindeyken gzlenmilerdir. Bu Kk ocuklarn grd oyun
anneler bebee oklukla glmsemiler caklar, resimli kitaplar ve televizyon
ve oynamas iin bebekler uzatmlar programlar hep erkek ve dii zellikleri
dr. Bebek anneler tarafndan tatl ve arasndaki farkllklar vurgulama
yumuak bir alamas olan bir bebek eilimindedir. Oyuncak dkkanlar ve
diye deerlendirilmitir, ikinci bir grup postayla sipari kataloglar rnlerini
annenin ayn yataki, Adam ad verilen genellikle toplumsal cinsiyete gre
bir ocua gsterdii tepkiler, gzle snflandrr. Hatta toplumsal cinsiyet
grlebilir derecede farklyd. Bebee bakmndan yansz grnen kimi
oynamas iin bir tren ya da teki erkek oyuncaklar bile pratikte byle deildir
oyuncaklar uzatlma olasl daha ler. rnein, oyuncak yavru kedi ve
fazlayd. Beth ve Adam aslnda, farkl tavanlar kzlara nerilirken, aslan ve
elbiseler giydirilen ayn ocuktu (Will ve kaplanlarn erkekler iin daha uygun
dierleri 1976). olduu dnlr.

Vanda Lucia Zammuner (1986),


Toplumsal cinsiyetin talya ve Hollanda'da, yedi ile on yalar
renilmesi aras ocuklarn oyuncak tercihle-rini
incelemitir. Bu almada, ocuklarn,
Bebeklerin cinsiyetlerini renme basmakalp erkek ve kadn oyuncak
leri, neredeyse kesinlikle bilinsizdir. larnn yansra toplumsal cinsiyete gre
ocuklar kendilerini doru bir biimde deimedikleri varsaylan oyuncaklar da
erkek ya da kz olarak adlandrmadan ilerinde olmak zere bir dizi oyuncaa
nce, bir dizi szle ifade edilmeyen gsterdikleri ilgi zmlenmitir. Hem
iaretler alrlar. rnein, erkek ve kadn ocuklara, hem de anne babalarna,
yetikinler bebekleri genellikle farkl hangi oyuncaklarn erkek, hangilerinin
biimlerde tutarlar. Kadnlarn kullan de kz ocuklar iin uygun olduklar
dklar kozmetiklerin, bebein erkek sorulmutur. Yetikinler ile ocuklar
lerle elemeyi rendiklerinden farkl arasnda bu konuda neredeyse anlama
kokular vardr. Sistematik giyini, sa szkonusudur. Ortalama olarak, tal
biimi vd. farkllklar bebee, renme yan ocuklar, HollandalI ocuklara
srecinde grsel iaretler salar. ki ya kyasla sekse gre deien oyuncaklarla
civarndaki ocuklarn, toplumsal cinsi daha fazla oynama eilimindedirler
yetin ne olduuna ilikin tam olmayan -talyan kltr, Hollanda toplumuna
bir anlaylar olur. Kendilerinin erkek bakarak cinsiyet farklar zerine daha
mi yoksa kz m olduklarn bilirler; ba geleneksel bir bak benimseme eilimi

209
T o p lu m s a lla m a , Yaam A k v e Y a la n m a

olduundan, beklentileri dorulayan bir ocuk yaznnn ounluunun byk


bulgu. teki almalarda olduu gibi, lde ayn olduunu gstermektedir
her iki toplumdaki kzlar, toplumsal (Davies 1991). rnein masallar,
cinsiyete gre deimeyen oyuncaklar toplumsal cinsiyete ve kzlarla erkek
ya da erkek ocuklarnn oyuncaklar ile, ocuklarndan sahip olmalar beklenen
erkek ocuklarnn kz oyuncaklaryla amalarla hedeflere ynelik olarak,
oynamak istediklerinden daha fazla geleneksel bir tutum benimsemekte
oynamak istemektedirler. dirler. Prensim bir gn gelecek
bunun anlam, birka yzyl ncesin
yk kitaplar ve televizyon deki masal trlerindeki gibi, yoksul bir
aileden gelen bir kzn talih ve servet
Otuz yldan fazla bir zaman nce,
dleyebileceidir. Bugn bunun
Lenore Weitzman ve meslektalar
anlam, romantik akn idealleriyle daha
(1972), okul ncesi ocuklar iin en
yakn balantl hale gelmitir. Kimi
ok kullanlan kimi kitaplardaki
feministler, en nl masallar, bunlarda
toplumsal cinsiyet rollerinin bir
ki genel vurgular tersine evirerek
zmlemesini yapmlar ve toplumsal
yeniden yazmaya almlardr: O
cinsiyet rolleri arasnda ak farkllklar
adamn komik bir burnu olduuna ger
bulmulardr. yk ve resimlerde,
ekten dikkat etmemitim. Ve k
kadnlara 11'e 1 gibi bir oranla ar
elbiseler giyerken kesinlikle ok daha iyi
basan erkekler ok daha arlkl bir yer
grnyordu. Geen gece grnd
tutmaktayd. Toplumsal cinsiyet kimlik
kadar ekici de deil hi. Bu durumda,
leri olan hayvanlar da dahil edildiinde,
ben de denedii cam ayakkab ayana
bu oran 95'e 1 idi. Erkeklerle diilerin
ok dar geliyormu gibi yapacam
etkinlikleri de farkllamaktayd. Erkek
sanrm (Viorst 1987). Ne ki,
ler, serven tr uralar ile bamszlk
Cindrelldnn bu biimindeki gibi, byle
ve g gerektiren ev d etkinlikleri
yeniden yazmlar byk lde yetikin
gerekletirmekteydiler. Kzlar szko-
okuyuculara ynelmektedirler ve saysz
nusu olduunda, edilgin ve ounlukla
ocuk kitabnda anlatlan ykleri pek
ev ileriyle urayor olarak sergilen
etkiledikleri sylenemez.
mekteydiler. Kzlar, erkekler iin yemek
piirip temizlik yapar ya da onlarn Kimi dikkate deer istisnalar olsa
dnn beklerlerdi. Ayn ey yk da, ocuklar iin hazrlanan televizyon
kitaplarnda bulunan yetikin kadn ve programlar zerine yaplan zmle
erkekler iin de byk lde doruy meler de, ocuk kitaplarndaki bulgu
du. E ve anne olmayan kadnlar, cadlar larla uyum iinde olan sonular ver
ya da periler gibi dsel yaratklard. mektedirler. En fazla izlenen izgi
zmlenen btn kitaplarda, evi filmler zerine yaplan almalar,
dnda bir meslei olan hibir kadn baroldeki karakterlerin erkek oldukla
yoktu. Buna karn, erkekler, sava, rn ve erkeklerin etken uralarda ar
polis, yarg, kral vd. idiler. bastklarn gstermektedir. Benzer
grntler, programlar arasnda verilen
Daha yakn zamanlarda yaplan
reklamlarda da bulunmaktadr.
aratrmalar, durumun biraz olsun
deimi olduunu dndrse de,

210
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

C in s iy e t a y r m c l y a p m a d a n verdikleri toplumsal cinsiyete gre


o c u k y e ti tir m e n in g l snflanan oyuncaklara sahiptir ve
bunlarla oynamaktadrlar.
June Statham (1986), cinsiyet
ayrmcl yapmadan ocuk yetitir imdi artk, esas karakterlerinin
meye kararl bir grup anne ve babann gl, bamsz kzlar olduu kimi yk
deneyimini incelemitir. Aratrmada, kitaplar bulunabilir, ne ki bunlarn pek
alt aylktan oniki yana kadar ocuklar az erkek ocuklarn geleneksel
olan onsekiz aileden otuz yetikin yer olmayan rollerde gsterirler. Be
almtr. Anne babalar, orta snftan yandaki bir ocuun annesi, ocuuna
gelmektedir ve ou, retmen ya da okuduu kitaptaki karakterlerin cinsi
retim yesi olarak akademik alma yetlerini deitirerek okuduunda
iindedirler. Satham, anne babalarn ocuunun buna gsterdii tepki
ounluunun yalnzca kzlarn erkek hakknda yle demektedir:
olanlara benzemesine alma yoluyla A sln d a, o ld u k a g elen ek se l ro llerd ek i b ir
geleneksel seks rollerini deitirmeye e rk ek v e b ir kz o cu u n u n bu lun duu
k ita p ta k i b t n k zlar e rk e k , b t n
kalkmadklarn, ancak diilik ile
erk ek leri de kz yaparak okuduum da
erkeklik arasnda yeni birleimleri
b iraz h u zu rsu z old u. B u n u ilk kez yapar
glendirmeye altklarn bulmutur. k en, sen erk ek leri sev m iy o rsu n , yalnzca
Bu anne babalar erkek ocuklarn ba kzlar sev iy o rsu n d em e eilim indeydi.
kalarnn duygularna kar daha duyarl B u n u n h i de d o ru olm ad n , y aln zca

olmalarn ve scaklklarn dile getire k zlar h ak k n d a yazlm y ete rin ce k itab n


o lm a d n ona a k la m a m g e r e k t i.
bilmelerini istemiler; buna karlk
(S ta th a m 1 9 8 6 )
kzlar da renme ve kendilerini
gelitirme frsatlar aramaya yneltil Romanc ve eletirmen Allison
milerdir. Btn anne babalar, varolan Pearson (2002) da, kzna sevdii
cinsiyet kalplaryla savamann zor Barbielere kyasla anatomik bakmdan
olduunu grmlerdir. Onlar, ocuk daha az olas bir bebek vermek
lar toplumsal cinsiyete gre snflan istediinde, toplumsal cinsiyetin top
mayan oyuncaklarla oynamaya ikna lumsallamasnn ne kadar gl oldu
etmekte olduka baarl olmularsa da, unu grmtr:
bu bile pek ounun beklediinden B ir g n , zeh irley ici dalgaya kar k oym ak
daha zor olmutur. Bir anne, aratrma iin ev im e , b ir fe m in is t k o m ite tarafn d an

cya u yorumda bulunmutur: tasarlan m o la n B a rb ie y e benzer b ir


b e b e i eve g etird im . K k m em eli, haki
B ir oy u n cak y a g irersen iz, e rk ek ler iin p a n to lo n giyen b e b e in g elim ek te o lan
sava oy u n cak lar, kzlar iin d e evcilik lk eler iin yararl b ir i g rd akt.
oyu ncaklaryla d olu old u u n u g r rs ste lik b u zavall sosyal d e m o k ra t b e b e k
nz; bu da to p lu m u n d u ru m u n u h i b ir zam an B a rb ie le r ile tan m am t.
zetlem ek ted ir. B u , o cu k la rn to p lu m sa l K z m korku yla, bu b ir o lan ! diye
la m a b i im id ir : erk ek o c u k la r a ba rd ; so n ra d a b u lib eral uzlay, k k
ld rm ey i ve in citm ey i re tm e n in b ir erk ek k ard ein in saly an g o zlar k oym ak
sak n cas y ok tu r; b e n c e b u k o rk u n , b e n i iin kulland kovaya att.
h asta ediyor. O y u n ca k la ra g itm em ey e
ah y o ru m ; y lesin e k zg n m . Toplumsal cinsiyetin toplumsalla
Pratik olarak, ocuklarn tm masnn ok gl olduu ve buna
gerekte, kendilerine yaknlarnn meydan okumann husursuzlua yol

21 I
T o p lu m s a lla n m a , Y a am A k v e Y a la n m a

aabilecei ortadadr. Bir kez toplumsal babasnn kendisini hadm edecei


cinsiyet yklenildiinde, toplum korkusuyla brakr. te yandan kzlarn,
bireylerden kadnlar ve erkekler penis kskanl duyduklar varsaylr
olarak davranmalarn beklemektedir. nk, erkek ocuklarn ayrdeden
Bu beklentilerin yerine geldii ve grnr bir organa sahip deildirler.
yeniden retildii yer, gndelik yaamn Annesi, kz ocuunun gzndeki
pratikleri iindedir (Bourdieu 1990; nemini yitirir nk, onun da penisi
Lorber 1994). yoktur ve bir tane bulamyor grn
mektedir. Kz kendisini annesiyle
S o s y o l o ji k t a r t m a zdeletirdiinde, ikinci en iyinin
farkedilmesinde ierilen boyun eme
Freud'un kuram tutumunu devralr.
Toplumsal cinsiyet kimliinin Bir kez bu aama bittiinde, ocuk
ortaya k konusundaki belki de en erotik duygularn bastrmay renmi
etkili ve en ok tartlan kuram, Sig- olur. Freud'a gre, yaklak be yan
mund Freud'un (1856-1939) kuramdr. dan ergenlik ana kadar olan dnem
Freud'a gre, bebek ve kk ocuklar bir rtklk dnemidir -cinsel etkinlik
daki toplumsal cinsiyet farkllklarn ler, ergenlikte ortaya kan biyolojik
renmenin merkezinde, penisin varl deimeler erotik istekleri dorudan bir
ya da yokluu yer almaktadr. Benim biimde yeniden etken hale getirene
bir penisim var demek, Ben bir kadar askya alnr. Okulun balang
erkeim demekle zde iken Ben bir cyla ortalarn kapsayan bu rtklk
kzm demekse ise Ben bir penisten dnemi, ayn toplumsal cinsiyetten olu
yoksunum demekle zdetir. Freud, an akran gruplarnn ocuun yaa
buradaki sorunun yalnzca anatomik mndaki neminin en fazla olduu bir
ayrlklar olmadn sylemeye zen dnemdir.
gsterir; penisin varl ya da yokluu,
erkeklik ya da kadnlk iin bir simgedir. Freud'un grlerine, pek ok
yazar, zellikle de feministler tarafndan
Bu kurama gre, yaklak drt ya da nem li eletiriler yneltilm itir
be yalarndaki bir erkek ocuu (Mitchell 1975; Coward 1984). lk ola
babasnn kendisinden bekledii disip rak, Freud, toplumsal cinsiyet kimli
lin ve zerklik yznden, onun kendi ini, cinsel organlarn farkedilmesiyle
penisini kesmek istediini dleyerek gereinden fazla eletiriyor gibidir;
kendisini tehdit altnda hisseder. ocuk burada kesinlikle baka, daha incelikli
ksmen bilinli olsa da, ounlukla etkenler de szkonusudur. ikinci ola
bilinsiz bir biimde babasn, annesine rak, kuram, penisin, yalnzca erkeklik
duyduu balanmaya kar bir rakip organnn yokluu diye dnlen
olarak grr. Annesine duyduu erotik vajinadan daha stn olduu anlayna
duygular bastran ve babasn stn bir baml grnmektedir. Neden kadn
varlk olarak gren ocuk, kendisini cinsel organlan erkeinkilerden daha
babasyla zdeletirir ve kendi erkek stn olmasn ki? ncs, Freud
kimliinin farkna varr. ocuk annesi babay, birincil disiplin edici eyleyen
ne duyduu ak, bilinsiz nitelikteki olarak grmektedir; ne ki, pek ok

212
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

kltrde, anne disiplinin uygulanma olasl daha fazladr: ilk olarak


snda daha nemli bir rol oynar. annesininkine, daha sonra da bir
Drdncs, Freud, toplumsal cinsi erkeinkine. Chodorow'a gre bu,
yetin renilmesinin, drt ya da be ya kadnlardaki duyarllk ve duygusal
civarnda younlatna inanmaktadr. sevecenlik zelliklerini ortaya karma
Daha sonraki yazarlarn ounluu, eilimi gstermektedir.
bebeklikte balayan, daha nceki
Erkek ocuklar bir benlik duygu
renmenin nemini vurgulamlardr.
sunu, kendilerinin balangtaki anneye
Chodorovv'un kuram yaknlklarn kkten bir biimde, kendi
erkeklik anlaylarn kadns olmayan
Toplumsal cinsiyetin geliimini dan treterek yadsma yoluyla elde
inceleyen pek ok yazar Freud'un ederler. Onlar, kz karde gibi ya da
yaklamn kullanmsa da, bu yakla anasnn kuzusu olmamay renir
m kimi nemli bakmlardan deitir ler. Bir sonu olarak, erkek ocuklar,
milerdir. En nemli rnek, sosyolog bakalaryla yakn iliki kurabilmekte
Nancy Chodorow'dur (1978, 1988). grece daha beceriksizdirler; dnyaya
Chodorow, kendisini erkek ya da kadn bakmann daha analitik yollarn
olarak grmeyi renmenin, bebein gelitirirler. Kendi yaamlarna ilikin
erken bir yata anne babasna balan olarak, baar zerinde duran, daha
masyla ortaya ktn ileri srmek etken bir bak benimserler; ne ki
tedir. Babann yerine annenin nemini, kendilerinin ve bakalarnn duygularn
Freud'un yaptndan ok daha fazla anlayabilme yeteneklerini bastrm
vurgulamaktadr. Bir ocuk, yaamnn lardr.
ilk dnemlerinde annenin kendi
zerindeki etkisinin kolayca en baskn Chodorow, Freud'un vurgusunu,
etki olmas nedeniyle, anneye duygusal bir dereceye kadar tersine evirmekte
olarak balanma eilimi tamaktadr. dir. Kadnlk yerine erkeklik bir kayp
Bu balanma, ayr bir benlik duygusuna ile, anneye olan sk balln yitirilmesi
erimek iin bir noktada kopar -ocuk, ile tanmlanmaktadr. Erkek kimlii,
daha az sk bir bamllk iine ayrlma yoluyla biimlenmektedir; bu
girmelidir. yzden erkekler yaamlarnn daha
sonraki dnemlerinde, bakalaryla
Chodorow, bu kopu srecinin, yakn duygusal balar iine girdiklerin
erkek ve kz ocuklarnda ayr ayr de, bilinsiz olarak kendi kimliklerinin
yollardan olduunu ileri srmektedir. tehlikeye dtn duyumsarlar.
Kzlar, annelerine yakn olmay srd Kadnlar, te yandan, bir baka kiiyle
rrler -rnein, anneyi kucaklama, olan yakn ilikinin yokluunun
pme ve onun yaptklarna yknerek. kendilerine olan gvenlerini tehdit
Anneden kesin bir kopu olmamas ettiini duyumsarlar. Bu kalplar,
yznden, kz ocuk ve daha sonra ocuklarn erken yalardaki toplumsal
yetikin kadn, baka insanlarla daha lamasnda kadnlarn oynad birincil
balantl bir benlik duygusu gelitirir. rol nedeniyle bir kuaktan tekine
Kadnn kimliinin, bir bakasnnkiyle aktarlrlar. Kadnlar kendilerini esas
kaynam ya da onunkine baml olma olarak ilikiler bakmndan tanmlar ve

213
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la rm a

dile getirirler. Erkekler bu gereksinim olma yeteneine gndermede buluna


leri bastrrlar ve dnyaya kar daha rak deerlendirdikleri konusunda
gdmleyici bir tutumu benimserler. Chodorow ile ayn grtedir. Kadnla
rn erkeklerin yaamndaki yeri gelenek
Chodorow'un almalar, eitli
sel olarak bakc ve yardmc konumun
elerlerle karlamtr. rnein Janet
dadr. Ne ki bu devlerde gelitirilen
Sayers (1986), Chodorow'un kadnla
nitelikler, kendi bireysel eriimleri
rn, zellikle gnmzdeki, zerk,
zerindeki kendi vurgularn baar
bamsz varlklar olma savamlarn
nn tek ls diye gren erkekler
aklamadn ileri smtr. Sayers,
tarafndan sk sk kmsenir. Erkekler
kadnlarn (ve erkeklerin) ruhsal
iin, kadnlarn ilikiler zerinde
yaplarnn Chodorow'un kuramnn
durmas, gerekte olduu gibi bir gl
ileri srdnden daha elikili
yan diye deil, bir zayflk diye grnr.
olduunu belirtmektedir. Kadnslk,
yalnzca belirli balamlarda aa kan Gilligan, deiik yalarda ve deiik
saldrganlk ve iddiak olma duygularn toplumsal kkenlerden gelen yaklak
gizleyebilir (Brennan 1988). Chodorow ikiyz Amerikan kadn ve erkekle
ayrca, beyaz, orta snf aile modeline youn mlakadar yapmtr. Gilligan,
dayanan dar aile anlay yznden de btn konutuklarna, kendi kendileri
eletirilmitir. rnein, anne ya da hakkndaki anlaylar ile ahlaki bak
babadan yalnzca birisinin bulunduu alarna ilikin sorular sormutur.
evlerde ya da ocuklarn birden fazla rnein, yle bir soru soruluyordu:
yetikin tarafndan bytld aile Bir eyin ahlaki bakmdan doru ya da
lerde ne olacaktr? (Segura ve Pierce yanl olmasnn anlam nedir?
1993)? Erkekler bu soruyu, soyut grev, adalet
ve bireysel zgrlk ideallerine
Bu eletiriler, Chodorow'un nem
deinerek yantlarken kadnlar srekli
li olmay srdren dncelerini
olarak bakalarna yardm temasn ne
zayflatmamaktadr. Bu dnceler,
karmaktadr. rnein kadn bir
kadnln nitelikleri hakknda bize ok
niversite rencisi bu soruyu yle
ey retmektedir ve erkein anlatm
yandamt:
yetersizlii denen eyi erkeklerin
duygularn bakalarna gstermekte [A h la k ilik ], s o r u m lu lu k la r , y k m l
ektikleri gl anlamamza yardmc l k ler v e d eerler, zellik le d e d e e rler ile
ilikili. ...B e n i m y aam m d a ahlakilik
olmaktadr (Balswick 1983).
o lm a k , b ak a in s a n a v e k en d im e kar
d uyduum saygyla ilikili o la n kiiler
Gilligan'n kuram
a ra s n d a k i ili k ile rle b a la n tld r. O

Carol Gilligan (1982), Chodo- z am an m lak at y ap an u so ru y u y n eltti:


N ed en te k i in san lara sayg? Y a n t
row'un zmlemesini ilerletmektedir. yleydi: n k o n la r da in citile b ile ce k
Gilligan'n almas, yetikin kadn ve b ilin ya da d u y g u la r a s a h ip le r ;
erkeklerin kendileri ve baarlar hak- in citile b ile ce k b ir fark n d al a sahipler.
kndaki imgeleri zerinde younla (G illig a n 1 9 8 2 )

maktadr. Gilligan, kadnlarn, kendile


Kadnlar kendi ahlaki yarglarnda,
rini kiisel ilikileri ile tanmladklar,
erkeklere bakarak daha esnektiler; kat
kendi baarlarn da tekilere gz kulak

214
T o p lu m s a lla m a , Y a a m A k v e Y a la n m a

bir ahlaki buyruu izlemenin yaratt


o c u k lu k
elikileri grebiliyor ve bakalarna
zarar vermekten kanyorlard. Gilli- Modern toplumlarda yaayan
gan bu bak asnn, erkeklerin da insanlara gre, ocukluk yaamn ak
dnk tutumlarna kart olarak, ve seik bir aamasdr. ocuklar,
kadnlarn gz kulak olma ilikilerine bebekler ya da yrmeye yeni balayan
dayanan geleneksel konumunu yanstt lardan ayrdr; ocukluk, bebeklik ile
n ileri srmektedir. Gemite kadn ergenlik dnemi arasnda yer alr. Ne ki,
lar erkeklerin yarglarna boyun ocukluk kavram, bugnk toplum
eerken, erkeklerin byk blmnn yaammzn bir ok baka yn gibi,
yoksun olduu niteliklere sahip olduk yalnzca gemi iki ya da yzylda
larnn da farkndaydlar. Kadnlarn ortaya kmtr. Daha eski kltrlerde
kendilerine bak, bireysel baardan ocuklar, uzun bir bebeklik dnemin
duyulan gururdan ok bakalarnn den dorudan doruya topluluk
gereksinimlerini baaryla yerine iindeki alma rollerini yklenmeye
getirmelerine dayanmaktayd (Gilligan gemekteydiler. Fransz tarihi Plilippe
1982). Aries (1965) gelimenin ayr bir aamas
olarak ocukluun ortaada varol
madn ileri srmtr. Ortaa
Yaam ak boyunca Avrupasna ait resimlerde ocuklar,
top lu m sallam a olgun yzleri ve kendilerinden daha
byklerle ayn tarz giysileri olan kk
Bireylerin yaamlar srasnda
yetikinler olarak sergilenmekteydiler.
yaad deiik geiler ilk bakta
ocuklar, yetikinlerle ayn i ve oyun
biyolojik olarak kat bir biimde
etkinliklerine katlmaktaydlar ve bizim
belirlenmi gibidir -ocukluktan yeti
imdi elde bir diye grdmz ayr
kinlie ve nihai olarak lme. Ne ki,
oyunlar ya da oyuncaklar yoktu.
insan yaam aknn aamalar,
doalar gerei biyoloyik olduu kadar Tam da yirminci yzyln balarna
toplumsal niteliktedir (Vincent 2003). kadar, pek ok bat lkesinde ocuklar,
Bu aamalar, hem kltrel farkllklar imdi ok erken diye dndmz
dan hem de belli toplum tipleri iinde bir yata altrlmaktaydlar. Aslnda,
yaayan insanlarn maddi koullarndan bugn bile dnyada, ocuklarn genel
ettkilenir. rnein, modern Batda, likle fiziksel bakmdan g koullar
lm genellikle yal insanla birlikte altnda (rnein kmr madenlerinde),
d-nlr, nk insanlarn byk tam zamanl olarak altrldklar bir
blm yetmi yan zerine kacak ok lke bulunmaktadr. ocuklarn
biimde yaarlar. Bununla birlikte, kendilerine zg haklar olduu dn
gemiin geleneksel toplumlarnda, cesi, ve ocuk igcnn kullanmnn
gen yata lenlerin says, yalln ahlaki bakmdan irkin olduu anlay,
gren insanlarn saysndan daha oktu. olduka yeni gelimelerdir.
o c u k e m e i so ru n u , K re sel
E itsizlik balkl 11. Blm de, s. 446-
7'de tartlacaktr.

215
T o p lu m s a lla m a . Y a am A k v e Y a la n m a

Bugn farkettiimiz, uzun sren


ocukluk dnemi yznden, modern
toplumlar kimi bakmlardan geleneksel
toplumlardan daha fazla ocuk-
merkezdirler. Ama ocuk-merkezli bir
toplumun, btn ocuklarn anne
babalarndan ya da dier yetikinlerden
sevgi ve zen grd bir toplum
olmad vurgulanmaldr. ocuklarn
fiziksel ve cinsel bakmdan istismar,
byle bir davrann tm boyudan
yalnzca son zamanlarda gn na
kmsa da gnmz toplumundaki
aile yaamnn sk grlen bir zellii
dir. ocuk istismarlarnn modernlik
ncesi Avrupa'daki ocuklara ynelik,
kamunun bugnk llerine gre,
kt davranlarla ak balantlar
bulunmaktadr.
Modern toplumlarda imdilerde
yaanan deimelerin bir sonucu ola
rak, ocukluun bir kez daha kendine
zg konumunu yitiriyor olmas olas
grnmektedir. Kami gzlemciler,
Modern Bat toplumlarnda gen yeniyetmeler ocukluk ile
ocuklarn son derece hzl bydkle yetikinlik arasnda gidip gelirler.
rinin bir olgu olduunu ileri srmekte-
ler. Bunlar, ok kk ocuklarn bile
yetikinlerle ayn televizyon program toplumlardaki gen insanlar arasnda
larn izleyebildiklerini; bunun da sk sk grlenle ayn derecedeki kar
onlarn erken bir yata, yetikin dnyas maa ve belirsizlii ortaya karmamak
hakknda nceki kuaklara oranla ok tadr. rnein, kiinin yetikinlie
daha fazla bilgi sahibi olmalarna yol geiini imleyen belirli trenlerle birlik
atna iaret etmekteler. te geerli olan yaa gre derecelendirme
Y e n iy e tm e
sistemi bulunduu durumda, fiziko-
seksel gelime srecinin almas daha
Bize bugn bylesine tandk gelen kolaydr. Geleneksel toplumlardaki
yeniyetme kavram, son zamanlara ergenler, modern akranlarna kyasla,
kadar olmayan bir kavramd. Ergenlikte deiimin hz daha yava olduundan,
(bir kiinin yetikin cinsel etkinliini ve daha az rendiini unutma deneyi
remeyi gerekletirecek yetenee mini yaarlar. Bat toplumlarnda
ulat nokta) ortaya kan biyolojik ocuklar artk ocuk olmamalarnn
deimeler evrenseldir. Yine de pek ok gerektii bir zaman vardr: oyuncakla
kltrde bu deimeler, modern rn bir kenara atma ve ocuka

216
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

uralarn brakma zaman. ocuklarn ykseklii yznden daha byk bir


yetikinlerle yanyana altklar risk altndaydlar.
geleneksel kltrlerde, bu rendiini
te yandan, bizim bugn yaa
unutma sreci olaan olarak ok daha
dmz kimi gerilimler, daha nceki
az ksayd.
dnemlerde ok daha az dile getiril
Bat toplumlarnda yeniyetmelerin mekteydi. nsanlar genellikle anne
kafas karktr ve arada kalmlardr: babalaryla ve dier akrabalaryla,
Yeniyetmeler sk sk yetikinlerin yolu bugnk daha akkan nfusa kyasla
nu izlemeye alrlarsa da yasal olarak daha yakn bir iliki iindeydiler ve
yine ocuk olarak grlrler. almak izledikleri alma rutinleri, kendilerin
isteseler de okulda kalmaya zorunlu den ncekilerle aynyd. Bizim toplu-
durlar. Onlar, srekli deiim altndaki mumuzda, evlilikte, aile yaamnda ve
bat yaamnda, ocukluk ile yetikinlik teki toplumsal balamlarda zm
arasna skmlardr. lenmesi gereken nemli belirsizlikler
bulunmaktadr. Bizler, gemiteki
G e n y e t i k in li k insanlara bakarak daha yaygn olarak
kendi yaamlarmz kazanmak
zorundayz. Cinsel balarla evlilik
Gen yetikinlik, modern toplum
balarnn yaratlmas, rnein, artk
larda, giderek kiisel ve cinsel gelime
anne babalar tarafndan belirlenmek
deki zgl bir aama haline geliyor
yerine bireysel giriim ve seime
gibidir (Goldscheider ve Waite 1991).
dayanmaktadr. Bu, birey iin daha fazla
zellikle daha varlkl gruplarda, yirmili
zgrlk anlamna gelmektedir; ne ki
yalarnn bandaki insanlar, gezmeyi
artan sorumluluk da gerilim ve
ve cinsel, siyasal ve dinsel balanmalar
glkler yaratmaktadr.
kefetmek iin zaman ayrmaktadr.
Tam yetikinliin sorumluluklarn yk- Orta yalardaki ileriye doru bak
lenilmesinin bu biimde ertelenmesi srdrebilmenin, modern toplumlar
nin, pek ok gencin srdrd uzayan iin zel bir nemi bulunmaktadr.
bir eitim dnemi dnldnde, nsanlarn ounluu, geleneksel
artmas olasdr. kltrlerdeki insanlarn ounluu iin
geerli olan, btn yaamlar boyunca
O lg u n y e t i k in li k ayn eyleri yapmay artk beklemiyorlar.
Yaamlarn tek bir meslekte geiren
Bugn Batdaki gen yetikinlerin erkek ve kadnlar orta yalarnda, o
ou, nlerindeki yalla kadar uzayan zamana kadar elde ettikleri eylerin
bir yaama bakmaktadrlar. Modernlik doyum salayc olmadn ve yeni
ncesi dnemlerde, bunlarn pek az frsatlarn tkandn dnebilirler. lk
byle bir gelecei byk bir gvenle yetikinlik dnemlerini bir aile kurmaya
bekleyebilirdi. Hastalktan ya da ve evdeki ocuklar bakmak iin
yaralanmadan kaynaklanan lmler harcayan kadnlar, kendilerini toplum
tm ya gruplarnda imdikine oranla sal adan deersiz duyumsayabilirler.
ok daha skt ve zellikle kadnlar, Orta yalarn sren pek ok insan iin,
doum srasndaki lm oranlarnn bir orta ya bunalm olduka

217
T o p lu m s a lla m a , Yaam A k v e Y a la n m a

gerektir. Bir insan, yaamn kendisine biimde uyum salayanlarn, toplum


sunduu frsadar harcadn ya da yaamnn sunabilecei dardaki
ocukluklarndan beri benimsedii dllerle giderek daha az ilglenecekleri
hedeflere hi bir zaman ulaamaya dnlmekteydi. Bunun genellikle
can dnebilir. Yine de yalanma doru olabileceine kuku yoksa da, ge
nn, kendini brakmaya ya da tam bir yalardaki pek ok kiinin fiziksel
umutsuzlua yol amas gerekme bakmdan salkl olduklar bir
mektedir; ocukluk dlerini brakmak toplumda, da dnk bir bakn
zgrletirici de olabilir. giderek daha fazla ne kma olasl
yksektir. Emekli drmdakiler, yeni
Y a llk bir eitim aamasnn balad nc
a olarak da adlandrlan bir dnem
Geleneksel toplumlarda, yal
de kendilerini yenileyebilirler (ayrca,
insanlara okluk byk bir sayg
17. Blmde, s. 742-3'deki yaam boyu
gsterilirdi. Ya derecelerine sahip olan
renme hakkndaki tartmaya da
toplumlarda, yallar genellikle, toplu
baknz). Aadaki kesimde, yalan
luk iin nemli olan konularda nemli
mayla ilgili sosyolojik konular daha
bir sz hakkna sahiptiler; hatta son
aynntl olarak ele alyoruz.
sz sylerlerdi. Ailelerin ierisinde de,
hem kadnlarn hem de erkeklerin
yetkesi oklukla yalan ilerledike Yalanm a
artard. Sanayilemi toplumlarda ise Fauja Singh, Londra maratonunu
buna kart olarak, yallar hem aile ilk 2000 ylnda, seksen dokuz yanda
ierisinde hem de daha geni toplumsal komutu. Singh, maratonu 6 saat 54
grupta, yetkeden yoksun olma eilimin dakikada bitirmiti. Ciddi olarak en son
dedirler. Emekli olarak igcnden kotuu zaman, elli yl nceydi.
ktklar iin, ark yaamlarnn nceki 2001'de neredeyse ayn srede marato
dnemlerinden daha yoksuldurlar. Ayn nu bitirdiinde, doksan ya zeri kiiler
zamanda, bir sonraki blmde grece iin dnya rekorunu neredeyse bir saat
imiz gibi, altmbe ya yukarsndaki ilerletmiti. Singh, 2002'de, maraton
insanlarn toplam nfus iindeki payla koma zamann 6 saat 45 dakikaya in
rnda nemli bir art gereklemitir. dirmiti. Ayn yl, 407 yarmacnn
Geleneksel bir kltrdeki ya Londra m aratonunu b itirm esi,
basamaklarnda yalla gei, sklkla Singh'inkinden daha uzun srmt;
bir bireyin ulaabilecei en yksek bunlarn pek ou da otuzlarndayd.
konumu gstermekteydi. Bizim toplu- Singh bu yalardayken, doduu
mumuzda, emeklilik tam tersi sonular Hindistan'daki kentler arasndaki
getirme eilimindedir. Artk ocukla- yarlara katlyordu. 1947'de Hindistan
nyla birlikte yaamayan ve ekonomik bamszln kazandnda, yeni
alandan dlanan yal insanlar iin ncelikler Singh'i kou ayakkablarn
yaamlarnn son dnemlerini doyum, dolaba kaldrmaya yneltmiti. Bir sre
salayc hale getirmek kolay deildir. sonra dul kalan ve Dou Londra'daki
Bir zamanlar, kendi ilerindeki kaynak Ilford'a tanan Singh'in ktaya
lara ynelerek yalla baarl bir dalm olan drt ocuu, on

218
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

nsanlar, zellikle de daha zengin


lkelerdeki insanlar, daha nce hi
olmad kadar uzun, salkl ve retken
bir biimde yayorlar. Kralie, tahta
getii 1952 yl iinde, yz yan
geenleri kutlamak iin, 273 doum
gn kudama telgraf gndermiti.
Bugn bu say, ylda 3.000'den fazla
(Cayton, Kingshill Research Centre
2002'den alnt). Yalanmak, yukarda
deinilen insanlarn durumunda olduu
gibi doyurucu ve dllendirici bir
deneyim olabilir ya da fiziksel zorluk ve
toplumsal yaltlmayla dolu olabilir.
Yal insanlarn ou iin yalanma
deneyimi, bu ikisi arasnda yer alr.
Bu blmde, yalln doasn ele
alacak, hzla deien bir dnyada
yalanmann ne demeye geldiini ara
tracaz. Yakln biyolojik, ruhsal ve
toplumsal ynlerini incelemeden nce,
Britanya nfusunun nasl yalandnn
ksa bir betimlemesini vereceiz. Daha
sonra, insanlarn yalanyor olmaya
nasl uyum saladklarna, en azndan

19DI *
1931

Fauja Singh doksanlarnda hala maraton kouyordu


1951 m BS.
1961
ian M M H M M
981
torunu ve be torununun ocuu bulu '991

nuyordu; artk yeni heyecanlar aramaya 2001 P


2Q11
balamt. Gnlk yrylerini, arada 2021 m m
ksa koularla desteklemeye balad. Az 203!
bir zamanda bacaklar kaybettikleri 204 r ____ _ J| | ^ p M m M B
gce kavumutu. O zaman Sing, 2051

maraton hakknda bir televizyon 2 4 6 8 10 12


Milyon
program seyretti ve bu ona esin verdi.
O zamandan beri Sing, dnyann her 6 . 1. ekil B irleik Krallktaki y al
tarafnda maraton kotu ve yardm iin n fu s, 1 9 0 1 - 2 0 5 1
binlerce pound toplad (Askwith 2003). Kaynak: OPCS. Sodology Revlew 8 .2 . (Kasm 1998),
arka sayfadan alnmtr.

219
T o p lu m s a lla m a , Y aam A k v e Y a la n m a

sosyologlarn gznden bakacaz. Bu salgn hastalklarn kontrol ile tptaki


bizi, Birleik Krallk'ta yalln, yal gelimeler hep dnya zerindeki
insanlarn karlat kimi zgl zorluk lmleri drd. Toplumlarn byk
ve sorunlar zerinde duran bir tartma blmnde, daha az ocuk bebekken
sna gtrecek. Ayrca, Britanya nfu lyor; daha fazla insan yallna
sunun yalanmasyla ilgili siyasal eriiyor.
konular, yal insanlarn oalmasna
Deien deomografk istatistiklere
verilen nemi artran konular tartaca
bakldkta, kimi sosyolog ve geronto-
z. Sonuta da, dnya nfusunun
loglar nfusun grilemesinden sze-
grilemesine ilikin bir tartmay ele
diyorlar (Peterson 1999). Grileme,
alacaz.
sanayi toplumlarndaki iki uzun d
nemli eilimin bir sonucudur: ailelerin
Birleik Krallk toplumunun
daha az ocuk sahibi olma eilimleri (7.
grilemesi
Blmde tartlmaktadr) ile insanlarn
Dnya zerindeki toplumlar yala daha uzun yaamalar olgusu. Britanyal
nyor. Dnyann nfusunun artan bir erkeklerin doumda ortalama yaam
oran, altml, yetmili ve daha yukar beklentisi, 1900'da doan biri iin
yalarn sryor; bu srecin yirmibirin- krkbe yldan, bugn doan birisi iin
ci yzyl boyunca da yaanma olasl yetmialt yla kmtr. Britanyal
yksek (Lloyd-Sherlock 2004). Britan- kadnlar iin, yaam beklentisi ayn
yann nfusu da bir istisna deil. 6.1. dnemde krksekizden seksene km
ekilin gsterdii gibi, 1851 ile 1911 tr (6.2. ekile baknz). Bu kazanlarn
arasndaki btn nfus saymlarnda 65 byk blm yirminci yzyln ilk
yan zerindeki nfusun toplam yarsnda ortaya kmtr ve byk
nfusa oran yaklak % 5 civarndayd; lde, genler arasndaki yaamda
bu oran yirminci yzylda e katland. kalabilme ansnn artmasndan kay
Bu deimeler bir ok etkene baldr. naklanmaktadr. Birleik Krallkta
Modern tarm, temizlik sistemleri, 1921'de, canl doan her 1.000 bebek

Projeksiyonlar

Kctdn

o ------------------------------------------------------------------------:---------------
1901 1921 1941 1961 1981 2001 2021

6.2. ekil B irleik K rallktaki y a a m b e k le n tisi


Kaynak: http://www.statistics.gov.uk/STATBASE/ssdataset.asp?vlnk=7420

220
T o p lu m s a lla m a . Y a am A k v e Y a la n m a

ten 84,0' bir yana varmadan Yirminci yzyln ilk eyreinde doan
lyordu; 2002'ye gelindiinde bu oran Britanyallar iin, bulunabilen ilerin
canl doan her 1.000 bebek iin 4,8'e byk blm iin orta retim bile
inm iti (H M SO 2 0 0 4 ). 2 0 0 3 'e fazla saylyordu; ou insan da ellili
gelindiinde, ortalama yaam beklentisi yllarnn tesinde yaayacaklarn
80,5'e kmt (HMSO 2005). Bu beklemiyordu -beklese de ancak bir dizi
eilimler, Britanya toplumunun gelece engellilikten ekerek yaayacaklarn
i bakmndan ok byk bir nem bekliyordu. Bugn, ayn insanlar
tamaktadr. kendilerini yetmili ve seksenli yala
rnda buldular; pek ou greli olarak
nsanlar nasl yalanr? salkl, iten ve toplumsal yaamdan
kopmaya istekli deiller; daha nce
Yalln doasn incelerken, ya
yeterli olduunu dleyemeyecekleri
lanmann toplumsal ynlerini incele
kadar okula gereksinim duyuyorlar.
mekle uraan toplumsal gerontoloji
almalarna bakacaz. Yalanmay Yalanmak ne demektir? Yalan
incelemek biraz, hareketli bir hedefi ma sosyolojik olarak, insanlar yalan
incelemeye benzer, insanlar yalan dka etkileyen biyolojik, ruhsal ve
dka, hem toplumun kendisi hem de toplumsal srelerin birleimi olarak
yal olmann anlam ayn zamanda tanmlanabilir (Abeles ve Riley 1987;
deiir (Riley ve dierleri 1988). Atchley 2000). Bu sreler farkl,
ancak birbiriyle ilikili, geliim
saatlerinin varln dndrmek
tedir: (1) fiziksel bedene gndermede
bulunan biyolojik bir saat; (2) zihin ve
zihinsel yeteneklere gndermede
bulunan ruhsal bir saat; ve (3) yala
ilikili olan kltrel normlar, deerler ve
rol beklentilerine gndermede bulunan
bir toplumsal saat. Bu srelerin de,
aada gsterildii gibi, ok fazla
deiiklikler gstermektedir. Yan
anlamna ilikin kavraymz, hem son
zamanlardaki aratrmalar yalanmayla
ilgili pek ok miti geersiz kld iin
hem de beslenme ve salktaki gelime
ler pek ok insann daha nceye kyasla
daha uzun, daha salkl yaamalarna
olanak verdii iin hzla deimektedir.

Biyolojikyalanma
Yalanmann iyi bilinen biyolojik
Eninde sonunda, biyolojik yalanmann etkisi etkileri vardr; bunlarn tam olarak
kanlmazdr. hangi kronolojik yata ortaya ktklar,

221
T o p lu m s a lla m a . Y a am A k v e Y a la n m a

genetik etkenlere ve yaam biimine konabilir (John 1988). Yaam biimi,


bal olarak bireyden bireye byk btn yataki insanlar iin nemli bir
deimeler gsterir. Genel olarak, salk fark yaratacaktr. Yalanmann
erkekler ve kadnlar iin benzer getirdii fiziksel deimeler pek ok
biimde, biyolojik yalanma tipik olarak insan, seksenlerine kadar etken,
u anlamlara gelir: bamsz bir yaam srdrmekten
nemli lde alkoymamaktadr. Kimi
- gz mercekleri esnekliklerini
bilginler, uygun bir yaam biimi ve
yitirdiinden grmekte glk
tbbi teknoloji ile, her defasnda daha
(kk yazlar elli yan zerindeki
fazla insann, biyolojik bakmdan
insanlarn byk blm iin bir
mmkn olan ve lmlerinden hemen
beladr);
nce yalnzca ksa bir hastalk dnemi
- duyma kayb; nce yksek geirecekleri en ok yaa ulancaya
titreimli olanlar, sonra da daha kadar yaamalarnn olanakl olduunu
dk titreimliler; ileri srmektedir (Fries 1980). Genetik
olarak ne zaman lmeye ya da hatta
- derinin altndaki yap giderek
lmeye programlanp programlanma
daha krlgan olduu iin, krk
dmz konusunda bir tartma bulun
lklar (yalnzca kanlmaz oan
maktadr (Kirkwood 2001). Kimileri
erteleyebilmek iin, milyonlarca
120 yana kadar yaamann olanakl
pound deri losyonlar ile yaygn
olduunu ileri srse de, insanlarn
cerrahi yz gerdirmeye harcan
byk blm iin doksan ile yz yl
maktadr);
yaamak, genetik olarak belirlenen ya
- kas ktlesinin azalmas ile buna dalm iin st snr oluturur gibidir
elik eden, zellikle orta yalarda (Fries 1980; Rusting 1992; Treas 1995;
artan ya birikimi (yirmibe ya Atchley 2000). Resmi olarak dnyann
nzda egzersiz yoluyla dengeleye en yal insan olarak kaydedilen Fransz
bildiiniz yeme alkanlklar, elli kadnJane Calment, 1997'de ldnde
yanzda banza dert olacaktr); 122 yandayd. 100 yana kadar
ve bisiklete binmiti; ocukken de Vincent
van Gogh ile tanmt. Baka insanla
- nefes yoluyla daha az oksijen alm
rn, yalarn dorulamak olanakl
ve egzersiz srasnda kullanm
olmasa da, daha da fazla yaadklar ileri
yznden kalp-damar etkinliinde
srlmtr.
bir dme (yaam boyu kou
yapanlar otuz yanda bir mili alt Birleik Krallk'taki yal insanlarn
dakikada koarken altm yana byk bir blmnn nemli herhangi
geldiklerinde sekiz dakikay bul bir fiziksel sorunu olmasa ve bu insan
maktan mutlu olacaklardr). lar fiziksel olarak etken olsalar bile,
Olaan yalanma srelerinden zayf ve krlgan yallk hakkndaki
kalamaz, ne ki bu sreler, iyi salk, talihsiz klieler varolmay srdrmek
uygun diyet ve beslenme ve kabul tedir (Heise 1987). Bu klieler, genlik
edilebilir lde egzersiz ile ksmen taknts olan ve yallk ile lmden
korkan Bat kltrndeki yalln
telafi edilebilir ya da onlara kar

ZZZ
T o p lu m s a lla m a , Yaam A k v e Y a la n m a

biyolojik anlamndan ok toplumsal Yal insanlardaki unutkanln


anlamyla ilikilidir. birincil nedeni olan beyin hcrelerinin
bozulmasnn artmasyla tanmlanan
Ruhsalyalanma
Alzheimer hastalna bile, seksenbe
Yalanmann ruhsal etkileri, yall ya zeri insanlarn yars gibi yksek bir
n ruhsal boyutuna ilikin aratrmalar oranda raslanrken, bu hastalk, yetmi-
artan bir hzda srse de, fiziksel be ya altndaki, bakmevlerinde olma
etkilerine kyasla daha az bilinmektedir. yan insanlar arasnda grece ender
Bellek, renme, zeka, beceri ve bulunmaktadr. Son dnemlerdeki
renmeye gdlenme gibi eylerin aratrmalar, zellikle de tartmal alan
yala birlikte azald yaygn biimde kk hcreler zerine yaplanlar,
varsaylyor olsa da, yalanmann ruhsal Alzheimer hastalnn tedavisinin bir
boyutu zerine aratrmalar ok daha gn olanakl olabilecei umudunu
karmak bir sreci dndrmektedir yaratmtr. 2004'de len eski A.B.D.
(Birren ve Schaie 2001). bakan Ronald Reagan, Alzheimer
rnein, bellek ve renme hastalna yakalanan belki de en nl
yetenei, ou kii iin, anmsama ve rnek. Ei Nancy Reagan aka kk
bilgiyi zmlemede, zihinsel gerileme hcre aratrmasn desteklemektedir.
biiminde yanl bir izlenim yaratan bir
yavalama olsa da, yaamlarnn olduk
Toplumsalyalanma
a ge dnemlerine kadar azalmamak- Toplumsal ya, belirli bir krono
tadr. Yaamlar canllk dolu ve zengin lojik yala kltrel olarak eleen
olan yal insanlarn ounluu iin, normlar, deerler ve rollerden oluur.
renmeye gdlenme, dnce ak Toplumsal ya hakkndaki dnceler
l ve sorun zme yetenei gibi zihin bir toplumdan dierine deiir; en
sel yetenekler, yaamlarnn ok ge bir azndan modern sanayi toplumlarnda
dnemine kadar geriliyor grnme
mektedir (Baltes ve Schaie 1977; Schaie
1979; Atchley 2000).
Son dnemlerde yaplan aratrma
lar, bellek kaybnn, salk, kiilik ve
toplumsal yaplar gibi teki deikenler
le hangi lye kadar ilikili olduu
zerinde younlamaktadrlar. Bilginler
ile psikologlar, entelektel gerilemenin
her zaman geri dndrle-mez
olmadn ileri srmektedirler ve
yksek entelektel ilev dzeylerinin
daha uzun sre korunabilmesini sala
yabilecek tbbi mdahalelerin yapla
bilmesini salamak iin risk altndaki
yal insanlar belirlemeye almak "ok ender televizyon seyrediyoruz.
tadrlar (Schaie 1990). Bo zamanmzn byk blm sekse
ayrlm durumda."

223
T o p lu m s a lla m a , Y aam A k v e Y a la n m a

zaman ierisinde de deiir. Japonya ve biimlendirmeye ve yeniden tanmla


in gibi toplumlar geleneksel, yal maya alrlar (Riley ve dierleri 1998).
insanlar tarihsel bellek ve bilgelik Yal insanlara kar ayrmcl aada
kayna olarak grererk onlar onurlan (s. 236-7'de) tartyoruz.
drmlardr. Birleik Krallk ile A.B.D.
gibi toplumlarn ise yallar, zamanlar Yalanm a: rakip so sy o lo jik
nn dnda olan hem onlarn genlerin aklamalar
ok deer verdii yksek teknolojiye
Gerontolojiyle uraan sosyolog
daha az yatkn olmalarndan hem de
onlarn kltrlerinin genlik taknts lar, Britanya toplumundaki yalln
olmas yznden retken olmayan, yaps hakknda olarak bir dizi kuram
ortaya atmlardr. lk kuramlardan bir
baml insanlar diye gzard etmeleri
blm, bireyin, yalandka deien
daha olasdr. Bugnlerde, ebedi genlik
sz veren reeteli ilalara, plastik toplumsal duruma uyarlanmasna vur
gu yapmtr. Daha sonraki kuramlar
cerrahiye ve ev yapm arelere bir ser
toplumsal yaplarn yal insanlarn
vet harcanmaktadr. Bunlar arasnda,
yaamlarm nasl biimlendirdikleri ve
karn inceltme ve yz gerdirme, kellik
yaam ak kavram zerinde younla
haplar ve losyonlar ve bellek ile kon
santrasyonu artrd ileri srlen mlardr. En yeni kuramlar daha ok
ynl olmular ve yal insanlarn zgl
haplar bulunmaktadr. A.B.D.'de,
kurumsal balamlar ierisinde kendi
1998'de piyasaya verildikten hafta
yaamlarn etken bir biimde nasl
sonra, iktidarszlk hap Viagra, btn
oluturduklar zerinde durmak
reeteli ila satlarnn % 94'n
tadrlar.
kapsyordu (Hotz 1998).
Rol beklentileri, insann kendi kii Birinci ku ak kuram lar: levselcilk
sel kimliinin son derece nemli
Yalla ilikin en eski kuramlar,
kaynaklardr. Britanya toplumunda
1950 ve 1960'larda sosyolojide baskn
yallk ile eletirilen kimi roller
durumda olan ilevselci yaklam
genellikle pozitif niteliktedir: lord,
yanstmaktadrlar. Bu kuramlar bireyle
birincil danman, sevecen byk anne-
rin yalandka deien toplumsal
baba, dinsel byk, bilge ruhsal ret
rollere nasl uyarlandklar ve bu rollerin
men gibi. teki roller, kendine gvenin
toplum iin yararlarnn neler olduu
azalmasna ve yaltlmaya yol aacak
zerinde durmulardr. En eski
kadar zarar verici olabilir. Britanya
kuramlar genellikle yalanmann
kltrnde yal insanlar iin olduka
fiziksel ve ruhsal gerileme getirdiini,
damgalayc, klie roller bulunmaktadr;
deien toplumsal rollerin de bu
huysuz ihtiyar, aptal ihtiyar, skc
gerilemeyi dikkate almas gerektiini
ihtiyar ve pis ihtiyar erkek ya da
varsaymlardr (Hendricks 1992).
kadn gibi (Kirkwood 2001). Gerekte,
btn tek insanlar gibi yal insanlar da 1950'lerin en etkili ilevselci
edilgen bir biimde kendilerine kuramclarndan birisi olan Amerikal
yklenmi toplumsal rolleri kabul sosyolok Talcott Parsons, toplumun
etmezler; onlar etken bir biimde yal insanlar iin ilerleyen yala uyumlu

224
T o p lu m s a lla n m a . Y a am A k v e Y a d la n m a

roller bulmas gerektiini ileri srm yal insanlarn doldurduu rollerin,


tr. Parsons, zellikle A.B.D.'nin onlar taze bir g ve yeni becerilerle
genlik ve lmden kanma zerindeki daha iyi yerine getirecekleri dnlen
vurgusunun, yal vatandalar iin gen insanlara ak hale getirecektir.
potansiyel bilgelik ve olgunluuna Uzakla-trmann ayn zamanda yal
dayanan roller salamakta baarsz insanlar iin de ilevsel olduu
olduunu dikkate almaktayd. Dahas varsaylmaktadr, nk bu, onlarn
Parsons, kendi zamannda bile aka ilerleyen yalar ve bozulan salklar ile
grlen toplumun grilemesi ortaday tutarl bir biimde daha az zorlayc
ken, bu baarszln yal insanlarn roller yklenmelerine olanak salaya
cesaretini krmasna ve toplumdan caktr. Yal yetikinlere ilikin bir dizi
soyutlanmasna gtrebileceini ileri alma gerekte byk ounluun
srmt. Parsons (1960), salkl bir emeklilik hakknda iyi eyler hisset
olgunlua erimek iin, yal insanlarn tiini, morallerini ykselttii ve mutlu
ruhsal olarak kendi deien koullarna luklarn artrdn rapor etmektedir
ayak uydurmalarnn, toplumun da yal (Palmore 1985; Howard 1986)
insanlarn sahip olduu toplumsal
rolleri yeniden tanmlamasnn gerekli Uzaklatrma kuramnn birtakm
olduunu ileri srmekteydi. Parsons'a hakikaderi ierdii aksa da, yal
gre, eski roller (i gibi) terkedilip yeni insanlarn btnyle uzaklatrlmas
retken etkinlik biimlerinin (gnll dncesi, yalln ister istemez krl
hizmet gibi) belirlenmesi gerekiyordu. ganlk ve bamllk ierdii biimindeki
yaygn nyargy elde bir diye grmek
Parsons'un dnceleri, insanlar tedir. levselci yalanma kuramlarn
yalandka onlar geleneksel rollerin eletirenler, bu kuramlarn yal insan
den uzaklatrarak bu rolleri tekiler larn deien koullara ayak uydur
iin ak hale getirmenin toplum iin malarnn gerekli olduunu vurguladk
ilevsel olduunu ileri sren uzak larn, ancak yal insanlarn karla
latrma kuram'nn dncelerini tklar koullarn adil olup olmadn
haber veriyordu (Cumming ve Henry sorgulamadklarn ileri srmektedir.
1961; Estes ve dierleri 1992). Bu bak Buna tepki olarak, bir baka grup
asna gre, yal insanlarn artan -kuramc toplumsal atma gelenein
krlganlklar, hastalklar ve bamllk den gelen- ortaya kmtr (Hendricks
lar verilmiken, bunlarn yeterli bir 1992).
biimde yerine getiremedikleri gelenek
sel toplumsal rolleri hala igal ediyor ikin ci ku ak kuram lar:ya
olmalarnn toplum iin giderek artan tabakalam as kuram veyaam ak
ilevsizlikler yaratacaktr. Bu yzden kuram
yal insanlarn ilerinden emekli edil
meleri, sivil yaamdan ekilmeleri, 1970'lerin ortalarnda, gerontoloji
giderek teki etkinliklerden de uzakla ierisinde yeni bir grup kuram ortaya
trlmalar gerekir. Uzaklatrmann, kondu (Estes ve dierleri 2003). En
toplumun geneli iin ilevsel olduu nemli katklardan ikisi, ya tabakala
varsaylmaktadr nk bu, daha nce mas kuram ile yaam ak modeli idi. Ya

225
T o p lu m s a lla m a . Yaam A k v e Y a la n m a

tabakalamas kuram, emeklilik tarafndan nclk edilen politik iktisat


politikas gibi toplumsal yaplarn rol bak as olmutur. Politik iktisat
le bireysel yalanma sreci ile toplum kuram, bask sistemleri olarak kapita
daki yal insanlarn daha genel lizm ile devletin rolne ve yal insanla
tabalakamas zerindeki etkisine rn marjinalletirilmesine ilikin bir
bakyordu. Ya tabakalamas kuram yaklam sunmaktadr.
nn nemli bir yn, yapsal gecikme
Politik iktisat kuram, toplumda
kavramdr (Riley ve dierleri 1994). Bu
geerli olan g dzenlemeleri ile
yaplarn, nfus ierindeki ve bireylerin
eitsizlikleri biimlendiren ve yeniden
yaamlarndaki deimelerle nasl
reten ekonomik ve siyasal dzenlerin
birlikte deimediklerine ilikin bir
zerinde durmaktadr. Sosyal politika,
anlay sunmaktadr. rnein, Birleik
rnein gelir, salk ya da sosyal gven-
Krallk'ta ikinci Dnya Savann
lie ynelik olan zamann toplumsal
hemen ardrdan emeklilik ya 65 olarak
savamlar, atmalar ve baskn g
belirlendiinde, yaam beklentisi ile
ilikilerinin sonular diye grlr. Yal
yal insanlar iin nitelikli bir yaam
insanlar etkileyen politikalar toplu
olana, bugnkne kyasla olduka
mun, toplumsal cinsiyet, rk ve snfa
dkt (s. 220'deki 6.2. ekile baknz).
gre tabakalamasn yanstr. Bu
Ya tabakalamas yaklam gibi haliyle, yalanma ve yallk olgular
yaam ak bak as da, yalanmaya dorudan, iinde konumlandklar
bireysel uyarlanmann tesine geerek genel toplumla balantldr ve teki
bakmaktadr, (yaam ak dncesi, toplumsal glerden yaltlm bir
yukarda s. 215'de anlatlmaktadr.) Bu biimde ele alnamaz (Estes ve Minkler
bak as yalanmay, yaam aknn 1991; Estes ve dierleri).
daha nceki dnemlerinde ortaya kan
tarihsel, toplumsal, ekonomik ve evre Birleik Krallkta yalln
sel etkenler tarafndan biimlendirilen, grnleri
yaamn bir aamas diye grmektedir.
Yalanma, yeni olaslklar sunan bir
Bu yzden yaam ak modeli, yalan
sre olmakla birlikte bilinmedik
may doumdan lme dek sren bir
zorluklar da beraberinde getirmek
sre diye grr. Bu ynyle, ayr bir
tedir. insanlar yalandka, baetmenin
grup olarak yalnzca yallar zerinde
g olduu fiziksel, duygusal ve maddi
duran eski kuramlardan ayrlr. Kuram,
sorunlarn bir birleimi ile kar karya
ruhsal durumlar, toplumsal yaplar ve
kalrlar. nemli bir geii belirleyen
toplumsal sreler arasndaki ilikileri
zorluklardan biri de emekliliktir. ou
incelediinden mikro ve makro-sosyo-
insan iin almak yalnzca faturalar
loji arasnda bir kpr oluturmaktadr.
demekle kalmaz, ayn zamanda
nc ku ak kuram lar: p olitik insanlarn kiisel kimlik duygularna
iktisat kuram katkda bulunur. Bu durumda, emeklilik
yalnzca gelir kaybna yol amaz; ayn
Son yllarda, yalanma hakknda zamanda, pek ok kiinin ayak uydur
yaplan alm alarn en nemli makta glk ektii bir stat kaybna
izgilerinden birisi, Caroll Estes da yol aar. Pek ok yal insann kar

2Z6
T o p lu m s a lla m a . Y a am A k v e Y a la n m a

karya kald bir baka nemli gei, heteroseksel olanlar kadar gay ve
ein yitirilmesidir. Dulluk, krk ya da elli lezbiyen olanlar da vardr. Dahas,
yllk bir ortan, birlikteliin ve Britanya'daki teki insanlar gibi,
destein esas kayna olan kiinin salklar arasnda da farklar vardr. Bu
kaybn temsil eder. Hollywood filmi farkllklar yal insanlarn kendi
Schmidt H akknda (About Schmidt - zerklikleri ile refahlarn koruyabilme
2002), barolnde oynayan Jack yeteneklerini de etkilemektedir.
Nicholson'un kendi yaamyla yzle
Yal insanlarn yukarda deinilen
mek zorunda kalan birisini anlat
farkllklarnn yansra, artk ge ya
maktadr.
imdi geni ve giderek artan bir ya
Yal nfus, Birleik Krallk grubunu kapsamaktadr. Genellikle
toplumunun bu kitap boyunca tartlan yaamn nc ve drdnc alar
eitliliini yanstmaktadr. Yal arasnda bir ayrm yaplmaktadr.
insanlar zengindir; yoksuldur; ve nc a, insanlarn etken, bamsz
aradadr; onlar her etnik gruptan bir yaam srdrdkleri, giderek artan
gelirler; yalnz ve deiik biimlerdeki bir biimde anne babala ve igc
aileleriyle yaarlar; siyasal deer ve piyasasna ilikin sorumluluklarndan
tercihleri bakmndan farkldrlar; kurtulduklar, elli ile yetmi drt ya

rlanda | _ -----
------------
r _] Yoksulluk oran
----------
Yunanistan i c "III
------------
Portekiz -------

Danimarka
Avusturya ______
-----------
Belika ----------- ----------- ------------ .... 1
:-----------
Birleik Krallk ----------- ------------
Fransa ______ :______
--------- -- =
Finlandiya *--------- = rz^ ==m m ______ 1
______
spanya T 1 1" 1---------- ~ --------
w 1
,c -
talya
------------
Almanya -----------
------------ - ------- ------------
sve
r ~ ------------
Lksemburg
------------ >
Hollanda fa
m
AB ortalamas
--------- ------------ ------------ ------------ ------------
10 20 30 40 50 60 70 80 90 100

6.3. ekil 65 ya ve zeri insanlar arasndaki yoksulluk oranave greli gelirb:


AB karlatrmas, 1998.
a Ulusal nfusun eitlenmi medyan gelirinin % 60 altndaki gelire sahip olanlarn yzdesi.
b 65 ya ve st kiilerin, 0-64 ya aras nfusun bir oran olarak eitlenmi medyan geliri.
Kaynak: SodaI Trends 34 (2004), s. 7.

227
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

Kimileri iin yallk arpc bir yoksulluk, kt salk, depresyon ve yalnzlk zamandr.

arasm kapsamaktadr. Bu grupta olan teki Avrupa Birlii lkelerinde de


pek ok kii, gelien bir tketim ve yinelenmektedir. Bununla birlikte yal
kltr finanse edebilecek kadar insanlarn kendi yaam standartlarna
zamana ve paraya sahiptir. Birleik ilikin znel duygular yalnzca maddi
Krallk'ta, turlarn ve teki rnlerini etkenlere deil, kendilerini karlatr
yalnzca elli ya st piyasasna ynelten dklar teki referans gruplarna da
bir irket olan Saga'nn baars, gri dayanmaktadr. Birbirlerinin anlarna
poundun artan gcnn kantdr. dayanarak nceki yaamlar ile karla
Buna karlk drdnc a, insanlarn trmalar yapmak da olanakldr. Byle
yaamlarndaki, bamszlklar ve likle, kendi durumlarn gemile,
kendilerine btnyle bakabilme maddi bakmdan (ahlaki ya da
gleri daha ciddi zorluklarla karlaan toplumsal bakmdan olmasa da) pozitif
yllardr. bir biimde karlatrmalar olasdr.
Bununla birlikte kendi durumlarn,
Bu ksmda, Birleik Krallk'taki
maddi olarak u andaki durumlarndan
eitsizlik, toplumsal cinsiyet ve etnik
daha iyi olmas olas olan, emeklilikten
durumun yalanma deneyimi zerin
nce sahip olduklar yaam standart
deki etkisine bakacaz.
laryla karlatrmalar da olanakldr.
E itsizlik veyal insanlar Yal insanlar kendi durumlarn ayrca,
bir btn olarak toplumun ya da teki
Genel olarak, Birleik Krallk'ta, emeklilerin ortalama yaam koullaryla
yal insanlar, nfusun teki blmle da karlatrabilirler. Bu yzden yal
rine kyasla maddi bakmdan daha kt insanlar arasndaki eitsizlie ilikin
durumda olma eilimindedirler. Bu ortak bir znel deneyim yoktur
durum, 6.3. ekilde grdmz gibi, (Vincent 1999).

228
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

ngiltere ve Galler
Her 100 erkek bana kadn says

6 . 4 . ek il Y al in s a n la r a ra sn d a k i c in s iy e t o ra n la r: y a a g r e , 1 9 5 1 - 2 0 0 1
* Yl o rta s n fu s ta h m in le rin e d a y a n m a k ta d r.
Kaynak: Social Trends 3 4 (2004), s. 7.

Snf, rk ya da toplumsal cinsiyet Yal insanlar arasndaki yoksullua


eitsizlikleri okluk kii cret karl d ah a ayrntl olarak, Yoksulluk,
T o p lu m s a l D la n m a ve R e fa h
almay braktnda artacaktr; bu
balkl 10. B l m d e, s. 3 9 5 -6 'd a
yzden yallkta eklenen eitsizlik, yal bakyoruz.
kadnlarn, aznlklarn ve kol iilerinin,
orta yataki akran edeerlerinden daha Britanya'daki 1.317 yal insann
yoksul olaca anlamna gelir. Emekli yaam biimleri zerine Kent niversi
lik, yal bir insann yaam standardnda tesi tarafndan yaplan bir anket (Milne
nemli bir d anlamna gelebilir. ve Harding 1999), iki ayr dnyann
alma yaam srasnda zel bir varln kantlamtr. Emekliliklerin
mesleki ya da kiisel emeklilik fonu balarnda olan, mesleki bir emeklilik
oluturabilme yetenei, emekliler ara fonundan yararlanan, aileleriyle payla
sndaki gelir eitsizliinin temel belirle tklar evde yaayan bireylerden oluan
yicilerinden birisidir. Sonu olarak, birinci dnyada, makul lde rahat bir
daha yaamlarnn sonraki blm yaam biimi bulunmaktadr. Seksen
lerinde en yksek haftalk safi gelire yan zerinde olan, yalnz yaayan ve
sahip olmalar olasl en yksek olan ok az tasarrufu bulunan insanlarn
grup, daha nce profesyonel ya da y oluturdu-u ikinci dnyada, arpc bir
netici olarak alm yal erkeklerdir. yoksulluk szkonusudur. Anketi

229
T o p lu m s a lla n m a . Yaam A k v e Y a la n m a

yantlayanlarn temel sorunlar olarak dmektedir (HMSO 2004). Kadnlarn


para konusun-daki kayglar, bozulan bu saysal stnl, yaamn sonraki
sala ilikin kayglardan hemen sonra dnemin kadnlamas diye tanmlan
gelmektedir. mtr.

Yaamnge dneminin kadnlamas Birleik Krallk'ta yaamn ge


dnemi yirminci yzyln ikinci yar
Kadnlar erkeklerden daha ok snda ezici oranda kadn arlklyd,
yaama eilimindedir. Birleik Kral- kadnlarn erkeklere oran dalga
lk'ta, doumdaki yaam beklentisi lanmalar gstermitir; bugnlerde de
kadnlar iin 2003 ylnda, erkekler iin dmektedir. u anda Birleik Krallk'ta
olandan neredeyse be yl daha uzundu doksan ya zeri kadnlarn says
(National Office of Statistics 2004a). erkeklerin saysndan kat fazladr;
Bu yzden, dulluk yal kadnlar iin bir ancak bu saynn 2021'e kadar iki kata
normdur. Altm be ya ve zeri olan dmesi beklenmektedir. Kadnlarn
kadnlarn neredeyse yars, seksen be saysnn erkeklerin saysna oranndaki
ya ve zeri olanlarn bete drd dul bu dmeni bir nedeni, Birinci Dnya
dur. Buna karn, altm be ile atm Savanda savam olan ok fazla gen
dokuz ya arasndaki erkeklerin drtte insann lmdr. Bu kuaktaki
evliyken bu oran seksenlerinin kadnlar emekliliklerine ilk kez 1961
banda olan erkekler iin % 60'a nfus saym srasnda ulatlar; bu

Byk Britanya Yzdeler


zel emeklilik zel emeklilik
Yzde elde edilen fonundan elde
fonundan kadnlarn
edilen medyan gelir ve erkeklerin elde
(Haftalk )
ettii gelirlerin
Erkekler Kadnlar Erkekler Kadnlar oran (yzdeler)

Evlilik Durumu
Evli/birlikte yaayan 74 28 94 34 37
Bekar 52 61 65 70 108
Dul 70 56 61 46 75
Boanm/ayrlm 57 36 78 48 62

Sosyo-ekonomik durum
Profesyonel/ynetici 90 64 172 95 55
Ara kategori 60 51 84 43 51
Rutin ve kol iisi 62 34 50 28 56

Hepsi 71 43 83 44 53

6.5. ekil 6 5 ya ve st kiilerin elde ettii zel emeklilik fonu gelirleri*:


evlilik durumu ve sosyo-ekonomik grubab gre, 2001/2
m esleki y a d a kiisel fonlar, h ay atta kalanlar iin olanlar dahil.
b kendi m eslek lerin e g re v e Ulusal statistik S osyo-ek on om ik Snflama (NS-SeC) sistem in e
g re snflanan. Baknz: A p p en d ix, Part 1: NS SeC . Veriler arlklandrlm am tr.
Kaynak: S oclal Trends 3 4 (2 004), s. 11

230
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

tarihten balayarak cinsiyet oranndaki erkekler iin % 66'dr. Araba sahipli


dengesizlikler hzl bir art gstermeye indeki dengesizlik nemli deilmi
balad. Yal erkekler ile kadnlarn gibi grnebilir, ancak bu, kadnlarn
arasndaki dengesizliin azalmasnn genel hareketliliini ve salk hizmede-
ikinci bir nedeni, yirminci yzyln rine, alverie ve bakalaryla balantya
ikinci yarsnda, altm be ya zeri eriimlerini nemli lde ksdamak-
e r k e k le r in lm o r a n la r n n tadr.
kadnlarnkine kyasla daha hzl
Artan yala birlikte, kadnlar
dmesidir. 6.4. ekil yal insanlar
erkeklere kyasla engellilikten daha fazla
arasndaki cinsiyet oranlarnn 1951'den
ekerler. Bunun anlam, gndelik ileri
bu yana nasl dalgalanmalar sergile
ni ve banyo yapmak ve yataa gitmek ve
diini gstermektedir.
yataktan kalkmak gibi kiisel bakm
Yal kadnlarn yal erkeklere rutinlerini yrtebilmek iin daha fazla
kyasla daha yoksul olma olasl yardm ve destee gereksinim duyarlar.
yksektir. Yukarda, zel emeklilik fonu Britanya'nn yal kadnlarnn yaklak
oluturabilme yeteneinin, yal insan yars yalnz yaamaktadr; bu oran
lar arasndaki servet eitsizliklerinin erkeklerde sadece bete birdir. Bu yz
temel nedenlerinden birisi olduunu den, yal nfus iin hazrlanmas gere
grmtk. Kadnlarn erkeklerle ayn ken bakm kalplarnn zgl toplumsal
emeklilik fon gelirlerinin erkeklerinkine cinsiyet iermeleri bulunmaktadr
kyasla, kazanlardaki toplumsal (Arber ve dierleri 2003).
cinsiyet farklar ve ocuk sahibi olun
duunda uranlan yaamboyu kazan Ya ve etniklik
larn kayb yznden ok daha dk Birleik Krallk'taki etnik aznlk
olmas olasdr. Yal kadnlarn yalnzca lara mensup yal insanlarn gelirlerinin
% 43' zel emeklilik fonundan (len ayn zamanda beyaz edeerlerine
kocalarnn zel fonlarna dayanan kyasla daha dk olma eilimi vardr;
dulluk fonlar da iinde olmak zere) ortalama ldeki yardmlara gereksi
gelen herhangi bir gelire sahiptir; bu nimi de daha fazladr (Berthoud 1998).
oran erkekler iin % 71 'dir (HMSO Etnik aznlk gruplarndan gelen yal
2004). 6.5. ekil, altm be ya insanlar ayrca, araba sahiplii ve ev
zerindeki, zel emeklilik fonundan sahiplii gibi teki konularda da
yararlanan kadn ve erkeklerin bu gelir dezavantajl konumdadr (her ne kadar
kaynana sahip olanlarn medyan Hintliler ve inliler gibi belirli gruplarn
miktarlarna orann gstermektedir. ev sahiplii beyazlarnkine yakn olsa
almalar, erkeklerden daha az bile). Genel olarak, Birleik Krallk'taki
kiisel gelire sahip olmalarnn yannda, PakistanlIlar ve Bangladeliler arasn
yal kadnlarn ayn zamanda araba daki yoksulluk oranlar, teki gruplara
sahiplii gibi teki kaynaklar bakmn kyasla daha yksektir; yaamn daha
dan da eitsizlie uradn gstermek sonraki dnemlerinde de bu kalp
tedir. Yetmi be ile seksen drt ya srmektedir.
arasndaki kadnlarn yalnzca % Ginn ve Arber (2000), yal insanlar
42'sinin bir arabas vardr; ayn oran arasndaki gelirde ortaya kan etnik ve

231
T o p lu m s a lla m a , Yaam A k v e Y a la n m a

toplumsal cinsiyet farkllklarn incele srelerini, igc piyasasndaki ayrm


milerdir. Yazarlar, yal Asyal kadnla cl, aznlklarn yerletii blgelerde
rn zellikle dezavantajl olduklarn bulunabilen ilerin biimini ve snrl
bulmulardr. Emekli olan etnik oluunu, kimi zaman da ngilizceyi iyi
aznlklar okluk emekli maalarn konuamamay yanstmaktadr. Kimi
mesleki ya da zel bir emeklilik fonu ile zgl aznlk gruplarndaki kadnlar
desteklemekten yoksundur. zel iin, ekonomik dezavantaj ayn zaman
emeklilik fonunun yokluu, Britanya- da, yaamn daha nceki dneminde
daki, byk lde gle gelen yal almay engelleyebilen kltrel norm-
etnik nfusun daha ksa olan istihdam

Sosyololjik im gelem inizi kullanmak: yasz bir g e le c e k ?


M ike Hepvorth, Yallk ykleri (Stories o f Ageing -2000 ) yalanacak kadar uzun yaama ansna kavuursa,
kitabnda, okurlar toplumdakiyalanma deneyiminin yalln yalnzca bir tek gelecei vard: bedenin
anlam ndakifarkllklar anlayabilmek iin, biryaratc kanlmaz olarak bozulm as, lm ve yaamdan sonra
kaynak olarak edebiyat kefetmeye" zendirmektedir. C ennet ya da Cehennem in geldii biimindeki
A adaki kesimde, Hepmrth, bilimin ve teknolojinin Hristiyan gr. Hristiyan dncesindeki bedenin
yalanmay nasl anladm% nasl kkten bir biimde ruhtan ikici bir biimde ayr tutulmas, bedenin
deitirebileceini tartmaktadr. yalanmasn, peenin ardndaki sonsuz ruhsal yaama
erimek iin ksa bir snama yeri olan, geici dnya
Bat kltrnde yzyllardr yallk, insanlarn yalnzca
iinde dnmektedir. E tin rm esi, ruhun ya da
doast gler tarafndan kurtarlabilecei bir varolu
zsel benliin, zamann tesindeki bir te-dnya
durum u diye anlalmtr. D orudur; etken yaam
varoluu iin serbest brakmaktadr. Cennet, doru ya
uzatm a giriimi hep olm utur; ne ki o k yakn
da erdemli bir biimde yalanmann ve eytanla
dnem lere kadar bu aray bir gereklikten ok bir d
genlik dolu etken bir yaam uzatmak iin anlama
olmutur, insanlar ebedi yaama sahip olduklarnda ise
yapm a peinde kom am ann karlyd.
bu, D olaan Yahudi ve U an HollandalI efsanelerinde
olduu gibi bir kutsanma olm ak yerine bir lanet olarak N e ki, zam an hzla deiiyor; m od ern bilimsel tp ve
grlm tr. [Edebiyatta, kimi zaman] doast gler, teknolojinin geliimi de yalanan bedenden teki
eytanla bir anlama imzalayp ruhunu satan Faust dnya yerine bu dnyada kurtulma sz seeneini
(Fielder 1 9 4 6 ) rneinde ve O scar Wilde'n ahlaki sunm utur (K atz 1996). Bu gelimenin ilgin
knty anlatan Donan Gray'in Portresi rom annda zelliklerinden birisi, yasz bir gelecee ilikin ada
olduu gibi, fiziksel yalanmann norm al srelerini modellerin, znde ruhsal olm aktan ok baskn bir
durdurm ak iin, eylerin doal gr nen dzenine biimde biyolojik nitelik kazanmasdr (Cole 1992).
mdahele ederler. D orian Gray, m uhteem baklar Bunlerde yaygn olan inan, maddi olmayan sonsuz
olan, yz ve bedeni ahlaki olmayan uygulamalara ruhun dininin deil, biyolojik bedenin biliminin
dknlnden gizemli bir biimde hi etkilenmeyen yalanma srecini durduraca ve gen kalarak yaama
bir sanat dkndr; ahlaki dklnn gr n r sresini uzatacadr. ndegelen gerontolojiyle
olan btn iarederi (ykde bir eit erken yalanma) uraan so sy o lo g jab b er E G ubrium (Gubrium 1986),
gizemli bir biimde p ortresine aktarlmaktadr. bizim ada toplum da biyolojik olarak snrl olan bir
Sonunda, gemiinin kantn yoketmek iin resm e bir yaam sresinin olaanln kabul etmekteki
bakla saldrdnda, p ortre ile kendisi arasndaki isteksizliimiz zerinde yorum da bulunmutu. Bilimin
balant ylesine yaknd ki, yalnzca kendisini insan sorunlarn zm edeki snrsz potansiyeli bizim
yoketmiti. lmnn ardndan, l bedeni umutlu bir biimde, yalanmay yaam aknn doal
tannm ayacak kadar yal, yitip giden, krk ve iren sonlanmas yerine potansiyel olarak tedavi edilebilecek
g r n en (1 9 6 0 : 167) bir hale gelmi, buna karlk bir hastala dntrm esi iin dp bilimine bel
p ortre, ilk genlik grntsne geri dnm t balamamz zendirm ektedir. Yalln geleceine
m uhteem genlii ve gzelliinin btn mucizesiyle ilikin bu iyimser bak asna g re, yaamn ilerleyen
(167). dnemlerine elik eden biyolojik riskler tedavi
edilebilecek; insan yaam sresi de Incil'deki
Efsanelerle rom antik dgcnn alan dnda, Bat
rakaml ve onlu yllarn tesine rahat rahat
kltrnde ok yakn zam anlara kadar, eer kii
geebilecektir. Bugnlerde, gndem inden,

232
Toplumsallama. Yaam Ak v e Yalanma

yalanmayla elele giden hastalklara areler yks bylelikle, insanlarn bedenin snrlamalarna
bulunduunda ve tekleyen ve almayan beden nasl ayak uydurduklaryla deil, bilim kurgunun nasl
paralarnn yerine yeneileri konabildiinde, yalanma gerek olduunu anlatacak. Beden bir makinadr;
insann gndem inden kaybolacak. yalanmann anlam da, bir kayg kayna olmaktan
kabilir.
nsanlar iin yalanma srecini altetmenin bir yolu,
siborglara dnm ek ya da ksmen biyolojik, ksmen de Kaynak: H epw orth (2 0 0 0 ), s. 124-5.
teknolojik varlklarn insan-sonras bedenlerine sahip
S o ru la r
olm aktr (Featherstone 1995). [Drew Leder'in varln
ar, hastalk ve alm am a olarak duyuran kaybolan 1. Ebedi genlik istei, ya ayrmcs bir toplumun
beden (1 9 9 0 ) dncesinin tersine], gelecein bu sonucu mudur?
gr, kaybolan bedenin kelimesi kelimesine
2. Yalanmann etkilerini ortadan kaldrrsak,
kaybolduu bir gr. sel bedenin yaamn ilerleyen
yalanmaktan szetm ek artk anlaml olacak mdr?
blmnde sorun yaratan herhangi bir paras,
ayrlacak ve yerine genetik olarak retilmi ya da hasat 3. K im i sosyologlann, yasz bir gelecee doru
edilmi bir p ara ile deitirilecektir. Yalanan bedenin bakabiliriz savyla ayn dncede misiniz?

lardan da kaynaklanmaktadr. tir. Yaam beklentisinin art, bugn


olduundan daha uzun sre emekli
Yalanmann siyaseti
maa denmesi gerektii anlamna
Kreselyalanma kri%im? gelmektedir (6.7. ekile baknz),
(yalanan nfus ve sosyal harcamalar
1850 ylnda, 65 yan zerindeki hakkndaki anlamazlk, aadaki
nfusun toplam nfusa oran yaklak kutuda tartlmaktadr).
% 5 civarndayd. Bugn bu oran %
15'in zerindedir ve artmay srdr Son dnemlerde, yal insanlarn
mektedir. Nfusun iindeki ya dal baml nfus olduu anlay
mndaki bu nemli kayma, Britanya ve eletirilerle karlamtr. Bir grubu
teki pek ok sanayilemi lke iin baml diye betimlemek, onlarn bir
zgl zorluklar yaratmaktadr. N f u - biimde toplum iin bir sorun
sun ya dalmndaki bu nemli kayma olduunu ima etmektir. Chris Gilleard
Britanya ile teki sanayilemi lkelerin ve Paul Higgs (2005), topluma ve yaam
pek ounda zel glkler ortaya akna yaylan yeni bir zenginlik
karmaktadr. Bunun nedenini anla olduunu ileri srmlerdir. Yazarlar
mann bir yolu, bamllk oran bir btn yallarn ayrm gzetmeden
yanda kk ocuklar ve emekli kiiler gl ve finansal gvenceye sahip
ile, te yanda alma yandaki insanlar olmadn kabul ediyor olsalar da, pek
arasndaki iliki zerinde dnmektir ok kiinin artk emekli olmay bekledi
(Birleik Krallk ile birka lke iin ini, yaamn ilerleyen blmlerinin iyi
artan bamllk oranlar, 6.6. ekilde ynde deitiini sylemektedir. Yaa
gsterilmektedir. Yal nfus nmz mn sonraki blmlerindeki insanlarn
deki yzylda da artmay srdrrse, konumlarna geleneksel olarak uygula
sosyal hizmetler ve salk sistemlerine nan anlaylarn pek ou rnein,
ynelik istemler de artmay srdrecek onlarn toplumsal olarak uzaklam ya

Z33
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

6 . 6 . e k il: Y a a g r e b a m l n fu s, B irle ik K rallk, 1 9 7 1 - 2 0 2 1 .


a 2001 ve 2002 nfus tahm inleri, M anchester eleme almasnn geici sonularn
ierm ektedir.
b 2001 ylna dayanan projeksiyon.
Kaynak: Social Trends 34 (2004), s. 17. _________ _

da devlete baml olduu bugnlerde


yetersiz kalmaktadr. rnein, bugn
emeklilik yana erien yetikinler
2000 2 0 3 0 tahmini
kuann, moda, mzik gibi gsteri
tketiminin baskn olduu bir genlik
kltrnn geerli olduu, 1950'lerin
ve 1960'larn sava sonras dneminde
bymlerdir. Yal insanlar olarak, bu
kiiler genken sahip olduklar alkan
lklar srdrecek, nemli tketiciler
olmay srdrecek ve bamsz bir
yaam biimini benimse-yeceklerdir.
Arber ve Ginn (HMSO 2004) de,
bamllk dncesinin artk gzden
geirilmesi gerektiini ileri srmekte
Britanya spanya Almanya Fransa talya
dirler. lk olarak, bamll tanmlamak
iin kullanlan ya snrlar (16 ya alt, 6 . 7 . e k il: S e ilm i lk e le rd e k i,
altm drt ya st), artk bu lkedeki G SY H nn b ir o ra n o la ra k
istihdam kalplarn yanstmaktan e m e k lilik fo n lar 2 0 0 0 v e 2 0 3 0 .
uzaktr. Daha az gen insan ark on al Kaynak: 'The Crumbling Plllars of Old Age,
The Economist (27 Eyll 2003)
yanda igc piyasasna tam zamanl

234
T o p lu m s a lla m a . Y a am A k v e Y a la n m a

Yalanm a v e refah d ev leti: ileyen saatli bom ba m ?


R efah devleti asndan yalanan bir nfusun anlam karlar ile devlet em eklilik sistem inin yerine serbest
nedir? D nya B ank as, Averting the O ldAge (leri Ya piyasa seenekleri iin bastran siyasal sa tarafndan
K rizin d en K a n m a -1994) raporunda, yalanan pom palandn ileri srm ektedir. B u , sre ierisinde,
insanlarn oranndaki arpc artn em eklilik ve tbbi insanlarm em eklilikten sonraki finansal gvenceleri
bakm harcam alarnn giderek daha zo r finanse hakknda yaygn kayglar dourm aktadr. B lack b u rn
edilm esine yol aacan ileri srm t. B u hem ayn zam anda, alanlarn tasarruflarnn hesap
gelim i h em de gelim ekte olan dnya iin dorudur, sahiplerinin uzun d nem gvenliinden o k , kendi
ancak zengin lkeler bu sorun ile daha yakn bir yatrm larnn ksa d nem en yksek getiri
zam anda karlaacaklardr. G elim i dnyada, alm a getirm esiyle ilgilenen em eklilik fo n yneticilerinin
yandaki insanlarn altm be ya zeri insanlara oran eline verildii, zel irketlerin em eklilik fonlarn
u anda drde kar bir iken 2030'd a bu oran ikiye kar iletm e biim ine de -buna gri kapitalizm diyor
bire inecektir. alan nfus em eklilik d em esi isteyen eletiriler yneltm ektedir.
insanlarn artan saysn karlam ak iin devasa b ir vergi
Britanyal sosyolog Phil M uan, Hayali Saatli Bomba
ykn tam ak zorunda kalacaktr. O d nem d en bu
yana, bu sorunla nasl baedilecei konusunda o k (T h e Im aginary T im e B o m b -2 0 0 2 ) balkl kitabnda,
yalanan nfusun, ykc toplum sal sorunlara yol
sayda kitap, kon ferans ve politika giriimi
aabilecek olan ileyen bir saatli b o m b a olduuna
gerekletirildi (The Economist 2 0 0 0 ).
inananlarn kendisinin ykmaya alt bir dizi m itin
So n zam anlarda birka yazar bu baka kar kurban olduklarn ileri srm ektedir. rn e in , M ullan
km lardr. A m erikan em eklilik sistem ini inceleyen salk harcam alar hakknda, yalanan nfusun kt
D ea n B ak er ve M ark W eisbrot, Sosyal Gvenlik: Sahte salk ve bam llkta ssel b ir art yarataca
Kri% (Social Security: T h e P h on y C risis-1999) balkl anlam na gelm esi bir m ittir. M ullan bu m ite kar,
kitaplarnda, ek on om ik bym e hakkndaki en tutucu yalanm ann bir hastalk olm ad, ou yal insann
varsaymlarla bile, A .B.D .'deki sosyal gvenlik da ne hasta ne de engelli olduu yantn verm ektedir,
sistem inin otuz yl iinde n g r len knn ortaya in sanlarn daha uzun yayor olm alarnn b ir nedeni,
km asnn olas olm adn gsterm ektedirler. Yazarlar, gem i yzylda yaam koullarnda gerekleen
sistem in zelletirilm esi konusundaki basknn byk iyilem edir; M ullan, eer bu iyilem e srdrlrse,
blm nn Wall Street'ten geldiini ileri srm ektedir. yal insanlarn n cellerine g re daha salkl ve gl
Bunun nedeni, eer devletin dedii sosyal gvenlik olacan ileri srm ektedir. M ullan'n saldrd ikinci
sistem inin yerine bireysel em eklilik fonlar sistem i bir m it , yalanan nfusun devletin emeklilik
getirilirse, A m erika'nn finansal hizm et sektrn n 130 program n iflas ettirecei, bu yzden de program n
m ilyon yeni yatrm hesab kazanacak olm asdr. devletin alrken de sistem inden zel program lara
kaydrlmas gerektii inancdr. M ullan, devletin
B en z er biim de, Britanyal sosyolog R o b in B lack b u rn ,
em eklilik maa verm esinin zel program lara g re
dnya apndaki em eklilik dem elerinin tarihsel bir
daha etkin olduuna, bu yzden de bu refo rm a hi
derlem esini yapt kitab lmden Bankaclk (Banking
g erek olm adna iaret etm ektedir.
on D ea th 2 0 0 2 ) iinde, yalanan b ir nfusun bir
em eklilik krizine yol aaca korkusunun finansal

olarak girmektedir; bunun yerine bu yalnzca igc piyasasna etken bir


insanlar biimsel eitim iinde daha kanlmla snrl olmadn ileri srmek
uzun kalmaktadr ve iilerin ou tedirler. Kantlar, yal insanlarn bir yk
igc piyasasn altm drt yandan olmak bir yana, ekonomik ve toplumsal
nce terketmektedir. Ayn zamanda pek ok katkda bulunduklarn
daha nce hi olmad kadar ok gstermektedir. Yal insanlar okluk,
kadn, erkekler arasndaki ksalm istih daha az yetenekteki elerine karlksz
dam sresini telafi edecek biimde ve biimsel olmayan bir bakm
cretli ilerde almaktadr. saladklarndan devletin salk ve
kiisel bakm harcamalarn nemli
Arber ve Ginn ikinci olarak, eko
lde drmektedir. Bu insanlar ayn
nomiye katkda bulunan etkinliklerin
zamanda torunlarn bakmn stlene

235
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

rek kzlarnn ve gelinlerinin igc hastaneler ya da huzurevlerinde bulun


piyasasna girmelerini salamaktadr. duklarna; bu yallarn byk blm
Yal insanlar gnll kurulularda da nn bunak olduuna; yal iilerin
etkindirler. Arber ve Ginn, yal insan genlerden daha az hnerli olduklarna
larn ayn zamanda bym ocuklar inanlmaktadr. Bu inanlarn hepsi
iin nemli bir finansal destek hataldr. Altm ya zeri iilerin
saladklarn -rnein onlara krediler, verimlilik ve ie devam kaytlar,
eitim crederi, hediyeler ve ev iin ortalama olarak daha gen ya grubun-
yardm sunmaktadrlar- dnmekte dakilerden daha stndr; altm be
dir. Pek ok alma ayrca, yal anne- ya ve zerindeki insanlarn yzde
babalarn yetikin ocuklar iin, doksan bei zel konutiarda yaamakta
zellikle boanma gibi zor zamanlarda dr; atm be ile seksen ya arasndaki
duygusal destek verdiklerini de insanlarn yalnzca % 7'si, bunaldk
gstermitir. belirtileri gstermektedir. Birleik
Krallk'ta, hkmet ya ayrmcln
Ya ayrmcl yasaklamak iin, ie almay, eitimi
Eylemci gruplar, ileri ya ve yal (yksek renime giri de iinde),
insanlara kar daha olumlu bir bak terfyi, demeyi ite kalmay ve nemli
zendirmeye alarak ya ayrmclna olarak emeklilii de ieren nlemler
insanlar arasnda yalarna gre ayrm almtr.
yapma- kar da savamaya balam Bir almada (Levin 1988), niver
lardr. Ya ayrmcl, tpk cinsel site rencilerine ayn adamn yirmi
ayrmclk ve rk ayrmcl gibi bir be, elli iki ve yetmi yalarndaki
ideolojidir. Yallara ynelik nyarglar fotoraflar gsterilmi ve onlardan, bu
da, en az baka alanlarda olduu kadar kiinin kiilik zelliklerindeki dei
oktur. rnein okluk, altm be ve meye gre bir sralama yapmalar
stndeki insanlarn byk blmnn istenmitir. Bu sralamalar, yetmi
yanda gsterilen adam iin nemli
lde olumsuzdu. Adam fotorafnda
daha yal grndke, renciler,
onun hakknda hibir ey bilmeseler de,
ona baklar daha olumsuz oluyordu.
Onun yalnzca daha yal olmas, olum
suz bir kltrel nyargy tetiklemek
iin yeterydi. Yaygn biimde payla
lan, kzgn yal adamlar biimindeki
kltrel klieler, teki yal insanlar
inciten kiisel grlere yol aabilir.
Sosyolog Bili Bytheway, ya
ayrmclna ilikin olarak, toplumsal
kurulumculuk (5. Blm, s. 190-2'de
anlatlan bir yaklam) grne daya
nan kuramsal bir yaklam gelitirmitir.

236
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

na gre ayrma ve ynetmeyi meru kl


mak iin egemen gruplarn, ya ayrm
clyla eleen eitsizliklerden yarar
salamak amacyla toplumsal olarak
oluturduu kategorilerdir.

Dnya nfusunun grilemesi


Bugn dnyay bir yal patiama-
s silip spryor. Birlemi Milleder
Nfus Fonunun 1998 raporu (UNFPA
t*
/ 1998), dnya zerindeki altm be ya
ve st nfusun 1998'de, yaklak
olarak 9 milyon arttna dikkat
ekmektedir. 2010'a gelindiinde, bu
nfus 14,5 milyon artacaktr; 2050'de,
art 21 milyon olacaktr. Altm be ya
ve st grubun byklndeki en hzl
art, ailelerin daha az ocuk sahibi
olduklar ve insanlarn yoksul lkelere
kyasla daha uzun yaadklar, dnyann
Yal insanlar okluk, rnein torunlarna bakarak, sanayilemi lkelerinde gereklee-
topluluklarnn ok gereksinim duyd u u yardm lar cekr. Sanayilemi lkelerde, yal
sunarlar. nfusun oran 1950'deki % 8'den
1998'de % 14'e kmtr; 2050'ye
gelindiinde de % 25'e eriecei
Bytheway (1995), ileri ya ve yal
ngrlmektedir. Yzyln ikinci
terimlerinin gerekliini sorgulayarak
yarsnda, gelimekte olan lkeler de,
ie balamaktadr. Bytheway, bu
kendi yal patiamalarn yaadka bu
terimlerin aslnda sahip olmadklar bir
yolu izleyeceklerdir.
evrensel gereklik tadklarn varsay
dmz ileri srmektedir. Yazar bunu, Dnyadaki toplumlarn byk
ileri ya terimiyle ne kastettiimizi, blmndeki nfus, her ne kadar
onun bir durum, bir yaam dnemi, yoksul lkeler, yoksulluk, kt beslen
bir zihinsel durumu mu olduunu, ya me ve hastalk yznden daha ksa
da ya da ne olduunu sorarak gster yaam srelerine sahip olmay srdr
mektedir. leri ya diye adlandrlabile yorsa da (11. Blme baknz), hem do
cek olan bir eyin varolduuna ilikin um hem de lm oranlarndaki d
herhangi bir bilimsel kant var mdr? lerin sonucu olarak yalanmaktadr.
Eer vars, insanlar buna nasl girerler Birlemi Milleder tahminlerine gre
ve yal hale gelirler? Bytheway iin, (UNFPA 1998), dnyann ortalama
yalanmay betimlemekte kullandmz yaam beklentisi 1950'de krk alt yldan
kategorilerin -yal ya da ya ge 1985'te elli yla kmtr; 2025'te de
mi gibi- kendileri ya ayrmcsdr. Bu yetmi bir yla kacaktr. Bu ylda, 800
kategoriler, insanlar kronolojik yalar milyon civarnda insan altm be yan

237
T o p lu m s a lla m a , Y a a m A k v e Y a la n m a

stne kacaktr; 1990'a kyasla nere sonra da emekli olmadan nce alt
deyse kat art (6.8. ekile baknz). irkette almasn okluk destekle
Tbbi ve hizmet gereksinimleri en fazla mektedir. Japonya'daki bir dizi ulusal
olan ok yallarn (seksen bein zerin yasa, yal iilerin istihdam ve eitimini
dekiler) Kuzey Amerika'daki says desteklemektedir; zel irketler de
yzde elli orannda artarken in'de iki yeniden eitimi destekliyorlar.
katna kacak, Bat Afrika'da ise
Grileme ve kresellemeni birlei
neredeyse bir buuk kat artacaktr
mi, dnyadaki yal insanlarn yaam
(Sokolovsky 1 990).(Yalanan bir
larn bu yzyl boyunca biimlendire
nfusun in iin yarataca sorunlar s.
cektir. Aileye dayal ekonomiler yerleri
'da tartlmaktadr.) Bu art, zaten
ni, iftliklerdeki igcne ve kresel i
kendi nfuslarn yeterince besleyeme-
aleminin fabrikalarna braktka,
yecek kadar yoksul olan pek ok
geleneksel aile bakm kalplar zorlukla
lkenin kaynaklar zerinde artan
karlaacaktr (Batda aile kalplar, 7.
ykler getirecektir.
Blmde, s. 274'deki srk aile
Bu patiamann sosyal politika bak tartmasnda grdmz gibi, zaten
mndan iermeleri olduka byktr. deimektedir). Yirminci yzyln
u anda 150'den fazla lke, yal ya da bandaki sanayi lkeleri gibi, btn
engelli olan kiiler ldklerinde arka toplumlar yalanan vatandalar iin
larnda braktklar iin kamu yardm yeni roller bulma zorluuyla kar
salamaktadr. Yal insanlar zellikle karyadr. Bu zorluklar arasnda,
maliyetli salk hizmetlerini gereksinir. okluk hkmet programlaryla finanse
Bu kiilerin saysnn hzla artmas, yal edilen ekonomik destein yeni biim
insanlara salk hizmeti vermenin lerinin belirlenmesi de yer alacaktr.
maliyetinin hkmet btelerini ok Zorluklar ayn zamanda yal insanlar
zorlamasnn olas olduu pek ok yaltmak yerine, onlarn sahip olduu
sanayilemi lkenin salk sistemleri deneyim ve yetenek birikimlerinine
zerinde bask tehdidi yaratmaktadr. dayanarak iermenin yollarnn bulun
masn da gerektirmektedir.
lkelerin, yal insanlarn saysn
daki arla baetmek iin yaptklar
eyler byk farkllklar gstermekte
30
dir. Birleik Krallk yal insanlarn ,-r 0 2000
25 9------------------------------------------------------------------------------- 2050
fnansal ve salk gereksinimlerini
20
karlayacak bir gvenlik a yaratmak
15

H JJJj -
iin birincil olarak devlet fonlarna ve
10
Ulusal Salk Sistemine dayanmaktadr.
5
teki sanayilemi lkeler, ok daha
0
geni bir hizmetler dizisi salamaktadr.
rnein Japonya'da, erkekler ve kadn
lar ileri yalara kadar etken olmay
srdrmektedir nk Japon kltr 6 .8 ekil. 6 5 y a v e st nfusun b lg elere
bu etkinlii desteklemekte; i dnya g re oran, 2 0 0 0 v e 2 0 5 0 (projeksiyon)
Kaynak: UNFPA (2004). ______________
snn politikalar da kiinin emeklilikten

238
T o p lu m s a lla m a . Y a am A k v e Y a la n m a

K resellem e v e gndelik yaam : in'in yalanan nfusu


in , n fu su n u n y aln zca % 1 0'u n u o lu tu ran 1 3 0 H o m u r d a n m a la r
m ily on yal v atan d aa sahiptir. N e ki, g e n le r ile
G id e re k artan sayda b e k a r g e n in san k en d ilerin i
yallar arasnd aki d e ien d en g e ile b irlik te, b u
a n a-b ab alarn n ve d rt b yk a n n e -b a b a n n
saynn 2 0 5 0 ylna kadar ylda % 3 1 'd en fazla
b ak m g ibi rk t c b ir g e le ce k le kar karya
a rta ca n g r lm ek ted ir. B u , 1 9 7 9 'd a in 'in
h issetm ek ted ir -4 -2 -1 aile diye b ilin en b ir olg u . N e
pad ayan n fu su n u k o n tro l etm e ab asy la kabu l
ki b u , k o m n ist re fa h sistem in in e k o n o m ik
ed ilen kat te k o c u k p o litik asn n b ir so n u cu d u r.
re fo rm la rn bask sy la h zla z ld b ir d u ru m d a
Yasaya g r e , k e n tlerd e yaayan h e r b ir ift, elerd en
p o k o k k iin in yallar iin b a k m salam ay
birisi ya da ikisi b ird en etn ik b ir azn lk tan o lm a d k a
g id ere k daha g bu ldu u g ere in i
ya da ikisi d e tek o c u k o lm ad k a, yalnzca b ir
d e itirm em e k ted ir. B u n u k arlay ab ilecek
o c u k yapabilir.
d u ru m d a o lan lar, ak rab alarn n b ak m n sd en m ek
in 'in n fu s art b iim in d e k i kend i g e le n e k se l so ru m lu lu k larn z el
b a k m ev lerin e ak ta rm a k ta d r -ken d i ban a
1950 5 6 3 m ily on 1980 9 8 5 m ily on
h o m u rd an m alara n e d e n o lan b ir d u ru m . in 'd e
1960 6 5 0 m ily on 1990 1 ,1 4 m ilyar
yal in san lara g elen ek se l o larak sayg g s te rile r ve
1970 6 2 0 m ily o n 2000 1 ,2 6 m ilyar
b u g n n yal n fu su n a bak lm as b eklen ir. K im i
in san lar kendi ailelerin i ih m al y z nd en dava bile
K aynak: U S C en su s B u reau
etm ek ted ir.
K rsa l alanlarn o u n lu u n d a, b ir ift, b irk a yl
2 0 3 0 ylna g elin d i in d e, resm i yetkililer, saylar
arad an so n ra ik in ci b ir o cu a sahip olabilir. Y asa
3 0 0 m ily o n olarak tah m in ed ilen yal k iiler iin
k en d erd e z ellik le katdr; uygulanan zorla
g erek li o lan b a k m n m illi g elirin tam olarak %
k srlatrm a, g e k rtajlar v e kurallara uym ayanlarn
10'u n u t k etece in i tah m in etm ek ted ir. n le m
cezalan d rlm as ulu slararas eletirileri b e ra b e rin d e
alnm ad takdird e, u zm an lar g rileen b ir n fu su n
g etirm itir. N e ki p o litik a, alan n fu su n em ek li
b a k m n n g e tire ce i yk n, in 'in g elim e hz
olan lar d e ste k le m e k iin u ram asn a yol aarak ,
zerin d e n em li b ir etk iy e sah ip o laca n
k t b ir b iim d e g eri tep m itir.
sylyorlar.

K aynak: B B C (1 E y l l 2 0 0 0 )
ln t

239
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

z et
1. Toplumsallama, te k i in san larla b a lan t yoluyla 9. D k l m v e d o u rg an lk o ra n la n y z n d en ,
yard m a m u h ta b e b e in yava yava k en d i k en d in in B a t top lu m lar h zla g rile m e k te ya da
fa rk n a vard , bilgili b ir in san a d n t , verili yalanm aktad r. Y al n fu s, e k o n o m ik , to p lu m sal
k lt r v e ev rey e uygun b e ce rile ri k azand s retir. ve siyasal o larak so n d e re ce farkllaan b yk ve
h zla artan b ir k ateg o riy i olu tu rm ak tad r. B u n u n la
2. G . H . M e a d 'e g r e , o c u k ayr b ir eyleyen old u u
b irlik te "g e n -y a l" v e "y al-y al" diye n c v e
kavrayna, k en d isin e kar d zen li d avranlar olan
d rd n c b l m le m e y ap m ak da olanakld r.
ba k a la rn g re re k eriir. o c u k d ah a so n ra k i b ir
aam ad a, o rg a n iz e oyu nlara g irerek oy u nu n kurallarn 10. Y alan m aya ilikin ilev selci ku ram lar
r e n m e yoluyla, genellemi te k in g e n e l d e e rler ile b alan g ta yal in san larn to p lu m d an
k ltrel kurallar anlam aya balar. u zak latrlm alarn n iste n ir old uunu ileri
s ryord u. U faklatrm a kuram , yallarn
3. J e a n P ia g et, o cu u n dnyay an lam lan d rab ilm e
g elen ek se l to p lu m sal ro llerin d en uzaklatrlp
y e ten e in d ek i g elim ed e b irk a an a aam ay
y erlerin in g e n le r ta rafn d an d old u ru lm as
ay rd etm ek ted ir. H e r aam a yeni b ilisel b e ce rile rin
g erek ti in i ileri s rm ek tey d i. te y and an etk in lik
e d in ilm esin i i e rir v e b ir n c e k i a am an n baaryla
k u ram , o k g e m e d e n b ir y aam kayna olara
g e ilm e sin i g erek tirir. P iag et'y e g re , b ilisel g eliim in
i e rilm e n in v e m eg u l o lm a n n n e m in i
b u aam alar, to p lu m sa lla m a n n ev re n se l
vu rgulam aya balad . Y a la n m a n n atm a
zelliklerid ir.
k u ram lar, to p lu m sal k u ru m larn ru tin ilem lerin in
4. Toplumsallama eyleyenleri n em li top lu m sallam a yal in san lar arasn d a nasl deiik eitsizlik
s re lerin in g erek leti i yaplam g ru p la r ya da b iim leri yaratt zerin d e d urm aktad r. E n yeni
balam lardr. B t n k ltrlerde, aile, o cu u n k u ram lar yal in san lar k en d i yaam larn k o n tro l
b e b e k li i srasn d aki b irin cil to p lu m sallam a etm e v e siy aset ile e k o n o m id e etk in b ir ro l
eyleyenidir. te k i etk iler arasnd a ak ran g ru p lar, oy n ay abilm e y eten e in e sah ip ler diye g rm ek ted ir.
o k u lla r ve kitle iletiim aralar y er alr.
11. Y al in san larn , tek i g ru p lara kyasla m add i
5. K itle ile tiim in d ek i g elim eler, to p lu m sa lla m a b ak m d an d aha d ezav an tajl o lm a olaslklar
ey ley en lerin in k ap sam n g en iletm itir. B a sl k id e yksektir. Y al k ad n larn da erk ek ed e erlerin e
iletiim a ralarn n yaylm asna d aha so n ra elek tro n ik kyasla y ok su llu a d ah a fazla uram alar o lasd r;
iletiim elik etm itir. H e r g n , b t n y ataki in san lara etn ik azn lklarn yal yeleri de yoksu llu ktan ,
e rie n telev iz y o n zellik le g l b ir etk id e bu lu n u r beyaz ed e erlerin e g r e d ah a fazla ek erler. Y al
k ad n larn says, yal erk ek lerin saysndan o k
6. Toplumsal cinsiyetin toplumsallamas, b e b e k d o a r
d aha fazlad r; h e r n e kad ar b u d en g esizlik b ir
d o m a z balam ak tad r. o cu k la rn eit olarak
l d e azaly or o lsa da.
d e e rlen d ird ik lerin e in a n a n a n n e b a b a la r b ile erk ek
o cu k la r ile kz o cu k la rn a fark l tep k iler 12. N fu su n g rilem esi, d ah a byk b ir ba m llk
g ste rm e k te d irle r. B u farkllklar b a k a p e k o k o ra n y aratm tr. B u , yal in san lara su nu lan
k lt rel e tk i ta rafn d an d aha da artrlm ak tad r. h iz m e tle rin fin a n se ed ilm esi k o n u su n d a yeni
tartm alara yol am tr.
7. T o p lu m sa lla m a y aam d n g s b o y u n ca srer.
Y a a m n ayr h e r aam asn d a, y aplm as g ere k e n 13. K re s e lle m e , p ek o k to p lu m d a yal
g e ile r ya da stesin d en g elin m e si g e re k e n k rizler in san larn g e le n e k se l ro llerin i te h d it etm ek ted ir.
bulunur. B u , fizik sel varln so n a e rm e si o larak D n y a zerin d ek i yal in san larn ro lleri, h zl b ir
l m le y zlem ey i d e ierir. d eiim s reci iin d ed ir.

8. B iy o lo jik , ru h sal ve to p lu m sal yalanm a ayn


deildir; b ir k lt r iin d e v e k lt rler arasnd a
o ld u k a d e ik en lik g stereb ilir. B ir k iin in toplumsal
yat ile o n u n k r o n o lo jik yan k artrm a m a k g erek ir.
F iz ik se l yalan m a k an lm azd r; n e ki o u kii iin
uygun b e sle n m e , d iy et ve eg zersiz, ileri yalara kadar
yksek b ir salk d zey in in k o ru n m a sn salayabilir.

240
T o p lu m s a lla m a , Y a am A k v e Y a la n m a

Dnme sorular
1Toplumsallama alama ya da beyin ykamadan hangi bakmlardan farkllk gsterir?
2 Kendilik kimlii ile bizim toplumsal kimliklerimiz arasndaki ilikiler nelerdir?
3 Karmak ve hzla deien toplumlarda, birincil toplumsallama ne kadar nemlidir?
\ Bir kiinin yalanmas toplumsal etkenler tarafndan nasl biimlendirilir?
5 Fiziksel zellikler bir yana, olanlar ile kzlar doal olarak farkl mdrlar?
5 Bir kresel yalanma krizi var m?
7 Kendi gnlk yaamlarnzda hi ya ayrmclna tank oldunuz mu?

Ek kaynaklar
Simon Biggs, UnderstandingAgeing (Buckhingham: Open University Press, 1993).
R. Blackburn,BankingonDeath, orlnvestinginUfe(Londra: Verso,2002).
11Bytheway,^4gf>w(Buckhinghap: Open University Press, 1999).
Chris Gilleard ve Paul Higgs, Contexts o f Ageing Class, Cohort and Community (Cambridge: Polity,
2005).
Phil Mullan, The Imaginary Time Bomb: Why an Ageing Population is Not a SocialProblem (Londra: A.
H. Taurus, 2000).
P. Laslett, The ThirdAge (Londra: Weidenfeld & Nicholson, 1989).
Peter G. Peterson, Gray Dawn: Hou>the CorningAge Wavi wll Transform America and the World (New
York: RandomHouse, 1999).
)ohn Vincent, OldAge (Londra: Roudedge, 2003).

Internet balantlar
Yalanma Polidkas Merkezi:
lttp://www.cpa.org.uk/ageinfo/ageinfo.html
C)ECD Yalanma zerine uluslararas alma
lttp://www.oecd.org/ tohic/0,2686,en_2649_37435_l_l_l_l_37457,00.html
Birlemi Milleder Yallk Program
http://www.un.org/ esa/socdev/ageing/
Dnya Salk rgt Yalanma ve Yaam ak
http://www.who.int/ageing/en/

241
indekiler

Temel kavramlar
Tarihte aile
Aile yaamnn geliimi
Hi olmadmz biim: geleneksel aileyle ilgili
sylenler
Dnya apnda aile rntlerindeki
deiimler
Birleik Krallkta aileler ve m ahrem ilikiler
Topluca ralayclar
Aile rntlerinde geliim ve eitlilik
Aile ii eitsizlik
M ahrem ilikide iddet
Evii iddet
Boanma ve ayrlk
Aile yaamyla ilgili deien tutumlar
Yeni eleikler ve vey aileler
Evliliin ve aile yaamnn geleneksel
biimlerinin seenekleri
Aileye ve m ahrem ilikilere kavramsal bakalar
levselcilik
Feminist yaklamlar
Yeni bakalar
Sonu: Aile deerleriyle ilgili
tartm a
&t
Dnme sorulan
E k kaynaklar
Internet balantlar
A ileler ve Mahrem
likiler
A ile le r v e M a h r e m li k ile r

bir eleikliin temelinde akn bulun


mas fikri epeyce yakn zamanlara dek
yaygn deildi ve teki kltrlerin
ounda bu fikir hi var olmamtr.
Endstilemi Bat toplumlarnda
ak ve cinsellik ancak modern zaman
larda yakndan balantl diye grlme
ye baland. Ortaa Avrupas tarihisi
John Boswell, akla ilgili modern
fikirlerimizin ne denli olaand oldu
Hi ak oldunuz mu? Neredeyse unu yazmr. Ortaa Avrupas'nda
kesinlikle olmusunuzdur. ou insan neredeyse hi kimse ak iin evlenmi
ilkgenliinden balayarak ak olmann yordu. Aslnda, yle bir ortaa deyii
neye benzediini bilir. Ak ve romantik vard: 'Kiinin karsn duygularyla
servenler, pek oumuz iin yaam sevmesi zinadr.' O gnlerde ve sonraki
mzda deneyimlediimiz en youn
hislerden kimilerini salar. nsanlar
neden ak olurlar? lk bakta yant
besbelli grnr. Ak, iki bireyin
birbirleri iin hissettii karlkl ve
fiziksel bir ball davurur. Bu
gnlerde, akn 'sonsuza dek' olduu
fikrinden kukul olabiliriz, ama ak
olmann evrensel insan duygularndan
doan bir deneyim olduunu dnme
eilimindeyizdir. Ak olan bir iftin,
belki de evlenme ve / veya bir aile kur
ma yoluyla, ilikilerinde kiisel ve cinsel
doygunluk istemesi doal grn
mektedir.
Ancak, bugn bize 'doal' grne-
bilen bu durum, aslnda ok olaand-
dr. Ak olduunuz biriyle uzun sreli
bir eleiklie balama ya da bir aile
kurma, dnyann her yannda insanlarn
ounun yaad bir deneyim deildir.
rnein, Birleik Krallk'taki belirli
kimi Asyal topluluklar arasnda, dzen
lenmi evlilikler norm olarak kalmakta
dr. Bu rneklerde, ak olmann evli
likle ya da yeni bir aile kurmayla herhan
gi bir balantsnn olduu ender olarak
dnlr. Toplumumuzda uzun sreli

244
A ile le r v e M a h r e m li k ile r

yzyllar boyunca, erkekler ve kadnlar ykler anlatmay ieriyordu.


balca olarak mlk ailenin ellerinde
Dolaysyla, romantik ak insan
tutmak ya da aile iftliinde alacak
yaamnn doal bir paras olarak
ocuklar yetitirmek amacyla evleni
anlalamaz; bunun yerine, o geni
yorlard. Bir kez evlendikten sonra,
toplumsal ve tarihsel etkiler tarafndan
yakn dosdar olmu olabilirler: Bununla
ekillendirilmitir. Bugn Birleik
birlikte, bu, evlilikten nce olmaktan
Krallk'taki ou insana gre, evli olsun
ok, sonra oluyordu, insanlar kimi
ya da olmasn, ift, ailenin ekirdein-
zaman evlilik d cinsel ilikiler yayor
dedir. Ailenin ekonomik rol gitgide
lard, ama bunlar bizim imdi akla
azaldka, ift, aile yaamnn zeinde
iliiklendirdiimiz duygularn pek azna
yer almaya balad ve ak ya da ak ve
esin veriyordu. Ak, en iyi olaslkla bir
cinsel cazibe, bu blmde daha sonra
zayflk ve en kt olaslkla bir tr
greceimiz zere, evlilik balar olu
hastalk saylyordu.
turmann temeli oldu (bununla birlikte,
Bugn bizim tutumlarmz bunun 'aile' terimi hibir ekilde yalnzca kar-
neredeyse tamamyla kartdr. Boswell cinsel bir ifde onlarn ocuklarn
'modern endstri kltrnn aka ieriyor olarak anlalmamaldr).
rtk bir saplantsnn' bulunduundan
Toplumumuzda ou insan iyi bir
olduka hakl olarak sz eder:
ilikinin temelinde duygusal iletiimin
B u 'ak denizine' dalm olan kim seler onu ya da mahrem bir ilikinin olduuna
sorgu lam akszm kabul etm e eilim inde
inanr. Mahremiyet fikri, bu kitapta
dirler . . . 'B ir adam n am acn n b ir kadn
sev m ek olduu ve b ir kadnn am acn n da
tartm olduumuz baka pek ok
bir adam sev m ek olduu' iddiasna ki bu tandk kavram gibi, ksa zaman nce
B au 'd a taram aszd r m o d e rn - n ce si ya ortaya km bir fikirdir. Grm
da sanayilem em i ad a kltrlerin pek olduumuz zere, gemite evliliin
az katlrd. o u zam an o u yerdeki pek
temelinde hibir zaman mahrem bir
o k insan bunu insansal deerin o k
yetersiz b ir l s diye g r rd ! (B osw ell
iliki ve duygusal iletiim olmad.
1 9 9 5 :x i x ) Kukusuz, iyi bir evlilik iin bu nem
liydi, ama onun temeli deildi. letiim,
Romantik ak kavramnn varln ncelikle, iyi bir iliki kurmann aracdr
hissettirmeye balamas ancak on ve onun sregidiinin balca gereke
sekizinci yzyln sonlarnda olmutur. sidir. yi bir iliki, taraflarn her birinin
Romantik ak tutkulu akn az ok eit haklarnn ve ykmllklerinin
evrensel iteleyimlerinden seik olarak olduu bir eider ilikisidir. Byle bir
nesnesini idealletirmeyi ieriyordu. ilikide, her bir kiinin tekine saygs
Romantik ak fikri bir yaznsal biim vardr ve onun iin en iyi olan ister. li
olarak romann ortaya kyla az ok kiyi iler klmann temeli konuma ya da
rtyordu, ve romantik romanlarn karlkl konumadr. likiler, en iyi
yaylm, romantik ak fikrini yaymada ekilde, insanlar birbirlerinden ok
yaamsal bir rol oynad (Radway 1984). fazla saklanmazlarsa iler -karlkl
zellikle kadnlar iin, romantik ak, gven olmak zorundadr. Ve gvenin
ilikinin nasl kiisel doygunlua zerinde allmas zorunludur; o,
gtrebileceiyle ilgili kendi kendine yalnzca sorgulanmakszn kabul edile

245
A ile le r v e M a h r e m li k ile r

Jane Austen'n Gurur ve nyarg adl romannn BBC yapm, romantik akn talihsizlie
kar savam vermesiyle ilgili klasik bir vk anlatr.

mez. Son olarak, iyi bir iliki keyfi g bir eyler bilirsek olanakldr. Bu
ten, zorlamadan ya da iddetten zgr nedenle bu blmde evliliin ve ailenin
olandr (Giddens 1993). tarihsel geliimine bakyoruz. Bunun
ardndan, bugn Britanya'daki aileleri
Bu kitabn pek ok yerinde izlek
ve mahrem ilikileri inceliyoruz. Bl
toplumsal deiim oldu. Bugn biz
mn son ksmnda aileyi ve mahrem
alkantl, g ve tandk olmayan bir
ilikileri aklama giriiminde bulunan
dnyada yayoruz. Houmuza gitsin
kuramsal bakalarndan kimilerine
gitmesin, tmmz onun sunduu
bakyor ve 'aile deerleriyle' ilgili imdi
frsat ve tehlike karmyla uzlamal
ki tartmaya dnerek sonuca var
yz. Romantik akla ilgili yukardaki
yoruz.
tartma, bu gzlemin hibir yerde
kiisel ve duygusal yaam alannda
olduundan daha doru olmadn Temel kavramlar
gsterir.
Her eyden nce, kimi temel
Bu deiimlerin doasn ve onlarn kavramlar, zellikle aile, hsmlk ve
yaamlarmz zerindeki etkisini nasl evlilik kavramlarn tanmlamamz
anlamaya balarz? Bugn mahrem gerekiyor. Aile akraba balantlaryla
ilikilerimizde ve toplumsal bir kurum dorudan doruya balanan, yetikin
olarak ailede nelerin srp gittiini yelerin ocuklara bakma sorumlulu
anlamak, ancak gemite insanlarn unu stlendii bir insanlar topluluu
nasl yaadyla ve baka toplumlarda dur. Akrabalk balar bireyler arasnda
imdi insanlarn nasl yaadyla ilgili evlilik yoluyla ya da kan balarn

246
A ile le r v e M a h re m likiler

(anneler, babalar, kardeler, ocuklar, bir hsmlk a rnekesinin parasyd.


v.b.) balayan soy dizileri yoluyla kuru Evli bir iftle ocuklardan baka yakn
lan balardr. Evlilik iki yetikin birey hsmlar ayn hanede ya da birbirleriyle
arasndaki toplumsal olarak kabul yakn ve srekli bir iliki iinde
edilen ve onaylanan bir cinsel birleim yaadnda, bir geni aileden sz
olarak tanmlanabilir. ki insan evlen ederiz. Bir geni aile, byk anababa-
diinde, birbirlerinin akrabas olurlar; lar, erkek kardeleri ve onlarn karlar
bununla birlikte, evlilik ba daha geni n, kz kardeleri ve onlarn kocalarn,
bir hsmlar dizisini birbirine balar. halalar ve yeenleri iine alabilir.
Anababalar, erkek ve kz kardeler ve
Bat toplumlarnn ounda evlilik,
baka kan akrabalar, evlilik yoluyla,
ve dolaysyla aile, tekelilikle iliiklen
eleiin de hsmlar olurlar.
dirilir. Bir erkein ya da bir kadnn ayn
Aile ilikileri daha geni hsm zamanda bir eten fazlasyla evli olmas
topluluklarnn ierisinde her zaman yasaddr. Bununla birlikte, bu her
tannr. Neredeyse tm toplumlarda, bir yerde byle deildir. Yirminci yzyln
hanede kendi ocuklaryla ya da ortasnda birka yz toplumu karla
edinilmi ocuklaryla birlikte yaayan trd nl almasnda George
iki yetikinden oluan, sosyologlarn ve Murdock (1949), bir kocann ya da
insanbilimcilerin ekirdek aile dedii karnn birden fazla einin olmasna
eyi saptayabiliriz. Geleneksel toplum- olanak veren okelilie bu toplum-
larn ounda ekirdek aile daha byk larn yzde 80'inden fazlasnda izin

Utahl okeli Tom Green'i be karsyla ve yirmi dokuz ocuundan kimileriyle gsteren
olaand bir aile fotoraf.

247
A ile le r v e M a h r e m li k ile r

verildiini bulmutur. okeliliin iki lardan oluan ekirdek aile uzun


tipi vardr: Bir erkein ayn zamanda zamandr en tannm aile biimi
birden ok kadnla evli olabildii olagelmitir. Modern-ncesi hane
okkarllk, ve ok daha az rasdanan, dzen bugn olduundan daha
bir kadnn ezamanl olarak iki ya da bykt, ama fark zellikle byk
daha ok kocasnn olabildii ok- deildir. rnein, on yedinci, on
kocallk. Bat'da okelilii yaama sekizinci ve ondokuzuncu yzyllarda
geiren en tannm topluluk, uygula Ingiltere'de ortalama hanehalk byk
mann yasad olduu ancak kovu l 4.75 kiiydi. Birleik Krallk'ta
turmalarn ender olduu Birleik imdiki ortalama 2.4'tr (HMSO 2004).
Devleder'de byk blm Utah'ta Daha nceki rakam evdeki hizmetileri
bulunan Kktenci Mormonlar'dr. Pek de iine aldndan, aile bykln
ok karya sahip olma, Utah'n Birleik deki fark kktr.
Devletler'in paras olmasnn bir Modern-ncesi Avrupa'da ocuk
koulu olarak yzyl nce Mormonlarn lar yedi sekiz yandan balayarak
ounluu tarafndan terk edildi. sklkla alyorlard iftlikte anababa-
Utah'ta bugn de 30.000 kktencinin larna yardm ediyorlard. Aile girii
okelilii uygulad kestiriminde minde kalmayanlar, bakalarnn evle
bulunulmaktadr. rinde ev ii yapmak ya da raklkla
Pek ok sosyolog, 'aileden', sanki az uramak zere sklkla erken bir yata
ok evrensel olan bir aile modeli varm baba ocan terk ediyorlard. Baka
gibi sz edemeyeceimize inanr. Bu hanelerde almak zere uzaa giden
blmde greceimiz zere, farkl pek ocuklar, anababalarn ender olarak
ok aile biimi vardr: ki anababal yeniden grrlerdi.
aileler, vey aileler, tek anababal aileler Son zamanlardaki yksek boan
v.b. Sosyolog Diana Gittins (1993) ma oranlarna karn, baka etkenler, o
'aileden' deil, 'ailelerden' sz etmenin zamanlar aile topluluklarn imdi
daha uygun grndn ileri srm olduklarndan daha az kalc klyordu.
tr. 'Ailelere' gnderme yapmak, aile Tm yalardan insanlar iin lm
biimlerinin eitliliini vurgular. Bir oranlar (herhangi bir ylda nfusun her
ksaltm terimi olarak 'aileden' sklkla bin kiisi arasndaki lmlerin says)
sz edebilirsek de, bunun nasl bir ok daha yksekti. Modern Avrupa'da,
eitlilii kapsadn unutmamak ok balarda, tm kk ocuklarn drtte
nemlidir. biri ya da fazlas (bugn yzde 1'in ok
altndaki oranlara kart olarak) yaamn
Tarihte aile ilk ylnn tesinde sa kalmyordu ve
Bir zamanlar sosyologlar modern kadnlar doum srasnda sklkla
dnemden nce Bat Avrupa'daki lyorlard. ocuklarn ya da elerden
yaygn aile biiminin geni aile birinin veya her ikisinin lm, aile
olduunu dnyorlard. Aratrma ilikilerini sk sk sarsyordu.
lar, bu grn yanl olduunu Aile yaamnn geliimi
gstermitir. yle grnyor ki, bir Tarihi Sosyolog Lawrence Stone,
babadan, bir anneden ve baml ocuk Avrupa'da aile yaamnn modern-

248
A ile le r v e M a h re m likiler

ncesi biimlerinden modern biimle 2 Bu aile tipinin ardndan, on


rine gtren deiimlerden kimilerini yedinci yzyln balarndan on
izelgelemitir. Stone, 1500'lerden sekizinci yzyln bana dek sren
1800'lere dek ailenin geliiminde gei niteliindeki bir biim geldi.
evre ayrt et: Bu sonraki tip byk lde
1 Bu dnemin balarnda balca toplumun st kesimleriyle snrly
aile biimi, ekirdek ailenin, epeyce d, ama yine de ok nemliydi
kk hanelerde yaayan ama nk o zamandan bu yana nere
baka akrabalarla olan ilikiler de deyse evrensel hale gelmi olan
iinde olmak zere topluluk tutumlar ondan kp yayld. ekir
ierisindeki birbirine derinden dek aile, baka akrabalarla ve yerel
bal ilikileri koruyan bir toplulukla olan balardan seik
rnekesiydi. Bu aile yaplanm, olan daha ayr bir ey durumuna
topluluktan aka ayrlmyordu. geldi. Her ne denli babalarn
Stone'a gre (her ne denli kimi yetkeci erkinde de bir art vardysa
tarihiler buna idraz etmilerse de) da, evlilikte ve anababalkta aknin
o zamanlar aile duygusal balln nemi gitgide artan biimde
ya da bamlln nemli bir oda vurgulanyordu.
deildi. nsanlar, bizim bugn aile 3 nc evrede, bugn Bat'da
yaamyla iliiklendirdiim iz en tank olduumuz aile dizgesi
duygusal itenlikleri deneyimlemi- tipi aama aama evrimleti. Bu
yor ya da aramyorlard. aile, yakn duygusal balarla
Evliliin ierisinde cinsellie bir balanan, ev mahremiyetinin yk
haz kayna deil, ocuklar sek bir derecesinin tadn karan ve
retmek iin bir zorunluluk gzy ocuklarn yetitirilmesiyle uraan
le baklyordu. Evlilikte ve aile bir topluluktur. Bu, balanmac
yaamnn baka meselelerinde bireyciliin ykseliiyle, yani
bireysel seim zgrl anababa- evlilik balarnn, cinsel ekim ya
larn, teki akrabalarn ya da da romantik ak klavuzluundaki
topluluun karlarndan daha az kiisel seilim temelinde oluumu
nemli saylyordu. Kimi zaman nun ykseliiyle belirginleir.
etkin olarak yreklendirildii soylu Sevginin cinsel grnmleri, evlilik
evrelerin darsnda, ksnl ya da d ilikilerin yerine evliliin
romantik aka ahlaklar ve ierisinde yceltilmeye baland.
tanrbilimciler tarafndan hastalk Yuvadan ayr olan i yerlerinin
gzyle baklyordu. Stone'un dile artmasnn bir sonucu olarak, aile,
getirdii zere, bu dnemde aile retimden ok tketime uyumlan-
'ak ulu, silik, duygusal olmayan, maya balad. Kadnlar evsellikle,
yetkeci bir kurumdu... Aile ayrca, erkeklerse ekmek kazanmakla
kocann ya da karnn lmyle, iliiklendirilir oldu. Son yllarda
veya ocuklarn lmyle ya da ev gitgide artan sayda kadnn i
den ok erken ayrlmasyla sklkla yerine girmesiyle, ailenin 'ba' olan
zldnden, ok ksa mr ekmek kazanan erkek dncesine
lyd' (1980). gitgide artan biimde kar kl-

249
A ile le r v e M a h r e m li k ile r

ekirdek aile gerekten hi norm oldu mu?

maktadr ve aile yaplanmlar eit gelindiinde ak artk y o k tu r ya d a uzak


b ir andr. (1 9 9 5 : xxi)
lenmeyi srdrmektedir. (Bu
deiimleri bu blmde daha sonra
Hi olmadmz biim:
inceliyoruz.)
geleneksel aileyle ilgili
Bu blmn banda anlan tarihi sylenler
John Boswell una dikkat ekmidr:
Genellikle tutucu bir bakasyla
M o d e rn - n c e si A v ru p a'd a evlilik o u kez yazan pek ok kii, aile yaamnn
b ir m lk d zen lem esi olarak balyor,
tehlikeli biimde alnn oyulmakta
oun luk la o cu k larn yetitirilm esiyle
ilgili olarak ortalarn a geliyor v e akla ilgili
olduunu ileri srer (aile deerleriyle
olarak bitiyordu. A sln da p ek az ift 'ak ilgili imdiki tartmay bu blmn
iin' evleniyor, am a pek o k lan , ev d zen sonunda, s. 286-9'da inceliyoruz).
lerini o rtak olarak ynetirken , yavrularn Onlar, ailenin gerileyii diye grdkleri
yetitirirken ve yaam n deneyim lerini
ey ile aile yaamnn daha geleneksel
p aylarken za m a n iin d e b irbirlerini
sev m ey e balyordu. E lerin m e z a r yaz
biimlerini kardatrrlar. Gemiin
larndan g n m ze kalanlarnn n ered ey ailesi pek ok insann anmsad kadar
se t m , derin b ir duygulanm belli eder. huzurlu ve uyumlu muydu, yoksa bu
Buna kart olarak , m o d e rn B at'n n yalnca idealletirilmi bir kurmaca
o u n d a , evlilik akla balar, o rtalarn d a
mdr? Hi Olmadm^ Biim (The Way
yine ounlukla (eer o cu k lar varsa)
o cu k la r yetitirm eyle ilgilidir v e sklkla
We Never Were, 1992) balkl
m lkle ilgili olarak biter, ki bu noktaya kitabnda Stephanie Coontz'un iaret

250
A ile le r v e M a h r e m li k ile r

ettii zere, gemiin bir altn ayla En ksa zaman nceki anmz bizi
ilgili grmlerde olduu gibi, eylerin ideal ailenin zaman olarak 1950'lere
gerekten nasl olduunu grmek iin gtrr. Bu, kadnlarn yalnzca evde
nceki zamanlara dnp baktmzda alrken, erkeklerin ailenin geimini
'geleneksel ailenin' zerine dklen gl salamaktan sorumlu olduu bir
renkli k yok olur. dnemdi. Ancak, ok sayda kadn
aslnda salt evsel bir role geri ekilmeyi
Pek oklar, Victoria dnemi
istemiyor ve bunun iinde kendini mut
ailesinin grnrdeki skdzenine ve
suz ve kstrlm hissediyordu. kinci
istikrarna hayranlk duyar. Bununla
Dnya Sava srasnda pek ok kadn
birlikte, o zamandaki aileler zellikle
sava abasnn bir paras olarak cretli
yksek lm oranlarna kadand iin
ilerde almt. Erkekler yuvaya
evliliklerin ortalama uzunluu on iki
dnnce, onlar bu ileri yitirdiler.
yldan azd ve tm ocuklarn yarsn
Dahas, erkekler yine duygusal olarak
dan fazlas, yirmi bir yana gelmeden
karlarndan uzaktlar ve kendileri iin
en azndan bir anababann lmne
cinsel servenler ararken karlarna kat
tank oluyordu. Victoria dnemi
kurallar koyarak sklkla gl bir cinsel
ailesinin hayranlk duyulan skdzeni-
ifte standart gzetiyorlard.
nin kk, anababalarn ocuklar
zerindeki kat yetkesindeydi. Bu Amerikal yazar Betty Friedan, ilk kez
yetkenin uygulanma biimi bugnn 1963'te km olmakla birlikte ara
standartlarna gre ar lde sert trmas 1950'lere gnderme yapan Diil
saylrd. Gi^em (The Feminine Mystique) adnda
ok satan bir kitap yazd. Friedan, 'ad
1850'lerin Victoria dnemi ailesini
dnecek olursak, ideal aile yine olmayan sorundan' sz ettiinde,
binlerce kadnn yreklerinde bir teli
bizden kaar. Bu dnemde kadnlar, az
titretmi oldu: ocuk bakmyla, yorucu
ok zorla, yuvayla snrlandrlmt.
ev ileriyle ve yalnzca arada srada boy
Victoria ahlakna gre kadnlarn kat
gsteren ve kendisiyle pek az duygusal
bir biimde erdemli olmas beklenirken,
iletiimin olanakl olduu bir kocayla
erkekler cinsel olarak uaryd: Pek
kuatlm olan bir ev yaamnn
oklar fahieleri ziyaret ediyor ve
bunaltc doas. Pek ok kadnn
genelevlere dzenli ziyarederde bulu
katland bunaltc yuva yaamndan
nuyordu. Aslnda, yalnzca ocuklar
bile daha ciddi olarak, toplumun bu
araclyla iletiim kurduklarndan,
meselelerle yzlemeye tam olarak
sklkla karlarla kocalarn birbirleriyle
hazr olmad bir zamanda pek ok
yapacaklar pek az ey bulunuyordu.
ailenin ierisinde katlanlan alkol
Dahas, evsellik bu dnemin daha yok
bamll ve iddet vard.
sul topluluklar iin bir seenek bile
deildi. Fabrikalarda ve atlyelerde
aileler yuva yaam iin pek az zamanlar
Dnya apnda aile
kalacak biimde uzun saader boyunca
rntlerindeki deiimler
alyorlard. Bu topluluklarda ocuk Bugn dnyann her yanndaki
iilii de ok yaygnd. farkl toplumlarda aile biimlerinde bir
eidenme vardr. Asya'nn, Afrika'nn

251
A ile le r v e M a h re m li k ile r

Genelde, bu deiimler, geni aile


ve Pasifik kylarnn uzak blgeleri gibi
dizgelerinin ve akraba topluluklarnn
kimi yerlerde, geleneksel aile dizgeleri
teki tiplerinin paralanmasna doru
pek az deimitir. Bununla birlikte,
d nya a p n d a b ir d e v in im
gelimekte olan lkelerin ounda,
yaratmaktadr. Bu, ilk olarak William J.
yaygn deiimler gereklemektedir.
Goode tarafndan A ile rntlerinde
Bu deiimlerin kkenleri karmaktr,
Dnya Devrimi (World Revolution in
ama zellikle nemli olarak birka
Family Patterns 1963) balkl kitabnda
etken ayrt edilebilir. Biri, Bat klt
belgelenmi ve onu izleyen aratrmalar
rnn yaylmdr. rnein, Bat'nn
tarafndan dorulanmtr.
romantik aka degin fikirleri, nceleri
bilinmedikleri toplumlara yaylmlar Songeliimler
dr. Baka bir etken, nceleri zerk daha
kk toplumlardan olumu olan Dnya apnda gerekleen nemli
alanlarda merkezi devlet ynetiminin deiimler unlardr:
geliimidir. nsanlarn yaamlar, onla 1 Boylar ve teki akraba topluluklar
rn bir ulusal siyasa dizgesiyle olan iliki etkileri bakmndan gerilemektedir.
leri tarafndan etkilenir; dahas, devlet
ynetimleri geleneksel davran biim 2 Bir ein zgrce seilmesi ynnde
lerini deitirmek iin etkin giriimlerde genel bir eilim vardr.
bulunurlar. Hzla byyen nfus soru 3 Gerek evliliin balatlmas gerekse
nundan tr, rnein in'de (aada aile ierisinde karar verme bakmndan
s. 286-9da tartlmtr) devletler daha kadnlarn haklar daha geni olarak
kk aileleri, doum denetiminin tannmaya balamtr.
kontroln v.b. savunan izlenceleri sk
sk ortaya koyarlar. Baka bir etki, kr 4 Dzenlenmi evlilikler gittike
saldan kentsel alanlara byk lekli azalmaktadr.
gtr. Erkekler sklkla aile yelerini 5 Erkekler ve kadnlar iin daha yksek
memleketleri olan kylerde brakarak cinsel zgrlk dzeyleri, ok kst
almak iin kasabalara ya da kentlere layc olmu olan toplumlarda geli
giderler. Buna seenek olarak, bir mektedir.
ekirdek aile topluluu bir birim olarak
kente tanr. Her iki durumda da 6 ocuklarn haklarnn geniletimine
geleneksel aile biimleri ve akrabalk doru genel bir eilim vardr.
dizgeleri zayflayabilir. Son olarak, ve 7 Ayn-cins eleikliklerin kabul edilii
belki de en nemlisi, topraktan uzaktaki artmtr.
ve devlet ynetimi brokrasileri,
madenler, tesisler ve var olduklar Bu eilimleri abartmak ya da bunla
yerlerde endstri firmalar gibi rn dnyann her yannda tekbiimli
rgtlerdeki i frsadar, nceleri yerel olarak gereklemi olduklarn kabul
topluluun iinde toprakl retim etmek bir yanlg olur -bunlarn pek
evresinde toplanan aile dizgeleri iin ou uruna bugn de savalmakta ve
bozucu sonulara yol ama eilimin bunlar amanszca sorgulanmaktadr.
dedir. (1996'dan 2001'e dek Taliban ynetimi
altnda olan Afganistan'da kadnlarn

252
A ile le r v e M a h re m lik iler

haklarnn bastrlmas -20. Blm, s. dizisel tekelilik denilmesinin daha


901de tartlmtr bu eilimlerin tek- iyi olduunu ne srmlerdir. Bu,
biimli olmaynn bir rneidir.) hi kimsenin ayn zamanda birden
Benzer biimde, geni ailenin her yerde fazla kars ya da kocas olamamakla
gerilemekte olduunu varsaymak bir birlikte bireylerin dizisel olarak bir
yanlg olur. Bugn ou toplumda, ok einin olmasna izin verildii
geni aileler yine normdur ve geleneksel anlamna gelir. Ancak, yasal tekeli
aile pratikleri srmektedir. Dahas, lii cinsel pratikle kartrmak yanla
deiimin gerekleme hznda farkl srkleyicidir. Britanyallar'n yk
lklar vardr ve tersine dnler ve sek bir orannn elerinden baka
kareilimler vardr. bireylerle cinsel ilikilere girdii
ortadadr.
2 Britanya'da evliliin temelinde
Birleik Krallk'ta aileler ve romantik ak fikri vardr. Duygula-
mahrem ilikiler nmsal bireycilik en nemli etki
Bugn Birleik Kralk'n kltrel durumuna gelmitir. Evlilik ilikile
olarak eitli rasna bakldnda, riyle ilgili szlemeler yapmann bir
lkenin ierisinde aile ve evlilik temeli olarak, iftlerin, temelinde
bakmndan dikkate deer eitlilikler kiisel cazibenin ve uyumun olduu
grlr. Bunlarn en arpc olanlarnn karlkl duygulanmlar gelitirmesi
kimileri, beyaz olan ve olmayan beklenir. Evliliin paras olarak
insanlarn aile rntleri arasndaki far romantik ak ada Britanya'da
kllklar ierir, ve bunun neden byle 'doallatrlmtr'; bu, modern kl
olduunu dikkate almamz gerekir. trn seikletirici bir zellii
Sonra, aile yaamnn ada rntle- olmaktan ok, insan varoluunun
riyle ilikisinde, boanmay ve yeniden normal bir paras gibi grnr.
evlenmeyi evreleyen meseleleri incele Elbette, gereklik, ideolojiden
meye geeceiz. Bununla birlikte, ilk farkldr. Evlilikte kiisel doyumun
olarak, Britanya'daki neredeyse tm zerindeki vurgu, kimi zaman
ailelerin paylat kimi temel zellikleri karlanamayan beklentiler ortaya
betimleyelim. karmtr, ve bu, artan boanma
oranlaryla ilikili olan bir etkendir.
Topluca ralayclar 3 Britanyal aile atasoyludur ve yeni-
Britanya'da bir btn olarak ailenin yereldir. B abasoylu kaltm ,
zellikleri unlardr: ocuklarn babann soyadn almas
n ierir. Her ne denli bugn ok
1 Tekelilik yasayla saptandndan, daha az yaygn olsa da, gemite bu,
Britanyal aile, teki Batl aileler gibi, mlkn de genelde erkein soyunda
tekelidir. Bununla birlikte, Birleik kuaktan kuaa g eirilm esi
Krallk'ta imdi var olan yksek anlamna geliyordu. (Dnyadaki pek
boanma oran gz nnde bulun ok toplum anasoyludur -soyadlar
durulduunda, kimi gzlemciler ve sklkla mlk, kadnn soyunda
Britanya'daki evlilik rntsne kuaktan kuaa geirilir.) Bir yeni-

253
A ile le r v e M a h r e m li k ile r

yereli ikamet rnts, evli bir Yaam ak, 6. B l m ,


'Toplum sallam a, Yaam Ak ve Ya
iftin, her ikisinin ailelerinden de
lanm a', s. 215-218de de tartlmtr.
uzaktaki bir barnaa tanmasn
ierir. Bununla birlikte, yeni-yercilik, Aileler, evle ilgili greli bireysel
Britanyal ailenin mudak olarak sabit devlerini ve daha geni toplumsal
bir ralaycs deildir. Birleik evreyle balantlarn eitli biimlerde
Krallk'ta, zellikle daha yoksul, ii rgtlerler. 'Orthodox' -kadnn 'ev
snfnn ya da Asyal-lar'n yaad hanm', erkeinse 'ekmek kazanan kii'
semtlerde pek ok aile anayerlidir - olduu- aileler ile, iki kiinin de meslek
yeni evliler, gelinin anababasnn yaamnn olduu ya da tek anababal
yaad yere yakn bir alana ailelerin arasndaki kartlk, bu
yerleirler. (ift, damadn anaba- eitlilii rneklendirir. Kltrel olarak,
basna yakn ya da onlarla birlikte aile kazanmlarnda ve deerlerinde
yayorsa, bu aileye baba-yerli eskiden olduundan daha fazla eitlilik
denir.) vardr. Etnik aznlklarn (aada
tartlan Asya ya da Bat Hindistan
4 ekirdek aile birimleri teki hsm kkenli aileler gibi) varl ve feminizm
balarndan hibir ekilde tamamy gibi harekederin etkisi, aile biimlerinde
la yaltlm olmamakla birlikte, dikkate deer kltrel eitlilik ret
Britanyal aile sklkla bir ya da iki mitir. Yoksullar, ii snflar ve orta ve
anababann ocuklaryla birlikte bir st snflarn ierisindeki eitli
hanede yaad ekirdek aile diye topluluklar arasnda varln srdren
betimlenir. Bununla birlikte, aada snf blnmeleri, aile yaplanmnda
greceimiz zere, ekirdek ailenin balca eitlemeleri korumaktadr.
baatl andrlmaktadr. Yaam ak ierisinde aile deneyimin
deki eitlemeler az ok bellidir.
Aile rntlerinde geliim ve rnein, bir birey, her iki anababann
eitlilik birlikte kalm olduu bir ailede
Rapoport ve tekilere gre, 'bugn dnyaya gelebilir, ve kendisi evlenip
Britanya'daki aileler, bir ailenin nasl sonra da boanabilir. Baka bir kii, tek
olmas gerektiine degin tek bir anababal bir ailede bym olup
egemen normun olduu bir toplumda birok kez evlenebilir ve her bir
savam vermekten, bir normlar evliliinden ocuklar olabilir.
okluunun meru, ve gerekten de Alttopluluk terimi, aileler ierisin
arzulanr kabul edildii bir topluma deki kuaklara gnderme yapar.
doru gemektedir' (1982: 476). Onlar rnein, anababalarla byk anababa-
bu sav dorulayarak, eitliliin be
l a r arasndaki balar imdi olaslkla
tipini saptarlar: rgtsel, kltrel, snfsal,
eskiden olduundan daha zayf duruma
yaam ak ve alttopluluk. Bu dizelgeye gelmitir. te yandan, imdi daha fazla
cinsel eitlilii ekleyebiliriz. Rapo-
kii yalla dek yaamaktadr ve
port'larn saptad aile biimlerinin
'sregelen' aile birbirleriyle yakn
eitlilii, bugn, onun yirmi yldan iliki ierisinde var olabilir: Evli
uzun sre nce ilk yazd zamanlarda torunlar, onlarn anababalar ve byk
olduundan daha aktr.

254
A ile le r v e M a h re m li k ile r

anababalar. Aile rgtlerinde daha nce Britanyal nfusun arasnda neredeyse


hi olmad kadar byk cinsel tamamyla noksan olan, onura ve aile
eitlilik de vardr. Bat toplumlarnn ballna degin kendi fikirlerini
pek ounda ecinsellik gitgide daha buldu. Aile birliini korumaya altlar
fazla kabul edildiinden, eleiklikler ve ama barnmann bir sorun olduu
aileler, kar-cins eleiklikler kadar, e ortaya kt. Byk eski evler ykk
cinsel iftler arasndaki eleiklikler de dkk alanlarda bulunabiliyordu; k
temel alnarak oluturulurlar. yerlere tanma, ou kez, daha kk
Gay evlilii 12. Blm, 'Cinsellik ve evlere tanma ve geni aileyi paralama
Toplumsal Cinsiyet', s. 480-2'de anlamna geliyordu.
tartlmaktadr.
Bugn Birleik Krallk'ta doan
Gney Asyal ocuklar sklkla birbi
rinden ok farkl iki kltre ak duruma
Britanyal aile tiplerinin eitlilii getirilir. Evde, aileleri ibirliine, saygya
arasnda, tekilerin oundan ayracak ve aile ballna degin normlara
biimde farkl olan bir rnt vardr- uygunluk bekler ya da isterler. Okulda,
yarmc ve bireyci bir toplumsal
Gney Asyal topluluklarla iliiklendi
evrede okul baans arayna girmeleri
rilen rnt. Birleik Krallk'taki
beklenir. Geleneksel aile yaamyla
Gney Asyal nfus bir milyon kiiden
iliiklendirilen yakn ilikilere deer
fazladr. G, 1950'lerde Hindistan
verdiklerinden, ou, ev ve kiisel
yarktasnn balca alanndan yaamlann etnik alt-kltrle ilgisinde
balad: Pencap, Gujarat ve Bengal. rgtlemeyi seer. Ancak, Britanya
Britanya'da bu gmenler, temelinde kltryle ilikili olmak deiimler
dinin, memleketlerinin, kastn, ve en getirmitir. Ba'nn 'ak iin' evlenme
nemlisi akrabaln olduu topluluklar gelenei, Asyal topluluklarn ierisin
oluturdu. Pek ok gmen, yerli deki dzenlenmi evlilik uygulamasyla

Asyal geni aileler genellikle gl aile balar sergiler.

255
A ile le r v e M a h re m likiler

sk sk atr. Anababalar ve aile yeleri ma ve ayrlma oranlan, Britanya'daki


tarafndan dzenlenen byle birleme, teki etnik topluluklarn arasnda
sevginin evliliin ierisinden geldii olduundan daha yksektir. Afrikal-
inancna dayandrlr. Her iki eeyden de Karayipler'in arasnda, tek-anababal
gen insanlar, evliliklerinin dzenleni haneler, teki herhangi bir etnik aznln
inde kendilerine daha fazla danl arasnda olduundan daha yaygndr;
masn istemlemektedir. ancak, teki topluluklardan farkl olarak,
bekar Afrikal-Karayipli annelerin
Siyasa nceleme Enstits'nn etnik alyor olmas daha olasdr (Modood
aznlklarla ilgili drdnc ulusal ve tekiler, 1997). teki etnik toplu
yoklamasnn istatistiksel bulgular luklarla karlarml olarak siyah ya da
(Modood ve tekiler, 1997), Hintliler'in, siyah-Britanyal nfusun arasnda
Pakistanllar'n, Bangladeliler'in ve (byk ounluunun banda annenin
Afrikal-Asyallar'n, evlenmesi en olas bulunduu) tek-anababal ailelerin
olan etnik topluluklar olduklarn iaret yksek oran aada 7.1. Tabloda
eder. 2001'de, anababaya baml grlebilir.
ocuklan olan tm ailelerin arasnda,
Asyal ya da Asyal Britanyal tek ailelerin yle grnyor ki, Birleik
yaad hanelerin yzde 65'i evli bir Krallk'ta Londra'nn ve teki kentlerin
iftten oluurken, beyazlann ve Afrikal- daha yoksul semtlerindeki siyah ailelerin
Karayipliler'in arasnda yzdeler biraz arasnda ayn etkenler i bandadr.
daha azd. Birarada yaama, ocuklan Siyah aileler hakkndaki pek ok
olan Asyal ve Asyal Britanyal iftlerin tarma, resmi evlilikteki dk oranlar
arasnda teki etnik topluluklarn zerinde younlar ama kimi
arasnda olduundan oransal olarak gzlemciler bu vurgunun yanl
daha azd (7.1. Tabloya baknz). Her ne yapldna inanr. Evlilik ilikisinin,
denli Britanya'daki Gney Asyal baka topluluklardaki ailelerin yapla-
ailelerin arasnda deiimin gen nmn oluturduu zere siyah ailenin
insanlann evliliklerde daha fazla sz de yaplanmn oluturmas zorunlu
hakk istemesi ve boanmalarda ve tek- deildir. Geni akrabalk alan Bat
anababal hanelerde hafif bir ykseli Hintli topluluklarda nemlidir evlilik
gibi kimi belirtileri var gibi grnse de, balaryla greli olarak, Birleik
her ey gz nnde bulunduruldu Krallk'taki ou beyaz toplulukta
unda, Britanya'daki Gney Asyal etnik olduundan ok daha nemlidir. Tek-
topluluklar dikkate deer lde gl anababal bir ailenin banda bulunan bir
aile balarna sahip olmay srdr annenin, bel balayabilecei yakn ve
mektedir. destekleyici bir akrabalk ann olmas
olasdr. Afrikal-Karayipli ailelerin pek
Siyah aileler ounda, daha kk ocuklan yeti
tirmeye yardm etmek yoluyla kardeler
Britanya'daki Afrika-Karayip k
de nemli bir rol oynar (Chamberlain
kenli ailelerinse yine farkl bir yaplanm
1999). Bu, siyah tek-anababalann ve
vardr. Yirmi ile krk drt ya arasnda
onlarn ocuklannn zorunlu olarak
olup bir kocayla yaamakta olan siyah
istikrarsz aileler oluturduu fikriyle
kadnlann says, ayn ya topluluundaki
eliir.
beyaz kadnlannkinden ok daha azdr.
Afrikal-Karayiplilerin arasndaki boan

256
A ile le r v e M a h r e m li k ile r

7.1. Tablo Anababaya baml ocuklar olan Britanyal aileler:


Etnik toplulua gre,3 2001 (%)

Tek ailenin yaad haneler Anababaya baml


Birarada yaayan ocuklarn
Evli iftlerden iftlerin oluturduu Tek anababal olduu teki
oluan aileler aileler aileler haneler Tm
Heyaz 60 12 22 6 100
Karma 38 11 39 12 100
Asyal ya da Asyal Britanyal
Hintli 68 2 10 21 100
PakistanlI 61 2 13 24 100
Bangladeli 63 2 12 23 100
teki AsyalIlar 66 3 12 19 100
Tm Asyal / Asyal Britanyal 65 2 11 22 100
Siyah ya da siyah-Britanyal
Siyah Karayipli 29 11 48 12 100
Siyah Afrikal 38 7 36 19 100
teki Siyahlar 24 9 52 15 100
Tm siyah ya da siyah-Britanyal 32 9 43 15 100
inli 69 3 15 13 100
teki etnik topluluklar 67 3 18 12 100
Tm etnik topluluklar 60 11 22 7 100

- H a n e d e g n d e r m e y a p la n k i in in e t n i k t o p l u l u u
KAynak: S o c ia l T r e n d s 3 4 ( 2 0 0 4 ) , s . 2 8

Aile ii eitsizlik 1990'larn ortalarnda Britanya'da


yrtlen bir aratrma (Homans 1987),
I ve bakm dengeleme salk hizmetlerinde teknik personel
Kadnlarn meslek yaamlarn kadrosuna bavuran kadnlarla grme
etkileyen nemli etkenlerden biri, alan yapan yneticilerin grlerini soru
kadnlar iin iin ocuklara sahip olmak turdu. Aratrmaclar, grmeyi
tan sonra geldii hakknda eril algdr. yapanlann kadnlara ocuklarnn olup
olmadn ya da olmasna niyederinin
olup olmadn her zaman sorduunu
buldu (bu, imdi gerek Birleik Krallk'ta
gerekse A.B.D'de yasaddr). Bavuran
erkeklerle ise bu soruyu neredeyse hi
sormuyorlard. Bunun nedeni soruldu
unda, yantlarnda iki izlek grld:
ocuklan olan kadnlar okul tatillerinde
ya da bir ocuun hastalanmas duru
munda fazladan izinli olmay gereksine-
bilirdive ocuk bakmnn sorumluluu
anababann olmaktan ok, annenin
hlrlelk Krallk'n Afrikal-Karayipli nfusunun arasnda tek
sorunuydu.
nababalarn oran yksektir.__________________________

257
A ile le r v e M a h re m li k ile r

Kimi yneticiler sorulanmn alan frsatlannn olmas gerektii ilkesini


kadnlara ynelik bir 'zen gsterme' kabul ediyordu. Tutumlanndaki nyarg,
tutumunu iaret ettiini dnyordu. iyerinin kendisinden ok, anababalk
Ama ou, byle bir sorgulama etmenin ev sorumluluklanyla ilgiliydi.
dorultusunu, bavuran bir kadnn ne Nfusun ounluu anababalk etmenin
lde gvenilir bir meslekta olduunu gerek kadnlar gerekse erkekler tarafn
kantlayacan deerlendirme grevinin dan eit bir temelde paylalamayacan
paras diye gryordu. rnein, bir sorgulamakszn kabul ettii srece,
ynetici unu syledi: alan kadnlann kar karya geldii
sorunlar varln srdrecektir. Yne
B u b ir a z k iise l b ir s o r u , b u n u n
ayrdndaym, am a bunun dikkate alnmak ticilerden birinin dile getirdii zere,
zo ru n d a olan bir ey olduunu d erkeklerle karlanldnda kadnlann
n y o ru m . Bu, g e r e k te n b ir erk e e meslek yaam frsatlan bakmndan
olam ayacak bir ey, am a bunun bir anlam da dezvantajl olmas yaamn bir olgusu
haksz olduunu sanyorum -bu frsat
eitlii deil, nk erkek hibir zam an
olarak kalacaktr.
kendini balbana bir aileye sahip olm u Buna ek olarak, daha nce gr
olarak bulam az. (H o m an s 1 987)
dmz zere, getiimiz otuz yl
Erkekler, ocuk dourma anlamn ierisinde bu fark bir lde azaldysa da,
da yaambilimsel olarak 'bir aileye sahip alan kadnlarn ortalama creti
olamamakla' birlikte, ocuk bakmyla erkeklerinkinin ok altndadr. Ayn<