iõMâûcú GKZû iìPú_Zâ

^ùb´e - Wÿòùi´e
2017 Kâ. ^õ aòhd _éÂû
iõ_û\K
1. Eh aò_æae gZaûhòðKú 2
bûfP¦â
2. Eh aò_æa I cjòkû cêqò 5
MââûjK ù\d
3. Eh aò_æae aòKûg I Zûe HZòjûiòK cjß 10
PkòZ iõLýû - \g Uuû
aûhòðK ijù~ûM - gùj Uuû 4 ù^ûU @Pke GK ahð 18

5. PKWÿû ù_ûK, KéhK @ûZàjZý
ù~ûMûù~ûM VòKYû
gqò ^Me - 3d fûA^þ I eûRýe Kéhò iuU 21
aâjà_êe, _ò^þ - 760001
ù`û^ - 9437166391 6. ù\ge Lû\ý iêelû C_ùe @ûKâcY 26
A-ùcfþ :
bhalachandra.odisha@gmail.com
7. R^ aòùeû]ú VòKû I @ûCUùiûeiòõ aýaiÚû 29

\ßòZúd aògß~ê¡ùe ùiûbòGZþ fûf
ùi^û\ßûeû jòUþfûe ù^ZéZßû]ú^
^ûRò Rcðû^òe ùgûP^úd _eûRd
_ùe 2 cA 1945ùe afòð^þ
ijee eòPþÁûM Vûùe fûfþ
ùi^ûe aòRd _ZûKû CWÿûC [ôaû
RùY iò_ûjú
Eh aò_æae gZaûhòðKú
Eh aò_æae cjû^ gòlûKê _ûù[d Keò ^a
R^aû\ú aò_æa eûÉûùe @ûùMA Pûf
gùj ahð _ìùað @[ðûZþ 1917 ciòjû ^ùb´e Rcò\ûeu \ßûeû Pûfò @ûiò[ôaû ùgûhYKûeú aýaiÚûKê
7 ZûeòLùe iaðjeûe cjû^ ù^Zû KùcâWÿ ùf^ò^þu cìùkû_ôûU^ Keò Kcêý^òÁ (afþùibòKþ) _ûUòð ù^ZéZßùe
ù^ZéZßùe Ehe gâcRòaú R^Zû gûiK icâûUþ Rûeþ I Ehe gâcòK I KéhKcû^u ieKûe cûZâ KòQò ahð c¤ùe
ùiVûKûe _ê¬ò_Zò ùgâYúKê igÈ aò_æa cû¤cùe lcZûeê ù\gùe Kêù_ûhY, @gòlû, ùaùeûRMûeú, aûijú^Zû,
jUûA KéhK I gâcòKu gûi^ _âZòÂû Keò[ôùf ö Ehe bòlûaéò I ùagýûaéò _eò iciýûe iµì‰ð _eòicû¯ò
_êeêYû KýûùfŠe @^êiûùe Gjò \ò^Uò @ùKÖûae cûiùe NUûA[ô f û ö _â [ c [e _ûAñ Ehùe cjò k ûcûù^
_Wÿê[ôaûeê Gjû “@ùKÖûae aò_æa” ^ûcùe c¤ _âiò¡ @ùU ùbûU\û^e @]ôKûe _ûAaû ijòZ icûRe iaê ùlZâùe
Gaõ ùiVûKûe Kcêý^òÁ aò_æaúcû^u _ûUòð afþùibòKþ _êeêhu ij icû^ @]ôKûe jûif Keò[ôùf ö aòaûj,
_ûUòðe ù^ZéZßùe Gjò aò_æa iõMVòZ ùjûA[ôaûeê GjûKê QûWÿ_Zâ I ijRúa^ @û\ò cûcfûùe eûÁâ, icûR I ]cðe
“afþùibòKþ aò_æa” ùaûfò c¤ Kêjû~ûA[ûG ö jÉùl_Kê icû¯ Keû~ûA[ôfû ö C_ôû\^ Z[û icÉ
1848 ciòjûùe aògß iaðjeûe cjû^ gòlK @û[òðK -eûRù^÷ Z òK Kû~ðý ùe ajêi õLýûùe cjòk ûu
KûfðcûKèð I ù`WÿeòKþ Gùwfiþ “Kcêý^òÁ AÉûjûe” ù~ûM\û^Kê ^ò½òZ Keò _êeêhu ij icû^ bûMò\ûeúKê
_âKûg Keò ùi[ôùe aò_æa Reò@ûùe cYòh \ßûeû cYòhe i¸a Keò_ûeò[ôfû ö cû^a AZòjûiùe _â[c [e _ûAñ
ùgûhYKê icû¯ò Keò GK ùgûhYcêq icûRaû\ú I _ùe cjòkûcû^uê jûŠòP êf ú (ùeûhA, i«û^ _ûk^ _eò
ùgâYújú^ iûcýaû\ú icûR MV^e GK aòmû^i¹Z NùeûA gâc)e ùMûfûcúeê cêq Keaû flýùe iaêVûùe
_eòKÌ^û Keò[ôùf ö Kò«ê aòg ße _ê¬ò_ò ùgâYú I aWÿ aWÿ iûcêjòK ùeûùhAgûk, fŠòâ I gògê ~ZÜNe
ùicû^u ùaûfKeû aê ¡ òR úaòc ûù^ ùicû^u Gjò (ùKâPþe) aýaiÚû KeûMfû ö icûRaû\ú eûÁâ icûRe
_eòKÌ^ûKê @i¸a Z[û GK ù_û[ôMZ _eòKÌ^û ùaûfò icÉ Kcðlc aýqòuê ùeûRMûee Mýûùeò ù\aû ij
Kjò ZûKê jiùe CWÿûC [ôùf ö ùZùa icûRaû\ I icÉuê cûMYûùe aûiMéj, _òAaû _ûYò, gòlû, ÊûiÚýùiaû
iûcýaû\ iµKðùe ùi~ûGñ ejò[ôaû Gjò ]ûeYûKê bêf @û\ò ùcøkòK @ûagýKZûKê _ìeY Keò[ôfû ö
_âcûYòZ Keò 1917ùe Ehe gâcòK I KéhKcûù^ cû^a ùKak ùiZòK ò ^êjñ, icûRaû\ú gûi^ùe
icûRe AZòjûiùe _â[c [e _ûAñ eûÁâ lcZû \Lf ùiVûùe iaê ùlZâùe @bìZ_ìað I Pc}ûe aòK ûg
Keòaû ijòZ GK icûRaû\ú gûi^ aýaiÚûKê iÚû_òZ ùjûA[ôf û ö C_ôû \^, aòmû^ I iûõÄéZòK _âMZòùe
Keò[ôùf ö ^òR R^àe cûZâ 24 Nû c¤ùe gâcòK ùgâYúe 1917 ùakKê 20 ahð _Qùe ejò[ôaû Eh (@ûRòe
Gjò gûi^ aû ùiûbòGZþ eûÁâ, iað _â[ùc icûRùe bûeZ Vûeê aò _Qùe) Lêaþ Kcþ icd bòZùe \ê^ò@ûe
C_ôû\^e C_KeY eìù_ _eòPòZ Rcò I Kk KûeLû^û GK cjûgqò eì_ ùe cêŠ ùUKò[ ôf û ö Kéh ò I gòÌ
C_ùe ~ê M ~ê M ]eò ejò @ûiò [ ôa û Rcò \ ûe Z[û C_ôû\^ùe ùiûbòGZþ Eh aògßùe ^ìZ^ ùeKWÿð iéÁò
_ê¬ò_òcû^u aýqòMZ cûfòKû^ûKê icû¯ò Keò Zû C_ùe Keòaû ij aòmû^, gòlûû, PòKò›û, _âZòelû, ùLk, Kkû
C_ôû\K ùgâYú @[ðûZþ KéhK I gâcòKu iûcêjòK @]ôKûeKê @û\ò icûRe _âZòUò ùlZâùe aòKûge jûeUò GùZ Zúaâ
_âZòÂòZ Keò[ôfû ö _ê¬ò_ò, ùa_ûeú, i…ûaûRþ, @cfûZª, [ôfû ù~ ~ûjûKê jûif KeòaûKê _û½ûZýe _ê¬òaû\ú
iõMâûcú GKZû 2
ù\gcû^uê \êAeê Zò^ò gj ahð fûMò[ôfû ùiûbòGZþ Eh eûÁâ eìù_ Ehe @bêý[û^ @ûùceòKû iùcZ aòg ße
cûZâ 20-25 ahðùe Zûjû jûif Keò_ûeò[ôfû ö iûcâûRýaû\ú eûÁâcû^u GKPûUò@û ùgûhY Z[û @ûKâcYKê
@^ý_ùU _û½ûZýe ù\gcû^uùe _ê¬òaû\ú @ù^K _eòcûYùe ùeûKòaûùe ijûdK ùjûA[ôfû ö
aòKûg ijòZ ]^ú I Meòau c¤ùe ùa÷hcý aXÿò Pûfò[ôaû \ßòZúd aògß~ê¡ùe jòUfee ^ûRú aûjò^ú aòeê¡ùe KùcâWÿ
ùaùk icûRaû\ú Ehùe Kò«ê icûRùe aýqòMZ iµòe Áûfò^þu ù^ZéZßùe icûRaû\ú Ehe \êA ùKûUòeê @]ôK
Cùz\ ij _âZýK ùfûKuê ùeûRMûe, cûMYûùe gòlû, ùfûKu _âûYakú ij @bìZ _ìað aúeZß , ZýûM Z[û
ÊûiÚýùiaû, aûiMéj @û\ò ùcøkòK iêaò]û ù~ûMûAaûùe _âZòùeû] ùKak ~ê¡e icû¯ò NUûA ^[ôfû aeõ aògßaûiúKê
AZòjûi iéÁò Keò[ôfû ö aýqòMZ iµòe Cùz\ KûeYeê ^ò½òZ ]ßõi cêLeê C¡ûe Keò[ôfû ö
]^ú Meòae _âùb\ icû¯ò ùjaû ij Mûñ I ije Z[û ùZùa Eh aò_æae GùZ iaê @ÉòaûPK C_f²ò iùß
gûeúeòK Gaõ cû^iòK gâc bòZùe ejò @ûiò[ôaû _âùb\Kê ùMûUòG K[û iZ ù~ ù~ùZiaê ZýûM I akò\û^ ù\A
@ù^K _eòcûYùe jâûi Keû~ûA _ûeò[ôfû ö aò_æa _ùe ùiVûKûe gâcòK ùgâYú Rúa^ùe iêL icé¡ò fûb _ûAñ
Eh iûcâýRý \ßûeû \òNð \ò^ ]eò ^ò~ðýûZòZ I @ZýûPûeòZ C_eKê ^Pûjó ]eû_éÂùe ÊMð _âZòÂû KeòaûKê icûRaû\
ùjûA @ûiò[ôaû aòbò^Ü RûZúdZû cêqòe Êû\ PûLôaû ijòZ @ûYò [ ô ù f, Zûjû að c û^ AZò j ûiùe _eò Y Z
Êû]ú^ bûùa ^òRe bûMý ^òù\ ^ò¡ðûeY Keòaûe Êû]ú^Zû ùjûA~ûAQò ö KùcâWÿ Áûfò^þu céZêý _ùe ùiVûKûe
_ûAùf ö gûi^ aýaiÚû I Kcêý^òÁ _ûUòð bòZùe cêŠ ùUKò[ôaû
aò g ß eûR^úZò ùe Gjò ~êMû«Kûeú aò_ æ ae _ê¬òaû\ú cûMðúu aògßûiNûZKZû ù~ûMêñ ùiûbòGZþ Ehùe
_âbûaUò GùZ aýû_K [ôfû ù~ 1917 _ùe bûeZ icûRaû\ fMûZûe bûùa \êaðk ùjaû ij ùghùe
iùcZ aògße @]ôKûõg ù\gùe gâcòK ùgâYú iaðjeûe _ê¬òaû\e _ê^ ü iÚû _^ ùjûA iûeòQò ö Ehùe Gjò
cêqòe aòmû^ aû cûKèðaû\ú aòPûe _âZò @ûKéÁ ùjûA ^òR _eòað^e _âbûaùe bûeZ iùcZ aògße aòbò^Ü ù\gùe
^òR ù\gùe icûRaû\ _âZòÂû Keòaû flýùe Kcêý^òÁ Kcêý^òÁ @ûù¦ûk^ùe iõùgû]^aû\ú gqòc ûù^ cêŠ
_ûUòð iaê Zò@ûeò Keò[ôùf ö @ûc ù\gùe c¤ Eh aò_æae ùUKòaû ijòZ gû«ò_ ì‰ ð eê_ û«e ^ûñùe @ûù¦ûk^Kê
_âbûaùe gâcòK @ûù¦ûk^ ùZRòdû^ ùjaû ij gâcòK iõi\údaû\e bêf eûÉûùe ù^aû ù\LôaûKê còkòfû ö
ùgâYú iõMVòZ ùjûA Kcêý^òÁ _ûUòð _âZòÂû Keò[ôùf ö ùiûbòGZþ Ehe Kcêý^òÁ _ûUòð I eûÁâ bòZùe
Giúd Gaõ @û`ò â K úd ù\gcû^uùe Pûfò [ ô a û _ê¬òaû\ú _ê^üiÚû_^ûe ZûKòðK _eòYZò Êeì_ 1991
C_^òùagaû\ aòùeû]ú RûZúd cêqò iõNhð iaê icûRaû\ú ciòjûùe Ehùe icûRaû\ú aýaiÚûe _Z^ ùjaû ij
Ehe ic[ð^ _ûA ùZRòdû^ ùjûA CVò[ôfû ö Pú^ _eò ùiûbòGZþ Eh _¦e bûMùe aòbq ùjûA[ôfû ö ùZùa
@ù^K ù\gùe gâcòK ùgâYúe ù^ZéZßùe ùjûA[ôaû iaê iùß Eh aò_æa I ùiûbòGZþ icûRaû\ú aýaiÚûe
aò_æaKê ùiûbòGZþ Ehe _âZýl ic[ð^ còkò[ôfû ö _âûiwòKZû Gùa aò @lê‰ð ejòQò ö 1991ùe ùiûbòGZ
Eh aò_æae _âbûaùe Qû^ò@ û ùjûA aògße Ehe aòNU^ _ùe ‘AZòjûie @«’, ‘aòPûee @«’ I
_ê¬òaû\ú ù\ge gûiKcûù^ ^òR ù\ge gâcòK I KéhKuê ‘_ê¬òaû\e aòKÌ ^ûjó’ ùaûfò Kjò icûRaû\ céZ ùaûfò
icûRaû\eê \ìùeA eLôaû _ûAñ aòbò^Ü gâc @ûA^ _âYd^ ùNûhYû Keò[ôaû aògße _ê¬òaû\ú I iûcâûRýaû\ú aýaiÚû
Keòaû ijòZ iû]ûeY R^Zûuê @ù^K MêWÿòG iûcûRòK ùLû\þ Gùa bdue iuUùe CaêUêaê ùjCQò ö ^òRKê
iêelû I eòjûZò ù\aûKê aû¤ ùjûA[ôùf ö @ûc ù\gùe GK]éaúd aògße cCWÿcYò ùaûfûC[ôaû iûcâûRýaû\ú
c¤ Z}ûkò^ aâòUòg ieKûe ù\gùe gâc @ûA^ iaê @ûùceòKûe GKû]ô_ZýUò @ûC ejò^ûjó Kjòùf Pùkö
_âYd^ Keò[ôùf ö Gjû aýZòZ GK gqògûkú icûRaû\ú MZ KòQò ahðe NUYûakúKê ù\Lôùf ùMûUòG K[û ÆÁ
3 iõMâû cú GKZû
ù~ aògß @ûC GK ]éaúd ^êùjñ aeõ ajê ]éaúdùe _eòYZ ù\g @ûRò @û`âòKúd ù\gcû^u Vûeê aò @ù^K _Qùe
ùjûAiûeòQò ö ejòQò ö iûcâûRýaû\ú ^òùŸðgòZ ù\ge aòKûg ^úZò bdue
aò g ße _âû KéZ ò K iµ\ I aRûeKê fê UòaûKê ùaùeûRMûeú iéÁò Keò[ôaû ùaùk MZ 20 ahð c¤ùe
@ûùceòKû, Eh, `âû^èþ, Rcðû^ú , AõfŠ, Rû_û^ I Pú^ ù\ge Kéh ò ùlZâ bdû^K iuUe i¹êLú^ ùjaû
_eò iûcâûRýaû\ú gqòcûù^ ^òR ^òR bòZùe MkûKUû `kùe Pûeò fleê @]ôK KéhK @ûZàjZýû KeòaûKê aû¤
_âZòù~ûMúZûùe aýÉ [ôaû ùaùk aògße iû]ûeY R^Zû ùjûAQ«ò ö ieKûeú ijûdZûùe ù\ge _âûKéZòK iµ\e
@bûa, ùaKûeú, _êÁòjú^Zû, ~ê¡ Z[û @ûZue gúKûe @aû] fêY×^ ù~ûMêñ @û´û^ú, @û\û^ú _eò Kù_ðûùeUþcû^u
ùjaûùe fûMòQ«ò ö @ûRò aò AeûKþ, iòeò@û, ùdùc^, iµò aXÿò Pûfò[ôaû ùaùk Gaõ _âZòahð aògße ]^ú
@û`Mû^òiÚû^, fòaòd û _eò ZéZ úd aògße ù\gcûù^ ZûfòKûùe @]ôKeê @]ôK bûeZúd aWÿ _ê¬ò_ò iÚû^
iûcâûRýaû\ú gqòu ~ê¡, @ûKâcY I fêUþe ^òcðc gúKûe _ûC[ôaû ùaùk iû]ûeY R^Zû @]ôKeê @]ôK Meòaú Z[û
ùjûA PûfòQ«ò ö @bûa @ûWÿKê ùVfò ùjaûùe fûMòQ«ò ö Gbkò iÚùk
@ZòZùe aògße Meòa ù\gcû^uê C_^òùagùe ù\ge R^MYu ¤û^Kê ùicû^u _âK éZ iciýûeê
_eòYZ Keò ùiVûeê @ûiê[ôaû fêUþe GK lê\â @õgKê jUûAaû Z[û ^òRe @_ûeMZûKê fêùPAaû flýùe
aò^òù~ûM Keò ^òR ù\ge gâcòKcû^uê aò_æae eûÉûeê @ûeþ G iþ G iþ ijûdZûùe ùcû\ò ieKûe ù\gùe
aòeZ KeûA @ûiò[ôaû _û½ûZý _ê¬òaû\ú ù\gcûù^ @ûRò ~ê ù ¡û^à û \e aûZûaeY ié Á ò Keò a û ij ‘cò [ ýû
iuUùe _Wÿò ùiiaê eòjûZòKê QùWÿA ù^aûùe aýÉ ö RûZúdZûaû\’, ‘fbþ ùRjû\þ’, ‘ùMûiêelû’, ‘ZûRcjf’,
\ò ù^ Eh aò_ æ ae _â b ûaùe ^òR ù\ge ùfûKuê ‘_\àûaZú’ @û\ò bûa^ûZàK Z[û ]ûcòðK _âiw CVûA
ù_^þi ^þ, ùaKûeú bû @û\ò iûcûRòK iêelû ù\A ùfûKu c¤ùe iûµâ\ûdòK aòbûR^ Keò @if iciýûeê
@ûiò[ôaû Gjò ù\gcûù^ @ûRò iuUe gúKûe ùjûA ¤û^ jUûAaûKê hWÿ~ª KeêQò ö
LyðKûU ^ûñùe ùiiaê iêaò]ûKê jUûAaû `kùe iaêVò ù~Cñ _~ðý« icûRùe cYòh \ßû eû cYòhe
bdue iûcûRòK @gû«ò ù\LôaûKê còkòQò ö `âû^iþ, AUûfú, ùgûhY I ^ò~ðýûZ^û ejò[ôa ùi _~ðý« Zûe _eòicû¯òe
Mâúiþ, ùÆ^þ iaêVò ieKûee LyðKûU ^úZò aòeê¡ùe QûZâ, aòPûe eìù_ _eòPòZ icûRaû\ú iûcýaû\ú aòPûe]ûeû I
~êaK, gâcòK, ù_ù^i^]ûeúcûù^ fl fl iõLýûùe ZûKê iûKûe Keò[ôaû Eh aò_æae _âûiwòKZû @lê‰ð ejòaö
eûÉû C_eKê @ûiêQ«ò ö _ê¬òaû\ú @[ð^úZòe ^ò~êqò aòjú^ @ûRò gùj ahð _ùe aò ùijò KûeYeê Eh aò_æae
aòK ûg ù~ûMêñ ùKûUò ùKûUò iõLýûùe ~êa K ~ê aZú _âûiwòKZû @cæû^ ejòQò ö ùbûU Reò@ûùe gû«ò_ì‰ð
ùaKûeúe gúKûe ùjûA @^ò½òZ Rúa^ ~û_^ KeêQ«ò ö eûÉûùe ^êùjñ aeõ igÈ aò_æa cû¤cùe ùgûhYKûeú
@^ý_ùU @ûc ù\ge gûiK ùgâYú _û½Zý eûÁâKê CZþLûZ Keò GK icûRaû\ú aýaiÚûe _âZòÂû ù\A
ù\gcû^u Gjò iuUeê gòlû ù^aû _eòaùð ùicû^u jó ù~ cYòh icûRe cêqò i¸a GK[û Eh aò_æaeê @ûcKê
Kù_ðûùeUþ i_laû\ú ^a C\ûe @[ð^úZòKê jó GVûùe gòl û còkòQòö @ZGa Gjò cjû^þ aò_æae gZaûhòðKú
fûMê Keò @ûiòQ«ò ö aéj _ê¬òe Êû[ðùe ù\ge gâcòK @aieùe @ûùc Gjûe cìfýaû^ gòlû I HZòjûiòK
ùgâYúe KÁûRòðZ gâc @]ôKûeMêWÿòKê \êaðk KeòaûKê gâc MêeêßKê icûRe ùcj^Zú cYòhu c¤ùe _âPûeòZ Keòaû
@ûA^ùe iõùgû]^ KeòaûKê C\ýc KeêQò ö ùZùa aòKûg ijò Z bûeZ _eò GK @¡ð I_^òù agòK Gaõ @¡ð
ù^A gûiK ùgâYúu icÉ \ûaú iùß @ûRò ù\gùe Meòaú, iûc«aû\ú ù\gùe gâ c ò K ùgâ Y úe ù^Zé Z ß ù e
ùaKûeú, lê]û, _êÁòjú^Zû @û\ò aXÿòaûùe fûMòQò ö ùi ^aR^aû\ú aò_æa Reò@ûùe GK ùgûhY aòjú^ icûR
lê]û ùjC aû gòlû, cû^a aòKûge aòbò^Ü cû^\Šùe @ûc MV^e @ûù¦ûk^Kê @ûùMA ù^aûKê ùja ö
iõMâûcú GKZû 4
Eh aò_æa I cjòkû cêqò
ùfLû ~ûA[ôfû ö ù^ùjeêu Vûeê @ûe¸ Keò ù_eòdûe,
eaú¦â ^û[ VûKêeu _~ðý« @ù^K aògòÁ aê¡òRúaò I
eûRù^Zû Gjò aò_æa I Zû_ùe Eh icûRùe NUò[ôaû
@bêZ_ìað aòKûge _âgõiû Keò ùfLû ùfLô[ôùf ö @ûc
eûRýùe c¤ C}kcYò ùMû_a§ê \ûg icûR _éÂûùe Eh
aò_æa I ùiVûùe gâcòK KéhKu ù^ZéZßùe _eòPûkòZ
ùiûbò ù dZþ ieKûee Kû~ð ý Kkû_Kê _â g õiû Keò
ùfLô[ôùf ö
@ùKÖûae aò_æa I Zûe _ùe ùiûbòùdZþ eûÁâ
\ßûeû Keû~ûC[ôaû icûRaû\ú _âùdûMKê i`k Keòaûùe
ùiVûKûe cjòkcûù^ cjß_ì‰ð bìcòKû MâjY Keò[ôùf ö
cjòk ûu aò^û Ehe icûRaû\ú aò_æa I ùiûbòùdZþ
icûRe KÌ^û Keò _ûeòaû ^ûjó ùaûfò Kjòùf aò Zûjû
@Zògùdûqò ùja ^ûjó ö @ûRò Zcûc aêRêð@û ^ûeúaû\ú,
Ce @û]ê^òKZûaû\ú I @iàòZûaû\ú Pò«K, cjòkû _âgÜ
Eh aò_æa icMâ ê\ê^ ò@ûùe GK ^ì@û ~êMe C_ùe cûKèðaû\ú Pò«ûKê @ZòZ ~êMe Pò«û ùaûfò KjêQ«ò ö
@ûcM^e ùNûhYû Keò[ôfû ö aògße mûZ AZòjûiùe iÚû^ Eh aò_æa _ùe AZòjûiùe ùiûbòùdZþ eûÁâ _â[c [e
_ûA[ôaû ~êM _âaðK NUYûMêWÿòK c¤ùe Gjû iaêVûeê _ûAñ cjòkûuê ù~ _âKéZ icû^Zûe @]ôKûe ù\A[ôfû,
_âbûagûkú NUYû [ôfû ö Gjò aò_æaùe gâcòK I KéhKu GK[û _ûVý _êÉKùe KßPòZ ù\LôaûKê còùk ö ùiûbòùdZþ
_eò icûRe ùcj^Zú cYòhcûù^ ùf^ò^þ I afþùibòKþ Ehùe icûRaû\ú aýaiÚû ^ûeú _êeêh icû^ZûKê ùKak
_ûUòðe ù^ZéZßùe \ê^ò@ûùe _â[c [e _ûAñ _ê¬ò_ò I @ûA^MZ ]eûZkùe ^êùjñ aeõ @û[òðK, eûRù^÷ZòK I
iµòaû^þ ùfûKuê Cbd iµò I lcZûeêê jUûA ùiVûùe iûcûRòK ]eûZk C_ùe aò i¸a Keò _ûeò[ôfû ö aògße
iaðjeûe lcZû aû eûÁâe iÚû_^ Keò[ôùf ö Gjò aò_æa mûZ AZòjûiùe _â[c [e _ûAñ cjòkûcû^uê jûŠòPêfúe
_ùe \ê^ò@û @ûC ùibkò ejòfû^ò ù~_eò _ìaðeê [ôfû ö ùMûfûcúeê cêq ò Keû~ûA[ôf û ö aòaûj, QûWÿ_ Zâ I
KjòaûKê Mùf @ùKÖûae aò_æae ùZû_e MRð^Uò _êeû ijRúa^ @û\ò cûcfûùe eûÁâ, icûR I ]cðe jÉùl_Kê
\ê^ò@ûùe gêbò[ôfû ö \ê^ò@ûe R^cû^iKê Gjò aò_æa iµì‰ð eìù_ icû¯ Keû~ûA[ôfû ö cjòkûuê ajêiõLýûùe
ùKùZ Mbúe bûùa _âbûaòZ Keò[ôfû Zûe _âcûY ùi C_ôû\^ I icÉ @û[òðK-eûRù^÷ZòK Kû~ðýùe iûcòf KeûA
icde _Zâ _ZâòKûKê ù\Lô aêSòùja ö bûeZùe aò ùi _êeêhu ij icû^ bûMò\ûeúKê i¸a Keò_ûeò[ôfû ö
icdùe _âKûgòZ @ù^K _Zâ _ZâòKûùe Eh aò_æa I Gjû Kêjû~ûA_ûùe Kò _âùaû]^Kûkú^ cêqò I
ùiûbòùdZþ eûÁâ \ßûeû Keû~ûC[ôaû icÉ _âùdûMKê bêeò icû^Zûe @û\gðKê _â[c [e _ûAñ AZòjûiùe aûÉaòK
bêeò _âgõiû Keòaû ù\LôaûKê còùk ö ùKak cûKèðaû\úu ]eûZkùe i`k Keòaûe KûcUò Eh aò_æa Keò[ôfû ö
\ß û eû ^ê ùjñ @ù^K Êû]ú^ùPZû aê ¡ò Rúaò G_eò K ò @agý _ìaðeê Gjò ]eYe cjû^ iûcûRòK _eòað^e
Mû§òaû\úcû^u \ßûeû aò Gjûe _âgõiûùe @ù^K ùfLû _âùdûMMêWÿòK _eò G[ôùe aò KòQò \êaðkZû I ZéUú ejò[ôfûö
5 iõMâûcú GKZû
@ûRòKê gùj
ahð Zùk Eh
aò_æa _ùe
ùiVûùe
icûRaû\ú ^òcðûY
icdùe RùY
cjòkû UâûKÖe
PûkK

Gjûe aÉêMZ cìfýûd^ _ûAñ @ûcKê KòQò aòhd C_ùe iµòe @]ôKûe, QûWÿ_Zâ ù\aûe @]ôKûe @û\ò còkò[ôfûö
¤û^ ù\aûe @ûagýK ejòQò ö _ùe @agý ù^ù_ûfòd^u iòbòf ùKûWÿ @ûiòaû _ùe
Eh aò_æa GK @iû]ûeY Z[û aògòÁ eûRù^÷ZòK Gjò @]ôKûeKê QùWÿA ^ò@û~ûA[ôfû ö ùZùa Gjû _ùe
I HZòjûiòK _eòiÚòZòùe iµ^Ü ùjûA[ôfû ö ùa÷mû^òK aò dêùeû_e aòbò^Ü ù\gùe @ù^K aêRêð@û ^ûeúaû\ú
icûRaû\e gòlûKê @ckùe @ûYòaûKê Gjû _â[c _âùdûM @ûù¦ûk^ cêŠ ùUKò [ ôf û ù~Cñ[ ô ù e cjòk ûcû^u
[ôfû ö icûRaû\ú icûReê iûcýaû\Kê iõKâcYe GK f´û cZû]ôKûe, gòlû I ùeûRMûee @]ôKûe @û\ò _âcêL \ûaú
@a]ô ùjûA[ûG ö Gjò @a]ô c¤ùe aêRêâð@ û aòP ûe, eìù_ ejò[ôfû ö Giaê aêRêð@û ^ûeúaû\ú @ûù¦ûk^MêWÿòKe
cìfýùaû] I cû^ýZû icûRùe @aýûjZ ejò[ûG Gaõ Kò«ê ^òRe iúcûiaê ejò[ôfû ö Gjò @ûù¦ûk^ ùKak
icÉ _âKûee CZþ[û^, _Z^ I _eûRde i¸ûa^ûMêWÿòK gòlòZ, @bòRûZý I Kêkú^ ùgâYúeê @ûiò[ôaû cjòkûu
aò @aýûjZ ejò[ûG ö jRûe jRûe ahð ]eò icûRùe c¤ùe jó iòcúZ [ôfû ö ùZùa Gjò iaê @ûù¦ûk^ cjòkûu
ù~Cñ _êeêhaû\ú _âaéZò iaê aòaûj, _eòaûe _eò ùgâYú _eû]ô^Zûe KûeYKê ùgâYú aòbûR^ C_ùe @û]ûeòZ
iõiÚû eì_ùe C_iÚòZ ejòQò ùiiaêKê ùMûUòG SUþKûùe iûcûRòK aýaiÚû c¤ùe ^ù\Lô Èú _êeêh i´§ùe
icû¯ò Keû~ûA ^_ûùe ö icûRaû\ú iõKâcYe f´û ù\Lê[ôùf ö ~ûeò `kùe Gjò @ûù¦ûk^ @ûMKê ~ûA
@a]ôùe jó GjûKê icû¯ò Keû~ûA_ûùe ö @ZGa GjûKê GK @eûRKZûaû\ú I C›é v k @ûù¦ûk^ eì ù _
Pò«û Keòaû aò^û @ûùc Gjûe i«êkòZ cìfýûu^ Keò _eòMYòZ ùjfû ö
_ûeòaû ^ûjó ö C^aòõg gZû±úe c¤bûMùe ù~ùZùaùk cûKèð
cjòkû cêqò \éÁòeê AZòjûiùe @ûMeê aò aòaûj, I Gùwfiþ AZòjûie ùbøZòKaû\ú @a]ûeYû C_iÚû_òZ
_eòaûe @û\ò iõiÚûe aòfê¯òe K[û Kêjû~ûAQò ö cûZâ _â[c Keò[ôùf ù~Cñ[ôùe ùicûù^ iûcûRòK C_ôû\^ i´§e
[e _ûAñ iêiõMZ Xÿw ùe _âùaû]^Kûkú^ \ûgð^ òK ZKðiwZ aýûLýû ù\A[ôùf Gaõ Kjò[ôùf ù~ _eòaûe
ù~_eò Eùhû, \òù\ûe Gaõ ùbûfùUdûe _eòaûe, ùKøYiò ùR÷aòK i´§e @_eòað^gúk, gûgßZ iciýû
aòaûj I iûcûRòK i¸§e i«êkòZ icûùfûP^û _âÉêZ ^êùjñ, aeõ Gjû HZòjûiòK bûùa ^òe«e _eòað^gúk
Keò[ôùf ö `eûiú eûÁâ aò_æaùe aò Z cjòkûcûù^ @õg iûcûRòK i´§ @ùU Gaõ cjòkûu Mêfûcú I _eû]ú^Zûe
MâjY Keò[ôùf ö aò_æa _ùe ùiVûùe cjòkûcû^uê ùK¦â @ùU ö _â[c [e _ûAñ cûKèð ^òRe _êÉK “Rcðû^ú
iõMâûcú GKZû 6
aòPûe]ûeû” ùe GjûKê CùfäL Keò[ôùf ö _êYò Gùwfèþ jó icû¯ò Keòù\aû \eKûe ö Kò«ê cûKèðaû\úu cZùe
^òRe _âiò¡ _êÉK “_eòaûe, aýqòMZ iµò I eûÁâe aðcû^e ùgâYú icûRùe Gjû i¸a ^êùjñ ö ùgâYú
C_ôò” ùe ùi icde ^éZZß gûÈúd @]ôd^e @û]ûeùe icûRe icû¯ò _ùe ~ûA jó Gjûe C^à ë k ^
Kjò[ôùf ù~ _eòaûe I eûRý lcZûe C_ôò ùgâYú ùjûA_ûeòa ö icûRaû\ @ûiòaû _ùe jó ùgâYú icûRe
icûRe @ûaòðbûa ijòZ @ûe¸ ùjûA[ôfû ö icû¯ò ùjûA ùibkò _eòiÚòZò iéÁò ùjûA _ûeòa ö
ù~ùZùaùk cYòh icûR C_ôû\^ _âKâúdûùe C^aòõg gZû±úe Ceû¡ðùe Ehùe aò_æaú
C\þa é þ ié Áò Keò aûKê fûMò f û, ùiùZùaùk Zûe @ûù¦ûk^e C\þb ae _â b ûaUò dêù eû_ùe cjò k û
aò^òù~ûR^ _âKâúdûùe GK _eRòaú gûiK ùgâYú iéÁò @ûù¦ûk^ C_ùe aò _Wÿò[ôfû ö Eh ùiùZùaùk GK
ùjûA[ôfû ö Gjû _eVûeê cYòh icûR icû^Zû C_ùe Kéhò bòòK icûR [ôfû Gaõ Ehúd icûR aòùgh Keò
@û]ûeòZ ùgâYú aòjú^ icûReê @icû^Zû C_ùe @û]ûeòZ ùiVûKûe Mâûc icûRUò cjòkûu _âZò @ù^K _eòcûYùe
ùgâYú aòbq icûRKê eì_û«eòZ ùjûA[ôfû ö Gjò icdùe eêXÿúaû\ú [ôfû ö ùiVûKûe Mûñcû^uùe _ZâûPòKû ^ûcK
iµòe Cû]ôKûe _ûAñ cjòkûcû^u iûcûRòK _eû]ô^Zû GK Kê_â[û _âPkòZ [ôfû ù~Cñ[ôùe Rcò\ûe I ]^ú
Reêeú [ôfû ö GjûKê Gùwfiþ icûRùe cjòkûcû^u Kéh Kcûù^ Mûñe @^ý @aòaûjòZ cjòk ûuê gâc òK I
ùMûfûcú I _eû]ú^Zûe @ûe¸ ùaûfò PòjÜòZ Keò[ôùf ö _ZÜúbûùa GK @a]ô _ûAñ eLôù\C[ôùf ö ùicûù^
ùi @ûMKê ~ûA Kjò[ ôùf ù~ _eòaûe jó lcZûe MbðaZú ùjaû _ùe ùicû^uê aûjûe Keò \ò@û~ûC[ôfû ö
@ûmûKûeòZûe _âgòlY ùK¦â ùjûA[ûG ö Gjû _òfûaiÚûeê ùi icde aê¡òRúaòcûù^ Gjò eêXÿú I Kê_â[û aòeê¡ùe
jó _eµeû I eêXÿòe cògâYKê _ò@ûA cjòkûcû^uê aòPûeMZ Êe Cùûk^ Keò[ôùf ö ùiVûùe cjòkûcû^u G_eò
bûùa @lc Keòù\A[ûG ö @ù^K ùMûÂú Zò@ûeò ùjûA[ôfû ù~Cñcûù^ c¤ cjòkûu
icûRùe iûc«aû\e icû¯ò ùjûA _ê¬òaû\e cêqò fûMò @ûù¦ûk^eZ [ôùf ö @agý ùicû^u C_ùe
@ûMc^ _ùe cjòkûcû^uê gòlû I ùeûRMûee @aie @eûRKZûaû\ú aòPûeK aûKê^ò^þu _âbûaUò ajêkbûùa
còkò[ûG ö Kò«ê _ê¬òaû\ ùKùa aò icÉuê ùeûRMûe ù\A ejò[ôfû ö @ù^K Ehúd cjòkû ùi icdùe iKâúd aò_æaú
_ûùe^ò ö ZûKê Zûe cê^û`û fêUþ _ûAñ iað\û GK iwV^ ^ûeþù\û^ûdû ùbûfýû (People’s Will) ijòZ
ùaùeûRMûee aûjò^úe @ûagýKZû _Wÿò[ûG ö G[ô_ûAñ RWÿòZ [ôùf ö aòõg gZû±úe _â[c \gKùe Ehe aò_æaú
_ê¬òaû\ iùPZ^ bûùa _eòaûe iõiÚû I Zû Reò@ûùe Kcêý ^ò Á _ûUòð (afþ ùibòK þ _ûUòð ) aýû_K bûaùe
cjòkûu ù\ûjeû ùMûfûcúKê @aýûjZ eLô[ûG ö cjòkûcû^uê iwVòZ Keòaû @ûe¸ Keò[ôfû ö @ù^K
aògßùe _ê¬òaû\e C\þba _ùe _â[c [e _ûAñ Ehúd cjòkû afþùibòKþ _ûUòð ijòZ RWÿòZ ùjaû ij
aò]òa¡ bûùa ^ûeú Êû]ú^Zûe Êe CVòaû ij ^ûeú ùi[ôùe ù^ZéZ ßK ûeú bìc òKû c¤ MâjY Keò[ ôùf ö
@ûù¦ûk^ cêŠ ùUKò[ôfû ùijò icdùe aêRêð@û ^ûeúaû\ú ùicû^u c¤ùe Kêe_þÄûdû, @ûùfKRûùŠe ùKûf«ûA
@ûù¦ûk^ùe ù~Cñ ]ûeûiaê ejò[ôfû, ùi[ôeê ùMûUòG I ùiûcûAùfûbûu _eò ^ûeúù^Zâú _â c êL [ô ùf ö
]ûeû Kjê[ôfû ù~ cjòkû I _êeêhu KûcKê _ê^ü a^ ù~ùZùaùk afþùibòKþcûù^, c^þùibòKþcû^u ijòZ
Keòù\aû \eKûe ö Kò«ê cûKèðaû\ú aòPûe Kjê[ôfû ù~ @ù^K aòPûeMZ I eûRù^÷ZòK aòhd C_ùe aòZKð
^ûeú-_êeêhu c¤ùe Kûce a^ ^êùjñ aeõ cjòkûu PkûA[ôùf ùiùZùaùk Gjò aòZKðe _âbûaUò Ehe
_ûAñ iõelòZ ejò[ôaû icMâ NùeûA Kûce iûcûRòKúKeY cjòkû cêqò @ûù¦ûk^ C_ùe aò _Wÿê[ôfû ö
Keòù\aû @ûagýK ö aêRêð@û ^ûeú @ûù¦ûk^e @^ý iaðjeûe cjû^þ ù^Zû ùf^ò^þ Kjê[ôùf ù~
GK ]ûeû Kjê[ôfû ù~ aòaûj I _eòaûe _eò iõiÚûMêWÿòKê ùKak KòQò @ûA^MZ @]ôKûe _ûAñ fùXÿA I iõi\úd
7 iõMâûcú GKZû
ixhð Reò@ûùe cjòk û cêqòe _âgÜe icû]û^ ùjûA
^_ûùe ö cjòkûu cêqò ùKak icûRaû\ Reò@ûùe jó
i¸a @ùU ö ~\òI @ù^K afþùibòKþ aò_æaú ùiùZùak icûRaû\ú Ehùe
_~ðý « Gjò aêRêð@û ^ûeúaû\ú @ûù¦ûk^e _âb ûaùe ^ûeúcêqòe cjû^
ejò[ôùf Kò«ê ùf^ò^þ _ûUòð bòZùe Gjò aòPêýZò aòeê¡ùe eì_Kûe Z[û
fMûZûe ixhð Keò GjûKê \ìe Keò[ôùf ö Gjò C\ýce icûRaû\ú
`k Êeì_ 1907 @ûiê @ûiê ùiVûùe cjòkû gâcòKu ieKûee _â[c
_â[c iwV^ R^à ù^A[ôfû ö ^ûeúcªú
@ûùfKþRûùŠe
1908ùe Kcê ý ^ò Á _ûUò ð e cjò k û ù^Zâ ú
ùKûf«ûA
@ûùfKRûùŠe ùKûf«ûAu ù^ZéZßùe @Lôk Eh cjòkû
iù¹k^ @^êÂòZ ùjûA[ôfû ö ~\òI G[ôùe ùKûf«ûAu
\ßûeû @ûMZ _âÉûaKê LûeR Keò \ò@û~ûA[ôfû Kò«ê ùi[ôeê ùi÷^ý eìù_ ~ê¡ùe fXÿòaûKê ~ûC[ôùf ùicû^u bòZùe
Gjò ^òÃhð aûjûeò[ôfû ù~ cjòkûcû^u @«ðü ùgâYú iõMV^ ~ê¡ aòùeû]ú _âPûe @ù^K _eòcûYùe i`k ùjûA[ôfû
i¸a ^êùjñ ö KûeY ^òRe ùgâYúùaû] KûeYeê @ûbòRûZý Gaõ ~ûeò `kùe ùicûù^ ùi÷^ý aûjò^úe GK aWÿ
ùgâYúe cjòkûcûù^ ùKùa aò gâcòK ùgâYúe cjòkûu bûMKê afþùibòKþ aò_æae ic[ðK Keò _ûeò[ôùf ö
\ûaúùe Zûu ij iûcòf ùjûA _ûeòùa ^ûjó ö Gjò Kâcùe 1917e Eh aò_ æaùe cjòkûcûù^ ù~Cñ
@ûMKê ùgâ Y ú @û]ûeùe cjò k û iõMV^e @ûe¸ _eòcûYùe bûM ù^A[ôùf Zûjû @aòg ßi^úd cù^
ùjûA[ôfû ö 8 cûyð 1911ùe @«ðeûÁâúd cjòkû \òai ùjC[ôfû ö aò_æa icdùe cjòkûcûù^ @ûM ]ûWÿòùe
eìù_ _ûk^ KeòaûKê _âÉûa MéjúZ ùjûA[ôfû ö afþùibòKþ iûcòf ùjûA GjûKê eì_ ù\A[ôùf ö aò_æa iµì‰ð ùjaû
_ûUò ðe Kûce _âP ûe I _âi ûe Gjò icdùe Mûñe _ùe _ùe, Ehe iûcûRòK Rúa^ùe cjòk ûcû^u
cjòkûcû^u _~ðý« _jô_ûeò[ôfû ö @aiÚòZò ù^A Pyðû @ûe¸ ùjûA ~ûA[ôfû ö aò_æae VòKþ
1914ùe ù~ùZùaùk _â[c aògß~ê¡ @ûe¸ GK cûi _ùe gâcòK ùgâYúe ieKûe aòaûj, ijRúa^
ùjûA[ôfû, ùiùZùaùk iõùgû]^aû\ú ù^Zû KûCZþiþKò I QûWÿ_Zâ C_ùe eûÁâ, ]cð I icûRe jÉùl_Kê
GK @«ðeûÁâúd @aiÚòZò @û_ùYAaû ij gâcòKcû^uê Gjò @ûA^MZ bûùa icû¯ò Keò ù\A[ôùf ö
iûcâûRýaû\ú ~ê¡ùe ^òR ù\ge gûiK ùgâYúe ic[ð^ùe icûRaû\ú ieKûe Eh icûRùe ejò[ ôaû
Vò@û ùjaûKê ^òùa\^ Keò[ôùf ~ûjûKê KùcâWÿ ùf^ò^þ cjòkû ùgûhYKûeú _òfò_yòð aýaiÚûKê icû¯ Keòaû ij
ùLûfûùLûfò bûùa aòùeû] Keò[ôùf ö ùi Kjê[ôùf ù~ gZû±ú gZû±ú ]eò Pûfò @ûiò[ ôaû ùagýûaé òK ê aò
Gjò ~ê¡ aRûee _ê^ü a^ _ûAñ iûcâûRýaû\ú gqòu @_eû]e ùgâYúeê jUûA[ôùf ö KûeY afþùibòKþcûù^
c¤ùe fXÿû ~ûC@Qò ö ùZYê iûcâûRýaû\úu Êû[ðùe bûaê[ôùf ù~ ùagýûaéò bkò cjòkû aòùeû]ú aýaiÚûKê
_eòPûkòZ Gjò eqldú ~ê¡ùe ^òR ù\ge gûiKu ùKak @ûA^ Keò icû¯ Keû~ûA _ûeòa ^ûjó ö G[ô_ûAñ
ijù~ûM Keòaû a\kùe IfUû gûiK ùgâYú aòeê¡ùe icûRùe GK ùbøZòK @û[òðK @û]ûe Zò@ ûeò Keòaû
^òRe iõNhðKê ùZRò@û^ Keòaû \eKûe ö Gjò icd \eKûe ö Gjû_ùe ~ûA jó Gbkò @_eû]Kê icû¯
c¤ùe afþùibòKþ _ûUòð gâcòKu bòZùe ~ûA ~ê¡ aòeê¡ùe Keû~ûA _ûeòa ö GjòK âc ùe icûRaû\ú ieKûe
aýû_K bûaùe _âPûe Keò[ôfû ö G[ôùe cjòkûcûù^ ùagýûcû^uê aòbò^Ü ùa÷hdòK Zûfòc ù\A ùicû^u
ùRûeùiûeùe bûM ù^A[ôùf ö ù~Cñ Nee _êeêhcûù^ \lZûKê aXÿûAaû ij aòKÌ ùeûRMûe ù~ûMûA icûRe
iõMâûcú GKZû 8
cêLý]ûeûùe [A[û^ Keò[ôfû ö GK i¹û^R^K Z[û (ùKâPþ), iûcêjòK ùbûR^ûkd, fŠâò ùLûfûMfû ù~_eòKò
aò K Ì ùeûRMûe Reò @ ûùe ùagýûcû^uê icûRe cjòk ûcûù^ NùeûA Kûce ùMûfûcúeê cêq ùjûA
cêLý]ûeûùe iûcòf Keòaûe Gjò _âdûie _eòYûc Êeì_ _ûeòùa ö cjòkûuê ùiûbòùdZþ ieKûeùe cjß_ì‰ð _\
1930 iê ¡ û Ehùe ùagýûaé  ò e iµì ‰ ð icû¯ò _\aúùe iÚû ^òZ KeûMfû ö ùiûbòùdZþcû^uùe aò
ùjûA_ûeò[ôfû ö cjòk ûcû^u iKâúd bûMò\ûeú ejê[ ôfû ö Kéhò bòòK
icûRaû\ú aò_æa _ùe Ehe gâcòK cjòkûcû^u gòÌcû^uùe aò cjòkûcû^u @MâYú bìcòKû ejê[ôfû ö aWÿ
Rúa^ùe aò @ù^K _eò a ð ^ ù\Lûù\A[ô f û ö aWÿ jûeùbÁeþ, UâûKÖe aò cjòkûcûù^ PkûC[ôùf ö
ùiùZùaùk KûeLû^ùe Kûc Keê[ôaû Gbkò cjòkû ù\ge Kéhò gòÌ GK _âKûe cjòk ûu C_ùe ^òb ðe
ù~Cñcû^u ùQûU gògê [ôùf ùicû^uê ^òR gògêKê É^ý_û^ Keê[ôfû ö
KeòaûKê _âZò Zò^ò Nûùe @] Nû _ûAñ iùa÷Z^òK QêUò icûRaû\ú gûi^ùe cjòk û cêq òe eûÉûùe
\ò@û~ûC[ôfû ö cjòkûu cûiòK ]cð icdùe ùicû^uê ùKùZiaê Kû~ðý Keû~ûA[ôfû, Z[ýe @û]ûeùe c¤ ZûKê
bûeú Kûc Keòaûeê @aýûjZò \ò@û~ûC[ôfû ö cjòkûcû^u _âcûYòZ Keû~ûA_ûùe ö Ehùe cjòkû gâcòKu iõLýû
_ûAñ cûZéZß iêelû aúcû Keû~ûC[ôfû ù~Cñ[ôùe MbðûaiÚû 1929ùe 30 fleê (25%) aXÿò 1934 iê¡û 70
icdVûeê gògêe R^à _~ðý« icÉ _âKûee ÊûiÚýùiaû fl (45%)ùe _jô[ôfû ö gòlû ùlZâùe ùicû^u
ùicû^uê ^òügêË bûùa ù~ûMûA \ò@û~ûC[ôfû ö ùQûU bûMò\ ûeú 1930 \gK iê¡û 35%eê aXÿò 72%
ùQûU _òfû [ôaû cjòkû gâcòKcû^uê eûZò _ûkòùe Kûc ùjûA~ûA[ôfû ö afþùibòKþ _ûUòð 1929ùe GK iõMV^
KeòaûKê ^òùh] [ôfû ö MV^ Keò[ ôfû ~ûjûe cêLý CùŸgý [ôf û cjòkûuê
Méj~ê¡, iûcâûRýaû\ú ù\gcû^u \ßûeû iõMVòZ icûRaû\e ^òKUaòð KeûAaû ö ùi[ôùe aýajûeòK
ùNeûa¦ú _eò Zcûc KVò^ _eòiÚòZò iùZß Ehe icûRaû\ú Kûc Reò@ûùe cjòkûuê icûRaû\e gòlû \ò@û~ûC[ôfû ö
ieKûe cjòkû cêqòe eûÉûùe C_ùeûq icÉ iê]ûe Gjò iwV^ aò cjòkûu bòZùe icûRaû\e _âPûe _âiûe
Kû~ðýKê @aýûjZ eLô_ûeò[ôùf ö Eh aò_æae cûZâ KòQò Keòaûùe cjß_ì‰ð bìcòKû MâjY Keò[ôfû ö Gjû iµì‰ð
ahð c¤ùe Ehe cjòkûcûù^ ù~Cñiaê @]ôKûe jûif eìù_ cjòkûu \ßûeû iûkòZ iwV^ [ôfû ù~Cñ[ôùe aWÿ
Keò_ûeò[ôùf ZûKê C^ÜZ _ê¬òaû\ú ù\gcû^uùe Eh iõLýûùe _ûUòð aûjûee cjòkûcûù^ aò ejò[ôùf ö
aò_æae ajêZ _ùe Gaõ ajêZ iõNhð _ùe ~ûA jó Eh aò_æa _âcûYòZ Keò ù\LûA[ôfû ù~ ~\ò
ùiVûKûe cjòk ûcûù^ C_ùeûq @]ôKûe iaê _ûA cjòkûuê Nee Pûeò Kû^Ú aûjûeKê aûjûeòaûKê iêù~ûM
_ûeò[ôùf ö \ò@û~òa, ùicû^uê a§^cêq Keû~ûG Zûùjùf ùicûù^
KùcâWÿ ùf^ò^þu @icd céZêý _ùe KùcâWÿ Kòbkò Kòbkò @aògßi^úd Kû~ðýiaê Keò _ûeòùa ö Ehùe
Áûfò^þ Ehe eûÁâ_Zò ùjûA[ôùf ö Zûu ù^ZéZßùe cûZâ cjòkûcûù^ ùKak aò_æaùe jó cjß_ì‰ð bìcòKû MâjY
KòQò ahð c¤ùe ùiûbòùdZþ Eh aògße aòKgòZ aêRðê@û Keò ^[ôùf aeõ ùiVûùe icûRaû\ú icûRe ^òcðûY _ûAñ
eûÁâcû^uê _Qùe _KûA iaê ùlZâùe @bêZ_ìað aòKûg aòbò^Ü ùlZâùe iKâúd bìcòKû MâjY Keò[ôùf ö Ehùe
fûb Keò[ôfû ö 1930 \gK iê¡û Ehùe cjòkûcû^u ùjûA[ôaû Gjò icûRaû\ú _âùdûM ^òR _âKûee Gjû
iûcûRò K @aiÚ û dê ù eû_e aûKò @^ý _ê ¬ ò _ ò _â[c I HZòjûiòK _âùdûM [ôfû ö cûZâ Pûeò \gKe @a]ô
eûÁâcû^uVûeê @ù^K MêYùe @ûMùe [ôfû ö cjòkûuê c¤ùe Gjû _âcûY Keòù\A[ôfû ù~ _ê¬òaû\ú aýaiÚû
jûŠòPìfúe ùMûfûcúeê cêqò ù\aûKê NùeûA Kûciaêe c¤ùe cjòkûu cêqò i¸a ^êùjñ ùKak icûRaû\ jó
iûcûRòKúKeY Keû~ûA[ôfû ö aWÿ aWÿ gògê _ûk^ ùK¦â cjòkûu cêqòKê i¸a Keò_ûeòa ö
9 iõMâûcú GKZû
Eh aò_æae aòKûg I Zûe
HZòjûiòK cjß
1917 ciò j ûùe Ehùe gâ c ò K ùgâ Y úe icûRaû\ùe aògßûi Keòaû ijòZ KéhK aò_æae K[û
ù^ZéZßùe cjû^ icûRaû\ú aò_æa i`k ùjaû _ìaðeê Kjê[ôùf ö ùZùa \ûi aýaÉû aòeê¡ùe Kâc a¡ðcû^
ùiVûùe aò_æaú @ûù¦ûk^e GK f´û AZòjûi ejòQò ö @ûù¦ûk^Kê ù\Lô gûiK Rûe 1861 ciòjûùe ùiVûùe
@cû^aòK \ûi aýaiÚûe Cùz\ _ûAñ fùXÿA i`k ùjaû \ûi aýaiÚûe Cùz\ ùNûhYû Keòaû ij bì\ûicû^uê
_ùe iûc«aû\ú I _ê¬òaû\ú ùgûhY aòeê¡ùe ùiVûKûe Rcò C_ùe iûcû^ý @]ôKûe _â\û^ Keò[ôùf ö ^ìZ^
KéhK I gâcòK ùgâYú fMûZûe fùXÿA Keòaû ijòZ @ù^K iûc«aû\ú aýaiÚûùe aWÿ aWÿ Rcò\ûecûù^ ùiVûKûe
ZýûM I akò \ û^ ÊúKûe KeòQ«ò ö @ZGa Ehe @ù¡ðK Rcòe cûfòK ùjaû ùaùk @]ôKûõg KéhKu
icûRaû\ú aò_æae @«ðaÉêKê VòKþ eìù_ aêSòaûKê ùjùf _ûLùe ^ûcKê cûZâ Rcò [ôfû @[aû bìcòjú^ [ôùf ö
ùiVûKûe aò_æa _ìaðe iûcûRòK-@û[òðK @aiÚû, aò_æaú R^iõLýûe ^ùa bûMeê @]ôK ùfûKu _ûLùe cûZâ
@ûù¦ûk^ I Zûe aòKûg _âKâúdûKê bfeìù_ RûYòaû 15% Rcò ejò[ ôfû ö ùiVûKûe GK ùKûUò Kéh K
\eKûe ö _eòaûeu _ûLùe ù~ZòKò Rcò [ôfû cûZâ 30 jRûe
@Áû\g gZû±úe @ù¡ðK _~ðý« Ehùe cìkZü Rcò\ûeu _ûLùe ZûjûVûeê @]ôK Rcò ejò[ôfû ö @ZGa
\ûi aýaiÚû ejò[ôfû \ûi cûfòKcû^u @LŠ lcZû _ìaðe \ûi aýaiÚû Gaõ Rcò\ûeú aýaiÚû c¤ùe aòùgh
ejò[ôfûö Rûee ù^ZéZßùe Pûfò[ôaû \ûicûfòKcû^u Gjò KòQò `eK ^[ôfû ö ù\ge @]ôKûõg R^Zû _ìað _eò
gûi^ùe ùiVûKûe iõLýûMeòÂ ùfûK eìù_ _eòPòZ ùgûhYe gúKûe ùjûA Pûfò[ôùf ö
\ûicûù^ @K[^úd ùgûhY I ^ò~ ðýZ^ûe gúKûe Ehe iûc«aû\ú gûiK I ùicû^u ùgûhY
ùjC[ôùf ö 1820-30 ùakKê Gjò \ûi aýaiÚû I aòeê¡ùe KéhKcû^u iõMâûc @ûjêeò aòKgòZ ùjaû ij
GKQZâaû\ú gûi^ aòeê¡ùe _â[ùc ùiVûKûe gòlòZ I ùi[ôùe ^ûùeû\aû\úcûù^ (^ûùeû\e @[ð ùfûK)
_âMZògúk aê¡òRúaòcûù^ @ûù¦ûk^ @ûe¸ Keò[ôùf ö ù^ZéZßKûeú bìcòKû MâjY Kùf ö ùicûù^ R^MYuê
Wÿòùi´e 1825 ciòjûùe ùiVûKûe _òUiþaMð ijeùe @ûù¦ûk^ùe iKâúd bûùa iûcòf Keòaû _eòaùð ùQûU
ùicû^u _â[c aòù\âûj iwVòZ ùjûA[ôfû ~ûjûKê @Zý« ùQûU ùMûÂú Keò gûiKcû^u C_ùe @ûKâcY Keò lcZûKê
^òcðc bûùa \c^ Keû~ûA[ôfû ö aòù\âûje @ù^K \Lf Keòaûùe aògßûi Keê[ôùf ö ùfûKuê @ûù¦ûk^ùe
ù^Zûuê `ûgú \ò@û~òaû ij @ù^K ic[ðKuê KVò^ gâc iûcòf KeûAaûùe ùicû^u aò`kZû ù~ûMêñ ùicû^u
ij Kûeû\Š \ò@û~ûA[ôfû ö Gjò aòù\âûj Wÿòùi´e cûiùe @]ôKûõg ic[ðK ^ûùeû\eû ùbûfòdû bkò ^òcÜ _ê¬ò_ò aû
iwVòZ ùjûA[ôaûeê Gjûe ic[ðKcû^uê Wÿòùi´eaû\ú ù_Uò aêRêð@û \kùe iûcòf ùjûA~ûA[ôùf ö Giaê aýZòZ
ùaûfò c¤ Kêjû~ûC[ôfû ö ùiVûùe gâc cêqò \k ^ûcùe _â[c cûKèðaû\ú iwV^
_eaòð @aiÚ û ùe 1840 eê 60 c¤ùe 1843 ùiù_Ö´e cûiùe @ÉòZßùe @ûiò[ôfû ö cûKèðaû\ú
ùiVûKûe aê¡òRúaò, Zkò@û KcðPûeú, ^òcÜ c¤aò KéhK I iûjòZý _âP ûeùe Gjò \k GK _âc êL bìc òK û MâjY
ùQûU ùa_ûeú icùÉ GKûVò ùjûA \ûi aýaiÚû aòeê¡ùe Keò[ ôfû ö Gjò ùMûÂú _â[ ceê [ôaû ^ùeû\ûaû\úu
@ûù¦ûk^ PkûAaû `kùe \ûi aýaiÚûe iuU aXÿò cìk\ê@ûKê ù\ûjfûA ù\A[ôfû ö ùf^ò^þu bûhûùe -
~ûA[ô f û ö Gjò @ûù¦ûk^e ù^Zûcûù^ KûÌ^òK Gjò ùMûÂú Ehùe iûcûRòK I MYZûªòK @ûù¦ûk^ _ûAñ
iõMâ û cú GKZû 10
GK @û\gðMZ bòò Zò@ûeò Keòaû ij gâcòK @ûù¦ûk^ ùjûA[ôfû ö G[ôùe afþùibòKþcû^u @û]ô_Zý Kûdc
\òMùe _â[c _\ùl_ CVûA [ôfû ö ùjaû `kùe 1906ùe ù\Lû ù\A[ôa û ùfûK
1898ùe gâcòK ùgâYúe _â[c _ûUòð bûùa ‘Eh ù\LûYò@û GKZûUò bûwò ~ûA[ôfû ö cZùb\ GùZ M¸úe
iûcûRòK R^aû\ú cR\êeþ _ûUòð’ (@ûeþGiþWÿòGfþ_ò)e MV^ ùjûA _Wÿò[ôfû ù~ GKZûa¡ bûùa ùMûUòG _ûUòðe _ZûKû
ùjaû ij Zûe _â[c KõùMâi @^êÂòZ ùjûA[ôfû ö Gjò Zùk GKûVò Kûc Keòaû KVò^ ùjûA~ûA[ôfû ö
\ke \ßòZ úd KõùMâi _ìaðeê ùf^ò^ þ ùi[ôùe ù~ûM ZéZúd Wÿêcû @[ðûZþ Ehe iõi\ (1907-12)
ù\A[ôùf ö ùi @ûe¸eê jó Gjò _ûUòðe ajê _âZòÂòZ ùe c¤ Cbd \ke _âZò^ò]ôcû^u c¤ùe @û\gðMZ I
ù^Zûu @Y cûKèðaû\ú Pò«û]ûeû aòeê¡ùe ZúlY iõNhð eûRù^÷ ZòK cZùb\ ùLûfòùLûfò bûùa _eò _âK ûg
Keò[ôùf ö 1902ùe ùi Zûue Mêeêß_ì‰ð _êÉK “KY ùjC[ôf û ö Gjò iÚòZ òùe afþùibòKþc ûù^ 1912
Keû~òa” _âK ûgòZ Keò[ ôùf ö ùi[ôùe ùi _ûUòðe ciòjûùe @ûeþGiþWÿòGfþ_ò (afþùibòKþ) _ûUòð ^ûcùe _é[K
Kû~ðý Kâc I Zûe iwV^ iµKðùe ^òRe cZûcZ bûùa Kûc KeòaûKê ^ò¿ò ù^ùf ö ùf^ò^þ I Áûfò^þ
eLô[ôùf ö Gjò _ûUòðe \ßòZúd KõùMâi 1903ùe @^êÂòZ Gjûe iaðcû^ý ù^Zû [ôùf ö Gjò _ûUòðe ù^ZéZßùe jó
ùjfû ö ùi[ôùe ùf^ò^þu aòPûeKê ù^A Zúaâ cZùb\ 1917 iûZ ^ùb´eùe iûcâûRýaû\e \êaðk bûMKê
ù\LûMfû ö _ûUòð ùghùe afþùibòK þ (ajêcZ) I bw Keò Ehùe icûRaû\ú aò_æa i`k ùjûA[ôfû ö
c^þùibòKþ(@ÌcZ) ^ûcùe \êA bûMùe aòbq ùjfû ö 1905e aò_æa
afþùibòKþ _ûUòðe ù^ZéZßùe ùf^ò^þ I Áûfò^þu bkò Ehe @ùKÖû ae icûRaû\ú aò_ æae aòK ûg
@wúKûea¡ cûKèðaû\ú ù^Zûcûù^ ejò[ ôaû ùaùk _âKâúdûKê aêSòaûKê ùjùf 1905e aò_æa I 1917
c^þùibòKþ _ûUòðùe Rêfò@iþ cûùZðûbþ bkò iêaò]ûaû\ú cûyðe aò_æae @a\û^Kê aêSòaû Reêeú @ùU ö 1905
ù^Zûcûù^ ejòùf ö Cbd _ûUòð c¤ùe cêLý ùa÷PûeòK _ìaðeê Ehe @û[òðK, iûcûRòK Gaõ eûRù^÷ZòK iÚòZò @Zò
cZùb\Uò aò_æae _âcêL ijù~ûMú ùgâYú KòG ùja ZûKê M¸úe ùjûA _Wÿò[ôfû ö \c^Kûeú Rûeþ gûi^ aòeê¡ùe
ù^A ejò[ôfû ö afþùibòKþcû^u cZùe iaðjeûe QûZâ, KéhK I gâcòKu c¤ùe Zúaâ @iù«ûh ù\Lû
ù^ZéZ ßùe ùjaûKê [ôaû Eh aò_ æaùe Kéh K cêLý ù\A[ôfû ö 1903-04ùe Eh I Rû_û^ c¤ùe
ijù~ûMú ùgâ Y ú ùaûfò Kê j û~ûC[ô a û ùaùk ùjûA[ôaû ~ê¡ùe Ehe f{ûR^K _eûRd ^ò@ûñùe Nò@
c^þùibòKþcûù^ C\ûe _ê¬ò_ò ùgâYúuê aò_æae cêLý Xÿûkòaûe KûcUò Keò[ôfû ö
ijù~ûMú ùgâYú ùaûfò cZ _âKûg Keò[ôùf ö Kò«ê Cbd Gjò _eòiÚòZòùe ùiþ _òUiðaMðùe “@bûMû I
\ku cZùe Eh aò_æae cêLý PeòZâUò aêRêð@û R^aû\ú @_cû^òZ” Gaõ “\ûi_â[û I ùÊzûPûeòZû”e ùaûSZùk
ùja ùaûfò Kêjû~ûC[ôfû ö \aò ùjûA ejò[ôaû _âRû ù~Cñ[ôùe Kò ijee jRûe jRûe
afþùibòKþ I c^ùibòKþcû^u c¤ùe GKZû gâcòK iûcòf [ôùf ùicûù^ _û\âú Mù_û^u ù^ZéZßùe
@ûYòaû _ûAñ 1903 _ùe @ù^K aûe ùPÁû ùjûA[ôùf 1905 Rû^ê@ûeú 22 ZûeòL eaòaûe \ò^ Rûeu
aò ùi[ôùe aòùgh KòQò i`kZû còkò ^[ôfû ö 1905ùe CùŸgýùe GK iàûeK_Zâ ù\aû _ûAñ aògûk eûfòe
afþ ù ibò K þ c ûù^ Zé Z úd _ûUò ð KõùMâ i @ûùdûR^ @ûùdûR^ Keò[ôùf ö ùicû^ue cêLý\ûaú [ôfû -
Keò[ôùf ö 1906ùe @^êÂòZ PZê[ð KõùMâiùe Cbd lcû\û^, iûcûRòK ÊZªZû, R^MYu c¤ùe Rcòe
ùMûÂú c¤ùe GK J_Pûeò K _ê ^ ücò k ^ aõU^, iûaðR^ò^ I icû^ cZû]ôKûe C_ùe @û]ûeòZ
ù\Lûù\A[ôf û ö Kò« ê 1907ùe ùjûA[ôaû _c i´ò]û^ _âYd^ _âbéZò ö C_ùeûq \ûaúMêWÿòK ijòZ
KõùMâiùe Kcêý^òÁ aò_æae eY^úZò C_ùe M¸úe Pyðû ùi[ôùe ùfLû[ôfû - @ûc i¹êLùe ùKak \êAUò eûÉû
11 iõMâ û cú GKZû
Eh aò_æae VòKþ
_ìaðeê cûyð @ûV
@û«ðRûZúd cjòkû
\òai @aieùe
ù_ùUâûMûWÿð ijeùe
gâcòK cjòkûu cûyð

ejòQò ~[û iêL Gaõ Êû]ú^Zû Kò´û céZêý ö eY^úZòKê Ehe gâcòKcûù^ _â[c [e _ûAñ M¸úeZûe
Gjò _â\gð^ _òUiðaMðe R^Zûu eûRù^÷ZòK ijòZ Kû~ðýKûeú Keò[ôùf ö
ùPZ^û I aò_æaú iõNhð _âZò ùicû^u _âZòa¡Zûe _âZúK 1905e Gjò icdùe Ehe aòbò^Ü bûMùe
[ôfû ö ùicû^ue Gjò gû« Gaõ géwkòZ aòùlûb, Rûee KéhKcû^ue eûRù^÷ZòK iõNhð c¤ Zòaâ ùjûA[ôfû ö
gúZ _âûiû\ @ûWÿKê @Mâie ùjaû ùaùk Zûe @^êMZ ùi^û _òUiðaMð @ûù¦ûk^e ùijò gâc òKcûù^ ù~Cñcû^uê
aûjò^úe Kée @ûKâcYe gúKûe ùjfû ö @ûjûZ gâcòKcûù^ KûeLû^ûeê ajòÃéZ Keû~ûA[ôfû, ùicûù^ Mâûcûke
ùicû^u i¹êLùe cêŠ ù^ûAñ @^ê^d aò^d Keò Zûuê KéhKcû^uê RûMâZ Keòaûùe GK cjß_ì‰ð bìcòKû MâjY
Rûeþuê ùbUòaûKê iêù~ûM ù\aû _ûAñ Kjò[ôùf ö Kò«ê Keò[ ôùf ö gâc òK cûù^ Mâû cûõPkKê ~ûA ijeùe
Rûee @ûZZûdúcûù^ ùicû^u @^ê^dKê béùl_ ^Keò Pûfò[ôaû iõNhð iµKðùe KéhKcû^uê aêSûC[ôùf ö
c^AQû Mêkò ahðY Keò[ôùf ö G[ôùe GK jRûeeê @]ôK ùicûù^ Zûue \ûaú ù^A fùAA KeòaûKê C›ûjòZ c¤
ùfûK _ûâûY jeûA[ôaû ùaùk \êA jRûeeê @]ôK ùfûK Keê[ôùf ö Gjûe _eòYûc @Zý« iûKûeûZàK [ôfû ö
@ûjZ ùjûA[ôùf ö Ehe AZjûiùe Gjò Kkû \òaiKê KéhKcûù^ GKûVò ùjûA aWÿ aWÿ Rcò\ûecû^u _âûiû\
eqe¬òZ eaòaûe eìù_ aòPûe Keû~ûA [ûG ö C_ùe @ûKâc Y Keòaû, ùicû^ue iµòùe ^ò@ ûñ
Rûe gûi^e Gjò jé\d aò\ûeK \c^e NUYûUò fMûAaû Gaõ ùicû^u giý bŠûeKê fêUòaû bkò aòù\âûjú
Mbúe ^ò\âûùe XÿêkûC[ôaû Eh R^MYuê GK SUþKû ù\A Kû~ðý Keòaû @ûe¸ Keò[ôùf ö ùicûù^ Rûeþe ù_ûfòi
GK\cþ RûMâZ Keò ù\A[ôfû ùaûfò Kêjû~ûA_ûùe ö Gjò C_ùe aò @ûKâcY Keò ùicû^uê jZýû Keê[ôùf ö Rûeþ
RN^ý R^iõjûe NUYû aòeê¡ùe Ehe gâcòKcûù^ gûi^ _ûLùe ùicûù^ \ûaú Keê[ôùf ù~ aWÿ aWÿ
aýû_K _eòcûYùe jeZûk Keòaû @ûe¸ Keò[ôùf ö ]^úue iµò R^ iû]ûeYuê jÉû«e Keû~ûC ö
1905e _ìað \g§úùe Ehe gâcòKcûù^ 4.30 fl 1905 geZ EZê (@ùKÖ û ae-Wÿ ò ùi´e) ùakKê
jeZûk Keò[ôaû ùaùk ùKak 1905 ciòjûùe Gjû Ké h Kcû^u Gjò @ûù¦ûk^ Pec iúcûùe _jõPò
28 flùe _jõPò[ôfû ö AõfŠ, @ûùceòKû I Rcðû^ú iûeò[ôfû ö
bkò aòKgòZ _ê¬òaû\ú ù\gùe c¤ Gbkò ùRûe\ûe KéhKcû^u Gjò fXÿê@û @ûù¦ûk^ùe _âbûaòZ
jeZûk ùiùZùaùk ù\Lû~ûC ^[ô f û ö aò g ß e ùjûA Gaõ _ýûeiþ Kcêý ^þe ê gòl û ù^A Wÿòù i´e
eûRù^÷ZòK aòùgæhKcû^ue Kjòaû [ôfû ù~ _ýûeòi 1905ùe cùÄûe _âûd @ûV jRûe igÈ ùi÷^ òK
Kcê ý ^ ùaùk @af´^ Keû~ûA[ô a û Mé j ~ê ¡ e aòù\âûje aòMêf `êuò ù\A[ôùf ö Gjû ^@ \ò^ ]eò
iõMâûcú GKZû 12
Pûfò[ôfû ~ûjûKê Rûeþe ùi÷^ýcûù^ aaðeZû_ìaðK \c^ _â[c aògß~ê¡e eì_ ù^A[ôfû ö
Keò[ôùf ö Gjòbkò bûùa Ehe 1905e aò_æaKê Ehe @«ò c icâ û U, Rûe ^ò ù Kûfûi-2u
\ùaA \ò@û~ûA[ôfû ö Gbkò ùjaûe cêLý KûeY [ôfû Kû~ðýKûkùe Ehe @[ðaýaiÚû iµì‰ð aò_~ðýÉ ùjûA
afþùibòKþcû^ue iÚòZò ùiùZùaùk cRþaêZþ ^[ôfû Gaõ _Wÿò[ôfû Gaõ iaêùlZâùe bâÁûPûe cûWÿò aiò[ôfû ö ù\ge
ùicûù^ _ûUòðe ZéZúd KõùMâi @ûùdûR^ Keòaûùe Lû\ý iuU M¸úe eì_ ]ûeY Keò[ôfû ö KéhKu iað^ûg
fûMò[ôùf ö Gjû aýZòZ @^ý GK Lûiþ K[û ùjfû I gâ c ò K u QùUA GK iû]ûeY K[ûùe _eò Y Z
_òUiðaMðiÚòZ IßûKðeið ùWÿ_êýUòiþe ùiûbòùdZþe ù^ZéZßUò ùjûA[ôfû ö iõi\ aû Wÿêcû _eò ^òaðûPòZ iõiÚûMêWÿòK
UâUÄòu jûZùe [ôfû ~òG Kò afþùibòKþ I c^þùibòKþu _âji^ùe _eòYZ ùjûA[ôfû ö 27 G_âòf 1906ùe
Vûeê @fMû ùjûA GK ÊùNûhòZ ùMûÂú aòjú^ iûcûRòK MVòZ ùjûA[ôaû _â[c WÿêcûKê @ûV RêfûA 1906ùe Rûeþ
R^aû\ú ùjûA iûeò[ôùf ö ùf^ò^þu bûhûùe 1905e bw Keò ù\A[ôùf ö
aò_æa GK aêRêð@û R^aû\ú @ûù¦ûk^ [ôùf aò iõNhðe \ßòZúd Wÿêcû c¤ 20 ù`aé@ûeú 1907ùe
ZeòKûùe GK iaðjeû aò_æa [ôfû ö MVò Z ùjûA[ôf û ~ûjûKê 3 Rê ^ þ 1907ùe bw
Gjò aò_æa aò`k ùjûA[ôùf iê¡û Gjû RûeþKê Keû~ûA[ôfû ö Gjò ^òaðûP^ùe Ehe Kcêý^òÁ _ûUòð
ùiVûKûe iõi\ aû Wÿêcûùe _eòað^ KeòaûKê aû¤ eìù_ _eòPòZ @ûeþGiþWÿòGfþ_òe Cbd ùMûÂú afþùibòKþ
Keò[ ôf û ù~Cñ[ ôùe @ù_lûKéZ @]ôK ùfûKuê cZ I c^þùibòK þ bûM ù^A[ôùf Gaõ KòQò @ûi^ aò
ù\aûe @]ôKûe còkò[ôfû ö Gjû aògßaûiúuê ^òùcÜûq RòZò[ôùf ö Gjò WÿêcûKê G[ô_ûAñ bw Keò \ò@û~ûA[ôfû
cjß_ì‰ð gòlû ù\A[ôfû : K) Gjû dêùeû_e iaêVûeê KûeY Zûjû 55 RY i\iýuê @]ôùag^e Kû~ðýKâceê
aWÿ I _Qê@û ù\gKê ^ò\eê RûMâZ KeûA[ôfû Gaõ aò_æaú aûjûùe eLôaû _ûAñ @ûiò[ôaû ieKûeú _âÉûaKê LûeR Keò
iaðjeûu ù^ZéZßùe aò_æaú R^Zûuê _âÉêZ Keò[ôfû ö L) ù\A[ôfû ö Gjû_ùe Rûeþ Gaõ Zûu _â]û^cªú ^òRe
Gjû ZêKðú, `âû^è I Pú^ iùcZ icMâ Giò@ûùe aò_æaú ReêeúKûkú^ ÊZª lcZûKê aýajûe Keò Wÿêcûe ^òaðûP^
@ûù¦ûk^Kê R^à ù\A[ô f û Gaõ bûeZe RûZúd @ûA^ùe Gbkò iõùgû]^ Kùf ù~ KéhKcû^u cZ
@ûù¦ûk^Kê aò _âbûaòZ Keò[ôfû M) Gjû @ûi^Ü dêùeû_úd Zêk^ûùe Rcò\ ûe I KûeLû^ cûfòKcû^ue cZe
aò_æa _ûAñ ùlZâ _âÉêZ Keò[ôfû N) G[ôùe _ýûeòiþ Kcêý^þ ^òaðûP^ú cìfý @]ôK ejòfû ö
icdùe @af´^ Keû~ûA[ôfû Méj~ê¡ (iòbòf Ißûe)e `kZü 1907ùe MVò Z ZéZ úd Wÿ êc ûùe
_âiwòKZûKê _âcûYòZ Keò[ôfû ö Rcò\ûe Gaõ aýaaiûdúcû^u _âZò^ò]ôcû^u @û]ô_Zý
cûyð 1917e aò_æa Kûdc ejòfû ö Gjò Wÿêcû Zûe iµì‰ð Kû~ðýKûk _ûõP ahð
Gjò aò_æa ~\òI cûyð @ûV ZûeòLùe iwVòZ _~ðý« Kûdc ejò[ôfû Gaõ Rûeþ G[ôùe ^òR i_lùe
ùjûA[ôfû Kò«ê Ehe _êeêYû Rêfò@û^þ KýûùfŠe @^êiûùe 200 @ûA^ _âYd^ Keòaûùe i`k ùjûA[ôfû ö Gjò
Gjû 23 ù`aé@ûeúùe _Wÿê[ôaûeê Gjû ù`aé@ûeú aò_æa Wÿêcûùe Rûeu _âZò i\iýcûù^ GùZ bqò _â\gð^ Kùf
eìù _ ùagþ _eò P ò Z ö Gjò aò _ æ a Kê eûRù^÷ Z ò K ù~ ZûKê cûÁe Wÿêcûe C_û]ô c¤ \ò@û~ûA[ôfû ö PZê[ð
aòù ghmcûù^ Ehe ^ùb´e icûRaû\ú aò_ æae Wÿ êc ûe MV^ 1912 ciò jûùe ùjûA[ô f û ~ûjûe
_ìaðûbýûi ùaûfò cû^ò[û«ò Gaõ GjûKê GK aêRêð@û R^aû\ú Kû~ðýKûk cûyð 1917 aò_æa _~ðý« Pûfò[ôfû ö Gjûe
aò_æae imû ù\A[û«ò ö 1905 aò_æae aò`kZû _ùe Kû~ðý KûkUò @ù^K jAPA c¤ùe MZò Keò[ ôf û ö
Eh ijòZ icMâ _ê¬òaû\ú iûcâûRýaû\ú aògßùe GK bdue 1914ùe _â[c aògß~ê¡ @ûe¸ ùjaû _ùe G[ôùe [ôaû
jAPA iéÁò ùjûA[ôfû ö GjûKê @ûMKê ~ûA 1914ùe @]ôKûõg eûRù^÷ZòK \k Rûeþ gûi^e ijù~ûMúe bìcòKû
13 iõMâûcú GKZû
MâjY Keò[ôùf ö GbkòKò ~ê¡ ùgh ùjaû _~ðý« WÿêcûKê iaêVûeê aWÿ gòÌ KûeLû^û, “_êZòùfûb”e gâcòKcûù^
bw Keòaû _ûAñ _eûcgð ù\A[ôùf ö _â[c aògß~ê¡ jeZûk ùNûhYû Keò[ôùf ö Gjò gâcòKcûù^ @ûV cûyðùe
icdùe 1915 ùiù_Ö´e Vûeê 1917 ù`aé@ûeú @û«ðRûZúd cjòkû \òai _ûk^ Keê[ôaû GK aògûk cjòkû
_~ðý« iZe cûi c¤ùe Ehùe Pûeò RY _â]û^cªúuê aòùlûbùe iûcòf ùjûA[ôùf ö Gcûù^ icùÉ GKûVò
^ò~êqò Keû~ûA[ôfû ö Z[û_ò Rûeþ ieKûeu aògßi^údZû ùjûA ù_ùUâûMûWÿð eûReûiÚûùe fûf _ZûKû Gaõ aòbò^Ü
aRûd ejòfû^ò Gaõ ùghùe ZûKê gûi^ lcZû _eòZýûM aýûù^e ]eò GK aògûk aòùlûb _â\gð^ Keò[ôùf ö
KeòaûKê _Wÿò[ôfû ö ùicû^u aýûù^eùe ùfLû[ôfû GKQZâaû\ú gûi^e
aògß~ê¡ aòeê¡ùe afþùibòKþ ]ßõi ùjC ö 9 cûyð iê¡û aòùlûbKûeúu iõLýû \êA
flùe _jõPò[ôfû Gaõ \g cûyðùe aòù\âûjúcûù^ ijee
aògß~ê¡ùe Eh ieKûe I Zûu ùi^ûe aò`kZû
_âûd iaê KûeLû^ûKê a¦ Keò ù\A[ôùf ö ~ê¡ Zêe«
ù~ûMêñ 1917 cûyð aò_æa @ûe¸ ùjaû _ûAñ GK iìa‰ð
a¦ Keòaû ùicû^u cêLý \ûaú [ôfû ö RûeþKê jUûA GK
iêù~ûM iéÁò Keò[ôfû ö afþùibòKþ _ûUòðKê QûWÿò @MÁ
_âMZògúk eûRù^÷ZòK ù^Zûuê lcZûe jÉû«e Keòaû
1914ùe iaê ùMûÂú I eûRù^÷ Z òK _âZ ò^ ò] ô Eh
_ûAñ ùicûù^ \ûaú Keò[ôùf ö
ieKûeu ~ê ¡ ùe iûcò f ùjaû _â É ûaKê ic[ð ^
ùZùa G[ôùe aòaâZ ùjûA Rûeþ GMûe cûyðùe
Keò[ ôùf ö aòg ß~ê¡ ùNûhòZ ùjaû _ùe _ùe @^ý
aòù\âûjúuê \c^ Keòaû _ûAñ ùi^û aûjò^úKê @ûù\gù\fû
_ê¬òaû\ú ù\gcû^u bkò Ehùe c¤ RûZúdZûaû\e
ö Kò«ê ùi^û aûjò^ú Gjò @ûù\gKê cû^òaû _eòaùð Zûe
_ê^üRûMeY ùjûA[ôfû ö
ùf^ò^þ Gjò ~êþ¡Kê GK iûcâûRýaû\ú ~ê¡ ùaûfò aòeê¡ùe ~ûA jRûe jRûe iõLýûùe @ÈgÈ ij
Kjò[ôùf Gaõ ZûKê GK R^~ê¡ùe _eògZ Keòaû _ûAñ aòùlûbKûeúu ij iûcòf ùjûA~ûA[ôùf ö Gjû_ùe
Eh R^Zûuê WÿûKeû ù\A[ôùf ö Gjò ~ê¡e _âûe¸òK Rûeþe gûi^ aýaiÚû iµì‰ð eìù_ bêhêWÿò _Wÿò[ôfû Gaõ
@aiÚûùe Eh ùi^ûKê KòQò i`kZû còkò[ôùf c¤ _ùe Rûeþe aògßÉ ùi^û¤l I @^ý a§êcûù^ Zûuê lcZû
_ùe ZûKê bûeú _eûRde i¹êLú^ ùjaûKê _Wÿò[ôfû ö QûWÿ òù \aû _ûAñ _eûcgð ù\ùf ö ùghùe Rûeþ
Rû^ê@ûeú 1917 ùakKê Ehe _âûd 60 fl ùfûK ^òùKûfûiþ-3d 15 cûyð 1917ùe lcZû ZýûM Keò
Gjò ~ê¡ùe jêGZ ceò[ôùf aû @ûjûZ ùjûA[ôùf Kò´û Zûe iÚû^ùe Zûe bûA ùMâŠþ WÿêýKþuê lcZû jÉû«e Keòaû
jRò ~ûA[ôùf ö @ÈgÈ I Lû\ýbûa ù~ûMêñ ùi^û aûjò^ú _âÉûa ù\A[ôfû ö Kò«ê MâûŠþ WÿêýKþ Gjò _âÉûaKê @ÊúKûe
jZûg ùjûA _Wÿò[ôfû Gaõ ajêiõLýûùe ùi÷^ý _kûd^ Keòaûeê 16 cûyðùe Ehe lcZûe bûe Wÿêcû \ßûeû
KeòaûKê aû¤ ùjûA[ôùf ö 1917 cûyð aò_æa _ìaðeê Gjò ^ò~êq @iÚûdú ieKûeu jûZKê @ûiò[ôfû ö
_kûZKu iõLýû _â û d 34 jRûe _~ð ý « _jõPò Gjò ieKûee ù^ZéZß GK C\ûe @ûbò~ûZý
~ûA[ôfû ö i¹‰ð eûRKêcûeuê \ò@û~ûA[ôfû ~ûjûe ùKøYiò @]ôKéZ
~ê¡e aòbúhòKû Gaõ Lû\ý iùcZ @^ý Reêeú eûRù^÷ZòK \k ijòZ iµKð ^[ôfû ö G[ôùe @]ôKûõg
aÉêMêWÿòKe bdue @bûa Eh R^Zûu c¤ùe bdue aêRêð@û ùgâYúe _âZò^ò]ô I Rcò\ûecûù^ iûcòf ùjûA[ôùf
@ûùKâûg iéÁò Keò[ôfû ö Gbkò ùa÷_æaòK _eòiÚòZ òùe ö _ê¬ò_òu cêLý \k ùKùWÿUþ _ûUòðKê gûiK _ûUòð eìù_
afþùibòKþcûù^ ~ê¡ aòeê¡ùe “gû«ò, eêUò Gaõ Rcò”e _â [ c iÚ û ^ cò k ò [ ô f û ö Gjò _ê ¬ ò aû\ú ieKûeùe
WÿûKeû ù\A[ôùf ö Gjò \k R^Zûuê iõNhðùe bûM c^þùibòKþcû^u ij icûRaû\ú @ûùfKRûùŠe Kùe^Äò
ù^aûKê _âaðûAaûùe _âcêþL bìcòKû MâjY Keò[ôfû ö aò iûcòf ùjûA[ôfû ö @Zý« iêaò]ûaû\ú bûùa Kùe^Äò
iað_â[ùc 7 cûyð 1917ùe ù_ùUâûMûWÿðùe @aiÚòZ cûyð 1917ùe ^òRKê icûRaû\ú aò_æaúcû^u ]ûWÿòùe
iõMâ û cú GKZû 14
iûcòf Keò ù\A[ôfû, @agý Gbkò Keòaû Zû _ûAñ bûhYMêWÿòK “G_âòf ù[iòiþ” ^ûcùe Q_û ~ûA[ôfû ö
fûbR^K [ôfû ö ùf^ò^þ afþùibòKþ iwV^ Gaõ @ûù¦ûk^Kê
Gjòb kò bûùa 1917e cûyð aò_ æa _ùe iVòKþ \òMùe ù^aû _ûAñ C\ýc Keê[ôùf ö ùi[ô_ûAñ
Ehùe Zò^ ò gj ahð ]eò Pûfò @ûiò [ ôaû Rûeþ aû _ìaðeê \ò@û~ûA[ôaû “gû«ò, eêUò I Rcò”e ùiæûMû^ ij
ùeûcûù^ûb aõge gûi^ lcZûe @« NUò[ôfû ö Gjò “aò^û iðùe ~ê¡e icû¯ò”, “ùiûbòùdZKê icÉ lcZû”,
aò_æa ùKak GKQZâaû\ú RûeþKê GK gòlû ù\A ^[ôfû, “Pûh Keê[ôaû ùfûKuê Rcò” _eò @[ð_ì‰ð I _âbûagûkú
c^þùibòKþcû^ue iõùgû]^aû\ú I aêRêð@û ùPùjeûKê ùiæûMû^ ù\A[ôùf ö _âûe¸ùe afþùibòKþcû^u C_ùe
c¤ iûc^ûKê @ûYò[ôfû ö Gjò aò_æa cìkZü ije ùK÷¦âòK Gaõ Eh R^Zûu C_ùe Gjò ùiæûMû^MêWÿòKe ùiùZUû
R^ aòù\âûje _eòYZò [ôfû ù~Cñ[ôùe gâcòKcû^u ij _âbûa _Wÿò ^[ôfû ö Kò«ê RêfûA cûi @ûiòfû ùakKê R^
cjòkû, Rûeþe ùi÷^òK Gaõ Wÿêcûe ^òaðûPòZ _âZò^ò]ôcûù^ @iù«ûh _âak ùjûA _Wÿò[ôfû ö 17 RêfûAùe _âûd
c¤ GK cêLý bìcòKû MâjY Keò[ôùf ö ùcûUûùcûUò bûùa _ûõP fl ùfûK ù_ùUâ û MûWÿ ð eûÉû C_eKê @ûiò
Gjû GK aêRêð@û R^aû\ú aò_æa [ôfû ~ûjûKò 1917 ~ûA[ôùf ö G[ôùe gâcòK, ùi÷^òK Gaõ ^ûaòKcû^ue
^ùb´e icûRaû\ú aò_æa _ûAñ eûÉûKê _âgÉ Keò[ôfû ö aýû_K bûMò\ûeú [ôfû ö Gjò ÊZüÇêð R^ aòù\âûjKê
^ùb´e 1917 aò_æa @iÚûdú ieKûe afþùibòKþcû^u hWÿ~ª ùaûfò @ûLýû
cûyð aò_æa _ùe MVòZ @iÚûdú ieKûe icÉ ù\A ùicû^ue _âc ê L ù^Zûcû^uê Z}ûk Mòe`
_âgûiKúd Kû~ðýKâc C_ùe ^òRe ^òdªY _âZòÂû Keòaû KeòaûKê @ûù\g ù\A[ôùf ö Gjò _eòiÚòZòùe ùf^ò^þuê
_ûAñ ù_ùUâûMûWÿð ùiûbòùdZþ Gaõ IßûKðei KûC^iòf ijòZ aû¤ ùjûA Eh QûWÿò `ò^þfûŠ ~òaûKê _Wÿò[ôfû ö @^ý
còkòZ bûùa Kûc KeòaûKê C\ýc Kfû ö Gjò KûC^iòfKê afþùibòKþ ù^Zûcûù^ Mòe` ùjûA[ôùf ö Gjò R^
icûRaû\úcûù^ ieKûe MV^ ùjaûe Pûeò \ò^ _ìaðeê aò ù \â û jKê i¸ûkò a û _ûAñ cA iûZ Zûeò L ùe
jó MXÿò[ôùf ö Kò«ê gâcòK I ùi÷^òKu C_ùe ùiûbòùdZþe @ûùfKRûùŠe Kùe^ÄòK ê @iÚû dú ieKûee cêLý
^òdªY [ôfû ö ùi[ô_ûAñ @iÚûdú ieKûe Zûu iûc^ûùe Keû~ûA[ôfû ö
@Zý« ùMøY [ôfû ö Gjò ieKûe R^MYu ÊZªZûe Kùe^Äò gûi^ lcZû MâjY Keòaû _ùe
ùiæûMû^ ù\fû ö Kò«ê ùLûfûùLûfò bûùa _ê¬ò_ò, Rcò\ûe @bòaýqòe Êû]ú^Zû, céZêý\Še Cùz\ Gaõ jRûe jRûe
I eûRû eûRêWÿûu jòZùe Kûc Keê[ôfû ö ùi[ôù~ûMêñ gâcòK, eûRù^÷ZòK a¦úue cêqò ùNûhYû Keò[ôùf ö GjûQWÿû
KéhK I ùi÷^òKcû^u c¤ùe Gjû aòeê¡ùe @iù«ûh ùi iaê ùfûKuê Kûc Gaõ ùbûR^ C_f²ò KeûAaûe
iéÁò ùjaû ÊûbûaòK [ôfû ö _âZògéZò ù\A[ôùf ö Kò«ê GjûKê Kû~ðýKûeú Keòaûùe ùi
G[ô c¤ùe 16 G_âòf 1917ùe ùf^ò^þ ùghùe aò`k ùjûA[ôùf ö _â[c aògß~ê¡ùe Ehe
aòù\geê @ûZàùMû_^eê ù`eò ù_ùUâûMûWÿð _jõPòaûùe bûMò\ûeúKê Kûdc eLôaûKê ùi ^ò‰ðd ù^ùf ö Gjûe
i`k ùjûA[ô ù f ö Ehùe _jõPò a û lYò ùi aýû_K Éeùe aòùeû] ùjfû ö ieKûe ~ê¡ aòùeû]ú
iûcâûRýaû\ú ~ê¡ Gaõ ùi[ôùe bûM ù^A[ôaû @iÚûdú _â\gð^ Z[û @amûKûeú ùi÷^òKu C_ùe @ù^K [e Mêkò
ieKûeu aòeê¡ùe Ehúd R^Zûuê RûMâZ Keòaû @ûe¸ PkûA[ôfû ö ù_ùUâûMûWÿðùe afþùibòKþu C_ùe aò ùi÷^ý
Keò ù\A[ôùf ö Zû ijòZ ùi ~ê¡ i_lùe [ôaû Eh @ûKâ c YKê Zòa â Keò [ ôù f ö Gjû `kùe Ké h K I
icûRaû\e Z[ûK[ôZ _òZûcj ù_æLûù^ûbu bkò iûcûRòK ùi÷ ^ ò K cûù^ @iÚ û dú ieKûe _â Z ò aò c ê L ùjûA
@§ eûÁâaû\úcû^uê ZúlY icûùfûP^û Keòaû @ûe¸ afþùibòKþcû^uê ic[ð^ Kùf ö 14 eê 18 ùiù_Ö´e
Keò ù\A[ô ù f ö ùijò i¦bð ù e ù\A[ô a û Zûu _~ðý« _âûd iûZ fl ùek gâcòK ieKûe aòeê¡ùe
15 iõMâûcú GKZû
Rae\É jeZûk Keò[ôùf ö Gjûe Pû_ùe ieKûe Zêk^û @^ý Kûjû ijòZ K\û_ò Keû~ûA ^_ûùe ö Gjò
afþùibòKþcû^uê ùRfeê cêq KeòaûKê aû¤ ùjûA[ôùf û aò_æa aògßÉeùe iÚû_òZ _ê¬òaû\ú aýaiÚûKê GK Mbúe
Gjû_ùe @ùKÖ û aeùe ù_ùUâ û MûWÿ ð I cùÄûùe ùPûU _â\û^ Keò[ôfû Gaõ aògße ùgûhòZ Gaõ C_ôúWÿòZ
ùiûbò ùdZþ e ^òa ðû P^ ùjûA[ô f û ù~Cñ V ò Uâ UÄòu ê R^Zûu i¹êLùe iûcýaû\Kê GK aòKÌ bûùa _âÉêZ
ù_ùUâûMûWÿð ùiûbòùdZþe @¤l eìù_ ^òaðûPòZ KeûMfû ö Keò[ôfû ö Gjû icMâ aògß aýaiÚûKê icûRaû\ú I _ê¬òaû\ú
Gjò_eò @^êKìk _eòiÚòZòùe afþùibòKþ _ûUòðe _eò \êAUò aýaiÚûùe aòbûRòZ Keò[ôfû ö Gjû \ê^ò@ûe
ùK¦âúd KcòUò 23 @ùKÖûaeùe igÈ aòù\âûj Keòaû _ûAñ R^MYuê ùPùZA ù\A[ôfû ù~ _ê¬òaû\e ]ßõi Keò jó
^ò¿ò ù^ùf Gaõ ù_ùUâûMûWÿð ùiûbòùdZþ GK aò_æaú ^òRe \êüL \êŸðgûKê iaê\ò^ _ûAñ jUû~ûA _ûùe ö
ùi÷^òK aò_æaú KcòUò MV^ Kfû ö G[ô_ìaðeê icÉ lcZû Eh aò_æa cûKèðaû\ú - ùf^ò^aû\ú aòPûeKê
ùiûbòùdZþKê ù\Aù\aû _ûAñ ùicûù^ @iÚûdú ieKûe _âùdûMe ]eûZkùe iZý _âcûYòZ Keò[ôfû Gaõ Gjò_eò
^òKUùe \ûaú C_iÚû_^ Kùf ö Kò«ê @iÚûdú ieKûee bûùa ùa÷mû^òK icûRaû\e iò¡û«Kê Rúa« eì_ _â\û^
c^þùibòKþ _ûUòð Gaõ @^ý iûcûRòK aò_æaú _ûUòðcûù^ Gjò Keò[ôfû ö Gjò aò_æa \ê^ò@ûe ùcj^Zú R^MYu ùgâYú
_âÉûaKê aòùeû] Kùf ö ùf^ò^þu bûhûùe aò_æae GK Êû[ðe i_lùe iaðjeû @û«ðRûZúdaû\e GKZûe gqòKê
gû«ò_ì‰ð aòKûg _ûAñ ùaû]jêG ùgh iêù~ûM PûfòMfû ö _â\ gòðZ Keò[ôfû ö Gjû Rcðû^ú, `ò^þf ûŠ, @Áâú @û,
Gùa afþùibòKþu i¹êLùe lcZûKê ak_ìaðK \Lf jó jùweú @û\ò _ê¬òaû\ú ù\ge ùcj^Zú R^Zûuê ^òR
GKcûZâ aòKÌ ejò[ôfû ö ^òR ù\ge _ê¬òaû\ú eûRZªaû\ú aýaiÚûKê C_ûWÿò
ùf^ò^þ I Áûfò^þu ù^ZéZßùe afþùibòKþcûù^ `òw ò ù\aûKê ù_â e Yû ù\A[ô f û ö Giaê ù\gùe
ùghùe lcZû \Lfe iê i wZ ù~ûR^û Zò @ ûeò Zeaeò@û bûùa iwVòZ R^ aò_æa iaêKê gâcòK ùgâYúe
Keò[ôùf ö 7 I 8 ^ùb´e eûZòùe fûfMûWÿðe ùQûU c¤ùe ejò[ôaû \êaðkZûe iêù~ûM ù^A _ê¬ò_ò ùgâYú
ùQûU ùMûÂú, ^ûaòK I ù_ùUâûMûWÿðùe céZd^ ùjûA[ôaû ùMûUòG ahð bòZùe jó \ùaA ù\A _ûeò[ôùf ö Gjû
ùi^ûe aò_æaú ùi÷^òKcûù^ Rûeþe gúZ _âûiû\ C_ùe aýZòZ Rcðû^ú, `âû^iþ, AõfŠ I @ûùceòKû _eò aòKgòZ
@ûKâcY Kùf ö @ûV ^ùb´e ùbûe _âûd PûeòUû ùaùk _ê¬òaû\ú iûcâûRýaû\ú ù\gcû^uùe _â[c aògß~ê¡Kê
@iÚûdú ieKûee i\iýcû^uê a¦ú Keò \ò@û~ûA[ôfû ö ZlYûZþ icû¯ Keòaûe \ûaú ù^A ùRûe\ûe @ûù¦ûk^
ùf^ò^þ Ehe icûRaû\ú aò_æae i`kZûe ùNûhYû cêŠ ùUKò[ôfû ö
Kùf ö Ehe ^ì@û icûRaû\ú ieKûe ùijò \ò^ jó gû«ò, Gjò aò_æa \ê^ò@û aýû_ú gâcòK ùgâYúe @ûù¦ûk^
Rcò Gaõ gâcòK- KéhKu ieKûee iÚû_^û i´§ùe Gaõ Giò@û, @`âòKû Z[û fûZò^ @ûùceòKûe C_ôòWÿúZ
Zòù^ûUò @ûù\g Rûeú Kùf ö Gjò_eò bûùa aògße R^Zûuê RMûAaûùe cêLý bìcòKû MâjY Keòaû ij
eûRù^÷ZòK \égý_Uùe _â[c [e _ûAñ Ehò@ûùe gâcòK C_^ò ù agaû\ aò ù eû]ú RûZúdZûaû\ú
I KéhKu gûi^ _âZòÂû ùjaû ijòZ GK fûf \êMð iÚû_^ @ûù¦ûk^cû^uùe GK ^ìZ^ gqòe iûe Keò[ôfû ö
ùjûA[ôfû ö Gjû ARò_ Uþ, iòeò@ û, AeûKþ, ùfaû^^þ I ZêK ðú ùe
icûRaû\ú aò_æae @«ðRûZúd cjß Pûfò[ôaû cêqò iõNhðKê @ù^K _eòcûYùe ù_âû›ûjòZ
Ehe icûRaû\ú aò_æa ùKak Ehe R^Zû Keò[ôfû ö Gjû Pú^ I bûeZ _eò aògße @ù^K ù\gùe
^êjñ«ò aeõ icMâ aògßaûiúu _ûAñ GK cjß_ì‰ð NUYû gâcòK ùgâYú ù^ZéZßùe Kêcý^òÁ _ûUòð _âZòÂûe cûMðKê _âgÉ
eì_ùe iûc^ûKê @ûiò[ôfû ö Gjò aò_æa _ìaðeê cYòh icûRe Keò[ôfû ö Eh aò_æa _ùe MVòZ ùiVûKûe icûRaû\ú
AZòjûiùe @ù^K aò_æa ùjûA[ôfû ö Kò«ê Eh aò_æae gûi^ Pú^e aò_æaKê i`k KeûAaûùe cjß_ì‰ð bìcòKû
iõMâû cú GKZû 16
MâjY Keòaû ijòZ bûeZe Êû]ú^Zû iõMâû cùe aò Keò[ôfû ö Gjû @«ðMZ eûÁâúd C_ôúWÿ^e icû¯ò Keò eûÁâ
ù~ûM\û^ Keò[ôfû ö eûÁâ c¤ùe icû^Zû I bûAPûeûe @û]ûeùe iµKð
Eh aò_æae @û«ðRûZúd cjßUò ùKak \ê^ò@ûe Zò@ûeò Keòaûe \òM ^òùŸðgòZ KeûMfû ö Gjò aò_æa aògßùe
R^MYu aò_æaú @ûù¦ûk^ C_ùe _Wÿò[ôaû _âbûaùe iûcûRòK ^ýûd I cû^a @]ôKûee iò¡û«ùe MêYûZàK
iòcúZ ^êùjñ ö Gjûe HZòjûiòK cjß aò_æa I icûRaû\ú aòKûg Keò[ôfû ö Gjû\ßûeû _âbûaòZ ùjûA 1946
aòKûge ùKùZK ùcøkòK ^òdcKê ^ò¡ðûeòZ Keòaûùe aò ciòjûùe còkòZ RûZòiõNKê cû^aòK @]ôKûee iûaðR^ò^
ejòQò ö Gjò aò_æa _âcûYòZ Keò[ôfû ù~ iaðjeû G_eò ùNûhYû KeòaûKê _Wÿòfû ö Gjò ùNûhYûùe G_eò @ù^K
GK aò_æaú ùgâYú ~ûjûKê AZòjûi icÉ ùgûhòZ C_ôúWÿòZ @]ôK ûe iûcòf KeûMfû ~ûjûKê Ehe icûRaû\ú
R^Zûu iõNhðKê ù^ZéZß _â\û^ Keòaûe \ûdúZß _â\û^ MYZªe i´ò ] û^ùe @ù^K _ì a ð e ê jó iûcò f
KeòQò ö Gjò ùgâYúe ù^ZéZß aò^û icûRaû\ú aò_æaKê Keû~ûA[ôfû ö Gjò aò_æa \ê^ò@ûe R^MYu iûc^ûùe
i`k Keû~ûA ^_ûùe Gaõ iaðjeûe GKQZâaû\ aò^û “\ê^ò@ûe cR\êeþ I ùgûhòZ _òWÿúZ R^Zû GK jê@”e
icûRaû\e ^òcðûYKê @ûMKê ^ò@û~ûA _ûeòa ^ûjó ö GK ^ìZ^ I iVòKþ ^ûeû ù\A[ôfû ö Gjû gòlû ù\A[ôfû
Gjò aò_æa _âcûY Keò[ôfû ù~ ùgûhYKûeú ù~ ùKøYiò ùMûUòG ù\ge aò_æa aò aògß aò_æae @w
aýaiÚûKê cìùkû_ôûUòZ Keò Zû iÚû^ùe ^aR^aû\ú Kò´û @ùU ö
icûRaû\ú aýaiÚûe iÚû_^û _ûAñ iaðjeû ùgâYúe @ûMê@û Gjò_eò bûùa Ehe icûRaû\ú aò_æa icMâ
aûjò^ú eì_ùe GK gqògûkú cûKèðaû\ú ùf^ò^aû\ú _ûUòðe aòg ßK ê _â Z ýl I @_â Z ýl bûùa aýû_K _â b ûaò Z
MV^ Reêeú @ùU ö iaðjeûe ù^ZéZßùe lcZû \Lf Keò[ôfû ö Kò«ê \üLe aòhd Gjò aò_æae _âbûa \òNð\ò^
Keòaû Gaõ icûRaû\ú ^òcðûY _âKâúdûKê @ûMKê aùXÿAaûùe ]eò ZòÁò _ûeòfû ^ûjó ö icûRaû\ú aýaiÚû I Kcêý^òÁ
ùgûhK ùgâYú I Zûe eûÁâ lcZûe jòõiûZàK _âZòùeû]e _ûUòð bòZùe _ìaðeê fêKþKûdòZ bûùa ejò[ôaû _ê¬òaû\e
i¹êLú^ ùjaû ÊûbûaòK @ùU ö _[ôKcûù^ iêaò]û ù\Lô ^òRe _âbûaKê aXÿûAaû ij
Ehùe icûRaû\e ^òcðûY Gaõ NùeûA Z[û icûRaû\e Rd~ûZâûKê _½û\cêLú Keò[ôùf ö Êû]ú^Zû
@û«ðRûZúd iõùgû]^aû\ aòeê¡ùe fùXÿA _âKâúdû c¤ I MYZª ^ûñùe icûRaû\ú icûRùe aýqòMZ iµòKê
ù\A cûKèðaû\e aòKûg ùjûAQò Gaõ icâûRýaû\e ~êMùe @^ê c Zò ù\aû ij Ké h ò e iûcê jò K úKeY Z[û gò Ì
ùf^ò^aû\e aòPûe @ÉòZßKê @ûiò[ôfû ö cûKèðaû\ I KûeLû^ûùe [ôaû gâcòKcû^u còkòZ cûfòKû^û aýaiÚûKê
ùf^ò^ aû\e aòP ûe]ûeû \ê^ ò@ ûe Kcêý ^òÁ aò_ æaú @Zý« iê^òùdûRòZ bûùa bûwò ù\ùf ö ùiûbòùdZþ
gqòcû^uê Cbd \lòY_^Úú I aûc_^Úú @aieaû\ú gqòu Ehùe KùcâWÿ Áûfò^u céZêý _ùe aògßûiNûZú Kéù½b
aòeê¡ùe ^òcðc fùXÿA KeòaûKê GK gqògûkú jZò@ûe ù^ZéZßùe Gaõ icûRaû\ú Pú^ùe KùcâWÿ cûI ùi Zêwu
_â\û^ Keò[ôfû ö Gjò aò_æa \ê^ò@ûe ùcj^Zú R^Zûuê céZêý _ùe aògßûiNûZK ùWÿwþ iò@ûI _òwþe ù^ZéZßùe
@û«ðRûZúdZûaû\e gòlû ù\A[ôfû ~ûjû\ßûeû Kò ùicûù^ icûRaû\ú aýaiÚû Kê ]ßõ i Keòaûe _âK âúdûUò @ûe¸
^òR ^òR c¤ùe i¹^ßd elû Keò ^òR ^òR ù\gùe ùjûA[ôfû ö @ûRò ùKak Eh aû Pú^ ^êjñ«ò aògße ùKøYiò
MYZª I icûRaû\ _ûAñ Pûfò[ôaû iõMâûcKê aòRdgûkú aò ù\gùe gâcòK I KéhK ùgâYúe ù^ZéZßùe icûRaû\ú
Keò _ûeòùa Gaõ Gjû jó \ê^ò@ûùe Kcêý^òÁ @û«ðRûZúKKê aýaiÚû I ieKûee @ÉòZß ^ûjó ö @ZGa Eh aò_æae
_âZòÂû Keòaûe cûMðKê _âgÉ Keò[ôfû ö gZaûhòðKú @aieùe Gjûe HZòjûiòK C_f²òMêWÿòKê
Gjò aò_æa aògßaûiúu i¹êLùe eûÁâúdZû _eò GK cù^ _KûAaû ij icûRaû\ú aýaiÚûe _Z^ _ûAñ \ûdú
RUòk iciýûe ijR icû]û^e GK ùcûùWÿf _âÉêZ bòZe I aûjûee KûeYMêWÿòKê Pyðû Keòaû \eKûe ö
17 iõMâûcú GKZû
ù^ûUþ @Pke GK ahð
MZ ahð ^ùb´e @ûV ZûeòLùe ùK¦âe ùcû\ò gòÌ _eò @[ð^úZòe \êAUò ~ûK ùlZâ bdue cû¦ûaiÚûe
ieKûe @Zý« Zeaeò@û bûùa ù\ge cê\âû aRûeùe gúKûe ùjûAQò ö ù\ge aòKûg \e iûwKê gòÌ C_ôû\^,
_â P kò Z [ô a û _ûõP gj I jRûe Uuò @ û ù^ûUþ e e¯û^ú I ùeûRMûe @û\ò jâûi _ûAaû ù\Lû~ûAQò ö
aò c ê \ â ú KeY aû cì f ý _â Z ýûjûe Keò ù^A[ô ùf ö aòcì\âúKeY ùNûhYû Keòaû icdùe _â]û^cªú
ùiùZùaùk ù\gùe [ôaû ùcûU ^M\ ù^ûUe 86%Kê Kjò[ôùf ù~ Gjû\ßûeû aRûeeê Rûfù^ûUþe icû¯ò ij
aêSûC[ôaû Gjò \êAUò ù^ûUþKê @Pk KeòaûKê ieKûeu ù\gùe [ôaû Kkû]^Kê RaZ Keòùja Gaõ @ûZuaû\úu
@_âZýûgòZ ^ò¿ò `kùe ù\gaýû_ú ^M\ Uuûe ùNûe @û[òðK ùiâûZKê c¤ ]ßõi Keòùùja ö Kò«ê _ùe ùcû\ò
iuU ù\Lûù\aû ijòZ iû]ûeY ùfûùK cûi cûi ]eò ieKûe iê _ â ò c ùKûUð ù e ù\A[ô a û iZý_ûVùe
^ûjó ^[ôaû @iêaò]ûe i¹êLú^ ùjûA[ôùf ö ieKûeu aòcê\âúKeYe CùŸgýUò ù\gùe ^M\aòjú^ ù\Yù^Y
Gjò ùNûhYû _ùe aýûuþùe ^òRe @Pk ù^ûUþ Rcû (Cashless Transaction) aýaiÚû fûMê Keòaû [ôfû ùaûfò
Keê[ôaû ùKøYiò Kkû]^ cjRê\Kûeúuê Z ù\LôaûKê Kjò [ ô ù f ö _ùe @[ð c ªú @eê Y ùRUfú GK
còkòfû^ò Kò«ê aýûuþ @ûMùe f´û f´û ]ûWÿòùe Nû Nû iûlûZKûeùe Kcþ ^M\ (Less Cash) @[ð^úZò Keòaû
]eò Vò@û ùjûA ùjûA gùjeê @]ôK iû]ûeY ùfûK aòùgh aòcê\âúKeYe CùŸgý [ôfû ùaûfò Kjò[ôùfö ùZùa
Keò adÄ ^ûMeòKcûù^ _âûY jeûA [ôùf ö jiþ_òUûfùe ieKûe ^òRe @aòùaKòZ û_ì‰ ð ^ò¿ òKê ^ýûdiwZ
@ûgê PòKò›û _ûAñ ~ûA[ôaû @ù^K ùeûMú ^òRe Reêeú _â c ûYò Z Keòa û _ûAñ G_eò aûe´ûe ùMûfù_ûÁ
PòKò›û _ûAñ ^M\ Uuû Rcû Keòaûùe @ic[ð ùjaû a\kûAaû iùß MZ GK ahð c¤ùe ùKøYiò aò ùNûhòZ
KûeYeê PòKò›ûeê aõPòZ ùjûA _âûY jeûAaûKê _Wÿò[ôfû CùŸgýùe i`k ùjûA ^ûjû«ò ö
ö aòcê\âúKeY ù~ûMêñ cûZâû]ôK Kû~ðýbûe `kùe 15 RY _ûõPgj I jRûùe Uuò@û ù^ûUKê @Pk Keò
aýûuþ KcðPûeú aò @Kûkùe céZêý aeY Keò[ôùf ö Uuû Zû iÚû^ùe ù~Cñ \êA jRûe Uuò@û ù^ûU _âPk^
@Pk ùjaûeê @ù^K _eò aûeùe aûjûNe iÚ Mò Z KeûMfû Zû `kùe Kkû]^e Kûeaûe @ûjêeò ijR
ùjûA~ûA[ôaû ùaùk ù\g aòù\ge fl fl _~ðýUK ùjûA~ûAQò ö Rûf ù^ûU Kûeaûe a¦ ùjûA~òaû
^ûjó ^[ôaû @iêaò]ûe i¹êLú^ ùjûA[ôùf ö _eòaùð aXÿòaû ù\Lû~ûAQò ö ieKûe ^ì@û \êA jRûe
aWÿ ù^ûUKê @Pk Keò _â]û^cªú ùcû\ò ù\gùe Uuò@û ù^ûUþ aRûeKê QûWÿòaûe cûZâ KòQò \ò^ c¤ùe jó
Kkû]^ C_ùe iRòðKûf ÁâûAKþ KeòQ«ò ùaûfò ieKûe Zûe Rûf ù^ûUþ aRûeùe C_f² ùjaû Gjò @ûguûKê
I aòùR_ò \k _leê aûe´ûe KêjûMfû ö ‘cûZâ _Pûg jó _âcûYòZ KeòQò ö ùZùa ù\gùe Rûfòù^ûUe Kûeaûe
\ò^ icd \ò@ ^ùPZ cùZ ù~ùKøYiò QK C_ùe Vò@û ù^A ieKûeu _âP ûeUò @ZòeõRòZ @ùU ö KûeY
Keò \Š \ò@’ ùaûfò ùcû\òu \éXÿ _âZògéZò @ûC GK _ûYòùe ù\gùe Rûfòù^ûUe _âKéZ _eòcûY ù^A ieKûeu
Mûe ùaûfò _âcûYòZ ùjfû ö ùZùa ahðK c¤ùe ùMûUòG _ûLùe ùibkò KòQò Z[ý ^ûjó ö KfòKZûiÚòZ bûeZúd
K[û ÆÁ ùjûA~ûAQò ù~ ieKûeu Gjò @\ìe\gðú _eòiõLýû^ iõiÚû^e @¤d^ @^ê~ûdú ù\gùe Pûfò[ôaû
_\ùl_ ùKak Zûe ùNûhòZ flýKê jûif Keòaûùe Rûfòù^ûUe _eòcûY _âûd 400 ùKûUò ùja ùaûfò
aò`k ùjûA^ò aeõ ù\gaûiú aòùgh Keò ù\ge @[ð^úZò Kêjû~ûAQò ö 2015-16 @û[òðK ahðùe ù\ge aòbò^Ü
_ûAñ iµì‰ð lZòKûeK _âcûYòZ ùjûAQò ö cûi cûi ]eò iÚû^ùe ù_ûfòi I aýûuþ \ßûeû RaZ _ûõPgj I jRûùe
ù\gùe aRûe I Kûeaûe cû¦û ùjûA~òaû ij Kéhò I Uuò@û Rûfòù^ûUe _eòcûYKê jòiûa Kùf Zûjû ùcûU
iõMâû cú GKZû 18
ù^ûUe ~[ûKâùc 0.009% I 0.002% ùaûfò ùjûAQò ö ùLû\þ eòRbð aýûuþe Z[ý @^ê~ûdú ù~Cñ
RYû_WÿòQò ö @ZGa GùZ Kcþ _eòcûYe Rûfòù^ûUþKê ù\gùe ùcûU ù\Yù^Ye gZKWÿû ^ùa bûM ^M\ùe
jùUAaû _ûAñ ieKûe GùZ _eòcûYùe ù^ûUKê @Pk ùjCQò ùiVûùe ^M\ aòjú^ ù\Yù^Ye K[û Kjòaû
Keò ieKûe cìhû _ûAñ iµì‰ð NeKê ù_ûWÿò ù\AQ«ò ùaûfò cêLðûcú @ùU ö ù~Cñ @[ð aýaiÚûe XÿûûUò Kcþ @ûc\û^ú
Kêjû~ûA_ûùe ö aeõ ieKûe aòcê\âúKeY `kùe _êeêYû ù\C[ôaû @iõMVòZ ùlZâ C_ùe ^òb ðegúk, ù~Cñ
ù^ûUþKê MYòaû I ^Á Keòaû, ^ì@û ù^ûU Qû_òaû Z[û ^ì@û ù\ge Mâûcûke GK aògûk ùlZâùe aýûuþ, Aeù^Uþ
ù^ûU _ûAñ ù\ge \êA fleê @]ôK GUòGcþ ùciò^Kê Z[û @^ýû^ý ùcøkòK iêaò]ûe ùNûe @bûa ejòQò ùiVûùe
iRûWÿòaû(Recalibrate) aûa\ùe Kcþ ùi Kcþ 20 jRûe ^M\ aò jú^ ù\Yù^Ye _âP k^ R^MYu Pk«ò
ùKûUò Uuû Lyð Keò[ôaû RYû_WòQò ö @[ð^úZòKê lZòMâiÚ Keòaû ÊûbûaòK @ùU ö ù~Cñ ù\gùe
ù^ûU @Pk `kùe ù\gùe Kkû]^Kê cûZâ 17% ùfûK iàûUðù`û^þe aýajûe Ke«ò, 73%
ùeûKòùja ùaûfò ieKûeu _âPûe iµì‰ð eìù_ bâcûZàK ùfûKu _ûLùe Aeù^Uþe iêaò]û ^ûjó Gaõ @]ôKûõg
_âcûYòZ ùjûAQò ö _â]û^cªú Kjò[ôùf ù~ aòcê\âòKeY R^Zû Meòa Z[û @Zò Meòa ùgâYúe @U«ò Z[û ùicû^uê
ùNûhYû _ùe Kkû]^ cjRê\Kûeúu _ûLùe ejò[ôaû WÿòRòUûf mû^e @bûa ejòQò ùiVûùe Kýûiþùfiþ @[ðZª
ù^ûU iaê eŸò KûMRùe _eòYZ ùjûA~òa ö ùicûù^ iÚû_^ Keòaûe ùNûhYû R^MYuê ù]ûKû ù\aû aýZòZ
^òRe Kkû]^Kê aýûuþùe Rcû ^Keò _ûeòaû `kùe @ûC Kò Q ò ^ê j ñ ö @ZGa ù\gùe ^M\ aò j ú^
@[ðaýaiÚûeê Kkû Uuû iaê aûjûeò ~òa ö G_eòKò ùi ù\gù^YKê aXÿûAaûKê ieKûeu aòcê\âúKeY ù~ûR^ûUò
icdùe _âPûe KeûMfû ù~ ù\ge aòbò^Ü iÚû^ùe iµì‰ð _âji^ùe _eòYZ ùjûAQò ö ùKak ù^ûU @Pke
ùfûùK aÉû aÉû @Pk cê\âûKê ^\úùe, ^ûkùe ù^A cûZâ KòQò cûi ^M\ Uuûe Mêeêe @bûa ù~ûMêñ ù\gùe
`òwêQ«ò ö Kò«ê aòcê\âúKeYe Q@ cûi _ùe ùLû\ eòRbð ^M\aòjú^ ù\Yù^Ye _eòcûYùe ùjûA[ôaû iûcdòK
aýûuþ ù\A[ôaû Z[ý ieKûeu Gjò ~êqòKê aò iµì‰ð cò[ýû aé¡òUò _ùe aRûeùe ^M\ Uuû C_f² ùjaû lYò
_âcûYòZ KeòQò ö eòRbð aýûuþ Zûe 2016-17 aûhòðK _ìaðûaiÚûKê ù`eò[ôaû RYû_WÿòQò ö
eòù_ûUðùe KjòQò ù~ @Pk ùjûA[ôaû ùcûU 15.44 Kkû]^ iµKðùe iû]ûeYùe ]ûeYûUò ùjfû
fl ùKûUò Uuûe ù^ûUþ c¤eê 98.96% aýûuþK ê ù_Xÿò aû iò§êKùe, ZKò@û Zùk Kò´û cûUòùe ù_ûZò
ù`eò@ûiòQò ö ~\ò ùK¦âúd aýûuþcû^u _ûLùe Rcû @Pk eLû~ûA[ôaû ^M\ Uuû jó Kkû]^ @ùU ö Kò«ê ù\gùe
ù^ûUKê jòiûa Keû~òa Zûùjùf Gjûe _eòcûY @ûjêeò [ôaû Kkû]^ GK Rcû (Stock) ^êùjñ Gjû GK _âaûj
@]ôK ùja ö KjòaûKê Mùf aòcê\âúKeY `kùe KkûUuû (Flow) @ùU ö Kkû]^ eLê[ôaû ùfûùK Zûe iòõjÿ bûMKê
@Pk ùjaû _eòaùð Zûjû aýûuþKê ~ûA ]kûùe _eòYZ iû]ûeYZü eòGf AùÁUþ, iê^û I ùidûe @ûKûeùe
ùjûA~ûAQò ö eLê[ôaû ùaùk @]ôK Kkû]^ [ôaû ùfûùK ZûKê jûIßûfû
ù^ûU @Pk ùjùf ù\gùe @ûZuaû\ú I ù~ûùM aòù\gú aýûuþùe eLô[û«ò ö ^M\ Uuû iû]ûeYZü
cûIaû\ú Kû~ðýKkû_ a¦ ùjûA~òa ùaûfò ieKûeu Kkû]^e GK ùQûU bûMKê jó aêSûA[ûG ö ù\gùe
_âPûeUò aò ùghùe cò[ýû _âcûYòZ ùjûAQò ö ù^ûU bòRòfû^èþ I @ûdKe aòbûM _leê Kkû]^ ùjC[ôaû
@Pke MZ ahðK c¤ùe ù\gùe @ûZuaû\ú jòõiûe PXÿCùaùk RaZ iµZòe Z[ýeê RYû_WÿòQò ù~ Kkû
NUYû iaê Kcòaû _eòaùð aXÿòaû ù\Lû~ûAQò ö ù\gùe iµZòe cûZâ 6% jó ^M\ Uuû I iê^û aû MjYû @ùU,
^M\ aòjú^ ù\gù^Y (Cashless Transaction)Kê akKû 94% iµZò RûMû, Ne, ùidûe @û\ò @ûKûeùe
aXÿûAaûùe aò aòcê\âúKeY _\ùl_ iµì‰ð eìù_ aò`k ejò[ûG ö @ZGa ù\g bòZùe [ôaû Kkû]^Kê RaZ
19 iõMâû cú GKZû
KeòaûKê ù^ûUþ a\kûA ieKûe Kkû]^e GK lê\âûZòlê\â ùe ~ûA _jõPòQò ö ù^ûUþ @Pk ù~ûMêñ jVûZþ ^M\ Uuûe
@õgKê jó UûùMðUþ KeòQ«ò ùaûfò Kêjû~ûA_ûùe ö @^ý_ùU @bûa `kùe ù\ge Kéhò I gòÌ bdue bûùa lZòMâiÚ
Cycìfý ~êq ù^ûUþ Kkû]^ eLôaûùe ijûdK ùjCQò ùjûAQò ö KûeY @ûc ù\ge @[ð^úZò cìkZü ^M\
ùaûfò ieKûe Kjê[ôaû ùaùk \êA jRûe Uuò@û ù^ûUþe @û]ûeòZ ùjûA[ô aûeê aò c ê \ âú KeY _\ùl_ icMâ
_âPk^ KkûUuû iûAZò eLôaûùe jó ijûdK ùjCQò ö @[ð^úZòKê \òNð\ò^ _~ðý« @Pk Keò ù\AQò ö ^òcðûY
ieKûeu aòcê\âúKeY _eò @aòùaKú ^ò¿ò Zûe ùlZâùe Kû~ð ý eZ fl fl gâ c òK cûi cûi ]eò
ùNûhòZ flý jûifùe aò`k ùjûA ù\ge @[ð^úZò ùaùeûRMûe ùjûAQ«ò ö ù\gùe iaêV ûeê ùagú
_ûAñ lZòKûeK _âcûYòZ ùjaû _ùe ieKûee @[ðcªú ùeûRMûe ù~ûMûC[ôaû @iõMVòZ ùlZâ, lê\â I c¤c gòÌ
^òRe cêjñ fêùPAaû _ûAñ Gjû \ßûeû 91 fl ^ì@û ^M\ @bûaeê cûi cûi ]eò @Pk ùjaû `kùe ùKak
UòKi\ûZû iéÁò ùjûAQ«ò ùaûfò Kjò[ôaû ùaùk PkòZ Rû^ê@ûeú-G_âòf c¤ùe jó ùiiaêùe Kû~ðýeZ 1.5
ahðe @[ð^÷ZòK iùbð Kò«ê ù\gùe cûZâ 5.4 fl ^ì@û ^òdêZ ùfûK ùeûRMûe jeûAQ«ò ö ù\ge e¯û^úe
UòKi\ûZûu Vûeê ùcûU 10,587 ùKûUò Uuû iõMâj @¡ðû]ôK lê\â I c¤c gòÌeê @ûiê[ôaûeê Gjû e¯û^úKê aò
ùjûAQò ùaûfò CùfäL KeòQò ö Kò«ê ~\ò MZ KòQò ahð ]eò _âbûaòZ KeòQò ö aòcê\âúKeYe _âbûa ù\ge Kéhò ùlZâ
ù\gùe UòKi aé¡òe jûeKê ù\Lû~òa Zûùjùf Gjû C_ùe c¤ _WÿòQò ö aRûeùe ^M\e @bûa ù~ûMêñ
_âZ òahð aé¡ò _ûAaûùe fûMòQò ö aeõ C_û ieKûe ùa_ûeúcûù^ Pûhúu C_ôû\òZ \âaýKê ^ù^aû `kùe
icdùe 2012 ciòjûùe UòKi aé¡òe jûeUò PkòZ Pûhú aòùgh Keò lê\â I c¤c Pûhúcûù^ ^òRe Kéhò
ahð Vûeê aò @]ôK [ôfû ö ùZùa ~\ò PkòZ ahðe UòKi C_ôû\Kê gûMcûQ \eùe aòKâú KeòaûKê aû¤ ùjûAQ«ò ö
aé¡òKê MâjY Keû~òa Zûùjùf aò Gjò UòKi aé¡òUò ù\ge ^M\ @bûaeê aòj^, iûe, KúU^ûgK @û\ò VòKþ icdùe
ùcûU _âZýl Kee cûZâ 0.3% @ùU ö KòYò ^_ûeòaûeê aòbò^Ü iÚû^ùe Pûhúcûù^ PkòZ ahð
ùZùa aòcê\âúKeYe iaêVûeê aWÿ _âbûa _WÿòQò `if lZò I Kcþ C_ôû\^e gúKûe ùjûAQ«ò ö PkòZ
ù\ge @[ð^úZò C_ùe ö _â[ùc aòcê\âûd^ I Zû _ùe ahð cjûeûÁâ I c¤ _âù\gùe ù\Lû~ûA[ôaû KéhK
_ùe RòGiþUòKê fûMê Keò ieKûe ù\ge @[ð^úZòùe ùaWÿò @iù«ûh I @ûù¦ûk^ Gaõ ieKûeu Mêkò Keò KéhKu
C_ùe ùKûeWÿû cûWÿ KeòQ«ò ö Giaêe _âbûaùe ù\ge jZýû _Qùe aòcê\âúKeY GK _âcêL KûeY @ùU ö
RòWÿò_òe aòKûg jûe _âÉûaòZ 7.9% eê jâûi _ûA 6.1 %

iõMâûcú GKZû 20
PKWÿû ù_ûK, KéhK @ûZàjZýû I
eûRýe Kéhò iuU
^òRUùe aeMWÿ Ròfäûe Kkû_ûYò Mûñe 52 @ûZàjZýû ùaûfò Kjò P_ûAù\aûùe aò`k ùjûAQ«ò ö
ahòðd Pûhú aé¦û iûjê Uò.bòe fûAb aû Rúa« _e\û _â[c [e _ûAñ ieKûe GjûKê `if lZò R^òZ KéhK
@ûMùe ^òR Rcòe `if ù_ûWÿò Gaõ aòh _òA @ûZàjZýû @ûZàjZýû ùaûfò cû^òaûKê aû¤ ùjûAQ«ò ö
Keòaû _eò ccð«ê\ NUYû iûeû eûRýùe Pjk iéÁò ùZùa aé¦û iûjêu NUYûUò Kéhò iuU KûeYeê
KeòQò ö RùY ùQûU Pûhú bûùa Zûue @Ì KòQò Rcò ejòQò KéhK @ûZàjZýûe _â[c Kò´û ùgh NUYû ^êùjñ ö MZ
Gjû aýZòZ ùi @^ýcû^u 14 GKe RcòKê bûMùe \êA \g§ú c¤ùe ù\gùe aé¦û iûjêu bkò Pûeò fleê
Pûh Keê[ôùf ö ùZùa PKWÿû ù_ûK fûMòaû `kùe @]ôK KéhK @ûZàjZýû Keò[ôaû ùaùk Zûu céZêýe _ùe
Zûue iµì‰ ð `if ^Á ùjûA~òaû ij Mûñe @^ý _ùe aò ùLû\ eûRýe aòbò^Ü iÚû^ùe _âûd \g RY Pûhú
Pûhúcû^ue `if aò ^Á ùjûA ~ûA[ôfû ö ^òRe @ûZàjZýû KeòQ«ò ö ù\gùe _âZòahð 12eê 16 jRûe
céZêýe \êA \ò^ _ìaðeê ùi I Zûu Mûñe @^ý KòQò Pûhú cògò Pûhú @ûZàjZýû KeêQ«ò ö RûZúd @_eû] ùeKWÿð aêýùeûe
^ò R e ^Á `ife lZò _ì e Y @ûgûùe aeMWÿ Z[ý @^ê~ûdú @ûc eûRýùe aò MZ 1999 eê 2013
Rò f ä û _ûku @bò ù ~ûM _â ù KûÂKê \ê ü L RYûAaûKê c¤ùe ùcûU 3602 RY Pûhú @ûZàjZýû Keò[ôaû
~ûA[ôùf ö Kò«ê ù_ûK R^òZ `if ^Á _ûAñ ieKûeu ùaùk _âZ òahð Gjò iõLýû aé¡ò _ûAaûùe fûMòQò ö
ùKøYiò lZò_ìeY ùNûhYû ùjûA ^[ôaûeê Z[û ùi RùY C_ùeûq Z[ýeê IWÿòg û ]ôùe ]ôùe ù\gùe Pûhú
bûMPûhú ùjûA[ôaûeê Zûu `if lZò _ûAñ ùKøYiò @ûZàjZýûe @^ýZc eûRý aû Pûhúu Kae bìcòùe
lZò_ìeY còkòa ^ûjó ùaûfò RûYòaû _ùe Zûuê ^òeûgùe _eòYZ ùjC[ôaû ÆÁ ùjûA_Wÿê[ôaû ùaùk @Zýû]ê^òK
ù`eòaûKê _Wÿò[ôfû ö \êA \ò^ _ùe ù~ùZùaùk `if Kéhòe _eúlûMûe eìù_ _eòPòZ eûRýe aeMWÿ Ròfäû
ldlZòe i´û\ iõMâj _ûAñ iû´û\òKcûù^ Zûu MûñKê eûRýùe Pûhú @ûZàjZýûe ùK¦âùe _eòYZ ùjaû
@ûiò[ôùf Gaõ Mûñe Pûhúcû^u ij K[û ùjC[ôùf ù\Lû~ûAQò ö ^òKUùe Gjò Ròfäûùe jó eûRýe iaðû]ôK
ùiùZùaùk aé¦û iûjê @Pû^K ^òR CRêWÿû `ifùe Kýû^þie ùeûMú ejò[ôaû RYû _WÿòQò ö
^ò@ñû fMûA ù\aû ij aòh _òA @ûZàjZýû Keò[ôùf ö ù\gùe NUê[ ôaû Pûhú @ûZàjZýûe _Qùe
Kkû_ûYòe aé¦û iûjêu NUYû @Zý« ccð«ê\ ù~Cñiaê KûeYKê PòjÜòZ Keû~ûAQò ùiiaê c¤ùe ejòQò
ùjùf aò ù\gùe KéhòùlZâùe fûMò ejò[ôaû bdue Pûhe a¡òðZ C_ôû\^ Lyð, EYMâieZû I `ife C_~êq
iuU Z[û KéhKu \êŸðûhûe fwkû eì_Kê @ûc iûc^ûùe \ûcþ ^còkòaû aû @bûaú aòKâú ö Kò«ê IWÿògûùe ~\ò Pûhú
_êYò [ùe Vò@û KùeA ù\AQò ö @ûc gûi^ aýaiÚûe @ûZàjZýûe NUYû MêWÿòKê @^ê¤û^ Keòaû Zûùjùf @bûaú
KéhK aòùeû]ú ^úZò I iù´\^jú^ZûKê CRûMe KeòQò ö aòKâú R^òZ @ûZàjZýûe NUYû KßPòZ ùjûA[ôaû ùaùk
aòùgh Keò IWÿògû _eòù_âlúùe bûMPûhúu \d^úd `ifjû^ú I EYMâieZûe _âcêL KûeY ùjûAQò ö ùZùa
iÚòZòKê _êYò[ùe iûc^ûKê @ûYòQò ö Uòbòe Rúa« _e\û @ûZàjZýû Keê[ôaû eûRýe @]ôKûõg Pûhú aé\û iûjêu bkò
@ûMùe ^òR Rcòùe ^òR CRêWÿû `ifKê ^ò@ûñùe RkûA bûMPûhú ùaûfò RYû _Wÿòaû K[ûUò ùKøYiò iõù~ûM
^òùR @ûZàjZýû Keò[ôaûeê ZûKê \ûc eûCZu _eò Mûfê@û KûeYeê ^êùjñ aeõ eûRýùe bûMPûhúu \d^úd iÚòZòKê
Z[û iù´\^jú^ cªúcûù^ NùeûA Kkò I ù_âc R^òZ \gðûCQò ö eûRýùe Pûhú @ûZàjZýûe aðcû^ _~ðýûdùe
21 iõMâû cú GKZû
PKWÿû ù_ûK R^òZ `if lZò cêLý KûeY ùjûAQò ö
ùZùa @]ô K @cklc aòj^ ùlZâù e GK ^ò¡ò ðÁ
aýa]û^ùe aòj^ PKâeê aòj^Kê ^ _eòað^ Kùf Zûjû
ùeûMù_ûK _âZòùeû]ú ùjûA~òaûe i¸ûa^û ejò[ûG ö
aðcû^e PKWÿû ù_ûKe _û\êðbûa _Qùe ùijò KûeYUò
ÆÁ @ùU ö ùijòbkò ieKûe Pûhúuê ^òùR CPòZ cû^e
aòj^, iûe I KúU^ûgK ^ù~ûMûA ZûKê ùLûfû aRûee
\dûùe QûWÿòù\aû `kùe @iû]ê iûe I KúU^ûgK
Kµû^ú Z[û ùa_ûeúcûù^ ^òRe cê^û`û _ûAñ PûhúKê
^Kfò Z[û ^òcÜ cû^e KúU^ûgK aòKâú KeêQ«ò ö Gbkò
_eòiÚòZòùe aé¦û iûjêu _eò Pûhúcûù^ aRûeeê @ûYò[ôaû
^Kfò KúU^ûgK aýajûe Keò PKWÿû ù_ûKe @ûKâcYeê
^òR `ifKê aõPûA ^_ûeòaû ùKøYiò @ÊûbûaòK K[û
^êùjñ ö @ZGa ieKûe G[ôeê gòlû ù^A aòj^, iûe I _Pûg bûM fûbKê cògûA `ife cìfý ^ò¡ðûeY KeòaûKê
KúU^ûgKe NùeûA aòKâúKê ^òdªY Keòaû ij Pûhúuê Gjò KcòUò ÆÁ bûùa iê_ûeòg KeòQ«ò ö Kò« ùcû\ò
Cycû^e Rò^òh ù~ûMûAaûe aýaiÚû Keòaû \eKûe ö ieKûe KéhKKê Zûe C_ôû\òZ \âaýe fûbR^K cìfý
Pûhú aé¦û iûjêu @ûZàjZýû _ùe eûRýùe ù\aû K[û QûWÿ«ê iað^òcÜ ijûdK cìfý ù\aûùe aò GK\cþ
NUò[ôaû Pûhú @ûZàjZýûe @ù^K NUYûKê ù^A eûRý aò`k ùjûAQ«ò ö IfUû 2015 ciòjûùe iê_ âòc þ
eûR^úZò ieMec ùjaû ù\Lû~ûAQò ö eûRý I ùK¦âùe ùKûUðùe iZýû_ûV \ûLf Keò ùcû\ò ieKûe aûYòRý
ieKûeùe [ôaû \êA _âcêL \k aòùRWÿò I aòùR_ò Gaõ _âZòa§K aû ùUâWÿ WÿòÁâUòwþ ùaûfò Gjò iê_ûeògKê fûMê
\òNð\ò^ ]eò gûi^ùe ejò[ôaû KõùMâi \k c¤ùe Pûhú KeòaûKê ÆÁ c^û Keò ù\AQ«ò ö G_eòKò aòbò^Ü KéhòRûZ
@ûZàjZýûe _âKéZ KûeY ùLûRòaû Gaõ Zûe icû]û^ _ûAñ \âaýe iað^òcÜ ijûdK \eùe MZ Zò^ò ahð c¤ùe ù~Cñ
_\ùl_ ù^aû _eòaùð ^òaðûP^ iaðÊ adû^aûRú iûcû^ý aé¡ò Keò ieKûe \e ùNûhYû KeòQ«ò Zûjû iµéq
PûfòQò ö Cbd aòùR_ò I KõùMâi \k ùK¦â Z[û aòbò^Ü `ife C_ôû \^Lyð Vûeê Kcþ [ôaû ù\Lû~ûAQò ö
eûRýùe \òN ð ahð ]eò gûi^ùe [ôaû iùß Pûhú 2010-11ùe ]û^ Kßòûf _òQû C_ôû\^ Lyð 470
@ûZàjZýûKê ùeûKòaûùe ùKak aò`k ùjûA ^ûjû«ò aeõ Uuû _Wÿê[ôaû ùaùk Gjûe ic[ð^ cìfý 950 Uuû
ùicû^u Kéh K aòùeû]ú ^úZò Pûhú @ûZàjZýûKê jó ejò[ôfû ö @[ðûZþ PûhúKê Zûe aòKâú cìfýùe 40% fûb
aXÿûAQò ö ^òaðûP^ _ìaðeê Pûhúcû^u ic[ð^ jûif _ûAñ còkê[ôfû ö Kò«ê MZ KòQò ahð c¤ùe Pûhùe aýajéZ aòj^,
ù\gùe Pûhú @ûZàjZýû _âiwKê aûe´ûe CVûC[ôaû iûe, KúU^ûgK, RkùiP^ @û\ò Lyðùe @Zý]ôK aé¡ò
ùcû\ú I Zûu aòùR_ò \k MZ iûùXÿ Zò^ò ahðe gûi^ iûwKê ijûdK cìfýùe aé¡ò ^NUòaû `kùe Gjò fûbe
Kûkùe GK\cþ Pê_þ ejòQ«ò ö _eòc ûY 2015-16ùe 6.5% Kê Gaõ 2016-
aòùR_òe MZ ^òaðûP^ AÉûjûeùe lcZûKê 17ùe 6.7%Kê jâûi _ûAQò ö KéhòRûZ \âaýe C_~êq
@ûiò ùf Ké h ò aò ùghm Wÿ ü . Gcþ. Giþ . Êûcú^û[^u cìfý _â\û^ùe ieKûeu ^úeaZû ù~ûMêñ ùKak ]û^
@¤lZûùe MVòZ KcòUòe iê_ûeògKê Kû~ðýKûeú KeòaûKê ^êùjñ WÿûfòRûZúd giý Vûeê @ûe¸ Keò @ûkê, UcûU, ceòP
_âZògéZò \ò@û~ûA[ôfû ö `ife C_ôû\^ Lyð ijòZ Zûe (fuû) _~ðý « _âûdZü iaê Kéh òRûZ \âaý ùlZâùe
iõMâû cú GKZû 22
KéhKcûù^ @bûaú aòKâúe i¹êLú^ ùjûAQ«ò ö cjûeûÁâ KeêQ«ò ö Gjû ù\ge aýûuþ, Rcò\ûe, iê]ùLûe cjûR^
Vûeê @ûe¸ Keò IWÿògû _~ðý« iaêVò @bûaú aòKâúe gúKûe I cûAùKâû`ûA^û^þiþ GùR^iúcû^u \ßûeû KéhKu Vûeê
KéhKcûù^ ^òRe C_ôû\òZ iûcMâúKê eûÉûùe ù`û_ûWÿò aò Rae\É EY @û\ûdKê GK _ìYýKûc bûùa aòPûe KeêQò ö
_âZòaû\ Keòaû ù\Lû~ûAQò ö ieKûe ùMûUòG _ùU KéhKu EYQûWÿ \ûaúKê
ù\gùe aXÿò Pûfò[ôaû KéhK @ûZàjZýû _Qùe Mâ j Y Keê ^[ô a û ùaùk ù\ge aWÿ Kµû^ú aû
C_ôû\^ Lyðùe fMûZûe aé¡ò, a¡òðZ EYMâieZû, Kù_ðûùeUcû^u \ßûeû 6.7 fl ùKûUò Uuûe @^ûù\d
RkùiP^e @bûa Gaõ `ife C_~êq \e ^còkòaûKê EYKê @ûC @û\ûd ^Keòaûe C\ýc KeêQò ö G_eòKò
_âcêL KûeY jòiûaùe PòjÜòZ Keû~ûCQò ö Kò«ê ùcû\ò aýûuþe EYLôfû_ú Kù_ðûùeUþcû^u ^ûc _âKûg KeòaûKê
ieKûe iuU _ûAñ \ûdú C_ùeûq ùKøYiò ùMûUòG aò aò ieKûe _âÉêZ ^êùjñ ö aýûuþcû^ueê fl fl ùKûUò
\òMKê icû]û^ Keòaûùe aò`k ùjûAQ«ò ö aùRUþùe ù^A EY ù^A Lôfû_ú Keê[ôaû aòRd cûfýûu _eò
Kéhò I ZZþiõfMÜ ùlZâùe Lyð @^ê\û^ fMûZûe jâûi ù\ge aWÿ aWÿ Kù_ðûùeUþcû^uê ieKûe I aýûucûù^
_ûAaû ù\Lû~ûAQò ö KéhKe C_ôû\^ LyðKê jâûi Keòaû ùicû^uê ù\ûaûkò@û ù\LûA ùicû^u EYcû`ò KeêQ«ò
fûMò Kéhò _ûAñ @ûagýK aòj^, iûe, KúU^ûgK, WÿòùRf, @[P Kéh Kuê EYQûWÿ Keòaû ùaùk Gjû aýûuþe
aò\êýZþ @û\ò @û^êiwòK C_û\û^ùe UòKi KcûA Z[û EY^úZòe Lôfû_ ùaûfò Kêjû~ûCQò ö ^òKUùe KéhKcû^u
iaþiòWÿòKê aXÿûA KéhKe C_ôû\^ LyðKê KcûAaû _eòaùð a¡òðZ @iù«ûh Gaõ @ûù¦ûk^ `kùe aû¤ ùjûA
ieKûe ZûKê aXÿûAaû ù\Lû~ûAQòö aòg ß aRûeùe ùKùZK eûRý ieKûe ù~Cñ EYQûWÿe ùNûhYû KeòQ«ò
ùZfe cìfý fMûZûe Kcþ ejòaû iùZßþ ieKûeu @Zý]ôK ùi[ôùe eûRù^÷ZòK _âPûe ùagú Gaõ @û«eòKZûe @]ôK
UòKi (ùZfcìfýe 58% eê @]ôK) @û\ûd ù~ûMêñ @ûc @bûa ù\LôaûKê còkòQò ö KéhKu EYQûWÿ KeòaûKê ieKûeú
KéhKuê WÿòùRf, Kòùeûiò^, iûe @û\ò _ûAñ @]ôK cìfý ùNûhYûùe ù~Cñiaê ið eLû~ûAQò ùi[ôùe KéhKuê
ù\aûKê _WÿêQò ö G_eòKò ^òKUùe @ûe¸ ùjûA[ôaû ùKøYiò eòfò`þ còkò_ûeò ^ûjó ö Ce _âù\gùe ù~ûMú
ieKûee ^ì@ û UòK i aýaiÚû - \âaý I ùiaû Ke ieKûeu EYQûWÿ ùNûhYû _ùe KòQò KéhK EYQûWÿ
(RòGiþUò)ùe iûe, KúU^ûgK Vûeê @ûe¸ Keò UâûKÖe, aûa\ùe cûZâ GK Uuû aò ùPKþ _ûA[ôaû ù\Lû~ûAQò ö
_ûIßûe Uòfe, _ûYò_µ _eò Kéhò _ûAñ @ûagýKúd iaê ù\ge EYMâÉ KéhKu _ûAñ GjûVûeê @]ôK _âZûeYû @ûC
ie¬ûce UòKiKê _ìaðûù_lû aXÿûA \ò@û~ûA Kéhòe KY ùjûA_ûùe ?
C_ôû\^ LyðKê aùXÿA \ò@û~ûAQò ö ieKûeu ajê _âPûeòZ `if aúcû ù~ûR^û GK
ùijò_eò ù\gùe @]ôKûõg KéhK aòùgh Keò ajê @ûWÿ´e fNê Kâúdûùe _eòYZ ùjûAQò ö Kéhò ùlZâùe
lê\â I ^ûccûZâ KéhKcûù^ bdue EYbûeùe aêWÿò ^ò~êq ù\ge @]ôKûõg ùfûK bìcòjú^, Kéhò gâcòK I
ejò[ôaû ùaùk ieKûe ùicû^u EYQûWÿ Keòaû K[û ^ûccûZâ KéhK ùjûA[ôaû ù~ûMêñ Gjò ù~ûR^û KéhKu
Kjê ^ûjû«ò ö ieKûe _leê ùRûe\ûe ~êqò ùjCQò ù~ _eòaùð ùKak ajêeûÁâúd aúcû Kµû^úuê jó ijûdK
EYQûWÿ Kéhò iuUe icû]û^ ^êùjñ ö ùK¦â ieKûe ùjûAQò ö _êYò MZ aùRUþùe ieKûe G aûa\ùe ^òRe
eûRýcû^uê EYQûWÿe @[ð ù\C ^[ôaûeê @ûMeê jó EYMâÉ @^ê\ û^ 13,240 ùKûUòeê 9000 ùKûUòK ê jâû i
ùjûA ejò[ôaû eûRý ieKûecû^u _lùe KéhKu _ûAñ KeòQ«ò ö 2016-17 ahðùe G aûa\ùe aòù\gú
EYQûWÿ Keòaû @ûù\ø i¸a ^êùjñ ö Gbkò ieKûeú ZKð aúcû Kµû^úcûù^ ùcûU 21,500 ùKûUò _âcòdcþ iõMâj
KéhKcû^uê ù\ge @[ðZªe Lk^ûdK bûùa C_iÚû_òZ Keò[ôaû ùaùk KéhKcûù^ ùcûU 4270.55 ùKûUò
KeêQò ù~Cñcûù^ Kò aò^û KûeYùe ieKûeKê eòjûZò \ûaú Uuûe \ûaú KeòQ«ò ù~Cñ[ôeê cûZâ U. 714.14 ùKûUò
23 iõMâûcú GKZû
lZò_ìeY ù\AQ«ò ö @ZGa `if aúcû ^ûñùe KéhKe RkùiPòZ Keòaûùe ieKûee aò`kZû aûe´ûe ceêWÿò
KY fûb ùjC aû ^ùjC aòù\gú aúcû Kµû^úcûù^ R^òZ _eòiÚòZò iéÁò Keòaû ijòZ Pûhúe aýû_K `if
ùMûUòG ahðùe @ûce _âû d 21 jRûe ùKûUò fêUò lZò KeêQò ö ùijò_eò eûRýùe Kéhòe aòKûg _ûAñ bòòbìcò
ù^AQ«ò ö Zò @ ûeò Keò aûùe aò ^aú^ ieKûe iµì‰ ð aò ` k
ù\ge KéhòùlZâe iÚòZò ù^A ieKûeu iaêVûeê ùjûAQ«ò ö eûRýùe @ûagýKúd gúZk bŠûe @bûaeê
aWÿ aûjû\êeú ùjfû Kéhò C_ôû\^ùe ùeKWÿð aé¡ò ö Gjû Pûhú @bûaú aòKâúe i¹êLú^ ùjC[ôaû ùaùk eûRý
iZ ù~ bf ùcøiêcú KûeYeê MZ @û[òðK ahðùe ù\gùe @ù^K KéhòRûZ \âaý _ûAñ aûjûe eûRý C_ùe ^òbðe
273.38 ^òdêZ U^þ Lû\ýgiý C_ôû\^ ùjûAQò ö Kò«ê KeòaûKê aû¤ ùjCQò ö Kéh ò bò òb ìc òe aòK ûg _ûAñ
@]ôK C_ôû\^ Kéhò iuUe icû]û^ ùjûA ^_ûùe ö ieKûeu aWÿ aWÿ ùNûhYû iùß eûRýùe [ôaû ùcûU
C_ôû\^ùe aé¡ò ijòZ Pûhúe PûhLyð aò aé¡ò _ûCQò ö 115Uò gúZk bŠûe (ieKûeú 22 I NùeûA 93)
@Zò C_ôû\^ iùZß ù\ge KéhKcû^u Rúa^ iÚòZòùe c¤eê 80Uò @Pk ùjûA _Wÿò[ôaû ùaùk cûZâ 35Uò jó
_eòað^ @ûiò^ò aeõ @bûaú aòKâú I KÿéhK @ûZàjZýû ^ì@ñû Kû~ðýlc ejòQò ö
^ì@ûñ @õPkKê aXòaû ù\Lÿû~ûAQò ö G ùlZâùe _¬ûae eûRýùe Kéhò iuU Z[û KéhK @ûZàjZýûe
C\ûjeYKê ^ò@û~ûA_ûùe ö ùiVûKûe Kéhò ieKûeu iaêVûeê aWÿ KûeYUò ùjCQò bûMPûh ö eûRýe _Pûg
^úZò @ûùdûM \ßûeû ^ò¡ðûeòZ C^ÜZ Kéhòe icÉ cû^KKê bûMeê @]ôK Rcòùe bûMPûh Pûfò[ôaû ùaùk G[ôùe
jûif Keò iûeòQò ö ùiVûKûe ùcûU Kéhòù~ûMý Rcòe @ûce ùcûU Kéhò gâcgqòe 60 bûMeê @]ôK G[ôùe
98% (aògßùe _â[c) RkùiPòZ ö Pûhùe GKe _òQû ^ò ùdûRòZ @Q«ò ö eûRýe C_Kìk Ròf äû cû^uùe
iûe, KúU^ûgK _âùdûMùe ù\gùe _â[c ö ùiVûKûe bûMPûhùe [ôaû Rcòe _eòcûY ajêZ @]ôK [ôaûùaùk
@]ôKûõg KéhòKû~ðý ~ªPûkòZ Gaõ iùaðû_eò ùiVûùe \lòY I _½òcûõPkùe Gjûe _eòcûY @ù_lûKéZ Kc
GKe _òQû C_ôû\^ aò iaêVûeê @]ôK ö ùZùa iaê iùß @ùU ö ùZùa elYgúk jòiûaùe aò bûMPûh ùjC[ôaû
ùiVûKûe Kéh K KûjóK ò GùZ iõLýûùe @ûZà jZýû kcòe _eòcûY _ûLû_ûLô _Pûg bûM ùja Kêjû~ûCQòö
KeêQ«ò ? @if K[û ùjfû Gjò Z[ûK[ôZ iaêR aò_æae ^òùdûRòZ fl fl bûMPûhú bdue ùgûhY Gaõ
ùcûùWÿf @ûXÿê@ûkùe ejòQò C_ôû\^ Lyðùe aýû_K aé¡ò, @aùjkûe gúKûe ùjûA @ûiêQ«ò ö Rcò C_ùe ùKøYiò
a¡òðZ EYMâi eZû(98% KéhK) Gaõ C_~êq \e @]ôKûe ^[ôaûeê Z[û bûMPûhú bûùa ùKøYiò @ûA^MZ
^còkòaû ö ÊúKéZú _ûA ^[ôaûeê eûRýe fl fl bûMPûhú @Zý«
ùZùa Cbd aòùR_ò I KõùMâi \k ^òR ^òR @ijûd I @bûaú Rúa^ ~û_^ KeêQ«ò ö Pûh _ûAñ
gûi^ Kûkùe ù\ge PûhúKìkuê _âZûeòZ Keò @ûiò[ôaû C_f² icÉ _âKûe iêaò]û ~[û aòj^, iûe, KúU^ûgK,
ùaùk eûRýùe MZ 17 ahð ]eò gûi^ùe [ôaû aòùRWÿò `if aúcû @û\ò _ûAaûeê aõPòZ ùjCQ«ò ö G_eòKò Pûh
ieKûe c¤ G \òMùe Kcþ ^êjñ«ò ö eûRýùe KéhK _ûAñ aýûuþ I icaûd icòZò cû^ueê ÊÌ iê]ùe C_f²
@ûZàj Zýûe NUYû aXÿ ò Pûfò [ ô aû ùaùk ieKûe KéhòEYKê Rcò cûfòK ù^C[ôaû ùaùk bûMPûhú NùeûA
ùKùZùaùk KéhK Kcòg^ Z ùKùZùaùk ÊZª Kéhò cjûR^, Êdõ ijûdK ùMûÂú Kò´û cûAùKâû`ûA^û^è
aùRUþe K[û Kjò eûRýe PûhúKìkKê _âZûeòZ Keò iõiÚûcû^ueê PXÿû jûeùe (36eê 60 _âZògZ) EY
@ûiòQ«ò ö _¬ûaùe ùcûU Pûh Rcòe 98% RkùiPòZ ù^aûKê aû¤ ùjCQ«ò ö Pûhúe ÊúKéZú ^[ôaûeê `ife
ùjûA[ôaû ùaùk eûRýùe 30% RcòKê jó RkùiP^e iõMâj icdùe c¤ cŠòùe ^òRe `if aòKâú Keò
iêaò]û ejòQò ö MZ iZe ahð c¤ùe eûRýùe @]K RcòKê ieKûeu ùNûhòZ iað^òcÜ ijûdK \e _ûAaûeê aõPòZ
iõMâûcú GKZû 24
ùjCQ«ò ö aò gûiK ùgâYúe _ûUòð eûRýe fl fl bûMPûhúu
iaêVûeê aXÿ K[û ùjfû a^ýû, ceêWÿò _eò _âûKéZòK _lùe Vò@û ùjûA eûRýe MâûcûõPke eûRù^÷ZòK bûùa
aò_ ~ðý d icdùe bûMPûhú RYK ]ûe KeR Keò _âbûagûkú RcòcûfòKcû^u Êû[ð aòeê¡ùe ~òaûKê _âÉêZ
Keò[ôaû `if ^Á ùjûA iaðÊû« ùjC[ôaû ùaùk ^êjñ«ò ö ùKak _âûKéZòK \êaòð_ûK Z[û ùeûMù_ûK R^òZ
`ife lZò _ìeY Rcò cûfòK jó _ûCQò ö Gjò_eò ùgûhY `ifjû^ú `kùe bûMPûhúu iciýû iûc^ûKê @ûiòùf
I @aùjkûe fMûZûe gúKûe ùjûA @ûiê[ôaû eûRýe ùKak ùfûKù\LûYò@û iû«ß^û ù\aûùe jó C_ùeûq
bûMPûhúcûù^ jó MZ KòQò ahð ]eò @]ôK iõLýûùe eûRù^÷ ZòK \kcûù^ ^òRKê iòc úZ eLêQ«ò ö Gjò
@ûZàjZýû Keê[ôaû ù\LôaûKê còkòQò ö aðcû^e iÚòZòùe _eòù_âlúùe eûRýe bûMPûhúu Êû[ð _ûAñ GK gqògûkú
eûRýùe bûMPûh @ûC iêelòZ I fûbR^K ^[ôaûeê bûMPûhú @ûA^ _âYd^ KeòaûKê \ûaú Keò eûRýe
bûMPûhú @ûC Rcòùe _ê¬ò aò^òù~ûM KeòaûKê Pûjêñ ^ûjû«ó bûMPûhúcûù^ GKZûa¡ bûùa iõMâ û c Keò a ûe
Gaõ ajêiõLýûùe Pûh QûWÿòaûKê aû¤ ùjC[ôaû ù\LôaûKê @ûagýKZû ù\Lûù\AQò ö
còkòQò ö eûRýe MâûcûõPkùe MZ KòQò ahð ]eò jRûe _eò Z û_e aòh d @ûRò ù~ùZùaùk iaê R
jRûe GKe Rcò Pûh ^ùjûA _Wÿò@û _Wòaû _Qùe Gjû aò_æae ùcûùWÿf ù~ûMêñ Pûhúûe PûhLyðùe @Zògd aé¡ò
jó cêLý KûeY @ùU ö @ZGa eûRýùe Kéhòe aòKûg, iûwKê EYMâieZû aXÿò Pûhú @ûZàjZýû KeêQò ùiùZùaùk
C_ôû\^ aé¡ò Gaõ bûMPûhùe ^ò~êq fl fl _eòaûee ùcû\ò ieKûe aðcû^e Kéhò iuUe icû]û^ eìù_ Gjò
@ûdaé¡ò _ûAñ ùicû^uê bûMPûhú bûùa @ûA^MZ ùcûùWÿfKê jó iûeû ù\gùe fûMê KeòaûKê PûjêñQ«ò ö Kéhò
@]ôKûe ù\aû @Zý« Reêeú ö Kò«ê _eòZû_e aòhd iuUe ^ì@û C_Pûe bûùa ^òKUùe ùcû\ò VòKû Pûh
Kâ c ûMZ iaê ieKûe Mâû cûõPke _âb ûagûkú Rcò K[û ùRûe\ûe bûùa KjòQ«ò ö @[ðûZþ ùi KéhK a\kùe
cûfò K cûù^ ^ûeûR ùjûA~ò a û bdùe eûRýe Kù_ðûùeUþcû^u jûZKê PûhKê ùUKòù\aûKê PûjêñQ«ò ö
bûMPûhúu \êüL I KhY _âZò @ûLôaêRò ù\A @ûiòQ«ò ö ù\gùe VòKû I Kù_ðûùeUþ KéhòKê ù_âû›ûj^ ù\aû ij
cSò cSòùe a^ýû, aûZýû Kò´û ceêWÿò _eò ùKøYiò _âûKéZòK @]ôKeê @]ôK `ifùe MêYiìZâ _eòað^Kûeú (Rò.Gcþ)
\êüaòð_ûK icdùe bûMPûhúu @iù«ûhKê [Šû Keòaû _ûAñ aòj^Kê @^êc Zò \ò@û~ûCQò ö G ùlZâùe ieKûeu
Pûhúe cû^ýZû ù\aûKê Z[û _âKéZ Pûhú bûùa lZò_ìeY RûZúd KêgkZû aòKûg _eòh\ (Skill Developement
ù\aûKê ieKûeu Ze`eê Kêjû~ûC[ôùf c¤ Gjò _âKéZ Council)e _eûcgðKê CùfäL Keòaû CPòZ ùja ö
PûhúKê PòjÜU KeòaûKê ùKøYiò aò]òa¡ _âKâúdûe @bûaùe _eòh\e ~êqò ùjfû Kéhòùe ^ò~êq @ûce R^iõLýûe
Zûjû ùghùe GK eKc _âZûeYûùe _eòYZ ùjûAQò ö 58% ùfûKuê @ûi«û 2022 iê¡û 38%Kê jâû i
@ZGa GK aò]a¡ @ûA^ aò^û ù~ bûMPûhúu @]ôKûee KeûAùf ~ûA jó Ké h ò C_ùe @]ô K ùfûKu
iêelû ùjûA _ûeòa ^ûjó G[ôùe Zòùk cûZâ iù¦j ^ûjó ö ^òbðegúkZûe ùaûS Kcòa Gaõ ijeùe @]ôK iõLýûùe
KòQò\ò^ Zùk eûRý ieKûe eûRýe bûMPûhúuê gÉû gâcòK C_f² ùjùa ~ûeò `kùe Kµû^úcû^u
@ûA^MZ @]ôKûe ù\aûKê ùNûhYû Keò G[ô_ûAñ GK C_ôû\^ Lyð aò Kcòaö ùaû]jêG Kéhò _âZò ieKûeu
@û«ü cªúÉeúd KcòUò MV^ Keò[ôùf aò Zûjû @û«eòKZû @aùjkû _Qùe Gjû jó _âcêL KûeY ö ùZùa Kéhòe
@bûaeê ajê @ûWÿ´ùe fNêKâúdûùe _eòYZ ùjûAQò ö Gjò iað^ûgú ùcûùWÿf ajêeûÁâúd Kµû^úcû^uê Z ^ò½d
KcòUòe ùMûUòG \êAUò ùa÷VK _ùe icMâ _âKâúdûUòKê fûbKûeú ùja cûZâ ù\ge Kéhò iuUKê aXÿûAaû ijòZ
gúZk bŠûeùe _KûAù\aû ù\LôaûKê còkòQò ö @if K[û @]ôKeê @]ôK KéhKuê EYMâÉ ùjûA Kéhò QûWÿòaûKê @[aû
ùjfû ùKak aòùRWÿò ^êùjñ aòùR_ò, KõùMâi _eò ùKøYiò @ûZàjZýû KeòaûKê aû¤ Keòa ö
25 iõMâûcú GKZû
PûCk a\kùe ùcû\òu ^M\ Uuû ù~ûR^û

Lû\ý iêelû C_ùe @ûKâcY
Lû\ýe @]ôKûe iaê cYòhKê RúaòZ eLôaû _ûAñ iû]ûeY ùfûK Lû\ýûbûaeê ^ò c ð c bûùa _â û Y
GK ùcøkòK I iûaðùbøc @]ôKûe @ùU ö @ûRòe @û]ê^òK jeûA[ôùf ö @ûRò ^@u \êbòðle 150 ahð _ùe c¤
icûR I mû^ ùKøgke aòKûge ~êMùe aò^û ùKøYiò @ûc ù\gùe @^ûjûe I Lû\ýûbûae iÚòZòùe aòùgh KòQò
aû]ûùe Gjò @]ô K ûeKê @Zò ijRùe iê ^ ò ½ ò Z _eòað^ ù\Lû~ûC^ò ö ùi ~ûR_êee ^MWÿû ùjC Kò´û
Keû~ûA_ûùe ö ùZùa G ùlZâùe @ûc ù\ge gûiK MR_Zòe iûfû_ûMêWÿû eûRýe Gaõ ù\ge @ù^K iÚû^ùe
ùgâYúe R^aòùeû]ô ^úZò cêLý _âZòa§K ùjûA @ûiòQò ö ^@u \êbòðl e _eòiÚòZ ò ejòQò ù~CñV ò ùfûùK Lû\ý
@ûc ù\gùe _âZòahð Lû\ýgiýe ùeKWÿð C_ôû\^ iùß @bûaeê @^ûjûe I @__êÁ òe gúKûe ùjûA _â û Y
Z[û ù\ge Lû\ý bŠûecû^uùe aò_êk Lû\ýgiý cjRê\þ jeûCQ«ò ö ùMûUòG _ùU ieKûeu Lû\ý ^òMce
ejòaû iùß ù\ge @¡ðû]ôK ùfûK _~ðýû¯ Lû\ýgiýeê ùMû\ûccû^uùe GùZ aò_êk Lû\ýgiý beò _WÿòQò ù~
aõPòZ @U«ò ö ~ûeò `kÊeì_ @ûùc aògße iaêVûeê ùagú cìhû, ù_ûK @û\ò \ßûeû _âZòahð fl fl U^þ ^Á ùjCQò
ùbûKòfû ¿êÁòjú^Zûe ù\g eìù_ KêLýûZò @Rð^ KeòQê ö @[P ù\ge @]ôKûõg R^Zû Lû\ý @bûaeê lê]û I
Lû\ý iciýû ùKak @ûc ù\ge ^êùjñ, Gjû Kêù_ûhYe gúKûe ùjûA @ûiêQ«ò ö Gjû ^ò½òZ eìù_
aògße GK _âcêL iciýû @ùUö aògße GK PZê[ðûõg ùfûK gûiK ùgâYúe R^ aòùeû]ú ^úZòe jó _eòYûc ùaûfò
aòùgh Keò Giò@û I @û`âòKûe R^iõLýûe GK aWÿ bûM Kêjû~ûA_ûùe ö
aõPòaû _ûAñ iað^òcÜ @ûagýKúd Lû\ýeê c¤ aôZ @U«ò ö ù\gùe Lû\ý iêelûe bdue iÚòZòKê ù\Lô
\ê^ò@ûe Kêù_ûhòZ ùfûKu iaêVûeê aWÿ bûMUò bûeZùe 1965 ciòjûùe RûZúd Lû\ý ^úZò _âYd^ Keû~ûA
eêj«ò ö @ûc ù\ge _âûd 19 ùKûUò ùfûK @^ûjûe I [ôfû ö icûRe iaê ùfûKuê MY a^ Reò@ûùe gÉûùe
@¡ðûjûee gúKûe ùjûA _âZò\ò^ eûZòùe ùbûKùe Lû\ýgiý ù~ûMûA ù\aûe aýaiÚû @ûe¸ ùjûA[ôfû ö
ùgûAaûKê aû¤ jê@«ò ö Lû\ý I ù_ûhY @bûaeê _û KûeY Lû\ýgiý aýaiûdúcûù^ iû]ûeYZü @ck
ahðeê Kcþ adie ù\ge 48% gògê Kêù_ûhòZ ùjaû icdùe Pûhúu Vûeê gÉûùe Lû\ýgiý KòYò _ùe ZûKê
ij aòb ò^Ü ùeûMaýû]ôe ijR gúKûe @U«ò ö i\ý PXÿû \eùe ùfûKuê aòKâú Keò[û«ò ö ùZYê ù\ge Lû\ý
_âKûgòZ bdue lê] û I Kêù_ûhYe gúKûe aòg ße iêelûKê K\û_ò aRûee \dûùe QWÿû~ûA ^_ûùe û
119Uò ù\gKê ù^A _âÉ ê Z aòg ß lê] û iìP Kûuùe @ZGa Gbkò _eòiÚòZòùe R^MYu Lû\ý iêelû _ûAñ
2014 ciòjûùe bûeZ 55Zc iÚû ^ùe ejò[ ôaû ieKûe gÉûùe Lû\ýgiý ù~ûMûAaû Reêeú [ôfû ö Gjû
ùaùk aðc û^ 100Zc iÚ û ^Kê LiòQò ö G_eòK ò `kùe ieKûe ùMûUòG _ùU ieKûe bûeZúd Lû\ý
A[ô I _ò @ û, ^ûARe, aûwkûù\g, ù^_ûk _eò ^òMc Reò@ûùe iað^òcÜ ijûdK cìfý ù\A Pûhúu Vûeê
ù\gcû^u Vûeê aò @ûùc Zùk ejò ù Q ö Giò @ û ]û^, Mjc @û\ò Lû\ýgiý KòYòùf I @^ý_ùU eòjûZò
cjûù\gùe ùKak _ûKòiÚû^ I @û`Mû^òiÚû^u Vûeê jó \eùe iû]ûeY ùfûKuê Lû\ýgiý a^ Keòùf ö
@ûùc @ûMùe ejòùQ ö aâòUòg gûi^ Kûkùe 1866 @ZGa ù\gùe Lû\ýgiýe iõM@j I iûaðR^ò^ aõU^
ciòjûùe IWÿògû I _½òc awe GK aòÉò‰ð @õPkùe _eÆee _eò_ìeK bûùa Kû~ðýKûee ùjûA @ûiòQò ö
bdue \êðbòl _Wÿò[ôfû ù~Cñ[ôùe fl fl iõLýûùe Kò«ê 1991 ciòjûùe aògßaýûuþ, cê\âû_ûY×ò _eò
iõMâûcú GKZû 26
aòù\gú iûcâûRýaû\ú iõiÚûu Pû_ùe ù\gùe @û[òðK ieKûe Lû\ý iêelû @ûA^ Reò@ûùe cûiòK Lû\ýgiýe
iõÄûe @ûe¸ ùjaû _ùe aòùgh Keò bûeZ aògß aûYòRý _eòcûYKê _ìaðûù_lû jâûi KeòQ«ò ö _ìaðeê _eòaûe _òQû
iwV^ùe ibýbêq ùjaû _ùe ieKûe Lû\ýgiýùe 35 Kòùfû PûCk ù\C[ôaû a\kùe aðcû^ ZûKê aýqò
\ò@û~ûC[ôaû iaþiòWÿòKê KcûAaû ij ù\gùe Lû\ýgiýe _òQû _ûõP KòùfûKê jâûi Keòaû `kùe iûZ RYeê Kcþ
ùa_ûe _ûAñ aWÿ Kµû^úcû^u _ûAñ \ßûe ùLûfòùf ö Gjò [ôaû (ù\ge 86% _eòaûe) _ìaðûù_lû Kcþ PûCk
Kâcùe eûi^ aýaiÚûKê iuêPòZ Keò 1997ùe G_òGfþ _ûAùf ö
I aò_òGfþ ^ûñùe aòbûRòZ Keû~òaû ij ùKak aò_òGfþ ù\ge Meòa ùfûKu Lû\ý iêelû C_ùe Gùa
Zûfò K ûbê q ùfûKuê jó eò j ûZò ù e Lû\ýgiý iaêVûeê aWÿ @ûKâcY @ûe¸ ùjûAQò ùcû\ò ieKûe \ßûeû,
ù~ûMûAù\ùf ö Kò«ê ieKûe ùMûUòG _ùU aò_òGfþ iûcâûRýaû\ú ]^ú ù\gu Êû[ðùeö @ûùceòKû I dêùeû_e
^ûñùe ZéUú_ì‰ð ZûfòKû _âÉêZ Keòaû `kùe ù\ge ùKûUò ]^ú ù\gcû^uùe [ôaû aWÿ aWÿ Kµû^úcûù^ @ûc ù\ge
ùKûUò ùbûKòfû ùfûK Lû\ý @]ôKûeeê Z aõPòZ ùjùf Lû\ýgiýe aRûeùe aWÿ @ûKûeùe _gòaûKê PûjêñQ«ò ö
@^ý _ùU ù\gùe iõLýû]ôK ùfûKu bòZùe lê]û I G ùlZâùe ùicûù^ ieKûe \ßûeû MY a^ Reò@ûùe
@^ûjûe aXÿòaûKê fûMòfû ö MZ KòQò ahð c¤ùe ù\ge ùfûKuê gÉûùe Lû\ýgiý ù~ûMûAaûKê ùicû^u
MâûcûõPkùe \ûeò\âý I @^ûjûee bdue PòZâ ieKûee ùa_ûeùe _âZòa§K ùaûfò bûaêQ«ò ö Kò«ê @û½~ðýe K[û
Z[ûK[ôZ aòKûge cêLûKê ùLûfòù\aû ijòZ ieKûeKê bûeZ _eò aògße iaðû]ôK ùbûKòfû ùfûK ejê[ôaû ù\gùe
Lû\ý iêelû _ûAñ Zêe« _\ùl_ ù^aûKê aû¤ Kfû ö eûi^ Reò@ûùe ùfûKuê \ò@û~ûC[ôaû Lû\ý iaþiòWÿòKê
Gjò Kâcùe jó Lû\ý @iêelûe gúKûe ù\ge MâûcûõPke aòùeû] Keê[ôaû @ûùceòKû I dêùeû_e iûcâûRýaû\ú
\êA ZéZúdûõg Gaõ ijeûõPke @ù¡ðK ùfûKuê gÉûùe ù\gcûù^ ^òR ù\gùe Kò«ê Kéhò I Lû\ýgiý aûa\ùe
Lû\ýgiý ù~ûMûAaû flýùe 2013 ciòjûùe RûZúd @ûcVûeê ajêMêY @]ôK iaþiòWÿò ù\CQ«ò ö @ûc ù\gùe
Lû\ý iêelû @ûA^ Zò@ûeò Keû~ûA[ôfû ö \ò@û~ûC[ôaû aûhòðK 20 @ûea Wÿfûee iaþiòWÿòKê aòùeû]
ùZùa Lû\ý iêelû ^ûñùe Z}ûkò^ C_û ieKûe Keê[ôaû ùaùk @ûùceòKû ùKak Lû\ý aûa\ùe ^òR
icdùe ù~Cñ @ûA^ Zò@ûeò ùjfû Zûjû aÉêZü GK ù\ge ùfûKuê ahðKê 100 @ûea Wÿfûee iaþiòWÿò
ùfûK ù\LûYò@û @ûA^ [ôfû ö KûeY ùMûUòG Pûeò RYò@û _â\û^ KeêQòö
_eòaûee _âKéZ Lû\ý iêelû _ûAñ cûiòK 50 Kòùfû @ûc ù\gùe Pûhúe cêŠ_òQû @ûd @ûùceòKû
Lû\ýgiý (PûCk/Mjc) ijòZ _ûõP Kòùfû Wÿûfò, GK Zêk^ûùe ajêMêY Kcþ @ùU ö Gjû ijòZ @ûc PûhòKê Kéhò
Kòùfû LûAaû ùZf, 15-20 Kòùfû _^ò_eòaû, GK _ûAñ @]ôK UòKi ù\aûKê _WÿêQò ö G_eòKò ieKûee ^ì@û
Kòùfû fêY ijòZ cûQ/cûõi /@Šûe iað^òcÜ @ûagýKZû UòKi aýaiÚû, \âaý I ùiaû Ke (RòGiþUò)ùe iûe,
ejòQò ö Kò«ê ieKûe ù\ge Meòa ùfûKu Lû\ý iêelû KúU^ûgK Vûeê @ûe¸ Keò UâûKÖe, _ûIßûe Uòfe, _ûYò_µ
_ûAñ ùiiaê ù~ûMûAù\aû _eòaùð Lû\ý iêelûKê _eò Kéhò _ûAñ @ûagýKúd iaê ie¬ûce UòKiKê _ìaðûù_lû
aýqò_òQû cûiòK cûZâ _ûõP Kòùf PûCk/Mjcùe iòcúZ aXÿûA \ò@û~ûAQò ö GjûQWÿû @ûc ù\ge Meòa ùfûKu
Keòù\ùf Gaõ Zûjû aò iaê Meòa ùfûKuê C_f² ùjfû cê‰_òQû @ûd I Lû\ý C_f²Zû @ûùceòKû I @^ý ]^ú
^ûjó ö icÉuê Lû\ý iêelû ù~ûMûA ù\aûKê ieKûeu ù\gcû^u Zêk^ûùe @ù^K MêY Kcþ @ùU ö Gjû iùZß
@û«eòKZûe @bûaeê @ûRò aò ù\ge fl fl ùfûK aò ùcû\ò ieKûe @ûùceòKû I dêùeû_e ]^ú ù\gcû^u
Meòa ùfûK eûi^ KûWÿðeê aõPòZ ejò cûiòK _ûõP Kòùf Pû_ùe ùcû\ò ieKûe 2014ùe aògß aûYòRý iõMV^e
PûCk _ûAaûeê aò aõPòZ @U«ò ö _âKéZùe KjòaûKê Mùf aûfò còUòõùe @ûi«û 2018 iê¡û ù\ge Meòa ùfûK I
27 iõMâûcú GKZû
Pûhúuê ù\C[ôaû icÉ _âKûe iaþiòWÿòKê a¦ KeòaûKê còkòaû @ûC i¸a ùja^ò Gaõ ùfûKu Lû\ý iêelûUò
~ûCQ«ò ö ùZùa iò]ûikL PûCk a¦ Kùf ùfûKu _âbûaòZ ùja ö \ßòZúdZü @ûc ù\g _eò GK Meòa
@iù«ûh ùRûe\ûe ùja ùaûfò RûYò _â[ùc ùfûKuê ù\gùe ùfûKu @bûa, ÊûiÚýMZ Z[û @^ýû^ý iciýû
còkê[ôaû UuûKò@û PûCk I Mjc a\kùe aýûuþ LûZûùe KûeYeê ^M\ Uuûe Reêeú @ûagýKZû ejòaû I
iaþiòWÿò Uuû Rcû Keòaû @ûe¸ KeòQ«ò ~ûjûKê _eaðú @ù^Ku c\ý_û^e @býûi [ôaûeê ieKûe PûCk _ûAñ
@aiÚûùe e§^ Mýûiþ _eò iµì‰ð eìù_ a¦ Keòù\aû ù\aûKê [ôaû ^M\ Uuû ù~ PûCk KòYòaû _ûAñ jó
i¸a ùja ö Gjò Kâcùe MZ GK ahð ]eò ieKûe _â[c aò^òù~ûM ùja Zûjûeò KòQò Mýûùeò ^ûjó ö
_~ðýûdùe _êWÿêùPeú , PŠúMW I ^òKUùe SûWÿLŠÿùe RûZúd Lû\ý ^úZò @«ðMZ ù\gùe ieKûe
PûCk a\kùe iaþi òWÿò cûiòK Kòùfû _òQû \gUuû Meòa ùfûKuê ù~Cñ Lû\ýgiý a^ KeêQ«ò ZûKê iað^òcÜ
jòiûaùe ùfûKu aýûuþ LûZûùe Rcû Keò @ûiêQ«ò ö ijûdK cìf ý ù\A Pûhúu Vûeê KòYêQ«òö @ZGa
GjûKê Gùa iûeû ù\gùe fûMê KeòaûKê ^òK Uùe Lû\ýgiýe aõU^ I iõMâj _eÆee _eò_ìeK @ùU ö
_â]û^cªú ùcû\ò ùNûhYû KeòQ«ò ö ~\ò ieKûe @ûC eûi^ KûWÿð Reò@ûùe Lû\ýgiý aõU^
Lû\ý iêelûe @ûA^e CùŸgý ùjfû ù\ge Keòùa^ò Zûùjùf Pûhúu Vûeê @ûC ]û^/Mjc iõMâj aò
ùbûKòfû ùfûKuê Lû\ýe Mýûùeò ù\aû ö Kò«ê ieKûeu Keòùa^ò ö G_eò iÚkùe Pûhúcûù^ aò ieKûeú Kâd
PûCk a\kùe aýûuþ LûZûùe ^M\ Uuû Rcû Keòaûe aýaiÚ û a¦ ùjaû `kùe Pûhú ^ò R e C_ô û \ò Z
ù~ûR^û K\û_ò ùfûKu ùbûKKê \ìe Keò _ûeòa^ò ö KûeY Lû\ýgiýe aòKâú _ûAñ aRûee \dû C_ùe ^òbðe
_ìaðeê aRûeùe PûCke \ûc ù~ùZ ùjùf aò ieKûe KeòaûKê aû¤ ùjùa Gaõ @bûaú aòKâúe gúKûe ùjùa ö
ùfûKuê GK Uuûùe ZûKê ù\C[ôùf @[ðûZþ ùfûKuê @ZGa iûcâûRýaû\ú aWÿ Kµû^úu Êû[ðùe ù\gùe eûi^
\ò@û~ûC[ôaû Lû\ýgiýe cìfý iÚòe ejê[ôfû ö Gùa aýaiÚûe Cùz\ _ûAñ ùcû\ò ieKûee ^ò¿ò Cbd
ieKûe PûCk a\kùe cûiòK Kòùfû _òQû \g Uuû iû]ûeY R^Zûu L\ý iêelû iùcZ Pûhúu @ûd C_ùe
jòiûaùe iaþiòWÿò Rcû Keòaû `kùe ùKak iaþiòWÿòe iò]û ikL @ûKâcY @ùU ö
_eòcûY iÚòe ejòa @[P aRûeùe Lû\ýgiýe cìfý ù\ge GK aWÿ bûM ùfûK @^ûjûe I Lû\ý
fMûZûe aé¡ò _ûAa ö ieKûeu MY aõU^ aýaiÚû @iêelû bòZùe ejò[ôaû ùaùk ieKûe Lû\ýgiý aòKâú
jUòMùf iaêùfûK aRûeeê PûCk KòYòaûKê aû¤ ùjùa Keê[ôaû aWÿ aWÿ Kµû^úe cê^û`û _ûAñ Pò«û ^Keò
~ûeò `kùe PûCk/Mjce \ûcþ aé¡ò _ûAaû ÊûbûaòK ö icÉuê ù~bkò _~ðýû¯ I ^òeû_\ Lû\ý còkòa ùi[ô_ûAñ
G_eò ùjùf cûiòK _ûõP Uuûùe _ûõP Kòùfû PûCk \éXÿ _\ùl_ ù^aûe @ûagýKZû ejòQò ö

Read & Subscribe

New Democracy
Central Organ of
CPI(ML) New Democracy
iõMâûcú GKZû 28
R^ aòùeû]ú VòKû I
@ûCUþùiûeiòõ aýaiÚû
ù\gú aòù\gú _ê¬òe Êû[ðùe @ûc ù\gùe ieKûeú ùiaûùe c¤ Zûe _âbûa _WòÿQò ö
1991 ciòjûùe aògßaýûuþ I @û«ðRûZúd cê\âû_ûY×òe ieKûe ^òRe @ûagýKZû _ìeY _ûAñ ù~CñVò
^òùŸðgùe ^ìZ^ @[ð^úZò _âYd^ ùjaû _eVûeê AZò aû iûcû^ý KòQò ^ò~êqò ù\AQ«ò Zûjû aò ^òdcòZ aû iÚûdú
c¤ùe 26 ahð _ì‰ð ùjûAQò ö Gjò @a]ô c¤ùe Cbd ^ò~êqò ùjaû a\kùe VòKû aû Pêqò bòòK ^ò~êqò @ùU ö
ùK¦â I eûRýùe lcZûiú^ [ôaû iaê ieKûe Cq R^ ieKûeu Gjò ^úZòe _eòYûc Êeì_ @ûRò ù\gùe _âZòahð
aòùeû]ú @û[òðK ^úZòe @õg aòùgh bûùa RMZúKeY, VòKû KcðPûeúu iõLýû aXÿê[ôaû ùaùk ^òdcòZ KcðPûeúu
C\ûeúKeY I NùeûAKeY ^úZòKê jó @û«eòKZûe ijòZ iõLýû jâûi _ûAaûùe fûMòQò ö ùK¦â ieKûeu iùaðlY
fûMê Keò @ûiòQ«ò ö ùZùa ieKûeu C_ùeûq ^úZòe @^ê~ûdú ù\ge iwVòZ ùlZâùe Kû~ðýeZ ùcûU gâcòK
fûbUò ù\gú aòù\gú _ê¬ò_òu iùcZ icûRe GK lê\â I KcðPûeúu c¤ùe VòKû KcðPûeúu iõLýû 1991ùe
bûMKê còkò[ôaû ùaùk ù\ge ùKûUò ùKûUò gâcòK I 11% [ôaû ùaùk 2003ùe Zûjû 23%Kê Gaõ
KcðPûeúu iùcZ iû]ûeY R^Zû Zûe ^òcðc gúKûe ùjûA 2009ùe 39%Kê Gaõ 2014 iê¡û Zûjû 47%Kê
@ûiòQ«ò ö aé¡ò _ûAQò ö G_eòKò MZ KòQò ahð c¤ùe ùK¦â I eûRý
bûeZ iùcZ ZéZ úd aòg ße eûÁâ c û^uùe ieKûeu @]ô^ùe [ôaû ùKùZK aòbûM I iõiÚûùe VòKû
cê\âû_ûY×ò I aògßaýûuþ ^òùŸðgòZ @û[òðK iê]ûe ^úZòe GK I @ûCUùiûeiòõ KcðPûeúu iõLýûUò iÚûdú KcðPûeúu Vûeê
_âc êL \òM ùjCPò gâc aRûeKê ^c^úd( Flexible) aò @]ô K ùjûA~ûAQò ö að c û^ ù\ge ieKûeú
Keòaû ö @[ðûZþ iÚûdú ^ò~êqò a\kùe VòKû aû @iÚûdú ^ò~êqò aòbûMcû^uùe Kû~ðýeZ @]ôKûõg ZéZúd I PZê[ð ùgâYú
ù\aû ~ûjûKò ajêZ gÉû @ùU Gaõ @Zò ijRùe Kûceê KcðPûeú VòKû aû Pêqò bòòK aû @ûCUùiûeiòõùe ^ò~êq
aûjûe aò Keòùja ö Gjû \ßûeû ùicûù^ Kµû^úcû^uê I @U«ò ö ahð ahð ]eò ^òdcòZ bûùa ieKûeú Kûc Keê[ôùf
ieKûeKê @Zò gÉûùe c^AQû ^ò~êqò ù\aû I Kûceê c¤ ùicû^u ^ò~êqòKê ^òdcòZ Keû~ûC^ò ö ~ûeò `kùe
aûjûe Keòaûe Êû]ú^Zû ù\aûKê PûjêñQ«ò ö ùicûù^ ieKûeú KcðPûeúu bkò \ecû, cjwû bû,
C\ûeúKeY ^úZò @«ðMZ ù\gùe aògßaýûuþe ù_^þùi^þ @û\ò iêaò]û iêù~ûMeê aõPòZ ejòaû ijòZ
Z[ûK[ôZ XÿûûMZ icù~ûR^ (Stractural Adjustment) PûKòeúe @^ò½òZZû c¤ùe Kûc KeòaûKê aû¤ ùjCQ«ò ö
Kû~ðýKâcKê fûMê KeòaûKê ~ûA ùK¦â I aòbò^Ü eûRý ùZùa ieKûeu \ßûeû ^ò~êq VòKû aû Pêqò bòòK
ieKûecûù^ LyðKûU ^ûñùe ^ò~êqò iõùKûP^ ^úZò MâjY KcðPûeúu Vûeê aò @ûjêeò ùgûhY I _âa^ûe gúKûe
Keòaû `kùe MZ \êA \g¦ú c¤ùe aòbò^Ü ieKûeú @U«ò @ûCU ùiûeiòõ KcðPûeúcûù^ ö Gcûù^ ~\òI
aòbûMùe _ìaðeê [ôaû @ù^K _\aúKê Cùz\ Keû~ûA @ûA^MZ bûùa VòKû KcðPûeú @U«ò Kò«ê ùicûù^
iûeòQò ö Gjû `kùe ù\ge fl fl ~êaK/~êaZú ieKûeú VòKû KcðPûeúu _eò ieKûeu \ßûeû iò]ûikL
ieKûeú Kûcùe ^ò~êqò _ûAaûeê aõPòZ ùjûAQ«ò ö ^ò~êq ùjûA ^[û«ò ö ^òRe Kûc _ûAñ Kcþ Lyðùe Z[û
ieKûeú aòbûM I iõiÚûùe fl fl Lûfò _\aú ahð ahð ù~ùKøYiò icdùe Kûceê @«e Keòaûe aòKÌ eLô
]eò _ìeY ^ùjaû `kùe ùiiaê aòbûMùe Kû~ðýeZ ieKûe aòbò^Ü NùeûA VòKû iõiÚû aû @ûCUþ ùiûeiòõ
@^ý KcðPûeúu C_ùe Kûce ùaûSUò aXÿòaû ijòZ GùR^èúu Reò@ûùe G_eò fl fl KcðPûeúuê ^òùdûRòZ
29 iõMâûcú GKZû
KeêQ«ò ö Gjû \ßûeû ùijò KcðPûeúu _ûAñ ieKûe ^òùR @ûCUùiûeiòõ KcðP ûeúcûù^ ahð ahð ]eò
ùKøYiò \ûdúZß ù^aû \eKûe _Wÿòa^ò Gaõ aeõ iað^òcÜ ieKûeú Kûcùe ^òùdûRòZ ùjûA[ôùf c¤ ùicû^uê
Lyðùe Kûc @û\ûd Keòùja û Gcûù^ ieKûeu \ßûeû ^òdcòZ ieKûeú KcðPûeú K[û QûWÿ ieKûeú VòKû
iò]û ikL ^ò~êqò _ûA ^[ôaûeê ùicû^uê ieKûe ù~ùa KcðP ûeúe cû^ýZû aò còkê^ûjó ö ^òd còZ ieKûeú
Pûjóùa Kûcùe fMûA _ûeòùa Gaõ ù~ùa Pûjóùa Kûceê KcðPûeúu _eò icû^ I ^òdcòZ Kûc Keê[ôùf iê¡û
aûjûe aò Keò _ûeòùa ö GjûKê ieKûeu jûde GŠþ ùicûù^ ^òdcòZ \ecû, bû, ù_^þùi^þ _eò icÉ _âKûe
`ûGe _fò i ò ( Hire and Fire Policy) ùaûfò @]ôKûe I iêaò]û iêù~ûMeê aõPòZ @U«ò ö NùeûA @ûCUþ
Kêjû~ûA[ûG ö ùiûeiòõ GùR^èúu \dûùe GK @^ò½òZ Rúa^ @ZòaûjòZ
ieKûeu Gjò R^ aòùeû]ú ^úZò @^êeì_ @ûRò KeòaûKê aû¤ ùjCQ«ò ö ieKûe LyðKûU KûU ^ûñùe
ù\gùe Cbd ùK¦â I eûRý ieKûecû^u @]ô^ùe @ûe¸ Keò[ôaû Gbkò VòKû / @ûCUùiûeiòõùe ^ò~êqò
fl fl KcðPûeú VòKû I @ûCUùiûeiòõùe Kûc KeêQ«ò ö aýaiÚû ù\ge fl fl gâcòK I KcðPûeúuê ùicû^u
@ûc IWÿògûùe c¤ gòlû aòbûM, ùcWÿòKûf Vûeê @ûe¸ Keò iað^òcÜ @]ôKûeeê aõPòZ Keòaû ijòZ GK i¹û^cìkK
aò\êýZþ, Mâûcý _eòck, c^þùeMû, @ûAiòWÿòGiþ _~ðý« eûRý Rúa^ RòAñaûeê aõPòZ KeêQò ö
ieKûeu aòbò^Ü aòbûM Z[û ùiaûùe 1.7 fleê @]ôK ieKûeu R^ aòùeû]ú ^ò¿òe _eòYûc Êeì_
KcðPûeú @ù^K ahð ]eò @ûCUþùiûeiòõùe Kûc KeêQ«ò ö aò b ò ^ Ü ieKûeú aò b ûMùe Kû~ð ý eZ fl fl
~\ò ù_øe _ûkòKû Z[û aòbò^Ü @¡ð ieKûeú iõiÚû Gaõ aòbò^Ü @ûCUþ ù iûeiò õ Kcð P ûeú Cbd ieKûe Gaõ
ieKûeú ùiaûùe ^ò~ êq @ûCUùiûeiòõ iòK êý eòUú GùR^èúcû^u \ßûeû ^òdcòZ ùgûhYe gúKûe ùjûCQ«ò ö
KcðPûeúcû^uê jòiûaKê ^ò@û~òa Zûùjùf Gjò iõLýû Zò^ò @ù^K @ûCUùiûeiòõ KcðPûeú ieKûeu \ßûeû ùNûhòZ
fleê ùagú ùjaö iað^òcÜ cRêeú _ûAaûeê aò aõPòZ ùjCQ«ò ö @Zò Kcþ
aòb ò^ Ü NùeûA @ûCUùiûeiòõ GùR^èúcû^u \ecû(cûiòK Zò^òeê \g jRûe Uuû)ùe ùicû^uê ahð
\ßûeû ^ò~êq Gjò VòKû aû @ûCUùiûeiòõ KcðPûeúcû^u ahð ]eò LUû~ûCQò ö ieKûe @ûCUùiûeiòõ KcðPûeúu
iÚòZò ieKûeu @]ô^ùe Kû~ðýeZ VòKû KcðPûeúu Vûeê aò _ûAñ ù\C[ôaû Gjò iûcû^ýZc \ecû aò ùicû^uê
Leû_ @ùU ö ieKûeu \ßûeû iò]û ikL bûùa ^ò~êq iò]ûikL ^ù\A GùR^èú Reò@ûùe ù\C [ôaûeê Zûjû
VòKû KcðPûeúcû^u PûKòeú ^òeû_û ^[ôùf c¤ ùicûù^ ùicû^u _ûLKê @ûiòfû ùaùk @]û aû ZûVûeê aò Kcþ
@^ý ieKûeú KcðPûeúu _eò ^òdcòZ \ecû, bû I QêUò ùjûA~ûCQò ö GùR^èúcû^u ibòði PûRð aýZòZ ieKûe
_ûCQ«ò ö baòh ýZùe ^òdcòZ ieKûeú KcðPûeúe ù\C[ôaû Gjò \ecûe GK aWÿ bûMKê ibòði UòKi ^ûñùe
cû^ýZû _ûAaûe aò i¸ûa^û ejòQò ö Kò«ê @ûCUþ ùiûeiòõ @^ýûd_ì‰ð bûùa ^òùR ù^A~ûCQ«ò ö aðcû^ RòGiþþUò
KcðPûeúcû^u ùlZâùe ùijò i¸a^ûUò aò ^ûjó ö ~\òI fûMê ùjaû _ùe Gjò UòKie _eòcûY 18%Kê aé¡ò _ûAaû
ùicûù^ ieKûeú Kûc aû ùiaûùe ^òùdûRòZ @U«ò Kò«ê `kùe KcðPûeúu _ûAñ ieKûe ù\C[ôaû _âû_ýe _âûd
ieKûeuê \ßûeû iò]ûikL ^ò~êqò ùjûA ^[ôaûeê ùicûù^ GK _cûõi ibòði UòKi aûa\ùe _ê^½ ieKûeu
ieKûeú KcðPûeú ^êjñ«ò Kò ieKûeú KcðPûeúu _eò iêaò]û _ûLKê Pûfò~ûCQò ö
I @]ôKûe _ûAaûKê @ûù\ø jKþ\ûe ^êjñ«ò ö ieKûeú VòKû ieKûeú @ûCU ùiûeiòõ KcðPûeúcû^uê @Zý«
KcðPûeúu _eò ùicû^uê _âZò cûiùe ^òdcòZ bûùa \ecû Kcþ ùaZ^ còkòaû Gaõ Zûjû aò cûi cûi ]eò ^còkòaû,
Z còùk^ò ùicû^u PûKòeúUò VòKû GùR^èúe \dûùe Sêfò AGiþ@ûA, _òG`þ ^ûñùe ùicû^u _âû_ý Uuû jWÿ_ ùjaû,
ejò[ûG ö ieKûeú KcðPûeúu bkò aòbò^Ü bû I QêUòe iêaò]û
iõMâûcú GKZû 30
^còkòaû @û\ò iû]ûeY K[ûùe _eòYZ ùjûA~ûAQò ö GjûQWÿû ^ò~êqò ùaùk ùicûù^ KcðPûeúcû^u Vûeê
ieKûeú KcðPûeúu _eò ùicû^uê ^òdcòZ QêUòe aýaiÚû jRûe jRûe G_eòKò fl fl Uuû fûõP ù^aûe ^Ròe
Z \ìee K[û @ù^K KcðPûeúuê iû¯ûjúK QêUò Kò´û aòbò^Ü ejòQò ö ù\gùe bdue ùaùeûRMûeú [ôaûeê Gbkò
RûZúd \òaiùe iùa÷Z^òK QêUò aò \ò@û~ûC^ò ö ~\ò Kcþ \ecûùe Gaõ @^ò½òZZû c¤ùe aò Kûc KeòaûKê
ùKùa QêUò ^ò@û~ûG Zûùjùf ùi icdùe ùaZ^Kê a¦ ùfûùK aû¤ ùjCQ«ò ö GjûQWÿû ^ò~êqò ùaùk ùicûù^
KûUò \ò@û~ûCQò ö eûRýe ÊûiÚý aòbûM @]ô^ùe [ôaû KcðPûeúcû^u Vûeê jRûe jRûe G_eòKò fl fl Uuû
jiþ _ ò U ûf cû^uùe Kû~ð ý eZ @ûCUùiûeiò õ fûõP ù^aûe ^Rò e ejò Q ò ö ù\gùe bdue
KcðPûeúcûù^ cûiKê PûùeûUò QêUò \ò^ _ûAñ 26 \ò^e ùaùeûRMûeú [ôaûeê Gbkò Kcþ \ecûùe Gaõ @^ò½òZZû
jó \ecû _ûCQ«ò ö Gbkò _eòiÚòZòùe ^òRe Kcþ \ecû I c¤ùe aò Kûc KeòaûKê ùfûùK aû¤ ùjCQ«ò ö
a¡òðZ Lyðbûe fûMò @]ôKûõg VòKû I @ûCUùiûeiòõ ù\gùe VòKû gâcòK C^àëk^ @ûA^ - 1971e
KcðPûeú aòbò^Ü iÚû^ùe \êA \êAUò Kûcùe aû \êAUò ]ûeû 10 @^ê~ûdú ùKøYiò KcðPûeúKê 12 cûieê @]ôK
ùfLûGñ iò`Öùe Kûc KeòaûKê aû¤ ùjCQ«ò ö icd ]eò VòKûùe ^ò~êq KeòaûKê ùa@ûA^ Keû~ûAQò ö
eûRýe aòbò^Ü ùiaûùe ahð ahð ]eò ^úeaQò^Ü @[ðûZþ ^òdcòZ Kûcùe ^ò~êq KcðPûeúuê VòKûùe ^ò~êq
bûùa Kû~ðý Keê[ôùf c¤ ^ûñ ùicû^uê ^òdcòZ \ecû ^Keò ^òdcòZ KcðPûeúe c~ðý\û ù\aûKê @ûA^ùe
còkêQò ^û \ecû aXÿêQò ^û _ò.G`þ Uuû ùicû^u LûZûùe Kêjû~ûAQò ö ^òK Uùe cû^ýae iê_ âòc ùKûUð aò G
Rcû ùjCQò ö cûi cûi ]eò KcðPûeúu \ecû I _òG`þ iõKâû«ùe ^òRe eûd ù\A ^òdcòZ Kûcùe ^ò~êq gâcòK
Uuû ^ù\aû _Qùe ^ò~êqò GùR^èúcûù^ Giaê aò_êk I KcðPûeúuê ^òdcòZ KcðPûeúu ij icû^ \ecû, bû
aùKdû Uuûeê _ûC[ôaû iê] R^òZ fûb jó cêLý KûeY Z[û @^ýû^ý iêaò]û ù\aûKê ^òùŸðg ù\AQ«ò ö Kò«ê ùK¦â
@ùU ö ùZùa ieKûeú @]ô K ûeú Gaõ GùR^è ú u Kò ´ û eûRý ieKûecûù^ ZûKê cû^òa û \ì ee K[û
ifûiêZêeûùe Gjò ùgûhY Pûfò[ôaûeê ùicûù^ RûYòùf ùi\òMùe Pò«û KeòaûKê aò _âÉêZ ^êjñ«ò ö aeõ aðcû^
c¤ G\òMùe ùKøYiò _\ùl_ ù^C^ûjû«ò ö ~\ò ùKjò ùK¦â ieKûe gâc iõÄûe ^ûñùe aWÿ aWÿ Kµû^úcû^uê
G iµKðùe ùKùa _PûeòaûKê ~ûCQò ZûKê PûKòeúeê aûjûe iûjû~ý Keòaû _ûAñ Gjò @ûA^ùe ejò[ôaû iûcû^ýZc
Keòù\aûKê ]cK \ò@û~ûCQò ö PûKòeú Pûfò~òaûe bdùe KUKYûKê aò CVûAù\aûKê ~ûCQ«ò ö
ùicûù^ GùR^èú I ieKûeu ù~ùKøYiò cù^ûcêLú iðKê ùZùa _eòZû_e aòh d ù~ eûRýùe GùZ
ÊúKûe KeòaûKê aû¤ ùjCQ«ò ö KûeY PûKòeúe iêelû iõLýK @ûCUþù iûeiò õ Kcð P ûeú @Zý« \ê Ÿòð h ûcd
@ù^K icdùe \ecû Vûeê aò @]aK cjß _ ì‰ ð _eòiÚòZòùe ejò[ôùf iê¡û ùicû^ue ùKøYiò eûRýÉeúd
ùjûA~ûA[ûG ö KûeY aòKÌ PûKòeú còkòaûe Mýûùeò iõMV^ aû @ûù¦ûk^ ^[ôaûeê ahð ahð ]eò ùicû^u
@ù^K icdùe ^[ôaûeê KcðPûeúUò GùR^èúe cù^ûcêLú iÚòZòùe ùKøYiò _eòað^ ùjûA_ûeò^ò ö @ù^K aòbûMùe
iðùe Kûc KeòaûKê aû¤ ùjûA[ûG ö ùicûù^ ^òdcòZ KcðPûeúu dê^ò@^þ c¤ùe ahð ahð ]eò
ieKûeú @]ôK ûeu RûYZùe GùR^èú cû^u ejò[ôùf c¤ ùicû^ue cêLý\ûaú @[ðûZþ @ûCUùiûeiòõ
\ßûeû @ù^K iÚû^ùe @ù^K @ûCUùiûeiòõ KcðPûeúuê aýaiÚûe Cùz\ Keò ^òdcòZ ieKûeú ^ò~êqò ù\aû
ùKak KûMR _Zâùe jó ^ò~êqò \ò@û~ûAQò ö @[ðûZþ @]ôK C_ùe ùKøYiò @ûù¦ûk^ Keòaû i¸a ùjûA^ò ö @ûRò
ùfûKuê ^ò~êqò ù\A Kcþ ùfûKu jûZùe ùijò KûcKê aòk´ùe ùjùf aò eûRýe @ûCUùiûeiòõ KcðPûeúcûù^
KùeAaû ij akKû ùfûKu \ecûKê GùR^èú I ieKûeú GKZûa¡ ùjûA GK \êaðûe @ûù¦ûk^ MXÿò ùZûkòaûKê
@]ôKûeúcûù^ cò[ýû aòfþ Keò jWÿ_ Keòaû ù\Lû~ûAQò ö aûjûeòaû ^ò½òZ eìù_ ÊûMZù~ûMý @ùU ö
31 iõMâûcú GKZû
Eh aò_æa gZaûhòðKú KcòUò _leê cjû^þ Eh icûRaû\ú aò_æae gZaûhòðKú (^ùb´e iûZ) @aieùe
aâjà_êeùe @^êÂòZ eûRýÉeúd ibûùe aeò aê¡òRúaò aòRd ajò\ûe, ^úkcYò iûjê I eûRû iêùeg

Eh aò_æa gZaûhòðKú ibûùe C_iÚòZ aê¡òRúaò I gâcRúaò R^Zû
iõMâûcú GKZû 32