You are on page 1of 6

BIOLOGIJA

ĆELIJA
1. Ćelije su najmanje gradivne i funkcionalne jedinice.
2. Nauka koja se bavi izučavanjem ćelije naziva se citologija.
3. Ćelije mogu biti: vretenaste, okrugle, ovalne, izdužene, pločaste,
kockaste, razgranate, zvjezdaste i nitaste.
4. Ćelije se razlikuju i po zapremini koju imaju.
5. Biljne i životinjse ćelije sastoje se od tri osnovna dijela: ćelijske
membrane (opne), citoplazme i jedra.
6. Citoplazma i jedro zajedn grade živu komponentu ćelije-
protoplazmu.
GRAĐA ĆELIJE
1. Ćelijska opna: vanjski omotač ćelije, na membrani opne nalazi
se mnoštvo pora (otvora) kroz koje neke materije ulaze u ćeliju,
a neke izlaze- membrana vrši selekciju tih materija, ćelijsku
membranu proizvodi citoplazma.
2. Citoplazma: osnovna materija koja ispunjava ćeliju, sastoji se od
80% vode i obično je prozirna, u njoj se nalaze ćelijske
organele.
ORGANELE: Mala tjelašca u ćeliji sa različitim funkcijama koje
su bitne za život ćelije.
1. MITOHONDRIJE: Organele loptastog oblika ili izduženog
oblika. Smještene su u svim dijelovima ćelije, a jedna ćelija
može proizvoditi 300-400 mitohondrija. Sadrže enzime pomoću
kojih se obavlja razgradnja složenih materija pri čemu se
oslobađa potrebna energija- ENERGETSKE CENTRALE
2. CENTROSOM: Organela koja se uglavnom sreće u građi
životinjske ćelije- ĆELIJSKI CENTAR. Građen je od dva dijela
koji uvijek dolaze u paru pod pravum uglom. U toku ćelijske
diobe, centriole se podijele u dva dijela, od kojih se zvjezdasto
pružaju niti diobenog vretena.
3. ENDOPLAZMATSKI RETIKULUM: Cijela citoplazma je
pregrađena membranama organela koje grade kanale u ćeliji.
Međutim, veoma su značajne membrane koje tvore
endoplazmatsku mrežu. Na ovim membranama smješteni su
ribosomi. Endoplazmatski retikulum i ribosomi imaju ulogu
sintezi bjelančevina. One pored toga daju oblik, čvrstoću i
elastičnost ćelijama, omogućuju kretanje različitih materija i
organela u citoplazmi.
4. GOLĐIJEV APARAT: Ova organela je izgrađena od malih,
grupisanih ili raspršenih kesa u citoplazmi. Imaju sekretornu
ulogu: završna obrada materija. Proizvode lizosome- organele
koje imaju ulogu u razgradnji štetnih materija.
SISTEM ORGANA ZA PROBAVU/VARENJE HRANE
U osnovne hranjive materije spadaju bjelančevine, ugljikohidrati,
masti, vitamini, mineralne materije i voda.
Bjelančevine:
1. Osnovne gradivne supstance svih organizama.
2. Osim gradiivne uloge, imaju i funkcionalnu ulogu (enzim),
odbrambenu ulogu (antitijela), nekad mogu biti izvor energije.
3. Građene su od aminokiselina,
Ugljikohidrati:
1. Dijele se na proste i složene.
2. Prosti ugljikohidrati: glukoza (grožđani šećer) i fruktoza (voćni
šećer)
3. Složeni ugljikohidrati: saharoza (glukoza + fruktoza) i skrob
(mnogo molekula glukoze)
4. Uloga: energetska, izvori energije.
Masti:
1. Izgrađene od alkohola glicerola i tri molekule masnih kiselina.
2. Uloga: energetska
Vitamini:
1. Hranjive materije.
2. Uloga: regulaciona i neophodne za normalno funkcionisanje.
3. Poremećaji: avitaminoza- ukoliko se vitamini ne unose
hipoovitaminoza- smanjeno unošenje hipervitaminoza-
unošenje u prevelikim količinama
Mineralne materije:
1. Uloga: funkcionisanje organizma
2. Gradivne materije: kalcij- izgrađuje kosti i zube
Voda:
1. Neophodna za odvijanje svih hemijskih reakcija koje se vrše u
organizmu.
NASLJEDNA MATERIJA
U prirodi postoje dva tipa nukleinskih kiselina:
dezoksiribonukleinska (DNK) i ribonukleinska kiselina (RNK).
DNK je osnovni nasljedni materijal. Građen je od velikog broja
osnovnih jedinica nukleotida. Svaki nukleotid građen je od:
1. Jednog molekula azotne baze
2. Jednog molekula šećera pentoze
3. Jedne fosfatne grupe
Postoje tri azotne baze:
1. Adeninski nukleotid- nukleotid koji posjeduje azotnu bazu
adenin.
2. Timinski nukleotid- nukleotid koji posjeduje azotnu bazu timin.
3. Guaninski nukleotid- nukleotid koji posjeduje azotnu bazu
guanin.
KOMPLEMENTARNOST: U jednom nizu raspoređen adenin,
nasuprot njemu na drugom nizu nalazi se timin. Ako je na
jednom nizu guanin, na drugom će uvijek biti citozin. A-T, G-C
RNK
- Umjesto dezoksiriboze nukleotiid RNK sadrže šećer ribozu, a
umjest timina sadrže azotnu bazu uracil.
- Nema dvojne spirale, već predstavlja jednostruki lanac
nukleotida .
- Obično se nalaze u citoplazmi, mada se jedna količina nalazi
i u jedru.
- Ima ulogu u realizaciji genetičke šifre.
PROCES BIOSINTEZE BJELANČEVINA
- DNK se nalazi u jedru, a mjesto sinteze bjelančevina su
ribosomi koji se nalaze u citoplazmi.
- S obzirom da je molekula DNK prevelika da bi izašla sama u
citoplazmu, na ribosome, prenosi RNK.
- Molekule RNK se sintetišu prema kalupu DNK i samim tim
prepisuju informaciju sa DNK na RNK.
- Ova RNK koja nosi u ribosom informaciju o sastavu
bjelančevina naziva se informaciona RNK- iRNK.
- Proces prepisivanja šifre počinje rasplitanjem i razdvajanjem
dvostrukog polinukleotidnog lanca.
- Sada iRNK nosi svojom građom zabilježenu informaciju,
uputstvo za sintezu određene bjelančevine. Ovaj proces se
naziva prepisivanje šifre ili transkripcija.
- Lanac iRNK u citoplazmi pristupa ribosomima na kojima će
se odvijati sinteza bjelančevina.
- U citoplazmi postoji transportna RNK koja na svojoj
molekuli ima dva aktivna mjesta.
- Za jedno aktivno mjesto vezuje odgovarajuću aminokiselinu,
a pomoću drugog aktivnog mjesta prepoznaje triplet na
iRNK.
- Ona se tu zaustavlja, ostavlja aminokiselinu i odlazi u
citoplazmu po novu aminokiselinu.
IZMEĐU AMINOKISELINA USPOSTAVLJAJU SE PEPTIDNE
VEZE.
ENDOKRINI SISTEM I BOLESTI
Endokrini sistem obuhvata razne žlijezde sa unutrašnjim lučenjem:
hipofiza, štitna žlijezda, paraštitne žlijezde, grudna žlijeda (timus),
nadbubrežna žlijezda, gušterača (pankreas) i spolne žlijezde.
HIPOFIZA:
1. Centralna žlijezda endokrinog sistema.
2. Nalazi se u mozgu.
3. Proizvodi sedam hormona među kojima su: melanostimulin
(hormon koji proizvodi pigment), somatotropin (hormon rasta),
antidiruetični hormon, itd.
4. Hormon rasta direktno stimuliše rats i razvoj kostiju. Poremećaj:
gigantizam- hipofiza luči previše hormona rasta, patuljast rast-
hipofiza luči premalo hormona rasta.
5. Melanostimulin podstiče rad pigmentnih ćelija. Poremećaj:
albinizam
6. Vazopresin- antidruetični hormon.
ŠTITNA ŽLIJEZDA/ŠTITNJAČA:
1. Smještena u vratnom dijelu na prednjoj strani dušnika, ispod
grkljana.
2. Luči nekoliko hormona koji u svom sastavu imaju jod i oni
aktiviraju metabolizam i proizvode toplotu.
3. Najpoznatiji hormoni: tiroksin i tironin.
4. Bolest: gušavost i Bazedovljeva bolest.
PARAŠTITNE ŽLIJEZDE
1. U organizmu postoje četiri paraštitne žlijezde sa četiri ugla
štitnjače.
2. Njihovi hormoni regulišu metabolizam, održavaju koncentraciju
kalcija, fosfora i vitamina D, te regulišu stvaranje kostiju i zuba.
3. Luči parahormon
GRUDNA ŽLIJEDA/TIMUS:
1. Nalazi se neposredno iza grudne kosti.
2. Jedna od važnih uloga je dozrijevanje limfocita.
NADBUBREŽNE ŽLIJEZDE:
1. Parne žlijezde smještene inad bubrega.
2. Građene od dva dijela: kora i srž.
3. Hormon kore nadbubrežne žlijezde je kortikosteroidi.
4. Hormoni srži nadbubrežne žlijezde su adrenalin i noradrenalin.
GUŠTERAČA/PANKREAS:
1. Spada u egzokrine i endokrine žlijezde.
2. Kao egzokrina žlijezda izlučuje probavne sokove u tanko
crijevo.
3. Kao endokrina žlijeda luči hormon inzulin i glukagon; ovi
hormoni učestvuju u metabolizmu šećera. Oni regulišu količinu
šećera u krvi.
4. Bolest: dijabetes
SPOLNE ŽLIJEZDE/GONADE:
1. Razlikuju se kod muškaraca i žena.
2. Kod muškaraca to su testisi koji proizvode muški spolni
hormon- testosteron.
3. Kod žena to su jajnici koji luče ženske spolne hormone estrogen
i progesteron.