You are on page 1of 14

Zbornik radova Vizantolo{kog instituta HßÇÇÇ, 2006

Recueil des travaux de l’Institut d’etudes byzantines XßIIÇ, 2006

UDK: 091=861:271.22–564“14”

Tatjana Subotin-Golubovi}

KALENDARI SRPSKIH RUKOPISA


PRVE POLOVINE Hç VEKA
Me|u brojnim sredwovekovnim rukopisnim kwigama koje u svom sastavu
imaju kalendar, po bogatstvu gra|e posebno se isti~u prolozi. Novi tip ovih
kwiga, poznat kao stihovni prolog, preveden je na srpskoslovenski jezik krajem
XIII ili po~etkom XIV veka. Najstariji prepisi stihovnih prologa sa~uvani su
od sredine XIV veka, ali se wihov broj umno`io tek pred kraj tog stole}a, te ta-
ko tek s po~etka XV veka postoji ve}i broj sa~uvanih prepisa, {to omogu}ava si-
stematska istra`ivawa, kako hagiolo{ka, tako i tekstolo{ka. U radu su obra|e-
ni kalendari nekolicine stihovnih prologa i odgovaraju}ih mineja za mesece
jul i avgust.

Postoji vi{e vrsta sredwovekovnih kwiga koje sadr`e mesecoslove. Ta-


kva su jevan|eqa, apostoli, psaltiri s posledovawem, mineji, prolozi. U vi-
zantijskoj kwi`evnosti zastupqeno je vi{e tipova zbornika u kojima je hagio-
grafski materijal raspore|en po kalendarskom redosledu, a oni se me|usobno
razlikuju kako po strukturi i sastavu, tako i po tekstolo{kim odlikama. Rana
`itija, koja su nastajala u prvom redu na osnovu martirija (mu~eni~kih akata)
prvih hri{}ana, vremenom su se umno`avala, pa se vremenom javila i potreba
da se taj narasli materijal prikupi, sistematski sredi i kodifikuje. Postoja-
we zbornika ovakvog sadr`aja posvedo~eno je u VI i VII veku (poznati su kao
martirolozi); iz prve polovine X veka poti~e Minologion Simeona Metafra-
sta; s kraja X ili samog po~etka XI veka poznat je Minologion cara Vasilija;1
u drugoj ~etvrtini XI veka sastavqen je tzv. Petrov sinaksar (tako|e carigrad-
skog porekla); wemu je veoma blizak tzv. Sirmundov sinaksar iz druge polovine
HÇ veka (poznat i kao Carigradski prolog ili Prolog Velike Crkve, najstariji
prepis je iz XII veka);2 krajem XI ili po~etkom XII veka Vasilijev Menolog
preradio je Konstantin, episkop Mokise u Kapadokiji. Petrov sinaksar po-

1 Vasilijev Menolog je prema rukopisu Vaticanus graecus 1613 objavqen u: Patrologia Grae-
ca t. CXVII (1864).
2 Synaxarium ecclessiae Constantinopolitanae e Codice Sirmondiano. Opera et studio Hyppolyti
Delehaye, Bruxellis 1902.
176 Tatjana Subotin-Golubovi}

slu`io je kao osnov za jedan sasvim nov tip prologa — za tzv. stihovni prolog;
najve}i broj stihova koji prethode `itijima neujedna~enog obima sastavio je
Hristifor Mitilenski, sudija u Paflagoniji (u prvoj polovini XI veka), a za-
tim ga je jo{ jednom redigovao Mavrikije, |akon Velike Crkve (negde tokom
druge polovine XII veka). Iz ovog sumarnog pregleda razvoja prologa vidi se da
je glavni centar u kome se prikupqala i kodifikovala ova vrsta gra|e bio Ca-
rigrad.3
Prolozi su srazmerno malo bili prou~avani bilo da se radi o wihovom
sastavu, bilo da su u pitawu tekstolo{ka istra`ivawa. Svojevremeno je V. Mo-
{in obratio pa`wu na slovensku tradiciju Prologa Konstantina Mokisijskog
pa je, u sklopu svojih istra`ivawa, ustanovio da je sa~uvan srazmerno veliki
broj wegovih ju`noslovenskih prepisa (najmawe petnaest).4
Slede}e obimnije istra`ivawe problematike slovenskih prologa nasta-
lo je kao sporedni rezultat izrade opisa rukopisa manastira De~ana.5 D. Bog-
danovi} je tom prilikom obratio pa`wu na grupu de~anskih stihovnih prolo-
ga. Mo{in je u svom ve} spomenutom radu izneo mi{qewe da su stihovni pro-
lozi prevedeni na Balkanu u tre}oj ~etvrtini XIV veka.6 Me|utim, uvid u mno-
go {iri materijal, kao i novija i preciznija filigranolo{ka datirawa poje-
dinih rukopisnih zbirki, omogu}ili su Bogdanovi}u da ovu granicu pomeri na
po~etak XIV, ili ~ak i i na sam kraj prethodnog, XIII stole}a. Isto tako, Bogda-
novi} je izneo stav da je prevod stihovnog prologa nastao u srpskoj sredini,
~emu bi i{la u prilog i ~iwenica da su najstariji sa~uvani stihovni prolozi
upravo pisani srpskom redakcijom, dok se kod ostalih Slovena isto~nog obre-
da oni javqaju mnogo kasnije, a i zastupqeni su u mawem broju u odnosu na srp-
ske.7 Tako bi se i prevo|ewe stihovnih prologa moglo staviti u vreme vladavi-
ne kraqa Milutina i povezati sa liturgijskom reformom koja se upravo tada
odvijala u okviru srpske crkve. Devet de~anskih stihovnih prologa (i dva mi-
neja u koje su ukqu~eni ovi sinaksari) omogu}ili su Bogdanovi}u da identi-
fikuje dve osnovne redakcije, i to obe srpske, ju`noslovenskog stihovnog pro-
loga, i obe iz XIV veka. Jednu redakciju nazvao je, uslovno, Lukijevom (D. 55), a
drugu — Varlamovom (D. 52, 53, 54).8

3 Op{ti pregled istorijata i razvoja prologa: Arhiepiskop Sergiè (Spasskiè), Polnáè


mesàceslov Vostoka, t. I. Vosto~naà agiologià, Vladimir 1901; \. Trifunovi}, Azbu~nik srpskih
sredwovekovnih kwi`evnih pojmova, Beograd 19902, 317–321.
4 V. Mo{in, Slavenska redakcija Prologa Konstantina Mokisijskog u svjetlosti vizantijsko-slaven-
skih odnosa XII–XIII vijeka, Zbornik Historijskog instituta Jugoslavenske akademije 2 (1959) 17–68.
5 D. Bogdanovi}, Dve redakcije stihovnog prologa u rukopisnoj zbirci manastira De~ana,
Uporedna istra`ivawa 1 (1975) 37–72.
6 Nav. delo, 23–24.
7 Verovatno najstariji danas poznati srpski stihovni prolog je rukopis br. 34 manastira
Nikoqca iz sredine XIV veka (1350/60). Bogdanovi} dopu{ta mogu}nost da je od wega stariji ru-
kopis br. 1040, Narodne biblioteke u Sofiji, koji se prema vodenim znacima datira pribli`no
u 1346/56. godinu. Upor. D. Bogdanovi}, Nav. delo, 38 (nap. 5), 64.
8 Ovakva uslovna podela napravqena je prema imenima sa~uvanim u zapisima de~anskih
prologa.
Kalendari srpskih rukopisa prve polovine Hç veka 177

Vi{e stihovnih prologa prepisanih u prvoj polovini XV veka ~uva se


danas i u rukopisnoj zbirci manastira Hilandara: 419 (letwi, posledwa ~e-
tvrtina XIV veka), 423 (zimski, oko 1430/40), 424 (zimski, oko 1420/30), 425
(letwi, sredina XV veka), 426 (letwi, prva ~etvrtina XV veka), 427 (zimski,
druga ~etvrtina XV veka). Istoj rukopisnoj zbirci pripada i nekoliko mineja
u koje su ukqu~eni stihovni prolozi: br. 152 (septembar, druga ~etvrtina XV
veka), 153 (oktobar, druga ~etvrtina XV veka), 229 (maj, druga ~etvrtina XV ve-
ka).9 U potowim vremenima umno`io se broj i stihovnih prologa i mineja u ko-
je su dodati stihovni prolozi.
Uvo|ewe novog tipa prologa u srpsku sredinu nesumwivo je vezano za
primenu novih bogoslu`benih obrazaca tj. uvo|ewe Jerusalimskog tipika u li-
turgijsku praksu. Do sada su pa`wu istra`iva~a u oblasti liturgike uglavnom
privla~ila dva najstarija poznata prevoda ovog tipika na srpskoslovenski je-
zik (Nikodimov i Romanov), ali ne i ostali tipici XIV veka;10 nije uzimana u
obzir ni ~iwenica da je carigradski patrijarh Filotej Kokin izvr{io refor-
mu Jerusalimskog tipika, pa je tako izostalo i prou~avawe uticaja wegovih re-
formatorskih inovacija i izmena i u ovom domenu.
I ranije su bili poznati mineji kod kojih je posle {este pesme kanona
bio dodavan kra}i ili du`i tekst prolo{kog karaktera. Me|utim, dok je u sta-
rijem periodu to bio tekst koji se odnosio naj~e{}e samo na glavni spomen da-
na, dotle se, sa pojavom stihovnog prologa, mesecoslovni materijal koji se
ukqu~uje u mineje mnogostruko umno`io. Dodu{e, i u starijem periodu se u
minej mogao ukqu~iti i ve}i broj prolo{kih tekstova, ali se to retko de{ava-
lo. U de~anskoj biblioteci sa~uvano je i vi{e mineja u koje su ukqu~eni pro-
lozi nove redakcije. Na dva od wih pa`wu je ve} bio obratio D. Bogdanovi} (42
— druga ~etvrtina i sredina XV veka, prazni~ni za septembar — decembar; 45
— slu`abni za decembar, iz druge ~etvrtine XV veka). Naravno, broj sa~uvanih
mineja koji sadr`e ovakva prolo{ka ~itawa kojima prethode stihovi mnogo je
ve}i. Treba obratiti pa`wu na ~iwenicu da se mineji ovog tipa pojavquju
upravo na po~etku XV veka, (bar su iz tog vremena sa~uvani oni najstariji me-
|u wima), {to zna~i da je pro{ao onaj prvi talas umno`avawa samih stihovnih
prologa i zapo~ela wihova primena u procesu racionalizacije umno`avawa
liturgijskih kwiga. Taj najstariji, u ovom trenutku, meni poznati minej sa
stihovnim prologom prepisan je oko 1400. godine i danas se ~uva u Arhivu
SANU (br. 11); to je minej za februar, i on osim sinaksara u minejskom delu,

9 O hilandarskim rukopisima: D. Bogdanovi}, Katalog }irilskih rukopisa manastira


Hilandara, Beograd 1978.
10 Nikodimov tipik je izgoreo zajedno sa ostalim rukopisima stare Narodne biblioteke,
prilikom bombardovawa 6. aprila 1941. godine, ali su se sa~uvale wegove fotografije, koje su
nedavno i objavqene, te je tako ovaj zna~ajan rukopis postao dostupan nau~noj javnosti: Tipik ar-
hiepiskopa Nikodima. Kwiga prva. Fototipija izgorelog rukopisa Narodne biblioteke u Beo-
gradu. Priredio \. Trifunovi}, Beograd 2004. Upor. jo{ i: L. Mirkovi}, Tipik arhiepiskopa
Nikodima, Bogoslovqe I (XVI)/2 (1957) 12–19; Bogoslovqe II (XVII)/1 (1958) 69–88; isti, Rukopi-
sni tipici srpskoslovenske recenzije, Bogoslovqe IV (XIX)/1–2 (1960) 3–15; isti, Romanov ti-
pik, Zbornik MS za dru{tvene nauke 13–114 (1956) 47–60.
178 Tatjana Subotin-Golubovi}

ima jo{ i posebno dodat prolog za februar. Ovakvo udvajawe prolo{kog mate-
rijala predstavqa retkost. Za wim slede: PE] 31 (januar, oko 1425), 42 (jul, iz
prve ~etvrtine XV veka; Zagreb NSB 17 (septembar, po~. XV veka), 16 (jul, prva
~etvrtina XV veka), 18 (maj, prva polovina XV veka).11 Hilandarski mineji
ovoga tipa ve} su ranije spomenuti. Naravno, ovim nabrajawem wihov broj nije
iscrpqen; evidentirawe ovakvih mineja i wihovo sre|ivawe po hronolo{kom
redosledu je preduslov za daqa komparativna i sistematska istra`ivawa u
ovoj oblasti. Ovde su pobrojani samo neki od najstarijih poznatih mineja u ~i-
ji je sastav ukqu~en i stihovni prolog; vremenom se wihov broj umno`io, isto
kao {to su se umno`ili i prepisi samih stihovnih prologa. D. Bogdanovi} je u
svom istra`ivawu podrobno obradio januarski stihovni prolog, a tom prili-
kom nije uzeo u razmatrawe nijedan minej u kome se nalaze prolo{ka ~itawa
ove redakcije. S obzirom na to da je Bogdanovi} ustanovio postojawe dve redak-
cije prevoda, bar kada se radi o prolozima za januar, bilo bi neophodno istra-
`iti da li su obe redakcije prevoda (Lukijeva i Varlamova) ravnopravno za-
stupqene u minejima, ili je preovladala jedna od wih. Naravno, povr{ni pre-
gled nije dovoqan, ve} su neophodna mnogo dubqa i pa`qivija istra`ivawa
koja }e nam omogu}iti da dobijemo pouzdane odgovore na ova pitawa.
U~inilo nam se da pore|ewe prologa sa minejem mo`e da pru`i dodatna
saznawa o recepciji i uticaju prologa nove redakcije. Zahvaquju}i ovom novom
i veoma bogatom hagiografskom izvoru, u srpskoj se sredini pojavilo mno{tvo
do tada malo poznatih ili ~ak sasvim nepoznatih svetaca i raznih lokalnih,
naj~e{}e carigradskih praznovawa. Oboga}ivawe kalendara naro~ito je upe~a-
tqivo prilikom pore|ewa sa prolozima starije redakcije, npr. Prologom Kon-
stantina Mokisijskog, koji je do trenutka prevo|ewa stihovnog prologa bio
najobimniji izvor — ili boqe re}i œhagiografski priru~nikŒ ove vrste. To i
nije neobi~no, kada se ima u vidu carigradsko poreklo svih prologa koji su
obitavali u srpskoj sredini. Bogdanovi} je u svojoj studiji o de~anskim sti-
hovnim prolozima zakqu~io da su oni nesumwivo uticali na daqi razvoj sred-
wovekovne srpske kwi`evnosti.12
Pojava novih svetaca i novih toponima na neobi~an na~in se odrazila u
srpskim rukopisima. Prvo }emo se pozabaviti (u grubim crtama, naravno) sa-
stavom novih prologa. U wima se zapa`a nekoliko slojeva; prvi ~ine mu~enici
razli~itih kategorija iz prvih vekova hri{}anstva; drugi sloj ~ine crkveni
velikodostojnici, i to kako isto~ne tako i zapadne crkve, zatim tu su i brojni
sveci (i svetice) iz raznih perioda, a kao posledwi sloj spomenu}emo ve}i
broj lokalnih prestoni~kih praznika, vezanih za carigradsku mikrotoponimi-

11 Osnovni podaci o nabrojanim rukopisima u: D. Bogdanovi}, Inventar }irilskih ruko-


pisa u Jugoslaviji (XI–XVII veka), Beograd 1982.
12 Ugledaju}i se na vizantijske uzore srpski pisci su po~eli da sastavqaju kratke stiho-
ve ispred `itija svetih Srba (starac Siluan, patrijarh Danilo III, kratko `itije kneza Lazara
kome stihovi prethode a i slede za wim, Marko Pe}ki, sinaksarsko `itije Stefana De~anskog —
delo anonimnog autora, ciklus `itija sremskih Brankovi}a). Upor.: Sinaksar, u: Leksikon srp-
skog sredweg veka, Beograd 1999, 667–668 (T. Subotin-Golubovi}).
Kalendari srpskih rukopisa prve polovine Hç veka 179

ju. Jo{ jedan sloj predstavqaju praznici svetogorskog porekla, a wihovo odsu-
stvo, prisustvo ili pomerawe na prvo mesto u okviru dana (ukoliko su od ra-
nije bili ukqu~eni u kalendar) pokazuju da su rukopisi koji ih sadr`e pro-
{li jo{ jednu redakturu na Atosu. Me|utim, tu postoje izvesne razlike koje
mogu biti prouzrokovane i vrstom tipika koji je bio u upotrebi. Tako je npr. 5.
jula u DE^. 53 (stihovni prolog za jun–avgust, iz 1394. godine) na prvom mestu
prepodobni otac Lampad, a tek na ~etvrtom mestu se nalazi Sv. otac Atanasije
koji je isposni~ki `iveo na Atosu i 6 wegovih u~enika koji su poginuli kada
se crkva sru{ila na wih; isti je redosled zadr`an i u HIL. 426; u mineju za
isti mesec, PE] 42 (iz prve ~etvrtine XV veka), prep. otac Atanasije Atonski
zauzima prvo mesto, i wegova slu`ba prethodi slu`bi prepodobnog Lampada, a
u sinaksar je ukqu~en isti tekst o Atanasiju i 6 wegovih u~enika koji se nala-
zi i u DE^. 53.
Posebno su interesantni nesporazumi œgeografskogŒ porekla. Nazivi
neobi~nih, dalekih i nepoznatih krajeva, kao mo`da i nedovoqno obrazovawe
pisara ili lo{e razumevawe teksta, ~esto su izvor zame{ateqstva. Tako 9. jula
na{ de~anski prolog (53) pravilno navodi praznik obnove hrama Bogorodi~i-
nog i`6 vâ pigii, a u pe}kom mineju stoji — obnova hrama Bogorodi~inog u
Pergi. U Sirmundovom sinaksaru stoji tou ontoj en tV phgV, a spomen se odno-
si na javqawe Bogorodice 450. godine na jednom od carigradskih izvora; ovaj
doga|aj praznuje se i u petak pashalne nedeqe. Pisar mineja je o~igledno is-
pravio ono za {ta je smatrao da je gre{ka u wegovom predlo{ku, ili mu je do
ruku do{ao ve} ovako ispravqen tekst. U pe}kom mineju (42) za Andriju Krit-
skog (4. jul) stoji da je bio arhiepiskop Krita jerusalimskog — pisar je o~i-
gledno spojio u jedno dva mesta `iteqstva ovog svetiteqa. Jo{ jedan upe~a-
tqiv primer jeste spomen prepodobnog Lazara Galisijskog (17. jula), osniva~a
manastira Vaskrsewa Hristovog na Galisijskoj Gori kod Efesa. (Po Evergetid-
skom tipiku, toga dana se obele`ava prenos wegovih mo{tiju u novu grobnicu.)
Izgleda da je obojici pisara (i mineja i prologa) toponim Galisija predsta-
vqao problem; u DE^. 53 — sveti otac Lazar œi`6 vâ Galisc6i gorïŒ pa je iz-
nad toga dopisan jo{ jedan slog — œl6iŒ; u mineju je uredno napisano œprïpo-
dobni La9arâ, i`6 vâ Galil6ist6i gorï …Œ. Gre{ka je, najverovatnije, preuzeta
u minej zajedno sa prolo{kim `itijem. Dok pisar prologa zadr`ava gr~ke nazi-
ve npr. 28. jula kada se obele`ava uspomena svete matere Irine (umrla 921. go-
dine), pa u DE^. 53 stoji — œi`6 l6`itâ vâ obit6li ZlatovlagaliæaŒ, a u mi-
neju PE] 42 — œvâ obit6li HrisovolantiŒ. Sa prevodom de~anskog prologa po-
dudara se i HIL. 426 u kome se tako|e pojavquje prevod imena spomenute cari-
gradske obiteqi.
Po{to je sadr`aj letwih meseci (jula i avgusta) posebno interesantan,
odlu~ili smo se da donesemo i potpune kalendare za ova dva meseca, pri tome
ta~no ozna~avaju}i da li se radi o potpunom `itiju, ili samo o stihovima, ili
samo o pomenu bez stihova. Kao osnov, poslu`io nam je prolog br. 426 hilan-
darske zbirke, ali smo obratili pa`wu i na druge, po sadr`aju bliske rukopi-
se, i to kako prologe tako i odgovaraju}e mineje; to su: DE^. 43 (minej za av-
180 Tatjana Subotin-Golubovi}

gust), PE] 42 (minej za jul), DE^. 53 (prolog za letwi deo godine). Ukoliko u
napomeni nije druga~ije re~eno, sastav dana se podudara sa drugim rukopisima
koji su ovom prilikom bili razmatrani.

Mesec jul:
1. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~. Kozma i Damjan; prep. otac Petar,
biv{i patrikije, u Evandri.13 Samo stihovi: prep. Lav pustiwak; 2000 mu~e-
nica; Sv. mu~. Mavrikije, Sv. 25 mu~enika u Nikomediji.
2. jul Sinaksar sa stihovima: Polagawe rize i pojasa Bogorodi~inog;14
Sv. mu~. Koint. Samo stihovi: Sv. otac Juvenalije, patrijarh jerusalimski.
3. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~. Akint Kuvikularije, Sv. mu~enici
Marko i Mokijan; Sv. otac Anatolije, arhiepiskop carigradski.15 Samo stiho-
vi: Sv. mu~enici Teodot, Golinduhija i sa wima jo{ Diomid i Evlampije.
4. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. otac Andrej arhiepiskop Krita jerusa-
limskog (sic!); Sv. sve{tenomu~enik Teodor, episkop kirinejski. Samo stiho-
vi: Sv. devojke Kiprila, Aroja, Lukija; Sv.Asklipija ~udotvorica; Sv. mu~. Te-
ofil; prep. Menignos.
5. jul Sinaksar sa stihovima: prep. otac Lampad; pam6tâ báv{ago ~äd6sï
ª Foká s(v6)æ6nnom(ou)~(6)nika i ~ädotvorca. Samo stihovi: Sv. 160 mu~eni-
ca i Lukije; Sv. otac Atanasije Atonski i 6 wegovih u~enika; Sv. mu~enica
Marina; Sv. Marta, majka Simeona Divnogorca.
‰Spomeni svetih u rukopisu PE] 42 razlikuju se i od DE^. 53 i od HIL.
426: sve{tenomu~enik Astije, episkop Dirahiona (u Trajanovo vreme), Sv. mu-
~enica Agnija, prepodobni otac Lampad, Sv. mu~enik Vasilije, Sv. mu~enik
Julijan, Sv. mu~enik Stefan iz Regiona kalabrijskog.Š16
6. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. Sisoje Veliki; Sv. mu~. Isavr, i sa wim
Inokentije, Filik, Asterije,17 Vasilije i Peregrin; Sv. mu~enici Peregrin,
Lukijan, Pompije, Isihije, Papije, Satornik i German. Samo stihovi: Sv. sve-
{tenomu~enik Astije, episkop dirahijski; Sv. Apolonije; Sv. Aleksandrion;
Sv. Epimah; Sv. mu~. Teodot, i Donat, episkop libijski. Samo spomen: Sv. mu~.
Vasilije, i sa wim 70 mu~enika u Skitopoqu; obnova (hrama) Sv. mu~enika
Stefana vâ Rigi kalavr›iscï.
7. jul Sinaksar sa stihovima: prep. otac i ~udotvorac Toma Malein; Sv.
mu~enica Kirijaka. Samo stihovi: Sv. sve{tenomu~enik Evstratije; Sv. mu~.
Polikarp; Sv. mu~. Evangl.18

13 Petar (umro 854. g.) sahrawen je hramu Sv. Evandra, koji je li~no osnovao.
14 U Vlaherni, za vladavine cara Lava Velikog (457–474).
15 DE^. 53 nemaju Anatolija.
16 Ukoliko se u sva tri rukopisa uporedi izbor svetaca 5. i 6. jula, primeti}e se da se 5.
jul u PE] 42 podudara sa sastavom 6. jula u DE^. 53 i HIL. 426.
17 U DE^. 53 — Astije.
18 DE^. 53 nemaju Evstratija i Polikarpa.
Kalendari srpskih rukopisa prve polovine Hç veka 181

8. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. velikomu~. Prokopije. Samo stihovi:


Sv. Teodosija, mati Sv. Prokopija; Sv. 12 `ena boqarki; Sv. mu~. Ava.19
9. jul Sinaksar sa stihovima: sve{tenomu~enik Pankratije, ep. tavrome-
nijski; Sv. prep. mu~enici Patermutije, Koprije i Aleksandar. Samo stihovi:
Sv. mu~enici Vijanor i Siluan; Sv. mu~enici Prov i Andrej. Samo spomen:
pam6tâ ñbnovl6n›ä vs6~(â)st(â)nago hrama pr(ï)s(v6)t›6 Vl(a)d(i)~(i)c6 na{6
B(ogorodi)c6 i`6 vâ Pig›i.20
10. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. 45 mu~enika u Nikopoqu Jermenskom;
Sv. mu~. Apolonije; Sv. 10 000 mu~enika koje je u skitovima i po pe}inama va-
trom i dimom podavio aleksandrijski episkop Teofil zbog Isidora prezvitera.
11. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. velikomu~enica Jefimija; Sv. mu~.
Kindej prezviter. Samo stihovi: prep. Lav i`6 vâ ñgradï; Sv. Markijan mu~e-
nik; Sv. mu~. Martiroklej.
12. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~enici Proklo i Ilarije; Sv. mu~e-
nica Golinduhija. Samo stihovi: Sv. mu~enica Vernikija.
13. jul Sinaksar sa stihovima: prep. otac Stefan Savait; Sv. apostol
Akila (od 70). Samo stihovi: Sv. mu~enica Meropija; prep. Sara. Samo spomen:
Sv. mu~. Andrej Stratilat i Iraklije, Favst, Mina i dru`ina wihova, i sabor
arhistratiga Gavrila, i pam6tâ s(v6)t(a)go m(ou)~(6)nika Mamanta, ñbâ onâ
polâ Sigmata.
14. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~. Just; prep. otac Onisim ^udotvo-
rac. Samo stihovi: Sv. Josif, arhiepiskop solunski i brat Teodora Studita;
Sv. mu~. Iraklije.21
15. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~enici Kirik i Julita. Samo stiho-
vi: Sv. mu~. Avdim; Sv. mu~. Lolijan. Samo spomen: Sv. blago~estivi car Ju-
stinijan Novi.22
16. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. sve{tenomu~enik Atinogen, episkop u
Pidahti; Sv. mu~. Antioh, brat Sv. mu~enika Platona.
17. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~. Marina; Sv. mu~. Pavle, Valenti-
na i Teja; Sv. 630 otaca Halkidonskog sabora.23 Samo stihovi: Sv. mu~enici
Esperat i Veronikija; prep Lazar i`6 vâ Galilïiscï gorï postiv›i s6; Sv.
Onisifor i Porfirije.

19 Ovoga dana DE^. 53 imaju jo{ œoba Trifuna, Antioha i NikostrataŒ.


20 Praznik osve}ewa crkve Bogorodi~ine œna izvoruŒ ustanovqen je u spomen pojave Bogo-
rodice ne izvoru u Carigradu (450. godine). Ovaj doga|aj praznuje se i u petak pashalne nedeqe.
Upor.: Arhiepiskop Sergiè (Spasskiè), Polnáè mesàceslov Vostoka, t. II, Svàtoè Vostok, ~astâ
pervaà, Vladimir 1901, 208.
21 DE^. 53 imaju jo{ i sv. cara Justijana (sic!) Novog.
22 U hagiolo{koj literaturi je izneto mi{qewe da je spomenuti car Justinijan Novi za-
pravo Justinijan Rinotmet (685–695), koji je bio sahrawen u Sv. apostolima.
23 U minejima XIII i XIV veka pomen otaca ^etvrtog vaseqenskog sabora pada 16. jula.
182 Tatjana Subotin-Golubovi}

18. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~enik Emilijan, Sv. mu~. Ijakint.
Samo stihovi: Sv. mu~. Markel; prep. Pamvo. Samo spomen: Sv. otac Stefan,
arhiepiskop carigradski; prep. otac i ispovednik Jovan, mitropolit halki-
donski; obnova crkve presvete Bogorodice u Kalikratiji.24
19. jul Sinaksar sa stihovima: prep. otac Dij; prep. mati Makrina. Samo
stihovi: Sv. 4 isposnika; Sv. Apolinarije i Vitalije. Samo spomen: prep. otac
Grigorije Novi ispovednik
20. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. prorok Ilija.
21. jul Sinaksar sa stihovima: prep. otac Simeon, Hrista radi Jurodivi,
i Jovan; Sv. prorok Jezekiq. Samo stihovi: Sv. mu~enici u Meletini; Sv. mu-
~enici Just i Matej; Sv. Ignatije Stironit; Sv. mu~. Evgenije. Samo spomen:
Sv. mu~enici Teodor, Georgije; sâborâ s(v6)t(a)go El6vò6r›a bli9â Ksirolo±a,
i Sv. mu~. Akakije vâ Eptaskalï, i Sabor svete Bogorodice u Armati.25
22. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. mironosnica Marija Magdalena; Sv.
mu~enici Trofim i Teofil. Samo stihovi: Sv. mu~enica Markelija; Sv. Amo-
nije, episkop rimski.
23. jul Sinaksar sa stihovima: prenos mo{tiju Sv. mu~. Foke iz Sinope;
Sv. mu~. Foka Novi. Samo stihovi: prep. Ana i`6 vâ L6vkatï; Sv. mu~enici
pobijeni od strane Bugara. Samo spomen: Sv. 7 mu~enika u Haldeji; Sabor Sv.
proroka i prete~e Jovana Krstiteqa vâ Ñlimpji, bli9â s(v6)t(a)go òomi vâ
Anò6mji.
24. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~enica Hristina; Sv. prepodobna
Evpraksija; prepodobna Olimbijada. Samo stihovi: Sv. mu~. Kapiton; Sv. Jer-
mogen.
25. jul Sinaksar sa stihovima: Uspewe Sv. Ane; 165 svetih otaca koji su
skupili na saboru protiv Origena;26 spomen hri{}ana koje su Bugari pobili;
Sv. mu~enici Sankt, Satur, Atal i Blandin. Samo stihovi: Sv. mu~. Apion; Sv.
mu~enica Jerusalima. Samo spomen: prep. otac Simeon i`6 vâ ñgradï; obnova
(hrama) arhan|ela Mihajla i`6 vâ Hallïhâ; Sabor sv. Bogorodice bli9â novaa-
go prïdïla.
26. jul Sinaksar sa stihovima: sve{tenomu~enik Jermolaj, i sa wim po-
stradali Jermip i Jermokrat; Sv. mu~enica Oreozila.
27. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. velikomu~enik Pantelejmon. Samo sti-
hovi: spomen slepca koga je Pantelejmon iscelio; prep. mati Antusa sâstavl{i

24 U PE] 42 — Kalistratiji. Upor.: Arhiepiskop Sergiè, Nav. delo, 217. Prema Sergiju,
re~ je o obnovi hrama Bogorodi~inog koji su za vladavine Konstantina Velikog podigla dvojica
bra}e Florentije i Kalistrat u Carigradu, a oko koje su se kasnije razvila dva manastira.
25 Sva tri spomena vezana su za Carigrad: hram u Ksirolofu podignut je u vreme cara Ar-
kadija (395–408), hram u Eptaskalu je podignut u vreme Konstantina Velikog, Armatijeva obiteq
tako|e se nalazila na carigradskoj teritoriji.
26 Peti vaseqenski sabor, koji je bio odr`an u Carigradu 553. godine.
Kalendari srpskih rukopisa prve polovine Hç veka 183

bl(a)go~âstivou ñbitïlâ mantin6iskuä; Sv. 153 mu~enika ba~ena u more u


Trakiji; prep. Manuil.
28. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. apostoli, srodnici prvomu~enika Ste-
fana, Prohor, Parmen i Nikanor. Samo stihovi: Sv. apostol Timon; Sv. mu~.
Akakije Novi; Sv. mu~enica Drosis vâ roudou 9latou vâvr`6na. Samo spomen:
prep. mati Irina iz Kapadokije l6`6æi vâ ñbitïlá 9latago vlagaliæa; obno-
va crkve presvete Bogorodice vâ D jakonisï.27
29. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~. Kalinik; Sv. mu~. Evstatije u An-
kiri. Samo stihovi: Sv. apostol Artem (od 70). Samo spomen: Sv. Konstantin,
patrijarh carigradski, (umro 677. godine); Sv. mu~enici — otac, majka i dvoje
dece.
30. jul Sinaksar sa stihovima: Sv. apostoli Sila i Siluan (od 70); Sv.
Jovan Stratilat. Samo stihovi: Sv. Vasiliskos; vâ tâ`d6 d(â)nâ i`6 ª polati
prïho`d6n›6 ~(â)st(â)naago kr(â)sta kâ c(a)r(â)skomou gradou.
31. Sinaksar sa stihovima: prep. Evdokim Novi; Sv. mu~enica Julita i`6
vâ K6sarji. Samo stihovi: Sv. apostol Tihik; Sv. apostol Trofim; Sv. Josif iz
Arimateje; Sv. 12 mu~enica u Rimu. Samo spomen: obnova hrama Bogorodi~inog
u Vlaherni, gde su polo`eni wena riza i pokrov.

Mesec avgust:
1. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~enici Eleazar, Solomonida i deca
wena — Antonin, Avim, Gurije, Eleazar, Evsevije, Samon, Markel; Sv. 9 mu~e-
nika postradalih u Sidu pamfilijskom: Leontije, Ata, Aleksandar, Kindej,
Mnisitel, Kirijak, Minej, Katun i Evkled. Samo stihovi: Sv. Papa Novi; Sv.
mu~. Eleazar; Sv. mu~. Kirijak; Sv. Polijevkt.
2. avg. Sinaksar sa stihovima: Prenos mo{tiju Sv. prvomu~enika i arhi|a-
kona Stefana;28 Obretewe mo{tiju sv. mu~enika Dade, Kindilijana i Maksima.
Samo spomen: Obnova crkve Sv. Jovana Bogoslova blizu Velike crkve;29 Sv. Fo-
ka; Sv. 7 otroka u Efesu; spomen blago~astivog cara Justina u Apostolima.30
3. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. oci Dalmatije, Favst i Isakije; Sv.
mu~. Stefan i i`6 sâ nimi. Samo stihovi: Sv. prep. otac Jovan, iguman ñbit-
ïli pat6lari6ská6; Sv. Solomonija mironosnica; Sv. apostol Kuart; prepo-
dobna Teoklita.

27 Hram Bogorodice u Djakonisi (sa `enskim manastirom) nalazio se na potezu izme|u Sv.
Irine i Sv. Sofije.
28 Stefanove mo{ti su prenete iz Jerusalima u Carigrad oko 428. gopdine.
29 Ovaj hram podigao je Justinijan (527–565), a u wemu su se jo{ proslavqali i sv. mu~.
Trifon (1. februara), Jevstatije sa dru`inom (13. decembra), mu~enik Antipa (11. aprila), Jovan
Stratilat (30. jula).
30 Krunisawe Justinijanovo.
184 Tatjana Subotin-Golubovi}

4. avg. Sinaksar sa stihovima: Prenos mo{tiju prep. mu~enice Evdokije;


Sv. mu~enica Ina; osve}ewe carskog hrama Hrista Svedr`iteqa. Samo stiho-
vi: Sv. mu~. Elevterije; Sv. mu~. Tatuil.
5. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~enik Evgenije. Samo stihovi: dva
Sv. mu~enika — Katidije i Katidijan; Sv. Nona, mati Grigorija Bogoslova; Sv.
mu~. Sovel; Sv. Favije, arhiepiskop rimski.
6. avg. Preobra`ewe Gospodwe.
7. avg. Sinaksar sa stihovima: prep. mu~. Dometije Persijanac i dva we-
gova u~enika; blago~astive carice Pulherija i Irina — u Svetim apostoli-
ma.31 Samo stihovi: prep. Ior; prepodobna Potamija ^udotvorica; Sv. Narkis,
patrijarh jerusalimski; Asterije Sinklitik; Sv. Perehije; Sv. Sozon Nikomi-
dijski; Sv. mu~. Stirakije.
8. avg. Sinaksar sa stihovima: prep. otac Emilijan, episkop kizi~ki; Sv.
Miron ^udotvorac, episkop kritski. @itije bez stihova: prep. otac Teodosije,
iguman orovski. Samo stihovi: Sv. mu~. Elevterije i Leonid, i deca; Sv. dva
mu~enika; Sveti egipatski isposnici. Samo spomen: Obnova hrama Sv. aposto-
la Petra i Pavla vâ prikrilji s(v6)t(a)go ap(o)s(to)la i b(o)goslova Çñanna
vânoutrâ ~(â)st(â)nago hrama s(v6)tá6 B(ogorodi)c6 vâ Marnakji; prep. Kasi-
jan; spomen pomra~ewa sunca od {estog do devetog ~asa 6399. (891) godine, u
vreme careva Lava i Aleksandra.
9. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. apostol Matej; Sv. mu~enici postrada-
li za svete ikone vâ mïdnáhâ vratñhâ — Julijan, Markijan, Jovan, Jakov,
Aleksije, Dimitrije, Fotije, Petar, Lav i Marija patrikija;32 obretewe neru-
kotvorenog obraza i`6 vâ Kamouljanï spisanâ i`6 vâ s(v6)t(i)hâ ñ(tâ)c6mâ
na{imâ Grjgorj6mâ 6p(i)sk(o)pomâ nisskám(â). Samo stihovi: Sv. Psoe, Sv. An-
tonije Aleksandrijski. Samo spomen: Sv. otac Konstantin, episkop carigrad-
ski — sabor u wegovoj obiteqi.
10. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~. Lavrentije, Ksist, Ipolit. Samo
stihovi: Sv. mu~enici u Litiji.
11. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. velikomu~enik Evplo; povest o neru-
kotvorenom obrazu. Samo stihovi: Sv. prep. Pasarion; prep. Iron filozof;
obnova crkve Sv. Bogorodice u Eleusi; Sv. mu~. Neofit, Zinon, Gaj, Marko,
Makarije i Gajen — sabor wihov u hramu Sv. Kozme i Damjana u Darijevoj obi-
teqi (u Carigradu).
12. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~. Fotije i Anikita. Samo stihovi:
prep. Palamon; Sv. 12 mu~enika.
13. avg. Sinaksar sa stihovima: Prenos mo{tiju sv. Maksima ispovedni-
ka; carica Irina, ktitorka Pantokratorova.33 Samo stihovi: Sv. mu~. Panfil

31 Carica Irina je obnovila po{tovawe ikona (797–802). Obe carice su, verovatno, bile
sahrawene u crkvi Svetih apostola.
32 U Carigradu u vreme Lava Isavrijskog 730. godine.
33 U DE^. 43 za caricu Irinu jo{ stoji œu mona{tvu Ksenija monahiwaŒ.
Kalendari srpskih rukopisa prve polovine Hç veka 185

i Kapiton — sabor wihov u hramu Sv. Jefimije u Olimvriji; prep. Sergije i


Stefan; prep. Serid;34 Sv. mu~. Koronat; Sv. Evdoksija carica u Svetim apo-
stolima.35
14. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. prorok Mihej. Samo stihovi: Sv. mu~.
Ursikije; Sv. mu~. Markel, ep. apamejski; Sv. Lukije voin; Uno{ewe ~asnog kr-
sta u palatu.36
15. avg. Uspewe Bogorodice
16. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~. Diomid. Samo stihovi: prep. He-
rimon; prep. Ravul; Sv. 33 mu~enice u Palestini; prep. Eglon; ~udo u hramu
`ivonosnog isto~nika.37
17. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~. Miron; Sv. mu~enici Straton,
Filip, Evtihijan. Samo stihovi: Sv. Kiprijan (zajedno sa Stratonom i ostali-
ma). Samo `itije: Sv. mu~. Pavle i Julijanija. Samo spomen: Sv. mu~. Levkije,
Koronat i dru`ina wihova; sabor Bogorodi~in u Elenijani.38
18. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~. Flor i Lavr; Sv. mu~. Jermo, Se-
rapion i Polijen. Samo stihovi: s(v6)to6 mno`âstvo niæjihâ 0 i`6 idñlá
sâkrô{i{6 0 ñgn7mâ skon~a{6. Samo spomen: Sv. mu~enica Julijanija bli9â
Strovila; Sv. mu~. Leont; 4 isposnika u pustiwi.
19. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. Andrej Stratilat i s wim jo{ 2500
postradalih; Sv. mu~enici Timotej i Agapije i Teokla. Samo stihovi: Sv. mu~.
Evtihijan.
20. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. prorok Mihej; Sv. mu~. Sevir, Mem-
non, Kentirion. Samo stihovi: Sv. 37 mu~enika u Vizoji tra~koj. Samo sinak-
sar: Sv. mu~. sve{tenici Iliodor i Dos. Samo spomen: Sv. mu~enica Fotinija
vân6 vratâ vlah6rânskihâ; Sv. otac Pavle, arhiepiskop carigradski.39

34 U DE^. 43 — Iserid.
35 U DE^. 43 — carica Evdokija, umrla u Sv.apostolima. (Isto i u Sirmundovom sinaksaru).
36 Povratak ~asnog Krsta iz Sv. Sofije u carsku palatu.
37 U DE^. 43 (minej za avgust) — glavni praznik ovoga dana je Prenos ubrusa iz Edese (u
Sv. Sofiju u Carigradu), koji se dogodio 944. godine u vreme Konstantina Porfirogenita; za
wim sledi sv. Diomidije. Interesantno je da u prologu Arhiva SANU br. 53 (prepisanom u mana-
stiru Lesnovu 1330. godine), spomen prenosa ubrusa stoji na drugom mestu, posle velikog zemqo-
tresa i pre Diomidija i mu~enika Mirona. U HIL. 426, me|utim, ovog praznika uop{te nema.
Interesantno je, me|utim, da srpski mineji XIV veka imaju slu`bu Ubrusu (DE^. 32, UB Beograd
]orovi} 17, Narodna biblioteka Srbije 647/ Bratkov minej).
[to se ~uda vezanog za `ivonosni isto~nik ti~e, kada je voda prvo nestala a zatim se po-
javila, izneta je pretpostavka da je ovime obele`en doga|aj iz 554. godine (u vreme Cara Justini-
jana), kada je stra{an zemqotres pogodio Carigrad.
38 Ovoga dana DE^. 43 imaju, osim mu~enika Mirona, samo jo{ Sv. mu~enike Stratona,
Filipa, Jevtihijana (`itije) i Sv. mu~enike Levkija i Koronata sa dru`inom.
39 U DE^. 43 umesto proroka Miheja pojavquje se Sv. prorok Samuilo, a isto tako i Sv.
mu~enica Fotina kod kapije vlahernske; ostalo je isto kao u HIL. 426.
186 Tatjana Subotin-Golubovi}

21. avg. Samo sinaksar: Sv. apostol Tadej, koji je kelevej. Sinaksar sa sti-
hovima: Sv. mu~enica Vasa i ~eda wena — Teognija, Agapije i Pist. Samo spo-
men: Sv. Teoklitija ~udotvorica.
22. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~. Agatonik i sa wim Zotik, Zinon,
Teoprepije, Akindin i Sevirijan; Sv. mu~enica Antusija i Amanasije, epi-
skop koji ju je krstio, i sluge wene Neofit i Hrisim. Samo stihovi: Sv. Iri-
nej, Ior i Oronesim.40
23. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~. Lup; Sv. mu~. Irinej, ep. sirmij-
ski; Sv. sve{tenomu~enik Irinej, episkop lugdanijski; Sv. otac Kalinik, pa-
trijarh carigradski. Samo stihovi: Sv. 38 mu~enika u Trakiji.41
24. avg. Sinaksar sa stihovima: prenos mo{tiju apostola Vartolomeja;
Sv. mu~enik Tatijan; prep. otac Georgije Jezernik.42
25. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. apostol Tit, ep. gortinski, u~enik
Sv. apostola Pavla; Sv. otci Epifanije, Mina, Genadije, Jovan — arhiepisko-
pi carigradski.43
26. avg. Sinaksar sa stihovima: Sv. mu~enici Andrijan i Natalija. Samo
stihovi: Sv. mu~enici postradali sa Adrijanom; Sv. mu~enici Atik i Sisini-
je; prep. Vistion.
27. avg. Sinaksar sa stihovima: prep. otac Pimin; prep. otac Liverije
Ispovednik, arhiepiskop rimski; prep. otac episkop kudrovijski.44 Samo sti-
hovi: Sv. mu~enica Evlampija; ap. Filip koji je krstio u{kopqenika Etio-
pqanina; Sv. Antusa Nova.
28. avg. Sinaksar sa stihovima: prep. otac Mojsej Murin. Samo sinaksar:
prep. otac Serapion. Samo stihovi: Sv. 36 mu~enica;45 sv. Diomid i Lavrenti-
je; pravedni Jezekija; Sv. Ana, k}i Fanuilova.
29. avg. Sinaksar sa stihovima: Usekovawe glave Sv. Jovana Prete~e. Sa-
mo stihovi: prep. Sarmat; prep. Vrijenije; Sv. Jevalije.
30. avg. Sinaksar sa stihovima: prep. otac Fantin ^udotvorac; sve{teno-
mu~enik Filiks, i sa wim Furtunijan, Septemijan, Januarije, Filiks. Samo
stihovi: Sv. 6 mu~enika; Sv. sve{tenomu~enik Filonid, ep. kurijski. Samo
spomen: patrijarsi carigradski Aleksandar, Jovan, Pavle Novi — sabor wihov
u Velikoj Crkvi.46

40 U DE^. 43 ovoga dana proslavqa se i Sv. mu~enik Lup.


41 U DE^. 43 nema tra~kih mu~enika.
42 U DE^. 43 glavni svetac dana je Sv. sve{tenomu~enik Jevtihije, u~enik sv. Jovana Bo-
goslova; prenos mo{tiju apostola Vartolomeja zastupqeno je sinaksarskim `itijem.
43 U DE^. 43 glavni praznik dana je Povratak mo{tiju sv. apostola Vartolomeja, a za wim
sledi Sv. apostol Tit. Nema spomena carigradskih patrijaraha.
44 Kao i ovde, i u DE^. 43 kudrovijski episkop je bezimen. Me|utim, u Sirmundovom si-
naksaru sa~uvano je wegovo ime — to je sv. Osija Ispovednik (umro 358. ili 359. godine u Kordo-
bi): tou en agioij patroj hmwn Osiou episkopou Koudroubhj.
45 U Sirmundovom sinaksaru — 33 mu~enice.
46 U DE^. 43 slu`i se slu`ba svetim carigradskim patrijarsima Aleksandru, Jovanu i
Pavlu, a Fantin ima samo sinaksarsko `itije.
Kalendari srpskih rukopisa prve polovine Hç veka 187

31. avg. Sinaksar sa stihovima: polagawe ~asnog pojasa i rize, prenos iz


episkopije Zili, pri caru Justinijanu;47 vâ tâ`(d6) d(â)nâ vâspominan›6 báv-
{omô ~äd6si 0 polo`6n›6 ~(â)st(â)naago poasa pr(ï)s(v6)tá6 B(ogorodi)c6 na
c(a)r(i)cô Zoä 0 sâprou`nicou Lâva c(a)ra. Samo sinaksar (bez stihova): spo-
men crkve Bogorodi~ine u Neoriji.48 Samo spomen: Sv. mu~. Fileort; Sv. mu~.
Dijadoh; Sv. apostol Pudije; 4 sveta mu~enika: Mina, Favst, Andreja i Ira-
klije; 4 sveta mu~enika iz Perside pamfilijske.

Tatjana Subotin-Golubovi}
CALENDARS OF THE SERBIAN EARLY
15TH CENTURY MANUSCRIPTS

Within the corpus of Byzantine manuscripts, a prominent place is occupied by


synaxaria, collections of texts in which hagiographic material is arranged according
to the calendar order. The differences among such collections are to be noted in the
structure, composition and size of the texts included. The existence of text collec-
tions in which early hagiographies are compiled and partly codified can be traced
back into the 6th to 7th centuries. The principle center of agglomeration and codifica-
tion of this type of materials used to be Constantinople.
The older type synaxaria, known as prolog in Slavonic tradition, authored by
Constantin from Mokissa, have been preserved in relatively large numbers of South-
ern Slavic transcripts. The prologs of the newer type, the so called “verse prologs”
(regularly preceded by a few short verses), might have been translated, according to
the opinion of D. Bogdanovi}, as early as the end of the 13th century, and in the Ser-
bian environment. This opinion is corroborated by the fact that the oldest hitherto
preserved prologs of this type, dating from the 14th century, were written in the
Serbain redaction of Old Church Slavonic. Bogdanovi}'s studies of prologs is based
on manuscripts from the monastery of De~ani. A relative abundance of verse prologs
is treasured in the library of the monastery of Chilandar. Introduction of the new type
of prolog has undoubtedly been caused by the introduction of the Jerusalem typicon
into the liturgical practice of the Serbian church.
Occasionally, hagiographic texts used to be inserted into menaion acolouthia
after the sixth ode of the canon. Presently the oldest Serbian menaion containing

47 Polagawe ~asnog pojasa i rize Bogorodi~ine u Halkopratiji u vreme cara Arkadija


(395–408).
48 Obnova hrama Bogorodi~inog u Neoriji (iz 5. veka, u Carigradu); hram je obnovqen po-
{to su ga opqa~kali ikonoborci u vreme Mihajla i Teodora (842–867).
188 Tatjana Subotin-Golubovi}

hagiographies of the new type is the MS nr. 11 from the Archives of the Serbian
Academy of Sciences and Arts, written sometime around 1400 A.D. Thus menaia
also include multiply augmented hagiographic materials. The comparative analysis
of prologs and menaia for the months of July (MS De~ani 53, Pe} 42, Chilandar 426)
and August (De~ani 43, Pe} 42, De~ani 53) has shown that texts from verse prologs
used to be incorporated into menaia practically unaltered.49

49 Rezime prevela na engleski Jasna Vlaji}-Popovi}.