You are on page 1of 115

ბუნების შემსწვალელი ბილიკები

ბუნების შემსწვალელი ბილიკები თბილისი 2013

თბილისი

2013

ბუნების შემსწავლელი ბილიკები

ბუნების შემსწავლელი ბილიკები 2
ბუნების შემსწავლელი ბილიკები 2
ბუნების შემსწავლელი ბილიკები 2
ბუნების შემსწავლელი ბილიკები 2
ბუნების შემსწავლელი ბილიკები 2

2

ბუნების შემსწავლელი ბილიკები 2

შინაარსი

შესავალი --------------------------------------------------------------------------- 4

ადგილმდებარეობა A - გლდანის ტბა ----------------------------------------- 5

ადგილმდებარეობა B - თბილისის ზღვა -------------------------------------- 30

ადგილმდებარეობა C - კოჯორი ----------------------------------------------- 55

ადგილმდებარეობა D - კუს ტბა ------------------------------------------------ 83

D - კუს ტბა ------------------------------------------------ 83 3
D - კუს ტბა ------------------------------------------------ 83 3

3

D - კუს ტბა ------------------------------------------------ 83 3

შესავალი

გერმანიის საერთაშორისო საზოგადოებისა giz და ილიას სახემლმწიფო უნივერსიტეტის ერთობლივი პროექტის ფარგლებში, ეკოლოგიური ტურიზმის განვითარების ცენტრმა თბილისის შემოგარენში მოაწყო სასწავლო-სალაშქრო ბილიკები.

ბილიკების იდენტიფიცირება მოხდა ილიას უნივერსიტეტის სამაგისტრო პროგრამების თემატიკის მიხედვით. აღნიშნული პროექტი გულისხმობს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამაგისტრო პროგრამების პრაქტიკული მასალით გამდიდრებას. შერჩეულ ბილიკებზე მოხდა საინფორმაციო დაფების დამონტაჟება, შეიქმნა ელექტრონული ბაზა მარშრუტებზე მოპოვებული ინფორმაციის შენახვისა და განახლებისთვის, ასევე მოხდა პროგრამული უზრუნველყოფა, რომლის საშუალებითაც შესაძლებელია მარშრუტებზე არსებული ინფორმაციის მობილურ მოწყობილობაში ჩამოტვირთვა. შეიქმნა ონლაინ ვიკი სისტემა (პორტალი) http://www.traces.iliauni.edu.ge/, რომელზეც მოთავსებულია სრული ინფორმაცია სალაშქრო მარშრუტების შესახებ და შესაძლებელია მისი მარტივად ჩამოტვირთვა და განახლება. შეიქმნა აპლიკაცია სმარტფონებისთვის, რომელიც ნებისმიერ დაინტერესებულ პირს საშუალებას აძლევს ჩამოტვირთოს მარშრუტების რუკები, ინფორმაცია მათთვის საინტერესო ობიექტების შესახებ შემდეგ პლატფორმაზე: iPhone (iPhone 5-ის საშუალებით, 3G და 3Gs ვერსიებზე თავსებადი), ანდროიდი. პროგრამის ინტერფეისი არის მარტივ ინგლისურ ენაზე და მომხმარებლისთვის ადვილად გამოსაყენებელი. პროგრამას აქვს შემდეგი ფუნქციები:

GPS-ის ძირითადი ფუნქციები (პოზიციების ჩვენება, სიმაღლე, სიგნალის სიზუსტე);

– მონაცემთა ბაზიდან შემადგენლობის (ტექსტი, სურათი, ცხრილი და ა.) ჩამოტვირთვის უნარი ოფლაინ რეჟიმში გამოსაყენებელი ვებსერვერის საშუალებით;

– ოფლაინ რეჟიმში HTML გვერდების ჩვენება;

GPS მონიტორინგი ოფლაინ რუკებზე;

– სასურველი დაფარვის წერტილები რუკაზე. ამავე პროექტის ფარგლებში შეიქმნა მოცემული საველე მეგზურიც ქართულ და ინგლისურ ენაზე, რომელიც სრულად შიცავს სასწავლო-სალაშქრო ბილიკების გასავლელად საჭირო ინფორმაციას.

4

ბილიკების გასავლელად საჭირო ინფორმაციას . 4
ბილიკების გასავლელად საჭირო ინფორმაციას . 4
ბილიკების გასავლელად საჭირო ინფორმაციას . 4

ადგილმდებარეობა A - გლდანის ტბა

ადგილმდებარეობა A - გლდანის ტბა 5
ადგილმდებარეობა A - გლდანის ტბა 5
ადგილმდებარეობა A - გლდანის ტბა 5

5

ადგილმდებარეობა A - გლდანის ტბა 5

ადგილმდებარეობა A - გლდანის ტბა

ზოგადი დახასიათება

ტერიტორია მოიცავს გლდანის დასახლების ზედა ნაწილს, სოფ. გლდანს, გლდანულას და მიმდებარე აგარაკებს. გლდანის საპყრობილისა და მის ახლომდებარე ტერიტორიას. დიდი ტბის (გლდანის ტბა, თეთრი ტბა), პატარა ტბის, შემოგარენს, მდ. გლდანისხევის ხეობის მოკლე მონაკვეთს, გლდანულას ხიდთან და მისი მარჯვენა შენაკადის, ღვარცოფული ხევის ქვემო წელს, ნასერალის ქედს, გლდანის ძველი ნაგავსაყრელის ტერიტორიას, მდ. ხევძმარის ხეობასა და ახალი რკინიგზის ხაზის მონაკვეთს, ასევე, გლდანი-ნორიოს მონაკვეთის შემოვლითი გზის გარკვეულ ნაწილს.

გეოლოგია. გეოლოგიურად ეს მონაკვეთი მრავალფეროვნებით არ გამოირჩევა. მისი მცირე ნაწილი აგებულია მეოთხეული ნაფენებით, ალუვიონით, ღორღით, რიყნარით, რომლებიც გლდანისხევის ხეობაში საკმაოდ ვიწრო ზოლად ვრცელდება. შესასწავლი ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი აგებულია ზედა პალეოგენური და ქვედა ნეოგენური თიხებით, თიხოვანი ფიქლებით, იშვიათად ქვიშაქვებით, ზოგან კონგლომერატებით. უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლურ ნაწილში, მდ. ხევძმარის ხეობაში და მის გაყოლებაზე გეოლოგიური სუბსტრატი წარმოდგენილია შუა ნეოგენური მასიური და წყალგაუმტარი თიხებით, თიხოვანი ფიქლებით, რომლებიც რიგ შემთხვევებში მაღალი სიმყიფითა და ადვილად შლადობით გამოირჩევა. აღნიშნული მდგომარეობა განაპირობებს ამ მონაკვეთებში შესაბამისი გეომორფოლოგიური და გეო-დინამიური პროცესების ინტენსივობას.

გეომორფოლოგიური

მდ.

გლდანისხევი აქტიური წყალმოვარდნებით ხასიათდება, თუმცა წყალმოვარდნებისა და ღვარცოფების თვალსაზრისით უფრო დიდი საფრთხის შემცველია არა მდ. გლდანისხევი, არამედ მისი მარჯვენა შენაკადი, რომელიც მას გლდანულას ხიდთან

და

გეოდინამიური

პროცესები.

აღსანიშნავია,

რომ

გეოდინამიური პროცესები . აღსანიშნავია , რომ 6
გეოდინამიური პროცესები . აღსანიშნავია , რომ 6

6

გეოდინამიური პროცესები . აღსანიშნავია , რომ 6

უერთდება. მოკლე ნაკადის ფორმირება და დიდი შეფარდებითი ვარდნა ხელს უწყობს სტრუქტურული და ქვა-ტალახიანი ნაკადების უშუალოდ საყოფაცხოვრებო ობიექტებთან მოვარდნას, რაც აზიანებს გზებს, ხიდებს, დამცავ ნაგებობებს და სხვა საკომუნიკაციო ერთეულებს. გარდა ამისა, პერიოდულად ხდება ნატანი მასალით კალაპოტის ამოვსება, რომლის გაუწმენდაობის შემთხვევაში დაგროვილი მასა ავსებს ხევს და მორიგი მოვარდნისას მნიშვნელოვნად იზრდება მიმდებარე საცხოვრებელი უბნის დაზიანების საფრთხე. აღნიშნულმა პროცესებმა არაერთგზის გამოიწვია საინჟინრო კაპიტალური ნაგებობების დაზიანება და ნგრევა, რასაც სავალალო შედეგები მოჰყვა. მდ. ხევძმარის ხეობა ხასიათდება შედარებით ღრმად ჩაჭრილი და ციცაბო კალთებიანი რელიეფით. აქ მეწყერსაშიში ქანების წყლით გაჯერება იწვევს ნიადაგისა და დედაქანის მოწყვეტას და დაძვრას. მეწყრული სხეულები ვითარდება ხაზობრივად, ხევის გაყოლებით, ორივე ნაპირზე, უფრო მეტად კი მარცხენა ფერდობზე. რაც შეეხება მარჯვენა ფერდობს, მეწყრული პროცესები გააქტიურდა გზის გაყვანის და ხევისთვის ორმაგი, თიხით ნაგები ვიწრო წყალგამტარის დატოვების შემდეგ. გვერდითმა შენაკადმა ხევმა ამოავსო აღნიშნული წყალგამტარი და განაგრძო ამოვსებული მასალის წყლით გაჯერება. აღნიშნული პროცესების შედეგად დაიწყო მასალის მასიური დაძვრა, ამიტომ, მის ქვემოთ მდებარე ვაკე რელიეფის მქონე ტერასაც მისი ზეგავლენის არეალში მოექცა. ამას დაემატა რკინიგზის მშენებლობის შედეგად გაშიშვლებული ფერდობები და დაგუბებული წყლის მასა, რომელიც, ასევე განაპირობებს მეწყრული პროცესების გააქტიურებას. ხევის გაყოლებაზე მიმდინარეობს სიღრმითი და უკუსვლითი ეროზიული პროცესები, ხოლო ქვემოთ - გვერდითი ეროზიული პროცესები, რის შედეგადაც წარმოიქმნება ჩაქცევები, გაშიშვლებები და მეანდრირებული ადგილები. ქვედა ნაწილში გვხვდება სუფოზიური პროცესები, ხოლო ნასერალის ქედისათვის დამახასიათებელია თანაბარი დენუდაციური პროცესები, რომელიც განსაკუთრებულ რისკებს არ შეიცავს.

, რომელიც განსაკუთრებულ რისკებს არ შეიცავს . 7
, რომელიც განსაკუთრებულ რისკებს არ შეიცავს . 7

7

, რომელიც განსაკუთრებულ რისკებს არ შეიცავს . 7

კლიმატი და შიდა წყლები. კლიმატურად გაბატონებულია აღმ. საქართველოს თბილი სემი-ჰუმიდური, სუბტროპიკული ჰავა ხანგძლივი ცხელი ზაფხულით და ზომიერად გრილი ზამთრით, ნალექების მაქსიმალური რაოდენობა გაზაფხულზე მოდის. მაისსა და ივნისში, ნალექების რაოდენობა 500-550 მმ-ს აღწევს. ზამთარში მდგრადი თოვლის საბურველი ტერიტორიის მხოლოდ ზედა ნაწილში გვხვდება. ჰიდროგრაფიული ქსელი არც ისე მდიდარია, მუდმივ ნაკადებს ახასიათებს მცირე დებეტი, ხოლო პერიოდული ნაკადები ხშირად შრება ხოლმე, რასაც რიგ შემთხვევებში, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, მოსდევს ღვარცოფული ნაკადების წარმოქმნა.

ნიადაგები. დამახასიათებელია მდელოს ყავისფერი, კარბონატული და ზედა ნაწილში, ტყის ყავისფერი ნიადაგები, ლოკალურად დაჭაობებული ნიადაგები სქელი, საშუალო და ზოგან საკმაოდ მძლავრი ჰუმუსოვანი ჰორიზონტით.

მცენარეული საფარი. ქვედა ნაწილში, საქალაქო და სააგარაკო დასახლებებში ბუნებრივი მცენარეული საფარი სრულიად განადგურებულია და პირვანდელი სახით, თითქმის, აღარ არის შემონახული. ტბების შემოგარენში, ლოკალურად განვითარებულია ჭაობის და ჭარბტენიანი ეკოსისტემებისთვის დამახასიათებელი ფორმაციები: ისლი, ლელქაში, ჭანგა, ლაქაში და სხვ. ხევძმარის და გლდანისხევის შემოგარენში ვრცელდება სტეპის მცენარეულობა, ალაგ-ალაგ მდელოს ელემენტებით, ზოგან ფრიგანით და ნახევარბუჩქნარებით, ალაგ-ალაგ ერევა ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარი, ძეძვის, შავჯაგას, ჯაგრცხილას, თრიმლის, გრაკლას, ასკილის, კუნელის მონაწილეობით. ნასერალის ფერდობები დაფარულია ჯაგრცხილნარ-მუხნარი დერივატებით და დაბალპროდუქტიული მუხნარი ტყით, მინდვრის ნეკერჩხლის, ჯაგრცხილის და იფანის მონაწილეობით, ზოგან ხელოვნური ფიჭვნარით და ღვიებით. ტერიტორიის ნაწილი გამოყენებულია ბაღებად და საძოვრებად.

ადგილმდებარეობასთან მიმავალი ტრანსპროტი: მიკროავტობუსი № 180, № 85

მიმავალი ტრანსპროტი : მიკროავტობუსი № 180, № 85 8
მიმავალი ტრანსპროტი : მიკროავტობუსი № 180, № 85 8

8

მიმავალი ტრანსპროტი : მიკროავტობუსი № 180, № 85 8

მარშრუტი A. I.

მარშრუტის სახელწოდება:

გლდანის დიდი ტბა - ახალი რკინიგზა -

მდ. ხევძმარის

ხეობა.

მარშრუტის

თემატიკა:

ბუნებრივი

კატასტროფები,

მათი

მართვა

და

პრევენცია,

ეკოსისტემების ეკოლოგია.

მარშრუტის სიგრძე: 4 კმ

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 3 სთ

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 560/650 .

გზის სახეობა: ასფალტირებული გზა, სასოფლო გრუნტის გზა, საფეხმავლო ბილიკი.

საინფორმაციო წერტილები: 1. გლდანის დიდი ტბა; 2. დაბზარული ვაკე რელიეფის მქონე ტერასა; 3. ხელოვნური დამბა; 4. მეწყრის ზემოქმედების შედეგად წაღებული გზა; 5. გლდანის ყოფილი ნაგავსაყრელი; 6. ნიადაგის ჭრილი; 7. გლდანის მეწყერი,

საველე ამოცანები: 1. განსხვავებულ ეკოსისტემათა ურთიერთზეგავლენისა და უარყოფითი შედეგების განსაზღვრა; 2. მომავალში სავარაუდოდ დამეწყრილი ტერიტორიის და მეწყრის დამანგრეველი შედეგების თავიდან ასაცილებლად პრევენციული ზომების განსაზღვრა.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტის საწყისი წერტილია გლდანის დიდი ტბა, საიდანაც იგი მიემართება აღმოსავლეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთის მიმართულებით, მდ. ხევძმარის ხეობისკენ და სრულდება გლდანის მეწყერთან. მარშრუტის ფარგლებში შეირჩა რამდენიმე სასწავლო წერტილი, რაც ემსახურება ეკოსისტემების ტიპებისა და მათი მრავალფეროვნების განსაზღვრას და ასევე გეომორფოლოგიური და გეოდინამიკური პროცესების შესწავლას.

და გეოდინამიკური პროცესების შესწავლას . 9
და გეოდინამიკური პროცესების შესწავლას . 9

9

და გეოდინამიკური პროცესების შესწავლას . 9

მარშრუტი იწყება გლდანის ტბის შემოგარენთან და გრძელდება მშენებარე რკინიგზის მიმართულებით. ამ მონაკვეთში კარგად მოჩანს მშენებარე რკინიგზა და ცხადად იკვეთება გარემოზე ანთროპოგენური ზემოქმედება. თავდაპირველად მარშრუტი ასფალტირებულ გზას მიუყვება, ხოლო გლდანის ციხის სიახლოვეს უხვევს მარჯვნივ და მცირე აღმართის ავლის შემდგომ თხემის გაყოლებით მიუყვება გრუნტის გზას. მარშრუტის ამ მონაკვეთში გვხვდება საინფორმაციო დაფა. აღნიშნული წერტილიდან კარგად მოჩანს მარშრუტში შემავალი რამდენიმე საინფორმაციო წერტილი. აღნიშნული ადგილიდან მარშრუტი თბილისის შემოვლითი გზის მიმართულებით გრძელდება და დაზიანებულ საავტომობილო გზას გაუყვება გლდანის მეწყრამდე, სადაც მორიგ საინფორმაციო დაფასთან იგი სრულდება. მარშრუტის გავლისას სასმელი წყარო არსად გვხვდება, ამიტომ სასურველია მარაგის წინასწარ შევსება. მარშრუტის ბოლო წერტილთან საზოგადოებრივი ტრანსპორტი არ დადის, ამიტომ საჭიროა უკან დაბრუნება.

საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (1).

მდებარეობა - გლდანის ციხის მიმდებარე ტერიტორია, საავტომობილო გზასთან. მიზანი - ტბის და მისი შემოგარენის ეკოსისტემის შესწავლა. ზოგადი აღწერა - ტბას სხვანაირად ”გლდანის თეთრ ტბას” უწოდებენ, რომელიც მდებარეობს ჩავარდნილ ტაფობში. იგი სუფოზიური წარმოშობისაა, ტბის სარკის ფართობი საკმაოდ დიდია, მაქსიმალური სიგრძე 1032 -ს შეადგენს, სიგანე კი, დაახლოებით, 400 .-. სიღრმე 1-2 მეტრს არ აღემატება. ევტროფიკაციის ხარისხი განსხვავებულია ტბის სხვადასხვა ნაწილისათვის. განსაკუთრებით მაღალია იგი

ტბის ჩრდილოეთი ნაწილისათვის, სადაც ჩაედინება დაჭაობებულ ნაპირებზე გამავალი, ორგანული და მინერალური ნივთიერებებით გამდიდრებული წყალი. ევტროფიკაციის მაღალი ხარისხი, ასევე შეიმჩნევა მის სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე მცირე ნახევარკუნძულის შემოგარენში. აქ განვითარებულია ჭაობის მცენარეულობა: ლაქაში, ლელქაში და სხვ. ევტროფიკაციის გარკვეული ხარისხით

10

გლდანის დიდი ტბა.

გარკვეული ხარისხით 10 გლდანის დიდი ტბა .
გარკვეული ხარისხით 10 გლდანის დიდი ტბა .
გარკვეული ხარისხით 10 გლდანის დიდი ტბა .

ხასიათდება ტბის ნაპირის ახლოს მდებარე ნაწილი, რომელიც წყალმცენარეების მაღალი სიხშირით გამოირჩევა. წყლის სანიტარული მდგომარეობა: ტბა სასმელად არ გამოიყენება საყოფაცხოვრებო ნარჩენებით გაჯერებული წყლების ჩადინების გამო. ამ ტიპის ნარჩენები გვხვდება ტბის ნაპირებთან ახლოსაც, ტბის გამჭვირვალობა დაბალია, ტბის ფსკერი ქვიშიან- ლამიანია, რაც ზრდის ტბის ამღვრევის ალბათობას. ტბის მნიშვნელობა წყლის მეურნეობისა და რეკრეაციული თვალსაზრისით: როგორც აღვნიშნეთ, ტბის წყალი სასმელად არ გამოიყენება. ტბას იყენებენ სამოყვარულო თევზჭერისათვის. აქ ბინადრობს კარასი, სიგა, ღორჯო და სხვ. ტბას რეკრეაციული დატვირთვაც აქვს. შედარებით კეთილმოწყობილია მისი სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპირო, არის გარკვეული სახის ტურისტული ინფრასტრუქტურა და წლის ცხელ პერიოდში ტბას დამსვენებელიც სტუმრობს. წერტილი 2. (2). დაბზარული ვაკე რელიეფის მქონე ტერასა. მდებარეობა - ხევის კიდე, დამბის მახლობლად. მიზანი - გეოდინამიური პროცესების შესწავლა, მეწყრული მოვლენები, ზოგადი აღწერა - დაბზარული ვაკე რელიეფის მქონე ტერასა, რომელზეც განლაგებული მაღალი ძაბვის ელექტრო გადამცემის ხაზები, არის ჩანგრევის საფრთხის ქვეშ. ტერასა საკმაოდ ინტენსიურადაა გამოყენებული საძოვრად. აქ უშუალოდ არ მიმდინარეობს აქტიური ანთროპოგენური ზემოქმედება, მაგრამ მეზობელი ეკოსისტემების გავლენით ადგილი აქვს ტერიტორიის დეგრადირებას. წერტილი 3. (3). ხელოვნური დამბა. მდებარეობა - მდ. ხევძმარის ხეობა, ხევის კიდე, დამბის მახლობლად. მიზანი - გეოდინამიური პროცესების შესწავლა. ზოგადი აღწერა - ხევში დაგუბებულია მდ. ხევძმარი. მდინარეზე გაკეთებულია ხელოვნური წყალგამტარი, რომელზედაც აგებულია თიხის დამბა. დამბა აიგო მშენებარე რკინიგზის პროექტის ფარგლებში, მასზე გაივლის სარკინიგზო ხაზის გარკვეული მონაკვეთი. დამბის მიმდებარე ტერიტორია და შემოგარენი აგებულია ნეოგენური თიხებით და კონგლომერატებით. შემოგარენი მეწყერსაშიშია და

11

. შემოგარენი მეწყერსაშიშია და 11
. შემოგარენი მეწყერსაშიშია და 11
. შემოგარენი მეწყერსაშიშია და 11

მიმდინარეობს მისი დანაპრალება, ხოლო შემდეგ ჩანგრევა და აშმუშნული რელიეფის წარმოქმნა. აღნიშნული პროცესები მიმდინარეობს ვაკე ზედაპირის მქონე ტერასაზე, სადაც მასსა და მდინარის კალაპოტს შორის ძლიერ ციცაბო ფლატეებია. სავარაუდოდ, ადგილი აქვს მიწის ფონდის შემდგომ კარგვას, რადგან მოსალოდნელია რამდენიმე ათასი მ 2 ფართობის დამეწყვრა. წერტილი 4. (4). დამეწყრილი ძველი გზა და დამბა. მდებარეობა - თბილისის შემოვლითი ძველი გზის მიმდებარე ტერიტორია. მიზანი - გეოდინამიური პროცესების შესწავლა. ზოგადი აღწერა - საინფორმაციო წერტილი მოიცავს მეწყერის ზემოქმედების შედეგად წაღებულ საავტომობილო გზას და წყალგამტარს. მეწყრის წარმომქმნელი პირობებიდან შეიძლება გამოვყოთ შესაბამისი გეოლოგიური სტრუქტურა, ფერდობის დახრილობა და ნალექების რაოდენობა. ამ ტერიტორიაზე, დაახლოებით, 30-40 წლის წინ გაყვანილ იქნა თბილისის შემოვლითი საავტომობილო გზა. აღნიშნული საჭიროებებიდან გამომდინარე, ხევებზე მასიური თიხის დამბები აიგო, რომლებიც გამაგრდა, რათა საავტომობილო გზისთვის მდგრადობა შეეძინათ. თავად დამბის ქვეშ წყლის პერიოდული ნაკადი გაედინებოდა, რომელიც წელიწადის უხვნალექიან პერიოდში წყლით ივსებოდა. როგორც ჩანს, გზის დაპროექტებისას გათვალისწინებული არ იქნა, რომ აქ დამბის ამოვსება გამოიწვევდა ნიადაგის და დედაქანის წყლით გაჯირჯვებას, საბოლოოდ მის მასიურ დაძვრასა და ამასთანავე, გზისა და დამბის მწყობრიდან გამოსვლას. წერტილი 5. (5). ნიადაგის ჭრილი. მდებარეობა - მდ. ხევძმარის ხეობა, საავტომობილო გზის პირას. მიზანი - ნიადაგის ჭრილის შესწავლა. ეკოსისტემების ეკოლოგია, ხმელეთის ეკოსისტემები, ლანდშაფტების და მდინარეთა აუზების დაგეგმარების მიზნით. ზოგადი აღწერა - ყავისფერი კარბონატული ნიადაგები. ჭრილის შედეგები: A ჰორიზონტი, 0-18 სმ. მუქი ფერის, ჰუმუსის მაღალი შემცველობა, PS -60%, LS- 10%, მსუბუქი თიხნარი მექანიკური შემადგენლობით. B ჰორიზონტი, 18-48 სმ, გადასვლა ნაკლებად მკვეთრია, უფრო თანდათანობითი, ზომიერად მუქია, ჰუმუსოვანი, PS -

12

, ზომიერად მუქია , ჰუმუსოვანი , PS - 12
, ზომიერად მუქია , ჰუმუსოვანი , PS - 12
, ზომიერად მუქია , ჰუმუსოვანი , PS - 12

40%, LS - 20%, საშუალო თიხნარი. BC ჰორიზონტი, 48-85 სმ. ღია ყავისფერი, მოთეთრო კონკრეციებით, კარბონატების ჩანართით, LS - 30%, მძიმე თიხნარი. C ჰორიზონტი, 85-120 სმ. ღია ფერის, კარბონატების ჩანართით, LS - 30%, მძიმე თიხნარი. ჰორიზონტი D, გარდამავალი დედაქანში. წერტილი 6. (6). გლდანის ძველი ნაგავსაყრელი. მდებარეობა - მდ. ხევძმარის ხეობა, გლდანის ყოფილი ნაგავსაყრელი. მიზანი - დაბინძურების და არასწორი ბუნებათსარგებლობის შესწავლა. ეკოსისტემების ეკოლოგია და ლანდშაფტური დაგეგმარება. ზოგადი აღწერა - ნაგავსაყრელი პოლიგონი რამდენიმე ათწლეულის მანძილზე არსებობდა და თბილისის მთავარ ნაგავსაყრელს წარმოადგენდა. 2010 წელს ნაგავსაყრელი დაიხურა ნიადაგის ფენის ზემოდან გადაფარვით, ხოლო ზედაპირზე დაირგო ხეები. ნაგავსაყრელი მდებარეობდა ხევის სიახლოვეს, რაც შეიძლება ეკოლოგიური ნორმების დარღვევად ჩაითვალოს. ამავე ტერიტორიაზე ეკოლოგიური ნორმების დარღვევის სხვა მაგალითსაც ვხვდებით - სტიქიურად განთავსებულ მოქმედ ნაგავსაყრელს. აქვე ახლოს ასევე სტიქიურადაა დაყრილი გზის მშენებლობის დროს მოზიდული ნიადაგი, რის შედეგადაც გამოიყოფა დამარხული ნიადაგის ჰუმუსოვანი ფენები. ამ შემთხვევაში საქმე გვაქვს არარაციონალურ ბუნებათსარგებლობასთან. წერტილი 7. (7). გლდანის მეწყერი. მდებარეობა - მდ. ხევძმარის ხეობა, გლდანის მეწყერი, მდ. ხევძმარის გაყოლებაზე მიზანი - გეოდინამიური პროცესების შესწავლა. ზოგადი აღწერა - ფერდობზე მიმდინარეობს მეწყრული პროცესები. მათი უმრავლესობა მცოცავი ხასიათის და საშუალო სიღრმისაა. მეწყრული სხეულები განვითარებულია ხაზობრივად, ხევის გაყოლებაზე. გეოლოგიურად აღნიშნული ფერდობები აგებულია ნეოგენური თიხებითა და კონგლომერატებით. მეწყრის წარმოშობის უმთავრესი მიზეზებიდან შეიძლება გამოიყოს წყალგაუმტარი და წყალგამტარი შრეების მონაცვლეობა, ფერდობის მნიშვნელოვანი დაქანება და ადამიანის ზემოქმედება. ასევე, ნიშანდობლივია, რომ ხევის გაყოლებაზე

13

ასევე , ნიშანდობლივია , რომ ხევის გაყოლებაზე 13
ასევე , ნიშანდობლივია , რომ ხევის გაყოლებაზე 13
ასევე , ნიშანდობლივია , რომ ხევის გაყოლებაზე 13

მიმდინარეობს სიღრმითი და გვერდითი ეროზიული პროცესები, შეინიშნება უკუსვლითი ეროზიის კერებიც. ამჟამად უკუსვლითი ეროზიის ინტენსივობა შესუსტებულია, რაც გამოხატულია გაშიშვლებულ ფერდობებზე ბალახეული და ბუჩქნარი ფორმაციების დასახლებით. ეკოსისტემები ხევში და მის მიმდებარე ტერიტორიებზე: ფერდობებზე განვითარებულია ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარი, „შიბლიაკიძეძვის, შავჯაგას, ასკილის, კვრინჩხის, თუთუბოს, კუნელის შემადგენლობით, ზოჯგერ ფრიგანისმონაწილეობით, გლერძის დომინირებით. თხემებზე: უროიან-წივანიანი სტეპი, უროთი (Botriochloa ishchaemum), წივანით (Festuca sulcata), ნარით, ეკლიანი ბალახეულობით და ფრიგანით, გლერძით - Astragalus sp. იშვიათად, ფერდობებზე გვხვდება ბედლენდური გაშიშვლებებიც.

გვხვდება ბედლენდური გაშიშვლებებიც . 14
გვხვდება ბედლენდური გაშიშვლებებიც . 14

14

გვხვდება ბედლენდური გაშიშვლებებიც . 14

მარშრუტი A.II. მარშრუტის სახელწოდება: გლდანის ტბა - ტბის შემოგარენი - მდ. გლდანისხევის ხეობა, ჭალა და კალაპოტი.

მარშრუტის

ეკოსისტემების ეკოლოგია.

თემატიკა:

ბუნებრივი

მარშრუტის სიგრძე: 2.9 კმ

კატასტროფები,

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 1.5 სთ

მათი

მართვა

და

პრევენცია,

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 560/600 .

გზის სახეობა: ასფალტირებული გზა, სასოფლო გრუნტის გზა, საფეხმავლო ბილიკი.

საინფორმაციო წერტილები: 1. გლდანის დიდი ტბა; 2. ტბის დაჭაობებული და ჭარბტენიანი ნაპირი; 3. მდ. გლდანისხევის კალაპოტი;. 4. ფიჭვნარი ტყის კორომი.

საველე ამოცანები: 1. ტბის ევტროფიკაციის და სანიტარული მდგომარეობის განსაზღვრა; 2. ღვარცოფის და წყალმოვარდნის თავიდან აცილების პრევენციული ღონისძიებების შემუშავება.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტის მიზანია ბუნებრივი კატასტროფების, მათი მართვისა და პრევენციის, ეკოსისტემების ეკოლოგიის, ლანდშაფტებისა და წყლის რესურსების შესწავლა. მარშრუტის ფარგლებში შერჩეულია რამდენიმე სასწავლო წერტილი. მარშრუტი იწყება გლდანის დიდ ტბასთან და სასოფლო გრუნტის გზით მიუყვება მის ნაპირს, აქ გარკვეული მონაკვეთი დაჭაობებულია და შესაძლებლობას იძლევა შესწავლილ იქნას ჭარბტენიანი ეკოსისტემები. მარშრუტი გრძელდება ჩრდილო-დასავლეთი მიმართულებით და გაივლის დასახლებულ პუნქტს. რამდენიმე ასეული მეტრის შემდეგ მარშრუტი უერთდება თბილისი-ცხვარიჭამიას დამაკავშირებელ საავტომობილო გზას, კვეთს მდ. გლდანისხევს და აუყვება მის

გზას , კვეთს მდ . გლდანისხევს და აუყვება მის 15
გზას , კვეთს მდ . გლდანისხევს და აუყვება მის 15

15

გზას , კვეთს მდ . გლდანისხევს და აუყვება მის 15

კალაპოტს,

სადაც

კარგად

არის

გამოხატული

სხვდასხვა

სახის

მდინარეული

პროცესები.

მარშრუტის ბოლო მონაკვეთიდან ქალაქის ცენტრში მოხვედრა შესაძლებელია №111 მიკროავტობუსით.

საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (1).

მდებარეობა - გლდანის ციხის მიმდებარე ტერიტორია, საავტომობილო გზასთან. მიზანი - ტბის და მისი შემოგარენის ეკოსისტემის შესწავლა. ზოგადი აღწერა - ტბას სხვანაირად ”გლდანის თეთრ ტბას” უწოდებენ, რომელიც მდებარეობს ჩავარდნილ ტაფობში. იგი სუფოზიური წარმოშობისაა, ტბის სარკის ფართობი საკმაოდ დიდია, მაქსიმალური სიგრძე 1032 -ს შეადგენს, სიგანე კი, დაახლოებით, 400 .-. სიღრმე 1-2 მეტრს არ აღემატება. ევტროფიკაციის ხარისხი განსხვავებულია ტბის სხვადასხვა ნაწილისათვის. განსაკუთრებით მაღალია იგი ტბის ჩრდილოეთი ნაწილისათვის, სადაც ჩაედინება დაჭაობებულ ნაპირებზე

გამავალი, ორგანული და მინერალური ნივთიერებებით გამდიდრებული წყალი. ევტროფიკაციის მაღალი ხარისხი, ასევე შეიმჩნევა მის სამხრეთ-დასავლეთით მდებარე მცირე ნახევარკუნძულის შემოგარენში. აქ განვითარებულია ჭაობის მცენარეულობა: ლაქაში, ლელქაში და სხვ. ევტროფიკაციის გარკვეული ხარისხით ხასიათდება ტბის ნაპირის ახლოს მდებარე ნაწილი, რომელიც წყალმცენარეების მაღალი სიხშირით გამოირჩევა. წყლის სანიტარული მდგომარეობა: ტბა სასმელად არ გამოიყენება საყოფაცხოვრებო ნარჩენებით გაჯერებული წყლების ჩადინების გამო. ამ ტიპის ნარჩენები გვხვდება ტბის ნაპირებთან ახლოსაც, ტბის გამჭვირვალობა დაბალია, ტბის ფსკერი ქვიშიან- ლამიანია, რაც ზრდის ტბის ამღვრევის ალბათობას. ტბის მნიშვნელობა წყლის მეურნეობისა და რეკრეაციული თვალსაზრისით: როგორც აღვნიშნეთ, ტბის წყალი სასმელად არ გამოიყენება. ტბას იყენებენ სამოყვარულო

გლდანის დიდი ტბა.

ტბას იყენებენ სამოყვარულო გლდანის დიდი ტბა . 16
ტბას იყენებენ სამოყვარულო გლდანის დიდი ტბა . 16

16

ტბას იყენებენ სამოყვარულო გლდანის დიდი ტბა . 16

თევზჭერისათვის. აქ ბინადრობს კარასი, სიგა, ღორჯო და სხვ. ტბას რეკრეაციული დატვირთვაც აქვს. შედარებით კეთილმოწყობილია მისი სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპირო, არის გარკვეული სახის ტურისტული ინფრასტრუქტურა და წლის ცხელ პერიოდში ტბას დამსვენებელიც სტუმრობს. წერტილი 2. (8). ტბის დაჭაობებული და ჭარბტენიანი ნაპირი. მდებარეობა - გლდანის დიდი ტბის ჩრდილოეთი ნაპირი. მიზანი - დაჭაობებული ტბის ეკოსისტემების შესწავლა. ტბის შემოგარენში ჭარბტენიანი ეკოსისტემების შესწავლა. ზოგადი აღწერა - ტბის ჩრდილოეთი სანაპირო, 700-750 . სიგრძის და 200-250 . სიგანის ტერიტორია, რომელიც პერიოდულად საზრდოობს ტბაში ჩამდინარე წყლით, გამოირჩევა ტენის სიჭარბით, დაჭაობებით. ნიადაგის ყველა ჰორიზონტი ნაჯერია წყლით, შესაძლებელია გალებებაც. მცენარეული საფარი ისლიანი და ლელქაშიანი, ჭანგიანი ჭაობის მცენარეულობითაა წარმოდგენილი, (Carex sp. Acantolimon sp.), ჭარბტენიანობის გამო ეს ეკოსისტემები სოფლის მეურნეობაში რაიმე ფორმით არ გამოიყენება, თუმცა საინტერესოა იმით, რომ გარკვეულ თავშესაფარს წარმოადგენს ფრინველთათვის და ჭარბტენიანი ეკოსისტემების მოყვარული ფაუნის სხვა წარმომადგენლებისათვის. წერტილი 3. (9). მდ. გლდანისხევის კალაპოტი. მდებარეობა - მდ. გლდანისხევის კალაპოტი სახელმწიფო მაგისტრალის ხიდთან. მიზანი - გეოდინამიკური პროცესების შესწავლა და პრევენცია, მდინარის სიღრმითი და გვერდითი ეროზია, აკუმულაციური პროცესები, წყალმოვარდნების რისკები. ზოგადი აღწერა - მდ. გლდანისხევის აქტიური წყალმოვარდნებით ხასიათდება. შლადი თიხებისა და კონგლომერატების ნგრევის შედეგად მიღებული მასალა სტრუქტურული შედგენილობით აკუმულირდება მდ. გლდანისხევის კალაპოტის ზედა ნაწილში, რადგანაც წყალს იგი უფრო დიდ მანძილზე ვერ მიაქვს წყლის ნაკადის მცირე ხარჯისა და არცთუ დიდი დახრილობის გამო. მნიშვნელოვანი საფრთხის შემცველია, ასევე, შენაკადებიც, ამ შემთხვევაში განსაკუთრებით უნდა აღინიშნოს მარჯვენა შენაკადი ხევი, რომელშიც დიდი რაოდენობის ინერტული

17

ხევი , რომელშიც დიდი რაოდენობის ინერტული 17
ხევი , რომელშიც დიდი რაოდენობის ინერტული 17
ხევი , რომელშიც დიდი რაოდენობის ინერტული 17

მასალა წარმოიქმნება. იგი მდ. გლდანისხევის საავტომობილო ხიდთან ერთვის თავსხმა წვიმების დროს, აქ წყალში გახსნილი მასალა სტრუქტურული ან ნახევრად სტრუქტურული ხასიათისაა. მასალის აკუმულაციის წერტილიდან სელის ფორმირების კერამდე სულ 2-3 კილომეტრია, ხოლო სიმაღლებრივი სხვაობა 350 -ს შეადგენს. მდ. გლდანისხევისგან განსხვავებით ღვარცოფული ხევის მასალა მთლიანად მის შესართავთან აკუმულირდება, აღნიშნული პროცესები ივევს დიდი ძალის დამანგრეველ მოქმედებას, რადგანაც იგი ძირითად დარტყმას საყოფაცხოვრებო და საინჟინრო ნაგებობებს აყენებს. ვითარებას ართულებს ისიც, რომ გასულ წლებში ხიდის მშენებლობისას ნაპირსამაგრი სამუშაოები არასწორად დაპროექტდა. ამან, თავის მხრივ, გამოიწვია ნაკადის მიმართვა მოსახლეობისკენ. ამჟამად მიმდინარეობს ნაპირდამცავი სამუშაოები ადგილობრივი მოსახლეობის დასაცავად. წერტილი 4. (10). ფიჭვნარი ტყის კორომი. მდებარეობა - მდ. გლდანისხევის ხეობის მარჯვენა ფერდობი, თბილისი-თიანეთის საავტომობილო გზის მარცხნივ. მიზანი - გეოდინამიური პროცესების საწინააღმდეგოდ მიმართული პრევენციული ზომები. ზოგადი აღწერა - ხელოვნური ფიჭვნარი ტყის კორომი, დარგულია ფერდობების დაცვის და გამაგრების მიზნით, ციცაბო რელიეფის პირობებში, რათა თავიდან იქნას აცილებული ფერდობული პროცესები.

იქნას აცილებული ფერდობული პროცესები . 18
იქნას აცილებული ფერდობული პროცესები . 18

18

იქნას აცილებული ფერდობული პროცესები . 18

Location “A” – Gldani Lake

General Description

The territory includes upper part of Gldani settlement, village Gldani, Gldaniskhevi and nereby cottages, the territory of Gldani prison and its adjoining area; nearby area of Big Lake (Gldani Lake, White Lake), small lake, short section of river Gldanuliskhevi gorge, the area at Gldani bridge and lower part of downpour ravine of its right tributary, the Naserali ridge, territory of the old landfill of Gldani, river Khevdzmari gorge and a section of new railway line, also, certain part of Gldani-Norio section bypass road.

Geology. From geological perspective this sector is not distinguished with diversity. Small part of it is built with fourth-order layers alluvion, crushed stone, cobbles that are spread in Gldanuliskhevi gorge in quite narrow stripe. The greatest part of the study territory is built with upper Paleocene and lower Neogene clays, loam shales; rarely - with sandstones, in some places conglomerates. Geological substrata in farthest south-east part, in river Khevdzmari gorge and alongside is presented with middle Neogene massive and waterproof clays, loam shales, that are distinguished with high level of fragility and easy dissolubility in some cases. The mentioned condition provides for intensity of geomorphologic and geodynamic processes in these sections.

Geomorphologic and geodynamic processes. It is notable that river Gldanuliskhevi is characterized with active floods, however greater danger is not river Gldanuliskhevi itself but its right tributary, which joins the river at Gldanuliskhevi bridge. Formation of short stream and high relative fall causes burst of structural and stone-muddy torrents onto household objects directly. This process damages roads, bridges, fortification constructions and other communication objects. Besides, riverbed is periodically filled with removed materials. In case riverbed is not cleaned up, amassed material fills up the ravine and danger of damaging nearby settlement is significantly increased upon next flooding. Torrential stream accumulated vast energy at short distance which has damaged and destroyed capital engineering constructions several times. This was followed by grave consequences. River Khevdzmari gorge is characterized with relatively deeply cut and steep flank relief. Saturation of landslide dangerous rocks causes a fall and move of soil and bedrock here. Landslided objects are

relief. Saturation of landslide dangerous rocks causes a fall and move of soil and bedrock here.
relief. Saturation of landslide dangerous rocks causes a fall and move of soil and bedrock here.

19

relief. Saturation of landslide dangerous rocks causes a fall and move of soil and bedrock here.

developed linear across ravine, on both banks, but mostly on left slope. Regarding the right slope, landsliding processes were activated as a result of road construction, as well as after leaving double, narrow water drainage made of clay. The side tributary filled the mentioned drainage and continued saturation of filled material with water. As a result massive move of the material began. Because of this process, terrace of a plain relief situated beneath became under its influence. Landsliding processes are also activated because of dammed water masses and of naked slopes that was resulted by the railroad construction. Across the ravine deep and reversal erosion processes are underway. Side erosion processes are beneath it. As a result here are collapses, naked and meandering places. There are suffosion processes in the lower part. As of Naserali ridge, equal denuded processes are characteristic, that do not consist of any risks. Climate and inland waters. Here east Georgian warm semi-humid, subtropical climate dominates, with long hot summer and temperate cool winter. Maximum precipitation is in spring, during May- June, number of precipitation amounts 500-550mm. Stable snow cover is only in the upper part during winter. Hydrographic network is not rich enough. Permanent streams are characterized with debit, but temporary streams are frequently dried. As a result, in certain cases, as mentioned above, it is followed by formation of downpour torrents. Soils. Characterized with meadow brown, carbonate and forest brown soils in the upper parts, locally bogged up soil. With high thickness, medium and on some places strong enough humus horizons. Vegetable cover. In the lower part, within civil and cottage settlements vegetable cover is fully extinguished and almost is not represented by its original form. In the outskirts of the lakes there are locally developed formations, typical to marshland and wetland ecosystems, like cyperaceae, scirpus, typhaceae etc. In the outskirts of Khevdzmari and Gldanuliskhevi steppe vegetation is diffused, in some parts there are meadow elements, “frigana” and semi-shrubberies, as well as hemixerophyllous shrubbery, consisting of “shibliak”, rose hip, hawthorn, smoke tree, and spiraea. Naserali slopes are covered with derivatives of hornbeam-oak and low-productive oak forest, field maple, with participation of hornbeam and ash-tree, on some places there are pine trees and juniper. As a result of human influence part of territory is used for gardens and grazing.

Transport means going to the destination: micro-bus #180, #185

part of territory is used for gardens and grazing. Transport means going to the destination: micro-bus
part of territory is used for gardens and grazing. Transport means going to the destination: micro-bus

20

part of territory is used for gardens and grazing. Transport means going to the destination: micro-bus

Route A.I.

Name of the route: Gldani Big Lake new railway river Khevdzmari gorge.

Route thematic: natural catastrophes, their management and prevention, ecology of ecosystems.

Route length: 4 km

Route duration: 3 hours

Absolute heights of the route: beginning/ending 560/650m

Type of the road: asphalted road, village ground road, hiking trail.

Information points: 1. Gldani Big Lake. 2. Terrace having crannied plain relief. 3. Artificial dike. 4. Road taken away under the influence of a landslide. 5. Old landfill site of Gldani. 6. Soil cut. 7. Gldani landslide

Field tasks: Determination of influence and negative outcomes of various ecosystems on each other. 2. Determination of preventive measures to avoid probable landslide territory and devastating outcomes of a landslide.

Route description:

Beginning point of the route is Gldani Big Lake, directing towards east and north-east, to river Khevdzmari gorge and ending at Gldani landslide. In the framework of the route several study points were selected. They serve as studying ecosystem on one hand, types of ecosystems and their diversity issues, and geomorphologic and geodynamic processes on the other hand. The route begins at the Gldani lake outskirts and continues towards under-construction railway. In this part there is a visible image of under-construction railway and anthropogenic influence on environment on site. Initially the route goes along asphalted road, but nearby Gldani prison turns

influence on environment on site. Initially the route goes along asphalted road, but nearby Gldani prison
influence on environment on site. Initially the route goes along asphalted road, but nearby Gldani prison

21

influence on environment on site. Initially the route goes along asphalted road, but nearby Gldani prison

right and goes along ground road across crown after transiting a small ascent. In this part of the route there is an information board, where several information points included into the route are mentioned. From this place the route continues towards Tbilisi bypass road and goes across damaged motor-way till Gldani landslide, where the route is finished at the next information board. Going through the route there are no springs to drink water, therefore supplying with water beforehand is desirable. None of public transports get to the final point, therefore one can use the same route back.

Information points:

Point 1 (1) Gldani Big Lake Location: Territory nearby Gldani Prison, near motorway. Goal: Study ecosystem and the surroundings of the lake; study water resources and its use. General description: The lake is otherwise named as a Gldani White Lake. It is located in a d eepened hollow and has a suffusion origin. The lake is quite big, maximum length of which is 1032 m and the width approximately 400m. Depth of the lake is not so big and is around 1 -2m. Eutrophication degree is different for various parts of the lake and is especially high for the North part of the lake, where water flows down across bogged banks and is rich in organi c and mineral substances. High degree of eutrophication is also detected in south-west part of the lake, in the surroundings of a small peninsular. Here marshland plants are developed, su ch as typhaceae, scirpus etc. A certain degree of eutrophication is also detected on a place sit uated nearby the lake bank and is distinguished by high frequency of water-plants.

Sanitary condition of water water of the lake is not potable because of water saturated with household garbage flows in. One can also see this type of garbage nearby the lake bank. Garb age is thrown out either by local residents or by people visiting the place for recreation purp oses. Water limpidity is low in the lake, bottom of the lake is sandy-silted that increases the probability of turbidity of the lake.

is low in the lake, bottom of the lake is sandy-silted that increases the probability of
is low in the lake, bottom of the lake is sandy-silted that increases the probability of

22

is low in the lake, bottom of the lake is sandy-silted that increases the probability of

Significance of the lake for water economy and recreation as it was mentioned water of the lake is not potable; the lake is used for amateur fishing. Here some fish dwell. Water of the l ake is not used for irrigation. In the outskirts reserve of potable water running there is used f or irrigation. It is used for irrigation of small area household plots and yards. The lake is used for recreation activities. Its south-east bank is comparably well-organized. There is certain ty pe of touristic infrastructure. During a hot period of a year the place is visited by a certain nu mber of guests.

Point 2 (2) Terrace having crannied plain relief Location: Ravine edge nearby dike. Goal: Study of geodynamic processes, landslide occurrences. General description: Terrace having crannied plain relief where high currency electric lines are located is under the threat of collapse. The terrace is quite intensively used for grazing. T here is no immediate active anthropogenic influence. However, degradation of territory occu rs due to the impact of neighboring ecosystems.

Point 3 (3) Artificial dike Location: River Khevdzmari gorge, ravine edge, nearby dike.

Goal: Study of geodynamic processes. General description: River Khevdzmari is dammed up in the ravine. Artificial water passage i

s arranged on the river Khevdzmari on which clay dike is built. Building of the dike took pla

ce in the framework of under-construction railway project. Certain section of the railway lin

e will pass on it. Nearby territory and outskirts of the dike are built with Neogene clays and c

onglomerates. Its outskirt is in landslide danger zone and its fracturing followed with its fall

down and formation of rugged landforms is underway. The mentioned processed are underw ay on the terrace having flat surface, where there are strong stiff precipices between the terra ce and the river bed. Supposedly, we are dealing with further loss of land fund as landsliding of several thousand square meter area is expected.

23

we are dealing with further loss of land fund as landsliding of several thousand square meter
we are dealing with further loss of land fund as landsliding of several thousand square meter
we are dealing with further loss of land fund as landsliding of several thousand square meter

Point 4 (4) Landslided old road and dike Location Nearby territory of old bypass road of Tbilisi. Goal Study of geodynamic processes. General description Mentioned informational point includes the motorway and water passa ge taken away by impact of landslides. Out of the landslide causing conditions we can distin guish the respective geological structure, bending of slope and quantity of precipitation. Abo ut 30-40 years ago bypass motorway of Tbilisi was constructed, for the purpose of which cons truction of massive clay dikes was needed which were compacted and crossed by the motorw ay. Under the dike itself, which was filled with water, during high precipitation period water flow was running out periodically. It can be said that during projection of the road it was no

t envisaged that filling of the dike would cause saturation of soil and bedrock and finally initi ate their massive move as well as damage of the road and dike.

Point 5 (5) Soil cut Location River Khevdzmari gorge, by the edge of motorway.

Goal Study of soil cut. Ecology of ecosystems, ecosystems of land for the purpose of plannin

g landscapes and river basins.

General description Brown carbonate soil. Results of cut: A horizon, 0-18 cm of dark color, high content of humus, PS -60%, LS 10%, light loam with mechanical content. B horizon, 1 8-48 cm, transition is rather gradual than sharp, moderately dark, with humus concentration, PS -40%, LS 20 %, average loam. BC horizon, 48-85 cm, light brown, with whitey concreti

on, with carbonate insets, LS 30%, heavy loam. C horizon, 85-120 cm, light color, with carbo nate insets LS-30% heavy loam. Horizon D, transitional into bedrock.

Point 6 (6) Old landfill of Gldani Location River Khevdzmari gorge, former landfill of Gldani. Goal Study of pollution and improper nature management. Ecology of ecosystems and land

24

landfill of Gldani. Goal – Study of pollution and improper nature management. Ecology of ecosystems and
landfill of Gldani. Goal – Study of pollution and improper nature management. Ecology of ecosystems and
landfill of Gldani. Goal – Study of pollution and improper nature management. Ecology of ecosystems and

scape planning.

General planning Landfill polygon existed for several decades and it served as a main landfi

ll of Tbilisi. In 2010 it was closed by covering it with a soil layer on it and trees were planted

on its surface. The landfill was located nearby the ravine which can be considered as a violati on of ecological norms. The second case of violation of ecological norms on the same territor

y currently existing landfill located spontaneously. Soil brought during road construction is

spontaneously spread over here. As a result humus layers of buried soil are exuded, i.e. we ar

e dealing with irrational nature management.

Point 7 (7) Gldani landslide Location River Khevdzmari gorge, Gldani landslide, across river Khevdzmari. Goal Study of geodynamic processes. General description Landslide processes are underway on the slope. Majority of them are of creeping nature and of average depth. Landslide bodies are developed in linear manner, acro ss ravine. Geologically mentioned slopes are formed with Neogene clays and conglomerates. Out of major reasons of landslide formation the following can be noted: alternation of waterp roof and water-permeable layers, significant slope-bending and human impact. It’s also note worthy that in depth and side erosion processes are going on across the ravine. Also, reverse erosion sites are observed. At present intensity of reverse erosion is weakened which is expre ssed by habitation of herbage and shrubbery formations.

Ecosystems in the ravine and in its neighboring territories: on the slopes hemixerophyllous bush consisting of “shibliak”, rose hip, sumac, hawthorn, sometimes “frigana” and dominatio

n of Astragalus. On the slopes Botriochloa ishchaemum-Festuca sulcata, barberry plants and f rigan, Astragalus. Rarely on the slopes there are badland openings.

ishchaemum-Festuca sulcata, barberry plants and f rigan, Astragalus. Rarely on the slopes there are badland openings.
ishchaemum-Festuca sulcata, barberry plants and f rigan, Astragalus. Rarely on the slopes there are badland openings.

25

ishchaemum-Festuca sulcata, barberry plants and f rigan, Astragalus. Rarely on the slopes there are badland openings.

Route A.II.

Name of the route: Gldani lake Lake outskirts gorge, grove and riverbed of river Gldaniskhevi.

Route thematic: Natural catastrophes, their management and prevention, ecology of ecosystems.

Route length: 2,9km

Route duration: 1,5 hours

Absolute heights of the route: beginning/ending 560/600m

Type of the road: Asphalted road, village ground way, hiking trail.

Information points: 1. Gldani Big Lake. 2. Bogged up and wetland bank of the lake. 3. Riverbed of

river Gldaniskhevi. 4. Grove of pine forest.

Field tasks: 1. Determination of eutrophication and sanitary condition of the lake. 2. Development of prevention measures to avert downpour and flooding.

Description of the route:

Goal of the route is to study natural catastrophes, their management and prevention, ecology of ecosystems, as well as landscapes and water resources. Several study points are selected in the framework of the route. The route begins at the Gldani Big Lake and goes across its bank on village ground road. Several parts are bogged here and give opportunity to study wetland ecosystems. The route then continues towards north-west and enters a settlement. After going several hundred meters the route reaches Tbilisi-Tskhvarichamia motorway, then it crosses river Gldaniskhevi and goes upward across its riverbed. Here various types of river processes are well displayed. It is possible to get to the city center from the final section of the route using micro-bus #111.

are well displayed. It is possible to get to the city center from the final section
are well displayed. It is possible to get to the city center from the final section

26

are well displayed. It is possible to get to the city center from the final section

Information points:

Point 1 (1) Gldani Big Lake Location: Territory nearby Gldani Prison, near motorway. Goal: Study ecosystem and the surroundings of the lake; study water resources and its use. General description: The lake is otherwise named as a Gldani White Lake. It is located in a d eepened hollow and has a suffusion origin. The lake is quite big, maximum length of which is 1032 m and the width approximately 400m. Depth of the lake is not so big and is around 1 -2m. Eutrophication degree is different for various parts of the lake and is especially high for the North part of the lake, where water flows down across bogged banks and is rich in organi c and mineral substances. High degree of eutrophication is also detected in south-west part of the lake, in the surroundings of a small peninsular. Here marshland plants are developed, su ch as typhaceae, scirpus etc. A certain degree of eutrophication is also detected on a place sit uated nearby the lake bank and is distinguished by high frequency of water-plants.

Sanitary condition of water water of the lake is not potable because of water saturated with household garbage flows in. One can also see this type of garbage nearby the lake bank. Garb age is thrown out either by local residents or by people visiting the place for recreation purp oses. Water limpidity is low in the lake, bottom of the lake is sandy-silted that increases the probability of turbidity of the lake.

Significance of the lake for water economy and recreation as it was mentioned water of the lake is not potable; the lake is used for amateur fishing. Here some fish dwell. Water of the l ake is not used for irrigation. In the outskirts reserve of potable water running there is used f or irrigation. It is used for irrigation of small area household plots and yards. The lake is used for recreation activities. Its south-east bank is comparably well-organized. There is certain ty pe of touristic infrastructure. During a hot period of a year the place is visited by a certain nu mber of guests.

ty pe of touristic infrastructure. During a hot period of a year the place is visited
ty pe of touristic infrastructure. During a hot period of a year the place is visited

27

ty pe of touristic infrastructure. During a hot period of a year the place is visited

Point 2 (8) Bogged and wetland bank of the lake Location North bank of Gldani Big Lake Goal Study of ecosystem of the bogged lake. Study of wetland ecosystems in the outskirts of the lake. General description North bank of the lake, territory of 700-750m length and 200-250m wi de, periodically subsists with the water flowing into the lake. The territory differs with wetla nd, bogging, all of the horizons of soil are saturated with water. Vegetable cover consists of c yperaceae and scirpus, represented by marshland plants (Carex sp. Acantolimon sp.). These e cosystems are not used for cultivation because of wetlands. But it is interesting because it rep resents a shelter for birds and for other fauna species preferring wetland ecosystems.

Points 3. (9). River Gldaniskhevi riverbed. Location River Gldaniskhevi riverbed, at the bridge Goal Study and prevention of geodynamic processes, depth and side erosion of the river, accumulation processes, risks of flooding. General description River Gldaniskhevi is characterized with active flooding, though because of length of flow, it is mostly water-consisting, but as a result of deterioration of dissoluble clays and conglomerates, with its structural composition, it is accumulated in the upper part of river Gldaniskhevi, as water cannot take it away for long distance due to low level of flow and small inclination. Its tributaries are also risky. Its right tributary Khevi has to be mentioned in this case, that joins it at the motorway and is characterized with a big number of inert material. Comparing to river Gldaniskhevi river Khevi is short in length and material dissolved here in water during torrential rains is of structural and semi-structural character. From material accumulation point till formation of deposit site, there is totally 2-3 kilometers, and height difference is 350m. Herewith, unlike river Gldaniskhevi materials of the mentioned downpour ravine are fully accumulated at its issue, which is accompanied by a great energy devastating action, as it generally hits household and engineering buildings. Situation became complicated because of improper bank protection activities

hits household and engineering buildings. Situation became complicated because of improper bank protection activities 28
hits household and engineering buildings. Situation became complicated because of improper bank protection activities 28

28

hits household and engineering buildings. Situation became complicated because of improper bank protection activities 28

during bridge construction that resulted direction of the flow towards population. Nowadays bank protection activities are underway to protect population.

Point 4 (10) Grove of pine forest Location Right slope of river Gldaniskhevi gorge, left side of Tbilisi-Tianeti motor-way. Goal Preventive measures aimed against geodynamic processes. General description Artificial grove of pine forest, planted to protect and strengthen the slo pes, in the circumstances of cliff terrain, in order to avoid sloping processes.

to protect and strengthen the slo pes, in the circumstances of cliff terrain, in order to
to protect and strengthen the slo pes, in the circumstances of cliff terrain, in order to

29

to protect and strengthen the slo pes, in the circumstances of cliff terrain, in order to

ადგილმდებარეობა B - თბილისის ზღვა

ადგილმდებარეობა B - თბილისის ზღვა 30
ადგილმდებარეობა B - თბილისის ზღვა 30
ადგილმდებარეობა B - თბილისის ზღვა 30

30

ადგილმდებარეობა B - თბილისის ზღვა 30

ადგილმდებარეობა. B - თბილისის ზღვა

ზოგადი დახასიათება

ადგილმდებარეობა მოიცავს თბილისის ზღვის მიმდებარე ტერიტორიას, წყალსაცავის დიდ და მცირე ნაწილს, ყოფილი დიდი და მცირე ტბების გადაკვეთის მონაკვეთს. მახათას სერს, თბილისის ფარგლებში მდ. მტკვრის ხეობის ერთ-ერთ უმაღლეს ტერასას, დენდროპარკს და სამგორის არხის შემოსვლის და გასვლის მონაკვეთს, ვარკეთილის დასახლების უკიდურეს ზედა ნაწილს.

გეოლოგია. გეოლოგიურად ეს მონაკვეთი მრავალფეროვნებით არ გამოირჩევა. მისი მცირე ნაწილი - მახათას მთის მონაკვეთში, მტკვრის ყოფილი ზედა ტერასა აგებულია მეოთხეული ნაფენებით, ალუვიონით, ღორღით, რიყნარით. ხოლო ქვედა ნაწილი, შეადრებით მცირე მონაკვეთი აგებულია ზედა პალეოგენური თიხებით, თიხოვანი ფიქლებით და ქვიშაქვებით. ტერიტორიის უმეტესი ნაწილის ამგებელ სუბსტრატში დომინირებს ზედა პელეოგენური და ქვედა ნეოგენური თიხები და თიხოვანი ფიქლები.

გეომორფოლოგიური

ტერიტორიაზე

განვითარებულია სპეციფიკური გეოდინამიური პროცესები, რაც ძირითადად განპირობებულია თბილისის ზღვის ქვაბულით და აქ განთავსებული ხელოვნური წყალსატევით. წყალსაცავის შემოგარენში, მის ჩრდილოეთ ნაწილში, მიმდინარეობს სუსტი დენუდაციური პროცესები. მეწყრები და ღვარცოფები აქ არ გვხვდება, თუმცა

წყალსატევის ნაპირებზე მიმდინარეობს აქტიური ნგრევითი მოვლენები, რასაც აძლიერებს ხშირი ქარები და ღელვა.

და

გეოდინამიური

პროცესები.

შესასწავლ

კლიმატი და შიდა წყლები. კლიმატურად გაბატონებულია აღმ. საქართველოს თბილი სემიჰუმიდური, სუბტროპიკული ჰავა ხანგძლივი ცხელი ზაფხულით და ზომიერად გრილი ზამთრით, ნალექების მაქსიმალური რაოდენობა გაზაფხულზეა,

მაქსიმალური რაოდენობა გაზაფხულზეა , 31
მაქსიმალური რაოდენობა გაზაფხულზეა , 31

31

მაქსიმალური რაოდენობა გაზაფხულზეა , 31

მაისსა და ივნისში, ნალექების რაოდენობა 500-550 მმ-ს აღწევს. ჰიდროგრაფიული ქსელი ღარიბია, თუ არ გავითვალისწინებთ ხელოვნურ წყალსატევსა და არხებს. წარსულში ტაფობის ტერიტორია მოიცავდა სამ მცირე ტბას. გასული საუკუნის შუა წლებში მოხდა ტაფობის გაფართოება და ხელოვნური წყალსაცავის დაგუბება.

ნიადაგები. დამახასიათებელია მდელოს ყავისფერი, კარბონატული და ზედა ნაწილში, ტყის ყავისფერი ნიადაგები, ხშირად ახასიათებთ საშუალო და ზოგან საკმაოდ მძლავრი ჰუმუსოვანი ჰორიზონტი. ხელოვნური წყალსატევის დაგუბებისას, საჭირო გახდა დიდი რაოდენობით მიწის მოჭრა და წყალსატევისთვის ადგილის გათავისუფლება, მოჭრილი მიწის მასა შორს არ წაუღიათ და იქვე განათავსეს, რის შედეგიცაა აქ საკმაოდ კარგად გამოხატული ნიადაგის დამარხული ჰუმუსოვანი ფენები.

მცენარეული საფარი. ადგილმდებარეობის ქვედა ნაწილში, საქალაქო და სააგარაკო დასახლებებში ბუნებრივი მცენარეული საფარი სრულად განადგურებულია და პირვანდელი სახით თითქმის აღარაა შემონახული. წყალსაცავის შემოგარენში, მცირე მასშტაბით გვხვდება ჭაობის და ჭარბტენიანი ეკოსისტემებისთვის დამახასიათებელი ფორმაციები: ისლი, ლელქაში, ჭანგა, ლაქაში და სხვ. მახათას მთის ტერასაზე ვრცელდება მდელო-სტეპის მცენარეულობა, ალაგ-ალაგ მდელოს ელემენტებით, ხოლო წყალსატევის მოპირდაპირე მხარეს, სამხრეთ ექსპოზიციის ფერდობებზე - სტეპი, ფრიგანით და ნახევარბუჩქნარებით. ალაგ-ალაგ ერევა ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარი, ძეძვის, შავჯაგას, ჯორისძუას და სხვა ფორმაციების მონაწილეობით. წყალსატევის მახლობლად, გვხვდება ვერხვის (Populis transcaucasicus, P. hibrida), იფანის, ტირიფის, მინდვრის ნეკერჩხლის, ფშატის, ჯაგრცხილას ერთეულად მდგომი ხეები, რომლებიც მეჩხერი ტყის მსგავს ეკოსისტემას ქმნიან. ზოგან გვხვდება იალღუნის ბუჩქნარიც.

დენდროპარკის

ტერიტორიაზე,

უმთავრესად,

ხელოვნური,

გაშენებული

სახეობები

დომინირებს.

აქ

მოქმედებდა

ხელოვნური

სანერგეები,

რომლებიც

ხელოვნური სანერგეები , რომლებიც 32
ხელოვნური სანერგეები , რომლებიც 32

32

ხელოვნური სანერგეები , რომლებიც 32

წარსულში მთელ რესპუბლიკას ამარაგებდა ხე-მცენარეთა ნერგებით. გაშენებულია როგორც ფოთლოვანი და ბუჩქნარი, ისე წიწვიანი სახეობები, შავი ფიჭვი, ღვია, კვიპაროსი და კედარი.

ადგილმდებარეობასთან მიმავალი სატრანსპორტო საშუალება:

მიკროავტობუსი № 70, 34, 89,170 ,27,149; ავტობუსი № 39, 71, 101.

: მიკროავტობუსი № 70, 34, 89,170 ,27,149; ავტობუსი № 39, 71, 101. 33
: მიკროავტობუსი № 70, 34, 89,170 ,27,149; ავტობუსი № 39, 71, 101. 33

33

: მიკროავტობუსი № 70, 34, 89,170 ,27,149; ავტობუსი № 39, 71, 101. 33

მარშრუტი B. I.

მარშრუტის სახელწოდება: ვარკეთილი- თბილისის ზღვის სანაპირო -დენდროპარკი.

მარშრუტის თემატიკა: არამერქნიანი ტყის და ბუნებრივი რესურსების შესწავლა, რეგიონული, ლანდშაფტური, წყალშემკრებ აუზთა დაგეგმარება და მართვა, მეტყევეობა და ტყის დაცვა.

მარშრუტის სიგრძე: 4.3 კმ.

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 3 სთ.

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 550/600 .

გზის სახეობა: ასფალტირებული გზა, გრუნტის გზა, საფეხმავლო ბილიკი.

საინფორმაციო წერტილები: 1. თბილისის ზღვა; 2. სტეპი; 3. ევტროფიკაცია; 4. წყალსაცავის უკიდურესად შევიწროებული ნაწილი; 5. მეჩხერი ტყე; 6. ჭალის (თუგაის) ტყე; 7. ჭალის და ნახევარუდაბნოს ფორმაციების თანხვედრა;. 8. ნიადაგის ჭრილი; 9. ხელოვნური კედრის და კვიპაროსის ნარგავები; 10. ხელოვნური მუხის ნარგავები; 11. კედრის და ფიჭვის ნარგავები.

საველე ამოცანები: 1. წყლის მიმოცვლის და სიმღვრივის განსხვავებული მაჩვენებლების გამომწვევი მიზეზების დადგენა; 2. ეკოსისტემათა განსხვავებული ტიპების ფორმირების მიზეზთა დადგენა; 3. დენდროფლორის საჰერბარიუმო მასალის შეგროვება.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტი შესაძლებლობას იძლევა, შესწავლილ იქნას ხელოვნური ტყის ნარგავების ფორმირება, ასევე, ხელოვნური პარკებისა და სანერგეების შექმნა, წყალსაცავის გავლენა მიმდებარე გარემოზე, მიკროკლიმატის ფორმირება და ფლორისტული ელემენტების დიფერენცირება. გარდა ამისა, წყლის რესურსების, წყლის მეურნეობისა და წყალშემკრები აუზების დაგეგმარება.

და წყალშემკრები აუზების დაგეგმარება . 34
და წყალშემკრები აუზების დაგეგმარება . 34

34

და წყალშემკრები აუზების დაგეგმარება . 34

მარშრუტი იწყება თბილისის ზღვის ნაპირთან ახლოს, ვარკეთილის ზედა ნაწილში, საზოგადოებრივი ტრანსპორტის ბოლო გაჩერებიდან რამდენიმე ასეულ მეტრში, 10- 15 წუთის სავალზე. მარშრუტის უდიდესი მონაკვეთი გრუნტის გზით წყალსატევის სანაპიროს მიუყვება, მიემართება დასავლეთით და გრძელდება წყალსატევის ყველაზე შევიწროებულ მონაკვეთამდე. აქედან ის მიუყვება ჩრდილო-დასავლეთის მხარეს. შემდეგ უხვევს სამხრეთით, მახათას მთის ტერასებისკენ, კვეთს საავტომობილო ტრასას და შედის დენდროპარკის ტერიტორიაზე. აღწევს ყოფილი ადმინისტრაციის (ამჟამინდელი მონასტერი) შენობამდე. იმდენად, რამდენადაც მარშრუტი საკმაოდ გრძელია და სასმელი წყალი გზად არსად გვხვდება, რეკომენდებულია წყლის მარაგის წინასწარ შევსება. მარშრუტის ბოლო წერტილიდან

ქალაქის ცენტრში მოხვედრა შესაძლებელია, ლოტკინის დასახლებისკენ ჩასვლით და იქიდან გამგზავრებით, ან მარშუტის საწყის წერტილთან დაბრუნებით. ამასთან დენდროპარკის მიმდებარე ტერიტორიასთან დადის გლდანი-ლილოს მიმართულებით მოძრავი მიკროავტობუსი.

საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (11). თბილისის წყალსაცავი - "თბილისის ზღვა" მდებარეობა - თბილისის წყალსაცავის სამხრეთ-აღმოსავლეთი სანაპირო. მიზანი - ლანდშაფტმცოდნეობა და წყლის რესურსები. ზოგადი აღწერა - წყალსაცავი ზღვის დონიდან 550 . სიმაღლეზე მდებარეობს. ვრცელდება ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. ფართობი 11,6 კმ 2 -ს შეადგენს. მისი სიგრძე 9 კმ-მდე, ხოლო სიგანე 2 კმ-მდე ვრცელდება. მაქსიმალური სიღრმეა 45 . წყლის მოცულობა 308 მლნ. ³. „თბილისის ზღვა“ 1953 წელს, რამდენიმე მლაშე ტბის ადგილას შეიქმნა (ავლაბრის, ილგუნიანისა და კუკიის). იგი, ძირითადად, მდინარე ივრით საზრდოობს. წყალსაცავში წყლის დონე გაზაფხულზე მატულობს. იანვარსა და თებერვალში წყლის ზედაპირული ფენის საშუალო ტემპერატურა ნაპირთან 3-4°C-ს შეადგენს, ხოლო აგვისტოში 21-22 0 C-მდე აღწევს. ხშირი ქარების გამო თბილისის ზღვა ხშირად ღელავს. წყლის

გამო თბილისის ზღვა ხშირად ღელავს . წყლის 35
გამო თბილისის ზღვა ხშირად ღელავს . წყლის 35

35

გამო თბილისის ზღვა ხშირად ღელავს . წყლის 35

მინერალიზაცია 300-500 მგ/ლ შეადგენს. თბილისის ზღვის გამოყენება ხდება სარწყავად, თბილისის წყალმომარაგებისათვის, თევზის სარეწად, რეკრეაციისათვის და საწყალოსნო სპორტისათვის.

წერტილი 2. (12). სტეპი. მდებარეობა - თბილისის ზღვის მიმდებარე ტერიტორია. მიზანი - სტეპის ეკოსისტემის შესწავლა. ზოგადი აღწერა - უროიან-წივანიანი სტეპი, (Botriochloa ishchaemum, festuca sulcata, Acantolimon sp. Taraxacum sp. Leontodon hispiodos) და სხვ. შეიმჩნევა ძლიერი გადაძოვება, სახეობებით გაღარიბება.

წერტილი 3. (13). ევტროფიკაცია. მდებარეობა - თბილისის ზღვის სამხრეთ-დასავლეთი სანაპირო. მიზანი - წყალსაცავის დინამიკა, მისი ევრტოფიკაციის შედეგები. ზოგადი აღწერა - წყალსაცავში წყლის შედარებით დაბალი დონის გამო (ზაფხულიდან გაზაფხულამდე) მისი სანაპირო ზოლის ეს მონაკვეთი დაფარულია ჭაობის მცენარეულობით, ლელქაშით და ლაქაშით. აღნიშნულ ტერიტორიაზე მიმდინარეობს ევრტოფიკაციის საკმაოდ აქტიური პროცესი, რასაც, სავარაუდოდ, შეაჩერებს უმთავრესი შემაფერხებელი ფაქტორი - წყალსატევში წყლის ინტენსიური ცვლა.

წერტილი 4. (14). წყალსაცავის უკიდურესად შევიწროებული ნაწილი. მდებარეობა - თბილისის ზღვა, წყალსაცავის დიდ და მცირე ნაწილებს შორის, შევიწროებული მონაკვეთი. მიზანი - წყლის მიმოცვლის და ფიზიკური შემადგენლობის შესწავლა. ზოგადი აღწერა - წყალსაცავის შექმნამდე ტერიტორია ამაღლებული იყო და მცირე ტბებს მკვეთრად მიჯნავდა ერთმანეთისგან. წყალსაცავის აღმოსავლეთი ნაწილი, უმეტეს შემთხვევაში, ამღვრეულია, მაშინ, როცა დასავლეთი ნაწილი შედარებით

36

, მაშინ , როცა დასავლეთი ნაწილი შედარებით 36
, მაშინ , როცა დასავლეთი ნაწილი შედარებით 36
, მაშინ , როცა დასავლეთი ნაწილი შედარებით 36

გამჭვირვალეა. წყლის ცვლა ორსავე ნაწილში შეფერხებულია, რასაც აძლიერებს დასავლური ქარების დომინირება და აღნიშნულ ნაწილში წყლის მცირე სიღრმე. გარდა ამისა, სიმღვრივის განაპირობებს ისიც, რომ აღმოსავლეთ ნაწილში ჩაედინება არხიდან შემომავალი მდ. ივრის წყალი.

წერტილი 5. (15). მეჩხერი ტყე წყალსაცავის სამხრეთით. მდებარეობა - თბილისის ზღვის მიმდებარე ფერდობი, ჩრდილოეთი ექსპოზიცია. მიზანი - მეჩხერი ტყის ეკოსისტემათა ფრაგმენტების შესწავლა. ზოგადი აღწერა - ტყე-ბუჩქნარი ბუნებრივი ტყის ელემენტებით, მდელო-სტეპის სახეობებით ქვედა იარუსებში. ტყის ეკოსისტემა: Fraxinus exelsior, Rosa canina, Crataegus kirtostilla, Armeniaca sp. Evonimus vorucosum, Sorbus torminalis, Cotynus coggigria. 100-150 -ის დაშორებით - ხელოვნური ტყის ნარგავი, წარმოდგენილი კედრით, კვიპაროსით, ფიჭვით, ერთეული ფოთლოვანი ფორმაციებით.

წერტილი 6. (16). ჭალის (თუგაის) ტყე. მდებარეობა - თბილისის ზღვის მიმდებარე ტერიტორია, წყალსაცავის სამხრეთი. მიზანი - რელიქტური ჭალის (თუგაის) ტყის ეკოსისტემების შესწავლა. ზოგადი აღწერა - ჭალის (თუგაის) ტყის ფრაგმენტები. Populus transcaucasicus, Elaegnus angustifolium, მეზოფილური ტყის ელემენტებით Carpinus orientalis, Evonimus vorucosum.

წერტილი 7. (17). ჭალის და ნახევარუდაბნოს ფორმაციების თანხვედრა. მდებარეობა - თბილისის ზღვის მიმდებარე ტერიტორია. მიზანი - რელიქტური ჭალის (თუგაის) ტყის ეკოსისტემების შესწავლა. ზოგადი აღწერა - ჭალის (თუგაის) ტყის ფრაგმენტები მშრალი სტეპისა და ნახევარუდაბნოს ფორმაციებთან ერთად. Populus hibrida, Acacia sp. Salix babilonica, Rosa canina, Tamarix ramosissima. სანაპიროზე ტყე მთლიანად გამხმარია, სავარაუდოდ, ედაფიური ფაქტორების გამო.

37

, სავარაუდოდ , ედაფიური ფაქტორების გამო . 37
, სავარაუდოდ , ედაფიური ფაქტორების გამო . 37
, სავარაუდოდ , ედაფიური ფაქტორების გამო . 37

წერტილი 8. (18). ნიადაგის ჭრილი. მდებარეობა - თბილისის ზღვის მიმდებარე ტერიტორია. მიზანი - თბილისის ზღვის შემოგარენის ტერიტორიაზე ყავისფერი კარბონატული ნიადაგების შესწავლა. ზოგადი აღწერა - ნიადაგის ჭრილი, მდელოსტეპის ქვეშ. მდელოსტეპი ძირითადი სახეობებით: Poa sp. Lotus caucasicus, Trifolium sp. Acantolimon sp. Vicia sp. ნიადაგის ტიპი: ყავისფერი კარბონატული, ნიადაგის ჭრილი: ჰორიზონტი A1. 0-8 სმ, მუქი ფერის, PS 60%, LS 5%, მსუბუქი თიხნარი. ჰორიზონტი A 8-38 სმ. მუქი ფერის, მსუბუქი თიხნარი, PS 30%, LS 10%, ჰორიზონტი B 38-72 სმ ყავისფერი, კარბონატების ჩანართით, საშუალო თიხნარი PS 10%, LS 30%, ჰორიზონტი C 72-120 სმ, ღია ფერის, მძიმე თიხნარი, გადათეთრებულია კარბონატებით.

წერტილი 9. (19). ხელოვნური კედრისა და კვიპაროსის ნარგავები. მდებარეობ- დენდროპარკი. მიზანი - ხელოვნური ტყე-ბუჩქნარების ფორმირების შესწავლა. ზოგადი აღწერა - კვიპაროსის, ლიბანის კედარისა და იასამნის ნარგავები. აღნიშნული ტერიტორია კარგი მაგალითია იმისა, თუ როგორ ხდება ინტროდუცირებული სახეობების შემოტანა და ლანდშაფტური არქიტექტურის დაცვით ბაღებისა და ტყეპარკების გაშენება. აქ გავრცელებული მცენარეულობა ტყის მრავალწლიან კორომებს ქმნის. ამავე ტერიტორიაზე წარმოდგენილია ლანდშაფტური არქიტექტურის დეკორატიული ფორმაციები. ქვეიარუსებში ვხვდებით მდელოს და მდელო-სტეპის ელემენტებს.

წერტილი 10. (20). ხელოვნური მუხის ნარგავები. მდებარეობა - დენდროპარკის მიდამოები. მიზანი - ხელოვნური ტყის ნარგავების ფორმირების შესწავლა.

ტყის ნარგავების ფორმირების შესწავლა . 38
ტყის ნარგავების ფორმირების შესწავლა . 38

38

ტყის ნარგავების ფორმირების შესწავლა . 38

ზოგადი აღწერა - ხელოვნური მუხის ტყის კორომი. ჭალის მუხა, Quercus longipes კორომის ასაკი- 50-60 . მარაგი 240-280 /ჰა-ზე, 400-450 2 /ჰა-ზე.

წერტილი 11. (21). კედრისა და ფიჭვის ნარგავები. მდებარეობა - დენდროპარკი. მიზანი - ხელოვნური ტყის ნარგავების ფორმირების შესწავლა. ზოგადი აღწერა - კედრისა და ფიჭვის ხელოვნური ტყე, იასამნის ნარგავები, სხვადასხვა ბუჩქნარი, მდელოს ელემენტები.

, სხვადასხვა ბუჩქნარი , მდელოს ელემენტები . 39
, სხვადასხვა ბუჩქნარი , მდელოს ელემენტები . 39

39

, სხვადასხვა ბუჩქნარი , მდელოს ელემენტები . 39

მარშრუტი B. II.

მარშრუტის სახელწოდება: ვარკეთილი - თბილისის ზღვა - სამგორის არხი-ზედა სამგორის არხის დასასრული, ქვედა სამგორის არხის დასაწყისი.

მარშრუტის თემატიკა: რეგიონულ, ლანდშაფტურ და წყალშემკრებ აუზთა დაგეგმარება და მართვა.

მარშრუტის სიგრძე: 1.4 კმ

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 1 სთ.

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 550/560 .

გზის სახეობა: ასფალტირებული გზა, გრუნტის გზა, საფეხმავლო ბილიკი.

საინფორმაციო წერტილები 1. თბილისის ზღვა; 2. დამარხული ნიადაგები; 3. წყალგამშვები კოშკურა; 4. დაბინძურებული სანაპირო; 5. ხელოვნური კასკადი; 6. გაუქმებული გვირაბი.

საველე ამოცანები 1. მდ. ივრიდან შემომავალი და წყალსაცავიდან გამავალი წყლის ხარჯის დადგენა, წყლის ბალანსის შეფასება წყალსაცავში.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტის ფარგლებში შესაძლებელია, მოხდეს წყლის რესურსების, წყლის მეურნეობის, წყალშემკრები აუზების დაგეგმარებისა და მართვის, წყალსაცავში წყლების მიმოცვლისა და სანაპირო ზოლის დაცვის შესწავლა. აღნიშნული ტერიტორია მეტ-ნაკლებად დაბინძურებულია. გარკვეულ დონეზე, შეინიშნება წყალსატევის ევტროფიკაციაც. კარგად არის გამოკვეთილი

40

ევტროფიკაციაც . კარგად არის გამოკვეთილი 40
ევტროფიკაციაც . კარგად არის გამოკვეთილი 40
ევტროფიკაციაც . კარგად არის გამოკვეთილი 40

ნიადაგის ჭრილები - როგორც ბუნებრივი, ისე ხელოვნურად განამარხებული ნიადაგები. მარშრუტი იწყება თბილისის ზღვის ნაპირთან ახლოს, ვარკეთილის ზედა ნაწილში, საზოგადოებრივი ტრანსპორტის ბოლო გაჩერებიდან რამდენიმე ასეულ მეტრში, 10- 15 წუთის სავალზე. მარშრუტის უდიდესი მონაკვეთი გრუნტის გზით წყალსატევის სანაპიროს მიუყვება, გაივლის წყალგამშვებ კოშკურას და ადის ზედა სამგორის არხთან. ის თავდაპირველად გაივლის ხელოვნურ კასკადთან, რომლის მეშვეობითაც მდ. იორი ჩაედინება წყალსაცავში, ხოლო შემდგომ მიუყვება თავად არხს და სრულდება ძველ, გაუქმებულ წყალგამტარ გვირაბთან.

საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (11). თბილისის წყალსაცავი - "თბილისის ზღვა" მდებარეობა - თბილისის წყალსაცავის სამხრეთ-აღმოსავლეთი სანაპირო. მიზანი - ლანდშაფტმცოდნეობა და წყლის რესურსები. ზოგადი აღწერა - წყალსაცავი ზღვის დონიდან 550 . სიმაღლეზე მდებარეობს. ვრცელდება ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. ფართობი 11,6 კმ 2 -ს შეადგენს. მისი სიგრძე 9 კმ-მდე, ხოლო სიგანე 2 კმ-მდე ვრცელდება. მაქსიმალური სიღრმეა 45 . წყლის მოცულობა 308 მლნ. ³. „თბილისის ზღვა“ 1953 წელს, რამდენიმე მლაშე ტბის ადგილას შეიქმნა (ავლაბრის, ილგუნიანისა და კუკიის). იგი, ძირითადად, მდინარე ივრით საზრდოობს. წყალსაცავში წყლის დონე გაზაფხულზე მატულობს. იანვარსა და თებერვალში წყლის ზედაპირული ფენის საშუალო ტემპერატურა ნაპირთან 3-4°C-ს შეადგენს, ხოლო აგვისტოში 21-22 0 C-მდე აღწევს. ხშირი ქარების გამო თბილისის ზღვა ხშირად ღელავს. წყლის მინერალიზაცია 300-500 მგ/ლ შეადგენს. თბილისის ზღვის გამოყენება ხდება სარწყავად, თბილისის წყალმომარაგებისათვის, თევზის სარეწად, რეკრეაციისთვის და საწყალოსნო სპორტისათვის.

რეკრეაციისთვის და საწყალოსნო სპორტისათვის . 41
რეკრეაციისთვის და საწყალოსნო სპორტისათვის . 41

41

რეკრეაციისთვის და საწყალოსნო სპორტისათვის . 41

წერტილი 2. (22). დამარხული ნიადაგები. მდებარეობ- წყალსაცავის უკიდურესი სამხრეთ-აღმოსავლეთი ნაწილი. მიზან- ნიადაგების ტიპების დინამიკისა და ადამიანის ხელოვნური ზემოქმედების შესწავლა. ზოგადი აღწერა - წყალსაცავის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროს ნაწილს ზოლად გასდევს, როგორც ჩანს, წყალსაცავის შექმნისას ხელოვნურად მოჭრილი და გადაადგილებული ნიადაგის ფენა, რომელიც ნიადაგის პირველად შრეს ზემოდან ედება. ამის გამო წარმოქმნილა ე.. „დამარხულინიადაგები, რომლებიც გამოირჩევა ჰუმუსოვანი ჰორიზონტის კარგად გამოკვეთილი პროფილით.

წერტილი 3. (23). წყალგამშვები კოშკურა. მდებარეობა - თბილისის ზღვა ქვედა სამგორის არხთან. მიზანი - წყლის მომარაგების და მიმოცვლის სისტემის შესწავლა. ზოგადი აღწერა - წყალგამშვები კოშკურის მეშვეობით წყალსაცავიდან არხის გავლით წყალი გაედინება. რითიც რეგულირდება წყალსაცავის წყლის დონე.

წერტილი 4. (24). თბილისის ზღვის დაბინძურებული სანაპირო. მდებარეობა - წყალსაცავის უკიდურესი აღმოსავლური ნაწილი. მიზანი - წყალსაცავის სანიტარული მდგომარეობისა და არსებული პრობლემების შესწავლა. ზოგადი აღწერა - სასიცოცხლო მნიშვნელობის მქონე წყალსაცავის დაბინძურების ფაქტი, სანაპირო ზონა მნიშვნელოვნად არის დაბინძურებული პოლიეთილენის ბოთლებით, პარკებითა და სხვა საყოფაცხოვრებო ნარჩენებით. წერტილი 5. (25). ხელოვნური კასკადი. მდებარეობა - ზედა სამგორის არხი. მიზანი - წყლის მომარაგებისა და მიმოცვლის სისტემის შესწავლა, წყალსაცავის მდგომარეობის შესწავლა.

, წყალსაცავის მდგომარეობის შესწავლა . 42
, წყალსაცავის მდგომარეობის შესწავლა . 42

42

, წყალსაცავის მდგომარეობის შესწავლა . 42

ზოგადი აღწერა - მდინარე ივრის წყლის წყალსაცავში ჩადინების ადგილი. წყალსაცავში წყალი ჩაედინება ხელოვნურად აგებული სამსაფეხურიანი ბეტონის კასკადის მეშვეობით. ამ მეთოდის საშუალებით შესუსტებულია წყლის ვარდნის სიმძლავრე.

წერტილი 6. (26) .წყლის გამტარი გაუქმებული გვირაბი. მდებარეობა - ზედა სამგორის არხი, გაუქმებული წყალსავალი გვირაბი. მიზანი - წყლის მომარაგებისა და მიმოცვლის სისტემის შესწავლა. ზოგადი აღწერა - გვირაბის მეშვეობით წყალი გაედინება წყალსაცავის ზედა ნაწილში, თუმცა ამჟამად აღნიშნული მონაკვეთი საჭიროებს გაწმენდით სამუშაოებს და მისი ფუნქციონირება შეწყვეტილია.

და მისი ფუნქციონირება შეწყვეტილია . 43
და მისი ფუნქციონირება შეწყვეტილია . 43

43

და მისი ფუნქციონირება შეწყვეტილია . 43

Location “B” – Tbilisi Sea

General description

Location covers Tbilisi Sea adjacent territory, crossing line of big and small parts of water reservoir, former big and small lakes, Makhata hill that is one of the highest terraces within Tbilisi, arboretum and entrance-exit point of Samgori channel, as well as highest part of Varketili settlement.

Geology. This part is not geologically rich. Small part of it within Makhata mountain, former upper terrace of Mtkvari is built with fourth-order layers, alluvion, crushed stone and gobbles. But the lower part, comparably small area is built with upper Paleocene clays, loam shales and sandstones. In most part of building substrata of the territory upper Paleocene and lower Neogene clays and loam shales are dominated.

Geomorphologic and geodynamic processes. Specific geodynamic processes are developed on the study territory that are mainly resulted by Tbilisi Sea cavern and by the artificial water reservoir located here. In the outskirts of the reservoir, in its northern part, weak denuded processes are underway. Landsliding and flooding occurrences do not happen, though active devastating processes are underway on the banks of the reservoir. This is especially strengthened because of frequent winds and ripples.

Climate and inland waters. Eastern Georgia warm semi-humid, subtropical climate dominate here, with long hot summer and temperate cool winter. Maximum precipitation is in spring, during May-June, volume of precipitation amounts 500-550mm. Stable snow cover is only in the upper part during winter. Hydrographic network is poor, if not considering artificial reservoir and channels. There were three small lakes were located here in the hollow in the past. In the middle of last century the hollow was widened and artificial lake was dammed.

44

here in the hollow in the past. In the middle of last century the hollow was
here in the hollow in the past. In the middle of last century the hollow was
here in the hollow in the past. In the middle of last century the hollow was

Soils. Characterized with meadow brown, carbonate and forest brown soils in the upper part. It is often characterized with big thickness, in some parts with medium and vivid humus horizons. While damming artificial reservoir, big volume of soil cut and clearing place for reservoir was needed. Cut soil had not been taken too far and had been located thereby. As a result there are well displayed buried humus layers of soil.

Vegetable cover. In the lower part of the location, in the civil and cottage settlements natural vegetable cover is totally extinguished; therefore it is not represented by its initial face. In the outskirts of the reservoir, in a low scale, there are formations characteristic to marshland and wetland ecosystems, like cyperaceae, scirpus, typhaceae etc.

Meadow-steppe vegetation is diffused on the terrace of Makhata mountain, with meadow elements in some parts. On the opposite side of the reservoir, on the slopes of south exposition there are steppe with “frigana” and semi-shrubberies, in some parts there are hemixerophyllous shrubbery, consisting of “shibliak” and other formations. Nearby the reservoir there are trees of Populis transcaucasicus, P. hibrida, smoke tree, spiraea, field maple and hornbeam located individually. They form an ecosystem like sparse forest.

On the territory of arboretum basically artificial, planted species dominate. Several artificial nursery gardens were operating here that supplied the whole republic with tree and vegetation saplings in the past. Foliaceous, shrubbery and coniferous species are planted here, like black pine, juniper, cypress and cedar.

Transport means going to the destination: micro-bus #70, 34, 89, 170, 27, 149; and bus#39, 71, 101.

cypress and cedar. Transport means going to the destination: micro-bus #70, 34, 89, 170, 27, 149;
cypress and cedar. Transport means going to the destination: micro-bus #70, 34, 89, 170, 27, 149;

45

cypress and cedar. Transport means going to the destination: micro-bus #70, 34, 89, 170, 27, 149;

Route B. I.

Name of the route: Varketili Tbilisi Sea bank Arboretum

Route thematic: Study of non-ligneous forest and natural resources, planning and management of regional, landscape and catchment basins, forestry and forest protection.

Route length: 4,3km

Route duration: 3 hours

Route heights: beginning/ending 550/600m

Type of road: asphalted road, ground road, hiking trail.

Information points: 1. Tbilisi Sea. 2. Steppe. 3. Eutrophication. 4. Extremely narrowed part of the reservoir. 5. Sparse forest. 6. Grove (Tugai) forest. 7. Coincidence of grove and semi- desert formations. 8. Soil cut. 9. Artificial plants of cedar and cypress. 10. Artificial plants of oak. 11. Plants of cedar and pine.

Field tasks: 1. Determination of reasons of different indicators of water exchange and turbidity. 2. Determination of reasons of formation of different types of ecosystems. 3. Collection of materials for herbarium dendroflora.

Route description:

The route gives opportunity to study formation of artificial forest plants, production of artificial parks and nursery gardens and its examples. Influence of the reservoir on adjacent

plants, production of artificial parks and nursery gardens and its examples. Influence of the reservoir on
plants, production of artificial parks and nursery gardens and its examples. Influence of the reservoir on

46

plants, production of artificial parks and nursery gardens and its examples. Influence of the reservoir on

environment, formation of micro-climate and differencing floristic elements. Also, planning of water resources, water management and catchment areas.

Route begins nearby Tbilisi Sea bank, in the upper part of Varketili, within several hundred meters from the final stop of public transport. To cover this distance 10-15 minutes are needed. Major part of the route goes across reservoir bank with ground road. It is directed towards west and reaches the extremely narrowed part of the reservoir. Then it continues towards north-west, and after that turns south towards Makhata mountain terraces, crosses motor-way and enters the territory of arboretum. Then it reaches former administration building of the arboretum (currently monastery). Due to the fact that the route is quite long and there is not water on the way, it is recommended to have water supply beforehand. It is possible to get to the city center from the final point of the route going down toward Lotkini settlement and taking transport from there, or going back to the starting point of the route either. Herewith, there is a micro-bus routing Gldani-Lilo going nearby arboretum territory.

Information points:

Point 1 (11) Tbilisi water reservoir – “Tbilisi Sea” Location Tbilisi Sea; Goal Landscape studies and water resources; General description The reservoir is located 550m above sea level, expanding from north- west towards south-east. Its area is 11,6 sq.km. Its length is about 9 km and width about 2 km. Maximum depth is 45m. Water volume is 308mil. m 3 . “Tbilisi Sea” was formed on the place of several salty lakes (Avlabari, Ilguniani and Kukia lakes) in 1953. Generally it subsists with river Iori.

Level of the reservoir is increased during spring. During January-February period average temperature of surface water at the bank is 3-4°C, in August about 21-22 0 C. Because of

period average temperature of surface water at the bank is 3-4°C, in August – about 21-22
period average temperature of surface water at the bank is 3-4°C, in August – about 21-22

47

period average temperature of surface water at the bank is 3-4°C, in August – about 21-22

frequent winds it used to ripple. Water mineralization is 300-500mg/l. Tbilisi Sea is used for irrigation, for Tbilisi water supplying, for fishery, for recreation and water sports.

Point 2 (12) Steppe at Tbilisi Sea Location Territory nearby Tbilisi Sea; Goal Study of steppe ecosystem; General Description Botriochloa ishchaemum-Festuca sulcata steppe (Botriochloa ishchaemum, festuca sulcata, Acantolimon sp. Taraxacum sp. Leontodon hispiodos) and others. Overgrazing can be noticed, poor in species.

Point 3 (13) Eutrophication at Tbilisi Sea Location South-west bank of Tbilisi Sea; Goal Dynamic of water reservoir, consequences of its eutrophication; General description Because of comparably low level of water in the reservoir (from summer to spring), this part of the bank is covered with marshland vegetation typhaceae and scirpus. Quite active process of eutrophication is underway. But it will be probably terminated as water circulation is intensive within reservoir that represents one of the major factors to its hinder.

Point 4 (14) Extremely narrow part of the reservoir Location Tbilisi Sea, between former big and small lakes, narrowest part; Goal Study of flows and physical composition of water; General description Before formation of the reservoir the mentioned place was elevated and made distinct separation between lakes. East part of the reservoir is basically turbid, and west part is comparably transparent. Water exchange in west and east parts is hindered. This process is especially supported by the domination of western winds as well as low depth of water in the mentioned place. Turbidity is also caused of river Iori water inflow into the East part of the reservoir.

48

water in the mentioned place. Turbidity is also caused of river Iori water inflow into the
water in the mentioned place. Turbidity is also caused of river Iori water inflow into the
water in the mentioned place. Turbidity is also caused of river Iori water inflow into the

Point 5 (15) Sparse forest south of the reservoir Location Tbilisi Sea nearby slope with northern exposition; Goal Study of fragments of sparse forest ecosystem; General description Forest-shrubbery, with natural forest elements and meadow-steppe species in the low tiers. Ecosystem of the forest: Fraxinus exelsior, Rosa canina, Crataegus kirtostilla, Armeniaca sp. Evonimus vorucosum, Sorbus torminalis, Cotynus coggigria. With distance of 100-150 m artificial forest planted with cedar, cypress, pine, number of foliated formations.

Point 6 (16) Grove (Tugai) south of the reservoir Location Tbilisi Sea nearby territory; Goal Study of ecosystem of relict grove (Tugai); General description Fragments of grove (Tugai). Populus transcaucasicus, Elaegnus angustifolium. Carpinus orientalis, Evonimus vorucosum from mesophilous forest elements.

Point 7 (17) Coincidence of grove and semi-desert formations Location Nearby Tbilisi Sea territory; Goal Study of ecosystem of relict grove (Tugai); General description Fragments of grove (Tugai) together with arid steppe and semi-desert formations. Populus hibrida, Acacia sp. Salix babilonica, Rosa canina, Tamarix ramosissima. Forest is totally withered at the bank, probably because of edaphic factors.

Point 8 (18) Soil cut Location Tbilisi Sea nearby territory; Goal Study of brown carbonate soils in the outskirts of Tbilisi Sea territory; General description Soil cut under meadow-steppe. Meadow-steppe with basic species: Poa sp. Lotus caucasicus, Trifolium sp. Acantolimon sp. Vicia sp. Soil type: brown carbonate, soil

49

with basic species: Poa sp. Lotus caucasicus, Trifolium sp. Acantolimon sp. Vicia sp. Soil type: brown
with basic species: Poa sp. Lotus caucasicus, Trifolium sp. Acantolimon sp. Vicia sp. Soil type: brown
with basic species: Poa sp. Lotus caucasicus, Trifolium sp. Acantolimon sp. Vicia sp. Soil type: brown

cut: horizon A1, 0-8sm dark color, PS 60%, LS 5%, light loam. Horizon A, 8-38sm, dark color, light loam, PS 30%, LS 10%. Horizon B, 38-72sm, brown, carbonate insets, average loam, PS 10%, LS 30%. Horizon C, 72-120sm, light color, heavy loam, whitened with carbonates.

Point 9 (19) Plants of artificial cedar and cypress Location Arboretum; Goal Study of artificial forest-shrubbery formations; General description Plants of cypress, Lebanon cedar and lilac. Mentioned information point is a good example how strange species are entering as well as how gardens and woodland parks are cultivated in compliance with landscape architecture. Vegetation planted here composes grove forests. Also decoration formations of landscape architecture are present. Meadow and meadow-steppe elements are displayed in the lower tiers.

Point 10 (20) Plants of artificial oak Location Arboretum outskirts; Goal Study of formation of artificial forest plants; General description Grove of artificial oak forest. Grove oak, Quercus longipes, grove age 50-60 years, reserves 240-280 t/ha, 400-450 sq.m/ha.

Point 11 (21) Plants of cedar and pine Location Arboretum; Goal Study of formation of artificial forest plants; General description Artificial forest of cedar and pine, lilac plants, various shrubbery, meadow elements

General description – Artificial forest of cedar and pine, lilac plants, various shrubbery, meadow elements 50
General description – Artificial forest of cedar and pine, lilac plants, various shrubbery, meadow elements 50

50

General description – Artificial forest of cedar and pine, lilac plants, various shrubbery, meadow elements 50

Route B. II.

Name of the route: Varketili Tbilisi Sea, Samgori channel Ending of upper Samgori channel, beginning of lower Samgori channel.

Route thematic: Planning and management of regional, landscape and catchment basins.

Route length: 1,4 km

Route duration: 1 hour

Route heights: beginning/ ending 550/560m

Road type: asphalted road, ground road, hiking trail.

Information points: 1. Tbilisi Sea. 2. Buried soils. 3. Water tower. 4. Polluted bank. 5. Artificial cascade. 6. Invalidated tunnel.

Field tasks: Determination of water discharge inflowing from river Iori and out-flowing from the reservoir, estimation of water balance in the reservoir.

It is possible to study planning and management of water resources, water industry and catchment areas, as well as circulation of water in the reservoir and waterside protection. The mentioned territory is comparably polluted and eutrophication on a certain level of the reservoir can be observed. Also, there are very distinctive soil cuts, some of them natural as well as artificially buried.

can be observed. Also, there are very distinctive soil cuts, some of them natural as well
can be observed. Also, there are very distinctive soil cuts, some of them natural as well

51

can be observed. Also, there are very distinctive soil cuts, some of them natural as well

The route begins nearby Tbilisi Sea shore, in the upper part of Varketili, in several hundred meters from the final stop of public transport. 10-15 minutes is needed to cover the mentioned distance. Majority of the route goes across shore with ground road. It passes water tower and ascends to upper Samgori channel, initially it passes artificial cascade. Using this cascade river Iori flows into the reservoir. Then the route goes across the channel and finishes at old water passage of invalidated tunnel. It is possible to get to the city center going back to the starting point of the route.

Information points:

Point 1 (11) Tbilisi water reservoir – “Tbilisi Sea” Location Tbilisi Sea; Goal Landscape studies and water resources; General description The reservoir is located 550m above sea level, expanding from north- west towards south-east. Its area is 11,6 sq.km. Its length is about 9 km and width about 2 km. Maximum depth is 45m. Water volume is 308mil. m 3 . “Tbilisi Sea” was formed on the place of several salty lakes (Avlabari, Ilguniani and Kukia lakes) in 1953. Generally it subsists with river Iori.

Level of the reservoir is increased during spring. During January-February period average temperature of surface water at the bank is 3-4°C, in August about 21-22 0 C. Because of frequent winds it used to ripple. Water mineralization is 300-500mg/l. Tbilisi Sea is used for irrigation, for Tbilisi water supplying, for fishery, for recreation and water sports.

Point 2 (22) Buried soils Location Farthest south-eastern part of the reservoir; Goal Study of dynamic of soil types and artificial affect of humans;

south-eastern part of the reservoir; Goal – Study of dynamic of soil types and artificial affect
south-eastern part of the reservoir; Goal – Study of dynamic of soil types and artificial affect

52

south-eastern part of the reservoir; Goal – Study of dynamic of soil types and artificial affect

General description Across certain line of south-east bank of the reservoir there is artificial cut and relocated soil layer, probably made during reservoir construction. It is put on the primary layer of the soil. Because of that so called “buried” soils are formed, that differentiate with distinct profile of humus horizon.

Point 3 (23) Water tower Location Tbilisi Sea at lower Samgori channel; Goal Study of water supply and water exchange systems; General description Water flow is organized by water tower using reservoir channel. With this reservoir water level regulation is controlled.

Point 4 (24) Tbilisi Sea polluted bank Location Farthest eastern part of the reservoir; Goal Study sanitary condition and existing problems of the reservoir; General description There is a fact of pollution of vitally important reservoir. Bank zone is largely polluted by household garbage, polyethylene bottles and bags among them and etc.

Point 5 (25) Artificial cascade over Tbilisi Sea Location Upper Samgori channel; Goal Study of water supply and water exchange system, study of the condition of water reservoir; General description Place of influx of water of river Iori into water reservoir. Water influx takes place through three-step concrete cascade built artificially; power of waterfall is weakened with this method.

Point 6 (26) Water permeable inoperative tunnel on Tbilisi water reservoir Location Upper Samgori channel, inoperative water passage tunnel; Goal Study of water supply and water exchange system;

Upper Samgori channel, inoperative water passage tunnel; Goal – Study of water supply and water exchange
Upper Samgori channel, inoperative water passage tunnel; Goal – Study of water supply and water exchange

53

Upper Samgori channel, inoperative water passage tunnel; Goal – Study of water supply and water exchange

General description Water outflow via tunnel takes place in upper part of water reservoir, however presently it requires cleansing works and its functioning is stopped.

place in upper part of water reservoir, however presently it requires cleansing works and its functioning
place in upper part of water reservoir, however presently it requires cleansing works and its functioning

54

place in upper part of water reservoir, however presently it requires cleansing works and its functioning

ადგილმდებარეობა C - კოჯორი

ადგილმდებარეობა C - კოჯორი 55
ადგილმდებარეობა C - კოჯორი 55
ადგილმდებარეობა C - კოჯორი 55

55

ადგილმდებარეობა C - კოჯორი 55

ადგილმდებარეობა C - კოჯორი

ზოგადი დახასიათება

ადგილმდებარეობა მოიცავს თბილისის საგარეუბნო ზონას, თრიალეთის ქედის აღმოსავლეთ ნაწილს, კოჯორს, წავკისს, ტაბახმელას შორის მოქცეულ ტერიტორიებსა და მდ. ასურეთისხევის ზემო წელს.

გეოლოგია. კოჯრის მიდამოები გეოლოგიურად განსაკუთრებული მრავალფეროვნებით არ გამოირჩევა. მისი მცირე ნაწილი - აზეულას ციხის მიმდებარე ტერიტორია მდ. წავკისის წყლისა და ალგეთის წყალგამყოფზე, ასევე წავკისის ტერიტორიის ნაწილი - აგებულია შუა პალეოგენური ანდეზიტებით, პიროკლასტოლითებით, ქვიშაქვებითა და თიხებით, ხოლო ძირითადი ნაწილის აგებულებაში შუა პალეოგენური თიხები და თიხოვანი ფიქლები მონაწილეობს.

გეომორფოლოგიური

ტერიტორია

ხასიათდება საკმაოდ რბილი, საშუალოდ დახრილი და დამრეცი, ალაგ-ალაგ მოვაკებული რელიეფით. რიგ ადგილებში ჩაჭრილი კანიონისებრი ხეობებით. ალაგ- ალაგ გვხვდება ქვიშაქვების დაიკისებრი გაშიშვლებებიც, სადაც ეროზიული პროცესების შედეგად, შედარებით, მტკიცე ქანებია დარჩენილი. ადგილმდებარეობა გეოდინამიური პროცესების მაღალი ინტენსივობით არ გამოირჩევა. ტიპურია სიღრმითი ეროზიული პროცესები, რაც განსაკუთრებით ვლინდება ვაკე რელიეფის მქონე ტერიტორიისათვის. აქ ადგილი აქვს დახრამვას. მეწყრების, სელური

ნაკადებისა და წყალმოვარდნების თვალსაზრისით სახიფათო და დიდი რისკის შემცველ პროცესებს აქ ადგილი არა აქვს. მიმდინარეობს რიგი ფერდობული პროცესები, დენუდაცია, ზოგან კი - უკუსვლითი ეროზია.

და

გეოდინამიური

პროცესები.

მოცემული

კლიმატი და შიდა წყლები. კლიმატურად გაბატონებულია აღმ. საქართველოს ზომიერად თბილი და ზომიერად გრილი ჰუმიდურიდან სემიჰუმიდურში

ზომიერად გრილი ჰუმიდურიდან სემიჰუმიდურში 56
ზომიერად გრილი ჰუმიდურიდან სემიჰუმიდურში 56

56

ზომიერად გრილი ჰუმიდურიდან სემიჰუმიდურში 56

გარდამალი მთის ჰავა, ზომიერად თბილი და ზომიერად გრილი ზაფხულით და საშუალოდ ცივი ზამთრით, ყველაზე თბილი თვის ტემპერატურა 17 C 0 , ყველაზე ცივის კი -3 C 0 -ს შეადგენს. ნალექების მაქსიმალური რაოდენობა გაზაფხულზე, მაისსა და ივნისში მოდის. წლის განმავლობაში მათი საშუალო მოცულობა 650-800 მმ-ს აღწევს, იგი მატულობს წავკისიდან უძოს მთის მიმართულებით, სადაც მაქსიმალურ ნიშნულს აღწევს. ზამთარში მდგრადი თოვლის საბურველი ზოგჯერ ორ თვეზე მეტხანს გვხვდება. ჰიდროგრაფიული ქსელი საკმაოდ ღარიბია, მდინარეთა წყლიანობა კი - მცირე.

ნიადაგები. დამახასიათებელია მდელოს ყავისფერი, ყავისფერი და ტყის ყომრალი ნიადაგები, რომელთაც ხშირად ახასიათებთ სისქე, საშუალო და ზოგან საკმაოდ მძლავრი ჰუმუსოვანი ჰორიზონტით. ციცაბო ფერდობებზე ვითარდება ყომრალი, ნაკლებად სქელი ჰუმუსით მდიდარი ნიადაგები. აზეულას ციხის მიმდებარე ზოლზე კი ტყის მდელოს ნაკლები სისქითა და მაღალი ხირხატიანობით გამორჩეული ნიადაგები შეინიშნება.

მცენარეული საფარი. ფლორისტული ასპექტებით, კოჯრის მიდამოები საკმაოდ მრავალფეროვანი და მნიშვნელოვანია. კოჯორ-ტაბახმელას ტერიტორიაზე გვხვდება ფიჭვნარი და ფიჭვნარ მუხნარი, შერეული ფოთლოვანი ტყეებით, სოსნოვსკის ფიჭვითა და ქართული მუხით. მუხნარი ტყეები, სადაც წარმოდგენილია ქართული მუხა, 800-1300 . სიმაღლეზე სამხრეთ და დასავლეთ, ზოგან კი - აღმოსავლეთ ექსპოზიციის ფერდობებს იკავებს. ცალკეულ ადგილებში გვხვდება მრავალწლოვანი მუხნარი ტყეებიც. ჩრდილოეთ ექსპოზიციის ფერდობებზე საკმაოდ გავრცელებულია მუხნარ-რცხილნარები, რცხინლარები და რცხილნარ-წიფლნარები. რიგ შემთხვევებში, 1200-1400 -ზე, მათ შორის გვხვდება ხელოვნური ფიჭვის ნარგავები შავი ფიჭვით. ამავე სიმაღლეზე, ზოგან, სამხრეთ და სამხრეთ დასავლეთ ექსპოზიციის ფერდობებზე ვრცელდება ფრიგანები, მშრალი სტეპის და მდელოს ელემენტებით, სადაც დომინირებს გლერძი. ციცაბო და ზოგან კლდოვან ფერდობებზე გვხვდება ძეძვიანები. უნდა აღინიშნოს, რომ ძეძვი უფრო ფართოდ,

57

. უნდა აღინიშნოს , რომ ძეძვი უფრო ფართოდ , 57
. უნდა აღინიშნოს , რომ ძეძვი უფრო ფართოდ , 57
. უნდა აღინიშნოს , რომ ძეძვი უფრო ფართოდ , 57

ქვედა ზონაში ზღვის დონიდან 800-1000 . სიმაღლეზე, მდელო-სტეპისა და ტყის საზღვარზე გვხვდება. მას ბუჩქნარ ფორმაციებში დომინანტი როლი უკავია ჯაგრცხილასთან ერთად.

საქალაქო და სააგარაკო დასახლებების ქვედა ნაწილში, ბუნებრივი მცენარეული საფარი სრულად განადგურებულია და პირვანდელი სახით, თითქმის, აღარ არის შემორჩენილი. განვითარებულია სტეპისა და მდელო-სტეპის ფორმაციები, ნაწილი კი სადაბო-სააგარაკო დასახლებებს უკავია. აქ არცთუ იშვიათად ვრცელდება ხელოვნურად დარგული ფიჭვნარი ტყეები.

შენიშვნა: ადგილმდებარეობასთან არსებული ყველა სასწავლო მარშრუტი, ემთხვევა ქვემო ქართლის ველო ბილიკების "ორბის გზის" გარკვეულ მონაკვეთებს, აღნიშნული პროექტის ფარგლებში მარკირებული მარშრუტები დაინტერესებული პირისათვის აადვილებს ადგილზე ორიენტირებას.

ადგილმდებარეობასთან მიმავალი სატრანსპორტო საშუალება: ავტობუსი № 10, 106.

სატრანსპორტო საშუალება : ავტობუსი № 10, 106. 58
სატრანსპორტო საშუალება : ავტობუსი № 10, 106. 58

58

სატრანსპორტო საშუალება : ავტობუსი № 10, 106. 58

მარშრუტი C. I.

მარშრუტის სახელწოდება:

დაბა კოჯორი - ალგეთი-ვერეს წყალგამყოფი - უძოს მთა.

მარშრუტის თემატიკა: ხმელეთის ეკოსისტემები, ტყის ეკოსისტემები, ეკოსისტემათა ეკოლოგია, ველური ბუნების მენეჯმენტი, ნადირობა, ტყის ინვენტარიზაცია და მონიტორინგი.

მარშრუტის სიგრძე: 1.6 კმ.

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 1 სთ.

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 1330/1400 .

გზის სახეობა: ასფალტირებული გზა, სასოფლო გრუნტის გზა.

საინფორმაციო წერტილები 1. ნიადაგის ჭრილი; 2. რცხილნარ-წიფლნარი ტყე; 3. რცხილნარ-მუხნარი ტყე; 4. ფრიგანა; 5. შავი ფიჭვის ნარგავი; 6. ვერეს ხეობის ხედი.

საველე ამოცანები 1. ეკოსისტემებს შორის ექსპოზიციური განსხვავებების დადგენა; 2. ტყის სიხშირის, პროექციული დაფარულობისა და მიახლოებითი მარაგის დადგენა.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტი შესაძლებლობას გაძლევთ, შესწავლილ იქნას სატყეო-ეკოლოგიისა და სატყეო მეურნეობისთვის პრინციპულად მნიშვნელოვანი საკითხები: ტყის ჯიშობრივი შემადგენლობა, ტყის ტიპები, სიხშირე, პროექციული დაფარულობა, ხე-ტყის მარაგი, ნიადაგების სტრუქტურა. მარშრუტის ფარგლებში შესაძლებელია, მოხდეს კონტრასტული ფლორისტული ელემენტების შესწავლა.

მარშრუტი იწყება დაბა კოჯრის ცენტრში, მუნიციპალური ტრანსპორტის გაჩერებასთან. აქედან იგი გრძელდება ჩრდილოეთის მიმართულებით და მიჰყვება უძოს ქუჩას. ამის შემდგომ გზა შედის ტყეში და მცირე დაღმართს დაუყვება,

59

გზა შედის ტყეში და მცირე დაღმართს დაუყვება , 59
გზა შედის ტყეში და მცირე დაღმართს დაუყვება , 59
გზა შედის ტყეში და მცირე დაღმართს დაუყვება , 59

გზაგასაყართან უხვევს მარცხნივ და ადის უძოს მთაზე, სადაც იგი აივლის ციცაბო აღმართს. მარშრუტი სრულდება უძოს მონასტერთან, საიდანაც პანორამული ხედი იშლება თრიალეთის ქედის ფერდობებსა და მდინარე ვერეს ხეობაზე. მარშრუტის ბოლო წერტილიდან ქალაქის ცენტრში მოხვედრა შესაძლებელია, მარშუტის საწყის წერტილთან დაბრუნებით. საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (27). ნიადაგის ჭრილი. მდებარეობა - უძოს მთის საავტომობილო გზა. მიზანი - საშუალო მთის ეკოსისტემათა ნიადაგების შესწავლა. ზოგადი აღწერა