You are on page 1of 115

ბუნების შემსწვალელი

ბილიკები

თბილისი

2013
ბუნების შემსწავლელი ბილიკები

2
შინაარსი

შესავალი --------------------------------------------------------------------------- 4

ადგილმდებარეობა A - გლდანის ტბა ----------------------------------------- 5

ადგილმდებარეობა B - თბილისის ზღვა -------------------------------------- 30

ადგილმდებარეობა C - კოჯორი ----------------------------------------------- 55

ადგილმდებარეობა D - კუს ტბა ------------------------------------------------ 83

3
შესავალი

გერმანიის საერთაშორისო საზოგადოებისა giz და ილიას სახემლმწიფო
უნივერსიტეტის ერთობლივი პროექტის ფარგლებში, ეკოლოგიური ტურიზმის
განვითარების ცენტრმა თბილისის შემოგარენში მოაწყო სასწავლო-სალაშქრო ბილიკები.
ბილიკების იდენტიფიცირება მოხდა ილიას უნივერსიტეტის სამაგისტრო პროგრამების
თემატიკის მიხედვით. აღნიშნული პროექტი გულისხმობს ილიას სახელმწიფო
უნივერსიტეტის სამაგისტრო პროგრამების პრაქტიკული მასალით გამდიდრებას.
შერჩეულ ბილიკებზე მოხდა საინფორმაციო დაფების დამონტაჟება, შეიქმნა
ელექტრონული ბაზა მარშრუტებზე მოპოვებული ინფორმაციის შენახვისა და
განახლებისთვის, ასევე მოხდა პროგრამული უზრუნველყოფა, რომლის საშუალებითაც
შესაძლებელია მარშრუტებზე არსებული ინფორმაციის მობილურ მოწყობილობაში
ჩამოტვირთვა.
შეიქმნა ონლაინ ვიკი სისტემა (პორტალი) http://www.traces.iliauni.edu.ge/, რომელზეც
მოთავსებულია სრული ინფორმაცია სალაშქრო მარშრუტების შესახებ და შესაძლებელია
მისი მარტივად ჩამოტვირთვა და განახლება. შეიქმნა აპლიკაცია სმარტფონებისთვის,
რომელიც ნებისმიერ დაინტერესებულ პირს საშუალებას აძლევს ჩამოტვირთოს
მარშრუტების რუკები, ინფორმაცია მათთვის საინტერესო ობიექტების შესახებ შემდეგ
პლატფორმაზე: iPhone (iPhone 5-ის საშუალებით, 3G და 3Gs ვერსიებზე თავსებადი),
ანდროიდი. პროგრამის ინტერფეისი არის მარტივ ინგლისურ ენაზე და მომხმარებლისთვის
ადვილად გამოსაყენებელი.
პროგრამას აქვს შემდეგი ფუნქციები:
– GPS-ის ძირითადი ფუნქციები (პოზიციების ჩვენება, სიმაღლე, სიგნალის სიზუსტე);
– მონაცემთა ბაზიდან შემადგენლობის (ტექსტი, სურათი, ცხრილი და ა.შ) ჩამოტვირთვის
უნარი ოფლაინ რეჟიმში გამოსაყენებელი ვებსერვერის საშუალებით;
– ოფლაინ რეჟიმში HTML გვერდების ჩვენება;
– GPS მონიტორინგი ოფლაინ რუკებზე;
– სასურველი დაფარვის წერტილები რუკაზე.
ამავე პროექტის ფარგლებში შეიქმნა მოცემული საველე მეგზურიც ქართულ და
ინგლისურ ენაზე, რომელიც სრულად შიცავს სასწავლო-სალაშქრო ბილიკების გასავლელად
საჭირო ინფორმაციას.
4
ადგილმდებარეობა A - გლდანის ტბა

5
ადგილმდებარეობა A - გლდანის ტბა

ზოგადი დახასიათება

ტერიტორია მოიცავს გლდანის დასახლების ზედა ნაწილს, სოფ. გლდანს,
გლდანულას და მიმდებარე აგარაკებს. გლდანის საპყრობილისა და მის
ახლომდებარე ტერიტორიას. დიდი ტბის (გლდანის ტბა, თეთრი ტბა), პატარა ტბის,
შემოგარენს, მდ. გლდანისხევის ხეობის მოკლე მონაკვეთს, გლდანულას ხიდთან და
მისი მარჯვენა შენაკადის, ღვარცოფული ხევის ქვემო წელს, ნასერალის ქედს,
გლდანის ძველი ნაგავსაყრელის ტერიტორიას, მდ. ხევძმარის ხეობასა და ახალი
რკინიგზის ხაზის მონაკვეთს, ასევე, გლდანი-ნორიოს მონაკვეთის შემოვლითი გზის
გარკვეულ ნაწილს.

გეოლოგია. გეოლოგიურად ეს მონაკვეთი მრავალფეროვნებით არ გამოირჩევა. მისი
მცირე ნაწილი აგებულია მეოთხეული ნაფენებით, ალუვიონით, ღორღით,
რიყნარით, რომლებიც გლდანისხევის ხეობაში საკმაოდ ვიწრო ზოლად ვრცელდება.
შესასწავლი ტერიტორიის უდიდესი ნაწილი აგებულია ზედა პალეოგენური და
ქვედა ნეოგენური თიხებით, თიხოვანი ფიქლებით, იშვიათად ქვიშაქვებით, ზოგან
კონგლომერატებით. უკიდურეს სამხრეთ-აღმოსავლურ ნაწილში, მდ. ხევძმარის
ხეობაში და მის გაყოლებაზე გეოლოგიური სუბსტრატი წარმოდგენილია შუა
ნეოგენური მასიური და წყალგაუმტარი თიხებით, თიხოვანი ფიქლებით, რომლებიც
რიგ შემთხვევებში მაღალი სიმყიფითა და ადვილად შლადობით გამოირჩევა.
აღნიშნული მდგომარეობა განაპირობებს ამ მონაკვეთებში შესაბამისი
გეომორფოლოგიური და გეო-დინამიური პროცესების ინტენსივობას.

გეომორფოლოგიური და გეოდინამიური პროცესები. აღსანიშნავია, რომ მდ.
გლდანისხევი აქტიური წყალმოვარდნებით ხასიათდება, თუმცა წყალმოვარდნებისა
და ღვარცოფების თვალსაზრისით უფრო დიდი საფრთხის შემცველია არა მდ.
გლდანისხევი, არამედ მისი მარჯვენა შენაკადი, რომელიც მას გლდანულას ხიდთან

6
უერთდება. მოკლე ნაკადის ფორმირება და დიდი შეფარდებითი ვარდნა ხელს
უწყობს სტრუქტურული და ქვა-ტალახიანი ნაკადების უშუალოდ საყოფაცხოვრებო
ობიექტებთან მოვარდნას, რაც აზიანებს გზებს, ხიდებს, დამცავ ნაგებობებს და სხვა
საკომუნიკაციო ერთეულებს. გარდა ამისა, პერიოდულად ხდება ნატანი მასალით
კალაპოტის ამოვსება, რომლის გაუწმენდაობის შემთხვევაში დაგროვილი მასა ავსებს
ხევს და მორიგი მოვარდნისას მნიშვნელოვნად იზრდება მიმდებარე საცხოვრებელი
უბნის დაზიანების საფრთხე. აღნიშნულმა პროცესებმა არაერთგზის გამოიწვია
საინჟინრო კაპიტალური ნაგებობების დაზიანება და ნგრევა, რასაც სავალალო
შედეგები მოჰყვა. მდ. ხევძმარის ხეობა ხასიათდება შედარებით ღრმად ჩაჭრილი და
ციცაბო კალთებიანი რელიეფით. აქ მეწყერსაშიში ქანების წყლით გაჯერება იწვევს
ნიადაგისა და დედაქანის მოწყვეტას და დაძვრას. მეწყრული სხეულები ვითარდება
ხაზობრივად, ხევის გაყოლებით, ორივე ნაპირზე, უფრო მეტად კი მარცხენა
ფერდობზე. რაც შეეხება მარჯვენა ფერდობს, მეწყრული პროცესები გააქტიურდა
გზის გაყვანის და ხევისთვის ორმაგი, თიხით ნაგები ვიწრო წყალგამტარის
დატოვების შემდეგ. გვერდითმა შენაკადმა ხევმა ამოავსო აღნიშნული წყალგამტარი
და განაგრძო ამოვსებული მასალის წყლით გაჯერება. აღნიშნული პროცესების
შედეგად დაიწყო მასალის მასიური დაძვრა, ამიტომ, მის ქვემოთ მდებარე ვაკე
რელიეფის მქონე ტერასაც მისი ზეგავლენის არეალში მოექცა. ამას დაემატა
რკინიგზის მშენებლობის შედეგად გაშიშვლებული ფერდობები და დაგუბებული
წყლის მასა, რომელიც, ასევე განაპირობებს მეწყრული პროცესების გააქტიურებას.
ხევის გაყოლებაზე მიმდინარეობს სიღრმითი და უკუსვლითი ეროზიული
პროცესები, ხოლო ქვემოთ - გვერდითი ეროზიული პროცესები, რის შედეგადაც
წარმოიქმნება ჩაქცევები, გაშიშვლებები და მეანდრირებული ადგილები. ქვედა
ნაწილში გვხვდება სუფოზიური პროცესები, ხოლო ნასერალის ქედისათვის
დამახასიათებელია თანაბარი დენუდაციური პროცესები, რომელიც განსაკუთრებულ
რისკებს არ შეიცავს.

7
კლიმატი და შიდა წყლები. კლიმატურად გაბატონებულია აღმ. საქართველოს
თბილი სემი-ჰუმიდური, სუბტროპიკული ჰავა ხანგძლივი ცხელი ზაფხულით და
ზომიერად გრილი ზამთრით, ნალექების მაქსიმალური რაოდენობა გაზაფხულზე
მოდის. მაისსა და ივნისში, ნალექების რაოდენობა 500-550 მმ-ს აღწევს. ზამთარში
მდგრადი თოვლის საბურველი ტერიტორიის მხოლოდ ზედა ნაწილში გვხვდება.
ჰიდროგრაფიული ქსელი არც ისე მდიდარია, მუდმივ ნაკადებს ახასიათებს მცირე
დებეტი, ხოლო პერიოდული ნაკადები ხშირად შრება ხოლმე, რასაც რიგ
შემთხვევებში, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, მოსდევს ღვარცოფული ნაკადების
წარმოქმნა.

ნიადაგები. დამახასიათებელია მდელოს ყავისფერი, კარბონატული და ზედა
ნაწილში, ტყის ყავისფერი ნიადაგები, ლოკალურად დაჭაობებული ნიადაგები
სქელი, საშუალო და ზოგან საკმაოდ მძლავრი ჰუმუსოვანი ჰორიზონტით.

მცენარეული საფარი. ქვედა ნაწილში, საქალაქო და სააგარაკო დასახლებებში
ბუნებრივი მცენარეული საფარი სრულიად განადგურებულია და პირვანდელი
სახით, თითქმის, აღარ არის შემონახული. ტბების შემოგარენში, ლოკალურად
განვითარებულია ჭაობის და ჭარბტენიანი ეკოსისტემებისთვის დამახასიათებელი
ფორმაციები: ისლი, ლელქაში, ჭანგა, ლაქაში და სხვ. ხევძმარის და გლდანისხევის
შემოგარენში ვრცელდება სტეპის მცენარეულობა, ალაგ-ალაგ მდელოს
ელემენტებით, ზოგან ფრიგანით და ნახევარბუჩქნარებით, ალაგ-ალაგ ერევა
ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარი, ძეძვის, შავჯაგას, ჯაგრცხილას, თრიმლის, გრაკლას,
ასკილის, კუნელის მონაწილეობით. ნასერალის ფერდობები დაფარულია
ჯაგრცხილნარ-მუხნარი დერივატებით და დაბალპროდუქტიული მუხნარი ტყით,
მინდვრის ნეკერჩხლის, ჯაგრცხილის და იფანის მონაწილეობით, ზოგან ხელოვნური
ფიჭვნარით და ღვიებით. ტერიტორიის ნაწილი გამოყენებულია ბაღებად და
საძოვრებად.

ადგილმდებარეობასთან მიმავალი ტრანსპროტი: მიკროავტობუსი № 180, № 85

8
მარშრუტი A. I.

მარშრუტის სახელწოდება: გლდანის დიდი ტბა - ახალი რკინიგზა - მდ. ხევძმარის
ხეობა.

მარშრუტის თემატიკა: ბუნებრივი კატასტროფები, მათი მართვა და პრევენცია,
ეკოსისტემების ეკოლოგია.

მარშრუტის სიგრძე: 4 კმ

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 3 სთ

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 560/650 მ.

გზის სახეობა: ასფალტირებული გზა, სასოფლო გრუნტის გზა, საფეხმავლო ბილიკი.

საინფორმაციო წერტილები: 1. გლდანის დიდი ტბა; 2. დაბზარული ვაკე რელიეფის
მქონე ტერასა; 3. ხელოვნური დამბა; 4. მეწყრის ზემოქმედების შედეგად წაღებული
გზა; 5. გლდანის ყოფილი ნაგავსაყრელი; 6. ნიადაგის ჭრილი; 7. გლდანის მეწყერი,

საველე ამოცანები: 1. განსხვავებულ ეკოსისტემათა ურთიერთზეგავლენისა და
უარყოფითი შედეგების განსაზღვრა; 2. მომავალში სავარაუდოდ დამეწყრილი
ტერიტორიის და მეწყრის დამანგრეველი შედეგების თავიდან ასაცილებლად
პრევენციული ზომების განსაზღვრა.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტის საწყისი წერტილია გლდანის დიდი ტბა, საიდანაც
იგი მიემართება აღმოსავლეთ და ჩრდილო-აღმოსავლეთის მიმართულებით, მდ.
ხევძმარის ხეობისკენ და სრულდება გლდანის მეწყერთან. მარშრუტის ფარგლებში
შეირჩა რამდენიმე სასწავლო წერტილი, რაც ემსახურება ეკოსისტემების ტიპებისა და
მათი მრავალფეროვნების განსაზღვრას და ასევე გეომორფოლოგიური და
გეოდინამიკური პროცესების შესწავლას.

9
მარშრუტი იწყება გლდანის ტბის შემოგარენთან და გრძელდება მშენებარე
რკინიგზის მიმართულებით. ამ მონაკვეთში კარგად მოჩანს მშენებარე რკინიგზა და
ცხადად იკვეთება გარემოზე ანთროპოგენური ზემოქმედება. თავდაპირველად
მარშრუტი ასფალტირებულ გზას მიუყვება, ხოლო გლდანის ციხის სიახლოვეს
უხვევს მარჯვნივ და მცირე აღმართის ავლის შემდგომ თხემის გაყოლებით მიუყვება
გრუნტის გზას. მარშრუტის ამ მონაკვეთში გვხვდება საინფორმაციო დაფა.
აღნიშნული წერტილიდან კარგად მოჩანს მარშრუტში შემავალი რამდენიმე
საინფორმაციო წერტილი. აღნიშნული ადგილიდან მარშრუტი თბილისის
შემოვლითი გზის მიმართულებით გრძელდება და დაზიანებულ საავტომობილო
გზას გაუყვება გლდანის მეწყრამდე, სადაც მორიგ საინფორმაციო დაფასთან იგი
სრულდება. მარშრუტის გავლისას სასმელი წყარო არსად გვხვდება, ამიტომ
სასურველია მარაგის წინასწარ შევსება. მარშრუტის ბოლო წერტილთან
საზოგადოებრივი ტრანსპორტი არ დადის, ამიტომ საჭიროა უკან დაბრუნება.

საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (1). გლდანის დიდი ტბა.
მდებარეობა - გლდანის ციხის მიმდებარე ტერიტორია, საავტომობილო გზასთან.
მიზანი - ტბის და მისი შემოგარენის ეკოსისტემის შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ტბას სხვანაირად ”გლდანის თეთრ ტბას” უწოდებენ, რომელიც
მდებარეობს ჩავარდნილ ტაფობში. იგი სუფოზიური წარმოშობისაა, ტბის სარკის
ფართობი საკმაოდ დიდია, მაქსიმალური სიგრძე 1032 მ-ს შეადგენს, სიგანე კი,
დაახლოებით, 400 მ.-ს. სიღრმე 1-2 მეტრს არ აღემატება. ევტროფიკაციის ხარისხი
განსხვავებულია ტბის სხვადასხვა ნაწილისათვის. განსაკუთრებით მაღალია იგი
ტბის ჩრდილოეთი ნაწილისათვის, სადაც ჩაედინება დაჭაობებულ ნაპირებზე
გამავალი, ორგანული და მინერალური ნივთიერებებით გამდიდრებული წყალი.
ევტროფიკაციის მაღალი ხარისხი, ასევე შეიმჩნევა მის სამხრეთ-დასავლეთით
მდებარე მცირე ნახევარკუნძულის შემოგარენში. აქ განვითარებულია ჭაობის
მცენარეულობა: ლაქაში, ლელქაში და სხვ. ევტროფიკაციის გარკვეული ხარისხით
10
ხასიათდება ტბის ნაპირის ახლოს მდებარე ნაწილი, რომელიც წყალმცენარეების
მაღალი სიხშირით გამოირჩევა.
წყლის სანიტარული მდგომარეობა: ტბა სასმელად არ გამოიყენება საყოფაცხოვრებო
ნარჩენებით გაჯერებული წყლების ჩადინების გამო. ამ ტიპის ნარჩენები გვხვდება
ტბის ნაპირებთან ახლოსაც, ტბის გამჭვირვალობა დაბალია, ტბის ფსკერი ქვიშიან-
ლამიანია, რაც ზრდის ტბის ამღვრევის ალბათობას.
ტბის მნიშვნელობა წყლის მეურნეობისა და რეკრეაციული თვალსაზრისით: როგორც
აღვნიშნეთ, ტბის წყალი სასმელად არ გამოიყენება. ტბას იყენებენ სამოყვარულო
თევზჭერისათვის. აქ ბინადრობს კარასი, სიგა, ღორჯო და სხვ. ტბას რეკრეაციული
დატვირთვაც აქვს. შედარებით კეთილმოწყობილია მისი სამხრეთ-აღმოსავლეთ
სანაპირო, არის გარკვეული სახის ტურისტული ინფრასტრუქტურა და წლის ცხელ
პერიოდში ტბას დამსვენებელიც სტუმრობს.
წერტილი 2. (2). დაბზარული ვაკე რელიეფის მქონე ტერასა.
მდებარეობა - ხევის კიდე, დამბის მახლობლად.
მიზანი - გეოდინამიური პროცესების შესწავლა, მეწყრული მოვლენები,
ზოგადი აღწერა - დაბზარული ვაკე რელიეფის მქონე ტერასა, რომელზეც
განლაგებული მაღალი ძაბვის ელექტრო გადამცემის ხაზები, არის ჩანგრევის
საფრთხის ქვეშ. ტერასა საკმაოდ ინტენსიურადაა გამოყენებული საძოვრად. აქ
უშუალოდ არ მიმდინარეობს აქტიური ანთროპოგენური ზემოქმედება, მაგრამ
მეზობელი ეკოსისტემების გავლენით ადგილი აქვს ტერიტორიის დეგრადირებას.
წერტილი 3. (3). ხელოვნური დამბა.
მდებარეობა - მდ. ხევძმარის ხეობა, ხევის კიდე, დამბის მახლობლად.
მიზანი - გეოდინამიური პროცესების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ხევში დაგუბებულია მდ. ხევძმარი. მდინარეზე გაკეთებულია
ხელოვნური წყალგამტარი, რომელზედაც აგებულია თიხის დამბა. დამბა აიგო
მშენებარე რკინიგზის პროექტის ფარგლებში, მასზე გაივლის სარკინიგზო ხაზის
გარკვეული მონაკვეთი. დამბის მიმდებარე ტერიტორია და შემოგარენი აგებულია
ნეოგენური თიხებით და კონგლომერატებით. შემოგარენი მეწყერსაშიშია და
11
მიმდინარეობს მისი დანაპრალება, ხოლო შემდეგ ჩანგრევა და აშმუშნული
რელიეფის წარმოქმნა. აღნიშნული პროცესები მიმდინარეობს ვაკე ზედაპირის მქონე
ტერასაზე, სადაც მასსა და მდინარის კალაპოტს შორის ძლიერ ციცაბო ფლატეებია.
სავარაუდოდ, ადგილი აქვს მიწის ფონდის შემდგომ კარგვას, რადგან
მოსალოდნელია რამდენიმე ათასი მ2 ფართობის დამეწყვრა.
წერტილი 4. (4). დამეწყრილი ძველი გზა და დამბა.
მდებარეობა - თბილისის შემოვლითი ძველი გზის მიმდებარე ტერიტორია.
მიზანი - გეოდინამიური პროცესების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - საინფორმაციო წერტილი მოიცავს მეწყერის ზემოქმედების
შედეგად წაღებულ საავტომობილო გზას და წყალგამტარს. მეწყრის წარმომქმნელი
პირობებიდან შეიძლება გამოვყოთ შესაბამისი გეოლოგიური სტრუქტურა,
ფერდობის დახრილობა და ნალექების რაოდენობა. ამ ტერიტორიაზე, დაახლოებით,
30-40 წლის წინ გაყვანილ იქნა თბილისის შემოვლითი საავტომობილო გზა.
აღნიშნული საჭიროებებიდან გამომდინარე, ხევებზე მასიური თიხის დამბები აიგო,
რომლებიც გამაგრდა, რათა საავტომობილო გზისთვის მდგრადობა შეეძინათ. თავად
დამბის ქვეშ წყლის პერიოდული ნაკადი გაედინებოდა, რომელიც წელიწადის
უხვნალექიან პერიოდში წყლით ივსებოდა. როგორც ჩანს, გზის დაპროექტებისას
გათვალისწინებული არ იქნა, რომ აქ დამბის ამოვსება გამოიწვევდა ნიადაგის და
დედაქანის წყლით გაჯირჯვებას, საბოლოოდ მის მასიურ დაძვრასა და ამასთანავე,
გზისა და დამბის მწყობრიდან გამოსვლას.
წერტილი 5. (5). ნიადაგის ჭრილი.
მდებარეობა - მდ. ხევძმარის ხეობა, საავტომობილო გზის პირას.
მიზანი - ნიადაგის ჭრილის შესწავლა. ეკოსისტემების ეკოლოგია, ხმელეთის
ეკოსისტემები, ლანდშაფტების და მდინარეთა აუზების დაგეგმარების მიზნით.
ზოგადი აღწერა - ყავისფერი კარბონატული ნიადაგები. ჭრილის შედეგები: A
ჰორიზონტი, 0-18 სმ. მუქი ფერის, ჰუმუსის მაღალი შემცველობა, PS -60%, LS- 10%,
მსუბუქი თიხნარი მექანიკური შემადგენლობით. B ჰორიზონტი, 18-48 სმ, გადასვლა
ნაკლებად მკვეთრია, უფრო თანდათანობითი, ზომიერად მუქია, ჰუმუსოვანი, PS -
12
40%, LS - 20%, საშუალო თიხნარი. BC ჰორიზონტი, 48-85 სმ. ღია ყავისფერი,
მოთეთრო კონკრეციებით, კარბონატების ჩანართით, LS - 30%, მძიმე თიხნარი. C
ჰორიზონტი, 85-120 სმ. ღია ფერის, კარბონატების ჩანართით, LS - 30%, მძიმე
თიხნარი. ჰორიზონტი D, გარდამავალი დედაქანში.
წერტილი 6. (6). გლდანის ძველი ნაგავსაყრელი.
მდებარეობა - მდ. ხევძმარის ხეობა, გლდანის ყოფილი ნაგავსაყრელი.
მიზანი - დაბინძურების და არასწორი ბუნებათსარგებლობის შესწავლა.
ეკოსისტემების ეკოლოგია და ლანდშაფტური დაგეგმარება.
ზოგადი აღწერა - ნაგავსაყრელი პოლიგონი რამდენიმე ათწლეულის მანძილზე
არსებობდა და თბილისის მთავარ ნაგავსაყრელს წარმოადგენდა. 2010 წელს
ნაგავსაყრელი დაიხურა ნიადაგის ფენის ზემოდან გადაფარვით, ხოლო ზედაპირზე
დაირგო ხეები. ნაგავსაყრელი მდებარეობდა ხევის სიახლოვეს, რაც შეიძლება
ეკოლოგიური ნორმების დარღვევად ჩაითვალოს. ამავე ტერიტორიაზე
ეკოლოგიური ნორმების დარღვევის სხვა მაგალითსაც ვხვდებით - სტიქიურად
განთავსებულ მოქმედ ნაგავსაყრელს. აქვე ახლოს ასევე სტიქიურადაა დაყრილი გზის
მშენებლობის დროს მოზიდული ნიადაგი, რის შედეგადაც გამოიყოფა დამარხული
ნიადაგის ჰუმუსოვანი ფენები. ამ შემთხვევაში საქმე გვაქვს არარაციონალურ
ბუნებათსარგებლობასთან.
წერტილი 7. (7). გლდანის მეწყერი.
მდებარეობა - მდ. ხევძმარის ხეობა, გლდანის მეწყერი, მდ. ხევძმარის გაყოლებაზე
მიზანი - გეოდინამიური პროცესების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ფერდობზე მიმდინარეობს მეწყრული პროცესები. მათი
უმრავლესობა მცოცავი ხასიათის და საშუალო სიღრმისაა. მეწყრული სხეულები
განვითარებულია ხაზობრივად, ხევის გაყოლებაზე. გეოლოგიურად აღნიშნული
ფერდობები აგებულია ნეოგენური თიხებითა და კონგლომერატებით. მეწყრის
წარმოშობის უმთავრესი მიზეზებიდან შეიძლება გამოიყოს წყალგაუმტარი და
წყალგამტარი შრეების მონაცვლეობა, ფერდობის მნიშვნელოვანი დაქანება და
ადამიანის ზემოქმედება. ასევე, ნიშანდობლივია, რომ ხევის გაყოლებაზე
13
მიმდინარეობს სიღრმითი და გვერდითი ეროზიული პროცესები, შეინიშნება
უკუსვლითი ეროზიის კერებიც. ამჟამად უკუსვლითი ეროზიის ინტენსივობა
შესუსტებულია, რაც გამოხატულია გაშიშვლებულ ფერდობებზე ბალახეული და
ბუჩქნარი ფორმაციების დასახლებით.
ეკოსისტემები ხევში და მის მიმდებარე ტერიტორიებზე: ფერდობებზე
განვითარებულია ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარი, „შიბლიაკი“ ძეძვის, შავჯაგას,
ასკილის, კვრინჩხის, თუთუბოს, კუნელის შემადგენლობით, ზოჯგერ „ფრიგანის“
მონაწილეობით, გლერძის დომინირებით. თხემებზე: უროიან-წივანიანი სტეპი,
უროთი (Botriochloa ishchaemum), წივანით (Festuca sulcata), ნარით, ეკლიანი
ბალახეულობით და ფრიგანით, გლერძით - Astragalus sp. იშვიათად, ფერდობებზე
გვხვდება ბედლენდური გაშიშვლებებიც.

14
მარშრუტი A.II.
მარშრუტის სახელწოდება: გლდანის ტბა - ტბის შემოგარენი - მდ. გლდანისხევის
ხეობა, ჭალა და კალაპოტი.

მარშრუტის თემატიკა: ბუნებრივი კატასტროფები, მათი მართვა და პრევენცია,
ეკოსისტემების ეკოლოგია.

მარშრუტის სიგრძე: 2.9 კმ

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 1.5 სთ

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 560/600 მ.

გზის სახეობა: ასფალტირებული გზა, სასოფლო გრუნტის გზა, საფეხმავლო ბილიკი.

საინფორმაციო წერტილები: 1. გლდანის დიდი ტბა; 2. ტბის დაჭაობებული და
ჭარბტენიანი ნაპირი; 3. მდ. გლდანისხევის კალაპოტი;. 4. ფიჭვნარი ტყის კორომი.

საველე ამოცანები: 1. ტბის ევტროფიკაციის და სანიტარული მდგომარეობის
განსაზღვრა; 2. ღვარცოფის და წყალმოვარდნის თავიდან აცილების პრევენციული
ღონისძიებების შემუშავება.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტის მიზანია ბუნებრივი კატასტროფების, მათი
მართვისა და პრევენციის, ეკოსისტემების ეკოლოგიის, ლანდშაფტებისა და წყლის
რესურსების შესწავლა. მარშრუტის ფარგლებში შერჩეულია რამდენიმე სასწავლო
წერტილი. მარშრუტი იწყება გლდანის დიდ ტბასთან და სასოფლო გრუნტის გზით
მიუყვება მის ნაპირს, აქ გარკვეული მონაკვეთი დაჭაობებულია და შესაძლებლობას
იძლევა შესწავლილ იქნას ჭარბტენიანი ეკოსისტემები. მარშრუტი გრძელდება
ჩრდილო-დასავლეთი მიმართულებით და გაივლის დასახლებულ პუნქტს.
რამდენიმე ასეული მეტრის შემდეგ მარშრუტი უერთდება თბილისი-ცხვარიჭამიას
დამაკავშირებელ საავტომობილო გზას, კვეთს მდ. გლდანისხევს და აუყვება მის

15
კალაპოტს, სადაც კარგად არის გამოხატული სხვდასხვა სახის მდინარეული
პროცესები.

მარშრუტის ბოლო მონაკვეთიდან ქალაქის ცენტრში მოხვედრა შესაძლებელია №111
მიკროავტობუსით.

საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (1). გლდანის დიდი ტბა.
მდებარეობა - გლდანის ციხის მიმდებარე ტერიტორია, საავტომობილო გზასთან.
მიზანი - ტბის და მისი შემოგარენის ეკოსისტემის შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ტბას სხვანაირად ”გლდანის თეთრ ტბას” უწოდებენ, რომელიც
მდებარეობს ჩავარდნილ ტაფობში. იგი სუფოზიური წარმოშობისაა, ტბის სარკის
ფართობი საკმაოდ დიდია, მაქსიმალური სიგრძე 1032 მ-ს შეადგენს, სიგანე კი,
დაახლოებით, 400 მ.-ს. სიღრმე 1-2 მეტრს არ აღემატება. ევტროფიკაციის ხარისხი
განსხვავებულია ტბის სხვადასხვა ნაწილისათვის. განსაკუთრებით მაღალია იგი
ტბის ჩრდილოეთი ნაწილისათვის, სადაც ჩაედინება დაჭაობებულ ნაპირებზე
გამავალი, ორგანული და მინერალური ნივთიერებებით გამდიდრებული წყალი.
ევტროფიკაციის მაღალი ხარისხი, ასევე შეიმჩნევა მის სამხრეთ-დასავლეთით
მდებარე მცირე ნახევარკუნძულის შემოგარენში. აქ განვითარებულია ჭაობის
მცენარეულობა: ლაქაში, ლელქაში და სხვ. ევტროფიკაციის გარკვეული ხარისხით
ხასიათდება ტბის ნაპირის ახლოს მდებარე ნაწილი, რომელიც წყალმცენარეების
მაღალი სიხშირით გამოირჩევა.
წყლის სანიტარული მდგომარეობა: ტბა სასმელად არ გამოიყენება საყოფაცხოვრებო
ნარჩენებით გაჯერებული წყლების ჩადინების გამო. ამ ტიპის ნარჩენები გვხვდება
ტბის ნაპირებთან ახლოსაც, ტბის გამჭვირვალობა დაბალია, ტბის ფსკერი ქვიშიან-
ლამიანია, რაც ზრდის ტბის ამღვრევის ალბათობას.
ტბის მნიშვნელობა წყლის მეურნეობისა და რეკრეაციული თვალსაზრისით: როგორც
აღვნიშნეთ, ტბის წყალი სასმელად არ გამოიყენება. ტბას იყენებენ სამოყვარულო

16
თევზჭერისათვის. აქ ბინადრობს კარასი, სიგა, ღორჯო და სხვ. ტბას რეკრეაციული
დატვირთვაც აქვს. შედარებით კეთილმოწყობილია მისი სამხრეთ-აღმოსავლეთ
სანაპირო, არის გარკვეული სახის ტურისტული ინფრასტრუქტურა და წლის ცხელ
პერიოდში ტბას დამსვენებელიც სტუმრობს.
წერტილი 2. (8). ტბის დაჭაობებული და ჭარბტენიანი ნაპირი.
მდებარეობა - გლდანის დიდი ტბის ჩრდილოეთი ნაპირი.
მიზანი - დაჭაობებული ტბის ეკოსისტემების შესწავლა. ტბის შემოგარენში
ჭარბტენიანი ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ტბის ჩრდილოეთი სანაპირო, 700-750 მ. სიგრძის და 200-250 მ.
სიგანის ტერიტორია, რომელიც პერიოდულად საზრდოობს ტბაში ჩამდინარე
წყლით, გამოირჩევა ტენის სიჭარბით, დაჭაობებით. ნიადაგის ყველა ჰორიზონტი
ნაჯერია წყლით, შესაძლებელია გალებებაც. მცენარეული საფარი ისლიანი და
ლელქაშიანი, ჭანგიანი ჭაობის მცენარეულობითაა წარმოდგენილი, (Carex sp.
Acantolimon sp.), ჭარბტენიანობის გამო ეს ეკოსისტემები სოფლის მეურნეობაში რაიმე
ფორმით არ გამოიყენება, თუმცა საინტერესოა იმით, რომ გარკვეულ თავშესაფარს
წარმოადგენს ფრინველთათვის და ჭარბტენიანი ეკოსისტემების მოყვარული ფაუნის
სხვა წარმომადგენლებისათვის.
წერტილი 3. (9). მდ. გლდანისხევის კალაპოტი.
მდებარეობა - მდ. გლდანისხევის კალაპოტი სახელმწიფო მაგისტრალის ხიდთან.
მიზანი - გეოდინამიკური პროცესების შესწავლა და პრევენცია, მდინარის სიღრმითი
და გვერდითი ეროზია, აკუმულაციური პროცესები, წყალმოვარდნების რისკები.
ზოგადი აღწერა - მდ. გლდანისხევის აქტიური წყალმოვარდნებით ხასიათდება.
შლადი თიხებისა და კონგლომერატების ნგრევის შედეგად მიღებული მასალა
სტრუქტურული შედგენილობით აკუმულირდება მდ. გლდანისხევის კალაპოტის
ზედა ნაწილში, რადგანაც წყალს იგი უფრო დიდ მანძილზე ვერ მიაქვს წყლის
ნაკადის მცირე ხარჯისა და არცთუ დიდი დახრილობის გამო. მნიშვნელოვანი
საფრთხის შემცველია, ასევე, შენაკადებიც, ამ შემთხვევაში განსაკუთრებით უნდა
აღინიშნოს მარჯვენა შენაკადი ხევი, რომელშიც დიდი რაოდენობის ინერტული
17
მასალა წარმოიქმნება. იგი მდ. გლდანისხევის საავტომობილო ხიდთან ერთვის..
თავსხმა წვიმების დროს, აქ წყალში გახსნილი მასალა სტრუქტურული ან ნახევრად
სტრუქტურული ხასიათისაა. მასალის აკუმულაციის წერტილიდან სელის
ფორმირების კერამდე სულ 2-3 კილომეტრია, ხოლო სიმაღლებრივი სხვაობა 350 მ-ს
შეადგენს. მდ. გლდანისხევისგან განსხვავებით ღვარცოფული ხევის მასალა
მთლიანად მის შესართავთან აკუმულირდება, აღნიშნული პროცესები იწვევს დიდი
ძალის დამანგრეველ მოქმედებას, რადგანაც იგი ძირითად დარტყმას
საყოფაცხოვრებო და საინჟინრო ნაგებობებს აყენებს. ვითარებას ართულებს ისიც,
რომ გასულ წლებში ხიდის მშენებლობისას ნაპირსამაგრი სამუშაოები არასწორად
დაპროექტდა. ამან, თავის მხრივ, გამოიწვია ნაკადის მიმართვა მოსახლეობისკენ.
ამჟამად მიმდინარეობს ნაპირდამცავი სამუშაოები ადგილობრივი მოსახლეობის
დასაცავად.
წერტილი 4. (10). ფიჭვნარი ტყის კორომი.
მდებარეობა - მდ. გლდანისხევის ხეობის მარჯვენა ფერდობი, თბილისი-თიანეთის
საავტომობილო გზის მარცხნივ.
მიზანი - გეოდინამიური პროცესების საწინააღმდეგოდ მიმართული პრევენციული
ზომები.
ზოგადი აღწერა - ხელოვნური ფიჭვნარი ტყის კორომი, დარგულია ფერდობების
დაცვის და გამაგრების მიზნით, ციცაბო რელიეფის პირობებში, რათა თავიდან იქნას
აცილებული ფერდობული პროცესები.

18
Location “A” – Gldani Lake

General Description

The territory includes upper part of Gldani settlement, village Gldani, Gldaniskhevi and nereby
cottages, the territory of Gldani prison and its adjoining area; nearby area of Big Lake (Gldani Lake,
White Lake), small lake, short section of river Gldanuliskhevi gorge, the area at Gldani bridge and
lower part of downpour ravine of its right tributary, the Naserali ridge, territory of the old landfill of
Gldani, river Khevdzmari gorge and a section of new railway line, also, certain part of Gldani-Norio
section bypass road.

Geology. From geological perspective this sector is not distinguished with diversity. Small part of it is
built with fourth-order layers – alluvion, crushed stone, cobbles that are spread in Gldanuliskhevi
gorge in quite narrow stripe. The greatest part of the study territory is built with upper Paleocene and
lower Neogene clays, loam shales; rarely - with sandstones, in some places conglomerates. Geological
substrata in farthest south-east part, in river Khevdzmari gorge and alongside is presented with
middle Neogene massive and waterproof clays, loam shales, that are distinguished with high level of
fragility and easy dissolubility in some cases. The mentioned condition provides for intensity of
geomorphologic and geodynamic processes in these sections.

Geomorphologic and geodynamic processes. It is notable that river Gldanuliskhevi is characterized
with active floods, however greater danger is not river Gldanuliskhevi itself but its right tributary,
which joins the river at Gldanuliskhevi bridge. Formation of short stream and high relative fall causes
burst of structural and stone-muddy torrents onto household objects directly. This process damages
roads, bridges, fortification constructions and other communication objects. Besides, riverbed is
periodically filled with removed materials. In case riverbed is not cleaned up, amassed material fills
up the ravine and danger of damaging nearby settlement is significantly increased upon next
flooding. Torrential stream accumulated vast energy at short distance which has damaged and
destroyed capital engineering constructions several times. This was followed by grave consequences.
River Khevdzmari gorge is characterized with relatively deeply cut and steep flank relief. Saturation
of landslide dangerous rocks causes a fall and move of soil and bedrock here. Landslided objects are

19
developed linear across ravine, on both banks, but mostly on left slope. Regarding the right slope,
landsliding processes were activated as a result of road construction, as well as after leaving double,
narrow water drainage made of clay. The side tributary filled the mentioned drainage and continued
saturation of filled material with water. As a result massive move of the material began. Because of
this process, terrace of a plain relief situated beneath became under its influence. Landsliding
processes are also activated because of dammed water masses and of naked slopes that was resulted by
the railroad construction. Across the ravine deep and reversal erosion processes are underway. Side
erosion processes are beneath it. As a result here are collapses, naked and meandering places. There
are suffosion processes in the lower part. As of Naserali ridge, equal denuded processes are
characteristic, that do not consist of any risks.
Climate and inland waters. Here east Georgian warm semi-humid, subtropical climate dominates,
with long hot summer and temperate cool winter. Maximum precipitation is in spring, during May-
June, number of precipitation amounts 500-550mm. Stable snow cover is only in the upper part
during winter. Hydrographic network is not rich enough. Permanent streams are characterized with
debit, but temporary streams are frequently dried. As a result, in certain cases, as mentioned above, it
is followed by formation of downpour torrents.
Soils. Characterized with meadow brown, carbonate and forest brown soils in the upper parts, locally
bogged up soil. With high thickness, medium and on some places strong enough humus horizons.
Vegetable cover. In the lower part, within civil and cottage settlements vegetable cover is fully
extinguished and almost is not represented by its original form. In the outskirts of the lakes there are
locally developed formations, typical to marshland and wetland ecosystems, like cyperaceae, scirpus,
typhaceae etc. In the outskirts of Khevdzmari and Gldanuliskhevi steppe vegetation is diffused, in
some parts there are meadow elements, “frigana” and semi-shrubberies, as well as hemixerophyllous
shrubbery, consisting of “shibliak”, rose hip, hawthorn, smoke tree, and spiraea. Naserali slopes are
covered with derivatives of hornbeam-oak and low-productive oak forest, field maple, with
participation of hornbeam and ash-tree, on some places there are pine trees and juniper. As a result of
human influence part of territory is used for gardens and grazing.

Transport means going to the destination: micro-bus #180, #185

20
Route A.I.

Name of the route: Gldani Big Lake – new railway – river Khevdzmari gorge.

Route thematic: natural catastrophes, their management and prevention, ecology of ecosystems.

Route length: 4 km

Route duration: 3 hours

Absolute heights of the route: beginning/ending 560/650m

Type of the road: asphalted road, village ground road, hiking trail.

Information points: 1. Gldani Big Lake. 2. Terrace having crannied plain relief. 3. Artificial dike. 4.
Road taken away under the influence of a landslide. 5. Old landfill site of Gldani. 6. Soil cut. 7. Gldani
landslide

Field tasks: Determination of influence and negative outcomes of various ecosystems on each other. 2.
Determination of preventive measures to avoid probable landslide territory and devastating outcomes
of a landslide.

Route description:
Beginning point of the route is Gldani Big Lake, directing towards east and north-east, to river
Khevdzmari gorge and ending at Gldani landslide. In the framework of the route several study points
were selected. They serve as studying ecosystem on one hand, types of ecosystems and their diversity
issues, and geomorphologic and geodynamic processes on the other hand.
The route begins at the Gldani lake outskirts and continues towards under-construction railway. In
this part there is a visible image of under-construction railway and anthropogenic influence on
environment on site. Initially the route goes along asphalted road, but nearby Gldani prison turns

21
right and goes along ground road across crown after transiting a small ascent. In this part of the route
there is an information board, where several information points included into the route are
mentioned. From this place the route continues towards Tbilisi bypass road and goes across damaged
motor-way till Gldani landslide, where the route is finished at the next information board. Going
through the route there are no springs to drink water, therefore supplying with water beforehand is
desirable. None of public transports get to the final point, therefore one can use the same route back.

Information points:

Point 1 (1) Gldani Big Lake
Location: Territory nearby Gldani Prison, near motorway.
Goal: Study ecosystem and the surroundings of the lake; study water resources and its use.
General description: The lake is otherwise named as a Gldani White Lake. It is located in a d
eepened hollow and has a suffusion origin. The lake is quite big, maximum length of which is
1032 m and the width – approximately 400m. Depth of the lake is not so big and is around 1
-2m. Eutrophication degree is different for various parts of the lake and is especially high for
the North part of the lake, where water flows down across bogged banks and is rich in organi
c and mineral substances. High degree of eutrophication is also detected in south-west part of
the lake, in the surroundings of a small peninsular. Here marshland plants are developed, su
ch as typhaceae, scirpus etc. A certain degree of eutrophication is also detected on a place sit
uated nearby the lake bank and is distinguished by high frequency of water-plants.

Sanitary condition of water – water of the lake is not potable because of water saturated with
household garbage flows in. One can also see this type of garbage nearby the lake bank. Garb
age is thrown out either by local residents or by people visiting the place for recreation purp
oses. Water limpidity is low in the lake, bottom of the lake is sandy-silted that increases the
probability of turbidity of the lake.

22
Significance of the lake for water economy and recreation – as it was mentioned water of the
lake is not potable; the lake is used for amateur fishing. Here some fish dwell. Water of the l
ake is not used for irrigation. In the outskirts reserve of potable water running there is used f
or irrigation. It is used for irrigation of small area household plots and yards. The lake is used
for recreation activities. Its south-east bank is comparably well-organized. There is certain ty
pe of touristic infrastructure. During a hot period of a year the place is visited by a certain nu
mber of guests.

Point 2 (2) Terrace having crannied plain relief
Location: Ravine edge nearby dike.
Goal: Study of geodynamic processes, landslide occurrences.
General description: Terrace having crannied plain relief where high currency electric lines
are located is under the threat of collapse. The terrace is quite intensively used for grazing. T
here is no immediate active anthropogenic influence. However, degradation of territory occu
rs due to the impact of neighboring ecosystems.

Point 3 (3) Artificial dike
Location: River Khevdzmari gorge, ravine edge, nearby dike.
Goal: Study of geodynamic processes.
General description: River Khevdzmari is dammed up in the ravine. Artificial water passage i
s arranged on the river Khevdzmari on which clay dike is built. Building of the dike took pla
ce in the framework of under-construction railway project. Certain section of the railway lin
e will pass on it. Nearby territory and outskirts of the dike are built with Neogene clays and c
onglomerates. Its outskirt is in landslide danger zone and its fracturing followed with its fall
down and formation of rugged landforms is underway. The mentioned processed are underw
ay on the terrace having flat surface, where there are strong stiff precipices between the terra
ce and the river bed. Supposedly, we are dealing with further loss of land fund as landsliding
of several thousand square meter area is expected.
23
Point 4 (4) Landslided old road and dike
Location – Nearby territory of old bypass road of Tbilisi.
Goal – Study of geodynamic processes.
General description – Mentioned informational point includes the motorway and water passa
ge taken away by impact of landslides. Out of the landslide causing conditions we can distin
guish the respective geological structure, bending of slope and quantity of precipitation. Abo
ut 30-40 years ago bypass motorway of Tbilisi was constructed, for the purpose of which cons
truction of massive clay dikes was needed which were compacted and crossed by the motorw
ay. Under the dike itself, which was filled with water, during high precipitation period water
flow was running out periodically. It can be said that during projection of the road it was no
t envisaged that filling of the dike would cause saturation of soil and bedrock and finally initi
ate their massive move as well as damage of the road and dike.

Point 5 (5) Soil cut
Location – River Khevdzmari gorge, by the edge of motorway.
Goal – Study of soil cut. Ecology of ecosystems, ecosystems of land for the purpose of plannin
g landscapes and river basins.
General description – Brown carbonate soil. Results of cut: A horizon, 0-18 cm of dark color,
high content of humus, PS -60%, LS – 10%, light loam with mechanical content. B horizon, 1
8-48 cm, transition is rather gradual than sharp, moderately dark, with humus concentration,
PS -40%, LS – 20 %, average loam. BC horizon, 48-85 cm, light brown, with whitey concreti
on, with carbonate insets, LS 30%, heavy loam. C horizon, 85-120 cm, light color, with carbo
nate insets LS-30% heavy loam. Horizon D, transitional into bedrock.

Point 6 (6) Old landfill of Gldani
Location – River Khevdzmari gorge, former landfill of Gldani.
Goal – Study of pollution and improper nature management. Ecology of ecosystems and land
24
scape planning.
General planning – Landfill polygon existed for several decades and it served as a main landfi
ll of Tbilisi. In 2010 it was closed by covering it with a soil layer on it and trees were planted
on its surface. The landfill was located nearby the ravine which can be considered as a violati
on of ecological norms. The second case of violation of ecological norms on the same territor
y – currently existing landfill located spontaneously. Soil brought during road construction is
spontaneously spread over here. As a result humus layers of buried soil are exuded, i.e. we ar
e dealing with irrational nature management.

Point 7 (7) Gldani landslide
Location – River Khevdzmari gorge, Gldani landslide, across river Khevdzmari.
Goal – Study of geodynamic processes.
General description – Landslide processes are underway on the slope. Majority of them are of
creeping nature and of average depth. Landslide bodies are developed in linear manner, acro
ss ravine. Geologically mentioned slopes are formed with Neogene clays and conglomerates.
Out of major reasons of landslide formation the following can be noted: alternation of waterp
roof and water-permeable layers, significant slope-bending and human impact. It’s also note
worthy that in depth and side erosion processes are going on across the ravine. Also, reverse
erosion sites are observed. At present intensity of reverse erosion is weakened which is expre
ssed by habitation of herbage and shrubbery formations.

Ecosystems in the ravine and in its neighboring territories: on the slopes – hemixerophyllous
bush consisting of “shibliak”, rose hip, sumac, hawthorn, sometimes “frigana” and dominatio
n of Astragalus. On the slopes Botriochloa ishchaemum-Festuca sulcata, barberry plants and f
rigan, Astragalus. Rarely on the slopes there are badland openings.

25
Route A.II.

Name of the route: Gldani lake – Lake outskirts – gorge, grove and riverbed of river Gldaniskhevi.

Route thematic: Natural catastrophes, their management and prevention, ecology of ecosystems.

Route length: 2,9km

Route duration: 1,5 hours

Absolute heights of the route: beginning/ending 560/600m

Type of the road: Asphalted road, village ground way, hiking trail.

Information points: 1. Gldani Big Lake. 2. Bogged up and wetland bank of the lake. 3. Riverbed of

river Gldaniskhevi. 4. Grove of pine forest.

Field tasks: 1. Determination of eutrophication and sanitary condition of the lake. 2. Development of
prevention measures to avert downpour and flooding.

Description of the route:

Goal of the route is to study natural catastrophes, their management and prevention, ecology of
ecosystems, as well as landscapes and water resources. Several study points are selected in the
framework of the route. The route begins at the Gldani Big Lake and goes across its bank on village
ground road. Several parts are bogged here and give opportunity to study wetland ecosystems. The
route then continues towards north-west and enters a settlement. After going several hundred meters
the route reaches Tbilisi-Tskhvarichamia motorway, then it crosses river Gldaniskhevi and goes
upward across its riverbed. Here various types of river processes are well displayed. It is possible to
get to the city center from the final section of the route using micro-bus #111.

26
Information points:

Point 1 (1) Gldani Big Lake
Location: Territory nearby Gldani Prison, near motorway.
Goal: Study ecosystem and the surroundings of the lake; study water resources and its use.
General description: The lake is otherwise named as a Gldani White Lake. It is located in a d
eepened hollow and has a suffusion origin. The lake is quite big, maximum length of which is
1032 m and the width – approximately 400m. Depth of the lake is not so big and is around 1
-2m. Eutrophication degree is different for various parts of the lake and is especially high for
the North part of the lake, where water flows down across bogged banks and is rich in organi
c and mineral substances. High degree of eutrophication is also detected in south-west part of
the lake, in the surroundings of a small peninsular. Here marshland plants are developed, su
ch as typhaceae, scirpus etc. A certain degree of eutrophication is also detected on a place sit
uated nearby the lake bank and is distinguished by high frequency of water-plants.

Sanitary condition of water – water of the lake is not potable because of water saturated with
household garbage flows in. One can also see this type of garbage nearby the lake bank. Garb
age is thrown out either by local residents or by people visiting the place for recreation purp
oses. Water limpidity is low in the lake, bottom of the lake is sandy-silted that increases the
probability of turbidity of the lake.

Significance of the lake for water economy and recreation – as it was mentioned water of the
lake is not potable; the lake is used for amateur fishing. Here some fish dwell. Water of the l
ake is not used for irrigation. In the outskirts reserve of potable water running there is used f
or irrigation. It is used for irrigation of small area household plots and yards. The lake is used
for recreation activities. Its south-east bank is comparably well-organized. There is certain ty
pe of touristic infrastructure. During a hot period of a year the place is visited by a certain nu
mber of guests.

27
Point 2 (8) Bogged and wetland bank of the lake
Location – North bank of Gldani Big Lake
Goal – Study of ecosystem of the bogged lake. Study of wetland ecosystems in the outskirts of
the lake.
General description – North bank of the lake, territory of 700-750m length and 200-250m wi
de, periodically subsists with the water flowing into the lake. The territory differs with wetla
nd, bogging, all of the horizons of soil are saturated with water. Vegetable cover consists of c
yperaceae and scirpus, represented by marshland plants (Carex sp. Acantolimon sp.). These e
cosystems are not used for cultivation because of wetlands. But it is interesting because it rep
resents a shelter for birds and for other fauna species preferring wetland ecosystems.

Points 3. (9). River Gldaniskhevi riverbed.
Location – River Gldaniskhevi riverbed, at the bridge
Goal – Study and prevention of geodynamic processes, depth and side erosion of the river,
accumulation processes, risks of flooding.
General description – River Gldaniskhevi is characterized with active flooding, though because of
length of flow, it is mostly water-consisting, but as a result of deterioration of dissoluble clays and
conglomerates, with its structural composition, it is accumulated in the upper part of river
Gldaniskhevi, as water cannot take it away for long distance due to low level of flow and small
inclination. Its tributaries are also risky. Its right tributary Khevi has to be mentioned in this case,
that joins it at the motorway and is characterized with a big number of inert material. Comparing to
river Gldaniskhevi river Khevi is short in length and material dissolved here in water during
torrential rains is of structural and semi-structural character. From material accumulation point till
formation of deposit site, there is totally 2-3 kilometers, and height difference is 350m. Herewith,
unlike river Gldaniskhevi materials of the mentioned downpour ravine are fully accumulated at its
issue, which is accompanied by a great energy devastating action, as it generally hits household and
engineering buildings. Situation became complicated because of improper bank protection activities

28
during bridge construction that resulted direction of the flow towards population. Nowadays bank
protection activities are underway to protect population.

Point 4 (10) Grove of pine forest
Location – Right slope of river Gldaniskhevi gorge, left side of Tbilisi-Tianeti motor-way.
Goal – Preventive measures aimed against geodynamic processes.
General description – Artificial grove of pine forest, planted to protect and strengthen the slo
pes, in the circumstances of cliff terrain, in order to avoid sloping processes.

29
ადგილმდებარეობა B - თბილისის ზღვა

30
ადგილმდებარეობა. B - თბილისის ზღვა

ზოგადი დახასიათება

ადგილმდებარეობა მოიცავს თბილისის ზღვის მიმდებარე ტერიტორიას,
წყალსაცავის დიდ და მცირე ნაწილს, ყოფილი დიდი და მცირე ტბების გადაკვეთის
მონაკვეთს. მახათას სერს, თბილისის ფარგლებში მდ. მტკვრის ხეობის ერთ-ერთ
უმაღლეს ტერასას, დენდროპარკს და სამგორის არხის შემოსვლის და გასვლის
მონაკვეთს, ვარკეთილის დასახლების უკიდურეს ზედა ნაწილს.

გეოლოგია. გეოლოგიურად ეს მონაკვეთი მრავალფეროვნებით არ გამოირჩევა. მისი
მცირე ნაწილი - მახათას მთის მონაკვეთში, მტკვრის ყოფილი ზედა ტერასა
აგებულია მეოთხეული ნაფენებით, ალუვიონით, ღორღით, რიყნარით. ხოლო ქვედა
ნაწილი, შეადრებით მცირე მონაკვეთი აგებულია ზედა პალეოგენური თიხებით,
თიხოვანი ფიქლებით და ქვიშაქვებით. ტერიტორიის უმეტესი ნაწილის ამგებელ
სუბსტრატში დომინირებს ზედა პელეოგენური და ქვედა ნეოგენური თიხები და
თიხოვანი ფიქლები.

გეომორფოლოგიური და გეოდინამიური პროცესები. შესასწავლ ტერიტორიაზე
განვითარებულია სპეციფიკური გეოდინამიური პროცესები, რაც ძირითადად
განპირობებულია თბილისის ზღვის ქვაბულით და აქ განთავსებული ხელოვნური
წყალსატევით. წყალსაცავის შემოგარენში, მის ჩრდილოეთ ნაწილში, მიმდინარეობს
სუსტი დენუდაციური პროცესები. მეწყრები და ღვარცოფები აქ არ გვხვდება, თუმცა
წყალსატევის ნაპირებზე მიმდინარეობს აქტიური ნგრევითი მოვლენები, რასაც
აძლიერებს ხშირი ქარები და ღელვა.

კლიმატი და შიდა წყლები. კლიმატურად გაბატონებულია აღმ. საქართველოს
თბილი სემიჰუმიდური, სუბტროპიკული ჰავა ხანგძლივი ცხელი ზაფხულით და
ზომიერად გრილი ზამთრით, ნალექების მაქსიმალური რაოდენობა გაზაფხულზეა,

31
მაისსა და ივნისში, ნალექების რაოდენობა 500-550 მმ-ს აღწევს. ჰიდროგრაფიული
ქსელი ღარიბია, თუ არ გავითვალისწინებთ ხელოვნურ წყალსატევსა და არხებს.
წარსულში ტაფობის ტერიტორია მოიცავდა სამ მცირე ტბას. გასული საუკუნის შუა
წლებში მოხდა ტაფობის გაფართოება და ხელოვნური წყალსაცავის დაგუბება.

ნიადაგები. დამახასიათებელია მდელოს ყავისფერი, კარბონატული და ზედა
ნაწილში, ტყის ყავისფერი ნიადაგები, ხშირად ახასიათებთ საშუალო და ზოგან
საკმაოდ მძლავრი ჰუმუსოვანი ჰორიზონტი. ხელოვნური წყალსატევის
დაგუბებისას, საჭირო გახდა დიდი რაოდენობით მიწის მოჭრა და წყალსატევისთვის
ადგილის გათავისუფლება, მოჭრილი მიწის მასა შორს არ წაუღიათ და იქვე
განათავსეს, რის შედეგიცაა აქ საკმაოდ კარგად გამოხატული ნიადაგის დამარხული
ჰუმუსოვანი ფენები.

მცენარეული საფარი. ადგილმდებარეობის ქვედა ნაწილში, საქალაქო და სააგარაკო
დასახლებებში ბუნებრივი მცენარეული საფარი სრულად განადგურებულია და
პირვანდელი სახით თითქმის აღარაა შემონახული. წყალსაცავის შემოგარენში,
მცირე მასშტაბით გვხვდება ჭაობის და ჭარბტენიანი ეკოსისტემებისთვის
დამახასიათებელი ფორმაციები: ისლი, ლელქაში, ჭანგა, ლაქაში და სხვ. მახათას
მთის ტერასაზე ვრცელდება მდელო-სტეპის მცენარეულობა, ალაგ-ალაგ მდელოს
ელემენტებით, ხოლო წყალსატევის მოპირდაპირე მხარეს, სამხრეთ ექსპოზიციის
ფერდობებზე - სტეპი, ფრიგანით და ნახევარბუჩქნარებით. ალაგ-ალაგ ერევა
ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარი, ძეძვის, შავჯაგას, ჯორისძუას და სხვა ფორმაციების
მონაწილეობით. წყალსატევის მახლობლად, გვხვდება ვერხვის (Populis
transcaucasicus, P. hibrida), იფანის, ტირიფის, მინდვრის ნეკერჩხლის, ფშატის,
ჯაგრცხილას ერთეულად მდგომი ხეები, რომლებიც მეჩხერი ტყის მსგავს
ეკოსისტემას ქმნიან. ზოგან გვხვდება იალღუნის ბუჩქნარიც.

დენდროპარკის ტერიტორიაზე, უმთავრესად, ხელოვნური, გაშენებული
სახეობები დომინირებს. აქ მოქმედებდა ხელოვნური სანერგეები, რომლებიც

32
წარსულში მთელ რესპუბლიკას ამარაგებდა ხე-მცენარეთა ნერგებით. გაშენებულია
როგორც ფოთლოვანი და ბუჩქნარი, ისე წიწვიანი სახეობები, შავი ფიჭვი, ღვია,
კვიპაროსი და კედარი.

ადგილმდებარეობასთან მიმავალი სატრანსპორტო საშუალება:

მიკროავტობუსი № 70, 34, 89,170 ,27,149; ავტობუსი № 39, 71, 101.

33
მარშრუტი B. I.

მარშრუტის სახელწოდება: ვარკეთილი- თბილისის ზღვის სანაპირო -დენდროპარკი.

მარშრუტის თემატიკა: არამერქნიანი ტყის და ბუნებრივი რესურსების შესწავლა,
რეგიონული, ლანდშაფტური, წყალშემკრებ აუზთა დაგეგმარება და მართვა,
მეტყევეობა და ტყის დაცვა.

მარშრუტის სიგრძე: 4.3 კმ.

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 3 სთ.

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 550/600 მ.

გზის სახეობა: ასფალტირებული გზა, გრუნტის გზა, საფეხმავლო ბილიკი.

საინფორმაციო წერტილები: 1. თბილისის ზღვა; 2. სტეპი; 3. ევტროფიკაცია; 4.
წყალსაცავის უკიდურესად შევიწროებული ნაწილი; 5. მეჩხერი ტყე; 6. ჭალის
(თუგაის) ტყე; 7. ჭალის და ნახევარუდაბნოს ფორმაციების თანხვედრა;. 8. ნიადაგის
ჭრილი; 9. ხელოვნური კედრის და კვიპაროსის ნარგავები; 10. ხელოვნური მუხის
ნარგავები; 11. კედრის და ფიჭვის ნარგავები.

საველე ამოცანები: 1. წყლის მიმოცვლის და სიმღვრივის განსხვავებული
მაჩვენებლების გამომწვევი მიზეზების დადგენა; 2. ეკოსისტემათა განსხვავებული
ტიპების ფორმირების მიზეზთა დადგენა; 3. დენდროფლორის საჰერბარიუმო
მასალის შეგროვება.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტი შესაძლებლობას იძლევა, შესწავლილ იქნას
ხელოვნური ტყის ნარგავების ფორმირება, ასევე, ხელოვნური პარკებისა და
სანერგეების შექმნა, წყალსაცავის გავლენა მიმდებარე გარემოზე, მიკროკლიმატის
ფორმირება და ფლორისტული ელემენტების დიფერენცირება. გარდა ამისა, წყლის
რესურსების, წყლის მეურნეობისა და წყალშემკრები აუზების დაგეგმარება.

34
მარშრუტი იწყება თბილისის ზღვის ნაპირთან ახლოს, ვარკეთილის ზედა ნაწილში,
საზოგადოებრივი ტრანსპორტის ბოლო გაჩერებიდან რამდენიმე ასეულ მეტრში, 10-
15 წუთის სავალზე. მარშრუტის უდიდესი მონაკვეთი გრუნტის გზით წყალსატევის
სანაპიროს მიუყვება, მიემართება დასავლეთით და გრძელდება წყალსატევის
ყველაზე შევიწროებულ მონაკვეთამდე. აქედან ის მიუყვება ჩრდილო-დასავლეთის
მხარეს. შემდეგ უხვევს სამხრეთით, მახათას მთის ტერასებისკენ, კვეთს
საავტომობილო ტრასას და შედის დენდროპარკის ტერიტორიაზე. აღწევს ყოფილი
ადმინისტრაციის (ამჟამინდელი მონასტერი) შენობამდე. იმდენად, რამდენადაც
მარშრუტი საკმაოდ გრძელია და სასმელი წყალი გზად არსად გვხვდება,
რეკომენდებულია წყლის მარაგის წინასწარ შევსება. მარშრუტის ბოლო წერტილიდან
ქალაქის ცენტრში მოხვედრა შესაძლებელია, ლოტკინის დასახლებისკენ ჩასვლით და იქიდან
გამგზავრებით, ან მარშუტის საწყის წერტილთან დაბრუნებით. ამასთან დენდროპარკის
მიმდებარე ტერიტორიასთან დადის გლდანი-ლილოს მიმართულებით მოძრავი
მიკროავტობუსი.

საინფორმაციო წერტილები:
წერტილი 1. (11). თბილისის წყალსაცავი - "თბილისის ზღვა"
მდებარეობა - თბილისის წყალსაცავის სამხრეთ-აღმოსავლეთი სანაპირო.
მიზანი - ლანდშაფტმცოდნეობა და წყლის რესურსები.
ზოგადი აღწერა - წყალსაცავი ზღვის დონიდან 550 მ. სიმაღლეზე მდებარეობს.
ვრცელდება ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. ფართობი 11,6
კმ2-ს შეადგენს. მისი სიგრძე 9 კმ-მდე, ხოლო სიგანე 2 კმ-მდე ვრცელდება.
მაქსიმალური სიღრმეა 45 მ. წყლის მოცულობა 308 მლნ. მ³. „თბილისის ზღვა“ 1953
წელს, რამდენიმე მლაშე ტბის ადგილას შეიქმნა (ავლაბრის, ილგუნიანისა და კუკიის).
იგი, ძირითადად, მდინარე ივრით საზრდოობს. წყალსაცავში წყლის დონე
გაზაფხულზე მატულობს. იანვარსა და თებერვალში წყლის ზედაპირული ფენის
საშუალო ტემპერატურა ნაპირთან 3-4°C-ს შეადგენს, ხოლო აგვისტოში 21-220 C-მდე
აღწევს. ხშირი ქარების გამო თბილისის ზღვა ხშირად ღელავს. წყლის

35
მინერალიზაცია 300-500 მგ/ლ შეადგენს. თბილისის ზღვის გამოყენება ხდება
სარწყავად, თბილისის წყალმომარაგებისათვის, თევზის სარეწად, რეკრეაციისათვის
და საწყალოსნო სპორტისათვის.

წერტილი 2. (12). სტეპი.
მდებარეობა - თბილისის ზღვის მიმდებარე ტერიტორია.
მიზანი - სტეპის ეკოსისტემის შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - უროიან-წივანიანი სტეპი, (Botriochloa ishchaemum, festuca sulcata,
Acantolimon sp. Taraxacum sp. Leontodon hispiodos) და სხვ. შეიმჩნევა ძლიერი
გადაძოვება, სახეობებით გაღარიბება.

წერტილი 3. (13). ევტროფიკაცია.
მდებარეობა - თბილისის ზღვის სამხრეთ-დასავლეთი სანაპირო.
მიზანი - წყალსაცავის დინამიკა, მისი ევრტოფიკაციის შედეგები.
ზოგადი აღწერა - წყალსაცავში წყლის შედარებით დაბალი დონის გამო
(ზაფხულიდან გაზაფხულამდე) მისი სანაპირო ზოლის ეს მონაკვეთი დაფარულია
ჭაობის მცენარეულობით, ლელქაშით და ლაქაშით. აღნიშნულ ტერიტორიაზე
მიმდინარეობს ევრტოფიკაციის საკმაოდ აქტიური პროცესი, რასაც, სავარაუდოდ,
შეაჩერებს უმთავრესი შემაფერხებელი ფაქტორი - წყალსატევში წყლის ინტენსიური
ცვლა.

წერტილი 4. (14). წყალსაცავის უკიდურესად შევიწროებული ნაწილი.
მდებარეობა - თბილისის ზღვა, წყალსაცავის დიდ და მცირე ნაწილებს შორის,
შევიწროებული მონაკვეთი.
მიზანი - წყლის მიმოცვლის და ფიზიკური შემადგენლობის შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - წყალსაცავის შექმნამდე ტერიტორია ამაღლებული იყო და მცირე
ტბებს მკვეთრად მიჯნავდა ერთმანეთისგან. წყალსაცავის აღმოსავლეთი ნაწილი,
უმეტეს შემთხვევაში, ამღვრეულია, მაშინ, როცა დასავლეთი ნაწილი შედარებით
36
გამჭვირვალეა. წყლის ცვლა ორსავე ნაწილში შეფერხებულია, რასაც აძლიერებს
დასავლური ქარების დომინირება და აღნიშნულ ნაწილში წყლის მცირე სიღრმე.
გარდა ამისა, სიმღვრივის განაპირობებს ისიც, რომ აღმოსავლეთ ნაწილში ჩაედინება
არხიდან შემომავალი მდ. ივრის წყალი.

წერტილი 5. (15). მეჩხერი ტყე წყალსაცავის სამხრეთით.
მდებარეობა - თბილისის ზღვის მიმდებარე ფერდობი, ჩრდილოეთი ექსპოზიცია.
მიზანი - მეჩხერი ტყის ეკოსისტემათა ფრაგმენტების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ტყე-ბუჩქნარი ბუნებრივი ტყის ელემენტებით, მდელო-სტეპის
სახეობებით ქვედა იარუსებში. ტყის ეკოსისტემა: Fraxinus exelsior, Rosa canina,
Crataegus kirtostilla, Armeniaca sp. Evonimus vorucosum, Sorbus torminalis, Cotynus
coggigria. 100-150 მ-ის დაშორებით - ხელოვნური ტყის ნარგავი, წარმოდგენილი
კედრით, კვიპაროსით, ფიჭვით, ერთეული ფოთლოვანი ფორმაციებით.

წერტილი 6. (16). ჭალის (თუგაის) ტყე.
მდებარეობა - თბილისის ზღვის მიმდებარე ტერიტორია, წყალსაცავის სამხრეთი.
მიზანი - რელიქტური ჭალის (თუგაის) ტყის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ჭალის (თუგაის) ტყის ფრაგმენტები. Populus transcaucasicus,
Elaegnus angustifolium, მეზოფილური ტყის ელემენტებით Carpinus orientalis, Evonimus
vorucosum.

წერტილი 7. (17). ჭალის და ნახევარუდაბნოს ფორმაციების თანხვედრა.
მდებარეობა - თბილისის ზღვის მიმდებარე ტერიტორია.
მიზანი - რელიქტური ჭალის (თუგაის) ტყის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ჭალის (თუგაის) ტყის ფრაგმენტები მშრალი სტეპისა და
ნახევარუდაბნოს ფორმაციებთან ერთად. Populus hibrida, Acacia sp. Salix babilonica, Rosa
canina, Tamarix ramosissima. სანაპიროზე ტყე მთლიანად გამხმარია, სავარაუდოდ,
ედაფიური ფაქტორების გამო.
37
წერტილი 8. (18). ნიადაგის ჭრილი.
მდებარეობა - თბილისის ზღვის მიმდებარე ტერიტორია.
მიზანი - თბილისის ზღვის შემოგარენის ტერიტორიაზე ყავისფერი კარბონატული
ნიადაგების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ნიადაგის ჭრილი, მდელოსტეპის ქვეშ. მდელოსტეპი ძირითადი
სახეობებით: Poa sp. Lotus caucasicus, Trifolium sp. Acantolimon sp. Vicia sp. ნიადაგის
ტიპი: ყავისფერი კარბონატული, ნიადაგის ჭრილი: ჰორიზონტი A1. 0-8 სმ, მუქი
ფერის, PS 60%, LS 5%, მსუბუქი თიხნარი. ჰორიზონტი A 8-38 სმ. მუქი ფერის,
მსუბუქი თიხნარი, PS 30%, LS 10%, ჰორიზონტი B 38-72 სმ ყავისფერი, კარბონატების
ჩანართით, საშუალო თიხნარი PS 10%, LS 30%, ჰორიზონტი C 72-120 სმ, ღია ფერის,
მძიმე თიხნარი, გადათეთრებულია კარბონატებით.

წერტილი 9. (19). ხელოვნური კედრისა და კვიპაროსის ნარგავები.
მდებარეობა - დენდროპარკი.
მიზანი - ხელოვნური ტყე-ბუჩქნარების ფორმირების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - კვიპაროსის, ლიბანის კედარისა და იასამნის ნარგავები.
აღნიშნული ტერიტორია კარგი მაგალითია იმისა, თუ როგორ ხდება
ინტროდუცირებული სახეობების შემოტანა და ლანდშაფტური არქიტექტურის
დაცვით ბაღებისა და ტყეპარკების გაშენება. აქ გავრცელებული მცენარეულობა ტყის
მრავალწლიან კორომებს ქმნის. ამავე ტერიტორიაზე წარმოდგენილია
ლანდშაფტური არქიტექტურის დეკორატიული ფორმაციები. ქვეიარუსებში
ვხვდებით მდელოს და მდელო-სტეპის ელემენტებს.

წერტილი 10. (20). ხელოვნური მუხის ნარგავები.
მდებარეობა - დენდროპარკის მიდამოები.
მიზანი - ხელოვნური ტყის ნარგავების ფორმირების შესწავლა.

38
ზოგადი აღწერა - ხელოვნური მუხის ტყის კორომი. ჭალის მუხა, Quercus longipes
კორომის ასაკი- 50-60 წ. მარაგი 240-280 ტ/ჰა-ზე, 400-450 მ2/ჰა-ზე.

წერტილი 11. (21). კედრისა და ფიჭვის ნარგავები.
მდებარეობა - დენდროპარკი.
მიზანი - ხელოვნური ტყის ნარგავების ფორმირების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - კედრისა და ფიჭვის ხელოვნური ტყე, იასამნის ნარგავები,
სხვადასხვა ბუჩქნარი, მდელოს ელემენტები.

39
მარშრუტი B. II.

მარშრუტის სახელწოდება: ვარკეთილი - თბილისის ზღვა - სამგორის არხი-ზედა
სამგორის არხის დასასრული, ქვედა სამგორის არხის დასაწყისი.

მარშრუტის თემატიკა: რეგიონულ, ლანდშაფტურ და წყალშემკრებ აუზთა
დაგეგმარება და მართვა.

მარშრუტის სიგრძე: 1.4 კმ

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 1 სთ.

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 550/560 მ.

გზის სახეობა: ასფალტირებული გზა, გრუნტის გზა, საფეხმავლო ბილიკი.

საინფორმაციო წერტილები 1. თბილისის ზღვა; 2. დამარხული ნიადაგები; 3.
წყალგამშვები კოშკურა; 4. დაბინძურებული სანაპირო; 5. ხელოვნური კასკადი; 6.
გაუქმებული გვირაბი.

საველე ამოცანები 1. მდ. ივრიდან შემომავალი და წყალსაცავიდან გამავალი წყლის
ხარჯის დადგენა, წყლის ბალანსის შეფასება წყალსაცავში.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტის ფარგლებში შესაძლებელია, მოხდეს წყლის
რესურსების, წყლის მეურნეობის, წყალშემკრები აუზების დაგეგმარებისა და
მართვის, წყალსაცავში წყლების მიმოცვლისა და სანაპირო ზოლის დაცვის
შესწავლა. აღნიშნული ტერიტორია მეტ-ნაკლებად დაბინძურებულია. გარკვეულ
დონეზე, შეინიშნება წყალსატევის ევტროფიკაციაც. კარგად არის გამოკვეთილი
40
ნიადაგის ჭრილები - როგორც ბუნებრივი, ისე ხელოვნურად განამარხებული
ნიადაგები.
მარშრუტი იწყება თბილისის ზღვის ნაპირთან ახლოს, ვარკეთილის ზედა ნაწილში,
საზოგადოებრივი ტრანსპორტის ბოლო გაჩერებიდან რამდენიმე ასეულ მეტრში, 10-
15 წუთის სავალზე. მარშრუტის უდიდესი მონაკვეთი გრუნტის გზით წყალსატევის
სანაპიროს მიუყვება, გაივლის წყალგამშვებ კოშკურას და ადის ზედა სამგორის
არხთან. ის თავდაპირველად გაივლის ხელოვნურ კასკადთან, რომლის მეშვეობითაც
მდ. იორი ჩაედინება წყალსაცავში, ხოლო შემდგომ მიუყვება თავად არხს და
სრულდება ძველ, გაუქმებულ წყალგამტარ გვირაბთან.

საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (11). თბილისის წყალსაცავი - "თბილისის ზღვა"
მდებარეობა - თბილისის წყალსაცავის სამხრეთ-აღმოსავლეთი სანაპირო.
მიზანი - ლანდშაფტმცოდნეობა და წყლის რესურსები.
ზოგადი აღწერა - წყალსაცავი ზღვის დონიდან 550 მ. სიმაღლეზე მდებარეობს.
ვრცელდება ჩრდილო-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ. ფართობი 11,6
კმ2-ს შეადგენს. მისი სიგრძე 9 კმ-მდე, ხოლო სიგანე 2 კმ-მდე ვრცელდება.
მაქსიმალური სიღრმეა 45 მ. წყლის მოცულობა 308 მლნ. მ³. „თბილისის ზღვა“ 1953
წელს, რამდენიმე მლაშე ტბის ადგილას შეიქმნა (ავლაბრის, ილგუნიანისა და კუკიის).
იგი, ძირითადად, მდინარე ივრით საზრდოობს. წყალსაცავში წყლის დონე
გაზაფხულზე მატულობს. იანვარსა და თებერვალში წყლის ზედაპირული ფენის
საშუალო ტემპერატურა ნაპირთან 3-4°C-ს შეადგენს, ხოლო აგვისტოში 21-220 C-მდე
აღწევს. ხშირი ქარების გამო თბილისის ზღვა ხშირად ღელავს. წყლის
მინერალიზაცია 300-500 მგ/ლ შეადგენს. თბილისის ზღვის გამოყენება ხდება
სარწყავად, თბილისის წყალმომარაგებისათვის, თევზის სარეწად, რეკრეაციისთვის
და საწყალოსნო სპორტისათვის.

41
წერტილი 2. (22). დამარხული ნიადაგები.
მდებარეობა - წყალსაცავის უკიდურესი სამხრეთ-აღმოსავლეთი ნაწილი.
მიზანი - ნიადაგების ტიპების დინამიკისა და ადამიანის ხელოვნური ზემოქმედების
შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - წყალსაცავის სამხრეთ-აღმოსავლეთ სანაპიროს ნაწილს ზოლად
გასდევს, როგორც ჩანს, წყალსაცავის შექმნისას ხელოვნურად მოჭრილი და
გადაადგილებული ნიადაგის ფენა, რომელიც ნიადაგის პირველად შრეს ზემოდან
ედება. ამის გამო წარმოქმნილა ე.წ. „დამარხული“ ნიადაგები, რომლებიც გამოირჩევა
ჰუმუსოვანი ჰორიზონტის კარგად გამოკვეთილი პროფილით.

წერტილი 3. (23). წყალგამშვები კოშკურა.
მდებარეობა - თბილისის ზღვა ქვედა სამგორის არხთან.
მიზანი - წყლის მომარაგების და მიმოცვლის სისტემის შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - წყალგამშვები კოშკურის მეშვეობით წყალსაცავიდან არხის
გავლით წყალი გაედინება. რითიც რეგულირდება წყალსაცავის წყლის დონე.

წერტილი 4. (24). თბილისის ზღვის დაბინძურებული სანაპირო.
მდებარეობა - წყალსაცავის უკიდურესი აღმოსავლური ნაწილი.
მიზანი - წყალსაცავის სანიტარული მდგომარეობისა და არსებული პრობლემების
შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - სასიცოცხლო მნიშვნელობის მქონე წყალსაცავის დაბინძურების
ფაქტი, სანაპირო ზონა მნიშვნელოვნად არის დაბინძურებული პოლიეთილენის
ბოთლებით, პარკებითა და სხვა საყოფაცხოვრებო ნარჩენებით.
წერტილი 5. (25). ხელოვნური კასკადი.
მდებარეობა - ზედა სამგორის არხი.
მიზანი - წყლის მომარაგებისა და მიმოცვლის სისტემის შესწავლა, წყალსაცავის
მდგომარეობის შესწავლა.

42
ზოგადი აღწერა - მდინარე ივრის წყლის წყალსაცავში ჩადინების ადგილი.
წყალსაცავში წყალი ჩაედინება ხელოვნურად აგებული სამსაფეხურიანი ბეტონის
კასკადის მეშვეობით. ამ მეთოდის საშუალებით შესუსტებულია წყლის ვარდნის
სიმძლავრე.

წერტილი 6. (26) .წყლის გამტარი გაუქმებული გვირაბი.
მდებარეობა - ზედა სამგორის არხი, გაუქმებული წყალსავალი გვირაბი.
მიზანი - წყლის მომარაგებისა და მიმოცვლის სისტემის შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - გვირაბის მეშვეობით წყალი გაედინება წყალსაცავის ზედა
ნაწილში, თუმცა ამჟამად აღნიშნული მონაკვეთი საჭიროებს გაწმენდით სამუშაოებს
და მისი ფუნქციონირება შეწყვეტილია.

43
Location “B” – Tbilisi Sea

General description

Location covers Tbilisi Sea adjacent territory, crossing line of big and small parts of water
reservoir, former big and small lakes, Makhata hill that is one of the highest terraces within
Tbilisi, arboretum and entrance-exit point of Samgori channel, as well as highest part of
Varketili settlement.

Geology. This part is not geologically rich. Small part of it – within Makhata mountain,
former upper terrace of Mtkvari is built with fourth-order layers, alluvion, crushed stone and
gobbles. But the lower part, comparably small area is built with upper Paleocene clays, loam
shales and sandstones. In most part of building substrata of the territory upper Paleocene and
lower Neogene clays and loam shales are dominated.

Geomorphologic and geodynamic processes. Specific geodynamic processes are developed on
the study territory that are mainly resulted by Tbilisi Sea cavern and by the artificial water
reservoir located here. In the outskirts of the reservoir, in its northern part, weak denuded
processes are underway. Landsliding and flooding occurrences do not happen, though active
devastating processes are underway on the banks of the reservoir. This is especially
strengthened because of frequent winds and ripples.

Climate and inland waters. Eastern Georgia warm semi-humid, subtropical climate dominate
here, with long hot summer and temperate cool winter. Maximum precipitation is in spring,
during May-June, volume of precipitation amounts 500-550mm. Stable snow cover is only in
the upper part during winter. Hydrographic network is poor, if not considering artificial
reservoir and channels. There were three small lakes were located here in the hollow in the
past. In the middle of last century the hollow was widened and artificial lake was dammed.
44
Soils. Characterized with meadow brown, carbonate and forest brown soils in the upper
part. It is often characterized with big thickness, in some parts with medium and vivid
humus horizons. While damming artificial reservoir, big volume of soil cut and clearing
place for reservoir was needed. Cut soil had not been taken too far and had been located
thereby. As a result there are well displayed buried humus layers of soil.

Vegetable cover. In the lower part of the location, in the civil and cottage settlements natural
vegetable cover is totally extinguished; therefore it is not represented by its initial face. In
the outskirts of the reservoir, in a low scale, there are formations characteristic to marshland
and wetland ecosystems, like cyperaceae, scirpus, typhaceae etc.

Meadow-steppe vegetation is diffused on the terrace of Makhata mountain, with meadow
elements in some parts. On the opposite side of the reservoir, on the slopes of south
exposition there are steppe with “frigana” and semi-shrubberies, in some parts there are
hemixerophyllous shrubbery, consisting of “shibliak” and other formations. Nearby the
reservoir there are trees of Populis transcaucasicus, P. hibrida, smoke tree, spiraea, field
maple and hornbeam located individually. They form an ecosystem like sparse forest.

On the territory of arboretum basically artificial, planted species dominate. Several artificial
nursery gardens were operating here that supplied the whole republic with tree and
vegetation saplings in the past. Foliaceous, shrubbery and coniferous species are planted
here, like black pine, juniper, cypress and cedar.

Transport means going to the destination: micro-bus #70, 34, 89, 170, 27, 149; and bus#39,
71, 101.

45
Route B. I.

Name of the route: Varketili – Tbilisi Sea bank – Arboretum

Route thematic: Study of non-ligneous forest and natural resources, planning and
management of regional, landscape and catchment basins, forestry and forest protection.

Route length: 4,3km

Route duration: 3 hours

Route heights: beginning/ending 550/600m

Type of road: asphalted road, ground road, hiking trail.

Information points: 1. Tbilisi Sea. 2. Steppe. 3. Eutrophication. 4. Extremely narrowed part of
the reservoir. 5. Sparse forest. 6. Grove (Tugai) forest. 7. Coincidence of grove and semi-
desert formations. 8. Soil cut. 9. Artificial plants of cedar and cypress. 10. Artificial plants of
oak. 11. Plants of cedar and pine.

Field tasks: 1. Determination of reasons of different indicators of water exchange and
turbidity. 2. Determination of reasons of formation of different types of ecosystems. 3.
Collection of materials for herbarium dendroflora.

Route description:
The route gives opportunity to study formation of artificial forest plants, production of
artificial parks and nursery gardens and its examples. Influence of the reservoir on adjacent

46
environment, formation of micro-climate and differencing floristic elements. Also, planning
of water resources, water management and catchment areas.

Route begins nearby Tbilisi Sea bank, in the upper part of Varketili, within several hundred
meters from the final stop of public transport. To cover this distance 10-15 minutes are
needed. Major part of the route goes across reservoir bank with ground road. It is directed
towards west and reaches the extremely narrowed part of the reservoir. Then it continues
towards north-west, and after that turns south towards Makhata mountain terraces, crosses
motor-way and enters the territory of arboretum. Then it reaches former administration
building of the arboretum (currently monastery). Due to the fact that the route is quite long
and there is not water on the way, it is recommended to have water supply beforehand. It is
possible to get to the city center from the final point of the route going down toward Lotkini
settlement and taking transport from there, or going back to the starting point of the route
either. Herewith, there is a micro-bus routing Gldani-Lilo going nearby arboretum territory.

Information points:
Point 1 (11) Tbilisi water reservoir – “Tbilisi Sea”
Location – Tbilisi Sea;
Goal – Landscape studies and water resources;
General description – The reservoir is located 550m above sea level, expanding from north-
west towards south-east. Its area is 11,6 sq.km. Its length is about 9 km and width – about 2
km. Maximum depth is 45m. Water volume is 308mil. m3. “Tbilisi Sea” was formed on the
place of several salty lakes (Avlabari, Ilguniani and Kukia lakes) in 1953. Generally it subsists
with river Iori.

Level of the reservoir is increased during spring. During January-February period average
temperature of surface water at the bank is 3-4°C, in August – about 21-22 0 C. Because of

47
frequent winds it used to ripple. Water mineralization is 300-500mg/l. Tbilisi Sea is used for
irrigation, for Tbilisi water supplying, for fishery, for recreation and water sports.

Point 2 (12) Steppe at Tbilisi Sea
Location – Territory nearby Tbilisi Sea;
Goal – Study of steppe ecosystem;
General Description – Botriochloa ishchaemum-Festuca sulcata steppe (Botriochloa
ishchaemum, festuca sulcata, Acantolimon sp. Taraxacum sp. Leontodon hispiodos) and
others. Overgrazing can be noticed, poor in species.

Point 3 (13) Eutrophication at Tbilisi Sea
Location – South-west bank of Tbilisi Sea;
Goal – Dynamic of water reservoir, consequences of its eutrophication;
General description – Because of comparably low level of water in the reservoir (from
summer to spring), this part of the bank is covered with marshland vegetation typhaceae and
scirpus. Quite active process of eutrophication is underway. But it will be probably
terminated as water circulation is intensive within reservoir that represents one of the major
factors to its hinder.

Point 4 (14) Extremely narrow part of the reservoir
Location – Tbilisi Sea, between former big and small lakes, narrowest part;
Goal – Study of flows and physical composition of water;
General description – Before formation of the reservoir the mentioned place was elevated
and made distinct separation between lakes. East part of the reservoir is basically turbid, and
west part is comparably transparent. Water exchange in west and east parts is hindered. This
process is especially supported by the domination of western winds as well as low depth of
water in the mentioned place. Turbidity is also caused of river Iori water inflow into the East
part of the reservoir.
48
Point 5 (15) Sparse forest south of the reservoir
Location – Tbilisi Sea nearby slope with northern exposition;
Goal – Study of fragments of sparse forest ecosystem;
General description – Forest-shrubbery, with natural forest elements and meadow-steppe
species in the low tiers. Ecosystem of the forest: Fraxinus exelsior, Rosa canina, Crataegus
kirtostilla, Armeniaca sp. Evonimus vorucosum, Sorbus torminalis, Cotynus coggigria. With
distance of 100-150 m artificial forest planted with cedar, cypress, pine, number of foliated
formations.

Point 6 (16) Grove (Tugai) south of the reservoir
Location – Tbilisi Sea nearby territory;
Goal – Study of ecosystem of relict grove (Tugai);
General description – Fragments of grove (Tugai). Populus transcaucasicus, Elaegnus
angustifolium. Carpinus orientalis, Evonimus vorucosum from mesophilous forest elements.

Point 7 (17) Coincidence of grove and semi-desert formations
Location – Nearby Tbilisi Sea territory;
Goal – Study of ecosystem of relict grove (Tugai);
General description – Fragments of grove (Tugai) together with arid steppe and semi-desert
formations. Populus hibrida, Acacia sp. Salix babilonica, Rosa canina, Tamarix ramosissima.
Forest is totally withered at the bank, probably because of edaphic factors.

Point 8 (18) Soil cut
Location – Tbilisi Sea nearby territory;
Goal – Study of brown carbonate soils in the outskirts of Tbilisi Sea territory;
General description – Soil cut under meadow-steppe. Meadow-steppe with basic species: Poa
sp. Lotus caucasicus, Trifolium sp. Acantolimon sp. Vicia sp. Soil type: brown carbonate, soil
49
cut: horizon A1, 0-8sm dark color, PS 60%, LS 5%, light loam. Horizon A, 8-38sm, dark
color, light loam, PS 30%, LS 10%. Horizon B, 38-72sm, brown, carbonate insets, average
loam, PS 10%, LS 30%. Horizon C, 72-120sm, light color, heavy loam, whitened with
carbonates.

Point 9 (19) Plants of artificial cedar and cypress
Location – Arboretum;
Goal – Study of artificial forest-shrubbery formations;
General description – Plants of cypress, Lebanon cedar and lilac. Mentioned information
point is a good example how strange species are entering as well as how gardens and
woodland parks are cultivated in compliance with landscape architecture. Vegetation planted
here composes grove forests. Also decoration formations of landscape architecture are
present. Meadow and meadow-steppe elements are displayed in the lower tiers.

Point 10 (20) Plants of artificial oak
Location – Arboretum outskirts;
Goal – Study of formation of artificial forest plants;
General description – Grove of artificial oak forest. Grove oak, Quercus longipes, grove age
50-60 years, reserves 240-280 t/ha, 400-450 sq.m/ha.

Point 11 (21) Plants of cedar and pine
Location – Arboretum;
Goal – Study of formation of artificial forest plants;
General description – Artificial forest of cedar and pine, lilac plants, various shrubbery,
meadow elements

50
Route B. II.

Name of the route: Varketili – Tbilisi Sea, Samgori channel – Ending of upper Samgori
channel, beginning of lower Samgori channel.

Route thematic: Planning and management of regional, landscape and catchment basins.

Route length: 1,4 km

Route duration: 1 hour

Route heights: beginning/ ending 550/560m

Road type: asphalted road, ground road, hiking trail.

Information points: 1. Tbilisi Sea. 2. Buried soils. 3. Water tower. 4. Polluted bank. 5.
Artificial cascade. 6. Invalidated tunnel.

Field tasks: Determination of water discharge inflowing from river Iori and out-flowing from
the reservoir, estimation of water balance in the reservoir.

It is possible to study planning and management of water resources, water industry and
catchment areas, as well as circulation of water in the reservoir and waterside protection.
The mentioned territory is comparably polluted and eutrophication on a certain level of the
reservoir can be observed. Also, there are very distinctive soil cuts, some of them natural as
well as artificially buried.

51
The route begins nearby Tbilisi Sea shore, in the upper part of Varketili, in several hundred
meters from the final stop of public transport. 10-15 minutes is needed to cover the
mentioned distance. Majority of the route goes across shore with ground road. It passes water
tower and ascends to upper Samgori channel, initially it passes artificial cascade. Using this
cascade river Iori flows into the reservoir. Then the route goes across the channel and
finishes at old water passage of invalidated tunnel. It is possible to get to the city center going
back to the starting point of the route.

Information points:
Point 1 (11) Tbilisi water reservoir – “Tbilisi Sea”
Location – Tbilisi Sea;
Goal – Landscape studies and water resources;
General description – The reservoir is located 550m above sea level, expanding from north-
west towards south-east. Its area is 11,6 sq.km. Its length is about 9 km and width – about 2
km. Maximum depth is 45m. Water volume is 308mil. m3. “Tbilisi Sea” was formed on the
place of several salty lakes (Avlabari, Ilguniani and Kukia lakes) in 1953. Generally it subsists
with river Iori.

Level of the reservoir is increased during spring. During January-February period average
temperature of surface water at the bank is 3-4°C, in August – about 21-22 0 C. Because of
frequent winds it used to ripple. Water mineralization is 300-500mg/l. Tbilisi Sea is used for
irrigation, for Tbilisi water supplying, for fishery, for recreation and water sports.

Point 2 (22) Buried soils
Location – Farthest south-eastern part of the reservoir;
Goal – Study of dynamic of soil types and artificial affect of humans;

52
General description – Across certain line of south-east bank of the reservoir there is artificial
cut and relocated soil layer, probably made during reservoir construction. It is put on the
primary layer of the soil. Because of that so called “buried” soils are formed, that differentiate
with distinct profile of humus horizon.

Point 3 (23) Water tower
Location – Tbilisi Sea at lower Samgori channel;
Goal – Study of water supply and water exchange systems;
General description – Water flow is organized by water tower using reservoir channel. With
this reservoir water level regulation is controlled.

Point 4 (24) Tbilisi Sea polluted bank
Location – Farthest eastern part of the reservoir;
Goal – Study sanitary condition and existing problems of the reservoir;
General description – There is a fact of pollution of vitally important reservoir. Bank zone is
largely polluted by household garbage, polyethylene bottles and bags among them and etc.

Point 5 (25) Artificial cascade over Tbilisi Sea
Location – Upper Samgori channel;
Goal – Study of water supply and water exchange system, study of the condition of water
reservoir;
General description – Place of influx of water of river Iori into water reservoir. Water influx
takes place through three-step concrete cascade built artificially; power of waterfall is
weakened with this method.

Point 6 (26) Water permeable inoperative tunnel on Tbilisi water reservoir
Location – Upper Samgori channel, inoperative water passage tunnel;
Goal – Study of water supply and water exchange system;
53
General description – Water outflow via tunnel takes place in upper part of water reservoir,
however presently it requires cleansing works and its functioning is stopped.

54
ადგილმდებარეობა C - კოჯორი

55
ადგილმდებარეობა C - კოჯორი

ზოგადი დახასიათება

ადგილმდებარეობა მოიცავს თბილისის საგარეუბნო ზონას, თრიალეთის ქედის
აღმოსავლეთ ნაწილს, კოჯორს, წავკისს, ტაბახმელას შორის მოქცეულ
ტერიტორიებსა და მდ. ასურეთისხევის ზემო წელს.

გეოლოგია. კოჯრის მიდამოები გეოლოგიურად განსაკუთრებული
მრავალფეროვნებით არ გამოირჩევა. მისი მცირე ნაწილი - აზეულას ციხის
მიმდებარე ტერიტორია მდ. წავკისის წყლისა და ალგეთის წყალგამყოფზე, ასევე
წავკისის ტერიტორიის ნაწილი - აგებულია შუა პალეოგენური ანდეზიტებით,
პიროკლასტოლითებით, ქვიშაქვებითა და თიხებით, ხოლო ძირითადი ნაწილის
აგებულებაში შუა პალეოგენური თიხები და თიხოვანი ფიქლები მონაწილეობს.

გეომორფოლოგიური და გეოდინამიური პროცესები. მოცემული ტერიტორია
ხასიათდება საკმაოდ რბილი, საშუალოდ დახრილი და დამრეცი, ალაგ-ალაგ
მოვაკებული რელიეფით. რიგ ადგილებში ჩაჭრილი კანიონისებრი ხეობებით. ალაგ-
ალაგ გვხვდება ქვიშაქვების დაიკისებრი გაშიშვლებებიც, სადაც ეროზიული
პროცესების შედეგად, შედარებით, მტკიცე ქანებია დარჩენილი. ადგილმდებარეობა
გეოდინამიური პროცესების მაღალი ინტენსივობით არ გამოირჩევა. ტიპურია
სიღრმითი ეროზიული პროცესები, რაც განსაკუთრებით ვლინდება ვაკე რელიეფის
მქონე ტერიტორიისათვის. აქ ადგილი აქვს დახრამვას. მეწყრების, სელური
ნაკადებისა და წყალმოვარდნების თვალსაზრისით სახიფათო და დიდი რისკის
შემცველ პროცესებს აქ ადგილი არა აქვს. მიმდინარეობს რიგი ფერდობული
პროცესები, დენუდაცია, ზოგან კი - უკუსვლითი ეროზია.

კლიმატი და შიდა წყლები. კლიმატურად გაბატონებულია აღმ. საქართველოს
ზომიერად თბილი და ზომიერად გრილი ჰუმიდურიდან სემიჰუმიდურში

56
გარდამალი მთის ჰავა, ზომიერად თბილი და ზომიერად გრილი ზაფხულით და
საშუალოდ ცივი ზამთრით, ყველაზე თბილი თვის ტემპერატურა 17 C0 , ყველაზე
ცივის კი -3 C0-ს შეადგენს. ნალექების მაქსიმალური რაოდენობა გაზაფხულზე, მაისსა
და ივნისში მოდის. წლის განმავლობაში მათი საშუალო მოცულობა 650-800 მმ-ს
აღწევს, იგი მატულობს წავკისიდან უძოს მთის მიმართულებით, სადაც მაქსიმალურ
ნიშნულს აღწევს. ზამთარში მდგრადი თოვლის საბურველი ზოგჯერ ორ თვეზე
მეტხანს გვხვდება. ჰიდროგრაფიული ქსელი საკმაოდ ღარიბია, მდინარეთა
წყლიანობა კი - მცირე.

ნიადაგები. დამახასიათებელია მდელოს ყავისფერი, ყავისფერი და ტყის ყომრალი
ნიადაგები, რომელთაც ხშირად ახასიათებთ სისქე, საშუალო და ზოგან საკმაოდ
მძლავრი ჰუმუსოვანი ჰორიზონტით. ციცაბო ფერდობებზე ვითარდება ყომრალი,
ნაკლებად სქელი ჰუმუსით მდიდარი ნიადაგები. აზეულას ციხის მიმდებარე ზოლზე
კი ტყის მდელოს ნაკლები სისქითა და მაღალი ხირხატიანობით გამორჩეული
ნიადაგები შეინიშნება.

მცენარეული საფარი. ფლორისტული ასპექტებით, კოჯრის მიდამოები საკმაოდ
მრავალფეროვანი და მნიშვნელოვანია. კოჯორ-ტაბახმელას ტერიტორიაზე გვხვდება
ფიჭვნარი და ფიჭვნარ მუხნარი, შერეული ფოთლოვანი ტყეებით, სოსნოვსკის
ფიჭვითა და ქართული მუხით. მუხნარი ტყეები, სადაც წარმოდგენილია ქართული
მუხა, 800-1300 მ. სიმაღლეზე სამხრეთ და დასავლეთ, ზოგან კი - აღმოსავლეთ
ექსპოზიციის ფერდობებს იკავებს. ცალკეულ ადგილებში გვხვდება მრავალწლოვანი
მუხნარი ტყეებიც. ჩრდილოეთ ექსპოზიციის ფერდობებზე საკმაოდ გავრცელებულია
მუხნარ-რცხილნარები, რცხინლარები და რცხილნარ-წიფლნარები. რიგ
შემთხვევებში, 1200-1400 მ-ზე, მათ შორის გვხვდება ხელოვნური ფიჭვის ნარგავები
შავი ფიჭვით. ამავე სიმაღლეზე, ზოგან, სამხრეთ და სამხრეთ დასავლეთ
ექსპოზიციის ფერდობებზე ვრცელდება ფრიგანები, მშრალი სტეპის და მდელოს
ელემენტებით, სადაც დომინირებს გლერძი. ციცაბო და ზოგან კლდოვან
ფერდობებზე გვხვდება ძეძვიანები. უნდა აღინიშნოს, რომ ძეძვი უფრო ფართოდ,
57
ქვედა ზონაში ზღვის დონიდან 800-1000 მ. სიმაღლეზე, მდელო-სტეპისა და ტყის
საზღვარზე გვხვდება. მას ბუჩქნარ ფორმაციებში დომინანტი როლი უკავია
ჯაგრცხილასთან ერთად.

საქალაქო და სააგარაკო დასახლებების ქვედა ნაწილში, ბუნებრივი მცენარეული
საფარი სრულად განადგურებულია და პირვანდელი სახით, თითქმის, აღარ არის
შემორჩენილი. განვითარებულია სტეპისა და მდელო-სტეპის ფორმაციები, ნაწილი
კი სადაბო-სააგარაკო დასახლებებს უკავია. აქ არცთუ იშვიათად ვრცელდება
ხელოვნურად დარგული ფიჭვნარი ტყეები.

შენიშვნა: ადგილმდებარეობასთან არსებული ყველა სასწავლო მარშრუტი, ემთხვევა
ქვემო ქართლის ველო ბილიკების "ორბის გზის" გარკვეულ მონაკვეთებს,
აღნიშნული პროექტის ფარგლებში მარკირებული მარშრუტები დაინტერესებული
პირისათვის აადვილებს ადგილზე ორიენტირებას.

ადგილმდებარეობასთან მიმავალი სატრანსპორტო საშუალება: ავტობუსი № 10, 106.

58
მარშრუტი C. I.

მარშრუტის სახელწოდება: დაბა კოჯორი - ალგეთი-ვერეს წყალგამყოფი - უძოს მთა.

მარშრუტის თემატიკა: ხმელეთის ეკოსისტემები, ტყის ეკოსისტემები,
ეკოსისტემათა ეკოლოგია, ველური ბუნების მენეჯმენტი, ნადირობა, ტყის
ინვენტარიზაცია და მონიტორინგი.

მარშრუტის სიგრძე: 1.6 კმ.

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 1 სთ.

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 1330/1400 მ.

გზის სახეობა: ასფალტირებული გზა, სასოფლო გრუნტის გზა.

საინფორმაციო წერტილები 1. ნიადაგის ჭრილი; 2. რცხილნარ-წიფლნარი ტყე; 3.
რცხილნარ-მუხნარი ტყე; 4. ფრიგანა; 5. შავი ფიჭვის ნარგავი; 6. ვერეს ხეობის ხედი.

საველე ამოცანები 1. ეკოსისტემებს შორის ექსპოზიციური განსხვავებების დადგენა;
2. ტყის სიხშირის, პროექციული დაფარულობისა და მიახლოებითი მარაგის
დადგენა.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტი შესაძლებლობას გაძლევთ, შესწავლილ იქნას
სატყეო-ეკოლოგიისა და სატყეო მეურნეობისთვის პრინციპულად მნიშვნელოვანი
საკითხები: ტყის ჯიშობრივი შემადგენლობა, ტყის ტიპები, სიხშირე, პროექციული
დაფარულობა, ხე-ტყის მარაგი, ნიადაგების სტრუქტურა. მარშრუტის ფარგლებში
შესაძლებელია, მოხდეს კონტრასტული ფლორისტული ელემენტების შესწავლა.

მარშრუტი იწყება დაბა კოჯრის ცენტრში, მუნიციპალური ტრანსპორტის
გაჩერებასთან. აქედან იგი გრძელდება ჩრდილოეთის მიმართულებით და მიჰყვება
უძოს ქუჩას. ამის შემდგომ გზა შედის ტყეში და მცირე დაღმართს დაუყვება,
59
გზაგასაყართან უხვევს მარცხნივ და ადის უძოს მთაზე, სადაც იგი აივლის ციცაბო
აღმართს. მარშრუტი სრულდება უძოს მონასტერთან, საიდანაც პანორამული ხედი
იშლება თრიალეთის ქედის ფერდობებსა და მდინარე ვერეს ხეობაზე. მარშრუტის
ბოლო წერტილიდან ქალაქის ცენტრში მოხვედრა შესაძლებელია, მარშუტის საწყის
წერტილთან დაბრუნებით.
საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (27). ნიადაგის ჭრილი.
მდებარეობა - უძოს მთის საავტომობილო გზა.
მიზანი - საშუალო მთის ეკოსისტემათა ნიადაგების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ნიადაგის ჭრილი, წიფლნარი ტყის ქვეშ. ტყის ყომრალი ნიადაგები,
ნიადაგები განვითარებულია პალეოგენურ და ნეოგენურ თიხებზე. ჰორიზონტი A1.
0-5 სმ. მუქი ფერის, ჰუმუსოვანი, ფხვიერი, მკვდარი საფარის ჩანართით, PS 30%, LS 0-
2%, ჰორიზონტი A 5-14 სმ. საშუალოდ მუქი ფერის, ჰუმუსოვანი, ფხვიერი,
საშუალოდ თიხნარი, PS 50%, LS 30%. ჰორიზონტი B. 14-42 სმ. ღია ფერის, მძიმე
თიხნარი, PS 20%, LS 40%. ჰორიზონტი C. ძლიერ ხირხატიანი, LS 70-80%. გადადის
დედაქანში.
წერტილი 2. (28). რცხილნარ-წიფლნარი ტყე.
მდებარეობა- უძოს მთის მიმდებარე, ჩრდილოეთი ექსპოზიციის ფერდობები.
მიზანი - წიფლნარი და რცხილნარ-წიფლნარი ტყის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - წიფლნარი ტყე, რცხილის მონაწილეობით, იშვიათად, ვერხვი.
ტყის ასაკი, 50-70 წ. ტყის სიხშირე 0.8, ტყის პროექციული დაფარულობა 80%, 1
იარუსი - Fagus orientalis, Carpinus caucasica, Populus tremula; ქვედა იარუსში იზრდება
იშვიათი ბალახეული საფარი. ტყის შემადგენლობა: 7F, 2C, 1P მკვეთრადაა
გამოხატული მკვდარი საფარი, ფოთლოვანი ტყის ნაფენით. ტყის მარაგი, დაახლ.
250-300 მ3 ჰა-ზე, ფიტომასის მარაგი- დაახლ. 150-200 ტ/ჰა-ზე.
წერტილი 3. (29). რცხილნარ-მუხნარი ტყე.
მდებარეობა - უძოს მთის თხემისპირა, სამხრეთ ექსპოზიციის ფერდობი.

60
მიზანი - მუხნარი და რცხილნარ-მუხნარი ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - განსაკუთრებით ციცაბო რელიეფის და დიდი დახრილობის
ფერდობები, სადაც კარგად ჩანს ექსპოზიციური განსხვავებები და ტყის
ეკოსისტემების ცვალებადობა ამ და სხვა მახასიათებლის მიხედვით. ტყის ტიპი -
მუხნარი, რცხილის და ნეკერჩხლის მონაწილეობით. შემადგენლობა 6Q3C1A. ტყის
სიხშირე 0.7, პროექციული დაფარულობა 75%. ასაკი 60-80 წ. ბონიტეტი - 4. ქვეტყეში,
ფოთოლმცვენი ბუჩქნარი, ასკილი, კუნელი, შინდი, ბალახეული იარუსი
საშუალოდაა განვითარებული შემდეგი სახეობებით Festuca sulcata, Galega sp.
Dryopteris oreades, Primula meyeri, Poligonatum glaberrinum და სხვ. ტყის რესურსული
პოტენციალი - მწირია, ტრანსფორმაციის ხარისხი - უმნიშვნელო, ყოფითი მიზნით
მიმდინარე მცირედი ჭრების სახით. ტყის მარაგი - 80-120 მ3/ჰა-ზე. ფიტომასის
მარაგი- 50-80 ტ/ჰა-ზე.
წერტილი 4. (30). ფრიგანა.
მდებარეობა - უძოს მთის თხემისპირა, სამხრეთ-დასავლეთი ექსპოზიციის
ფერდობები.
მიზანი - მდელოს, მდელო-სტეპის, მაღალმთის მდელოსა და მშრალი სტეპის
ფლორისტული ელემენტების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ერთმანეთისაგან მკვეთრად განსხვავებული ეკოლოგიური
პირობების ფლორისტული ელემენტების ერთ ეკოსისტემაში თავმოყრის მაგალითი.
გამორჩეული ეკოლოგიური ფენომენი. ეკოსისტემაში გავრცელებული მდელოს
სახეობები: Poa nemoralis, Coronila grandiflora. და სხვ. რომლებიც ტიპურია 1300-1400
მ. სიმაღლეზე საშუალო მთის ტყის ლანდშაფტებში. მაღალმთის მდელოს
ელემენტების - Polygonum alpinum, Heracleum lescowi - გავრცელებას აქ ტიპურს ვერ
ვუწოდებთ, მათთან ერთად აქ გვხვდება მშრალი სტეპის ელემენტები: Astragalus
caucasicus, Artemisia vulgaris, Teucrium polium, Thimus tiflisiensis. მსგავსი ჰაბიტატები
უფრო მეტად წარმოდგენილია ირანში, ელბურსის ქედის ზედა ნაწილში ზ.დ. 2000-
2200 მ-ს ზემოთ.
წერტილი 5. (31). შავი ფიჭვის ნარგავი.
61
მდებარეობა - უძოს მთის თხემისპირა, სამხრეთ-დასავლეთი ექსპოზიციის
ფერდობები.
მიზანი - ხელოვნური ტყის ნარგავების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ხელოვნური ტყის ნარგავები, შავი ფიჭვით (Pinus nigra) გასული
საუკუნის 70-80-იან წლებში იქნა დარგული. ახასიათებს მაღალი სიხშირე- 0.9-1, რის
გამოც ქვეიარუსში ბალახოვანი ფორმაციები არ ვრცელდება, განვითარებულია
მკვდარი საფარი - უხეში ჰუმუსოვანი ფენა წიწვების ნარჩენით. გარკვეული
პერიოდის შემდეგ, სავარაუდოდ, მოსალოდნელია, ტყის სიხშირის კლება. ტყის
მარაგი დაახლოებით 120-160 მ3 /ჰა-ზე შეადგენს, ფიტომასის მარაგი კი -
დაახლოებით, 70-100 ტ/ჰა-ს შეადგენს.
წერტილი 6. (32). ვერეს ხეობის ხედი.
მდებარეობა - ხედი უძოს ეკლესიიდან, ვერეს ხეობის შუა და ზემო წელი.
მიზანი - ვერეს ხეობისა და თრიალეთის ქედის ლანდშაფტური სტუქტურის
შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - აღნიშნული წერტილიდან შესაძლებელია ლანდშაფტების
სხვადასხვა კომპონენტებზე დაკვირვება, ადამიანის გავლენის შესწავლა გარემოზე და
მისი დადებითი და უარყოფითი მხარეების შეფასება. აქ ცხადად იკვეთება
გეოლოგიური სტრუქტურა - თიხა ფიქლებისა და ქვიშაქვების მონოკლინური წოლის
ფორმები, ალაგ-ალაგ გაშიშვლებებისა და უკუსვლითი ეროზიის კერები, ხეობის
ქვედა ნაწილში მცირე ზომის მეწყრულ პროცესები, დაბალი სერების განლაგება და
მათი მიმართულებების კანონზომიერებები. ასევე, შესაძლებელია შეფასდეს
ადამიანის ზემოქმედების შედეგად გარდაქმნილი ლანდშაფტები, მეორადი
მდელოებისა და მდელო-სტეპის, ბუჩქნარებისა და დერივატების სახით; ტყის
აღდგენით სამუშაოების შედეგები - ფიჭვნარი ტყეების ხელოვნური ნარგავების
სახით, მცირედ ტრანსფორმირებული მუხნარ-რცხილნარი ტყეები, უმნიშვნელოდ
ტრანსფორმირებული წიფლნარი და რცხილნარ-წიფლნარი ტყეები დიდგორის
მიდამოებში, საშუალოდ ტრანსფორმირებული ტყის ლანდშაფტი დიდგორის

62
მახლობლად, მეორადი სუბალპების სახით. სასოფლო და სააგარაკო დასახლებები და
მათი განაშენიანების მართებულობა.

63
მარშრუტი C. II.
მარშრუტის სახელწოდება: კოჯორი-აზეულას ციხის მიდამოები - მდ.
ასურეთისხევის ხეობა - კიკეთი.

მარშრუტის თემატიკა: ეკოსისტემათა ეკოლოგია, ტყიანი ეკოსისტემების შეფასება,
ტყის და ბუნებრივი რესურსების შეფასება და მართვა, ბუნებრივი რესურსების
მდგრადი გამოყენება, ველური სახეობებისა და ჰაბიტატების ბიომრავალფეროვნება.

მარშრუტის სიგრძე: 4.4 კმ.

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 4 სთ.

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 1240/1150 მ

გზის სახეობა: სატყეო გრუნტის გზა, სასოფლო გრუნტის გზა.

საინფორმაციო წერტილები: 1. ფითრით დაავადებული ხე; 2. ტყისა და მდელოს
მცენარეულობა; 3. ჰიგროფილური ეკოსისტემები; 4. მუხნარი ტყე; 5. კანიონისებრი
ხეობა; 6. მდელოს და მდელო-სტეპის ეკოსისტემა.

საველე ამოცანები: 1. პარაზიტი სახეობებისა და მავნებლების ზემოქმედების
შესწავლა; 2. ტყის სიხშირის, ასაკისა და ბონიტეტის დადგენა.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტი შესაძლებლობას იძლევა, შესწავლილ იქნას სატყეო-
ეკოლოგიისა და სატყეო მეურნეობის საკვანძო პრობლემები: ტყის მავნებლები და
დაავადებები, ტყის ჯიშობრივი შემადგენლობა, ტყის ტიპები, სიხშირე, პროექციული
დაფარულობა, ხე-ტყის მარაგი. ასევე, მდელოს ეკოსისტემები და მათი
ფლორისტული შემადგენლობა.

მარშრუტი იწყება დაბა კოჯორში, აზეულას ციხისკენ მიმავალ გზასთან,
მუნიციპალური ტრანსპორტის ბოლო გაჩერებიდან 5 წუთის სავალ გზაზე. საწყისი
საინფორმაციო დაფიდან მარშრუტი მიემართება ტყეში და მდინარე ასურეთისხევის
ხეობის ზემოწელის გაყოლებით მცირე დაღმართს დაუყვება, სადაც წარმოდგენილია
64
ტყისა და მდელოს მცენარეულობა. ამის შემდეგ გზა გვერდით გაუვლის
ასურეთისხევის ხეობის კანიონისებრ მონაკვეთს და საბოლოოდ, მდელოს
ეკოსისტემების გავლით სრულდება სოფ. კიკეთში, მუნიციპალური ტრანსპორტის
გაჩერებასთან.

მარშრუტი საკმაოდ გრძელია, გზად სასმელი წყარო არსად გვხვდება, ამიტომ
სასურველია წყლის მარაგის წინასწარ შევსება.

საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (33). ფითრით დაავადებული ხე.
მდებარეობა - კოჯრის მიდამოები, აზეულას ციხის ჩრდილო-დასავლეთით.
მიზანი - ხე-მცენარეთა მავნებლებისა და მისი საზიანო შედეგების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - პარაზიტიზმის მაგალითი სატყეო ეკოლოგიაში, ფითრი (Viscum
album) და მისგან დაზიანებული მსხლის ხე.
წერტილი 2. (34). ტყისა და მდელოს მცენარეულობა.
მდებარეობა - კოჯრის მიდამოები, აზეულას ციხის ჩრდილო-დასავლეთით.
მიზანი - საშუალო მთის ტყის ეკოსისტემებისა და მათი მრავალფეროვნების
შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - წერტილი მდებარეობს ტყისა და მდელოს საზღვარზე. აქ
ერთმანეთის გვერდით გვხვდება შერეული ფოთლოვანი ტყე და მდელოს
ეკოსისტემები, ამიტომ მდიდარია აქაური ფლორისტული, სახეობრივი
შემადგენლობა, ისევე, როგორც ტყის სახეობრივი შემადგენლობა, რაც
წარმოდგენილია ცაცხვით, მინდვრის ნეკერჩხლით, ბალამწარით, მსხლით,
ზღმარტლით და კუნელით. მდელო წარმოდგენილია ტიპური საშუალო მთის ტყის
სარტყლისთვის დამახასიათებელი სახეობებით: ფარსმანდუკი, ცერცველა, სამყურა,
თივაქასრა და სხვ.
წერტილი 3. (35). ჰიგროფილური ეკოსისტემები.

65
მდებარეობა - კოჯრის მიდამოები, აზეულას ციხის ჩრდილო-დასავლეთით. მდ.
ასურეთისხევის ზემო წელი.
მიზანი - მდინარის გაყოლებაზე მნიშვნელოვნად ჭარბტენიანი ეკოსისტემების
შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - მდინარის გაყოლებით, ვიწრო ზოლი, სადაც მიუყვება
ჰიგროფილური ეკოსისტემები, ტირიფის ტყეებით (Salix caprea). ქვეიარუსებში
ვრცელდება ჰიგროფილური მდელოს ფორმაციები Carex silvestris, Mentha longifolia -
ს დომინირებით.
წერტილი 4. (36). მუხნარი ტყე.
მდებარეობა - კოჯრის მიდამოები, აზეულას ციხის ჩრდილო-დასავლეთით. მდ.
ასურეთისხევის ზემო წელი, მდინარიდან 50 მ.
მიზანი - მუხნარი ტყის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - მოცემულ ტერიტორიაზე აღსანიშნავია განსაკუთრებით, მაღალი
ბონიტეტის შემთხვევა. მრავალწლოვანი მუხნარი ტყე, ნაირბალახეულობით. ტყის
ასაკი 100-150 წელია, სიხშირე 0.6, ტყის პროექციული დაფარულობა 70%, ბონიტეტი
1. ქართული მუხის მონოდომინანტური ტყეებისათვის ეს მაგალითი ტყის მარაგის
მაღალი მაჩვენებლის მქონე ეკოსისტემისა, უნიკალურია. ტყის მარაგი -
დაახლოებით, 480-520 მ2/ჰა-ზე, ფიტომასის მარაგი 280-320 ტ/ჰა-ზე.
წერტილი 5. (37). კანიონისებრი ხეობა.
მდებარეობა - კოჯრის მიდამოები, მდ. ასურეთისხევის ზემო წელი.
მიზანი - ციცაბო და კლდოვანი რელიეფის პირობებში განვითარებული
ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - კანიონისებრი ხეობა, კლდოვანი კალთებით, ეკოსისტემები
მდგნალისა და ტირიფის დომინირებით, ბუჩქნარით, ტყის ცოცხით, პეტროფიტული
ბალახეულობით Sedum caucasicum,S. oppozitifolium და სხვ.
წერტილი 6. (38) - მდელოს და მდელოსტეპის ეკოსისტემა.
მდებარეობა - კიკეთის მიდამოები, მდ. ასურეთისხევის ზემო წელი.
მიზანი - მდელოსა და მდელო-სტეპის ეკოსისტემის შესწავლა.
66
ზოგადი აღწერა - მოცემული წერტილი კარგ საშუალებას იძლევა ფენოლოგიური
სტადიების შესასწავლად. მაისის მეორე ნახევრიდან აქტიური ყვავილობის ფაზაშია
გვირილა. რიგი სახეობები კი - სამყურა, ცერცველა, წივანა და ა.შ. - ზაფხულის შუა
პერიოდიდან ზედა იარუსში გადაინაცვლებს და ეკოსისტემა გარეგნულ სახეს
შეიცვლის.

67
მარშრუტი C. III.

მარშრუტის სახელწოდება: კოჯორი - ტაბახმელას მიდამოები.

მარშრუტის თემატიკა: ეკოსისტემათა ეკოლოგია, ტყიანი ეკოსისტემების შეფასება,
ბუნებრივი რესურსების მდგრადი გამოყენება, მდგრადი ტურიზმის განვითარება და
ჰაბიტატების ბიომრავალფეროვნება.

მარშრუტის სიგრძე: 3.3 კმ.

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 3 სთ.

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 1260/1140 მ.

გზის სახეობა: სატყეო გრუნტის გზა, სასოფლო გრუნტის გზა.

საინფორმაციო წერტილები: 1. კულტურისა და დასვენების პარკი; 2. მდელოს
ეკოსისტემა; 3. მუხნარი ტყე; 4. იფნარ-ფიჭვნარი ტყე; სუქცესიური პროცესები; 5.
საძოვარი.

საველე ამოცანები: 1. ტყის ეკოსისტემაში ფლორისტული შემადგენლობის დადგენა;
2. ტყის მარაგის დადგენა.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტი შესაძლებლობას იძლევა, შესწავლილ იქნას სატყეო-
ეკოლოგიისა და სატყეო მეურნეობისთვის მნიშვნელოვანი საკითხები: ტყის
მავნებლები და დაავადებები, ტყის ჯიშობრივი შემადგენლობა, ტყის ტიპები,
სიხშირე, პროექციული დაფარულობა, ხე-ტყის მარაგი. ასევე მდელოს ეკოსისტემები
და მათი ფლორისტული შემადგენლობა.

მარშრუტი იწყება დაბა კოჯორში, კულტურისა და დასვენების პარკთან,
საინფორმაციო დაფასთან, რის შემდეგაც ის გრძელდება ტყეში, სამხრეთ-
აღმოსავლეთის მიმართულებით. აქ მარშრუტი სატყეო გრუნტის გზას მიუყვება და
მიდის ძველ ტაძრამდე, სადაც გვხვდება სასმელი წყარო. აღნიშნული მონაკვეთიდან

68
მარშრუტი გრძელდება ტაბახმელას მიმართულებით, ეშვება დაღმართზე და
მდელოს გავლით ადის თბილისი-კოჯრის გზატკეცილთან (იუნკრების მემორიალი),
საიდანაც ქალაქის ცენტრში მოხვედრა შესაძლებელია №10და № 106 ავტობუსით.

საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (39). კულტურისა და დასვენების პარკი.
მდებარეობა - დაბა კოჯორი, კულტურისა და დასვენების პარკი.
მიზანი – საგარეუბნო რეკრეაციული ზონის მოწყობის მაგალითების სწავლება.
ზოგადი აღწერა - სკვერი, ხელოვნური ფიჭვნარი ტყე. აქ შესაძლებელია, შესწავლილ
იქნას ლანდშაფტური არქიტექტურის მაგალითები და ჩატარებული სამუშაოების
დადებითი თუ უარყოფით მხარეები.
წერტილი 2. (40). მდელოს ეკოსისტემა.
მდებარეობა - კოჯორ-ტაბახმელას მონაკვეთი.
მიზანი - მდელოსა და მოზარდი ტყის მდგომარეობის შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - სუქცესია, ბიომრავალფეროვნება. საინფორმაციო წერტილი
შესაძლებლობას იძლევა, შესწავლილ იქნეს მდელოს სახეობრივი შემადგენლობა. აქ
ვრცელდება შემდეგი სახეობები: Ranuncupus repens, Fragaria vesca,Poa nemoralis, Galium
sp. Malva silvestris, Galega orientalis, Primula meyeri, carex silvestris, Leontodon hispiodos,
Vicia sp. Leucanthemum vulgaris, Potentila repta. მერქნიანებიდან მუხის, მინდვრის
ნეკერჩხლისა და ჯაგრცხილის მზარდი, ასკილის ბუჩქნარი.
წერტილი 3. (41). მუხნარი ტყე.
მდებარეობა - კოჯორი-ტაბახმელას მონაკვეთი.
მიზანი – მუხნარი ტყის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ქვედა მთის ტყის ეკოსისტემები. მუხნარი ტყე, ქართული მუხით.
სიხშირე 0.8, პროექციული დაფარულობა 80%, ასაკი 100-120 წ. ტყის ტიპი - მუხნარი
რცხილის და ნეკერჩხლის მონაწილეობით, იშვიათი ბალახეულობით. შემადგენლობა
8Q1C1A, ტყის მარაგი 400-450 მ3/ჰა-ზე, ფიტომასის მარაგი - 250-300 ტ/ჰა-ზე.
წერტილი 4. (42). იფნარ-ფიჭვნარი ტყე, სუქცესიური პროცესები.

69
მდებარეობა - კოჯორ-ტაბახმელას მონაკვეთი.
მიზანი - შერეული ტყის ეკოსისტემების შესწავლა, სუქცესიების ანალიზი.
ზოგადი აღწერა - ტყის ეკოსისტემა იფნარ-ფიჭვნარი ტყით და ბალახეული
ქვეიარუსით. მოცემულ წერტილზე მიმდინარეობს ახალგაზრდობის სტადიიდან
საშუალო ასაკის ტყის ფორმირება, სადაც სწრაფმზარდი და პირველადი ჯიშები
(ფიჭვი, იფანი) ქმნის ტყის საფარს. შესაძლოა, ათწლეულების შემდგომ აქ
გავრცელდეს მუხა, რცხილა და ნეკერჩხალი, რომელთა მიერ ფიჭვი გაძევებული
იქნება. ტყე საშუალო ასაკისაა, 50-70 წ. მისი სიხშირეა 0.7, პროექციული
დაფარულობა - 70% ტყის შემადგენლობა - 6P4FR, ტყის მარაგი დაახლოებით 280-320
მ3-ს შეადგენს ჰა-ზე, ხოლო ფიტომასის მარაგი - 130-160 ტ/ჰა-ზე.
წერტილი 5. (43). საძოვარი.
მდებარეობა - ტაბახმელას მიდამოები.
მიზანი – საყოფაცხოვრებო საქმიანობისთვის აქტიურად გამოყენებული მდელოს
ეკოსისტემის შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - საძოვარი, მდელოსა და მდელო-სტეპის ელემენტებით, თივაქასრა,
ფარსმანდუკი, სამყურა და სხვ. მდელო საგრძნობლად გადაძოვებულია.
ბალახეულობის სიმაღლე 0.05-0.1 მ-ია, რაც უკიდურესად მცირე ნიშნულია და
ძოვების საკმაოდ მაღალ ზემოქმედებაზე მიუთითებს.

70
Location “C” - Kojori

General description
Location covers outskirt zone of Tbilisi, eastern part of Trialeti ridge, Kojori, territories
between Tsavkisi and Tabakhmela and upper part of river Asuretiskhevi.
Geology
Study location is not outstanding of its special diversity. Small part of it – outskirt territory of
Azeula castle, river Tsavkisi and Algeti watershed, as well as part of Tsavkisi territory their
pyroclastics, sandstones and clays are built with middle Paleocene andesites, but main part is
built with meddle-Paleocene clays and loam shales.
Geomorphologic and geodynamic processes
Mentioned territory is characterized with soft enough, average inclined and sloping, in some
parts plain relief. There are cut canyon-like gorges in some parts of the territory. In some
places there are dike-like naked sandstones, where relatively solid layers are remained due to
erosion processes. Mentioned territory is not distinguished with high intensity of
geodynamic processes, depth erosion processes are typical here. It is especially noticeable for
the territory of plain relief, where ravine processes are underway. From point of landslides,
deposit flows and floods, there are no dangerous or high risk processes. Some sloping
processes, denudation and reversal erosion are underway.
Climate and inland waters
Eastern Georgia temperate warm and temperate cool mountain climate is dominated here,
which transfers from humid to semi-humid, with temperate warm and temperate cool
summer and average cold winter. Warmest temperature of a month is 170C, and coldest –
30C. Highest number of precipitation is in spring, during May-June, average annual number
is 650-800mm, it rises from Tsavkisi till Udzo Mountain, where it achieves the highest point.
Sustainable snow cover sometimes is not noticed more than two months in winter.
Hydrographic network is poor enough, and amount of water in the rivers is quite low.

71
Soils
Meadow brown, brown and forest black soils are characteristic. They are distinguished with
high thickness, medium and in some parts strong enough humus horizons. On the cliff slopes
black soils are developed with low thickness humus-rich soil. There are forest-meadow soils
in the outskirts of Azeula castle. They are characterized with low thickness and high
granules.

Vegetation cover
Location is diverse and interesting enough from floristic view. In the outskirts of Kojori-
Tabakhmela there are pine and pine-oak forests, with foliaceous forests, Sosnovski pine and
Georgian oak. Oak forests, with Georgian oak cover south, west and in some parts east
exposition slopes on the level of 800-1300m. In some cases there are old oaks. Oak-
hornbeams, as well as hornbeams and hornbeam-beeches on the northern exposition slopes
are not rare. There are oak-hornbeams and hornbeam-beeches on 1200-1400m above sea
level, also, there are artificial plants of pine, black pine, on south and south-west exposition
slopes there are local places of “frigana”, with the elements of arid steppe and meadow, with
domination of astragalus. On cliff and rocky slopes there are thorns. It has to be mentioned
that thorn is widely spread in the lower zone, on 800-1000m above sea level, on the border
of meadow-steppe and forests. Thorn has dominant positions in shrubbery formations
together with oriental hornbeam.
Natural vegetation cover is fully extinguished and is not represented by its original face in
the lower parts of civil and cottage settlements. Steppe and meadow-steppe formations are
developed here. On several parts there are settlements and cottages. Artificially planted pine
trees are not rare here.
Notice: All of study routes in the location coincide with certain parts of “Orbi Road” cycle tracks of Lower
Kartli. Therefore, routes are marked and orientation is easy on the place.

Transport means going to destination: Bus #10, 106

72
ROUTE C. I.

Name of the route: Kojori settlement – Algeti-Vere watershed – Udzo Mountain
Route thematic: Land ecosystems, forest ecosystems, ecology of ecosystems, management of
wild nature, hunting, forest inventory, monitoring
Route length: 1, 6 km
Route duration: 1 hour
Absolute heights of the route: beginning/ending 1330/1400m
Type of road: Asphalted road, village ground road
Information points: 1. Soil cut. 2. Hornbeam-beech forest. 3. Hornbeam-oak forest. 4.
Frigana. 5. Black pine plant. 6. View of Vere gorge
Field tasks: 1. Determination of expositional differences among ecosystems. 2. Determination
of forest density, projection coverage and approximate fund
Description of the route: The route gives opportunity to study interesting points of forest
ecology and forest industry: specimen composition of forest, forest types, density, projection
coverage, forest resources, and soil structures. It is possible to study contrast floristic
elements within the framework of route.
The route begins in the center of Kojori settlement, at the municipal transport bus-stop.
Then is turns north and directs through Udzo street, road enters forest and goes across slight
descent. At the crossroad route turns left and rises up to the Udzo Mountain. There is a cliff
ascent on this part of the route, though the territory is outstanding of its diversity. The route
ends at Udzo monastery, from where there is a panoramic view on the slopes of Trialeti ridge
and on river Vere gorge. It is possible to get to the city center going back to the starting point
of the route.

Information points:
Point 1 (27) Soil cut
Location – Motorway of Udzo Mountain;

73
Goal – Study of soils of average mountain ecosystems;
General description – Soil cut under beech forest. Forest brown soils, soils are developed on
Palaeogene and Neogene clays. Horizon A1, 0-5 cm. of dark color, with humus
concentration, loose, with dead cover inset, PS 30%, LS 0-2%, horizon A 5-14 cm. average
dark color, with humus concentration, loose, average loam, PS 50%, LS 30%. Horizon B, 14-
42 cm of light color, heavy loam, PS 20%, LS 40%. Horizon C, LS 70-80%, transitional into
bedrock.

Point 2 (28) Hornbeam-beech forest
Location – North exposition slopes in the vicinity of Udzo Mountain;
Goal – Study of ecosystems of beech and hornbeam-beech forest;
General description – Beech forest with presence of hornbeam, rare presence of aspen. Forest
age – 50-70 years, forest density – 0.8, projection coating of forest 80%, 1 tier - Fagus
orientalis, Carpinus caucasica, Populus tremula, rare herbal coating grows in the lower tier
which reaches its maximum in spring and then decreases due to shadow. Composition of
forest: 7F, 2C, 1P, dead coating is well expressed, with foliate forest coating. Forest reserve
approximately 250-300 m3 per hectare, reserve of phyto-mass – approximately 150-200
tons/ha.

Point 3 (29) Hornbeam-oak forest
Location – Part of Udzo mountain crown edge slopes of south exposition;
Goal – Study of ecosystems of oak and hornbeam-oak woods;
General description – Slopes with particularly steep relief and significant bending, where
expositional differences and changeability of forest ecosystems are well visible in regard with
these as well as other characteristics.

Type of forest – oak, with presence of hornbeam and maple. Composition 6Q3C1A. Forest
density – 0.7, projection coating -75%, age – 60-80 years, growth class – 4. In the sub-forest
74
– defoliation shrubbery, sweetbrier, hawthorn, cornel. Herbal tier is medium developed with
the following species – Festuca sulcata, Galega sp. Dryopteris oreades, Primula meyeri,
Poligonatum glaberrinum etc. Potential resource of the forest – minor, in the form of
insignificant cuts for domestic use. Forest reserve – 80-120 m3 /ha. Reserve of phyto-mass 50-
80 ton/ha.

Point 4 (30) “Frigana”
Location - South-west exposition slopes of the Udzo mountainside;
Goal – Study of florist elements of meadow, meadow-steppe, high mountain meadow and
dry steppe;
General description – Example of assembling of different florist elements of ecological
conditions in one ecosystem, outstanding ecological phenomena. Types of meadows spread in
the ecosystem: Poa nemoralis, Coronila grandiflora etc. which are typical at 1300-1400m
height – the medium mountain forest landscapes. However spread of high mountain meadow
elements here can not be regarded as typical, especially when it comes to frequent
occurrence of high mountain species together with dry steppe elements: Astragalus
caucasicus, Artemisia vulgaris, Teucrium polium, Thimus tiflisiensis. Similar habitats are
more often found in Iran, in the upper part of mountain Elburz – 2000-2200m above sea
level.

Point 5 (31) Pinus nigra plantation
Location - South-west exposition slopes of the Udzo mountainside;
Goal – Study of artificial forest plantations;
General description - Artificial forest plantations with Pinus Nigra were planted in 70-ies
and -80-ies of the past century, characterized with high density – 0.9 – 1. Due to this factor
herbal formations are not spread in sub-tiers. There is dead coating, Mor layer developed
here – the harsh humus layer with coniferous remains. After certain period supposedly it is

75
predicted that forest density will decrease. Forest reserve makes up approximately120-160
m3/ha and reserve of phyto-mass makes up 70-100 tons /ha.

Point 6 (32) View of Vere gorge
Location – View from Udzo church over middle and upper part of Vere gorge;
Goal – Study of landscape structure and mosaic of Vere gorge and Trialeti ridge;
General description – From this point it is possible to observe various components of the
landscape, study human impact on environment and evaluation of its positive and negative
aspects. Geological structure is well visible, monocline forms of lying of clay-shales and
sandstones, sites of bareness and reverse erosion, small dimension landslide processes in the
down part of the gorge, location of low hills and order of their directions. Also it is possible
to evaluate the landscapes transformed as the result of human impact in the forms of
secondary meadows and meadow-steppes, shrubberies and derivatives; results of forest
recovery works – in the shape of artificial plantations of pine forests, slightly transformed
oak-hornbeam forests, unimportantly transformed beech and hornbeam-beech forests in the
vicinity of Didgori, averagely, moderately transformed forest landscape also nearby Didgori
in the form of secondary sub-alps. Rural and cottage settlements and expediency of their
construction.

76
ROUTE C. II.

Name of the route: Kojori – outskirts of Azeula castle – river Asuretiskhevi gorge – Kiketi
Route thematic: Ecology of ecosystems, evaluation of forestry ecosystems, evaluation and
management of forest and natural resources, sustainable use of natural resources, biodiversity
of wild species and habitats.
Route length: 4, 4 km
Route duration: 4 hours
Absolute heights of the route: beginning/ending 1240/1150m
Type of road: Forest ground road, village ground road.
Information points: 1. Tree deceased with mistletoe. 2. Vegetation of forest and meadow.
3. Hygrophilous ecosystems. 4. Oak forest. 5. Canyon-like gorge. 6. Ecosystem of meadow
and meadow-steppe.
Field tasks: 1. Study of parasite and vermin influences. 2. Determination of forest density,
age, and growth class.

Route description:
The route gives opportunity to study interesting points of forest ecology and forest industry:
forest vermin and deceases, specimen composition of forest, forest types, density, projection
coverage, and forest resources, as well as meadow ecosystems and their floristic composition.
The route begins in Kojori settlement, at the road going to Azeula castle, 5-minute-way from
the last bus-stop of municipal transport. From the initial information board the route
descents to the forest and goes across small descent with upper part of river Kojristskali
gorge. There are forest and meadow vegetation within this section. Then it passes canyon-
like section of Kojristskali gorge and going through meadow ecosystems finally ends in
village Kiketi, at municipal transport bus-stop.
The route is long enough. There is no potable water spring on the way; therefore, filling
water supplies beforehand is preferable.
77
Information points:

Point 1 (33) Tree deceased with mistletoe
Location – Kojori outskirts, north-west part of Azeula castle
Goal – Study of vermin of plants and their harmful concequences.
General description – Examples of parasitism in forestry ecology, viscum album and a pear
tree damaged by it.

Point 2 (34) Vegetation of forest and meadow.
Location – Kojori outskirts, north-west part of Azeula castle
Goal – Study of average mountain forest ecosystems and their diversity.
General description – Point is located on the edge of forest and meadow. Here mixed
foliaceous forest and meadow ecosystems are located side by side. Therefore, floristic, typical
composition is rich. Also, typical composition of forest is rich, that is represented by lime,
field maple, pear, hawthorn and medlar. Meadow is represented by the species typical to
average mountain zones: pea, shamrock, poa etc.

Point 3 (35) Hygrophilous ecosystems
Location – Kojori outskirts, north-west part of Azeula castle, upper zone of river
Asuretiskhevi.
Goal – Study of most important wetlands across river
General description – Narrow strip across river where hygrophilous ecosystems go across it.
In the lower tiers Salix caprea is spread, hygrophilous meadow formations with Carex
silvestris, Mentha longifolia domination.

Point 4. (36) Oak forest
Location – Kojori surroundings, north-west of Azeula castle, upper part of river
Asuretiskhevi, 50 m. from the river.
78
Goal – study of oak forest ecosystem.
General description – particularly high growth class occurrence. Oak forest of long-age with
different herbage. Age of the forest – 100-150 years, density – 0.6, projection coverage –
70%, growth class 1. Having high indicator of forest reserve this ecosystem is unique for
mono-dominant forests of Georgian oak. Forest reserve – approximately 480-520 m2/ha,
reserve of phyto-mass – 280-320 ton/ha.

Point 5. (37) Canyon-like gorge
Location - surroundings of Kojori, upper part of river Asuretiskhevi.
Goal – study of ecosystems developed in the conditions of cliff and rocky relief.
General description – canyon-like gorge, with rocky slopes, ecosystems with domination of
willow and sallow, shrebbery, forest broom, petrophyte herbage, Sedum caucasicum, S.
oppozitifolium etc.

Point 6. (38) – meadow and meadow-steppe ecosystem
Location – Kojori surroundings, upper part of river Asuretiskhevi.
Goal - study of meadow and meadow-steppe ecosystem.
General description – the given point provides good opportunity for study of phenological
stages. From the second half of May camomile is in active stage of blossom, though certain
species of it such as shamrock, vetch, fescue etc., move to the upper tier from the mid period
of summer and the ecosystem changes its appearance.

79
Route C. III.

Name of the route: Kojori – Tabakhmela outskirts
Route thematic: Ecology of ecosystems, evaluation of forestry ecosystems, sustainable use of
natural resources, development of sustainable tourism and habitat biodiversity.
Route length: 3, 3 km
Route duration: 3 hours
Absolute heights of the route: beginning/ending 1260/1140m
Type of road: Forest ground road, village ground road.
Information points: 1. Culture and Recreation Park. 2. Meadow ecosystem. 3. Oak forest. 4.
Ash-tree-pine forest, seral processes. 5. Pasture.
Field tasks: Determination of floristic composition within forest ecosystem. 2. Determination
of forest resources.

Route description:
The route gives opportunity to study interesting points of forest ecology and forest industry:
forest vermin and deceases, specimen composition of forest, forest types, density, projection
coverage, and forest resources, as well as meadow ecosystems and their floristic composition.
The route begins in Kojori settlement, at culture and recreation park. From initial
information board route enters the forest and goes towards south-east direction, here the
route goes across forest ground road and reaches old church, where potable spring is also
organized. From this point the route continues towards Tabakhmela, descends on the slope
and going through meadow ascends to Tbilisi-Kojori highway. From this point it is possible
to get to the city center using bus # 10 and #106.
Information points:
Point 1 (39) culture and recreational park.
Location – Kojori settlement, culture and recreational park.
Goal – teaching student the examples of arrangement of outskirt recreation zone.
80
General description - square, artificial pine forest. Landscape architecture examples can be
studied here as well as positive and negative sides of the works conducted in such case.

Point 2 (40) Meadow ecosystem
Location - Kojori- Tabakhmela section.
Goal - study of the condition of meadow and growing forest.
General description – vegetational fluctuation, biodiversity. The informational point makes it
possible to study typical composition of the meadow. The following species are spread here:
Ranuncupus repens, Fragaria vesca,Poa nemoralis, Galium sp. Malva silvestris, Galega
orientalis, Primula meyeri, carex silvestris, Leontodon hispiodos, Vicia sp. Leucanthemum
vulgaris, Potentila repta. Out of the ligneous there are spread verdures of oak, field maple
and hornbeam, rosehip shrubbery.

Point 3 (41) Oak forest
Location – Kojori- Tabakhmela section
Goal – Study of oak forest ecosystem
General description – Forest ecosystems of lower mountain. Oak forest with Georgian oak.
Density – 0.8, projection coverage – 80%, age – 100-120 years. Forest type: Oak forest with
participation of hornbeam and maple, as well as of rare herbage. Composition 8Q1C1A,
forest reserve – 400-450 m3/ha, phyto-mass reserve – 250-300t/ha.

Point 4 (42) Ash-tree-pine forest, seral processes
Location – Kojori – Tabakhmela section
General description – Forest ecosystem with ash-tree-pine forest and herbage lower tier. On
the mentioned section formation of forest from younger stage to middle age is underway,
where fast-raising and initial specimens (pine and ash-tree) form forest coverage. Can be
envisaged that oak, hornbeam and maple will grow here. Afterwards, exclusion of pine is
possible, though several decades are needed for that. The forest is of middle age, 50-70 years.
81
Its density is 0.7, projection coverage – 70%, forest composition - 6P4FR, forest reserves
approximately – 280-320 m3/ha, phyto-mass reserves – 130-160 t/ha.

Point 5 (43) Pasture
Location – Tabakhmela outskirts
Goal – Study meadow ecosystem actively used for household activities.
General description – Pasture, with meadow and meadow-steppe elements, bluegrass,
yarrow, shamrock etc. Meadow is grazed too much, herbage height is 0.05-0.1m, which is
too small and points out high influence of grazing.

82
ადგილმდებარეობა D - კუს ტბა

83
ადგილმდებარეობა D - კუს ტბა

ზოგადი დახასიათება

ტერიტორია მოიცავს მდ. ვერესა და ვარაზისხევის ხეობებს, კონკრეტულად ვერეს
ხეობის მცირე მონაკვეთს კუს ტბის ჩრდილოეთით და ვარაზისხევის ზემო წელს,
„ბულბულების ჭალასა“ და მის მიმდებარე ტერიტორიას. კუს ტბის დეპრესიას, კუს
ტბისა და მამადავითის სერებს.

გეოლოგია. გეოლოგიური ასპექტით საკვლევი ტერიტორია ერთგვაროვანია.
ამგებელი სუბსტრატი ზედა პალეოგენური დანალექი ქანებითაა წარმოდგენილი,
სადაც დომინირებს თიხები, თიხა-ფიქლები, იშვიათად, ქვიშაქვები, ლოკალურ
შემთხვევაში - მეოთხეული ალუვიონი და კონგლომერატები.

გეომორფოლოგიური და გეოდინამიური პროცესები. შესასწავლ ტერიტორიაზე, მისი
ფართობის სიმცირის მიუხედავად, წარმოდგენილია რელიეფის ტიპების
მრავალსახეობა, დენუდაციური, ეროზიულ-დენუდაციური, აკუმულაციური,
ეროზიულ-აკუმულაციური, გრავიგენული და არიდულ-დენუდაციური ტიპები.
დამახასიათებელია მერიდიანული და სუბმერიდიანული მცირე სერებისა და
მშრალი ხევების მონაცვლეობა. აკუმულაციური პროცესები შეინიშნება ქვედა
ნაწილში, კუს ტბის შემოგარენსა და ბულბულების ჭალის მიმდებარე ტერიტორიაზე,
ეროზიული პროცესები სუსტია, რადგან აქ განვითარებული ჰიდროგრაფიული
ქსელი მაღალი სიხშირით არ გამოირჩევა. განვითარებულია მეწყრული პროცესები,
რომლის ხელშემწყობი ფაქტორებია ამგებელი ქანები და ფერდობების დიდი
დაქანება. აღნიშნული ტერიტორიის რიგ მონაკვეთებში განვითარებულია
უკუსვლითი ეროზია და ქვათაცვენა. გარკვეული ტერიტორიები ქცეულია
ბედლენდებად, რაც გამოწვეულია როგორც ლითოლოგიური, ისე კლიმატური
პირობებით.

84
კლიმატი და შიდა წყლები. კლიმატი აქ სემიჰუმიდური სუბტროპიკულიდან
სემიარიდულში გარდამავალია - ხანგძლივი, ცხელი ზაფხულითა და ზომიერად
თბილი ზამთრით. მდგრადი თოვლის საბურველი მცირე ხანს შეინიშნება. ნალექების
რაოდენობა 500-600 მმ-ს შორის მერყეობს. ნალექების მაქსიმალური რაოდენობა
მაისსა და ივნისში მოდის. ყველაზე ცხელი პერიოდი ივლისის მეორე ნახევარი და
აგვისტოს 1 ნახევარია. ყველაზე ცივი - იანვარი და თებერვალი. ჰიდროგრაფიული
ქსელი საკმაოდ ღარიბია. მდ. ვარაზისხევს ახასიათებს მცირე დებეტი, დანარჩენი
ნაკადები კი ცხელ და მშრალ პერიოდებში შრობადია. კუს ტბისა და მამადავითის
სერებს შორის განვითარებულ დეპრესიაში, რომელიც მეწყრის ჩამოწოლის შედეგად
წარმოიქმნა, დაგუბებულია „კუს ტბა”.

ნიადაგები. ნიადაგები არცთუ მრავალფეროვანია, ბედლენდური
გაშიშვლებები და ძლიერ გადარეცხილი რიგი ტერიტორიები მოკლებულია
ნიადაგურ საფარს, უკეთეს შემთხვევაში კი განვითარებულია პრიმიტიული
ნიადაგები. მშრალ ფერდობებზე, უმეტესწილად, რუხ-ყავისფერი ნიადაგებია
წარმოდგენილი, რომელთაც მძიმე მექანიკური შემადგენლობა ახასიათებს, ხოლო
ნაკლებად მშრალ ფერდობებზე და ჭალებში კი ყავისფერი ნიადაგების, მდელოს
ყავისფერი და ტყის ყავისფერი ნიადაგების ვარიაციებია გავრცელებული.

მცენარეული საფარი. მცენარეული საფარი საკმაოდ მრავალფეროვანი
შემადგენლობით ხასიათდება არიდული, სემიარიდული, სემიჰუმიდური და
ჰუმიდური ეკოსისტემებისათვის სპეციფიკური სახეობების გავრცელების გამო.
ასევე, ბუნებრივი და ხელოვნური, ან ადვენტური სახეობების არსებობის გამო.
ბედლენდური გაშიშვლებები მოკლებულია მცენარეულ საფარს, მშრალ ფერდობებზე
ვრცელდება მშრალი სტეპის ფორმაციები ვაციწვერას, უროს, წივანას დომინირებით,
ზოგჯერ ფრიგანით და ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარებით. მეზოქსეროფილური
ბუჩქნარებითაა დაფარული ციცაბო ფერდობების მნიშვნელოვანი ნაწილი - ძეძვი,
თრიმლი, თუთუბო, შავჯაგა და სხვ. აქ ჯაგრცხილნარი ტყე მაღალი სიხშირით
ხასიათდება, ამიტომ ფართოდ გვხვდება როგორც ჯაგრცხილნარ-მუხნარი, ისე
85
სუფთა ჯაგრცხილნარი კორომები. „ბულბულების ჭალის“ გაყოლებაზე, მდ.
ვარაზისხევის ხეობაში, შერეული ფოთლოვანი ტყე უფრო მრავალფეროვანი ხდება,
ჩნდება მინდვრის ნეკერჩხალი, ქორაფი, შინდი, ტირიფი და სხვ. მშრალი
ფერდობებისთვის დამახასიათებელია ღვიის მეჩხერი ტყეები, რომელთან ერთადაც
გვხვდება ხელოვნურად დარგული შავი ფიჭვის კორომები და კედრის ნარგავები,
ასევე, აკაციის ტყე, რომელმაც გარემოსთან ადაპტირება განიცადა და გავრცელების
არეალიც გააფართოვა.

ადგილმდებარეობასთან მიმავალი სატრანსპორტო საშუალება: საკუთრივ, კუს
ტბასთან მუნიციპალური ტრანსპორტი არ მოძრაობს, თუმცა კუს ტბის გზის
ასახვევამდე მიდის მიკროავტობუსი # 170, 218; ავტობუსი # 61,51.

86
მარშრუტი D.I.

მარშრუტის სახელწოდება: ეთნოგრაფიული მუზეუმი.

მარშრუტის თემატიკა: ხე-ტყის მასალა და დამუშავება, ტყის ექსპლოატაცია.

მარშრუტის სიგრძე: 1 კმ.

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 1.5 სთ.

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 620/640 მ.

გზის სახეობა: საფეხმავლო ბილიკი.

საინფორმაციო წერტილები: 1. მუზეუმის შესასვლელი; 2. მეგრული ოდა; 3.
გურული ოდა; 4. მეგრული სახლი; 5. რაჭული ბეღელი; 6. იმერული ოდა; 7. ბანის
სახლი გარეკახეთიდან; 8. ბანის სახლი ქართლიდან.

საველე ამოცანები: 1. განსაზღვრეთ დას. საქართველოში სახლების მშენებლობაში
გამოყენებული ტყის ჯიშები და ხის დასამუშავებელი ხელსაწყო-იარაღები; 2.
განსაზღვრეთ ძვირფასი საშენი ჯიშების (მუხა, თელა) როლი სახლების
მშენებლობაში, ქართლის და კახეთის რეგიონებისათვის.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტი შერჩეულ იქნა ხე-ტყის ტრადიციული გამოყენება-
დამუშავების შესწავლის მიზნით. სასწავლო მარშრუტი სრულად ხორციელდება
ეთნოგრაფიული მუზეუმის ტერიტორიაზე, სადაც შესაძლებლობა გვაქვს გავეცნოთ,
საქართველოს სხვადასხვა ისტორიული კუთხეში ხე-ტყის გამოყენებისა და
დამუშავების მეთოდებს, ვნახოთ ტყის მასალისგან დამზადებული სხვადასხვა
ნიმუშები, საცხოვრებელი და სხვა საყოფაცხოვრებო დანიშნულების ნაგებობები,
სამუშაო იარაღები და სხვ.

87
შენიშვნა: მუზეუმში სტუდენტებისთვის შესვლა უფასოა, სხვა კატეგორიის
ვიზიტორთათვის კი - 1,5 ლ.

საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (44). ეთნოგრაფიული მუზეუმი.
მდებარეობა - კუს ტბის მიმდებარე ტერიტორია, ფერდობის ჩრდილოეთი ნაწილი.
მიზანი – ხე-ტყის მასალის დამუშავებისა და გამოყენების, ბუნებრივი
რესურსების მდგრადი გამოყენებისა და მდგრადი ტურიზმის განვითარების
პრობლემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - 1966 წელს დაარსებული, ღია ცის ქვეშ მდებარე ეთნოგრაფიული
მუზეუმი 52 ჰექტარ ტერიტორიაზეა განლაგებული. იგი პირველი ეთნოგრაფიული
მუზეუმია კავკასიაში. მუზეუმი წარმოადგენს საქართველოს მინიატურულ მოდელს
და ასახავს მის მრავალფეროვან ეთნოკულტურას. მასში საქართველოს სხვადასხვა
კუთხიდან ჩამოტანილი რამდენიმე ათეული საცხოვრებელი სახლი და სამეურნეო
დანიშნულების ნაგებობაა განთავსებული. აქ, ასევე, თავმოყრილია საქართველოს
ისტორიულ-ეთნოგრაფიული რეალობისთვის დამახასიათებელი სამეურნეო და
საყოფაცხოვრებო დანიშნულების მრავალი ნივთი. სულ მუზეუმში 8 ათასზე მეტი
ექსპონატია დაცული. ეთნოგრაფიულ მუზეუმში რამდენიმე ეთნოგრაფიული ზონაა:
ქართლი, სამეგრელო, აჭარა, აფხაზეთი, სვანეთი, ხევსურეთი, კახეთი, სამცხე-
ჯავახეთი, გურია, იმერეთი, რაჭა და ლეჩხუმი.
წერტილი 2. (45). მეგრული ოდა.
მდებარეობა - ეთნოგრაფიული მუზეუმი.
მიზანი - მეგრული სახლისა და მისი მშენებლობის თავისებურებების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ერთსართულიანი მეგრული ოდა; მასალა - წაბლის ხის. სახლი
აგებულია ლურსმნების გარეშე, კარები და აივნის რიკულები მოჩუქურთმებულია.
დამუშავების იარაღები - ტრადიციული.
წერტილი 3. (46). გურული ოდა.
მდებარეობა - ეთნოგრაფიული მუზეუმი.
88
მიზანი – ხე-ტყის მასალისა და მისი დამუშავების მეთოდების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - სახლის სამშენებლო მასალად, ძირითადად, გამოყენებულია
წაბლი. ამავე ეზოში წარმოდგენილია ისლით გადახურული საცხოვრებელი სახლი -
ოდესღაც ტიპური კოლხეთის ჭაობიანი ტერიტორიებისთვის, თუმცა, დღეს თითქმის
დავიწყებული ტრადიციის ნაწილი. აქვე ვხვდებით ხის, ძველებურ ნაკეთებ საწოლს,
რომელიც ლურსმნების გარეშეა დამზადებული (სიგრძე 1.95-2 მ., სიგანე - 70-75 სმ.).
წერტილი 4. (47) მეგრული სახლი.
მდებარეობა - ეთნოგრაფიული მუზეუმი.
მიზანი – ხე-ტყის მასალისა და მისი დამუშავების მეთოდების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - აქ წარმოდგენილია მეგრული კუთხე და თავადის სახლი, რომელიც
აგებულია 1894 წელს. მასალად გამოყენებულია თელა, რასაც, ტრადიციულად,
მიმართავდნენ სიმტკიცის, ლამაზი მერქნისა და გამძლეობის გამო ამასთანავე,
ცნობილია, რომ თელას მერქანი ნაკლებად მძიმეა, ვიდრე - წაბლის, ან მუხის. აქვე
განთავსებულია სხვადასხვა კუთხეებიდან ჩამოტანილი ხელსაწყო-იარაღები, ხის
კევრი და სხვ.
წერტილი 5. (48) რაჭული ბეღელი.
მდებარეობა - ეთნოგრაფიული მუზეუმი.
მიზანი – ხე-ტყის მასალისა და მისი დამუშავების მეთოდების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ბეღელი აგებულია ჯარგვალის მსგავსი, გამოზნექილი,
რომბისებურად თლილი ძელებისგან. გადახურულია კრამიტით. აქვე
განთავსებულია ხის საყოფაცხოვრებო იარაღები: კავი, ხის ფიწალი, ფოცხი, უღელი,
წნეხი, საწნახელი, ორშიმო (ხრიკა).
წერტილი 6. (49) იმერული ოდა.
მდებარეობა - ეთნოგრაფიული მუზეუმი.
მიზანი – ხე-ტყის მასალისა და მისი დამუშავების მეთოდების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ორსართულიანი ოდა სახლი ჩამოტანილია იმერეთიდან, (სოფ.
ხანი.). ქვედა სართული - ქვით, ზედა კი ხით ნაგებია. სახლი აშენებულია ლაზი
ოსტატების მიერ 1880-1890 წლებში. აივანი მოჩუქურთმებულია, მისი საყრდენი
89
მასიური ხის სვეტები კი ორნამენტირებულია. სახლის საშენ მასალად
გამოყენებულია თელა, გადახურვისთვის კი (სახლი ყავრითაა დახურული) - სოჭი.
სპეციალურ აღნიშნვას იმსახურებს სახლში შემონახული, ხისგან დამზადებული,
უნიკალური "განსხვავებული" - სამლიტრიანი სასმისი.
წერტილი 7. (50) ბანის სახლი გარეკახეთიდან.
მდებარეობა - ეთნოგრაფიული მუზეუმი.
მიზანი – ხე-ტყის მასალისა და მისი დამუშავების მეთოდების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ბანის სახლი ჩამოტანილია კახეთიდან, (სოფ. გიორგიწმინდა).
სახლი ქვისაა, თუმცა ხის ელემენტები საკმაოდ მასშტაბურად არის წარმოდგენილი -
გამოყენებულია ორი ხის მოჩუქურთმებული დედაბოძი, მოცულობითია ორ
იარუსად განლაგებული კოჭები (სიგანე 25 სმ, სიმაღლე 60-70 სმ.). მათ მართობულად
განლაგებულია 7 კოჭი (სიგანე- 20 სმ., სიმაღლე 40 სმ.). სახლი ორიგინალურად არის
გადახურული - მას აქვს ე.წ. „გვირგვინი“.
წერტილი 8. (51) ბანის სახლი ქართლიდან.
მდებარეობა - ეთნოგრაფიული მუზეუმი.
მიზანი – ხე-ტყის მასალისა და მისი დამუშავების მეთოდების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ბანის სახლი ჩამოტანილია ქართლიდან (სოფ. თელიანი), აგებულია
XIX საუკუნის დასაწყისში. კარი და საშენი მასალა თელას ხისაა, დედაბოძი და ე.წ.
”გვირგვინი” კი - მუხის, რასაც რელიგიური და რიტუალური მნიშვნელობა აქვს.
სახლი აერთიანებს 2 დედაბოძს, 2 მთავარ კოჭს (30/80 სმ.) და 2 მის მართობულ ზედა
კოჭს (20/60 სმ.) სახლში შემონახულია ხის ნაკეთობები: ამბარი, ტახტი, საკარცხული.

90
მარშრუტი D. II.

მარშრუტის სახელწოდება: კუს ტბა - კუს ტბის სერი - კუს ტბა (წრიული).

მარშრუტის თემატიკა: ეკოსისტემების ეკოლოგია, ტყის ეკოსისტემები, რეგიონული
ლანდშაფტური და წყალშემკრები აუზების დაგეგმარება, მდგრადი ტურიზმი და
რეკრეაციული მეურნეობის შესწავლა.

მარშრუტის სიგრძე: 4.1 კმ.

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 2 სთ.

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 685 მ.

გზის სახეობა: ასფალტირებული გზა, გრუნტის გზა, საფეხმავლო ბილიკი.

საინფორმაციო წერტილები: 1. კუს ტბა; 2. ჯაგრცხილნარ-მუხნარი ტყე; 3.
ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარი; 4. ჯაგრცხილნარი ტყე; 5. შერეული ფოთლოვანი ტყე
მუხით, ჯაგრცხილითა და ნეკერჩხლით; 6. ვაციწვერიანი სტეპი; 7. ბუჩქნარები და
მეჩხერი ტყე; 8. მშრალი სტეპი და ფრიგანა; 9. ტბის დაჭაობებული და ჭარბტენიანი
ნაპირი.

საველე ამოცანები: 1. ჯაგრცხილნარ-მუხნარი ტყის სიხშირისა და ბონიტეტის
დადგენა; 2. კუს ტბის სერის ჩრდილოეთი ფერდობის ეკოსისტემათა მოზაიკურობის
დადგენა.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტი შერჩეულ იქნა ჯაგრცხილნარი, ჯაგრცხილნარ-
მუხნარი და მუხნარი - ტყის, ტყის დერივატების ჰემიქსეროფილური და
მეზოფილური ბუჩქნარების ეკოსისტემათა და მათი მდგომარეობის შესასწავლად.
მარშრუტის ფარგლებში შესაძლებელია, გავეცნოთ დეგრადირებულ და მეორად
ეკოსისტემებს, ტყის მდგომარეობას, სუქცესიური პროცესების ეტაპებსა და
ადამიანის გარემოზე ზემოქმედების მაგალითებს.

91
მარშრუტი წრიულია. ის იწყება კუს ტბის ჩრდილო-დასავლეთ ნაპირთან, აკეთებს
წრეს და სრულდება კუს ტბის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაპირთან. თავდაპირველად
მარშრუტი მიემართება დასავლეთით, მცირე აღმართის ავლის შემდგომ კი ტყეში
მიმავალი საფეხმავლო ბილიკის გაყოლებით ადის კუს ტბის სერის თხემზე,
საიდანაც კარგად მოჩანს ტბა და მისი მიმდებარე ტერიტორია. თხემის გავლის
შემდგომ მარშრუტი კვლავ ტყის გავლით ეშვება დაღმართზე და სრულდება კუს
ტბის ნაპირთან.

საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (52). კუს ტბა.
მდებარეობა - კუს ტბა, სანაპირო.
მიზანი - რეგიონული, ლანდშაფტური და წყალშემკრები აუზების დაგეგმარება,
ასევე ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა. მდგრადი ტურიზმისა და რეკრეაციული
მეურნეობის შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - მეწყრული წარმოშობის, მცირე ტაფობში მოქცეული კუს ტბა ზღვის
დონიდან 686 მ-ზე მდებარეობს. ზედაპირის ფართობი 0,034 კმ2, უდიდესი სიღრმე 2,6
მ., ხოლო საშუალო სიღრმე 1,7 მ-ია. ტბის სიგრძე 180 მ-ს, ხოლო სიგანე 50 მ.-ს
შეადგენს. ტბა ძირითადად მიწისქვეშა წყლებითა და ატმოსფერული ნალექებით
საზრდოობს. ტბის დასავლეთ სანაპიროზე შეინიშნება ევტროფიკაცია. ტბა თევზით
ღარიბია. მისი შემოგარენი განაშენიანებულია ხელოვნური ნარგავებით, მაგალითად,
შავი ფიჭვით. აქვე ვრცელდება ბუნებრივი ტყის ელემენტებიც: ცაცხვი, იფანი, თელა,
აკაცია. კუს ტბა ხელოვნური საგარეუბნო რეკრეაციული ზონის კარგი მაგალითია.
ტბა და მისი მიდამოები კეთილმოწყობილია. იგი ერთ-ერთი სასიამოვნო დასვენების
ადგილია თბილისელებისთვის.
წერტილი 2. (53). ჯაგრცხილნარ-მუხნარი ტყე.
მდებარეობა - კუს ტბის სერი, ჩრდილოეთი ფერდობი.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.

92
ზოგადი აღწერა - ჯაგრცხილნარ-მუხნარი ტყე, იშვიათი ბალახეულობით, ტყის
სიმაღლე 5-6 მ. ასაკი 40-50 წ. სიხშირე 0,8, პროექციული დაფარულობა 80%. Quercus
iberica, Carpinus orientalis. ქვეიარუსში გვხვდება: Citysus caucasicus, Silene sp, Galium
sp. Festuca sulcata, Campanula rapunculoides, Viola odorata, Galega orientalis.
წერტილი 3. (54). ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარი.
მდებარეობა - კუს ტბის სერი, ჩრდილოეთი ფერდობი.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - შერეული ბუჩქნარები, მდელოს ფორმაციებთან კომპლექსში.
ხელოვნური ნარგავები, კომშის, ტყემლის, ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარი: კუნელის,
კვრინჩხის, ტყის ცოცხის, ძეძვის, ასკილის. ბალახეული ფორმაციები: Poa nemoralis,
Galium sp. Galaga orientalis, Salvia nemorosa, Euphorbia macroceras, Bromus sp. Fragaria
vesca, Silene sp. Dactilis glomerata, Pleum sp. Potentila repta

წერტილი 4. (55). ჯაგრცხილნარი ტყე.
მდებარეობა - კუს ტბის სერი, ჩრდილოეთი ფერდობი.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ჯაგრცხილნარი ტყე, ბუჩქნარებით და იშვიათი ბალახეულობით.
ჯაგრცხილისათვის საუკეთესო ბონიტეტის მქონე ეკოსისტემა. ასაკი - 55-60 წ.
სიხშირე - 0.9, პროექციული დაფარულობა - 90%. ჯაგრცხილა საკმაოდ მაღალია და 9-
11 მ-ს აღწევს. ტყის მარაგი - 45-65 ტ/ჰა-ზე, ფიტომასის მარაგი- 25-40 მ3/ჰა-ზე.
ბალახეული საფარი გაიშვიათებულია მაღალი სიხშირის გამო, წარმოდგენილია
მკვდარსაფარიანი ტყის ტიპი.
წერტილი 5.(56). შერეული ფოთლოვანი ტყე, მუხით, ჯაგრცხილითა და
ნეკერჩხლით.
მდებარეობა - კუს ტბის სერი, ჩრდილოეთი ფერდობი.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.

93
ზოგადი აღწერა - მუხნარი და ჯაგრცხილნარ-მუხნარი ტყე. სიმაღლე - 12-15 მეტრი.
მოზარდ ტყეში შეიმჩნევა ჩრდილის სახეობები (Acer laetum). ქვეტყეში: Ribes sp,
Lonicera caucasica. ბალახეულობა გაიშვიათებულია, წივანა, ცერცველა და სხვ.
წერტილი 6. (57). ვაციწვერიანი სტეპი.
მდებარეობა - კუს ტბის სერი, სამხრეთი ფერდობი.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - მშრალი სტეპი, სადაც, უმეტესად ვრცელდება ვაციწვერა, იშვიათად
- წივანა და ფშატი. სამხრეთ ექსპოზიციის ფერდობებზე გავრცელებულია ტიპური
სტეპური სახეობები, რაც სიმშრალის ხარისხის მატებასთანაა დაკავშირებული.
წერტილი 7. (58). ბუჩქნარები და მეჩხერი ტყე.
მდებარეობა - კუს ტბის სერი, ჩრდილოეთი ფერდობი.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - შერეული დაბალი ფოთლოვანი ტყე ფშატის, თხმელის, არღავანის,
აკაციის შემადგენლობით. ბუჩქნარებიდან გვხვდება ჭანჭყატა, ასკილი, ძეძვი.
ბალახეულობიდან - ხბოსშუბლა, ცერცველა, მარწყვბალახა, იონჯა, ფარსმანდუკი.
ეკოსისტემა ტიპურია სემუჰიმიდურიდან სემიარიდულ ეკოსისტემაზე გარდამავალი
ეკოსისტემების შესასწავლად.
წერტილი 8. (59). მშრალი სტეპი და ფრიგანა.
მდებარეობა - კუს ტბის სერი, თხემი, ვარაზისხევის სათავეები.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - მშრალი სტეპი ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარით: ვაციწვერა, ურო,
წივანა.
წერტილი 9. (60). ტბის დაჭაობებული და ჭარბტენიანი ნაპირი.
მდებარეობა – კუს ტბის სამხრეთი ნაპირი.
მიზანი - დაჭაობებული ტბის ეკოსისტემების შესწავლა. ტბის შემოგარენში
ჭარბტენიანი ეკოსისტემების შესწავლა.

94
ზოგადი აღწერა - ტბის სამხრეთი სანაპირო. ტერიტორია პერიოდულად საზრდოობს
ტბაში ჩამდინარე წყლით, გამოირჩევა ტენის სიჭარბით და დაჭაობებით.
მცენარეული საფარი წარმოდგენილია ჭაობის მცენარეულობით.

95
მარშრუტი D. III

მარშრუტის სახელწოდება: კუს ტბა - კუს ტბის სერი - ბულბულების ჭალა -
მამადავითის სერი - მთაწმინდა.
მარშრუტის თემატიკა: ხმელეთის ეკოლოგია, ტყის ეკოსისტემები, წყალშემკრები
აუზებისა და ლანდშაფტების დაგეგმარება, ეკოსისტემების ეკოლოგია.

მარშრუტის სიგრძე: 3.9 კმ.

მარშრუტის ხანგრძლივობა: 3 სთ.

მარშრუტის აბსოლუტური სიმაღლეები: საწყისი/საბოლოო 685/780 მ.

გზის სახეობა: ასფალტირებული გზა, გრუნტის გზა, საფეხმავლო ბილიკი.

საინფორმაციო წერტილები: 1. კუს ტბა; 2. ჯაგრცხილნარ-მუხნარი ტყე; 3.
ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარი; 4. ჯაგ-ეკლიანი სტეპი; 5. „ბულბულების ჭალა“; 6.
მეჩხერი ტყე, იფანით და აკაციით; 7. ფიჭვის და ღვიის ნათელი ტყე; 8. ნათელი ტყე
ღვიით და აკაციით, შერეული ბუჩქნარით. 9. გადარეცხილი ფერდობი
ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარით; 10. ფიჭვის და კედრის ნარგავები.

საველე ამოცანები: 1. ჭალის ეკოსისტემებში გავრცელებული ტყის სიხშრისა და
მიახლოებითი ბონიტეტის განსაზღვრა; 2. ნათელი ტყის ფლორისტული
შემადგენლობის დადგენა.

მარშრუტის აღწერა: მარშრუტი შერჩეულ იქნა ეკოსისტემათა მრავალფეროვნების,
ტყის ტიპების, მათი სიხშირის და სავარაუდო მარაგის, ბუნებრივი და ხელოვნური
ტყის მასივების, განსხვავებულ ეკოსისტემებში სუქცესიური პროცესების
შესასწავლად და ტყის ეკოსისტემების დინამიკის გასაცნობად.

მარშრუტი იწყება კუს ტბის ჩრდილო-დასავლეთ ნაპირთან, მიემართება
დასავლეთით, მცირე აღმართის ავლის შემდგომ სატყეო გრუნტის გზის გაყოლებით
ადის კუს ტბის სერის თხემზე, საიდანაც კარგად მოჩანს ტბა და მისი მიმდებარე
96
ტერიტორია. აქედან მარშრუტი ეშვება "ბულბულების ჭალაში", კვეთს ვარაზის ხევს
და მამადავითის სერის გაყოლებით გადადის მთაწმინდის პარკთან. აქ იგი ფიჭვის
და კედრის ნარგავების გავლით სრულდება მთაწმინდის მთავარ საავტომობილო
გზასთან, საიდანაც ქალაქის ცენტრში მოხვედრა შესაძლებელია №124 ავტობუსით.
მარშრუტი საკმაოდ გრძელია და სასმელი წყაროც მხოლოდ ერთ ადგილას გვხვდება,
"ბულბულების ჭალაში", ამიტომ სასურველია მარაგის წინასწარ შევსება.

საინფორმაციო წერტილები:

წერტილი 1. (52). კუს ტბა.
მდებარეობა - კუს ტბა, სანაპირო.
მიზანი - რეგიონული, ლანდშაფტური და წყალშემკრები აუზების დაგეგმარება,
ასევე ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა. მდგრადი ტურიზმისა და რეკრეაციული
მეურნეობის შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - მეწყრული წარმოშობის, მცირე ტაფობში მოქცეული კუს ტბა ზღვის
დონიდან 686 მ-ზე მდებარეობს. ზედაპირის ფართობი 0,034 კმ2, უდიდესი სიღრმე 2,6
მ., ხოლო საშუალო სიღრმე 1,7 მ-ია. ტბის სიგრძე 180 მ-ს, ხოლო სიგანე 50 მ.-ს
შეადგენს. ტბა ძირითადად მიწისქვეშა წყლებითა და ატმოსფერული ნალექებით
საზრდოობს. ტბის დასავლეთ სანაპიროზე შეინიშნება ევტროფიკაცია. ტბა თევზით
ღარიბია. მისი შემოგარენი განაშენიანებულია ხელოვნური ნარგავებით, მაგალითად,
შავი ფიჭვით. აქვე ვრცელდება ბუნებრივი ტყის ელემენტებიც: ცაცხვი, იფანი, თელა,
აკაცია. კუს ტბა ხელოვნური საგარეუბნო რეკრეაციული ზონის კარგი მაგალითია.
ტბა და მისი მიდამოები კეთილმოწყობილია. იგი ერთ-ერთი სასიამოვნო დასვენების
ადგილია თბილისელებისთვის.
წერტილი 2. (53). ჯაგრცხილნარ-მუხნარი ტყე.
მდებარეობა - კუს ტბის სერი, ჩრდილოეთი ფერდობი.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ჯაგრცხილნარ-მუხნარი ტყე, იშვიათი ბალახეულობით, ტყის
სიმაღლე 5-6 მ. ასაკი 40-50 წ. სიხშირე 0,8, პროექციული დაფარულობა 80%. Quercus
97
iberica, Carpinus orientalis. ქვეიარუსში გვხვდება: Citysus caucasicus, Silene sp, Galium
sp. Festuca sulcata, Campanula rapunculoides, Viola odorata, Galega orientalis.
წერტილი 3. (54). ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარი.
მდებარეობა - კუს ტბის სერი, ჩრდილოეთი ფერდობი.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - შერეული ბუჩქნარები, მდელოს ფორმაციებთან კომპლექსში.
ხელოვნური ნარგავები, კომშის, ტყემლის, ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარი: კუნელის,
კვრინჩხის, ტყის ცოცხის, ძეძვის, ასკილის. ბალახეული ფორმაციები: Poa nemoralis,
Galium sp. Galaga orientalis, Salvia nemorosa, Euphorbia macroceras, Bromus sp. Fragaria
vesca, Silene sp. Dactilis glomerata, Pleum sp. Potentila repta
წერტილი 4. (61). ჯაგ-ეკლიანი სტეპი.
მდებარეობა - კუს ტბის სერი, თხემი, ვარაზისხევის და ვერეს წყალგამყოფი.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - მშრალი სტეპი და ჯაგ-ეკლიანი ნახევარბუჩქნარი; ალაგ-ალაგ,
სამხრეთ ექსპოზიციის ფერდობებზე, განვითარებულია ბედლენდები. ვრცელდება
შემდეგი ფორმაციები: Citysus caucasicus, Rhus coriaria, Spirea caucasica, Paliurus spina
Christi, Teucrium polium, T. nuchense, Euphorbia macroceras, Astragalus caucasicus,
Artemisia vulgaris.

წერტილი 5. (62). „ბულბულების ჭალა“.
მდებარეობა - ვარაზის ხევის ხეობა, „ბულბულების ჭალა“.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - მიმდებარე ფერდობებთან შედარებით მოცემულ ადგილებში
ტენიანობა საგრძნობლად იმატებს. ამ დრომდე შემორჩენილი მუხნარ-რცხილნარ-
ნეკერჩხლიანი (Acer capmestre) ტყე ბუნებრივ იერსახეს ინარჩუნებს და მხოლოდ
მცირედით თუ არის ტრანსფორმირებული (გამოხატულია ხეების სიმაღლესა და
ტყის მარაგის შემცირებაში). გავრცელებული სახეობებია: Cornus mas, Acer laetum,

98
Telycrania australis; ბალახეულიდან - Geranium robertianum, Aegopodium podagraria
და სხვ.
წერტილი 6. (63). მეჩხერი ტყე იფანით და აკაციით.
მდებარეობა - მამადავითის სერის ჩრდილოეთი ფერდობები.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - აღნიშნულ ტერიტორიაზე შესაძლებელია ადვენტური სახეობების
შესწავლა. აქ გავრცელებულია აკაციის ტყე აკაციისა და იფანის მონაწილეობით;
ბუჩქნარიდან - ძეძვი, ჯაგრცხილა, ტყის ცოცხი. ბალახეულებიდან - სათითურა,
ხბოსშუბლა, ფარსმანდუკი, სამყურა, წივანა, თივაქასრა, ცერცველა.
წერტილი 7. (64). ფიჭვისა და ღვიის ნათელი ტყე.
მდებარეობა - მამადავითის სერის ჩრდილოეთი ფერდობები.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების
შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ნათელი ტყე ფიჭვითა და ღვიით (Pinus nigra, Juniperus fortidisima).
მათ გვერდით ვრცელდება ძეძვი, ფრიგანა გლერძის დომინირებით, გრაკლა, ტყის
ცოცხი, ფშატი, კუნელი. ბალახეულებიდან - ტიმოთელა, ცერცველა, ხბოსშუბლა,
ავშანი, კუტი ბალახი, ურო, წივანა, ვაციწვერა, ესპარცეტი.
წერტილი 8. (65) ნათელი ტყე ღვიითა და აკაციით, შერეული ბუჩქნარით.
მდებარეობა - მამადავითის სერის ჩრდილოეთი ფერდობები.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - შერეული ნათელი ტყე აკაციითა და ღვიით (Juniperus fortidisima),
თრიმლითა და არღავანით, ძეძვითა და ფშატით. აქ სტეპისა და მდელოს ბალახეული
ფორმაციებია შერეული: ფარსმანდუკი, ცერცველა, ნარი, წივანა, თივაქასრა, რძიანა.
წერტილი 9. (66). გადარეცხილი ფერდობი ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარით.
მდებარეობა - მამადავითის სერის აღმოსავლეთი დაბოლოება.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - ეკოსისტემა გამორჩეულია ძლიერი გადარეცხილობით, კლდოვანი,
გაშიშვლებული ფერდობებით და ჰემიქსეროფილური ბუჩქნარის - ძეძვის, შავჯაგას,
99
ჯაგრცხილას - დომინირებით. ბალახეულობიდან აქ გავრცელებულია ვაციწვერა,
კუტი ბალახი, რძიანა.
წერტილი 10. (67). ფიჭვისა და კედრის ნარგავები.
მდებარეობა - მთაწმინდის პარკის შესასვლელი, კედრების ხეივანი.
მიზანი - ეკოსისტემების ეკოლოგიის შესწავლა, ხმელეთის ეკოსისტემების შესწავლა.
ზოგადი აღწერა - მოცემულ მონაკვეთში გაშენებულია ხელოვნური კედრისა და
ფიჭვნარი ტყეები. აქ გავრცელებული შავი ფიჭვი ამაგრებს ზედა კლდოვან ფერდობს
და ქმნის ხელსაყრელ, შედარებით გრილ მიკროკლიმატს.

100
Location “D” – Kus (Turtle) Lake

General Description
Territory covers river Vere and Varaziskhevi gorges, more specifically, short section of river
Vere gorge in northern part of Turtle Lake and upper part of Varaziskhevi, “Nightingale
Grove” and its vicinity. As well as, Turtle Lake depression, Turtle Lake hill and Mamadaviti
hill.
Geology
Geologically, study territory is very uniform, building substrate is represented by upper
Paleocene sedimentary rock, where clay, loam shales and rarely sandstones dominate.
Locally there are fourth-period alluvion and conglomerates.
Geomorphologic and geodynamic processes
On the study territory, despite its small area, diversity of relief types is represented: denude,
erosion-denude, accumulative, erosion-accumulative, gravimetric and arid-denude.
Changing of meridian and sub-meridian small hills and arid ravines are characteristic.
Accumulation processes can be mentioned in the lower part, in the vicinity of Turtle Lake
and in the outskirts of Nightingale Grove. Erosion processes are weak, as hydrographic
network developed here is not of high frequency. Landsliding processes are developed, as it
is supported by building rocks and high inclination of slopes. In certain places there are
reverse erosion and stone-falling. Certain territories are transformed into badlands that is
resulted by lithologic and climate.
Climate and inland waters
Climate is transitional from semi-humid subtopic into semiarid, with long hot summer and
tempered warm winter. Sustainable winter cover is for short period, precipitation is 500-
600mm. Maximum precipitation is in May-June. The hottest period is the second half of July
and the first half of August. The coldest period is January-February. Hydrographic network
is quite poor, river Varaziskhevi is characterized with small debit, but other flows are dried

101
during hot and dry periods. Turtle Lake is dammed in depression developed between Turtle
Lake and Mamadaviti hills as a result of landslide.
Soils
Soils are not diverse, badland denudes and highly awash territories are in scarcity of soil
cover, in some better occasions there are primitive soils developed. Gray-brown soils are
represented mostly on dry slopes. They have heavy mechanic composition. Brown soils,
meadow brown and forest brown soils variations are represented on low-dry slopes and in
groves.
Vegetation cover
Vegetation cover has very diverse composition because of spread of species characteristic to
arid, semiarid, semi-humid and humid ecosystems; also, because of existence of natural and
artificial or advent species. Badland denudes are in scarcity of vegetation cover. Arid steppe
formations are spread on dry slopes with domination of feather grass, beard grass, fescue, on
some places – “frigana” and hemixerophyllous shrubberies. Important part of cliff slopes are
covered with mezoxerophyllous shrubberies – Jerusalem thorn, fustic, sumac etc. Oriental
hornbeam forest is characterized with high density. Therefore, oriental hornbeam-oak forest
is frequent here, as well as oriental hornbeam groves. Mixed foliaceous forest is more diverse
across “Nightingale Grove”, in Varaziskhevi gorge. Here emerges field maple, Acer laetum,
dogwood, willow, etc. Sparse forest of juniper is characteristic to dry slopes. Together with
them there are artificially planted black pine groves and cedar, as well as acacia forest, that
well adapted to environment and widened its area of coverage.

Transport means going to destination:
There is not municipal transport going directly to Turtle Lake however a micro-bus # 170,
218. Bus # 61, 51, goes up to Turtle Lake aside turning

102
Route D. I.

Name of the route: Ethnographic Museum
Route thematic: Processing of wood and forest exploitation
Route length: 1 km
Route duration: 1.5 hours
Route heights: beginning/ending 620/640m
Type of road: hiking trail
Information points: 1. Museum entrance. 2. Megrelian Ode. 3. Guria Ode. 4. Megrelian
House. 5. Racha Barn. 6. Imeretian Ode. 7. “Bani” house from Garekakheti. 8. “Bani” house
from Kartli.
Field tasks: Determine wood types and tools used for house construction in western Georgia.
2. Determine the role of precious construction species (oak, elm-tree) in house-building for
Kartli and Kakheti regions.
Route description:
The route was selected to study traditional use and processing of wood. The study route is
entirely in the framework of Ethnographic Museum, where it is possible to get information
about use and processing of wood in various historical parts of Georgia. You can also see the
various specimens made of timber: household buildings, working tools, etc.

Notice: Entry into museum is free of charge for students, for other category of visitors the price is 1.5 GEL.

Information points:

Point 1 (44) Ethnographic museum
Location – Turtle Lake outskirts, northern part of slope.
Goal – Study issues of processing and use of wood, sustainable use of natural resources and
development of sustainable tourism.

103
General description – Ethnographic museum situated alfresco was founded in1966, it is
located on 52ha. It is the first ethnographic museum in Caucasus. The museum represents
miniature model of Georgia and reflects it diverse ethno culture. Tens of living houses and
household buildings are taken from different parts of Georgia and located here. Numerous
household and industrial items characteristic to historical-ethnographic reality of Georgia are
collected here. Totally there are more than eight thousand exhibits. There are several
ethnographic zones within museum: Kartli, Samegrelo, Adjara, Abkhazia, Svaneti,
Khevsureti, Kakheti, Samtskhe-Javakheti, Guria, Imereti, Racha and Lechkhumi.

Point 2 (45) Megrelian Ode
Location – Ethnographic museum
Goal – Study of Megrelian house and its construction characteristics
General description – One-store Megrelian Ode, material of chestnut tree. House is
constructed without using nails, door and balcony balusters are carved. Tools for processing
are traditional.

Point 3 (46) Guria Ode
Location – Ethnographic museum
Goal – Study of wood material and its processing
General description – Chestnut is used as a major mean of house construction. There is a
house covered with sedge in the same yard. Covering with sedge was generally used on the
marshland territory of Kolkheti. This tradition is almost lost nowadays. Here is an old bed
made of wood, made without nails, length – 1.95-2m, width – 70-75cm.

Point 4 (47) Megrelian House
Location – Ethnographic museum
Goal – Study of wood materials and its traditional processing

104
General description – Megrelian corner is situated here. House of duke built in 1894. Elm
tree is used as a material. Elm is used for construction due to its solidity, nice ligneous and
durability, as well as its wood is less heavy than oak and chestnut. Various household items
taken from different parts of Georgia are also displayed here.

Point 5 (48) Racha Barn
Location – Ethnographic Museum
Goal – Study of wood materials and its traditional processing
General description – Barn is constructed with bulged, rhomb-size cut logs, and covered
with tiles. Here are domestic household wooden items: hook, wooden pitchfork, rake, yoke,
press, winepress.

Point 6 (49) Imeretian Ode
Location – Ethnographic Museum
Goal – Study of wood materials and its traditional processing
General description – Ode is two-stored, ode-house taken from Imereti (village Khani). First
floor is made of stones, the second – with wood. House is built by Laz masters in 1880-1890
years. Balcony is carved, massive pillar logs of the balcony is ornamented. Elm is used as a
construction material of the house, as for covering - fir-tree is used. Here is special very
interesting item of 3-liter-volume to drink wine, made of wood.

Point 7 (50) “Bani” house from Garekakheti
Location – Ethnographic Museum
Goal – Study of wood materials and its traditional processing
General description – House is taken from Kakheti (village Giorgitsminda). House is made of
stone, but there are also wood elements. Two main pillars of carved wood is used, two-tier
logs are massive (width – 25cm, height – 60-70cm). 7 logs are placed herewith (width –
20cm, height – 40cm). Roofing of the house is very distinctive, has so called “crown”.
105
Point 8 (51) “Bani” house from Kartli
Location – Ethnographic Museum
Goal – Study of wood materials and its traditional processing
General description – House is taken from Kartli (village Teliani). It is constructed in the
beginning of XIX century. Door and building material of it is of elm, central pillar and crown
is of oak, because of religion and rituals. House has two pillars, two main logs of 30/80 cm
and two upper logs of 20/60 cm. Wooden cravings are also installed in the house: granary,
couch and chair.

106
Route D. II.
Name of the route: Turtle Lake – Turtle Lake hill – Turtle Lake (circular)
Route thematic: Ecology of ecosystems, forest ecosystems, planning of regional, landscape
and catchment basins, study of sustainable tourism and recreation industry.
Route length: 4.1 km
Route duration: 2 hour
Absolute heights of the route: beginning/ending 685m
Type of road: Asphalted road, ground road, hiking trail.
Information points: 1. Turtle Lake. 2. Oriental hornbeam-oak forest. 3. Hemixerophyllous sh
rubbery. 4. Oriental hornbeam forest. 5. Mixed foliaceous forest with oak, oriental hornbeam
and maple. 6. Feather grass steppe. 7. Shrubberies and sparse forest. 8. Arid steppe and Friga
na. 9. Bogged and wetland bank of the lake.

Field tasks: 1. Determination of density and growth class of oriental hornbeam-oak forest. 2.
Determination of mosaic of ecosystem of Turtle Lake north slope.
Route description:
The route was selected to study ecosystems and state of oriental hornbeam forest, oriental
hornbeam-oak forest and oak forest, as well as forest derivatives and hemixerophyllous and
mesophilous shrubberies. In the framework of the route it is possible to get information
about degraded and secondary ecosystems, forest condition, stages of seral processes and
examples of human influence on the nature.

The route is circular, begins at north-western bank of Turtle Lake, makes a circle and ends at
south-eastern bank of the Lake. Initially the route directs towards west, after a slight ascent,
across hiking trail going to the forest directs to the crown of Turtle Lake hill. From this point
the Lake and its vicinity is well visible. Following the crown the route goes down the
descent through forest and ends at Turtle Lake bank.

107
Information points:

Point 1 (52) Turtle Lake
Location – Turtle lake, bank
Goal – Planning regional, landscape and catchment area, as well as study of ecology of
ecosystems. Study sustainable tourism and recreation industry.
General description – Turtle Lake is of landslide origin, situated in the hollow, 686.7m from
the sea level. Surface area is 0.034 km2, maximum depth – 2.6m, average depth – 1.7m,
length – 180m, width – 50m. Lake basically subsists on under waters and precipitation.
Eutrophication is exposed on west bank of the lake; poor in fish. Outskirt territory of the
lake is covered with artificial plants: black pine, also elements of natural forest is spread: lime
tree, ash-tree, elm-tree, and acacia. Turtle Lake is a good example of artificial suburb
recreation zone. The lake and its vicinity are well-organized. It represents one of pleasant
recreational places for Tbilisi inhabitants.

Point 2 (53) Forest of Oriental hornbeam and oak
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – Forest of oriental hornbeam and oak, rare herbage, forest height 5-6m,
age 40-50 years, density 0.8, projection coverage 80%. Quercus iberica, Carpinus orientalis.
In the lower tiers there are: Citysus caucasicus, Silene sp, Galium sp. Festuca sulcata,
Campanula rapunculoides, Viola odorata, Galega orientalis.

Point 3 (54) Hemixerophyllous shrub
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems

108
General description – Mixed shrubberies in the complex of meadow formations. Artificial
plants of quince and wild plum, hemixerophyllous shrubbery of hawthorn, blackthorn, wild
besom, thorn, rose hip. Herbage formations: Poa nemoralis, Galium sp. Galaga orientalis,
Salvia nemorosa, Euphorbia macroceras, Bromus sp. Fragaria vesca, Silene sp. Dactilis
glomerata, Pleum sp. Potentila repta.

Point 4 (55) Oriental hornbeam forest
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – Oriental hornbeam forest with shrubberies and rare herbage. Best
growth class ecosystem for oriental hornbeam. Age 55-60 years, density 0.9, projection
coverage 90%, oriental hornbeam height 9-11m that is quite big. Forest reserve 45-65 t/ha,
phytomass reserve 25-40m3/ha. Herbage coverage is rare due to high density, dead coverage
forest type.

Point 5 (56) Mixed foliaceous forest with oak, oriental hornbeam and maple
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – Forest of oak and oriental hornbeam. Height 12-15m, there are shadow
types (Acer laetum) among neanic. Lower forest: Ribes sp, Lonicera caucasica. herbage is
rare, fescue, vetch etc.

Point 6 (57) Feather grass Steppe
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – Arid steppe with feather grass, rare fescue, oleaster. Typical steppe
species are spread on south exposition slopes that are connected to increased dry.

109
Point 7 (58) Shrubberies and sparse forest
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – Mixed low foliaceous forest with oleaster, wild service tree, cercis,
acacia, from shrubberies: euonymus rose hip, thorn. From herbage there are: vetch, alfalfa,
yarrow. Ecosystem is typical to study ecosystems transiting from semi-humid to semi-arid.

Point 8 (59) Arid steppe and “frigana”
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – Arid steppe with hemixerophyllous shrubbery: feather grass, beard
grass, fescue.

Point 9 (60) Bogged and wetland bank of the lake
Location – South bank of Kus (Turtle) Lake
Goal – Study of ecosystem of the bogged lake. Study of wetland ecosystems in the outskirts of

the lake.
General description – South bank of the lake, territory periodically subsists with the water fl
owig into the lake. The territory differs with wetland and bogging. Vegetable cover is repres
ented by marshland plants.

110
Route D. III

Name of the route: Turtle Lake – Turtle Lake hill – Nightingale Grove – Mamadaviti hill –
Mtatsminda
Route thematic: Land ecology, forest ecosystems, planning of catchment basins and
landscapes, ecology of ecosystems.
Route length: 3.9 km
Route duration: 3 hours
Absolute heights of the route: beginning/ending 685/780
Type of road: Asphalted road, ground road, hiking trail.
Information points: 1. Turtle Lake. 2. Oriental hornbeam-oak forest. 3. Hemixerophyllous
shrubbery. 4. Buckthorn-thorn steppe. 5. “Nightingale Grove”. 6. Sparse forest with ash-trees
and acacia. 7. Light forest of pine and juniper. 8. Light forest with juniper and acacia, mixed
shrubbery. 9. Awash slope with hemixerophyllous shrubbery. 10. Plants of cedar and pine.
Field tasks: 1. Determination of density and approximate growth class of forest spread in
grove ecosystems. 2. Determination of floristic composition of light forest.
Route description:
The route was selected to study diversity of ecosystems, forest steppes, their density and
approximate reserve, natural and artificial forest missives, growth class processes in various
ecosystems, as well as to get information about dynamics of forest ecosystems.
The route begins at north-west bank of Turtle Lake, directs to west, after a small ascent goes
on the crown of the Turtle Lake hill across forest ground road. From this point the Lake and
its vicinity are well visible. After that the route descents to “Nightingale Grove”, crosses
Varaziskhevi and goes over to Mtatsminda Park across Mamadaviti hill. Here, going through
pine and cedar plants, the route ends at main motor-way of Mtatsminda. From this point it is
possible to get to the city center using bus #124.

111
The route is quite long and there is only one place with potable spring, in the “Nightingale
Grove”, therefore supply with water beforehand is preferable.
Information points:

Point 1 (52) Turtle Lake
Location – Turtle lake, bank
Goal – Planning regional, landscape and catchment area, as well as study of ecology of
ecosystems. Study sustainable tourism and recreation industry.
General description – Turtle Lake is of landslide origin, situated in the hollow, 686.7m from
the sea level. Surface area is 0.034 km2, maximum depth – 2.6m, average depth – 1.7m,
length – 180m, width – 50m. Lake basically subsists on under waters and precipitation.
Eutrophication is exposed on west bank of the lake; poor in fish. Outskirt territory of the
lake is covered with artificial plants: black pine, also elements of natural forest is spread: lime
tree, ash-tree, elm-tree, and acacia. Turtle Lake is a good example of artificial suburb
recreation zone. The lake and its vicinity are well-organized. It represents one of pleasant
recreational places for Tbilisi inhabitants.

Point 2 (53) Forest of Oriental hornbeam and oak
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – Forest of oriental hornbeam and oak, rare herbage, forest height 5-6m,
age 40-50 years, density 0.8, projection coverage 80%. Quercus iberica, Carpinus orientalis.
In the lower tiers there are: Citysus caucasicus, Silene sp, Galium sp. Festuca sulcata,
Campanula rapunculoides, Viola odorata, Galega orientalis.

Point 3 (54) Hemixerophyllous shrub
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems

112
General description – Mixed shrubberies in the complex of meadow formations. Artificial
plants of quince and wild plum, hemixerophyllous shrubbery of hawthorn, blackthorn, wild
besom, thorn, rose hip. Herbage formations: Poa nemoralis, Galium sp. Galaga orientalis,
Salvia nemorosa, Euphorbia macroceras, Bromus sp. Fragaria vesca, Silene sp. Dactilis
glomerata, Pleum sp. Potentila repta.

Point 4 (61) Buckthorn-thorn Steppe
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – Arid steppe and buckthorn-barb semi-shrubbery, in some places, on
the slopes south exposition there are badlands. Following formations are spread: Citysus
caucasicus, Rhus coriaria, Spirea caucasica, Paliurus spina Christi, Teucrium polium, T.
nuchense, Euphorbia macroceras, Astragalus caucasicus, Artemisia vulgaris.

Point 5 (62) “Nightingale Grove”
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – On the mentioned point, comparing to nearby slopes, humidity is
clearly increased. Left forest of oak-hornbeam-maple (Acer capmestre) is natural and slightly
transformed (it is expressed in heights of trees and in decrease of forest reserve). Spread
species are the following: Cornus mas, Acer laetum, Telycrania australis, and herbage:
Geranium robertianum, Aegopodium podagraria, etc.

Point 6 (63) Sparse forest with ash-tree and acacia
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems

113
General description – It is possible to study adventive species on the mentioned point. Acacia
forest is spread with participation of ash-tree, acacia, from shrubberies – thorn, wild besom.
From herbage – cocksfoot, yarrow, shamrock, fescue, bluegrass, vetch.

Point 7 (64) Pine and juniper light forest
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – Light forest with pine and juniper (Pinus nigra, Juniperus fortidisima).
Side by there are thorn, frigana with domination of astragalus, spirea, wild besom, oleaster,
hawthorn. Herbages: timothy, vetch, artemisia, chickweed, beard grass, fescue, esparcet.

Point 8 (65) Light forest with juniper and acacia, mixed shrubbery
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – Mixed light forest with acacia and juniper (Juniperus fortidisima),
fustic and cercis, thorn and oleaster. Herbage formations of steppe and meadow are mixed:
yarrow, vetch, thistle, fescue, bluegrass, euphorbia.

Point 9 (66) Awash slope with hemixerophyllous shrubbery
Location – Turtle Lake hill, northern slope
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – Ecosystem is distinguished with strong awash, rocky bare slopes and
with domination of hemixerophyllous shrubbery: thorn, oriental hornbeam. Herbage:
feather grass, chickweed, euphorbia.

Point 10 (67) Pine and cedar plants
Location – Turtle Lake hill, northern slope
114
Goal – Study ecology of ecosystems, study land ecosystems
General description – Artificial cedar and pine forest is planted here with black pine that
strengthens upper rocky slope and composes convenience shady microclimate.

115