You are on page 1of 4

भगवद्गीत : श ांकर भ ष्य.

" अध्य स "

य वत्सांज यते ककां चित्सत्त्वां स्थ वरजङ्गमम ् ।


क्षेत्रक्षेत्रज्ञसांयोग त्तद्ववद्चि भरतर्षभ ॥१३.२६॥

Whatever being is born, the unmoving or the moving, know thou, 0 best of the
Bharatas,that to be owing to the union of Kshetra and Kshetrajna.

य वत्यतत्कांचित्सांज यते समुत्पद्यते सत्त्वां वस्तु । ककमववशे र्ेण ? ने त्य ह स्थ वरजङ्गमां स्थ वरां
जङ्गमां ि क्षेत्रक्षेत्रज्ञसांयोग त्तज्ज यते इत्ये वां ववद्चि ज नीहह भरतर्षभ ।

कः पुनरयां क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः सांयोगोऽभभप्रे तः ? न त वत्रज्ज्वेव घटस्य वयवसांश्ले र्द्व रकः सांबन्िववशेर्ः


सांयोगः क्षेत्रेण क्षेत्रज्ञस्य सांभवतत, आक शवतत्नरवयवत्व त ् । न वप समव यलक्षणस्तन्तुपटयोररव
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोररतरे तरक यषक रणभ व नभ्युपगम त ् इतत ।

(Objectio1t) :-Of what sort is this union of Kshetra and Kshetrajna meant to be ? The union of
Kshetrajna with Kshetra cannot certainly be a relation through contact (samyoga) of each other's
·parts, as between a rope and a vessel, inasmuch as Kshetrajna is, like the akasa, without parts. Nor
can it be of the nature of samavaya or inseparable inherence, inasmuch as it cannot be admitted
that
Kshetra and Kshetrajna are related to each other as cause and effect.

उच्यते :-
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोववषर्यववर्तयणोभभषन्नस्वभ वयोररतरे तरतद्िम ष ध्य सलक्षणः सांयोगः
क्षेत्रक्षेत्रज्ञस्वरूपवववे क भ वतनबन्िनः, रज्जु शुतततक दीन ां
तद्वववे कज्ञ न भ व दध्य रोवपतसपषरजत हदसांयोगवत ् । सोऽयमध्य सस्वरूपः क्षेत्रक्षेत्रज्ञसांयोगो
भमथ्य ज्ञ नलक्षणः । यथ श स्त्रां क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणभे दपररज्ञ नपव
ू षकां प्र तदभशषतरूप त्क्षेत्र न्मुञ्ज हदवेर्ीक ां
यथोततलक्षणां क्षेत्रज्ञां प्रववभज्य न सत्तन्न सदुच्यते [गीत १३.१३] इत्यने न तनरस्तसवोप चिववशेर्ां ज्ञेयां
ब्रह्मस्वरूपे ण यः पश्यतत, क्षेत्र ां ि म य तनभमषतहतस्तस्वप्नदृष्टवस्तुवद्गन्िवषनगर हदवदसदे व
सहदव वभ सते । इत्ये वां तनतश्ितववज्ञ नो यः, तस्य यथोततसम्यग्दशषनववरोि दपगच्छतत भमथ्य ज्ञ नम ्
||

(Answer) :- The union between Kshetra and Kshetrajna, between the object and the subject, which
are opposed to each other in nature, is of the nature of mutual adhyasa i.e., it consists in
confounding them as well as their attributes with each other owing to the absence of a
discrimination between the nature of Khetra and that of Kshetrajna, like the union of a rope and a
mother of·pearl respectively
with a snake and silver when they are mistaken the one for the other owing to the absence of
discrimination. The union of Kshetra and Ksbetrajna which is of the nature of adhyasa-which
consists in confounding the one with the other-is a sort of illusion (mithyajnana); as defined in
the sastra, when he is able to separate Kshetrajna from Kshetra like the ishika reed from the
munja-grass and to realise that Brahman, the Knowable, which is devoid of all upadhis as
described in the words " It is not said to be existent or non-existent " (xiii. 12) is his own Self, when he is
convinced that, like the elephants and palaces projected by a juggler's art, or like a thing seen in a dream,
or like a gandbarvanagara (an imaginary city in the sky). Ksbetra is nonexistent and ooly appears to be
existent.and this illusion vanishes-because of its opposition to the right knowledge.when a man
attains to a knowledge of the distinction between Kshetra and Kshetrajna

ಭಗವದ್ಗೀತ : ಶ ಾಂಕರ ಭ ಷ್ಯ. " ಅಧ್ ಯಸ "

ಯ ವತಸಾಂಜ ಯತ ೀ ಕಾಂಚಿತಸತ್ವಾಂ ಸ್ ಾವರಜಙ್ಗಮಮ್ |


ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞಸಾಂಯೀಗ ತ್ದ್ಿದ್ಿ ಭರತಷ್ಷಭ ||೧೩.೨೬||
ಎಲ ೈ ಭರತ ಶ ರೀಷ್ಠನ , ಸ್ ಾವರಜಾಂಗಮ ರೂಪವ ದ ಸತ್ವ ವು ಯ ವುದ ೂಾಂದ್ಷ್ಟು ಹಟಟ್ಟುವದ ೂೀ ಅವ ಲ್ಲವೂ
ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞ ಸಾಂಯೀಗದ್ಾಂದಲ ೀ ಎಾಂಬಟದನ್ಟು ತಿಳುದಟಕ ೂೀ .

ಶ ಾಂಕರಭ ಷ್ಯ :
ಯ ವತಯತಿಕಾಂಚಿತಸಾಂಜ ಯತ ೀ ಸಮಟತಪದಯತ ೀ ಸತ್ವಾಂ ವಸಟ್ | ಕಮವಿಶ ೀಷ ೀಣ ? ನ ೀತ ಯಹ ಸ್ ಾವರಜಙ್ಗಮಾಂ
ಸ್ ಾವರಾಂ ಜಙ್ಗಮಾಂ ಚ ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞಸಾಂಯೀಗ ತ್ಜ ಾಯತ ೀ ಇತ ಯೀವಾಂ ವಿದ್ಿ ಜ ನೀಹಿ ಭರತಷ್ಷಭ |
ಭ ಷ ಯರ್ಷ :
ಎಲ ೈ ಭರತಶ ರೀಷ್ಠನ , ಯ ವಯ ವ ಸತ್ ವವು ವಸಟ್ವು ಹಟಟ್ಟುವವೀ ಇವ ಲ್ಲವೂ ಯ ವ ವಿಶ ೀಷ್ವೂ ಇಲ್ಲದ
ಉಾಂಟ ಗಟತಿ್ರಟವದ ೂೀ ? ಎಾಂದರ " ಹ ಗಲ್ಲ" ಎಾಂಬಟದ ಗಿ ಭಗವಾಂತನ್ಟ ಹ ೀಳುತ ್ನ : ಸ್ ಾವರಜಾಂಗಮವು,
ಸ್ ಾವರವೂ ಜಾಂಗಮವೂ ಯ ವಯ ವದಟ ಹಟಟ್ಟುವದ ೂೀ ಅವ ಲ್ಲವೂ ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞ ಸಾಂಯೀಗದ್ಾಂದಲ ೀ ಎಾಂಬಟದನ್ಟು
ತಿಳುದಟಕ ೂೀ .

ಕಃ ಪುನ್ರಯಾಂ ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞಯೀಃ ಸಾಂಯೀಗ ೂೀಽಭಿಪ ರೀತಃ ? ನ್ ತ ವತರಜ ಾವೀವ ಘಟ್ಸ್ ಯವಯವಸಾಂಶ ಲೀಷ್ದ ಿರಕಃ
ಸಾಂಬನ್ಿವಿಶ ೀಷ್ಃ ಸಾಂಯೀಗಃ ಕ್ ೀತ ರೀಣ ಕ್ ೀತರಜ್ಞಸಯ ಸಾಂಭವತಿ, ಆಕ ಶವತಿುರವಯವತ ಿತ್ | ನ ಪಿ
ಸಮವ ಯಲ್ಕ್ಷಣಸ್ನ್ಟ್ಪಟ್ಯೀರಿವ ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞಯೀರಿತರ ೀತರಕ ಯಷಕ ರಣಭ ವ ನ್ಭಟಯಪಗಮ ತ್ ಇತಿ ?

ಆಕ್ ೀಪ : ಈ ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞ ಸಾಂಯೀಗವ ಾಂಬಟದಟ ಯ ವುದ ಾಂದಟ ಭಗಾಂತನ್ ಅಭಿಪ ರಯವು? ಮೊದಲ್ನ ಯದ ಗಿ
ಹಗಗಕೂಕ , ಗಡಿಗ ಗೂ ಆಗಟವಾಂತ ಅವಯವಗಳ ಕೂಡಟವಿಕ ಯಾಂದ ಗಟವ ಸಾಂಬಾಂಧವಿಶ ೀಷ್ವ ದ ಸಾಂಯೀಗವು
ಕ್ ೀತರಕೂಕ ಕ್ ೀತರಜ್ಞನಗೂ ಆಗಟವಹ ಗಿಲ್ಲ.ಏಕ ಾಂದರ ಆತಮನ್ಟ ಆಕ ಶದಾಂತ ಅವಯವಗಳು
ಇಲ್ಲದವನ ಗಿರಟತ ್ನ .ಸಮವ ಯರೂಪವ ದ ಸಾಂಬಾಂಧವೂ ಆಗಟವಾಂತಿಲ್ಲ. ಏಕ ಾಂದರ ನ್ೂಲ್ಟಬಟ ುಗಳಿಗಿರಟವಾಂತ
ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞರಟಗಳಿಗ ಪರಸಪರ ಕ ಯಷಕ ರಣ,ಗಟಣಗಟಣಿ ,ಜ ತಿವಯಕ್ ಮಟಾಂತ ದ ದಿಾಂದಿಭ ವವನ್ಟು
ಒಪಿಪರಟವದ್ಲ್ಲವಲ್ಲ ?
ಉಚಯತ ೀ :-
ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞಯೀವಿಷಷ್ಯವಿಷ್ಯಣ ೂೀಭಿಷನ್ುಸಿಭ ವಯೀರಿತರ ೀತರತದಿ ಮ ಷಧ್ ಯಸಲ್ಕ್ಷಣಃ ಸಾಂಯೀಗಃ
ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞಸಿರೂಪವಿವ ೀಕ ಭ ವನಬನ್ಿ ನ್ಃ, ರಜಟಾಶಟಕ್ಕ ದ್ೀನ ಾಂ
ತದ್ಿವ ೀಕಜ್ಞ ನ ಭ ವ ದಧ್ ಯರ ೂೀಪಿತಸಪಷರಜತ ದ್ಸಾಂಯೀಗವತ್ | ಸ್ ೂೀಽಯಮಧ್ ಯಸಸಿರೂಪಃ
ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞಸಾಂಯೀಗ ೂೀ ಮಿಥ್ ಯಜ್ಞ ನ್ಲ್ಕ್ಷಣಃ | ಯಥ್ ಶ ಸರಾಂ ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞಲ್ಕ್ಷಣಭ ೀದಪರಿಜ್ಞ ನ್ಪೂವಷಕಾಂ
ಪ ರಕದರ್ಶಷತರೂಪ ತ ಷೀತ ರನ್ಟಮಞ್ಜಾದ್ವ ೀಷೀಕ ಾಂ ಯಥ್ ೂೀಕ್ಲ್ಕ್ಷಣಾಂ ಕ್ ೀತರಜ್ಞಾಂ ಪರವಿಭಜಯ ನ್ ಸತ್ನ ುಸದಟಚಯತ ೀ
[ಗಿೀತ ೧೩.೧೩] ಇತಯನ ೀನ್ ನರಸ್ಸವೀಷಪ ಧಿವಿಶ ೀಷ್ಾಂ ಜ್ಞ ೀಯಾಂ ಬರಹಮಸಿರೂಪ ೀಣ ಯಃ ಪಶಯತಿ, ಕ್ ೀತರಾಂ ಚ
ಮ ಯ ನಮಿಷತಹಸ್ತ್ಸಿಪುದೃಷ್ುವಸಟ್ವದಗ ನ್ಿವಷನ್ಗರ ದ್ವದಸದ ೀವ ಸದ್ವ ವಭ ಸತ ೀ | ಇತ ಯೀವಾಂ
ನರ್ಶಿತವಿಜ್ಞ ನ ೂೀ ಯಃ, ತಸಯ ಯಥ್ ೂೀಕ್ಸಮಯಗದಶಷನ್ವಿರ ೂೀಧ್ ದಪಗಚಛತಿ ಮಿಥ್ ಯಜ್ಞ ನ್ಮ್ ||

ಭ ಷ ಯರ್ಷ :
ಉತ್ರ ಹ ೀಳುತ ್ೀವ .ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞ ಇಲ್ಲಲ ಒಾಂದಟ ವಿಷ್ಯ ಇನ ೂುಾಂದಟ ವಿಷ್ಯ.ಹಿೀಗಿರಟವ ಗ ಬ ೀರ ಬ ೀರ ಸಿಭ ವವುಳಳ
ಕ್ ೀತರ ಮತಟ್ ಕ್ ೀತರಜ್ಞ-ಇವುಗಳಿಗ ಒಾಂದರಲ್ಲಲ ಮತ ೂ್ಾಂದನ್ೂು , ಆ ಮತ ೂ್ಾಂದರ ಧಮಷವು ಇನ ೂುಾಂದರಲ್ಲಲ ಹಟಟ್ಟುವದ ಾಂಬ
ಅಧ್ ಯಸರೂಪವ ಗಿರಟವದ ೀ ಸಾಂಯೀಗವು. ಇದಕ ಕ ಕ್ ೀತರ, ಕ್ ೀತರಜ್ಞ ಇವರಟಗಳ ಸಿರೂಪವನ್ಟು ವಿಾಂಗಡಿಸ್ತ
ತಿಳಿದಟಕ ೂಳಳದ ೀ ಇರಟವದ ೀ ಕ ರಣವು.
ಹಗಗ, ಕಪ ಪಯಚಿಪುಪ ಮಟಾಂತ ದವುಗಳನ್ಟು ವಿಾಂಗಡಿಸ್ತ ಅರಿತಟಕ ೂಳಳದ ೀ ಇರಟವದರಿಾಂದ ಹಗಗವನ್ಟು ಹ ವ ಾಂದೂ ,
ಕಪ ಪಯಚಿಪಪನ್ಟು ಬ ಳಿಳಯಾಂದೂ ಆರ ೂೀಪಿತವ ಗಿರಟವ ಸಾಂಯೀಗದಾಂತ ಯೀ ಇದಟ.ಈ ಅಧ್ ಯಸರೂಪವ ದ
ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞರ ಸಾಂಯೀಗವು ಮಿಥ್ ಯಜ್ಞ ನ್ರೂಪವ ಗಿರಟತ್ದ . (ರ್ಶರೀಶಾಂಕರ ಪರಸ್ ಾನ್ತರಯ ಭ ಷ್ಯದಲ್ಲಲ
"ಮಿಥ್ ಯಜ್ಞ ನ್" ಎಾಂಬ ಪದವು ಎಲ ಲೀ ಬಾಂದರೂ ಅದಟ ಒಾಂದ ೀಪದವ ಗಿರಟತ್ದ ಮತೂ್ ಅದರ ಅರ್ಷವು ಒಾಂದರಲ್ಲಲ
ಮತ ೂ್ಾಂದರ ಧಮಷದ ಅಧ್ ಯಸ , ಅರ್ವ ಅನ್ಯಥ್ ತಿಳುವಳಿಕ ಎಾಂಬ ಅರ್ಷವನ ುೀ ಹ ೂಾಂದ್ಸಬ ೀಕ ೀ ಹ ೂರತಟ ,
ಮಿಥ್ ಯ ಮತಟ್ ಅಜ್ಞ ನ್ ಎಾಂಬ ಎರಡಟ ಪದಗಳ ಗಿ ವಿಾಂಗಡನ ಮ ಡಟವದಟ ರ್ಶರೀಶಾಂಕರರ ನಲ್ಟವಿಗ ಅಪಚ ರ
ಮ ಡಿದಾಂತ ಎಾಂಬಟವದನ್ಟು ಮನ್ದಟ್ಟು ಮ ಡಿಕ ೂಳಳಬ ೀಕಟ. )
ಶ ಸರದಲ್ಲಲ ಹ ೀಳಿರಟವಾಂತ ಕ್ ೀತರಕ್ ೀತರಜ್ಞರ ಲ್ಕ್ಷಣಭ ೀದವನ್ಟು ತಿಳಿದಟಕ ೂಳುಳವಮೂಲ್ಕ ಹಿಾಂದ ತಿಳಿಸ್ತರಟವ ರೂಪದ
ಕ್ ೀತರದ್ಾಂದ , ನ ೂದ ಹಟಲ್ಲಲನಾಂದ ಅದರ ಗಟ್ಟುಯ ದ ಭ ಗವನ್ಟು ಬಿಡಿಸ್ತಕ ೂಳುಳವಾಂತ , ಕ್ ೀತರಜ್ಞನ್ನ್ಟು ವಿಾಂಗಡಿಸ್ತ "ಅದಟ
ಸತಟ್ ಎನಸಟವದ್ಲ್ಲ, ಅಸತಟ್ ಎನಸಟವದ್ಲ್ಲ" (೧೩-೧೨) ಎಾಂಬಿೀ ಶ ್ಲೀಕದದ ರಿೀತಿಯಾಂದ ಯ ವುದ ೂಾಂದಟ
ಉಪ ಧಿಯೂ ಇಲ್ಲದ ಜ್ಞ ೀಯವ ದ ಬರಹಮವ ಾಂದಟ ,ಅವನ್ ಸಿರೂಪದ್ಾಂದ ಯ ವ ತನ್ಟ ತಿಳಿದಟಕ ೂಳುಳವನ ೂೀ ಮತಟ್
ಕ್ ೀತರವನ್ಟು ಮ ಯಯಾಂದ ನಮಿಷತವ ದ ಆನ ಯಾಂದೂ, ಕನ್ಸ್ತನ್ಲ್ಲಲ ಕಾಂಡ ಗಾಂಧವಷನ್ಗರ -ಮಟಾಂತ ದವುಗಳಾಂತ
ಇದಟ ಅಸತ ್ಗಿಯೀ ಇದಟದಕ ೂಾಂಡಟ ಸತಿ್ನ್ಾಂತ ಕ ಣಟತಿ್ರಟತ್ದ . ಈ ರಿೀತಿಯ ಗಿ ಯ ವ ತನಗ ನರ್ಶಿತವ ದ ಅರಿವು
ಉಾಂಟ ಗಟವದ ೂೀ ಮತಟ್ ಈ ಹ ೀಳಿದ ಸಮಯಗದಶಷನ್ಕ ಕ ವಿರಟದಿವ ಗಿರಟವಾಂರ್ ಮಿಥ್ ಯಜ್ಞ ನ್ವು ತ ೂಲ್ಗಿಹ ೂೀಗಟತ್ದ .