AYRIK MATEMATİK DERS NOTLARI

İÇİNDEKİLER

1.

2

3

4

5

6

7

8

Önerme Mantığı ve İspatlar ..................................................................................................................2 1.1 Önermeler ve Doğruluk Tabloları................................................................................................2 1.2 Mantıksal Bağlılıklar ve Doğruluk Tabloları...............................................................................2 1.3 Tutolojiler ve Çelişkiler ...............................................................................................................6 1.4 Mantıksal Eşdeğerlilik ve Mantıksal Anlam................................................................................7 1.5 Önermeler Cebri...........................................................................................................................8 1.6 Matematiksel İspat .....................................................................................................................10 1.7 İspat Yöntemleri.........................................................................................................................11 1.8 Matematiksel İndüksiyon...........................................................................................................15 1.9 Alıştırmalar ................................................................................................................................18 Küme Teorisi ......................................................................................................................................18 2.1 Kümeler ve Üyeler.....................................................................................................................18 2.2 Alt Kümeler ...............................................................................................................................20 2.3 Kümeler Üzerinde İşlemler........................................................................................................21 2.4 Sayma Teknikleri .......................................................................................................................23 2.5 Kümeler Cebri............................................................................................................................24 2.6 Kartezyen Çarpım ......................................................................................................................26 2.7 Alıştırmalar ................................................................................................................................29 Bağıntılar ve Fonksiyonlar .................................................................................................................29 3.1 Bağıntılar ve Gösterimleri..........................................................................................................29 3.2 Bağıntıların Özellikleri ..............................................................................................................31 3.3 Kesişimler ve Bağıntıların Birleşimi..........................................................................................32 3.4 Eşdeğerlik Bağıntısı ve Bölmelemeler.......................................................................................32 3.5 Sıra Bağıntıları ...........................................................................................................................34 3.6 Uygulama: İlişkisel Veritabanları ..............................................................................................35 3.7 Fonksiyonlar ve Tanımları .........................................................................................................38 3.8 Bileşik Fonksiyonlar, İnjeksiyonlar ve Surjeksiyonlar ..............................................................40 3.9 Ters Fonksiyonlar ......................................................................................................................43 3.10 Alıştırmalar ................................................................................................................................44 Cebrik Yapılar ....................................................................................................................................47 4.1 İkili İşlemler ve Özellikleri ........................................................................................................47 4.2 Cebrik Yapılar............................................................................................................................49 4.3 Alıştırmalar ................................................................................................................................51 Gruplar ve Yarı-Gruplar .....................................................................................................................53 5.1 Gruplar ve Bazı Grup Aileleri....................................................................................................53 5.2 Permutasyon Grupları ................................................................................................................57 5.3 Morfizm ve Grup Kodları ..........................................................................................................59 5.4 Alıştırmalar ................................................................................................................................66 Kafes Yapıları ve Boole Cebri............................................................................................................67 6.1 Kafes Yapıları ve Özellikleri(Lattice Structures) ......................................................................68 6.2 Boole Cebrinin Özellikleri .........................................................................................................71 6.3 Boole Cebrinin Fonksiyonları....................................................................................................71 6.4 Boole İfadelerinin Minimize Edilmesi.......................................................................................73 6.5 Alıştırmalar ................................................................................................................................75 Graf Teorisi.........................................................................................................................................76 7.1 Graflar ve Tanımlar....................................................................................................................76 7.2 Yollar ve Devreler......................................................................................................................79 7.3 Grafların İzomorfizmi ................................................................................................................82 7.4 Ağaçlar ve Düzlemsel Graflar....................................................................................................84 7.5 Alıştırmalar ................................................................................................................................86 Algoritmalar ve Turing Makinaları ....................................................................................................87 8.1 Algoritmalar ve Karmaşıklık .....................................................................................................87 8.2 Sonlu Durumlu Makinalar ve Turing Makinaları ......................................................................92 8.3 Alıştırmalar .................................................................................................................................... 1
G.Y.T.E Bil. Müh. Böl.

95

1. Önerme Mantığı ve İspatlar
Mantık önermelerin doğruluğunu kanıtlamak için kullanılır. Önermenin ne olduğu ile ilgilenmek yerine bazı kurallar koyar ve böylece önermenin genel formunun geçerli olup olmadığını yargılar. Mantığın bize sağladığı kurallar, belirtilen aşamalardan çıkan sonucun tutarlı olup olmadığını veya sonucun doğruluğunun ispatlanması aşamasındaki basamaklarda hatalı bir kısmın bulunup bulunmadığını değerlendirmemizi sağlar.

1.1 Önermeler ve Doğruluk Tabloları
Önerme, doğru veya yanlış değerinden sadece ve sadece birini alabilen ifadedir. Fakat aynı anda iki değeri birden alamaz. Örneğin aşağıdaki ifadeler birer önermedir. 1. 2. 3. 4. 5. Bu gül beyazdır. Üçgenin dört kenarı vardır. 3 + 2 = 5. 6 < 24 Yarın benim doğum günümdür.

Aynı önermenin nerede, ne zaman ve kim tarafından söylendiğine bağlı olarak bazen doğru bazen yanlış olabileceğine dikkat ediniz. Yarın doğum günü olan biri için 5. önerme doğru iken, başka biri tarafından ifade edildiğinde yanlış olacaktır. Hatta bugün herhangi biri için doğru olan bir önerme başka bir gün için yanlış olabilir. Ünlemler, sorular ve istekler doğru veya yanlış diye ifade edilemediklerinden birer önerme değildirler. Bu nedenle aşağıdakiler önerme değildir. 6. Çimlerden uzak durun. 7. Çok yaşa kraliçe! 8. Jane’in partisine gittin mi? 9. Öyle söyleme. Bir önermenin doğruluğu (T) veya yanlışlığı (F) önermenin doğruluk değeri şeklinde adlandırılır. 4. önerme doğru (T) doğruluk değerini taşırken, 2 ve 3. önermeler yanlış (F) doğruluk değerini taşır. 1 ve 5 numaralı önermenin doğruluk değerleri ifade edildikleri duruma bağlıdır. Geleneksel olarak önermeler p,q,r… harfleri kullanılarak sembolize edilirler. Örneğin p: Manchester İskoçya’dadır, q: Dinozorlar hala yaşamaktadır.

1.2 Mantıksal Bağlılıklar ve Doğruluk Tabloları
Bundan önceki konudaki 1-5 numaralı ifadeler basit birer ifade oluşturduklarından basit önermelerdir. Bu bölümde basit önermelerin nasıl bağlanarak bileşik önermeler şeklinde adlandırılan daha komplike önermeler oluşturulacağı anlatılacaktır. Önerme çiftlerini bağlamaya yarayan araçlara mantıksal bağlayıcılar denir ve herhangi bir bileşik önermenin doğruluk değeri tamamen ( a ) kendisini oluşturan basit önermelerin doğruluk değerleri ( b ) bunları bağlayan özel bağlayıcı veya bağlayıcılar tarafından belirlenir. En çok kullanılan bağlaçlara geçmeden önce, basit bir önerme üzerinde gerçekleştirilebilen bir işleme bakalım. Bu işleme tersini alma denir ve önermenin doğruluk değerini tersine çevirme
2
G.Y.T.E Bil. Müh. Böl.

etkisi yapar. Tersini alma sonucunda önerme eğer doğru ise yanlış, yanlış ise doğru değerini alır. Bu işlemi bir tablo ile özetleyebiliriz. Eğer p bir önermeyi sembolize ediyorsa, p (~p,-p veya ¬ p) p’ nin tersini temsil eder. Aşağıdaki tablo p ve p ‘nün doğruluk değerleri arasındaki ilişkiyi gösterir. p p T F F T Soldaki sütun p için tüm olası doğruluk değerlerini verirken sağ sütun p’ nin tersi p için karşılık gelen doğruluk değerlerini verir. Bu şekilde, önermelerin doğruluk değerlerini özetleyen tabloya doğruluk tablosu denir. Bir önermenin tersini ifade etmenin çeşitli yolları vardır. “Bütün köpekler vahşidir” önermesini düşünürsek, bu önermenin tersi şunlar olabilir: Bütün köpeklerin vahşi olması söz konusu değildir. Köpeklerin hepsi vahşi değildir. Bazı köpekler vahşi değildir. Dikkate edilirse “Hiçbir köpek vahşi değildir” önermesi “Bütün köpekler vahşidir” önermesinin tersi değildir. Tersini alma işleminde, ilk ifadenin doğru olduğu her durumda ikinci ifade yanlış olmalı ya da tam tersi olmalıdır. “Bütün köpekler vahşidir” önermesi sadece bir köpek bile vahşi olduğunda yanlıştır ancak “Hiçbir köpek vahşi değildir” önermesi bu durumda doğru değildir. Mantıksal bağlayıcılar önerme çiftlerini bağlamaya yararlar. Burada çok kullanılan beş mantıksal bağlayıcıdan bahsedilecektir: kesişim, dahili birleşim, harici birleşim, koşullu önerme ve iki yönlü koşullu önerme.

1.2.1 Kesişim (Conjunction)
İki basit önerme aralarına ‘ve’ kelimesi koyarak bağlanabilir. Bunun sonucunda oluşan bileşke önermeye iki basit önerme bileşeninin kesişimi denir. Eğer p ve q iki basit önerme ise p ∧ q (veya p.q) p ve q ‘nun birleşimini temsil eder. p: Güneş Parlıyor. q: Köpekler havlar. p ∧ q: Güneş parlıyor ve köpekler havlar. Alttaki doğruluk tablosu p ve q ‘nun tüm olası doğruluk değerleri için p ∧ q ‘nun doğruluk değerlerini gösterir. p q p∧q T T F F T F T F T F F F

Yukarıdaki tablodan da görülebildiği gibi p ∧ q sadece p ve q ‘nun her ikisinin de doğru olduğu zaman doğrudur.

1.2.2 Birleşim (Disjunction)
Veya kelimesi iki basit önermeyi birleştirmek için kullanılabilir. Oluşan bileşke G.Y.T.E Bil. Müh. Böl. 3

p T T F F q T F T F 4 p→q T F T T G. 1. p ∨ q ‘nun doğruluk tablosu aşağıdaki gibidir: p T T F F q T F T F p∨q F T T F İki basit önerme “veya” kullanılarak bağlanırken hangi tip birleşimin kullanılacağı cümlenin genel durumundan anlaşılır. Böl. Mantıkta iki çeşit birleşim vardır: dahili ve harici. öğlen yemeği yemem. Koşullu önermenin normal dildeki karşılığı örnekte de görüleceği gibi ‘Eğer ….’ dir. Diğer taraftan. Ne zaman kahvaltı yapsam öğlen yemeği yemem. Yukarıdaki örnekteki p → q için diğer alternatifler: Sadece eğer öğlen yemeği yemezsem kahvaltı yaparım. Aşağıdaki tablo p → q’ nun doğruluk tablosudur. ‘Yarın yüzmeye gideceğim veya golf oynayacağım’ cümlesi iki işin birden yapılmayacağı anlamı taşıdığından harici tiptedir. p: Kahvaltı yaparım. Örneğin. .önerme iki basit önermenin birleşimi olarak adlandırılır. p → q : Eğer kahvaltı yaparsam.3 Koşullu Önermeler Koşullu önerme bağlayıcısı → işareti ile sembolize edilir.Y..T. q: Öğlen yemeği yemem. p ∨ q için doğruluk tablosu aşağıdadır.E Bil. Kahvaltı yapmam öğlen yemeği yemeyeceğim anlamına gelir. ‘Adaylar 25 yaşın üzerinde veya en az 3 yıllık tecrübeye sahip olmalıdır’ cümlesinde iki şarttan birini sağlayan adaylar dikkate alınacakmış izlenimi verdiğinden dahili birleşimidir. Gerçek hayatta kullandığımız veya kelimesi bazen kafa karıştırıcı olabilir. p ve q ‘nun dahili birleşimini temsil eder. Müh. p T T F F q T F T F p∨q T T T F p ve q’ nun harici birleşimi ise p ∨ q şeklinde gösterilir.2. Bu bileşke önerme sadece bir bileşenin doğru olması durumunda doğrudur. Bu bileşke önerme bileşenlerinden herhangi birisi veya her ikisinin doğru olması durumunda doğru aksi halde yanlıştır. p ve q birer önerme ise p v q.

p önermesi önceki ve q önermesi sonraki olarak adlandırılır.’ şeklinde ifade edilir.Dikkat edilirse ‘p ise q’ önermesi sadece p’ nin doğru q’ nun yanlış olması durumunda yanlıştır. p önermesi q için yeterli şart. Bu ifade eğer sınavlarımı geçemezsem ne yapacağım hakkında hiçbir şey söylemiyor.1: p. Bugün İstanbul’a gideceğim ve bugün Pazartesi değil.2: Aşağıdaki bileşik önermeler için doğruluk tabloları oluşturunuz.E Bil. 1. q ise p için gerekli şarttır.4 Çift Yönlü Koşullu Önermeler Çift yönlü koşullu bağlayıcı ↔ ile gösterilir ve ‘sadece ve sadece …. Örnek 1. belki sevinmem ama hiçbir durumda söylenen ifade yanlış değildir. ‘Bugün Pazartesi’ ve q ‘İstanbul’a gideceğim’ önermeleri olsun.(alternatif olarak sadece ve sadece kahvaltı yaparsam öğlen yemeği yemem. ise ……. Bugün Pazartesi veya İstanbul’a gideceğim fakat ikisi birden değil. q: Öğlen yemeği yemem.) Eğer p yanlış ise bileşke önerme q nun doğruluk değeri ne olursa olsun doğrudur. . Buna göre aşağıdaki önermeleri sembollerle ifade ediniz. Müh.(örneğin doğru bir ifade yanlış bir ifade anlamına gelemez.2. p ↔ q : Sadece ve sadece öğlen yemeği yemezsem kahvaltı yaparım. (i) p ∨ q 5 G. Önceki örneğe tekrar dönersek: p: Kahvaltı yaparım.) p ↔ q ‘nin doğruluk tablosu şu şekildedir: p T T F F q T F T F p↔q T F F T Dikkat edilirse p ↔ q nun doğru olabilmesi için p ve q nun her ikisinin de aynı doğruluk değerine sahip olması gerekir. Belki sevinirim. Şu önermeye bakalım: ‘Eğer derslerimi geçersem çok sevineceğim’.Y. Önermenin yanlış olabileceği tek durum sınavlarımı geçip sevinmediğim durumdur.T. Böl. (i) (ii) (iii) (iv) Eğer bugün Pazartesi ise İstanbul’a gitmeyeceğim.1: (i) (ii) (iii) (iv) p→ q p∨ q q∧ p p ↔q. Örnek 1. Çözüm 1. Koşullu önermelerde. Sadece ve sadece bugün Pazartesi değilse İstanbul’a gideceğim.

basit bileşenlerinin doğruluk değeri ne olursa olsun yanlış olan bileşke önermedir.3 : Eğer p ∨ p ‘in doğruluk 6 tablosunu yaparsak: G. Tutoloji t ile. Örnek 1.3 Tutolojiler ve Çelişkiler Bileşenlerinin doğruluk değeri ne olursa olsun her zaman doğru olan birçok bileşik önerme mevcuttur. Çelişki ise.2: (i) p T T F F (ii) q T F T F p F F T T p F F T T q F T F T p F F T T p∨q T F T T q F T F T q →p T T T F q F T F T p ↔q T F F T p∧q F F F T p T T F F (iii) q T F T F q T F T F q T F T F p T T F F (iv) p T T F F 1. .Y. Çözüm1. basit bileşenlerinin doğruluk değeri ne olursa olsun doğru olan bileşke önermedir. Böl.E Bil. Her iki durumda da bu özellik bileşke önermenin yapısının sonucudur.(ii) p ∧ q (iii) q →p (iv) p ↔ q Çözüm 1. Benzer şekilde bileşenlerinden bağımsız olarak her zaman yanlış olanlar da vardır. Müh. Tutoloji.T.3 : p ∨ p ‘nin tutoloji olduğunu gösteriniz. çelişki ise f ile gösterilir.

P ve Q mantıksal eşdeğerse P ≡ Q şeklinde gösterilir. ilk örnekten elde ettiğimiz ‘herhangi bir önermenin tersinin dahili birleşimi bir tutolojidir’ sonucunu kullanabilirdik. Bu nedenle önceki sonuca göre ( p ∧ q) ∨ (p ∧ q) bir tutolojidir.E Bil. İkinci örnekte elimizde p ∧ q önermesi ve tersi p ∧ q var.5 : p ∨ q ve p ∧ q için doğruluk tablosunu çizelim. kendilerini oluşturan bileşenlerinin tüm doğruluk değeri kümesi için aynı doğruluk değerin sahipse bu iki önerme mantıksal eşdeğerdir denir.4 : Verilen önermenin doğruluk tablosu aşağıdaki gibidir: ( ) p T T F F q T F T F p∧q T F F F p∧q F T T T ( p ∧ q) ∨ (p ∧ q) T T T T Doğruluk tablosunun en son sütunu sadece T doğruluk değerini gösterir ve bu nedenle ( p ∧ q ) ∨ p ∧ q ifadesi bir tutolojidir. . ( ) Son örnekte. ( p ∧ q) ∨ (p ∧ q) önermesi.p T F p F T p∨ p T T Dikkat edilirse p ∨ p her zaman doğru değerini verir (p yerine hangi önerme konulursa konulsun) ve bu sebeple tutolojidir. p ∨ p önermesinin yedek örneğidir denir.5 : p ∨ q ve p ∧ q ’ nun mantıksal eşdeğer olduğunu gösteriniz. Tıpkı tutolojilerde olduğu gibi bir çelişkinin de yedek örneği bir çelişkidir. P ve Q ‘ya iki bileşik önerme dersek. 1. Çözüm 1.4 Mantıksal Eşdeğerlilik ve Mantıksal Anlam İki önerme. Örnek 1.4 : ( p ∧ q ) ∨ p ∧ q ‘nin tutoloji olduğunu gösteriniz.T.Y. Çözüm 1. Müh. Örnek 1. bir tutolojinin yedek örneği kendi başına bir tutolojidir ve dolayısıyla bir önermenin tutoloji olduğunu göstermenin bir yolu da bu önermenin tutoloji olduğu bilinen başka bir önermenin yedek örneği olduğunu göstermektir.Tutolojiler ve çelişkilerde olduğu gibi mantıksal eşdeğerlilik de P ve Q’ nun yapılarının sonucudur. Böl. Açıkça görülüyor ki. p T T F F q T F T F p F F T T q F T F T 7 p ∨q F T T T p∧q T F F F p∧q F T T T G.

Aynılık (Tek Kuvvet) Özelliği(idempotence) p ∧ p≡p p ∨ p ≡ p. Bu kurallar p. P önermesi mantıksal olarak Q önermesi anlamına gelir. p ∨ q ile mantıksal eşdeğerdir ifadesinin sağlanmasıyla bir alakası yoktur. P ├ Q. Müh. Bu durumun tersi de yani P↔Q bir tutoloji ise P ≡ Q.E Bil. iki mantıksal eşdeğer önermenin ikisi de aynı anda ya doğrudur ya yanlıştır. Değişme Özelliği(Commutativity) p ∧ q≡q ∧ p p ∨ q≡q ∨ p p ∨ q≡q ∨ p 8 G.5 Önermeler Cebri Aşağıdaki liste bir önceki konudaki teknikler kullanılarak ispatlanabilecek mantıksal eşitlikleri içerir. .( P ≡ Q ise P↔Q tutoloji olmalı) Bunun nedeni. p ∨ q. Eğer bir P önermesi her doğru olduğunda Q önermesi de doğru oluyorsa. Eğer iki bileşke önerme mantıksal eşdeğerse.6: q’nun her doğru olduğu anda ( p ∨ q ) nun da doğru olduğunu göstermek gerekir. Çözüm 1.T. İki önerme arasında oluşabilecek bir diğer yapıya-bağımlı ilişki de mantıksal anlamdır.6: q ├ ( p ∨ q ) olduğunu gösteriniz. Ancak bunun tersi doğru değildir yani Q. bu iki önermenin çift yönlü koşullu bağlayıcı ile bağlanması ile oluşan önerme bir tutoloji olmalıdır. P mantıksal olarak Q anlamına gelir demektir. satırlar) p ∨ q da doğrudur. Bu da sadece P →Q’ nun yanlış olduğu durumda mümkün olduğundan P →Q bir tutoloji olmalıdır. Bunun nedeni şu gerçeğe dayanır: Çift yönlü koşullu önerme P↔Q sadece P ve Q’ nun her ikisinin de aynı doğruluk değerine sahip olduğu zaman doğrudur.Y.p ∨ q ve p ∧ q için hesaplanan sütunlardaki doğruluk değerleri karşılaştırılırsa aynı olduklarını görülür. q ve r gibi basit önermeler ve bunların yerine konabilecek yedek örneklerin tamamı için geçerlidir. Mantıksal anlam ├ ile sembolize edilir. Doğruluk tablosunu yaparsak: p T T F F q T F T F p∨ q T T T F q’nun doğru olduğu her durumda (1 ve 3. Böl. P yanlış olduğunda da doğru olabilir. Her iki durumda da çift yönlü koşullu önerme doğrudur. ‘P ├ Q‘ ile ‘P →Q bir tutolojidir’ ifadeleri benzer ifadelerdir. Bu nedenle bu iki önerme mantıksal eşdeğerdir denilebilir. 1. P ├ Q ise P doğru iken Q hiçbir durumda yanlış değildir. q yanlış olduğunda da doğrudur (2. satır) fakat bunun q. Örnek 1.

( p ∧ q ) ∨ p ’ nin eşi ( p ∨ q) ∧ p olmalıdır. t yerine f ve f yerine de t koyarak elde edilir. bu önermenin eşi ∨ yerine ∧ . Böl. Örneğin.p ↔ q ≡ q ↔ p. ∧ yerine ∨ . De Morgan Kuralları p∨q ≡ p ∧ q p∧q ≡ p ∧ q. Tamlama Özelliği( p∨ p ≡t p∧ p≡ f f ≡t t≡ f 1.5. Yutan Eleman(absorbtion) p ∧ (p ∨ q) ≡ p p ∨ (p ∧ q) ≡ p. Bunun önemi yoktur çünkü diğer bağlayıcılara 9 G.E Bil. Özdeşlik Özelliği(identity) p p p p ∨ ∧ ∨ ∧ f≡p t≡p t≡t f ≡ f.Y. Birleşme Özelliği(Associativity) (p ∧ q) (p ∨ q) (p ∨ q) (p ↔ q) ∧ r ≡ p ∧ (q ∧ r) ∨ r ≡ p ∨ (q ∨ r) ∨ r ≡ p ∨ (q ∨ r) ↔ r ≡ p ↔ (q ↔ r).1 Eşlik Kuralı (Duality Principle) Sadece ∨ ve ∧ bağlayıcılarını içeren herhangi bir P önermesi verilmiş ise.T. Dikkat edilirse kesişim ve dahili birleşim dışındaki bağlayıcılarla bağlanmış bileşik önermelerin eşinin nasıl elde edildiğinden bahsedilmedi. . Müh. Dağılma Özelliği(Distributivity) p ∧ (q ∨ r) ≡ (p ∧ q) ∨ (p ∧ r) p ∨ (q ∧ r) ≡ (p ∨ q) ∧ (p ∨ r) Tamlama Özelliği((Double negation) p ≡ p.

Matematik ile ilgili kitaplardaki ispatlar genellikle az resmi ispatlardır. sembollerin ve diyagramların karışıyla gerçekleştirilir. Ancak bu buna inancımızı kuvvetlendirir ve bu gözleme geçerli bir kanıt aramaya teşvik eder.sahip önermelerin hepsi sadece tersini alma ve kesişim bağlayıcılarını içeren mantıksal eşdeğer formunda yazılabilir. İspat kelimesi geniş bir yelpazeyi kapsar. Çoğu ispatın sosyolojik boyutunun olduğu görüşünü savunur ve ispatı. Fakat sürpriz bir biçimde. 1. eşleri de mantıksal eşdeğerdir. Bu yelpazenin bir ucunda birinci bölümdeki mantıksal işaretlerle ifade edilen çok resmi ispatlar bulunur.5. Aslında. Bu imaja bağlı olarak ortak kanı ispatın matematiksel doğruluğun mutlak ve sıkı bir testi olmasıdır.7: ( p ∧ q ) ∨ ( p ∨ q ) ≡ ( p ∧ q ) ∨ ( p ∧ q ) (De Morgan Kuralı) ≡ p ∧ (q ∨ q ) (Dağılma özelliği) Örnek 1.Y. Gözlemlere dayanarak çeşitli gerçekler hakkında yargılarda bulunmaya tümevarım denir. bu görüş çoğu profesyonel matematikçinin görüşü değildir. ispat yapmak için sadece semboller kullanmak mümkündür fakat bu tabi ki takip etmesi zor bir olaydır.T. bir çok kez bir çift sayının karesini aldığımızda sonucun bir çift sayı olduğunu gözlememize rağmen bu çift sayıların karesinin çift sayı olduğunu kanıtlamaz. Yerine koyma kuralına göre P1 yerine P2 koyarsak sonuçta oluşan önerme Q ile mantıksal eşdeğerdir. kendi aralarında ortak bir kanı olmamasına rağmen. Aslında her iki görüş de doğrudur. 10 G. Mantıksal çıkarımlarla sonuca varılan yargıya ise tümdengelim denir. Her bir adım mantıksal olarak ispatın bir önceki adımını takip eder ve son satır ispatlanacak ifadedir. ≡ p ∧t ≡p 1.6 Matematiksel İspat Matematiksel ispatın popüler görünümü genellikle sembollerle yazılan birtakım adımların ard arda sıralanması şeklindedir. Öte yandan. ( ) Çözüm 1. Matematikte onay verilmeyen bir şey varsa o da gözlemlere dayanarak sonuca gitmektir. Bunun ispatı şu şekilde yapılabilir: Doğruluk tablosunda P1 sütunu yerine P2 sütununu koyarsak sonuç değişmez zira P1 ve P2 ‘nin doğruluk tabloları aynıdır. elimizde mantıksal eşdeğer P1 ve P2 önermeleri ile P1 ‘i içeren Q bileşik önermesi var. Müh.2 Yerine Koyma Kuralı Diyelim ki. Böl. .E Bil. Her bir adım bir önceki adımı mantık kuralları çerçevesinde takip eder. fikirlerin açıklanması ve iletimi için bir şart olarak kabul eder. Bu sebeple mantıksal eşdeğer önermeleri birbirinin yerine koymak sonuçta oluşan önermenin doğruluk değerini değiştirmez. Daha az resmi ispatlar ise kelimelerin.7: ( p ∧ q ) ∨ p ∨ q ≡ p olduğunu ispatlayınız. Eşlik kuralına göre eğer iki önerme mantıksal eşdeğerse. Yerine koyma kuralı ve önermeler cebri kuralları doğruluk tabloları çizmeden önermeler arasında mantıksal eşitlikler kurabilmemizi sağlar.

1 Aksiyomlar ve Aksiyom Sistemleri Matematiksel bir teori. 5. Bilmek gerekir ki. Böl. Bir yerden başlamak için kanıtlanmayacak bazı ifadelere ihtiyaç vardır. 2. 4 ve 5. …An bir aksiyom sistemi verildi. aksiyomların birleşimi ile mantıksal olarak anlamlandırılan sistem terimleri hakkındaki ifadelerdir. Bu da bizi bazı terimleri tanımlanmamış bırakmaya zorlar. Listedeki 2 numaralı eleman olan aksiyomların da biraz açıklanmaya ihtiyacı var.1. hala aklımızdakini sezgisel biçimde ifade edebiliriz ancak bu sezgisel tanımlama teorimizin bir parçası olmak zorunda değildir. A2. Teorem orijinal aksiyomlardan gittikçe uzaklaşarak yayılır fakat sonuçta onlar üzerine inşa edilir. Teorem. . aksiyomların doğruluğundan veya yanlışlığından söz edilmez. Müh. küme teorisi üzerine eksiksiz bir çalışma yapmak istiyoruz.Yani? Problem şu ki. Tanımlar. sistemdeki çeşitli terimler hakkındaki ifadelerdir. 1. Aksiyomlar teorinin temel özelliklerini temsil ederler. sistem 11 G. Teorem ise birinci bölümde anlatılan mantıksal yargıları kullanan aksiyomları takip eden. örneğin küme teorisi. Bu ifadelere aksiyom denir. Tanımlanmamış terimler ve aksiyomlar ile başlar. Bu sebeple. Açıktır ki başlangıç noktası kümenin ne olduğunu anlatmaktır: Tanım 1: Küme …. Diyelim ki.T. Diğer terimi tanımlayabilmek için yine başka bir tanımlanmamış terime ihtiyacımız var ve bu böyle devam eder. Teoremler.. Diyelim ki. Bu bölümde ispatın temel özellikleri ve bazı ispat yöntemlerinin genel yapısından bahsedilecektir. Bir aksiyomatik teori tanımlar yaparak ve teorem ispatlanarak gelişir. A1. Bunların en önemlileri: 1. onlar sadece teorinin ilerleyebilmesini sağlayan tanımlanmamış terimler hakkındaki ifadelerdir. Teoremler ve ispatları saf matematiğin kalbini oluşturur. Matematikte tanımlanmamış terimlere ihtiyaç duymamız sürpriz gelebilir fakat biraz düşünülürse bunun gerekliliği anlaşılabilir. resmi matematik aksiyomatik metot üzerine inşa edilmiştir. tanımlanmamış terimlerin yanlış şeylerle ilişkilendirilmemeleri için yapılırlar. Açık ki. Kendi aralarında çelişen aksiyomlar kabul edilemez. Matematiksel bir ifadeyi uygulamaya gelince. mantık kurallarını kullanarak teoremleri ispatlayarak gelişir. Tanımlanmamış terimler. sonsuz bir tanım dizisinden uzak durmamız gerekiyor. 4.. kümeyi tarif etmek için başka bir terime ihtiyacımız var (örneğin topluluk) ancak bu sefer de diğer terim tanımlanmamış durumdadır. 3.Y.E Bil. İspatlar. Tanımlar. Öte yandan kendi aralarında tutarlı olmalıdırlar ve aynı anda hepsinin doğru olma imkanı olmalıdır. 3. Matematiksel bir teorideki bütün terimleri tanımlayamadığımız gibi aynı sebeple teorideki her ifadeyi de kanıtlayamayız. tanımlanmamış terimler yorumlanırlar ve aksiyomlar doğru veya yanlış şeklinde önermeler haline gelir. Tabi ki. sayı teorisi veya grup teorisi değişik bileşenler içerir. maddelerde sıralanalar hakkında herkes bilgi sahibi olabilir.6. Aksiyomlar.7 İspat Yöntemleri Görüldüğü gibi.

8: Tüm n tamsayıları için. …. Aksiyom sisteminin herhangi bir modelinde aksiyomlar doğru önermeler şeklinde yorumlara sahiptir böylece her teorem doğru önerme şeklinde bir yoruma sahiptir. Dikkat edilirse birçok adımda sebepler göz ardı edilmiştir. Bu sebeple bunların ispatları Ai ve Tj aksiyomlar ve teoremler olmak üzere ( A1 ∧ A2 ∧ … ∧ An ∧ T1 ∧ T2 ∧ … ∧ Tm ) ├ (P→Q) olduğunu göstermeyi içerir. sonucu teorem olan mantıklı düşüncelerdir. Hatırlarsak P ├ Q. O halde bir teoremin ispatını ne oluşturur? Gayri resmi olarak ispat. Bu ( A1 ∧ A2 ∧ … ∧ An ∧ T1 ∧ T2 ∧ … ∧ Tm ) → (P→Q) ifadesinin bir tutoloji olduğunu ve R → (P→Q) ve (R ∧ P) → Q mantıksal eşdeğerliliğini kullanarak ( A1 ∧ A2 ∧ … ∧ An ∧ T1 ∧ T2 ∧ … ∧ Tm ∧ P) Q ifadesinin bir tutoloji olduğunu veya ( A1 ∧ A2 ∧ … ∧ An ∧ T1 ∧ T2 ∧ … ∧ Tm ∧ P) ├ Q olduğunu göstermeye denktir. Örneğin.E Bil.Öte yandan ciddi bir ispatta eksik detaylar sağlanmalıdır. Bunu aksiyomların doğruluğunu varsayarak ve bunun T’ nin doğruluğunu garantilediğini göstererek yaparız. Bunun nedeni bu adımın çok açık olması.1 Koşullu Önermelerin Direkt İspatı Birçok matematiksel varsayım koşullu önerme (P→Q) biçiminde ifade edilebilir. ( A1 ∧ A2 ∧ … ∧ An ) ├ T.içindeki bir teoremi resmi olarak bir T önermesi şeklinde öyle ki.…m) ispatlanmış teoremler olmak üzere T teoremini ispat etmek için ( A1 ∧ A2 ∧ … ∧ An ∧ T1 ∧ T2 ∧ … ∧ Tm ) ├ T olduğunu göstermek gerekir. O halde. Bu halde 2. Bu nedenle teoremler. Tj (j=1. Bundan dolayı. 1. Müh. Bu sebeple n2 çifttir. P→Q şeklindeki teoremlerin direkt ispatı için aksiyomların doğruluğunu ve bundan dolayı tüm ispatlanmış teoremlerin doğruluğunu varsayarız. Örnek 1. Buradan yola çıkarak n2=(2m)2=4m2 olur.7. m bir tamsayı olmak üzere n=2m şeklinde ifade edilebilir. . Ai (i=1.2. aksiyom sistemindeki her modelde doğru olan önermeleridir.n) aksiyomlar.T.Y. 12 G. Bir teorem bir kez ispat edildiğinde diğer teoremlerin ispatı için diğer aksiyomlar ile birlikte kullanılabilir. 4m2 ifadesi 2m2 tamsayı olmak üzere 2(2m2) şeklinde yazılabilir. P’ nin doğru olduğu her durumda doğrudur. İspat: n çift bir tamsayı olsun. Böl. n’in çarpanlarından biridir ve n. n çift ise n2’nin de çift olduğunu kanıtlayınız.2. (2m)2=4m2 eşitliğinin herhangi bir sebep belirtilmedi.

mn=100 olan iki rasgele pozitif tamsayı’ ve Q(m.1. T →f ‘nin doğru olduğu sonucuna varabiliriz ve bu 13 G.7.n) →~P(m. m ≤ 10 veya n ≤ 10 olduğunu ispatlayınız.Y. n=2m+1 m tamsayı ⇒ n2=(2m+1)2 =4m2+4m+1 =2(2m2+2m)+1 (2m2+ 2m) tamsayı 2 n tektir.7. Bu da Q → P ‘nun kendisi de koşullu bir önerme olduğundan direkt ispatını kullanabilmemize rağmen P→Q ‘nun dolaylı ispatını oluşturur.3 Çelişki ile İspat Bir doğruluk tablosu kullanarak f bir çelişki olmak üzere P ve P →f ‘ nin mantıksal eşdeğerliklerini kolayca sağlayabiliriz.T. İspat: P(m.n) olduğunu göstermek gerekir. ⇒ Örnek 1. Böylece. çelişki bir önerme ve tersinin kesişimi Q ∧ Q şeklindedir. bu nedenle ‘m ve n rasgele tamsayılar olmak üzere m>10 ve n>10 ise mn≠100’. Daha sonra bunun daima yanlış olan bir önerme yani bir çelişki anlamına geldiğini gösterebiliriz. Bu nedenle.n). Müh. Bu da her aksiyomların ve teoremlerin ve de T ’ nün doğruluğunu (T’ nin yanlışlığını) varsayarak gerçekleştirilebilir. her n tamsayısı için n2 çift ise n de çifttir ifadesini ispatlayınız. İspat: İspatlanacak ifade P(n) ‘n2 çifttir’. ‘m ≤ 10’ ve ‘n ≤ 10’ önermelerinin dahili birleşimi olmak üzere P(m. m>10 ve n>10 ⇒ ⇒ mn>100 mn≠100 Böylece teorem ispatlanmış olur. n tek bir tamsayı olsun.10: m ve n birer pozitif tamsayı ve mn=100 ise.2 Koşullu Önermelerin Ters Pozitif Kullanarak İspatı Hatırlarsak ters pozitif Q → P . Ters pozitif ise ~Q(n) →~P(n): n tek ise n2 tektir. 1.n) →Q(m. ters pozitifin doğruluğunu sağlarsak koşullu önermenin de doğru olduğu sonucuna varabiliriz. P→Q koşullu önermesi ile mantıksal eşdeğerdir. ‘m ve n. P(n) → Q(n)’ dir.E Bil. De Morgan kuralından p ∨ q ≡ p ∧ q böylece Q(m. Böl. Q(n) ‘n çifttir’ ve n seçilmiş bir tamsayı olmak üzere. .n).9: Ters pozitifini sağlayarak. ( ) m ve n pozitif tamsayılar olsun. Bu sebeple T teoremini ispatlamak için bunun yerine T →f koşullu önermesini ispat edebiliriz. Bu ifadeyi ‘n tektir’ in doğru olduğunu varsayarak ve n2 ‘nin tek olduğunu göstererek kanıtlayabiliriz. Ters pozitif ~Q(m. Örnek 1. Çoğunlukla.n).n)’nin tersi ‘m>10’ ve ‘n>10’ dur.

m çifttir. O halde xy=2ny yani xy çifttir. 2 =m/n ⇒ ⇒ ⇒ ⇒ ⇒ ⇒ 2=m2/n2 2n2=m2 m2 çifttir. 2 2 herhangi bir p tamsayısı için Bu sonucu 2n2=4p2 eşitliğinde yerine koyarsak. 1.nedenle T teoremi doğrudur. (Örnek 1.T.(p ve q tamsayı ve q≠0 olmak üzere p/q biçiminde yazılabilen tamsayılara rasyonel sayı denir. Örneğin n bir tamsayı olmak üzere x=2n.E Bil. Eğer ortak çarpanları varsa sadeleştiririz.9) m=2p m =4p . Bu nedenle bir önerme ve tersinin birleşimini yani bir çelişkiyi ortaya çıkardık ve bu da teoremi ispatlamaktadır. . 2 rasyonel bir sayı ve m ile n tamsayı ve n≠0 olmak üzere 2 =m/n. m/n kesrinin en sadeleşmiş halinde yani m ve n’nin ortak çarpanlarının olmadığını varsayabiliriz.12: Herhangi x ve y tamsayıları için xy çarpımının.11: 2 ’nin rasyonel olmadığını ispatlayınız. Müh. Bunun için ters pozitifin direkt 14 G. Eğer y çift olsaydı benzer bir argüman xy’ nin çift olduğunu gösterebilir. Diyelim ki. 2 nin rasyonel olduğunu varsayarak bunun bir çelişkiye neden olduğunu göstermemiz gerekir. ispat etmek için genellikle P ↔ Q ve [(P→Q) ∧ (Q→P)]’ nin mantıksal eşdeğerliliğine başvururuz. sadece ve sadece ‘x çiftse’ veya ‘y çiftse’ çift olduğunu ispatlayınız. Bu nedenle çift yönlü koşullu önermelerin ispatı iki ayrı bölüm içerir: biri P→Q’yu diğeri Q→P’ yi ispatlamak. 2n2=4p2 ⇒ ⇒ ⇒ n2=2p2 n2 çifttir n çifttir.) İspat: Bu teoremin ispatı çelişki ile ispatlamanın bilinen bir örneğidir. Örnek 1. Böl. Şimdi tersini ispatlayalım: Eğer xy çift ise x çifttir veya y çifttir. İspat: Önce direkt ispat kullanarak x çiftse veya y çiftse xy’ nin çift olduğunu kanıtlarız.7. Şimdi.Y. x çift olsun. Ancak m ve n hiçbir ortak çarpana sahip değildi çünkü böyle bir çarpan en başta sadeleştirildi.4 Çift Yönlü koşullu Önermelerin İspatı Çift yönlü bir önermeyi P ↔ Q. Örnek 1. Böylece hem m hem de n’nin çift olduğunu yani 2’nin ortak çarpan olduğunu göstermiş olduk.

E Bil. Müh. Öte yandan B özelliğine sahip bir çok x bulmak da bu özelliğe sahip olmayan x bulamayacağımızı garanti etmez. toplam 1+3=4’ tür. Birçok matematiksel konjektür pozitif tamsayıların özellikleri ile ilgilidir. evren sonlu bir evrense ve yeterli zaman varsa bütün elemanları kontrol edip özelliğin olup olmadığı sorusunun cevabını bulabiliriz. Bu aksine örnekle ispatın esasıdır.8 Matematiksel İndüksiyon Aslında matematiksel indüksiyon diye bilinen ispat metodu tümevarımsal bir ispat değildir. 15 G. n=3 için. İndüksiyonun doğruya yakın olan bilgiyi sağlama görevi vardır. Olmamasının nedeni kabul edilen ispatlar sadece tümdengelimsel yargılar barındırır.T. ( ∀ x)[B(x)] biçiminde bir konjektürün yanlış olduğunu ispat etmek için evrendeki sadece bir üyenin B özelliğine sahip olmadığını bulmamız gerekir. Daha önce söylenildiği gibi B özelliğine sahip olmayan bir x bulamamak teoremin ispatını oluşturmaz. Böl. n=2 için. Diğer yandan.5 Aksine Örneklerin Kullanımı Birçok matematiksel konjektür ‘tüm A lar B dir’ veya ‘A özelliğine sahip tüm nesneler B özelliğine sahiptir’ biçimindedir. Herhangi bir ispatla ilgili problem. n=5 için. . onu ispatlamadan önce sonucu bilmemiz gerektiğidir. toplam 1+3+5=9’ dur. Eğer tüm elemanlarda bu özellik varsa teorem ispatlanmış olur.Y. Bu da ispat demektir. ⇒ x=2n+1. Başlama noktası olarak n’ in küçük bir değerleri için toplamı yazmak ve bunun bize olası konjektür hakkında bir fikir verip vermediğini gözlemektir. 1. n=1 için. Birkaç tane daha deneyip daha da emin olmak isteriz. toplam 16+9=25’ dur. Bu şu şekilde de yazılabilir: A(x) ‘x. O halde x ve y tek olsun. Örneğin şu problem: ilk n tek tamsayının toplamı için bir formül bulun. n=4 için. Ancak. y=2m+1 xy=(2n+1) (2m+1) =4mn+2n+2m+1 =2(2mn+n+m)+1 m ve n tamsayı olmak üzere Öyleyse ⇒ xy tektir.7. Bu aşamada n’ in her değeri için toplamın n2 olduğunu fark ederiz. Önerme şu şekilde de yazılabilir: x A evreni ile sınırlandırılmış olmak üzere ( ∀ x)[B(x)]. toplam 1’ dir. toplam 1+3+5+7=16’ dır. 1. A dır(A özelliğine sahiptir)’ ve B(x) ‘x B dir (B özelliğine sahiptir)’ olmak üzere ( ∀ x)[A(x) →B(x)].ispatını kullanabiliriz: x ve y tek ise xy de tektir. Bu yönteme tüketme ile ispat denir çünkü x’ in bütün olasılıkları tüketilir.

İspat: İspatlamak istediğimiz şey: 1 + 3 + 5 + … = n2. n=1 için. Varsayalım ki. n=3 vs. n=k+1 için de sağlandığını göstermiş olduk. Bu adım tümevarımsal adım olarak bilinir. O halde n=1 için konjektür doğrudur.13: İlk n tane pozitif tek tamsayının toplamının n2 olduğunu ispatlayınız. Bunun tüm pozitif n tamsayıları için doğru olduğunu tümdengelime dayanarak ispatlamalıyız. .) Bundan n=k+1 için de sağlandığı sonucunu çıkarırız. Matematiksel indüksiyon sonucun tüm pozitif tamsayılar için geçerli olduğunu ispatlamak için uydundur ve şu adımları içerir: ( a ) Konjektürün n=1 için geçerli olduğunu ispatla ( b ) Her k≥1 için. ( a ) Konjektürün n=1 için doğru olduğunu ispatla. Daha sonra aşağıdaki adımları izleriz. S(n) önermesinin sabit bir N tamsayısından büyük veya eşit tüm tamsayılar için sağlandığını ispat etmek isteyelim.n=6 için. Sonucun n=k için sağlandığını varsayarız. Tümevarımsal yargı bizi ilk n tek tamsayının toplamı n2’dir konjektürüne götürür. Matematiksel indüksiyonun prensibi. Müh. ( b ) k≥1 olmak üzere konjektürün n=k için doğru olduğunu varsay ve bunun n=k+1 için konjektürün doğruluğuna yol açtığını göster.T.1 Matematiksel İndüksiyon Prensibinin Varyasyonları Tümevarımsal prensip üzerinde değişik modifikasyonlar yapılabilir. toplam 25+11=36’ dır. Örneğin. 1 + 3 + 5 + … + (2k-1) = k2. n=1 için sağlandığına göre tümevarımsal adım bizi n=2. Öte yandan.Y. Örnek 1. 16 G. bu toplam (k+1)2’dir. ←—n terms—→ Dizideki son eleman 2n-1 ‘dir ve bu nedenle konjektürümüzü şu şekilde yazabiliriz: 1 + 3 + 5 + … + (2n-1) = n2. Ayrıca n=1 için de sağlandığını gösterdik ve matematiksel indüksiyon kuralına dayanarak teorem tüm pozitif n tamsayıları için sağlanır diyebiliriz. 1=n2. Böl. Bir sonraki tamsayı olan 2k+1’i eşitliğin iki tarafına eklersek. 1.E Bil. sonucun tüm n pozitif tamsayıları için sağlandığını gösterir.8. eğer sonuç n=k için sağlanıyorsa n=k+1 için de sağlanmalıdır. (Bu varsayım bazen tümevarımsal hipotez şeklinde adlandırılır. için de sağladığı sonucuna götürür. Bu eşitliğin sol tarafı ilk k+1 tane tek tamsayının toplamıdır ve tümevarımsal hipotezi kullanarak gösterdik ki. Böylece konjektürün eğer n=k için sağlanıyorsa. 1 + 3 + 5 + … + (2k-1) + (2k+1) = k2+(2k+1) =(k+1)2. (b) şıkkındaki koşullu önermeyi ispatlamak için bir önceki konuda anlatılan teknikler kullanılır. tümevarımsal adım genellikle direkt ispat kullanılarak sağlanır.

sadece ilkini değil.8. Bu T(n) önermesi için indüksiyonun ilk prensibidir. fn = fn-1 + fn-2 Fark edileceği gibi tümevarımsal tanım indüksiyon prensiplerine uymaz. Müh. k’ dan küçük ve eşit tüm pozitif r tamsayıları için doğru olduğunu varsayarız. ilk iki Fibonacci sayısını tanımlamamız gerekir. 3. 1.Tümevarım prensibi üzerinde bazı modifikasyonlar yaparsak şunu elde ederiz: ( a ) S(N)’ in doğru olduğunu ispatla.E Bil. ( b ) k≥1 için. f2 =1 ve n≥3 için. Eğer ( a ) S(1) doğru ise ve. tüm r≤k için S(r)’ nin doğruluğu S(k+1)’in doğruluğu anlamına gelir. .…r için ayrı ayrı Ak’yi tanımla ( b ) k>r için Ak’yi A1. 1. ve ( b ) k≥1 için T(k)’nin doğruluğu T(k+1)’in doğruluğu anlamına gelir. eğer S(k) doğru ise S(k+1) de doğrudur. fn n. diziyi şu şekilde tanımlayabiliriz: f1 =1.Y.… Dizideki her bir sayı kendinden önceki iki sayının toplamıdır. Fibonacci sayısını temsil ediyorsa.T. Tümevarımsal tanıma başlamak için. 13. Bu nedenle ikinci prensip ispatlarda daha kolay kullanılmasına rağmen ikincisine göre daha genel değildir. 5. Tümevarımsal ispatın daha önemli bir modifikasyonu ‘indüksiyonun ikinci prensibi’ ile sağlanır. Böl. Bunun önemi şudur: Tümevarımsal adıma geldiğimizde S(r)’ nin sadece k yerine. ( b ) k≥N’ yi sağlayan her tamsayı için. Aşağıdaki Fibonacci sayıları dizisini ele alırsak: 1. Aşağıda pozitif n tamsayısına dayanan An matematiksel nesne ve özelliğine ait tümevarımsal tanımın genel formu gösterilmiştir. Tüm pozitif tamsayılar için An ‘i tanımlamak için: ( a ) k=1. Ancak. ‘S(r).2 Tümevarımsal Tanımlar Tümevarımsal prensibin kullanımı sadece pozitif tamsayılar hakkındaki önermelerin ispatı ile sınırlandırılmamıştır.2. matematiksel nesnelerin ve özelliklerin tanımı için de kullanılırlar. ikinci prensibin iki kısmı: ( a ) T(1) doğrudur. Bu tümevarım ile ispatın standart metodudur sadece 1 yerine N ile başlanmıştır. r≤k’ yı sağlayan tüm pozitif tamsayılar için doğrudur’ önermesine T(n) dersek. 21. İndüksiyonun bu ikinci prensibi ilk başta ilkinden daha genel gibi gözükür çünkü S(k+1)’in doğru olduğu sonucuna varmak için daha fazla varsayımda bulunuruz. İndüksiyonun İkinci Prensibi S(n) pozitif n tamsayısı ile ilgili bir önerme olsun. 8. 2.Ak-1 biçiminde tanımla Bazı nesneleri veya tümevarımsal olarak tanımlanmış bazı özellikleri içeren önermeleri 17 G. ….

Bu (biraz garip olsa da) sonlu bir kümedir.İlk n pozitif tamsayının karelerinin toplamının n (n + 1) (2n + 1) olduğunu ispatlayınız. Kime göre en iyi? Bu tanım bir elemanın bir kümenin elemanı olup olmadığına karar verebilmemiz koşuluna uymaz.T. Eğer en iyinin tanımını vermezsek bu küme geçerli bir küme olmaz. Gelmiş geçmiş en iyi 10 şarkıyı içeren kümeyi düşünelim. sonlu sayıda veya hiç eleman olmayabilir. (i) (ii) (p ↔ q) ≡ ( p ∧ q ) ∧ ( q ∧ p ) (p ∨ q) ≡ ( p ∧ q ) ∧ (q ∧ p ) 2. Örnek 2. 1. Okulu bırakmıyorum o halde bankada işe başlamayacağım.Y. . James’in tabancası yoktur o halde James futbolcudur. 6 2 Küme Teorisi 2. 5. 2. Bir kümedeki elemanların ortak özelliği olmasına gerek yoktur (aslında en bariz ortak noktaları aynı küme içinde bulunmalarıdır). Eyfel Kulesini ve π sayısını içerecek şekilde tanımlanmış olabilir. Eğer polisse tabancası vardır. Tüm pozitif çift tamsayıları içeren küme açıkça sonsuz bir kümedir.Aşağıdaki argümanların doğruluğunu test ediniz.Aşağıdaki mantıksal eşdeğerlilikleri sağlayınız. (i) (ii) Okulu bırakırsam bankada işe başlayacağım. 3.n>0 olmak üzere n3+2n ‘in 3 ile bölünebildiğini tümevarım ile ispatlayınız. Müh. Objeler her şey olabilir ve bunlara kümenin elemanları denir. Bir küme Picasso’ yu.Herhangi üç ardışık tamsayının çarpımının 6 ile bölünebildiğini ispatlayınız. Benzer şekilde eleman sayısında da belli bir kısıtlama yoktur.E Bil.1: 1. 4. 18 G. Ancak bu terimle ne demek istediğimizi açıklayabiliriz: hangi tip olursa olsun objeler topluluğu küme olarak düşünülür.9 Alıştırmalar 1.1 Kümeler ve Üyeler Küme notasyonu matematikteki temel konseptlerden biridir. Bir kümenin kusursuz bir tanımı burada verilmeyecektir zira küme teorisine göre küme çoğunlukla tanımsızdır. 3.ispatlamak için matematiksel indüksiyonu kullanmak doğaldır. Böl. Diğer yandan tek bir sınırlama vardır: verilen bir küme ve obje ile objenin kümenin elemanı olup olmadığına karar verebilmemiz gerekir. sonsuz sayıda. James polis veya futbolcudur.

|A|. A={x:P(x)} şeklinde ifade edilir.} İkinci kümede bütün elemanları listelemeyiz. .1. Listelenen elemanların sırası önemsizdir. Bu nedenle α ∈ A ‘nın anlamı α elemanı A kümesine aittir ve α ∉ A ‘nın anlamı ~( α∈A) veya α A’ya ait değildir. α için P(α)’nın doğru bir önerme olduğu tüm α objeleri olan kümeyi oluşturabiliriz. Bu küme genellikle ∅ ile gösterilir. Tanım: Eğer A sonlu bir küme ise kardinalitesi. Cn={1.1. Daha açık bir ifadeyle. (Bu şu şekilde okunur: P(x)’ i sağlayan tüm x’lerin kümesi) 2. Eyfel Kulesi. Bu yüzden ‘…’ kullanarak listenin daha böyle devam ettiğini belirtiriz. En basiti elemanları köşeli parantezler {} arasına listelemektir.3 Kümelerin Eşitliği İki küme sadece ve sadece aynı elemanları içeriyorsa eşit olarak tanımlanır.2 Kümeleri Tanımlamak Kümeler değişik biçimlerde tanımlanabilir. Müh. Yine sonlu sayıda olmasına rağmen arada bir çok elemanın var olduğunu göstermek için ‘…’ kullandık..Y. Böl. eğer P(x) ve Q(x) aynı x objeleri için doğru olan önermesel fonksiyonlar ise tanımladıkları kümeler eşittir. boş kümedir yani hiçbir elemanı yoktur. Örnek 2. Ayrıca.T.E Bil.4. 19 G.1’ deki iki kümeyi bir daha yazrsak: A={Picasso. ∈ sembolü ‘-e ait’ veya ‘-nin elemanıdır’ anlamına gelir.2. içerdiği (farklı) elemanların sayısıdır. Alternatif bir yol küme elemanlarını bir özellik ile tanımlamaktır. D={}. Eğer A sonsuz sayıda elemana sahipse.8…. eğer (∀x ) [x ∈ A ↔ x ∈ B] doğru ise A=B’ dir yada tersi.2. elemanları ifade etmek için küçük harfler kullanılır.6.1. π } B={2. P(x) tek değişkenli bir önermesel fonksiyon ise elemanları. sonsuz kardinalitesi vardır deriz ve şu şekilde ifade ederiz: |A|=∞. Bu şekilde tanımlanan bir küme.1 Notasyon Genellikle kümeleri ifade etmek için büyük harfler. ilk n pozitif tamsayının kümesidir. Çünkü tüm boş kümeler aynı elemanı içerir yani hiçbir elemanı. sadece bir boş küme vardır veya tüm boş kümeler eşittir. şöyle ki. 2.…n}. {x:P(x)}={x:Q(x)}. Şunu da unutmamak gerekir ki. Bir kümenin elemanlarını listelemek küçük veya belli bir kalıba sahip elemanlı kümeler haricinde pek pratik değildir. Diğer küme gösterim örnekleri şunlardır: Sabit bir pozitif n tamsayısı için.

Kardinalitesi 2 olan {1.T. Örnek 2. |{ π . A ’nın süper kümesidir (superset) veya kapsar deriz ve B ⊇ A yazarız.2} kümesi olan X kümesini ayırt etmek son derece önemlidir.{ ∅ }. Benzer şekilde ∅ ve { ∅ } kümeleri de farklıdır zira |{ ∅ }|=1’ dir. (∀x )[x ∈ A → x ∈ B]’ nin ve (∀x )[x ∈ B → x ∈ A]’ nin doğruluğu (∀x )[x ∈ A ↔ x ∈ B]’nin doğruluğunu garantiler ve tam tersi.4.n} ise |X|=n+1. Eğer A B’ nin alt kümesi ise B. Esasen bu.2}}|=2.2 Alt Kümeler Tanım: A’ nın tüm elemanları aynı zamanda B’ nin de elemanları ise A kümesi B kümesinin alt kümesidir denir ve A ⊆ B şeklinde gösterilir. Sembolik olarak. Eğer X={0. [( p → q ) ∧ (q → p )] ≡ ( p ↔ q ) .Einstein}|=3. Örneğin. Bu durum genellikle verilen kümenin elemanlarından bazıları kendileri birer küme olduğunda gerçekleşir.6.2: 1.A’ nın kardinalitesi için kullanılan diğer notasyonlar n(A). A=B olduğu zaman A ⊆ B ve B ⊆ A ifadelerinin ikisi de doğrudur.{1. Örnek 2. 3. aşağıdaki bileşik önemelerin mantıksal eşdeğerliliğinden kaynaklanır.1.. Bu nedenle sadece ve sadece A ⊆ B ve A ≠ B ise A ⊂ B’ dir. bu durumda A ⊆ B ve B ⊆ A sadece ve sadece (∀x )[x ∈ A → x ∈ B] ∧ (∀x )[x ∈ B → x ∈ A] ise doğrudur.2.2}}|=3. ( ∀x ) [x ∈ A → x ∈ B ] ise A ⊆ B’ dir. 2.{1.…. |{2. .3: |{1. Müh.{1. 4.E Bil.2} kümesini ve |X|=1’ dir.……. Böl. B ’nin tam alt kümesidir’ ifadesi için kullanılır. Ayrıca tüm A kümeleri için ∅ ⊆ A’ dir. A ⊂ B notasyonu ‘A. Özet olarak: 20 G. |{ ∅ .2} kümesi ile tek elemanı {1. |{ ∅ . |{ ∅ . #(A) ve A .2}} olsun. Alt kümenin tanımı ile A ⊆ B’ nin anlamı (∀x )[x ∈ A → x ∈ B ] doğrudur ve B ⊆ A ‘nin anlamı (∀x )[x ∈ B → x ∈ A] doğrudur.{ ∅ }}}|=2. |{ ∅ .}| = ∞ Kardinalite basit bir konsept gibi görünse de verilen bir kümenin kardinalitesini hesaplamak bazen pratikte zor olabilir. | ∅ |=0 çünkü ∅ ’ nın hiç elemanı yoktur.Y.8. İki kümenin eşit olduğunu kanıtlamak için her birinin diğerinin alt kümesi olduğunu göstermek yeterlidir.{ ∅ }}|=2. Bu durumda X sadece tek bir eleman içerir yani {1. X={{1.2..2}}|=3.. Küme elemanlarının kendi başlarına bir küme olması geçerli bir yapıdır. 2. Bu sebeple.{ ∅ .

{2}.} doğal sayılar kümesi. Q veya R ise X={-2.3 Kümeler Üzerinde İşlemler Venn şeması kümelerin yararlı bir görsel gösterimidir. {-2} kümesidir fakat U. Evrensel kümenin dışında kalan her şey göz ardı edilir. Evrensel küme olarak kullanılan bazı özel sayı kümeleri aşağıdadır.…}.Teorem 2.T.1. Z+ ‘ya eşit değildir zira 0 ilkine dahil olmasına rağmen ikincisine değildir.2}’nin boş olmayan alt kümesidir ve bu nedenle B’ nin bir elemanıdır.2}} ve B {1. B ⊆ A’ dır çünkü {1.1.-1. Dikkat edilirse N. A ve B sadece ve sadece A ⊆ B ve B ⊆ A ise eşittir. Böyle bir şemada kümeler.0. N= {0. Evrensel küme her zaman için sabit olan bir şey değildir.y ∈ R ve i2=-1} kompleks sayılar kümesi.-2. Ayrıca Z+.4.E Bil. bazen çift ve tek sayıları ifade etmek için E ve O’yu kullanırız: E={2n:n ∈ Z}={….0.3. C={x+iy:x. Q+ ve R+ sırasıyla pozitif tamsayıları. -2. Eğer evrensel bir küme {x:P(x)} notasyonu ile tanımlanmış ise bunun anlamı P(x)’i sağlayan evrensel kümedeki tüm x’ lerin kümesidir. Bazen tüm kümeler evrensel kümeyi temsil eden bir kutuya yerleştirilir.-4.…} tam sayılar kümesi.2}’ nin boş olmayan tüm alt kümeleri A’ da yer alır. 2. düzlemdeki bölgeler olarak temsil edilir ve verilen kümeye ait elemanlar kendisini temsil eden bölgenin içine yerleştirilir.….Y. Böl. Z= {….1.2. Müh. İlk durumda sınırlandırmayı daha belirgin yapabilirdik ve şekilde yazabilirdik: X={x: x ∈ Z ve 2x2+3x-2=0} veya X={ x ∈ Z : 2x2+3x-2=0}.3.kontekse göre değişir. reel sayılar sayı doğrusu üzerindeki noktalar veya ondalık şeklinde yazılan sayılar şeklinde düşünülebilir. Eğer bir 21 G.1: İki küme.2.{1. Q= {p/q:p.q ∈ Z ve q ≠ 0} rasyonel sayılar kümesi. Mevcut görevi veya çalışmayı ilgilendiren kümeleri içine alan evrensel bir küme tanımlamak uygundur. Açıkça görüldüğü gibi bu kümeler arasında şu alt küme ilişkileri vardır: N ⊆ Z ⊆ Q ⊆ R ⊆ C. R= reel sayılar kümesi.4: A={{1}. Ek olarak.2. A=B olduğunu gösteriniz. rasyonel sayıları ve reel sayıları ifade etmek için kullanılır. Örnek 2.1/2}.-1. Çözüm: A ⊆ B ‘dir çünkü A’ nın 3 elemanının her biri {1. Küme konsepti çok geniş olduğundan çoğunlukla belirli konteks için gerekli olan kümelere önem verilir.-3. . Bu nedenle eğer mevcut evrensel kümemiz Z ise X={x:2x2+3x-2=0}.…} O={2n+1:n ∈ Z}={….0.2}’ nin boş olmayan tüm alt kümeleri olsun. Yukarıdaki teoremi kullanarak A=B sonucuna varabiliriz.

Bunların kesişimi: IA r =1 n r = A1 ∩ A2 ∩ . Kümelerin kesişimi ile önermelerin kesişimi arasında açık bir bağlantı vardır tıpkı kümelerin birleşimi ve önermelerin dahili birleşimi arasında olduğu gibi. A ve B’ nin her ikisine birden ait olan tüm elemanların kümesidir ve A ∩ B şeklinde gösterilir.2.T.….1: A ∩ B Şekil 2. 22 G. Eğer A ve B.Y.. A ve B’ nin kesişimi. .2: A ∪ B Kesişim ve birleşimin tanımlarını ikiden fazla kümeye genişletebiliriz.} Birleşimi ise..eleman iki kümenin birden elemanı ise iki küme içi içe çizilir ve bu elemanlar iç içe geçmiş kısma konur. A ∩ B={x: P(x) ∧ Q(x)} ve A ∪ B={x: P(x) ∨ Q(x)}. A ve B’ nin birleşimi. U A B A B U Şekil 2. A’ ya. Böl. A1. Müh. ∩ An = {x: x ∈ A1 ve x ∈ A2 ve … ve x ∈ An} ={x: x. A ∩ B={x: x ∈ A ve x ∈ B} A ∪ B={x: x ∈ A veya x ∈ B veya her ikisi birden}. sırasıyla P(x) ve Q(x) önermesel fonksiyonları ile tanımlanmışlar ise.E Bil. A2. Taralı bölgeler kesişim ve birleşimi gösterir. r=1. Sembolik olarak. Bu kümeler en iyi aşağıdaki Venn şemaları ile gösterilebilir.n olmak üzere her bir Ar kümesine aittir. B’ ye veya her ikisine ait olan tüm elemanların kümesidir ve A ∪ B şeklinde gösterilir. … An küme olsun. Verilen A ve B kümeleri ile aşağıdaki gibi yeni iki küme tanımlayabiliriz.

2. A’nın tümleyeni A’=U-A’dır. pratikte çok kompleks olabilir.5.6.UA r =1 n r = A1 ∪ A2 ∪ .E Bil.2.9}.4..8. Sayma kısmen kolay bir olay gibi görünse de.5: U={1. A ‘ya ait olmayan fakat U’da yer alan tüm elemanlardır.4. A={n ∈ U : 1 ≤ n ≤ 7}.Y.2. .8.9. A’nın tümleyeni A (veya A’) şeklinde gösterilir.3.T. eğer A={x: P(x)} ise A ={x: ~P(x)}’ tir. Sayma Prensibi 1: Eğer A ve B ayrık iki küme ise |A ∪ B| = | A| + |B|.4.4 Sayma Teknikleri Bazı kompleks matematiksel sonuçlar sayma argümanlarının ispatlarına bağlıdır: çeşitli kümelerin eleman sayılarını saymak.5.2.4. Verinlen bir A kümesinin tümleyeni.10}=A’ ∩ B’ A ∩ B ={1. Müh.10} B’={1.10}={n: n ∈ Z+ ve n ≤ 10}. Saymanın en basit sonuçlarından biri şudur: iki ayrık A ve B kümesinin toplam eleman sayısını bulmak için A’nın elemanlarını.8.…. O halde.9} A − B = {1.7. Bir kümenin tümleyeni ile bağlantılı olarak A ve B kümelerinin farkı A-B veya A\B şeklinde gösterilir ve bu küme A’nın B’de yer almayan tüm elemanlarını içerir: A-B={x: x ∈ A ve x ∉ B}. r=1.3. Tümleyen ile tersini alma arasında açık bir ilişki vardır.2.3. Bu nedenle: A ∩ B = {3.9.10}=A’ ∪ B’. Örnek 2.5. 23 G.6} A ∪ B = {1.} A ve B kümeleri ortak elemana sahip değilse ayrıktır denir yani A ∩ B= ∅ .10} A ∪ B ={7.6. B’nin elemanlarını sayıp toplarız.5.6} ve B={3. Matematikçiler sayma problemleri için birçok teknik ve sonuç üretmişlerdir ve konuya sayma teorisi adını vermişlerdir.….2.2.n olmak üzere en az bir Ar kümesine aittir.2. belli bir sonucun kaç değişik yolla elde edilebileceğini saymak gibi. B={n ∈ U: n 3’ün katları} olsun.4.5} B − A = {9} A’={7. A={1.7. Böl. Venn şemasında bu iç içe geçmemiş kümeler şeklinde gösterilir.. ∪ An = {x: x ∈ A1 veya x ∈ A2 veya … veya x ∈ An} ={x: x.8.

| A ∪ B | = |A-B|+| A ∩ B |+|B-A|. Teorem 2. (1) A ve B kümelerinin kendileri sırasıyla A-B. A ∩ B ve B-A. (2) (3) Bu durumda (1).2(Ekleme(inclusion)-Çıkarma(exclusion) Prensibi): Eğer A ve B sonlu kümeler ise |A ∪ B|=|A|+|B|-|A ∩ B|.E Bil.3: A. 24 .Y. G. Üç küme için sonuç aşağıdaki teoremdeki gibi bulunur. İspat:A ∪ B’ yi sayma prensibi 2’yi sağlayan alt kümelerine böleriz: A-B. A ∩ B ve B-A. birleşim ve tümleyen işlemleri birbiriyle ilişkilidir. |A|=|A-B|+| A ∩ B | |B|=|B-A|+| A ∩ B |. elemanları sayılacak kümeler yukarıdaki sayma prensiplerinin katı kuralını-herhangi bir çiftin ayrık olması. Örneğin. Sayma prensibi 2’ den. kesişim.sağlamayabilir. Öte yandan. ….Çoğu uygulama doğal olarak ikiden fazla küme içerir. Böl. Sayma Prensibi 2: Eğer A1. An küme ise ve bu kümelerin hiçbir çifti ortak bir elemana sahip değilse | A1 ∪ A2 ∪ … ∪ An | = |A1|+|A2|+…+|An|. A ∩ B şeklinde ayrık alt kümelere bölünebilir. Bu şekilde ispatlanabilecek en basit sonuç şudur: Teorem 2. İki kümeden fazla durumlar için benzer sayma teknikleri vardır. Aynılık (Tek Kuvvet) Özelliği A ∩A ≡ A A ∪ A ≡ A. Böylece. Ekleme-çıkarma prensibi bu şekilde adlandırılır çünkü A ∪ B’ nin elemanlarını saymak için A’nın elemanlarını ve B’nin elemanlarını ekledik ve böylece A ∩ B’ nin elemanlarını iki kere eklemiş olduk. A ∪ B’ nin doğru eleman sayısını elde etmek için A ∩ B’yi bir kere çıkarmamız gerekir. Müh. 2. Yukarıdaki prensip aşağıdaki şekilde genelleştirilir. (2) ve (3) eşitliklerini birleştirerek istenilen sonucu elde etmek çok kolay bir işlemdir. B ve C sonlu kümeler ise |A ∪ B ∪ C|=|A|+|B|+|C|-| A ∩ B |-| B ∩ C |-| C ∩ A |+|A ∩ B ∩ C|.5 Kümeler Cebri Açıktır ki. bu durumda kümeyi sayma prensiplerinin koşullarını sağlayacak alt kümeler bölmek mümkündür. A∩ B = A ∪ B Aşağıdaki kurallar tüm A.T. B ve C kümeleri için geçerlidir. A2. Bazen.

5.Y. Bu kurallar uygun önermeler arasındaki mantıksal eşitliklerden de türetilebilmesine rağmen en iyi Venn şemaları ile gösterilir. De Morgan Kuralları (A ∪ B ) = A ∩ B (A ∩ B ) = A ∪ B . 2. Böl. Müh.1 Eşlik Kuralı (Duality Principle) ∧.∨ ve tersini alma bağlayıcılarını içeren bileşik önermelerin eşli önermeye sahip olduğu gibi ∩.E Bil. tüm ∅ ’ lerin U ile değiştirilmesi ile elde edilir.∪ ve tümleme içeren kümeler hakkındaki ifadeler de eşlidir. Örneğin. Özdeşlik Özelliği A A A A ∪ ∩ ∪ ∩ ∅ ≡A U ≡A U ≡U ∅ ≡ ∅. .T. Böyle bir ifadenin eşi orijinal ifadedeki tüm ∩ ’ lerin ∪ ile.Değişme Özelliği A ∩ B≡B ∩ A A ∪ B≡B ∪ A Birleşme Özelliği A ∩ (B ∩ C) ≡ (A ∩ B) ∩ C A ∪ (B ∪ C) ≡ (A ∪ B) ∪ C Yutan Eleman A ∩ (A ∪ B) ≡ A A ∪ (A ∩ B) ≡ A. 25 G. Tamlama Özelliği A ∪ A =U A∩ A =∅ ∅ =U U = ∅. Dağılma Özelliği A ∩ (B ∪ C) ≡ (A ∩ B) ∪ (A ∩ C) A ∪ (B ∩ C) ≡ (A ∪ B) ∩ (A ∪ C) Tamlama Özelliği A ≡ A.

(A ∩ ∅ ) ∪ (B ∩ U) ∪ B = U ‘in eşi (A ∪ U) ∩ (B ∪ ∅ ) ∩ B = ∅ . Kümeler cebrinin her bir kuralının eşi de ayrıca bir kuraldır. Bunun sonucu olarak kümeler için aşağıdaki eşlik kuralı ortaya çıkmıştır.
Kümeler için eşlik kuralı: Eğer kümeler ile ilgili bir ifade tüm kümeler için doğruysa bunun eş ifadesinin de tüm kümeler için doğru olması gerekir.

2.6 Kartezyen Çarpım
Bir kümenin elemanlarının hangi sıra ile listelendiği önemsizdir. Öte yandan bazı durumlarda sıra çok önemlidir. Örneğin, koordinat geometride (1,2) noktası ile (2,1) noktası faklıdır. Sıranın önemli olduğu durumlarla başa çıkmak için x ve y objelerinin sıralı ikili (x,y)’yi tanımlarız. (x,y) = (x’,y’) sadece ve sadece x=x’ ve y=y’ ise. Bu tanımla birlikte açıktır ki (x,y) ile (y,x) faklıdır(x=y değilse) ve sıra önemlidir. Şu an ileriki bölümlerde temel teşkil edecek iki kümenin kartezyen çarpımı konseptinin tanımlayabilecek durumdayız.
Tanım: X ve Y kümelerinin kartezyen çarpımı X x Y, x X’ e y de Y’ ye ait olmak üzere tüm (x,y) sıralı ikililerinin kümesidir.

X x Y = {(x,y): x ∈ X ve y ∈ Y}. X=Y olması durumunda X x X, X2 ile gösterilir ve ‘X iki’ şeklinde okunur, ‘X kare’ şeklinde değil. Eğer X veya Y (veya her ikisi de) boş küme ise X x Y de boş kümedir. X ve Y’ nin her ikisi de boş olmayan kümeler ise sadece ve sadece X=Y ise X x Y= Y x X ‘dir.
Örnek 2.6: Eğer X={1,2} ve Y={a,b,c} ise

X x Y = {(1,a), (1,b), (1,c),(2,a),(2,b),(2,c)}. X, Y ve X x Y’ nin elemanları basit bir Venn şeması ile sistematik olarak gösterilebilir. Bu Venn şeması Şekil 2.3’ teki gibidir.

26

G.Y.T.E Bil. Müh. Böl.

.c
Y

. (1,c) . (1,b) . (1,a) .1
Şekil 2.3

. (2,c) . (2,b) . (2,a) .2
X

X xY

.b .a

Şekil 2.3 gibi diyagramlar ve R2=R x R düzleminin koordinat geometri resimleri Kartezyen çarpımının yararlı gösterimleridir. Farklı bir gösterimde ise X ve Y kümeleri Venn diyagramlarındaki gibi iki boyutlu bölgeler yerine tek boyutlu bölgeler olarak çizilir. X ve Y doğru segmentleri olarak çizilir ve elemanları bu doğru segmentinin üzerine yerleştirilir. Uygun olan X’i temsil eden doğrunun yatay olarak çizilmesi ve doğruların birbirine dik olmasıdır. Kartezyen çarpım X ‘in üzerinde,Y’ nin sağında bulunan dikdörtgensel bölgedir ve (x,y) sıralı ikilileri bu dikdörtgenin içine noktalar dikey olarak x’ in üzerine, yatay olarak y’ nin sağına gelecek şekilde yerleştirilir. (x,y) sıralı ikilisi aşağıdaki özellik yardımıyla sıralı n-elemanlı (ordered n-tuple) şekle genelleştirilebilir. (x1,x2,…,xn)=( x1’,x2’,…,xn’) sadece ve sadece x1= x1’, x2= x2’,…, xn= xn’ ise.

n tane kümenin kartezyen çarpımı iki kümedeki durumun doğal genelleştirilmesidir.
Tanım: X1, X2, …, Xn kümelerinin kartezyen çarpımı X1 x X2 x …,x Xn ‘dir.

= {(x1,x2,…,xn): x1 ∈ X1 ve x2 ∈ X2 ve … ve xn ∈ Xn} = (x1,x2,…,xn): xi ∈ Xi i=1,2,…,n olmak üzere}. Örnek 2.7: A={1,2}, B={a,b} ve C={ α , β } ise A x B x C = {(1,a, α ), (1,a, β ), (1,b, α ), (1,b, β ),(2,a, α ),(2,a, β ),(2,b, α ),(2,b,

β )}.
Üç kümeden oluşan kartezyen çarpımları göstermek kolay değildir fakat üç boyutlu bölgeler ile gösterilebilecekleri açıktır. X ve Y sonlu kümeler olmak üzere |X|=n ve |Y|=m ise açıktır ki kartezyen çarpım X x Y mn elemana sahiptir. Öyle ki; |X x Y| = |X| . |Y|. Bu sonuç aşağıdaki gibi n tane küme için genelleştirilebilir.
Teorem 2.4: X1, X2,…, Xn sonlu kümeler ise | X1 x X2 x Xn|=| X1|.| X2|. ….| Xn|.

Kartezyen çarpım işleminin kesişim ve birleşim gibi diğer küme teoremi işlemleri ile nasıl
27
G.Y.T.E Bil. Müh. Böl.

davranacağına geçmeden önce aşağıdaki örneğe bakalım.
Örnek 2.8: A={a,b,c,d}, X={x,y,z}, Y={y,z,t} olsun. Bu durumda

X ∩ Y={y,z} olur ve A x (X ∩ Y)={(a,y),(a,z),(b,y),(b,z), (c,y),(c,z), (d,y),(d,z)}’dır. Şimdi, A x X={(a,x),(a,y),(a,z), (b,x),(b,y),(b,z),(c,x),(c,y),(c,z), (d,x),(d,y),(d,z)} ve A x Y={(a,y),(a,z),(a,t), (b,y),(b,z),(b,t),(c,y),(c,z),(c,t), (d,y),(d,z),(d,t)} olur. Bu nedenle, (A x X) ∩ (A x Y)={ (a,y),(a,z), (b,y),(b,z), (c,y),(c,z), (d,y),(d,z)} olur. O halde bu örnekteki kümeler için; A x (X ∩ Y)=(A x X) ∩ (A x Y) olduğuna göre bu özelliğin diğer A, X ve Y kümeleri için de doğru olup olmadığına bakabiliriz. Aslında yukarıdaki örnekte elde ettiğimiz sonuçlar tüm A, X ve Y kümeler için geçerlidir. Aşağıdaki teoremde Kartezyen çarpımın kesişim ve birleşim işlemlerinde nasıl davrandığını belirten özellikler listelenmiştir.
Teorem 2.5 (i) Tüm A, X ve Y kümeleri için A x (X ∩ Y) = (A x X) ∩ (A x Y) ve (X ∩ Y) x A = (X x A) ∩ (Y x A). (Bunun anlamı Kartezyen çarpım kesişim üzerine dağılabilir.) (ii) Tüm A, X ve Y kümeleri için A x (X ∪ Y) = (A x X) ∪ (A x Y) ve (X ∪ Y) x A = (X x A) ∪ (Y x A). (Bunun anlamı Kartezyen çarpım birleşim üzerine dağılabilir.) İspat: (i). kısmın ispatı şu şekildedir.

(a,x) ∈ Ax(X ∩ Y) olsun. Kartezyen çarpımın tanımından bunun anlamı a ∈ A ve x ∈ (X ∩ Y)’ dır. Bu sonuçla, x ∈ X’ tir, öyleyse (a,x) A x X’ e aittir; x ∈ Y’ tir, öyleyse (a,x) A x Y’ e aittir. Bu nedenle, (a,x) ∈ (A x X) ∩ (A ∩ Y)’ dir ki bu da A x (X ∩ Y) ⊆ (A x X) ∩ (A x Y) olduğunu ispatlar. Alt küme ilişkisini diğer taraftan ispatlamak için; (a,x) ∈ (A x X) ∩ (A x Y) olsun. Bu durumda (a,x) ∈ (A x X) ‘tir öyleyse a ∈ A ve x ∈ X; ayrıca (a,x) ∈ (A x Y)’tir öyleyse a ∈ A ve x ∈ Y’ dir. Bu nedenle a ∈ A ve x ∈ (X ∩ Y)’ dir ve bunun anlamı (a,x) sıralı ikilisi A x (X ∩ Y) kartezyen çarpımına aittir. Bundan dolayı (A x X) ∩ (A x Y) ⊆ A x (X ∩ Y) olmalıdır. Şu halde A x (X ∩ Y) ve (A x X) ∩ (A x Y) kümelerinin eşit olduğu sonucu sağlanmış olur zira her iki küme de birbirinin alt kümesidir. Son olarak Kartezyen çarpımın alt küme ilişkilerinde nasıl davranacağına ilişkin bir teorem yazabiliriz.
Teorem 2.6: (i) Tüm A, B ve X kümeleri için A ⊆ B ,(A x X) ⊆ (B x X) anlamına gelir. (ii) Eğer X boş olmayan bir küme ise (A x X) ⊆ (B x X), A ⊆ B anlamına gelir.

28

G.Y.T.E Bil. Müh. Böl.

a ve b objeleri verilmiş ise. 3 Bağıntılar ve Fonksiyonlar Bağıntı notasyonu kümeler gibi çok genel bir notasyondur. Hatırlanması gereken ilk şey. O halde. Müh. C(x.1) [0. Burada x bir şehir ismi fakat y bir ülke ismidir.1 Bağıntılar ve Gösterimleri İkili yüklemler yani “…daha ağırdır” şeklindeki cümleleri önermesel fonksiyona çevirmek için iki tane değişkene ihtiyaç vardır.y) “x.2. Örneğin.Aşağıdaki ifadelerin doğruluğunu göstermek için Venn şemalarını çiziniz.1] x [0. y’nin başkentidir. eşitlik bağıntıları ve sıra bağıntıları. C(a. Önemli olan bir başka şey de x ve y değişkenlerinin farklı tip objeler olabileceğidir.1)={ x ∈ IR:0<x<1} (0. y’ den daha ağırdır” önermesel fonksiyonunu ifade eder.X x Y = X x Z ise Y=Z olmak zorunda mıdır? Açıklayınız.b) ile F(b.b) sıralı ikililerinin kümesi. Bu konu matematiğin anahtar konularından biridir ve başka bir çok konuda da kullanılır.a) farklı doğruluk değerine sahip olabilir. .b) sadece ve sadece objeleri uygun biçimde ilişkilendirilmiş ise doğrudur. 3. Aşağıdaki bağıntı tanımı şaşırtıcı şekilde basit ve geneldir.Y.1]={x ∈ IR:0 ≤ x ≤ 1} [0.A ve B’ nin ortak elemanı yoksa ve C={x: x ∈ A ∧ x ∈ B} ise C’ nin boş küme olduğunu kanıtlayınız. H ‘…daha ağırdır’ anlamına geliyorsa H(x.7 Alıştırmalar 1. İki değişkenli önermesel fonksiyonları iki değişkeni arasındaki ilişkiyi tanımlamak gibi düşünebiliriz. (i) (ii) ( A − B )=B ∪ A (A-B) ∪ (B-A)=(A ∪ B)-(A ∩ B) (0. A’dan B ’ye bir bağıntı A x B kartezyen çarpımının bir alt 29 G.1]= {x ∈ IR:0<x ≤ 1} 4.T. Bu durumda aşağıdaki kümeleri geometrik olarak tanımlayınız. Böl. Tanım: A ve B iki küme olsun.E Bil. H(a. (i) (ii) [0. Özel a ve b objeleri için F(a. 3.1) x (0.[0. 2.b)’yi sağlayan (a.1)= {x ∈ IR:0 ≤ x<1} olsun. iki değişkenli önermesel fonksiyon F(x.1] 5. Örneğin.{x: 2x2+5x-3=0} ⊆ {x: 2x2+7x+2=3/x} olduğunu ispatlayınız. A={şehirler} B={ülkeler} olmak üzere A x B kartezyen çarpımının alt kümesidir.y)’de değişkenlerin sırasının önemli olduğudur. Bazıları buna ikili bağıntı da der çünkü iki objeyi ilişkilendirir.y) önermesel fonksiyonunu düşünelim: x. Üç özel tip bağıntı çok önemlidir: fonksiyonlar.

Sonuçta ortaya çıkan diyagrama (şekil 3. Müh. Z+ x Z+ 8 7 6 5 4 3 2 1 1 2 3 4 5 6 7 8 Z+ Şekil 3. Öte yandan bir küme üzerindeki bağıntılarda (yani A=B olanlarda).E Bil. . b ∈ B ile ilişkilidir deriz. Böl.2’ de bu çeşit bir diyagram gösterilmiştir. özellikle sonlu kümeler arasındaki bağıntıları.Y.1 Sonlu kümeler için başka bir alternatif A ve B’ nin elemanlarını üst üste yatay şekilde sıralamak ve a R b olduğunda a ∈ A’ dan b ∈ B ‘ye bir ok çizmektir. R.2’deki gösterim büyük kümeler için karmaşık hale gelebilir. A’dan B’ye bir bağıntı ise eğer (a. R bağıntısının kendisi basitçe tüm ilişkili eleman çiftlerinin kümesidir.3) digraph denir. 30 G. 1 2 3 4 5 6 A: B: 1 2 3 4 Şekil 3. Bu tip diyagramlar R’nin A x B’nin alt kümesi olduğunu açıkça gösterir fakat bağıntının diğer özelliklerini göstermede iyi değillerdir. şekil daha basitleştirilebilir.2 5 6 Şekil 3. Aynı şekilde a’dan b’ye yönlü bir ok sadece ve sadece a R b olması durumunda çizilir. Tanıma bakıldığında ilk göze çarpan bağıntının bir küme olduğudur(sıralı ikililerden oluşan bir küme). A’daki elemanları iki kere listelemek yerine bu elemanları düzlemde birer nokta olarak temsil edebiliriz.T. Şekil 3. Bu sebeple. b ile ilişkilidir’ için a R b’ dir. Genellikle kullanılan notasyon ‘a. Bağıntıları görsel olarak ifade etmenin çeşitli yolları vardır. Şekil 4.1’de R’nin elemanları A x B kartezyen çarpımının koordinat çizelgesi diyagramı üzerinde işaretlenmiştir.b) ∈ R ise a ∈ A.kümesidir.

c). Tanım: R. Eğer bağıntı yansıyan bağıntı ise R’ nin digraphının her noktasından kendisine bir yönlü ok vardır.(b. a2. Tüm a.d} ve R={(a.(d. Bu özel bağıntıların ikisi eşlik bağıntıları ve sıra bağıntılarıdır ki bunların ikisi de kümeler üzerindeki bağıntılardır. Örnek 3. . O halde R. Eğer R simetrik ise digraphtaki okların tamamı iki-yönlüdür. Böl.c.d).(a. A’dan B’ye bağıntı olsun. (i) (ii) (iii) (iv) Tüm a ∈ A için. R yansıyan değildir çünkü c R c değildir. R geçişli değildir çünkü a R b ve b R d ‘dir fakat a R d değildir. sadece ve sadece a R a ise yansıyandır.Y. … bm} sonlu kümeler ve R. Ters simetrik ise okların hiçbiri iki yönlü değildir. Tüm a. A kümesi üzerinde bir bağıntı olsun.(b. sadece ve sadece a R b.a). b2.…an.(b.b. b R a anlamına geliyorsa simetriktir.c).b).} ve B={b1.2 Bağıntıların Özellikleri Bağıntıların önemi ek özellikleri sağlayan özel bir takım bağıntılar yüzündendir. Müh.E Bil.(b. bu nedenle tüm x ∈ A için x R x doğru değildir.b.b ∈ A için sadece ve sadece a R b ve b R a. a=b anlamına geliyorsa ters simetriktir.a).Şekil 3.b). Tüm a.T. 3. A={a1.1: A={a. İkili matrisinde ise diyagonal elemanların hepsi 1’ dir.(a.d)} olsun. a R c anlamına geliyorsa geçişlidir(transitive). Öte yandan geçişli bağıntıların digraphlarından veya ikili matrislerinden özellik 31 G. R bağıntısı yukarıdaki tanımdaki hiçbir özelliği sağlamaz.b ∈ A için. R ters simetrik değildir zira a R b ve b R a ‘dır fakat a=b değildir. Verilen digraphlar veya ikili matrisler ile bağıntı özelliklerinin anlaşılması mümkündür.3 Diğer üçüncü bir bağıntı gösterim biçimi de ikili matristir. R simetrik değildir zira örneğin a R c’dir fakat c R a değildir.c ∈ A için sadece ve sadece a R b ve b R c. R’nin ikili matrisi n satırlı ve m sütunlu 0 ve 1’lerden oluşan dizi şeklindedir. (reflexive).

O halde. Bağıntıların dört özelliğine R ve S’nin aynı A kümesi üzerinde bağıntılar olduğunu varsayarak bakalım: Yansıma özelliğine bakarsak: Hem R hem de S yansıyan ise tüm a ∈ A için (a. . Tersine örnekle bunu gösterebiliriz.3 Kesişimler ve Bağıntıların Birleşimi A ve B arasındaki R bağıntısı A x B kartezyen çarpımının alt kümesi olduğuna göre bağıntıların kesişim ve birleşimini tanımlayabiliriz.b). R ve S. Her insanın sadece bir ülkede yaşadığını varsayarsak bağıntı 32 G. a. Bu nedenle. Anti-simetriklik durumu biraz daha karmaşıktır. R ∩ S ’nin ters simetrik olduğu yukarıdaki argümanlar ile gösterilebilir fakat birleşim her zaman ters simetrik olmayabilir. O halde R ∩ S de simetriktir. R ve S ters simetrik ise R ∩ S de ters simetriktir fakat R ∪ S ters simetrik olmayabilir. Aynı durum R ∪ S için de geçerlidir. Hem R ∩ S hem de R ∪ S A x B ‘nin alt kümesidir.b) ∈ R ∩ S olsun. Geçişlilik durumu ise ters simetriye benzer. 3. a R b ve a S b’ dir. R ve S simetrik olduğundan b R a ve b S a ‘ dır ve bunun anlamı da (b. y ülkesinde yaşıyorsa şeklinde tanımlanan bir bağıntıyı düşünelim. Doğal olarak burada. O halde.a) ∈ S olmalıdır.a) tüm a ∈ A için R ∩ S ve R ∪ S’ye aittir. S’nin ise C’den D’ye bağıntı olduğunu düşünelim. (a. A’dan B’ye iki bağıntının hem kesişimi hem de birleşimi de aynı zamanda A’dan B’ye bağıntılardır.a) ∈ R ve (a. c. R ve S. (b. A kümesinden B kümesine iki bağıntı olsun. d.E Bil. b de a ile ilişkilidir fakat a ve b eşit değildir.T.b ∈ A öyle ki (a. R ve S geçişli ise R ∩ S de geçişlidir fakat R ∪ S geçişli olmayabilir. Ancak birleşimi geçişli olmayabilir. A’dan B’ye bağıntı olduğuna göre kesişim veya birleşimleri bu bağıntıların özelliklerini miras alır mı sorusu akla gelir.a)}olsun. 3. b.b} ve R={(a. A={a. İkinci olarak R ve S’nin simetrik olduğunu düşünelim.a)}ters simetrik değildir çünkü a b ile.4 Eşdeğerlik Bağıntısı ve Bölmelemeler Yaşayan insanlar kümesi üzerinde x R y sadece ve sadece x. Hem R hem de S yansıyan ise R ∩ S ve R ∪ S de yansıyandır. R ve S bağıntıları ters simetrik olduğu açıktır. R ve S sıralı ikililerden oluşan kümeler olduğundan R ∩ S ve R ∪ S birer bağıntıdır fakat hangi kümelerin R ∩ S ile hangilerinin R ∪ S ile ilişkili olduğu çok açık değildir. Fakat R ∪ S={(a. Aşağıdaki teorem bu özellikleri özetlemektedir. Geçişli iki bağıntının kesişimi de geçişlidir. Böl.1: R ve S aynı A kümesi üzerinde iki bağıntı olsun. Müh.b)} ve S={(b.a) ∈ R ∩ S’ dir. R ve S simetrik ise R ∩ S ve R ∪ S de simetriktir. R ve S bağıntılarının farklı küme çiftleri arasında olması durumu ise biraz daha karışıktır.Y. öyleyse R ve S ’nin kesişimi ve birleşimi de yansıyandır. R’nin A’dan B’ye. a.tanımlamak zordur. Teorem 3.

o kümenin bir bölmelemesini oluşturur. y ile aynı ülkede yaşıyorsa. ½ ∈ IR: tamsayı(½)=0. [x]=[y] olduğunu göstermek istiyoruz.3: R. boş olmayan bir A kümesi üzerinde bir eşdeğerlik bağıntısı olsun. Bunu göstermek için diyelim ki R. Tanım: R. A üzerinde bir eşdeğerlik bağıntısı ve A’ nın x ve y elemanları için x R y olsun. o halde simetriktir. z ile aynı ülkede yaşıyor demektir. o halde R geçişlidir. Örnek 3. x.E Bil. tamsayı(x) x’ten küçük veya eşit en büyük tamsayı olmak üzere x R y sadece ve sadece tamsayı(x)=tamsayı(y) ise şeklinde tanımlanmış bir bağıntı olsun. Eğer iki eleman ilişkili ise eşdeğerlik sınıfları eşittir. O halde. A kümesi üzerinde bir eşdeğerlik bağıntısı ve x ∈ A olsun. Öyleyse. x R y ve R simetrik ise aynı zamanda y R x olduğunu biliyoruz. Örnek 3. Müh.T. Tanım: A kümesi üzerindeki R bağıntısı yansıyan. R’ nin reel sayılar kümesi üzerinde bir eşdeğerlik bağıntısı olduğunu kontrol etmek oldukça basittir. x’ in eşdeğerlik sınıfı [x] ile gösterilir ve A üzerinde x ile ilişkili tüm elemanların kümesidir öyle ki [x]={y ∈ A: x R y}. bir A kümesi üzerinde bir eşdeğerlik bağıntısı ve x. o halde yansıyandır. Bu durumda sadece ve sadece x R y ise [x]=[y]’ dir. y R x ve x R z ise geçişlilik özelliğinden y R z yani z ∈ [y]’ dir. [x]=[y] sonucuna varılabilir.2: R.y ∈ A olsun. reel sayılar üzerinde. R yansıyandır zira tüm x reel sayıları için x2= x2 ‘dir. Bu [x] ⊆ [y] olduğunu gösterir. O halde R eşdeğerlik bağıntısıdır. Böl. R geçişlidir çünkü x2=y2 ve y2=z2 ise x2=z2 ‘dir.3: R. öyleyse eşdeğerlik sınıfı [½] = {x ∈ IR: tamsayı(x)=0} 33 G. Birbirinden farklı R-eşdeğerlik sınıfları topluluğuna A’nın bölmelemesi denir. Bir küme üzerindeki eşdeğerlik bağıntısının eşdeğerlik sınıfları topluluğu. z de y ile aynı ülkede yaşıyorsa x.şu üç özelliği sağlar: x. y de x ile aynı ülkede yaşıyor demektir. x. y2=x2 anlamına gelir.Y. . R simetriktir zira x2=y2. O halde. [y] ⊆ [x] ‘in ispatı da benzer şekilde yapılabilir. x ile aynı ülkede yaşamaktadır. z ∈ [x] dersek x R z olur. simetrik ve geçişli ise bu bağıntı eşdeğerlik bağıntısıdır.2: A=IR(reel sayılar kümesi) olsun ve A üzerinde x R y sadece ve sadece x2=y2 ise şeklinde bir bağıntı tanımlayalım. Örneğin. Teorem 3. Teorem 3. y ile aynı ülkede.

Bu durumda. pozitif tamsayıların en küçük elemanı 1’ dir fakat en büyük elemanı yoktur.5 Sıra Bağıntıları Birçok küme doğal olarak sıralanmış elemanlara sahiptir.= {x ∈ IR: 0 ≤ x<1}.5’ e göre reel sayıların her hangi bir alt kümesi ≤ bağıntısı ile parçalı sıralıdır. B’ den küçüktür deriz. A kümesi üzerinde parçalı bir sıra ve B de A’nın herhangi bir alt kümesi olsun. bazıları da olmayabilir. Böl. Örneğin.1) şeklinde ifade edilir. A’ nın en küçük elemanı. Teorem 3.b.b. tam sayılar kümesinin en büyük veya en küçük elemanı yokken. Bir kümede parçalı sıra varsa bu kümeye parçalı sıralı küme denir.Y. Benzer şekilde bir küme topluluğu eleman sayısına göre sıralanabilir.4: {Si: i ∈ I} bir A kümesinin bölmelemesi olsun.E Bil. yansıyan. en küçük eleman ∅ iken en büyük eleman üç tanedir çünkü üç tane iki elemanlı alt küme vardır. En genel sıra bağıntısı ‘parçalı sıra’ bağıntısıdır. Bu kümeye yarı-açık aralık denir ve [0. Yeniden {a. {a. A’ nın en büyük elemanı. Örnek 3.5. i ∈ I için.c} kümesinin öz alt kümelerini eleman sayısına göre sıralarsak. 3. Eşdeğerlik bağıntılarından farklı olarak birçok farklı tip sıra bağıntısı vardır. En büyük veya en küçük eleman bir tane olmayabilir. tüm a ∈ A için a R α olmak üzere α elemanıdır.5: R. tüm a ∈ A için β R a olmak üzere β elemanıdır. S=R ∩ (B x B) B üzerinde bir parçalı sıradır. x R y sadece ve sadece x. Örneğin büyüklüğe göre sıralanmış reel sayılar kümesi. x S y sadece ve sadece x<y ise şeklinde tanımlanan S bağıntısı parçalı sıra değildir çünkü yansıyan değildir. . A kümesi üzerinde bir parçalı sıra olsun. Tanım: Bir kümedeki parçalı sıra. Teorem 3. Benzer şekilde.y ∈ Si ise eşdeğerlik sınıfları bölmelemedeki Si kümeleri olan A üzerinde bir eşdeğerlik bağıntısı tanımlar. O halde. Öte yandan. Örneğin.c}’ nin öz alt kümeleri örneğine dönersek iki elemanlı her bir alt küme en büyük 34 G.T. 3.1 En büyük ve en küçük eleman Teorem 3.4: Reel sayılar kümesi üzerinde x R y sadece ve sadece x ≤ y ise şeklinde tanımlanan R bağıntısı parçalı sıradır. ters simetrik ve geçişli olan bir bağıntıdır. Bu şekilde sıralanmış bazı reel sayı kümeleri en büyük veya en küçük elemana sahip olabilir. Örneğin. A ⊆ B ise A. Müh. Bir küme üzerinde verilen eşdeğerlik bağıntısından eşdeğerlik sınıfları ile bölmeleme tanımlayabileceğimiz gibi bir küme üzerinde verilen bir bölmelemeden de eşdeğerlik sınıfları bölmelemeyi oluşturan orijinal alt kümeler olacak şeklinde bir eşdeğerlik bağıntısı tanımlayabiliriz. Tanım: R.

eleman olacaktır. Saklanmış verilerin işlenmesinin kontrol eden yazılıma da veritabanı yönetim sistemi (database management system) veya DBMS denir. Tüm verilerin aynı tip olduğu kayıt dosyalarına birincil normal formdadır (first normal form) denir. Tüm a ∈ A için x R a x=a anlamına geliyorsa A’ daki x elemanı maksimaldır. Bir kayıt tipi bir attributelar(veya fieldlar) kümesidir. Böl. R Giggs. Tüm veritabanı yönetim sistemleri. verinin kendi teorik modeline göre işlediğini varsayar. 3. adreslerini. Bu bölümde matematiksel bağıntıları esas alan ilişkisel veritabanı sistemlerinden bahsedilecektir. Bu yüzden bir çok değişik tip DBMS bulunur: ilişkisel.T. Müh. bağışlayanın_telefonu. S bağışlayanın_adresi 33 New Street Manchester 33 New Street Manchester 24 Oaks Road Southampton 2A Great Oldtown London 2A Great Oldtown London bağışlayanın_telefonu bağış_miktarı bağış_tarihi 4614-3939 4614-3939 6578-4108 2467-1297 2467-1297 $100 $150 $300 $250 $500 Ocak 1997 Mart 1999 Ekim 1998 Kasım 2000 Aralık 1999 Tablo 3.Y. . Bu beş attribute kayıt tipini tanımlar. adrese. R sıra bağıntılı bir parçalı sıralı küme olsun. R Beatie. Verinin her bir parçası ‘attribute (nitelik)’ olarak adlandırılır.1 Bağış yapanın açık adresi sadece bir attribute ile etiketlendiğinden bu kayıt dosyasından coğrafik bilgiyi elde etmek kolay olmayabilir.5: GYTE isimli bir yardım derneği kendisine yapılan bağışları yapan kişileri. Tablo 3. belli bir kayıt tipinin gerçek verisidir ve kayıt dosyası aynı kayıt tipinden olan kayıt örneklerinin kümesidir. verilen kayıt tipine ait verilerin toplamıdır. telefon numaralarını ve bağışla ilgili diğer detayların bilgilerini tutmak istediğini varsayalım.6 Uygulama: İlişkisel Veritabanları Bilgiyi saklamak ve işlemek için tasarlanmış bilgisayar sistemine veritabanı sistemi denir. İlişkisel veritabanlarının temel kuralı tüm kayıt dosyalarının birincil normal formda olmasıdır. bağışlayanın_adı. tüm a ∈ A için a R y a=y anlamına geliyorsa y elemanı minimaldir. adres defterindeki bir kayıt isime.E Bil. Tanım: A. J Veron. Benzer şekilde. verinin özel bir tip yapıya sahip olduğunu ve DBMS’ in saklı veriyi. telefon numarasına göre sınıflandırılabilir. Öncelikle bu dernek. Tanım: Veri attribute adı denilen bileşenlerine ayrılır. O halde bu düşünceyi maksimal eleman tınımı ile formülize edebiliriz. bağışlayanın_adresi. isimlerini. bağış_miktarı ve bağış_tarihi şeklinde adlandırabileceğimiz attribute’ ları belirler. Örnek 3. Örneğin dernek. Manchester’ dan bağış yapanları bulmak 35 G. ağ ve hiyerarşik. Verilerin her zaman belli bir nitelik kümesine sahip olduğunu varsayarız ve bu nitelik kümesine kayıt tipi(record type) adı verilir. Örneğin. Bir kayıt dosyası (record file).S Veron. Bir veri birçok kısımdan oluşur. Bir kayıt örneği (record instance).1’ de bazı kayıt örnekleri gösterilmiştir. bağışlayanı_adı Giggs.

x2. bağış_tarihi Bu durumda orijinal veritabanındaki yineleme probleminden kurtulmuş oluruz ve daha kolay güncelleme yapabiliriz.Y. O halde.3.…. Bu yüzden R kayıt dosyası kartezyen çarpımın alt kümesidir (R ⊆ ( X1 x X2 x…x Xn)). Tablo 3.6: A1…A5 sırasıyla bağışlayanın_adı.2 36 G. Bu sebeplerle veriyi aşağıdaki gibi iki ayrı kayıt dosyasına bölmek daha mantıklıdır. A1. Yukarıdaki örnekte eğer coğrafik konumun bir önemi yoksa adresleri tek bir attribute olarak belirtmek daha mantıklıdır.…xn) kümesi X1 x X2 x…x Xn kartezyen çarpımıdır. Xi kümeleri zamana bağımlıdır ve kayıt dosyasına yeni girişler oldukça veya kayıt silindikçe değişir. bağışlayanın_telefonu A1.1’ deki bilginin nasıl iki kayıt dosyasına ayrıldığını göstermektedir. Bir kayıt tipinin A1. attribute tanımlamak için önemli bir noktayı göstermiştir. bir kayıt örneği xi ∈ Xi olmak üzere 5-tuple’ dır. iki bağış yapmış Mr. Bu örnek. bağış_miktarı ve bağış_tarihi olsun.isterse şehir adı tek başına bir attribute olarak istenmediğinden çok zor olacaktır. Her bir Ai attribute’ u için bu attribute’a karşılık gelen Xi kümesi olduğunu varsayarız.E Bil.S bağışlayanın_adresi 33 New Street Manchester 24 Oaks Road Southampton 2A Great Oldtown London bağışlayanın_telefonu 4614-3939 6578-4108 2467-1297 Tablo 3. verilen bir kayıt örneği her bir xi. Bu kayıt tipine göre önemli sayıda bilgi yinelemesi olur. Xi’ ye de Ai attribute’ u ile elde edilen değerler kümesi diyelim. bağış yapanın ismi. A4. J Veron. A3: bağışlayanın_adı. Mesela. . Bu bilginin tutulduğu yerden kayıplara yol açacağı gibi kayıt dosyasının güncellenmesini de zorlaştırır. Bu durumda herhangi bir Ai attribute’ u için bir veri girişleri kümesi olacaktır. bağışlayanın_adı Giggs. x2. İlişkisel veritabanı modelinde kayıt dosyası bir tablo olarak gösterilir. R Beatie. A5: bağışlayanın_adı. diğeri X1 x X4 x X5 ‘ün alt kümesidir. Böl. xi ∈ Xi olmak üzere tüm n-tupple’ ların (x1.2 ve tablo 3. Müh. satırları ise her bir kayıt örneğini oluşturur. bağışlayanın_adresi isimli tek bir attribute cadde ve şehir olarak ikiye ayrılsaydı şirketin işi çok daha kolay olurdu. Bunun anlamı tüm kayıt örnekleri n tane aynı tip bilgi parçasından oluşur. Bir kayıt örneğindeki potansiyel yararlı bilgi parçalarının her biri bir attribute ile belirtilmelidir. tablo 3. bağışlayanın_telefonu. Örnek 3. bağış_miktarı. Örneğin. A2. Mevcut durumda veritabanı iki ilişkili kayıt dosyası içerir. Xi kümesine ait olmak üzere n-tuple’ dır(x1.T. birisi X1 x X2 x X3 ‘ün. bağışlayanın_adresi. A2. Bu notasyona göre. bağışlayanın_adresi. Bu durumda. Giggs adres değiştirdi diyelim. adresi ve telefonu her bağış yaptığında tekrar kaydedilir. Bu mecburi bir kural değildir zira ‘potansiyel yararlı bilgi parçası’ verinin kullanıldığı yere göre değişir.…xn). kayıt dosyasını güncelleştirmek için iki kayıtta da adresi değiştirmek gerekecektir. Tablonun sütunları attribute isimlerini. iki kayıt dosyasını bağışlayanın_adı attribute’ u bağlar.An şeklinde n tane attribute’ ten oluştuğunu düşünelim. Tabii ki.

Her bir bağıntı bir kayıt dosyasıdır.6. Key.bağışlayanın_adı Giggs. Örneğin. {bağışlayanın_adı} herhangi iki bağış yapanın adının aynı olmaması durumunda Tablo 1 için bir candidate keydir. Müh. (A1. bağışlayanın_telefonu} attribute kümesi key olarak kullanılabilir.Y.E Bil. Projection işleminin resmi tanımı şöyledir: R.T. Selection işlemini yeni kayıt dosyaları tanımlamak yani veritabanındaki kayıt dosyalarının alt kümeleri şeklinde düşünebiliriz. Aynı zamanda selection kayıt dosyasının tablo gösterimi şeklinde de tanımlanabilir. Projection. 3.S bağış_miktarı $100 $150 $300 $250 $500 bağış_tarihi Ocak 1997 Mart 1999 Ekim 1998 Kasım 2000 Aralık 1999 Tablo 3. R Giggs. GYTE veritabanında ‘Ocak 1999’dan sonraki tüm bağışları seçmek’ istediğimizde tablo 3. İlişkisel veritabanı her biri bazı Xi kümeleri arasındaki bağıntılar topluluğudur. Öte yandan iki farklı bağış yapan kişinin aynı adı taşıması durumunda {bağışlayanın_adı} key olmaz bunun yerine {bağışlayanın_adı. Böl. Yani.…. kayıt örnekleri R’ nin her bir kayıt örneklerinin 37 G. tek bir kayıt örneğini belirten attribute’ lar kümesidir.S Veron. Bq) kayıt tipi olsun. An attribute’ ler topluluğu olsun ve her bir Ai’ ye ilişkin bir Xi veri kümesi olduğunu düşünelim.6. dördüncü ve beşinci satırlar elde edilecektir. 3. Ap) tipinde bir kayıt dosyası ve q ≤ p ve her bir Bi aynı zamanda R’ nin attribute’ u olmak üzere (B1. her bir B bir j için Aj’ ye eşit olsun. Key olarak kullanılabilecek attribute’lar kümesine candidate key denir. Sütunlar attribute’ lara karşılık geldiğinden sonuçta ortaya çıkan kayıt dosyası orijinalden daha az sayıda attributelu kayıt tipine sahiptir. Örneğin.1 Selection (Seçme) Selection işlemi kayıt dosyasından verilen kriter kümesini sağlayan kayıt örneklerini listeler. fakat bu kümenin hiçbir öz alt kümesi tek bir kayıt örneğini belirtme özelliğine sahip değildir. Kayıt dosyasındaki kayıt örneklerine anahtar (key) ile erişilir.2 İzdüşüm (Projection) Selection tablodaki belli satırları geri döndürürken projection işlemi sütunları döndürür. . Örneğimizde. İlişkisel veritabanları üzerinde beş çeşit işlem yapılabilir. …. Bunlardan biri gerçek key olarak seçilir ve buna primary (birincil) key denir.….3 ‘te gösterilen kayıt dosyasından ikinci. R Beatie. X şehrinde yaşayan müşterilerin tüm isim ve adres kayıtlarını listelemek bir selection örneğidir. Bu yeni kayıt dosyaları muhtemelen geçicidir ve veritabanını oluşturan kayıt dosyaları kümesine eklenmezler. Pratikte bir çok olası anahtar seçme imkanı vardır. A2. J Veron. Bu yeni kayıt dosyaları gerekli attribute’lara sahip satırları çekerek elde edilir.3 Tanım: A1. Bu durumda her bir kayıt örneği bağış yapanın adı ile belirtilebilir.

Tanım: A ve B iki küme olsun. B1. Böl. İki dosyada ayrıca bağışlayanın_adresi ve bağış_tarihi de bulunur ve sonuçta oluşacak birleşmiş tabloda bu attributeler de bulunacaktır. B1. gibi ifadeler genellikle f(x) ile gösterilir ve “x’ in fonksiyonu” olarak adlandırılır. Öte yandan. Ancak bu bir sorun değildir zira projection ile bu dosyadan gerekli kayıt tipleri çekilebilir. A kümesi f’ nin tanım kümesi ve B kümesi de f’ nin değer kümesi denir.…. Cr) tipinde kayıt dosyaları olsun. İfadenin kendisinden daha önemli olan verilen herhangi bir x değeri için fonksiyonun değerini hesaplamak için bir kural tanımlamasıdır.…. Bq ) ve (A1. Bq.E Bil. z1. 3. 1/(x+3)3.4 Birleşim ve Fark (Union and Difference) Verilen iki aynı kayıt tipinde R ve S kayıt dosyasının birleşimi ve farkı.Bi attribute’ larından oluşan (B1. C1. Doğal birleşimim oluşturan kayıt örneklerinin hepsi (x1.…. f: A→B şeklinde yazılır ve her bir a ∈ A ‘yı tek bir f(a) ∈ B elemanı ile eşleştiren bir kuraldır.Y. xp. R ve S’ nin doğal birleşimi (A1.…zr) ∈ S özelliğine sahip (p+q+r)-tuple (x1.3 Doğal Birleşim (Natural Join) GYTE veritabanının örnek 3. ve R ve S ‘deki kayıt örneklerinin tamamını (listeyi tekrarlamadan) içeren kayıt dosyasıdır. R-S ise R de bulunan fakat S’ de bulunmayan kayıt örneklerini içeren kayıt dosyasıdır.…. Cr) tipinde yeni bir kayıt dosyasıdır. O halde kayıt dosyalarını birleştirerek üç attribute ‘u da içeren yeni bir kayıt dosyası üretmemiz gerekir.….…yq) ∈ R ve (x1. bildiğimiz küme teorisindeki birleşim ve fark işlemlerine karşılık gelir. log(x) vs. .b) ∈ f olmak üzere tek bir b ∈ B vardır.T. İki farklı ifade f(x) ve g(x). Ap. 3. Ap. (A1. cos(x).….…. xp.7 Fonksiyonlar ve Tanımları x2+5x-8. Bq) tipinde yeni kayıt dosyası tanımlar. z1.….6.7: x2+4x-5 ifadesi tek başına bir fonksiyon değildir zira tanımıza göre A ve B kümeleri belirtilmemiştir.6 ‘daki gibi ikiye ayrıldığını düşünelim. y1. telefon numaralarının ve bağış miktarlarını nasıl alabiliriz? Buradaki problem bağış yapanın telefon numarası ile bağış miktarlarının farklı kayıt dosyalarında olmalarıdır.…. f. Örneğin f(x)=x2+4x-5 ve g(x)=(x+2)2-9. Bu yüzden R ∪ S.…yq.zr) ’dır. tüm x reel sayıları için aynı değerleri verebilir ve biz bu iki ifadenin aynı fonksiyonu tanımladığını söyleyebiliriz. A’ dan B’ ye bir fonksiyon f: A→B şeklinde yazılır ve f ⊆ (AxB) ‘nin alt kümesidir ve şu kuralı sağlar: Her bir a ∈ A için (a. …. (a. Müh.b) ∈ f ise b ∈ B elemanı a ∈ A elemanının görüntüsüdür denir ve b=f(a) veya f: a a b şeklinde yazılır. Tanım: f: A→B ve g: A’→B’ fonksiyonları (i) A=A’ 38 G. xp.…. y1.6. A’ dan B’ ye bir f fonksiyonu. C1. Ap. bu ifade şu şekilde tanımlanabilir: f: IR→IR olmak üzere f(x)=x2+4x-5. Örnek 3. Bu durumda bağış yapanların isimlerini. 3. Tanım: A ve B küme olsun.…. Natural join işleminin matematiksel temeli şöyledir: R ve S.

Örnek 3. Tanım: f: A→B bir fonksiyon olsun. f’ nin görüntüsü (aralığı) im(f)={b ∈ B: (a.T. Böylece. Böl.b) ∈ f . yarıçapı 1 olan çemberin denklemi x2+y2=1’ dir. Örneğin.E Bil. x +1 2 Çözüm: Tanıma göre y ∈ im(f) sadece ve sadece x ∈ IR için y= 3x ise. Bu durumda -3/2 ≤ y ≤ 3/2. Bir fonksiyonun grafiği IR2=IR x IR düzleminde y=f(x)’ i sağlayan (x. 3/2]={y ∈ IR: 39 3/2 ≤ y ≤ 3/2}. Bir elemanın görüntüsü bir elemandır fakat bir fonksiyonun görüntüsü bir kümedir . G. Birincisi. . 2y Bu nedenle gerçek çözüm y ≠ 0 ve 9-4y2 ≥ 0 olmalıdır. Bu durumda x= 3 ± 9 − 4y2 olur. x +1 2 Bu eşitlik şuna eşittir: yx2+y=3x veya yx2-3x+y=0. im(f)=[-3/2. tanım kümesinin iki veya daha fazla elemanı değer kümesinde aynı görüntüye sahipse. Ancak unutulmaması gereken nokta x-y düzlemindeki her eğri her hangi bir f: A→IR (A ⊆ IR) fonksiyonun grafiği değildir. verilen a ∈ A için y=f(a) olacak şekilde tek bir y ∈ IR vardır. Dikkat edilirse im(f) değer kümesi B’ nin alt kümesidir ve a ∈ A elemanının görüntüsü f(a) ile karıştırılmamalıdır.Y. bir başka deyişle tanım kümesindeki elemanların görüntülerinin tamamını içeren kümedir. a ∈ A için} kümesidir.y)-düzleminde verilen bir eğrinin bir fonksiyonun grafiği olup olmadığını anlamak kolaydır. merkezi orijin (0.(ii) (iii) B=B’ f(a)=g(a) (A=A’ ‘ne ait tüm a elemanları için) ise eşittir.y) noktalarını içeren eğridir. -1 ve 1 arasındaki her bir x değeri için iki tane y değeri vardır. y ≠ 0 sağlandığında y=f(x) olacak şekilde bir x reel sayısı bulunabilir. Bir fonksiyonun tanımında karışıklığa sebep olan iki özellik vardır. Böylece y2 ≤ 9/4 yani -3/2 ≤ y ≤ 3/2 (ve y ≠ 0) elde edilir. 0 ∈ im(f) ‘ dir. im(f)={f(a): a ∈ A}. tanım kümesindeki bir elemanın görüntüsü olmak zorunda olmadığıdır. y=0 özel bir durumdur fakat açıkça f(0)=0’ dır o halde. x=a dikey doğrusu sadece ve sadece eğriyi tek bir yerde kesiyorsa. (x.0).8: f: IR→IR olmak üzere f(x)= 3x fonksiyonunun görüntüsünü bulunuz. Müh. İkincisi ise. değer kümesindeki tüm elemanların.

Y. A f B g C g(f(x)) =g o f(x) x f(x) gof Şekil 3. f’ in değer kümesine eşittir.9: f ve g IR→IR ve f(x)=x+2. A ‘dan C’ ye bir fonksiyon tanımlamak için f ve g ‘nin bileşkesi dediğimiz ve g o f ile gösterdiğimiz x a g(f(x)) ortaklığını kullanabiliriz.T. y=f(x) ∈ B dersek (x.y) ∈ f ve (y. Yukarıdaki tanıma göre g’ nin tanım kümesi. g o f tanımını biraz genişletirsek: f: A→B ve g: B’→C iki fonksiyon ve a ∈ A olsun. Müh. Örnek 3. Tabii ki. bu şart yukarıdaki tanımda olduğu gibi B=B’ ise sağlanır. Bu durumda.8 Bileşik Fonksiyonlar. g(f(a))’ nın tanımlı olabilmesi için f(a)’nın g’ nin tanım kümesi olan B’ kümesine ait olması gerekir. Böl.z) ∈ g ‘dir. Bu nedenle. Bileşik fonksiyon g o f: A→C: g o f={(x. a’ dan grafiği kesene kadar dikey doğru çizerek ve sonra kesişim noktasından da y-eksenine yatay bir doğru çizerek bulunabilir.4 Tanıma göre g o f fonksiyonu z= g o f(x) olacak şekilde tüm (x. x.y) ∈ f ve (y. bileşik fonksiyonları şu şekilde tanımlarız. g o f(x) = g(f(x)) = g(x+2) = 1 ( x + 2) 2 + 1 = 1 x + 4x + 5 2 40 G.z) ∈ g (y ∈ Biçin)} İki rastgele fonksiyonun bileşkesi g o f olmayabilir.z) elemanlarını içeren A x C kartezyen çarpımının alt kümesi olmalıdır. 3. Ancak bu kati bir kural değildir. g o f bileşik fonksiyonu şekilsel olarak aşağıdaki gibi gösterilebilir. A’nın elemanı ise y=f(x) B’ ye aittir.E Bil. Tanım: f: A→B ve g: B→C iki fonksiyon olsun.f:A→IR gibi bir fonksiyonun grafiği verilmişse bu fonksiyonun görüntüsü kolayca bulunabilir. Bu nedenle g(y)=g(f(x)) C’ nin elemanıdır.z) ∈ A x C: (x. Bu durumda g o f ‘i tanımlamak için g(f(a))’ nın tüm a ∈ A için tanımlı olması şarttır. Böylece g o f sadece ve sadece f’ in görüntüsü g’ nin tanım kümesinin alt kümesi ise tanımlıdır. A’ nın her bir elemanının görüntüsü f(a). İnjeksiyonlar ve Surjeksiyonlar f: A→B ve g: B→C iki fonksiyon olsun. g=1/(x2+1) şeklinde tanımlı olsun. .

değer kümesinin bazı elemanları tanım kümesinin herhangi bir elemanının görüntüsü olmayabilir.c. şekil 3. f o g(x) = f(g(x)) = f(1/(x2+1)) = 1 +2 x +1 2 = 2x 2 + 3 x2 +1 Bu örnek gösteriyor ki.T.(tüm x reel sayıları için x2 ≥ 0). im(g o f) ⊆ im(g). Bu durumda. ikincisinin mümkün olmadığı fonksiyonlara da ‘surjective’ denir. δ } fonksiyonu surjectivedir fakat injective değildir. O halde.b. İspat: c ∈ im(g o f) olsun. Bu durumda im(g o f) ⊆ im(g). Bu sebeple.d}→{ α . (i) Tüm a. . f: IR→IR. Önceki bölümlerden hatırlayacağımız gibi bir f: A→B fonksiyonu (i) (ii) tanım kümesinin farklı elemanları aynı görüntüye sahip olabilir. a’ ∈ A elemanları için aşağıdaki durum sağlanıyorsa f injectivedir veya bir injeksiyondur deriz: 41 G. Böl.5 Tanım: f: A→B bir fonksiyon olsun. γ .Benzer şekilde.e}→{ α . γ . δ . Şekil 3. ε } fonksiyonu injectivedir fakat surjective değildir.d.Y.6: f: A→B ve g: B→C iki fonksiyon olsun. Şekil 3. β .c. genellikle f o g ≠ g o f. β . (g o f)(a)=g(f(a))=c olacak şekilde a ∈ A mevcuttur.b.E Bil. f(x)=x2 fonksiyonunda bu iki olasılık da mümkündür. Teorem 3. Müh.5 (b) ‘deki g:{a. Hem 2 hem de -2 aynı görüntüye sahip olduğu gibi herhangi bir negatif reel sayı f’ in görüntüsüne dahil değildir. Yukarıdaki maddelerden ilkinin mümkün olmadığı fonksiyonlara ‘injective’.5 (a) ‘daki f:{a. Örneğin. b=f(a) ∈ B dersek g(b)=c’ dir ve bu nedenle c ∈ im(g)’ dir.5’ te gösterilmiştir. Bu iki durum şekil 3. Diğer yandan.

Bu durum şekil 3.T.b). f(x)=ax+b hem injective hem de surjective olduğunu göstermek için kullanılabilir. Müh. x=(y+7)/3 olsun.10: f: IR→IR. O halde. f ‘ in injective olmadığını farz edelim. (ii) Eğer her b ∈ B için (a. y ‘nin IR değer kümesinin herhangi bir elemanı olduğunu düşünelim. Böl. f’ in surjeksiyon olduğunu göstermek için.E Bil. O halde f injectivedir. Örnek 3.b) ∈ f olacak şekilde a ∈ A mevcut ise f surjectivedir veya bir surjeksiyondur deriz. Bu ispat herhangi bir lineer fonksiyonun f: IR→IR.Y. f(x)=y olacak şekilde x ∈ IR bulmamız gerekir. O halde f surjectivedir.Eğer (a. f(x)=3x-7 olsun. y+7 -7 3 = y+7-7 = y.6’da gösterilmiştir. (a’. Bunun anlamı b ‘den çizilen yatay doğru x-eksenini x=a1 ve x=a2 ‘de keser.6 42 G. y y=f(x) b A 0 a1 a2 x Şekil 3. . Bir fonksiyonun grafiğinden injective veya surjective olup olmadığını anlayabiliriz. O halde. f’ in hem injective hem de surjective olduğunu gösteriniz.b’) ∈ f ve a ≠ a’ ise b ≠ b’. f(x) = f(y) 3x-7 = 3y-7 3x = 3y x = y. Çözüm: f’ in injeksiyon olduğunu göstermek için tüm x ve y reel sayıları için f(x)=f(y) ‘nin x=y anlamına geldiğini ispatlamamız gerekir. A’ da f(a1)=f(a2)=b olacak şekilde iki tane a1 ve a2 elemanı vardır. A ve B IR’ nin alt kümeleri olmak üzere f: A→B fonksiyonu olsun. x ∈ IR ve f(x) = f((y+7)/3) = 3.

Öte yandan eğer f injective ise bu durum hiçbir zaman gerçekleşmez. Tanım: f: A→B herhangi bir fonksiyon olsun. b=f(a) ve b’=f(a’) olsun. Böl. (ii) Eğer f ve g her ikisi birden surjective ise g o f de surjectivedir. g o f =idA olacak şekilde bir g: B→A fonksiyonu f için bir sol inverse. Teorem 3. .) f(a) = f(a’) (çünkü f(a)=b. f(a’)=b’.) (zira f injectivedir. (i) Eğer f ve g her ikisi birden injective ise g o f de injectivedir. (ii) g o f bileşik fonksiyonu surjective ise g de surjectivedir.T.10: A ve B IR’ nin alt kümeleri olmak üzere f: A→B fonksiyon olsun. g o f(a)=g o f(a’) ⇒ ⇒ ⇒ ⇒ ⇒ g(f(a)) = g(f(a’)) g(b) = g(b’) b = b’ a = a’ (zira g injectivedir. Teorem 3. 43 G. sadece ve sadece B’ nin bir noktasından geçen her yatay doğru grafiği en az bir kere kesiyorsa surjectivedir. sadece ve sadece B’ nin bir noktasından çizilen her doğru f’ nin grafiğini tam olarak bir yerde kesiyorsa bijectivedir. a’ ∈ A. Surjective özelliği ise şu şekildedir: im(f)=B olmak üzere f. Bu durumda. (ii) f: A→B fonksiyonu sadece ve sadece f o h =idB: B→B (B’nın özdeşlik fonksiyonu) olacak şekilde bir h: B→A varsa injectivedir.) Böylece g o f bir injeksiyondur.Y.9 Ters Fonksiyonlar Hem injective hem de surjective fonksiyonlar ilginç ve önemli özelliklere sahiptir. O halde f. (i) g o f bileşik fonksiyonu injective ise f de injectivedir. Tanım: f: A→B fonksiyonu hem injective hem de surjective ise bijectivedir veya bijeksiyondur. Yani yatay doğru grafiği birden fazla yerden kesmez. 3.7: f: A→B ve g: B→C iki fonksiyon olsun.9: (i) f: A→B fonksiyonu sadece ve sadece g o f =idA: A→A (A’nın özdeşlik fonksiyonu) olacak şekilde bir g: B→A varsa injectivedir. Müh. İspat: (i) f ve g’ nin injeksiyon olduğunu düşünelim.E Bil.8: f: A→B ve g: B→C iki fonksiyon olsun. Teorem 3. a. benzer şekilde f o h =idB olacak şekilde bir h: B→A fonksiyonu f için bir sağ inverse denir. Teorem 3.

11: f: IR-{1}→IR-{2}. Tanım: f:A→B bir bijeksiyon ise g: B→A.b) ∈ f} şeklinde tanımlanmış olsun. f: A→B bir fonksiyon ve g={(b. simetrik ve geçişli olduğunu fakat ters simetrik olmadığını gösteriniz. (a. f(x)= tersini bulun. g={(b. (ii) f: A→B fonksiyonu sadece ve sadece hem sol hem de sağ inverse’ e sahipse bijeksiyondur. Müh. R bağıntısının yansıyan.a) ∈ g veya (a. Teorem 3. B’ nin her bir elemanı için gerekli özellikleri sağlayan a’ ların varlığı aynı zamanda f’ in surjective olması için aranan şartlardır.b) ∈ f} hangi durumlarda bir fonksiyon tanımlar? Burada g’ yi f’ in diyagramında okları tersine çevirmek gibi düşünebiliriz: Eğer b=f(a) ise a=g(b) ‘dir. Dikkat edilirse (i) şıkkının tersi yanlıştır. O halde. Teorem 3.b)R(c.b) ∈ f olacak şekilde tek bir a∈ A varsa fonksiyondur. 2x fonksiyonunun bijective olduğunu gösterin ve x −1 Çözüm: Eğer f -1 ‘i bulabilirsek f bijeksiyon olmalıdır.a):(a.a):(a. Bunun da ötesinde.13: f:A→B bir bijeksiyon ise f -1:B→A f için hem sol hem de sağ inverse’ tür. (iii) A ve B sonlu kümeler olmak üzere f: A→B bijeksiyon ise |A| = |B|.Teorem 3.A=Z+ x Z+ ve R. g={(b. f: A→B şeklinde verilmiş bir fonksiyon olsun. .b) ∈ f} bağıntısı sadece ve sadece f bijeksiyon ise B’ den A’ ya bir fonksiyondur.Y.T.11: (i) İki bijeksiyonun bileşkesi yine bijeksiyondur. Eğer bir bileşik fonksiyon g o f bijective ise hem f hem de g bijective olmak zorunda değildir.12: f:A→B bir fonksiyon olsun. Eğer A ve B aynı kardinaliteye sahip sonlu kümeler ise A’ dan B’ ye bir bijeksiyon vardır.E Bil. f -1’ i bulabilmek için tanımı kullanırız: y=f(x) ise x= f -1(y). 44 G. O halde g.d) sadece ve sadece a+d=b+c ise’ şeklinde tanımlanan bir bağıntı olsun. ‘g(b)=a sadece ve sadece f(a)=b ise’ şeklinde tanımlanan fonksiyona f’ in ters fonksiyonu denir ve f -1 şeklinde gösterilir. Böl.10 Alıştırmalar 1. her bir b ∈ B için (b. 3. Örnek 3.b) ∈ f olacak şekilde bir a ∈ A elemanı sadece ve sadece f injective ise tektir. Şimdi şu soruya bir göz atalım.a) ∈ B x A: (a. g(y)=y/y-2. A üzerinde ‘(a. Genel duruma bakacak olursak. y= 2x x −1 y(x-1)=2x yx-2x=y x(y-2)=y y x= y−2 ⇒ ⇒ ⇒ ⇒ Bu sebeple şu fonksiyonu tanımlayabiliriz: g: IR-{2}→IR-{1}.

2- R, A’ dan B ‘ye ve S, B’ den C ‘ye birer bağıntı olsun. R ve S ‘nin bileşkesi A’ dan C ‘ye S o R bağıntısıdır ve ‘a(S o R)c sadece ve sadece aRb ve bSc olacak şekilde bir b ∈ B elemanı var ise’ şeklinde tanımlanmıştır.
Bu tanıma göre, R, Z+ üzerinde tanımlı bir bağıntı olsun. n R m sadece ve sadece m=n2 olduğuna göre; Z+ üzerinde R2=R o R bağıntısını tanımlayınız.

3- A={1,2,3,4} olsun.
a. A üzerinde kaç tane eşdeğerlik bağıntısı vardır? b. A üzerinde (1,2) ∈ R özelliğine sahip kaç tane R eşdeğerlik bağıntısı vardır?

4- Bir R bağıntısı IR2 üzerinde şu şekilde tanımlanmıştır.
(x1,y1)R(x2,y2) sadece ve sadece x1<x2 veya hem x1=x2 hem de y1 ≤ y2 ise.

R ‘nin IR2 üzerinde bir parçalı sıra olduğunu gösteriniz. 5- Aşağıdaki üç tabloda öğrenciler, dersler ve öğrencilerin derslerde aldıkları notlar ile ilgili bilgiler yer almaktadır. student_id 100 101 102 103 104 Course_id 1 2 3 4 5 6 first_name Lynn Bernard Mike June Alan last_name Icks Mac Soft Icks Turing Professor Franco Herlihy Avd Dal Bo Savage Unknown course_id 2 1 2 4 1 5 5 6 Level Senior Junior Freshman Junior Grad semester Spring Spring Fall Fall Fall Fall concentration Independent CS- Theatre Arts Business Econ CS-AM Math year 2003 2002 2003 2002 2003 2001

Tablo 3.4- STUDENTS

course_name CS22: Discrete Math. CS22: Discrete Math. CS123: Purty Pictures EC187: Game Theory CS51: Turing’s Factory MA ∞ student_id 100 101 101 102 102 103 104 104

Tablo 3.5 – COURSES

student_grade A S NC A B A A A

Tablo 3.6 – COURSE_GRADES
45
G.Y.T.E Bil. Müh. Böl.

Buna göre; a. A almış Freshman seviyesindeki öğrencileri seçiniz. b. Courses tablosunda (course_name, semester) kayıt tipine göre projection işlemini gerçekleştirin. tablo üzerinde natural join işlemini gerçekleştirin c. Üç (student_name,course_name,grade) kayıt tipine göre projection yağın. ve

6- Aşağıdaki fonksiyonların görüntülerini bulunuz.
a. f: IR → IR, x a ( x + 2)
2

b. f: IR → IR, x a

1 ( x + 2)
2

c. f: IR → IR, x a x4

7- g o f bileşke fonksiyonunu tanımlayınız.
⎧ x 2 + x, x ≥ 0 f:IR → IR, f(x)= ⎨ ⎩1/x , x < 0 ⎧ x + 1, x ≥ 0 g:IR → IR, g(x)= ⎨ ⎩1/x , x < 0

8- f: A → B ve g: B → C iki fonksiyon olmak üzere,

‘Hem f hem de g surjective ise g o f bileşkesi de surjective’dir’ şeklindeki teoremi ispatlayınız.
9- f(x)= 2 x − 3 fonksiyonunun tersini (g(x)) bulup g o f ve f o g bileşke fonksiyonlarını yazarak sonucun x olduğunu ispatlayınız. 10- f ve g IR → IR ve k ∈ IR olmak üzere birer fonksiyon olsun. f+g, f*g ve kf: IR → IR fonksiyonları sırasıyla şu şekilde tanımlanmaktadır:

(f+g)(x)=f(x)+g(x) (f*g)(x)= f(x)*g(x) (kf)(x)= k.f(x). (i) (ii) Eğer k ≠ 0 ise kf ‘in sadece ve sadece f bijeksiyon ise bijeksiyon olduğunu ispatlayınız. Ne f+g ’nin ne de f*g ‘nin bijeksiyon olmadığı f ve g bijeksiyonları tanımlayınız.

46

G.Y.T.E Bil. Müh. Böl.

4 Cebrik Yapılar
4.1 İkili İşlemler ve Özellikleri
Matematikte sıklıkla bazı küme elemanlarının birleştirilmesiyle karşılaşabiliriz. Örneğin ilk konularda önermelerin mantıksal bağlayıcılar ile birleştirilerek yeni önermeler yapılabildiğini görmüştük. Kümelerdeki birleşim ve kesişim işlemleri de iki kümeyi birleştirerek üçüncü bir küme ortaya çıkarırken, g o f de f ve g fonksiyonlarından farklı bir fonksiyon ortaya çıkarıyordu. Diğer örnekler ise iyi bildiğimiz aritmetik işlemler yani toplama, çıkarma, çarpma ve bölme olabilir. Bu örneklerin ortak noktası özel bir kümenin elemanlarını birleştirecek kurallar tanımlıyor olmalarıdır. Bu konudaki amacımız için ise bu kuralların iki elemanı birleştirirken ortaya çıkacak sonucun da kümenin elemanı olmasını sağlaması gerekmektedir. Bu kriterleri sağlayan kurala ‘ikili işlem’ denir. Yukarıda verdiğimiz örneklerin ikili işlem olup olmadıkları sorudaki kümeye göre değişir. Örneğin, pozitif tamsayılar kümesinde toplama işlemi ikili işlem iken çıkarma işlemi değildir zira verilen iki pozitif tamsayının çıkarılması sonucunda negatif bir tamsayı elde edilebilir. Öte yandan çıkarma işlemi tüm tamsayılar için bir ikili işlemdir. Bazı ikili işlemler için elemanların birleştirilme sıraları önemli iken bazıları için önemli olmayabilir. Örneğin, toplama işleminde m+n=n+m ‘dir fakat m-n ile n-m aynı değildir. Bu nedenle, ikili işlem bir kümenin herhangi eleman çiftleri üzerinde değil sıralı ikilileri üzerinde etkilidir diyebiliriz. Özet olarak, bir ikili işlem için iki şey gereklidir: bir küme ve bu kümenin elemanlarının herhangi bir sıralı ikilisini birleştirerek sonucun yine kümenin bir elemanı olmasını sağlayan bir kural.
Tanım: Boş olmayan S kümesi üzerinde bir * ikili işlemi herhangi iki x,y ∈ S elemanı birleştirerek z ∈ S elemanını veren bir kuraldır ve z=x*y şeklinde gösterilir.(Ayrıca ikili işlemler simge olarak, ⊕,°,×,∩ ilede gösterilebilir)

Tanımdan da anlaşılacağı gibi bir ikili işlem S’ nin bir elemanını S’ ye ait olan x ve y elemanlarının tüm (x,y) sıralı ikililerine atayan bir fonksiyondur. Bu sıralı ikililerin kümesi tabii ki S x S kartezyen çarpımıdır. Bu da bizi aşağıdaki tanıma götürür:
Tanım: Boş olmayan S kümesi üzerinde bir ikili işlem f: S x S → S şeklinde bir fonksiyondur. x ve y S’ nin elemanları ise f(x,y)’ yi x*y şeklinde gösteririz.

x*y’ nin S kümesine ait olması gerektiği koşulu ikili işlemin kapalılık özelliğidir ve bu koşul sağlanırsa S, * işlemine göre kapalıdır deriz.
Örnek 4.1: Sonlu bir küme üzerindeki bir ikili işlemin sonucu bir tablo ile de gösterilebilir. Örneğin S={a,b,c,d} kümesi üzerinde bir * ikili işlemi tanımlayalım: Tablo 4.1.

Tabloyu yorumlamadaki mantık şu şekildedir: Örneğin b*d işleminin sonucu b ile etiketlendirilmiş satır ile d ile etiketlenmiş sütunun kesişimi ile elde edilir. O halde, b*d=b ‘dir. Benzer şekilde c*d=a, d*c=c, c*c=a ’dır.

47

G.Y.T.E Bil. Müh. Böl.

e etkisiz eleman olmak üzere. Belli ikili işlemlerde. Bazıları için ise hiçbir şey değişmez. eğer x ve y bir kümenin elemanları ise x*y ve y*x de kümenin elemanları olmalıdır. Aşağıdaki son özellik ise sadece etkisiz elemana sahip ikili işlemlerle ilgilidir.E Bil. Tanımın haricinde.y. . x. S’in bir elemanıdır dersek. Bir elemanın tersi tektir ve y=x -1 şeklinde 48 yazılır.Y. Eğer varsa böyle bir elemana etkisiz eleman denir.y) sıralı ikilisi üzerinde tanımlamıştık.1 İkili işlemin tablo ile gösterilmesi Şimdi belli ikili işlemlerin özelliklerini ayırt edebilmemizi sağlayan bazı tanımlara bakalım. Tanım: * bir S kümesi üzerinde bir ikili işlem olsun. İlk tanım * ikili işleminin bir kümenin elemanlarının çiftlerini birleştirdiği ve bu nedenle a*b*c ifadesinin iki değişik şekilde okunabildiği gerçeği ile ilgilidir. Örneğin reel sayılardaki toplama işleminde sıfır bu özelliğe sahiptir: x+0=0+x=x. S kümesindeki tüm x elemanları için x*e=x ve e*x=x eşitliklerinin her ikisi de sağlanması gerekmektedir. Tanım: * bir S kümesi üzerinde bir ikili işlem olsun ve bir e ∈ S etkisiz elemanı olduğunu varsayalım. tüm x. kümenin herhangi bir elemanı ile birleştirildiğinde bu elemanı değiştiremeyen bir eleman vardır. Tanım: Bir S kümesi üzerindeki * ikili işlemi. Birleşme özelliğine sahip olmayan bir ikili işlemden ikiden fazla terim içeren ifadeler için ilk önce hangi elemanların işleme tabi tutulacağını belirtmek amacıyla parantez kullanılmalıdır. Fakat bu işlemlerin sonucu aynı olmayabilir. Bu ifadeyi (a*b)*c yani önce a ve b ‘yi sonra sonucu c ile birleştirmek şeklinde yorumlayabiliriz. Tanım: Bir S kümesi üzerindeki * ikili işlemi.z ∈ S için (x*y)*z=x*(y*z) ise birleşme(associative) özelliğine sahiptir. Müh. Tüm x ∈ S için x*e=e*x=x adlandırılır. Yada a*(b*c) yani a ‘ yı b*c işleminin sonucu ile birleştirmek şeklinde de yorumlayabilirdik. Bu tip ikili işlemler ‘birleşme’ özelliğine sahiptir denir. x*y=y*x=e.y ∈ S için x*y=y*x ise değişme(commutative) özelliğine sahiptir. Bazı ikili işlemler için örneğin reel sayılar üzerindeki çıkarma işleminde iki yorum iki farklı sonuç verir. x’ in tersi bir y ∈ S elemanıdır öyle ki. (Aynı zamanda x=y -1). G. Tamsayılardaki çıkarma işleminde 0 etkisiz eleman değildir zira x-0=x fakat 0-x=-x’ tir. özelliğine sahip bir e ∈ S elemanı * işlemi için etkisiz eleman olarak Dikkat edilirse. Böl.T. tüm x.* a b c d a a d c d b b c b b c c a a c d d b a a Tablo 4. Toplama işlemi gibi x*y=y*x olan bazı ikili işlemler için değişme özelliğine sahiptir denir. Hatırlarsak ikilli işlemi (x.

e2 bir etkisiz eleman olduğuna göre. y*x = x*y = e z*x = x*z = e. O halde.1: *. Fakat e1 de bir etkisiz eleman olduğuna göre e2*e1 = e1*e2 = e2. Tablo 4. 49 . sadece eğer S kümesi sıfır hariç reel sayılar kümesi ve * çarpma ikili işlemi ise x’ in tersidir. Verilen bir cebrik yapının G.2 Cebrik Yapılar Bir cebrik yapı. 4. Müh. etkisiz eleman tektir. Eğer bir etkisiz eleman varsa bu eleman tektir. Bu durumda. Böl. (birleşme kuralı) Böylece x’ in tersinin tek olduğunu ispatlamış oluruz. S kümesi üzerinde değişme özelliğine sahip bir ikili işlem ve e bu işlem altında bir etkisiz eleman olsun.2: Tablo 4.E Bil. Bu durumda açıkça görülüyor ki e1=e2.1 de verilen ikili işlem birleşim özelliğine sahip değildir zira (b*d)*a = b*a = d iken b*(d*a) = b*d = b ‘dir. Dikkat edilirse bu teoremin ispatında ikili işlemin birleşme özelliğine sahip olması gerekli şarttır. Belli bir cebrik yapı için önemli olan çoğu özelliğinin içerdiği işlemlerden tahmin edilebilmesidir.T. Teorem 4. İkili işlemde etkisiz eleman olmayabilir fakat eğer varsa bu eleman tektir. İspat: x ∈ S elemanın tersinin y ve z olduğunu düşünelim. O halde. Teorem 4. Örnek 4. 1/x. Eğer ikili işlem birleşme özelliğine sahip değilse ters elemanın tek olması garanti değildir. Bunun anlamı ortak özelliklere sahip cebrik yapıların sınıflara (ailelere) ayrılabileceğidir.2: *. İspat: e1 ve e2 S kümesinde * işlemi altında etkisiz elemanlar olsun. S kümesi üzerinde bir ikili işlem olsun. bir veya daha fazla küme ile birlikte bir şekilde küme elemanlarını birleştirebilen bir veya daha fazla işlemden oluşur. Benzer şekilde bu ikili işlemin değişme özelliği de yoktur çünkü b*a ≠ a*b ‘dir. e1*e2 = e2*e1 = e1. Bu durumda bir elemanın tersi eğer varsa tektir.x -1 bazen 1/x ile karıştırılabilir.1’e bakıldığında etkisiz elemanın da olmadığı kolayca görülebilir. y = y*e = y*(x*z) = (y*x)*z = e*z =z.Y.

2. φ . O halde. &}.T.…. Örneğin A={a. . c. 4. Kelimenin uzunluğu içerdiği sembol sayısı kadardır. Bu iki özelliğe sahip cebrik yapılara ‘monoidler’ denir. 4. A* kümesindeki elemanlar üzerinde bir ekleme (concatenation) işlemi tanımlayalım.2 Monoidler Yarı-grupların ikili işlemlerindeki tek kısıtlama. Böl. bu alfabeden sonlu sıralı semboller dizisi tanımlayabiliriz ve buna kelime (string) deriz. x. A bir alfabe diyelim ve A üzerindeki tüm kelimelerin kümesi A*’ ı düşünelim.c. Bu nedenle sıradaki cebrik yapı ailesinde birleşme özelliğine bir şart daha ekleyeceğiz. Burada inceleyeceğimiz cebrik yapılar tek bir S kümesi ile birlikte bu kümenin elemanlarını birleştiren tek bir ikili işlemden oluşur.hangi belli yapı ailesine ait olduğunu bulabilmek. Örnek 4. π } (b) A={a. d} ise abd*cabc = abdcabc baaa*ccbabb = baaaccbabb.1 Yarı-Gruplar İlk cebrik yapı sınıfımız için ikili işlemin sadece birleşme özelliğine sahip olması gerekir. *) yapısı bir yarıgruptur. y. (A*.3: A sembollerden oluşan boş olmayan bir küme olsun. δ . Eğer işlem hem birleşme hem de değişme özelliğine sahipse (S. Tanım: Bir monoid etkisiz elemana sahip bir (S. 50 G. A* kümesinin iki elemanı ise x ve y ‘nin eklenme işlemi x*y şeklinde gösterilir ve x ile y kelimelerinin yan yana yazılmaları ile elde edilir.E Bil. x ve y. -. boş olmayan bir küme ve *. b. *) yarı-gruptur. Yani eğer belli bir yapının ‘grup’ olduğunu anlayabiliyorsak bu yapının grupların tüm karakteristik özelliklerine sahip olduğunu varsayabiliriz. (S. β . Bu nedenle. çok fazla ilginç özelliğin ortaya çıkmasına yetecek yapıyı vermez.Y. Böyle bir kümeye alfabe denir. γ .etkisiz elemanın varlığı. ÷ . Bazı alfabe örnekleri şunlardır: (a) A={ α . /. Tanım: S. b. $. bu ailenin tüm elemanlarının hangi karakteristik özelliklere sahip olduğu sonucuna varabilmemize imkan verir. Müh. *) yapısı değişken yarı-grup adını alır. Bu tip bir yapıyı iki gerekli kısımdan oluştuğunu belirtmek için (S. S üzerinde tanımlı bir ikili işlem olsun. +.2. Verilen bir A alfabesi için A* üzerindeki ekleme işlemi bir ikili işlemdir ve tanımdan da açıkça anlaşılacağı gibi bu işlem birleşme özelliğine sahiptir. z} (c) A={ × . Bir A alfabesi verilmişse.*) yapısı S üzerinde * işlemi birleşme özelliğine sahipse yarı-gruptur. %. d. *) şeklinde (bir küme ve bu küme üzerinde bir ikili işlem) gösterebiliriz. Bu özelliğe sahip cebrik yapılara ‘yarı-grup’ denir.

3 Alıştırmalar 1.*) monoid bir grup değildir zira boş olmayan bir x kelimesi için λ boş kelime olmak üzere.Bu şartı monoidlerin şartlarına eklersek ‘grup’ olarak bilinen cebrik yapıyı tanımlamış oluruz. 4. Bu şart da kümenin her bir elemanın işleme göre tersinin olduğudur. monoidleri tanımlayan iki şarta ek olarak bir üçüncü şartı daha sağlar. birleşme özelliğine sahip bir ikili işlemde ters elemanın tek olduğunu ispatlamıştık.S kümesinin bir A kümesinin tüm alt kümelerini içeren bir küme olsun ve tüm X. A* kümesine boş kelimeyi (empty string) yani hiçbir sembol içermeyen kelimeyi eklediğimizi düşünelim. Tanım: Her bir elemanın tersinin olduğu monoide (S. (i) (ii) (iii) ∩ işleminin S üzerinde değişme özelliği var mıdır? Etkisiz elemanı nedir? Eğer varsa hangi elemanların tersi vardır? Bunların tersleri nelerdir? 2.4 ‘te tanımladığımız (A* ∪ { λ }.*) yapısı bir monoiddir.Y. O halde. x*y = y*x = λ şartının sağlayan başka bir y kelimesi bulamayız.Eğer *.E Bil.2. Yani (S.S kümesinin bir A kümesinin tüm alt kümelerini içeren bir küme olduğunu ve bu küme üzerinde kesişim ∩ ikili işlemini düşünelim. *) çifti şu üç şartı sağlar: (G1) *. aynı zamanda değişme özelliğine de sahipse monoid değişken monoid diye adlandırılır. Bu nedenle. (G3) S’ in her bir elemanının tersi mevcuttur. Müh.T. (A* ∪ { λ }. Böl. Örnek 4. Boş kelimeyi λ ile gösterirsek.5: Örnek 4. *) grup denir. . tüm x ∈ A* ∪ { λ } için x* λ = λ *x = x ‘dir. Örnek 4.4: Örnek 4. 4. Hatırlarsak. (i) * işleminin S üzerinde bir 51 ikili işlem olduğunu G. Y ∈ S için X*Y = (X-Y) ∪ (Y-X) olsun.3 ‘te kelimeler üzerindeki ekleme işlemini tanımlamıştık. A* ∪ { λ } kümesinde λ haricinde hiçbir elemanın ekleme işlemi altında bir tersi yoktur. (G2) bir etkisiz eleman mevcuttur.3 Gruplar Cebrik yapıların tek bir işlem içeren en önemli ve ilginç örneklerinin çoğu. S üzerinde birleşme özelliğine sahiptir.

x ≤ y xoy = ⎨ ⎩ y.[4]} kümesinin çarpım modulo 5 işlemi altında bir grup olmadığını fakat Z/5 –{[0]}={[1]. x ≥ y x*y = ⎨ ⎩ y. x < y (x.[2].[1]. . Müh. Z/4 – {[0]} kümesi çarpım modulo 4 işlemi altında bir grup mudur? 52 G.gösteriniz.*) yapısının yarı-grup olduğunu gösteriniz. x > y şeklinde tanımlarsak.y ∈ IN) şeklinde tanımlanmış olmak üzere (IN.[3].*) yapısını düşünelim.(IN. Bu yapı monoid midir? Neden? IN üzerinde o ikili işlemini ⎧x.[2]. Böl. (IN. o ) yapısı yarı-grup mudur? Monoid midir? 4.E Bil.T.Z/5 ={[0].[3].[4]} kümesinin bu işlem altında bir grup olduğunu gösteriniz. ⎧x.Y. (ii) (iii) (iv) (v) * işleminin değişme özelliği var mıdır? * işleminin birleşme özelliği var mıdır? Etkisiz elemanı var mıdır? Varsa nedir? Eğer etkisiz eleman varsa X ∈ S elemanının tersi nedir? 3.* ikili işlemi.

Herhangi bir (G. Bu denklemin her iki tarafını a -1 ile çarparsak: a -1 (ax)= a -1 b (a -1 a)x= a -1 b ex= a -1 b x= a -1 b. S üzerinde birleşme özelliğine sahiptir.5 Gruplar ve Yarı-Gruplar 5. n∈ Z+ olmak üzere xn=x*x*…*x (n tane) ve x ∈ Z.Y.*) bir grup ise sol ve sağ sadeleşme kuralları uygulanabilir yani. Sadece yanlış anlamalara imkan verecek iki ikili işlemi birbirinden ayırt etmek için kullanacağız. Müh.*) grubun en belirgin özelliği büyüklüğü yani grubun temelini oluşturan G kümesinin eleman sayısıdır.E Bil.T.*) grubunun order’ı G kümesinin kardinalitesidir ve |G| şeklinde gösterilir. Ayrıca aşağıdaki gibi x’ in üslerini tanımlayacağız. (G2) bir etkisiz eleman mevcuttur. . Teorem 5. Böl. *) çifti şu üç şartı sağlar: (G1) *.1: (G. Yani (G. Bu konuda daha önce bahsettiğimiz üç cebrik yapı içerisinde en önemli olan grup yapısından bahsedilecektir.1 Gruplar ve Bazı Grup Aileleri Tanım(Grup): Her bir elemanın tersinin olduğu monoide (G. ax=ay ifadesinin anlamı x=y (sol sadeleşme kuralı) 2. İspat: ax=b olsun.x. xa=ya ifadesinin anlamı x=y (sağ sadeleşme kuralı) Teorem 5. Buna (G. Bu çözümün tek çözüm olduğunu göstermemiz 53 G. (b) ya=b denkleminin y=ba -1 şeklinde tek bir çözümü vardır.olmak üzere xn=(x -1)|n| =x-1* x-1*x-1*…* x-1.y∈G ise 1. (a) ax=b denkleminin x=a -1b şeklinde tek bir çözümü vardır ve.*) grubunun order’ı denir. (G3) S’ in her bir elemanının tersi mevcuttur. -1 b denklemin bir çözümüdür. *) grup denir. Tanım: (G.(n tane) Ayrıca etkisiz elemanı da şu şekilde tanımlarız: x0=e.2: (G. b ∈G ise. Bu bölümde ve bundan sonraki bölümlerde belirtilmemiş ikili işlemler içeren ifadeler yazarken * simgesini göz ardı edeceğiz. Böylece x=a gerekir.*) bir grupsa ve a. a. Örneğin x*y yerine xy yazacağız (ancak çarpma işlemi ile karıştırmamalıyız).

Böl. n∈ Z elemanı için n>0 olmak üzere.*) grubu.a. .+) grubunun halka olduğunu ve üretecinin 1 olduğunu gösteriniz.1.1. Örnek 5.1.c} ‘nin her elemanı an biçiminde yazılabilir ve bu duruma a grubun bir üretecidir (generator) denir.T. Çözüm: Etkisiz eleman 0. ve 1 elemanının tersi -1 ‘dir.1: (Z. Teorem 5. ax1 = ax2 x1 = x2 Böylece x=a-1 b tek çözümdür.3: Eğer (G. Aslında kümenin her bir elemanını a’ nın kuvvetleri biçiminde göstermek için sonsuz sayıda yol vardır.E Bil.1 Halka (Cyclic) Grupları Tablo 5. Örneğin.1’deki Cayley tablosu ile tanımlanmış grubu ele alalım: * e a b c e e a b c a a b c e b b c e a c c e a b Tablo 5. 54 G.*) sonlu bir grupsa. 5. yazabiliriz. Verilen herhangi bir eleman için bu gösterim aynı değildir. n=1+1+…+1 (n tane) =n. Doğal olarak aklımıza diğer başka elemanlar da grubun üreteci midir sorusu aklımıza gelir.+) halka grubudur ve 1 bir üreteçtir.1.b. {e. İkinci teorem her bir elemanın her satır ve sütunda tam olarak bir kere bulunmasını garantiler. n= (-1)+ (-1)+…+ (-1) (n tane) = |n| (-1) = n.x1 ve x2 her ikisi de ax=b ‘nin çözümü olsun. n=0.Y.*) grubunun üreticidir. (G. a3=c ve a4=e ‘dir. Her bir elemanı n bir tamsayı olmak üzere an biçiminde yazabileceğimizden bu grup için a1=a. n bir tamsayı olmak üzere her bir g∈ G için bir a∈ G elemanı mevcutsa halkadır denir. Bu iki teoremin yararlı bir sonucu sonlu sayıda elemana sahip bir grubun Cayley tablosuna yerleştirilmesidir. n<0 ise.1=n. bu grubun Cayley tablosunda G’ nin her elemanı her bir satır ve sütunda sadece bir kez yer alır. Müh.1. Tanım: (G. b=a2=a6=a-2 vs. Böylece (Z. O halde. n=0 ise. a2=b.*) grubu a tarafından üretilmiştir denir ve a (G. En az bir tane üretece sahip gruplara halka denir. c elemanının da bir üreteç olduğunu fakat n çift ise bn=e ve b tek ise bn=b olduğundan b ‘nin bir üreteç olmadığını söyleyebiliriz.

1 3 2 Bütün bu dönüşümlerin kümesine eşkenar üçgenin simetrileri kümesi denir. üç tane rotasyonları içeren. bu üçgen saat yönünün tersine merkezinden 120o döndürülürse. 1 2 3 Şimdi bu üçgenin köşelerinin yerlerinin değişimine yol açacak olası dönüşümlerini düşünelim. ve 3 ile numaralandırılmış eşkenar üçgene göz atalım.1 Şekil 5.5. . L2 L3 L1 Şekil 5. üç tane de aşağıdaki L1.1. Örneğin.E Bil. Bu tip.2 her bir dönüşümden sonra köşelerin pozisyonlarını göstermektedir.T.2 Dihedral Gruplar Aşağıdaki şekilde köşeleri 1. 55 G.Y. Müh. Böl.2. 3 1 2 Üçgenin en tepe noktası (1) ile bu noktanın karşısındaki kenarın orta noktasını birleştiren doğrudan yansıması ise. L2 ve L3 doğrularında yansımaları içeren altı tane simetri vardır.

Şekil 5. m3} kümesini ve * işlemini düşünelim ve a*b=ab ‘nin anlamı ‘a dönüşümünden sonra b dönüşümünü uygula’ olsun. Müh.3 Ortaya çıkan sonuç tek bir m2 dönüşümüne eşittir ve r1m1=m2 yazılabilir.2 T={r0.Bu nedenle. r2.Simetri Dönüşümün Sonucu 1 1 r0: saatin tersi yönde 0 o döndürme 2 r1: saatin tersi yönde 120 o döndürme 2 r2: saatin tersi yönde 240 o döndürme 2 m1: L1 de yansıma 2 m2: L2 de yansıma 2 m3: L3 de yansıma 2 3 1 3 1 3 2 2 1 1 3 3 3 2 1 3 3 1 1 1 3 1 2 2 1 3 2 3 3 Şekil 5. m1. r1. m2.Y.3 bu iki dönüşümün sonucunu göstermektedir.2’de gösterilmiştir 56 G.T. Böl. Şekil 5.E Bil. r1*m1 ‘in anlamı ‘üçgeni saat yönünün tersine 120o çevir ve sonucu L1 üzerinde yansıt’. T kümesinin * işlemi altındaki Cayley tablosu Tablo 5. . * işlemi değişme özelliğine sahip değildir zira m1r1=m3 ‘tür.

. n. Böl. S’ in bir permutasyonu S’ ten S’ e bir bijeksiyondur. dereceden dihedral grup şeklinde isimlendirilir.) S3’ün aşağıdaki gibi 6 elemanlı p1. p6 olduğunu tahmin etmek zor değildir. …. Etkisiz eleman r0 ‘dır ve her bir elemanın tersi vardır. p1(1)=2 p1(2)=4 p1(3)=3 p1(4)=1.*) grubu genellikle D3 şeklinde ifade edilir ve eşkenar üçgenin simetri grupları veya 3. p1 bijeksiyonu için şunu yazabiliriz: p1= 1 p1 (1) 2 p1 (2) 3 p1 (3) 4 p1 (4) = 1 2 3 4 2 4 3 1 . T üzerinde bir ikili işlemdir ve (T.Yani p1’ i şu şeklide de yazabiliriz: p1= 2 1 4 3 4 2 1 3 Şimdi de A={1.* r0 r1 r2 m1 m2 m3 r0 r0 r1 r2 m1 m2 m3 r1 r1 r2 r0 m3 m1 m2 r2 r2 r0 r1 m2 m3 m1 m1 m1 m2 m3 r0 r1 r2 m2 m2 m3 m1 r2 r0 r1 m3 m3 m1 m2 r1 r2 r0 Tablo 5.3} kümesini düşünelim ve S3 A’ nın tüm permutasyonlarının kümesi olsun. Belli bir bijeksiyonu tanımlamak için kullanılan yol genellikle S’ in tüm elemanlarının eşleşmelerinin etkilerini göstermektir.2 Permutasyon Grupları Tanım: S boş olmayan bir küme olsun.2.4} ise şu şekilde bir p1 bijeksiyonu tanımlayabiliriz.2 Açıktır ki *. S={1. dereceden dihedral grup n kenarlı düzgün çokgenin simetri grubudur. Öte yandan her dönüşüm bir fonksiyon olarak düşünülürse * işleminin birleşme özelliğine sahip olduğu kolayca gösterilebilir. 5.*) ‘in değişme özelliğine sahip olmayan bir grup olduğunu gösterebiliriz. Örneğin. p1’i göstermenin daha uygun yolu.E Bil.Y. Önemli olan her bir elemanın altındakinin uygun bijeksiyondaki görüntüsünün olmasıdır. (T. p2. 57 G. 2n tane elemanı vardır ve Dn şeklinde gösterilir. ilk satırı S ‘in elemanlarından ve ikinci satırı bunlara karşılık gelen görüntülerinden oluşan bir dizi kullanmaktır.3. İlk satırda listelenen S’ in elemanlarının sırası önemli değildir. Müh. Benzer simetri grupları tüm düzgün çokgenler için de geçerlidir. (S3 notasyonunu kullanmamızın sebebi kümenin 3 elemanlı olduğunu belirtmektir.2.T.

3 deki gibidir.E Bil. Örneğin 1 elemanını alalım. İşlem açıkça görüldüğü gibi bir ikili işlemdir zira S üzerindeki bijeksiyonların bileşkesi yine S üzerinde bir bijeksiyondur. Böl. o halde p3p5=p4 yazabiliriz. (S3. * p1 p2 p3 p4 p5 p6 p1 p1 p2 p3 p4 p5 p6 p2 p2 p3 p1 p6 p4 p5 p3 p3 p1 p2 p5 p6 p4 p4 p4 p5 p6 p1 p2 p3 p5 p5 p6 p4 p3 p1 p2 p6 p6 p4 p5 p2 p3 p1 Tablo 5. p3p5 bijeksiyonu altında 1’ in görüntüsü 1’ dir.3 58 G. . p3p5= 1 2 3 3 1 2 1 2 3 1 3 2 . p3p5 bijeksiyonunu temsil eden diziyi bulabilmek için bijeksiyonun A’ nın her bir elemanı üzerindeki etkisini bulmamız gerekir.T. p5 dizisi bize 3→1 verir. Müh.p1= 1 2 3 1 2 3 1 2 3 1 3 2 p2= 1 2 3 2 3 1 1 2 3 3 2 1 p3= 1 2 3 3 1 2 1 2 3 2 1 3 p4= p5= p6= S3 üzerinde tanımlanabilecek doğal bir ikili işlem vardır ki bu fonksiyonların birleşmesidir.Y. pipj (pi.*) için Cayley tablosu. Dizi biçiminde şöyle yazabiliriz: p3p5= 1 2 3 3 1 2 1 2 3 3 2 1 . Bu nedenle. p3 dizisinde 1→3 ‘tür. 1 2 3 3 2 1 = Bu dizi p4’ü temsil eden dizidir. Bunu şu şekilde gösterebiliriz: p3p5= 1 2 3 3 1 2 1 2 3 1 ? ? 1 2 3 3 2 1 = Bu işlemi A’ nın diğer elemanları ile de tekrarlarsak. Örneğin p3p5 ‘i düşünelim. tablo5. Bu nedenle. pj∈S3) pi ve pj bijeksiyonlarının bileşkesi anlamına gelir.

Cayley tablolarının isimlendirilme dışında aynı olması demek.o) şeklinde verilmiş iki grup varsa bir izomorfizm bijective bir f:G→G’ fonksiyonudur öyle ki. r2. Bu bire-bir eşleşme grup yapısını muhafaza etme özelliğine sahip bir bijective fonksiyondur. m2.3 Morfizm ve Grup Kodları 5. ikinci elemanı S’in diğer n-1 elemanında biriyle vs. Böl. 5. p1. İlk tabloda r2 ‘nin olduğu yerlerde ikinci tabloda p3. .*) n. Herhangi bir pozitif n tamsayısı için * bijeksiyonların bileşkesini ifade etmek üzere. İki sonlu grup bu şekilde ilişkilendirilmiş ise ‘izomorfik’ olarak adlandırılırlar. Bu da bize toplamda n! olası bijeksiyon verir.4 Tablo 5.4’deki gibidir.*) yapısının değişme özelliğine sahip olmayan bir grup olduğunu kolayca doğrulayabiliriz.T.2.E Bil.1 İsomorfizm (Isomorphism) Daha önceki konularda üç önemli grup ailesi (halka grupları. eşleştirilebilir. Bu nedenle S’ ten S’ e bijeksiyon tanımlarken S’ in ilk elemanı. 3 elemanlı bir kümenin D3 dihedral grubu ve S3 permutasyon grubu için Cayley tablosu. Örneğimizde iki küme elemanları nasıl etiketlendirilirse etiketlendirilsin farklıdır ve ikili işlemleri aynı değildir. dihedrak gruplar ve permutasyon grupları) örneklerini incelemiştik. Müh. ….*) ve (G’. D3’ ün elemanları ve S3 ‘ün elemanları arasında bire-bir eşleşme olması demektir. Şekil 5.Y. * r0 r1 r2 m1 m2 m3 r0 r0 r1 r2 m1 m2 m3 r1 r1 r2 r0 m3 m1 m2 r2 r2 r0 r1 m2 m3 m1 m1 m1 m2 m3 r0 r1 r2 m2 m2 m3 m1 r2 r0 r1 m3 m3 m1 m3 r1 r2 r0 * p1 p2 p3 p4 p5 p6 p1 p1 p2 p3 p4 p5 p6 p2 p2 p3 p1 p6 p4 p5 p3 p3 p1 p2 p5 p6 p4 p4 p4 p5 p6 p1 p2 p3 p5 p5 p6 p4 p3 p1 p2 p6 p6 p4 p5 p2 p3 p1 Tablo 5. r1. tablo 5. m3 kullanırsak iki tablo aynı olur. p2. Birleşme özelliği ise fonksiyonların bileşkesinin birleşme özelliğinden gelir. dereceden simetrik grup şeklinde adlandırılan bir gruptur. Öte yandan. Daha ciddi bir ifadeyle: (G.….4’deki tabloları karşılaştırırsak ilginç bir şekilde her iki tablonun isimlendirmeler dışında aynı olduğunu görürüz.3. g1* g2 ‘nin görüntüsü G’ ‘nün elemanıdır ve o işleminin g1 ve g2 ‘nin görüntülerine uygulanması işleminin sonucudur.3’ te bu düşünceler özetlenmiştir. p6 dönüşümleri yerine sırasıyla r0. S’in herhangi bir elemanıyla. Eğer S={1. İzomorfik olmak grupların aynı olması demek değildir.n}ise bu durumda |S|=n ve permutasyonlar kümesi Sn n(n-1)(n-2)…1=n! elemanlıdır. (Sn. Bu tip bir fonksiyona izomorfizm denir. m3 ‘ün olduğu yerlerde p6 vardır vs.(S3. 59 G. izomorfik gruplar arasında çok yakın bir ilişki vardır öyle ki elemanları aynı olmasa da yapıları aynıdır ve bir şekilde bu ilişkiyi matematiksel olarak tanımlamamız gerekir. m1.

g1. n>3 için bu grupların orderı eşit değildir. 60 G. Müh. Örnek 5.+)’ dan (IR+. f(g2) G’ ‘de birleşim f f(g1) º f(g2)⎫ ⎬ Aynı f(g1 * g 2 ) ⎭ g1* g2 Şekil 5.y∈IR ise f(x+y)=f(x). m1→p4. g2 ∈G için f(g1*g2)= f(g1) o f(g2) ‘dır. m2→p5.ekseninin pozitif kısmındaki tüm yatay doğrular grafiği tam olarak bir yerde kesiğine göre f bir bijeksiyondur. Böl. r1→p2.2: (IR. Çünkü. Dn→Sn şeklinde bir bijeksiyon mevcut değildir. f’ in bijeksiyon olduğunu. derece bir dihedral ile izomorfik midir diye sorarsak cevap hayırdır. m3→p6 şeklinde tanımlanır. r2→p3. b. n derece bir dihedral için |Dn|=2n iken |Sn|=n! ‘dir. f: IR→IR+ ve f(x)=2x fonksiyonunun (IR.x) gruplarını düşünelim. Bu grafik şekil 5.o) grubu ile izomorfiktir deriz ve (G.*) grubundan (G’. +) ve (IR+.*) ≅ (G’.x)’ ye bir izomorfizm tanımladığını gösteriniz. Eğer böyle bir fonksiyon varsa (G.E Bil. D3 ‘ten S3’ e bir izomorfizm f: r0→p1.f(y) olduğunu.5 y. O halde. Daha genelleştirip n elemanlı bir kümenin tüm permutasyonlarının grubu n. . Çözüm: İki şeyi göstermemiz gerekir: a.Ayrıca.4 Tanım: (G.T. x. f ‘in bijeksiyon olduğunu doğrulamanın en kolay yolu y=f(x) ‘in grafiğini çizmektir. y y=2x x Şekil 5.Y.o) şeklinde yazarız.*) grubu (G’. g2 G ‘de birleşim f f(g1).4 ‘te gösterilmiştir.o) grubuna bir izomorfizm bir bijective f:G→G’ fonksiyonudur ve tüm g1.

iki grubun izomorfik olmadığını göstermek için bir grup için geçerli diğeri için geçersiz olan bir özellik bulmak gerekir. (1) e. sadece ve sadece (G2. maddeyi uygularsak bu iki grubun izomorfik olmadığını söyleyebiliriz.o) halka ise halkadır. Bu özelliklerin bir kısmı aşağıdaki teoremde listelenmiştir. 5.*) ‘da bir etkisiz eleman ise f(e) (G2. (3) a-1 (G1.f(x+y)=2x+y = 2x.2 Morfizmler (G. Teorem 5. (A.x)’ ya bir izomorfizm olduğunu göstermiş olduk. (6) Eğer a∈G1 ise |a|=|f(a)|.o) değişme özelliğine sahip bir grupsa değişme özelliğine sahiptir. Yani.3: D3 ve (Z/6. İki grubun izomorfik olup olmadığını belirlemek için birçok deneme yanılma yapmak gerekir ve bu da özellikle grupların orderları büyükse çok zaman alır. Böl.f(y) O halde f’ in (IR.*)’ ya bir izomorfizm tanımlar. *).3: Eğer f:G1→G2 (G1. +6) değişme özelliğine sahipken D3 değildir. Bu zaman izomorfizmin bilinen özellikleri kullanılarak azaltılabilir. Bijective koşulunu kaldırırsak ‘morfizm’ olarak adlandırdığımız daha genel bir yapı-koruyan fonksiyon tanımlarız. Örnek 5. (2) (G1. +6) grupları izomorfik midir? Çözüm: Teorem 5.o) şeklinde iki cebrik yapı verilmişse.Y.o) ‘da bir etkisiz elemandır. Müh.2y = f(x). (G1.*)’ dan (B.3. *)’ da a’ nın tersi ise f(a-1).o)’dan (G1.E Bil. Bu özelliklerin izomorfik gruplara uygulanabileceğini ve bu özelliklerden birinin olmaması durumunda sorulan iki grubun izomorfik olamayacağını kanıtlamak çok zor değildir. İzomorfizm Prensibi İki grubun izomorfik olduğunu göstermek için birinden diğerine bir izomorfizm bulunmalıdır. o) ‘da tersidir. Morfizmler sadece grup çiftleri arasında değil aynı zamanda herhangi iki cebrik yapı arasında da tanımlanabilir. Çünkü (Z/6.T.*) ve (B. Tanım: (A.o) grupları arasında bir morfizm ise.o) gruplarının izomorfik olması için bijective ve ayrıca grubun yapısını devam ettiren bir f:G→G’ fonksiyonu tanımlayabilmemiz gerekir. f(a)’ nın (G2.*) ve (G’. iki grubun izomorfik olmadığını göstermek için bir grubun sahip olduğu diğerinin sahip olmadığı bir grup özelliği bulunmalıdır. . Bu nedenle.*) ve (G2.2’ deki 2. (4) f -1: G2→G1 ters fonksiyonu (G2.o)’ ya bir morfizm 61 G.+) ‘dan (IR+. f(a-1)=[f(a)]-1.*) sadece ve sadece (G2. Öte yandan iki grubun izomorfik olduğunu göstermek için ortak özelliklere sahip olduklarını göstermek yeterli değildir. (5) (G1.

A’ daki birden fazla elemanın görüntüsü olan elemanlar olabilir.o) da değişme özelliğine sahiptir.4: (A. Böl.*) bir monoid ise (f(A). a2∈A için. o) ‘da tersidir.o)’ ya bir morfizm olsun. (f(A). (b) (A.o) ile yer değiştirilebilir. f:Z→Z.*) ve (B. Böylece f’ in bir morfizm olduğunu kanıtlamış olduk.*) ve (B. Bir izomorfizm hem surjective hem de injective olan bir morfizmdir. f(x+y) = 2(x+y) = 2x+2y =f(x)+f(y).*)’ da a’ nın tersi ise f(a-1). Teorem 5.5: (A.+)’dan (Z. Eğer surjective ise bu morfizm epimorfizm olarak adlandırılır. f(a1*a2)= f(a1) o f(a2) Bir morfizm surjective olmak zorunda değildir o halde B ‘de.*) ve (B.*) bir yarı-grup ise (f(A). * işlemi altında A’nın birçok özelliğinin.*) bir grup ise (f(A).o) da öyledir. (a) (A. Müh. Örnek 5. o işlemi altında görüntü kümesi f(A) ‘da korunmasıdır. (A. f(x)=2x şeklinde tanımlanmış olsun.o) da yarı-grup tur. (3) a-1 (A. o) cebrik yapılar ve f:A→B. (4) (A.y∈Z için f(x+y)=f(x)+f(y) olduğunu göstermeliyiz. o) cebrik yapılar ve f:A→B bir morfizm olsun. f(a-1)=[f(a)]-1. Fonksiyon injectivedir fakat surjective değildir.T.Y. Çözüm: Burada tüm x. Bu iki nokta. Benzer şekilde bir morfizm injective olmak zorunda değildir o halde B ‘de. Görüntü kümesi çift tamsayılar kümesi (sıfır dahil) IE ‘dir ve teorem 5. IE kümesi toplama işlemi altında bir gruptur.4(c) ‘nin sonucunu doğrulayabiliriz.o) yapısı (A. (A. bir bilgisayarın hafızasının bir yerinden başka yerine olduğu gibi kısmen yakın mesafede 62 G. (c) (A.+) grubunu düşünelim. Bu durumda. Teorem 5. Yani.E Bil.o) da monoid dir. f(a)’ nın (f(A).*) değişme özelliğine sahipse (f(A).+)’ya bir morfizm olduğunu ispatlayınız. A’ daki herhangi bir elemanın görüntüsü olmayan elemanlar olabilir. .o) ‘da bir etkisiz elemandır.3 Grup Kodları Modern teknolojinin birçok uygulaması bir noktadan diğerine veri iletimini içerir.3. f ‘in (Z.o) da grup tur.*)’ dan (B.f:A→B fonksiyonudur öyle ki tüm a1. (2) (A.*)’ ın morfik görüntüsü olarak adlandırılır. 5. Eğer morfizm surjective ise (f(A).o) cebrik yapıları arasındaki morfizmler ile ilgili önemli olan.*) bir halka grubu ise (f(A). (1) e. yukarıdakilerde (B. (A. (f(A).*) ‘da bir etkisiz eleman ise f(e). İnjective bir morfizme monomorfizm denir.o).4: (Z.

(c) Ayrı bitlerde oluşan hatalar birbirinden bağımsız oluşur. yanlış iletilen bir kelime için hata sayısının bir olma ihtimali en yüksektir. uydu haberleşmelerindeki gibi binlerce kilometre uzakta da olabilir.Y.de olabilir. almayı beklediğimiz kelimeler kümesine dahil olmamalıdır. Eğer hatayı tespit edemezsek bunu düzeltme imkanımız da yoktur. Her iki durumda da sistemin gerekli özellikleri aynıdır. Bir iletim kanalından iletilen verilerin. Asıl kelime belirlenemese bile en azından hatanın tespit edilmesi verinin tekrar istenmesine olanak sağlar. Eğer 000 kelimesinde çift hata meydana gelir ve 011 alınırsa. Öte yandan. 001 veya 010 ‘dur. Yukarıdaki örnekteki kelimeler biribirine çok yakındır. (d) İletilen kelimeyi oluşturan bitlerin her birinde hata olma oranı aynıdır. çift hata tespit edilemez zira bir kelimenin herhangi iki basamağında meydana gelecek hata kümenin başka bir elemanına dönüşür. Ancak unutmamak gerekir ki. Bunlar iletimde hataya sebep olur ve gönderilen kelimenin alınan kelime ile aynı olmamasına sebep olur.E Bil. Bu hatayı tespit edebilmenin imkanı yoktur zira 011 de bu kümenin elemanıdır ve alma ihtimali olduğumuz kelimelerden biridir. Bu örnek hatayı tespit edebilmek için gerekli bir özelliği vurgulamaktadır: yanlış iletilen kelime. böylece 011 kelimesinin alındığını düşünelim.1} alfabesinden oluşan kelimeler) şeklinde düşünebiliriz.011.010} kümesinin elemanları hala birbirine çok yakındır. .010} kümesinin elemanları olduğunu düşünelim. hata meydana geldiğini bilsek de hatanın nerede olduğunu bulamayız. Verinin iletildiği bir iletişim kanalı vardır ve kanalın bir ucundan alınan veri gönderilen veri ile aynıdır. Bu durumda bir veya iki basamaktaki hatalar tespit edilebilir ve tek bir hata olmuşsa düzeltilebilir.111} kümesinin elemanlarını ilettiğimizi düşünelim. 011 kelimesi alınacaktır ve bu kelime almayı beklediğimiz bir kelime değildir. Bu kümeyi B3 ile gösteririz ve B3={000. Şimdi hata bulma ve düzeltmenin gerekli özelliklerini açıklamak için birkaç örneğe bakalım. Amaçlarımız doğrultusunda konuyla ilgili tüm veriyi her biri 0 veya 1 olan basamaklardan oluşan stringler ({0. İletim hataları konusunda şu varsayımları yapmamız yararlı olur: (a) İletilen verinin bir veya daha fazla bitinde 1’in 0’ a veya 0’ ın 1’ e dönüşmesi şeklinde oluşurlar (b) 1’ in 0’ a dönüşümü ile 0’ ın 1 ‘e dönüşümü ihtimali aynıdır.100. Herhangi bir hata kümenin başka bir elemanına dönüşür. 010 kelimesinin iletildiğini ve 3. Böl.101. tek hata meydana geldiğini 63 G.001. (e) n<m için n tane hatanın olma olasılığı m tane hatanın olma olasılığından daha fazladır o halde. Öte yandan çift hatalar düzeltilemeyecektir.010.111}. dış kaynaklardan gürültü gelmesi kaçınılmazdır. Bunun yerine iletilen kelimelerin {111.100. 011 kelimesini almışsak ona en yakın 111 kelimesini almamız gerektiğini anlarız. alınan kelimenin hatalı olduğunu anlayabilmek ve mümkünse gönderilen asıl kelimeyi belirlemek çok önemlidir.T. Öte yandan. Tek hatanın olma ihtimalinin en yüksek olduğunu kabul edersek iletilen kelime büyük ihtimalle 111.100. Bu durumda 010 kelimesinin 3. Örneğin. uzunluğu 3 olan ikili kelimeler kümesinin tüm elemanları olduğunu düşünelim. {111. Bu tip kelimelere ikili kelimeler (binary words) ve bunların basamaklarına bit denir. her ne kadar iletim sistemimizin tamamen güvenli olmasını istesek de zaman zaman bazı hataların olması.001. basamağında hata meydana gelirse. Müh. basamakta hata olduğunu. Sadece {000.001. Bu nedenle.110.

x=001101 ve y=111110 ise iki kelime birinci. Böl. bir hata tespit edilebilir çünkü bu durumda tek sayıda bir vardır. Tanım: x ve y.E Bil.y) ≥ 0 (b) d(x.y)=0 sadece ve sadece x=y ise (c) d(x. (a) d(x. Bn. fakat düzeltemeyiz. Eğer bu kategoriye düşen bir w’ kelimesi alınmışsa. hatalar düzeltilemez çünkü 64 G. Bunlara kontrol basamağı (check digits) denir ve alınan kelimenin bir kısmının veya tamamının doğruluğunu kontrol etmek için kullanılırlar. Müh.varsayıp esas gönderilenin 111 olduğunu zannedebiliriz.z) (X kümesi üzerinde bu özelliklere sahip herhangi bir d:X x X→IR+ ∪{0} fonksiyonuna metrik adı verilir. Encoding fonksiyonu E: Bm→Bm+1 şeklindedir ve örneğin eğer m=4 ise E(0011)=00110 ve E(1000)=10001.y ve z için aşağıdaki uzaklık özelliklerini göstermek çok zor değildir. Genellikle bu kelimenin sonuna bir veya daha fazla bit ekleyerek yapılır. Böyle bir fonksiyona encoding fonksiyonu.n) blok kodu denir. Bu nedenle uzaklık Bn kümesi üzerinde bir metriktir. o halde D’ nin tanım kümesinin codeword olmayan elemanları da vardır.y)=4 ‘tür. w’ codeword’ üne en yakın yani en az sayıda bitte farklılaşan codeword’ tür.Y. D(w’)=D(w) öyle ki w. Pratikte hataların tespiti ve düzeltimi. Çift parite kontrol kodu için tek kontrol basamağı kullanılırsa.y)= d(y. beşinci ve altıncı bitlerde farklılaşır. Bu örnekler hata tespitinin hata düzeltmekten daha kolay olduğunu gösterir. codeword’ ler kümesi Bn’ in öz alt kümesidir. . n uzunluğundaki x.x) (d) d(x. Bu nedenle d(x. En basit encoding fonksiyonu codeword’ teki 1’ lerin sayısını çift sayı yapacak şekilde seçilen bir biti kelimenin sonuna ekler. Her codeword Bm içinde tek bir kelimeye karşılık gelmek zorunda olduğundan bir encoding fonksiyonu injective olmalıdır. Bu kelime kümesi için iki tane hatayı tespit edebilir. Böyle bir koda çift parite kontrol kodu (even parity check code) denir.z) ≤ d(x. bu fonksiyonun görüntü kümesinin elemanlarına da codewords denir. Buna ‘en yakın komşu kodlaması’ denir.y) şeklinde gösterilir ve x ve y ‘nin farklılaştığı basamak sayısına eşittir. m<n olduğundan. kelimeleri iletimden önce kodlayarak gerçekleştirilir. n uzunluğunda ikili kelimeler olsun.) Başarılı bir hata tespiti ve düzeltimi için olası iletilecek kelimeler kümesindeki farklı kelimeler arasındaki uzaklığın olabildiğince çok olması makbuldür. Böylece iletilen herhangi n uzunluğunda bir ikili kelime gönderilecek bilgiyi taşıyan bilgi biti denilen m basamak ile hata tespiti ve düzeltilmesine yarayan r=n-m kontrol basamağından oluşur.T. x ve y arasındaki uzaklık (Hamming uzaklığı) d(x. Öte yandan. Öte yandan. Her bir encoding fonksiyonu için E(x)=y olmak üzere bir codeword ‘ü (y∈Bn ) x∈Bm ’a eşleştiren bir D: Bn→Bm ∪ {‘hata’} decoding fonksiyonu vardır. ikisi de olası iletilecek kelimeler kümesindeki kelimelerin birbirinden farklılığına bağlıdır.y)+ d(y. Bir E: Bm→Bn encoding fonksiyonu ve bir D: Bn→Bm ∪ {‘hata’} decoding fonksiyonu içeren bir coding/encoding prosedürüne (m. kodlama mekanizmasını E: Bm→Bn şeklinde bir fonksiyon olarak görebiliriz. Örneğin. Eğer en yakın komşu tek değilse D(w’)=’hata’ diyebiliriz. ikinci. n uzunluğundaki tüm ikili kelimelerin kümesini temsil ediyor dersek.

İspat: Bir codeword’ te herhangi sayıdaki hata. Teorem 5. 100010)=4 d(100010.7: Bir kod sadece ve sadece minimum uzaklığı en az 2k+1 ise k-hata düzeltimidir. Örneğin. Teorem 5. E(00)=001000 E(10)=100010 E(01)=010100 E(11)=110001. 2k+1= olduğundan kod 1-hata düzeltimidir. Bir kodun minimum uzaklığı ayrı codeword çiftleri arasındaki tüm uzaklıkların minimumu olarak tanımlanır. 65 G. 100010)=3 d(010100. x ve y ‘nin toplamı x⊕y şeklinde gösterilir ve +2 toplam mod 2 olmak üzere. Kontrol basamakları içeren kodlar için her bir codeword çifti arasındaki uzaklık aynı olmak zorunda değildir o halde. Hataların tespit edilebilmesi ve düzeltilebilmesinin codewordler arasındaki uzaklığa bağlı olduğunu görmüştük. k-hata tespiti (k-error detecting). Bundan dolayı k veya daha az hata tespit edilebilir ve böylece kod k-hata tespitidir.hatanın nerede olduğunu söylemek mümkün değildir. kodun hata bulma ve düzeltme kapasitesini belirleyen faktör codeword çiftleri arasındaki uzaklığın minimumudur. x’ in i. İçinde k’ nın herhangi bir kombinasyonu veya daha az hata tespit edilebilecek bir kod. içinde k’ nın herhangi bir kombinasyonu veya daha az hata düzeltilebilecek bir kod.T. Çift parite kontrol kodu 1-hata tespiti ve 0-hata düzeltimidir. 010100)=3 d(001000. . k-hata düzeltimi (k-error correcting) olarak adlandırılır. basamağı xi +2 yi olan n bit kelimedir. i.Y. Tanım: x ve y n uzunluğunda codeword’ ler öyle ki. Çözüm: Codeword çiftleri arasındaki uzaklıklar aşağıdaki gibidir. Böl.5: Aşağıdaki gibi tanımlanan E:B2→B6 encoding fonksiyonunu düşünelim. kod k+1=3 olmak üzere 2-hata tespitidir. basamağı xi ve y ‘nin i. Bu nedenle iki codeword’ ün toplamı gereken bitlere toplam mod 2 işlemi uygulanması ile elde edilir. d(001000. Bu kodun kaç tane hat tespiti ve düzeltimi yapabileceğini bulunuz. 110001)=4 d(010100. Eğer codeword’ ler arasındaki minimum uzaklık k+1 ise k+1’ den daha az hata yeni bir codeword’ e yol açmaz ve tespit edilir. 110001)=3 Minimum uzaklık üçtür o halde. basamağı yi olsun.6: Bir kod sadece ve sadece minimum uzaklığı en az k+1 ise k-hata tespitidir. Müh. 1011001 ⊕ 1000111 = 0011110 ve 111001 ⊕ 110011 = 001010. Örnek 5. Grupların kodlama teorisindeki önemini vurgulamak için n bit kelimeler kümesi Bn üzerinde bir ikili işlem tanımlamamız gerekir. 110001)=3 d(001000. codeword başka bir codeword’ e dönüşmemiş ise tespit edilebilir.E Bil.

Y. Hata bulma ve düzeltme kapasitesinin minimum uzaklık ile ilgili olduğunu göstermiştik. bu çok yararlı bir codeword kümesi değildir çünkü. çarpma işlemi ile birlikte mod 5 olmak üzere (Z/4. [4]. [7]} ‘nin [2] üreteci ile bir halka grubu olduğunu gösteriniz.8: Bir grup kodunun minimum uzaklığı.4 Alıştırmalar 1.*) orderı n olan sonlu bir grup olsun. Müh. Bn kümesinin bu işlem altında bir grup olduğunu göstermek çok kolaydır. w(101101)=4 ve w(011110111)=7. [6]. 3.E Bil. Örneğin.+4. Böl.Toplam mod 7 ile birlikte Z/7={[0]. . Teorem 5.x5) gruplarının izomorfik olduğunu gösteriniz. [2].Tanım: x kelimesinin ağırlığı(weight) w(x) ile gösterilir ve içerdiği birlerin sayısıdır. bir grup kodu için minimum uzaklığın tüm sıfır-olmayan codeword’ lerin minimum ağırlığına eşit olduğunu gösterebiliriz. Herhangi bir kod için minimum uzaklığı bulmak tüm olası codeword çiftleri arasındaki uzaklıkları bulmayı içerir ve codeword’ lerin sayısı çok büyükse bu çok zahmetli bir iştir.T. [1]. daha önce de bahsettiğimiz gibi kelimeler birbirine çok yakındır. [3]. Kodun minimum uzaklığını ve buna dayanarak kodun maksimum hata bulma ve düzeltme sayılarını bulunuz. Tüm g∈ G elemanları için gm=e olacak şekilde bir m≤n tamsayısı olduğunu gösteriniz. Codeword ‘ler kümesi ⊕ işlemi altında bir grup olan koda grup kodu denir. [5]. 2. İki n bit ikili kelime x ve y arasındaki mesafe şöyle bulunur: d(x.(G. 66 G. toplama işlemi ile birlikte mod 4 ve x5. Öte yandan.+4) ve (Z/5-{0}. tüm sıfır-olmayan codeword’ lerin minimum ağırlığına eşittir. 5. Öte yandan.Bir encoding fonksiyonu E: B2→B5 şu şekilde tanımlanmıştır: E(00)=00000 E(10)=10101 E(01)=01111 E(11)=11010 Bunun bir grup kodu olduğunu gösteriniz. 4.y)=w(x⊕y).

2/5 Sıralama için ≤ sembolü kullanılır. b. Doğal sayılarda bölünebilirlik. Örnek: Şekil 6. Böl. yani a << b’dir. Örnek: Kümelerde alt küme( ⊆ ) bağıntısı . b’nin önünde gelir anlamındadır. Geçişlilik : (Tüm a.2. Örnek: A= (1. 1 2 3 4 6 8 12 1 1 0 0 0 0 0 0 2 1 1 0 0 0 0 0 3 1 0 1 0 0 0 0 4 1 1 0 1 0 0 0 6 1 1 1 0 1 0 0 8 1 1 0 1 0 1 0 12 1 1 1 1 1 0 1 Tablo 6.b ∈ A için sadece ve sadece a R b ve b R a.T. a’nın halefi ise a<c<b olamaz. a ≤ b . Ters Simetrik :(Tüm a. POSET) denir.6 Kafes Yapıları ve Boole Cebri Bölüm 3’te anlatılan sıra bağıntısını hatırlayalım. Özelliklerine sahip olsun.b ∈ N . b. A kümesinde bir R bağıntsı verilmiş olsun. a. b<b’ dür. b’ ∈ T olmak üzere.4.1. a’ ∈ S.b.6.1 Halef-Selef(Predecessor-Successor.1 67 G. Bu durumda kısmi sıralı küme için yeni bir graf tanımı(hasse diyagramı) yapılarak çizilir.12) kümesinde bölünebilirlik bağıntısıyla kısmi bir sıralama yapılırsa. sadece ve sadece a R a ise yansıyandır(reflexive)). Yani a ile b arasında sırlaanbilen bir c elemanı bulmak mümkün değildir.b) < (a’. Müh. Topyekün sıra: (Doğrusal sıra) : Kümenin her hangi iki elemanı arasında sıralama yapılabilirse topyekün sıra bağıntısı vardır. bağıntı matrisi aşğıdak işekilde olacaktır(Tablo 6.3. Bu özellikği taşıyan kümelere kısmi sıralı kümeler(Partially Ordered Set. (Doğal sayılarda büyüklük.Y. a. Kısmi sırlama denmesinin nedeni küme içinde birbiriyle karşılaştırılamayan elemanlar olabileceği nedeniyledir. R bağıntısı.b’) ⇒ a < a’ yada a=a’. a R c anlamına geliyorsa geçişlidir(transitive)). küçüklük bağıntısı ) Sözlük sırası : S ve T topyekün sıralı kümeler ise SXT (kartezyen çarpım) kümesinde sözlük sırası: a.E Bil. a:Yansıma (Tüm a ∈ A için. . Hasse Diyagramı: a<<b şeklindeki çiftleri birleştiren ve en önde gelenin en alta konulduğu graftır.8.c ∈ A için sadece ve sadece a R b ve b R c. a/b ⇒ ak=b . ilk öndegelen. a=b anlamına geliyorsa ters simetriktir) c.ilk izleyen) Bağıntısı: B.k. (a.

6.Y. a∨b = b∨a . Ancak işlemler aşağıdaki aksiyomları sağlamalıdır.24 8 4 2 1 12 6 3 8 4 2 1 12 6 3 18 9 Şekil 6. A ⊆ S alt POSET ∀a ∈ A m ≤ a olacak şeklide m mevcut ise m bir alt sınırıdır. En küçük üst sınır(Least Upper Bound) = Supremum : sup(A) ile gösterilir.2 Parantez içindeki sayıları vererek düzgün sayılama yapılabilir.1 Düzgün Sayılama(Consistent Enumeration) :Bu bir fonksiyondur f: S → N . A’nın diğer bütün üst sınırlarından önde geliyorsa buna A’nın supremumu denir. Eğer A’nın bir üst sınırı. Burada. Müh. Supremum eleman (a) bir tane en küçük(minimal) eleman (d.e) iki tane(Kendinden önce gelen yok) 24 8 ∨ ∨ S bir POSET . en büyük(maximal) (kendinden sonra gelen yok) Infimum. öyleki a ≤ b ⇒ f(a) ≤ f(b) a(5) b(4) c(3) e(2) d(1) Şekil 6. Karşılaşma “∧” . a∨ (a∧b)= a :(a∧b) ∧c = a∧(b∧c) . A’nın diğer bütün alt sınırlarını ilk izleyen ise buna A’nın infimumu denir. 1: Sabit Kuvetlilik(idempotence) 68 G.3 6 18 9 3 En küçük üst sınır 12 A’nın ∀a ∈ A a ≤ m∧ olacak şeklide m∧ mevcut ise m∧ A’nın bir üst sınırıdır.. En küçük ortak kat(sup) bu tanımlara uyar. L1 : Değişme L2 : Birleşme L3: Yutma :a∧b = b∧a : a∧(a∨b) = a . Böl.E Bil. Eğer A’nın bir alt sınırı. (a∨b) ∨c = a∨ (b∨c) Bu aksiyomlar birbirinin düalidir. Buna göre diğer tanımlanacak özelliklerinde bir düali vardır.T. birleşme “∨” birbirinin düali. ∨ Alt sınırlar 2 ve 1 12 4 2 1 Şekil 6.En Büyük Alt Sınır(Greatest Lower Bound = Infimum : inf(A) En Büyük ortak Bölen (inf) .1 Kafes Yapıları ve Özellikleri(Lattice Structures) L üzerinde karşılaşma(meet) ve birleşme(join) adı altında ik ikili işlem tanımlana boş olmayan küme. .

Düalite buradada geçerlidir.E Bil. Böylece bu aksiyomlar tanımlandığına göre P kısmi sıralı kümesi bir kafestir Alt Kafes: : M ⊆ L (kafes) .b) a∨ b = Sup(a. f:L→ L’ .. f(a∧b) = f(a) ∧f(b) ise f fonksiyonu bir izomorfizmdir.2 : L’de a∧ b= a (a∨b =b) şeklinde tanımlanan bağıntı bir sıra bağıntısdır.1 : a∧b = a ⇔ a∨b = b’dir.sup(a. Bir üst sınır varsa bunu Ι ile göstereceğiz. { a∧(a∨ b) = a } Bu aksiyomları sup. ve sup. Karşılaştırma işlemi de L ve L’ nde bir izomorf kafes tanımlar. { (a∧ b)∧c = a∧(b∧ c) } inf(a. Teorem6. Eğer ο ve I mevcutsa. Bu durumda. Her POSET bir kafesmidir? Bu soruyu cevaplamak için aşağıdaki teoremin ispatı verilebilir.Y. f evrilebilir bir fonksiyon. b= b∨ (b∧a) b= b∨ a a= a∧ (a∨b) a= a∧ b bulunur. { a∧ b = b∧ a } inf(inf(a.c)) . ο ≤ x . ifadelerinin kafes aksiyomlarının sağlayıp sağlamadıklarına bakalım. x ≤ I şeklinde sınırları tanımlanabiliyorsa buna sınırlı kafes denir. ∀a için. . M’nin alt kafes olabilmesi için M’nin ∧. .3. Sınırlı Kafesler(Bounded Lattices) : Bir kafeste bir alt sınır varsa bunu ο simgesi ile göstereceğiz.b) olarak tanımlanır İspat: Inf. P bir kafes yapısıdır. 69 G. inf(a.b) = inf(b. P (kısmi sıralı küme) her eleman çifti için (a. M bir alt küme. ∀x∈L .a∧a = a a∧a = a∧[a∨ (a∧b)] = a∧(a∨ c) = a Teorem6. a∧ b = Inf(a.b)) = a yazabiliriz.a) . a∧ a = a Yansıma a∧ b = a ve b∨ a = b ⇒ a=b ( Antisimetri ) a∧ b = a .c) = inf(a. Böl.b). için de gerçekleyebiliriz. Kafeste eleman sayısı sonlu ise sınırlar vardır. İzomorf Kafesler : (Aynı biçimde olan yapılar) L ve L’ kafesler olmak üzere. inf(b. Kafes bir kısmi sıralı kümedir denilebilir. ∀x∈L . Müh. ∨ işlemlerine kapalı olması gerekir.b) bir infimum ve bir supremum var olan bir kısm isıralı küme ise. Teorem 6.T. b∧ c = b ⇒ a∧ c = a geçiş.

Şekil 6.6 Teorem: Şekil 6.b} {a} {b. Örnek: U sonlu bir küme P(u) ‘U’nun alt kümeler kümesi olsun..c∈L . Bir kafeste her elemanın tümleyeni olmayabilir.. için a ∧(b∨c) = (a ∧b)∨ (a ∧c) ve. a1∨a2∨a3. {a.4’deki gibi olur..c} dersek hasse diyagramı Şekil 6.... Bazı elemanların tümleyeni tek olmayabilir. Tanım: Elemanları tümlenen sonlu kafesler(alt sınır o... 12 ∧(6∨9) = (12 ∧6)∨ (12 ∧9) 12 ∧18 = 6∨ 3 6=6 Bütün elemanlar için bu yapılabilir.E Bil.. 36 Örnek : 36’nın bölenleri 12.6(a) için : c ∨ b = I .. Böl..c} {b} {c} O Şekil 6.6 (a) 4 12 6 2 1 Şekil 6...c} U= {a.. a ∧I =a..5 18 9 3 a ∨ (b∧c) = a (a ∨ b) ∧ (a∨ c) = I ∧ c =I Şekil 6..a ∨ I=I . Ohalde.. a ∨ ο=a a ∧ο =ο U Teorem: Sonlu kafes sınırlıdır. İşlemleri Dağılma Özelliği Gösteren Kafesler(Distribütif Lattice) : ∀a. Karşı Örnek : Distribütif olmayan Kafes :Şekil 6..b. a ve b’ nin tümleyeni) 70 G... üst sınır I) x ‘a’nın tümleyeni dir .4 {a. a ∨ (b∧c) = (a ∨b) ∧ (a ∨c) yazılabiliyorsa böyle kafeslere distribütif kafesler denir.. ∧an = ο dır.b. a∧b = o (c.. a ∨ x = I ve a∧x = o demektir.Y.6 ve 9’u alalım.6 de verilen örnek kafesten birini alt kafes olarak içine alan hiçbir kafes distribütif değildir.. Müh.T. c∧b = o a ∨ b = I . Kafeste üst ve alt sınır muhakak tektir.. ⊆ :Sıra bağıntısı(içine alma) ∩ :Kesişme karşılama ∪ : Birleşme bağıntıları olsun. .6 (b) a ∨ (b∧c) = a (a ∨ b) ∧ (b∨ c) = I c a 0 (a) b I I a b 0 (b) c Şekil 6. a1∧a2∧a3.. ∨an = I dır..

xn değişkenleriyle rekürsif olarak aşağıdaki şekilde ifade edilebilir 0.. 71 G.bn) = G(b1........1} verilsin.xn).xn) + G ( x1. n...F16 nın değerleri görülmektedir.... dağılma özellikli.F2. OR) kullanılır.. Dereceden mantıksal fonksiyon denir. ∨ için + lojik (mantıksal toplama. 1 ≤ i≤n} olmak üzere.......... F( x1.. n değişkenli F ve G mantıksal ifadeleri ancak ve ancak F(b1..6.2 Boole Cebrinin Özellikleri Sayısal bilgisayarlar ve sayısal elektronik devereler ikili sayı sistemini kullanarak işlem yaparlar... Buradan 2. .. aşağıdaki değerleri alır 1•1 = 1 ...B = {0.2’de gösterilmiştir.. değişkenler ve mantıksal işlemlerden oluşan ifadeler kullanılarak gösterilebilir.... F ve G.... xy+0 ve xy....x2.3 Boole Cebrinin Fonksiyonları ........1} den eleman çiftlerinin oluşturduğu 4 elemanlı kümeden B ‘ye bir fonksiyondur..xn) = F...... ‘ler mantıksal ifadelerdir.. (b1..x2. İkili sistemde kullanılan sayılar ise 1 ve 0’dan ibarettir.. ..x2... Diğer değerler Tablo 6. .. . Müh.x1.dereceden 16 adet mantıksal fonksiyon tanımlanabilir. .. Böl..E Bil. Örneğin.xn | xi ∈ B... Bn’den B’ye tanımlanan bir fonksiyona n...G)( x1.1} kümesini kullanarak işlemler ve kurallar tanımlar... 0•0 = 0 6...x2.....b2.. F (x1.... 1+0 = 1.y) nin değeri 1’dir. Dereceden mantıksal fonksiyonlar olsun.....x2..... 0+0 = 0 .x2. . . 1•0 = 0. Bir boole cebri sınırlı. E1 .. Eğer x değişkeni sadece B’den değerler alırsa x’e mantıksal değişken adı verilir.xn) derecesi iki olan mantıksal fonksiyon ... x n ) dir.. her öğenin bir tümleyeni olan bir kafes yapıdır...xn.xn) G ( x1.2’de F1...x2.... ... x=1 ve y=0 iken F(x.... (F+G)( x1.1. (F..1 Mantıksal fonksiyonlar.. Tablo 6.x2. Boole cebri {0.... AND) kullanılır...y) 1 1 0 1 0 1 0 1 1 0 0 0 Tablo 6.. Örneğin xy. en çok kullanılan üç işlem eşlenik..... (E1E2) ve (E1+E2) de mantıksal ifadelerdir. B = {0.b2. aşağıdaki değerleri alır 1+1 = 1 . x1.. F mantıksal fonksiyonunun eşleniği F fonksiyonudur. 0+1= 1...b2. x y F(x...bn ∈ B) Aynı fonksiyonu temsil eden iki farklı mantıksal ifade eşdeğer olarak adlandırılır.xn) = F ( x1 . {x1.. .. . . ∧ için • lojik (mantıksal çarpma..1 eşdeğerdir.. Eşlenik işlemi nde 1=0... Burada. ( x1. mantıksal toplama ve mantıksal çarpma ‘dır... Mantıksal ifadeler. Mantıksal fonksiyonun alacağı değerler çoğunlukla tablolar şeklinde gösterilir.bn) ise eşdeğerdir..T... eğer E1 ve E2 mantıksal ifadeler ise ..Y...xn)= F....G) aşağıdaki şekilde tanımlanır. Boole cebrinde .x2.x2... 0•1= 0. 0 =1 olur... Mantıksal toplam (F+G) ve mantıksal çarpım(F.....

y=y.x x+(y + z)= (x+y)+z x.Y. Örnek: x(y+0) ‘ın düali x+(y.x 1 1 0 0 x 1 0 1 0 F1 1 1 1 1 F2 1 1 1 0 F3 1 1 0 1 F4 1 1 0 0 F5 1 0 1 1 F6 1 0 1 0 F7 1 0 0 1 F8 1 0 0 0 F9 0 1 1 1 n F10 0 1 1 0 F11 0 1 0 1 F12 0 1 0 0 F13 0 0 1 1 F14 0 0 1 0 F15 0 0 0 1 F16 0 0 0 0 Tablo 6. Düalite kuralı : Bir boole ifadesinin düali mantıksal çarpım ile toplamların.z)=(xy)z x+yz= (x+y)(x+z) x(y+z)= xy+xz Eşlik elemanı kuralı Baskınlık kuralı Değişme kuralı Birleşme kuralı Dağılma kuralı De Morgan Kuralı ( xy ) = x + y ( x + y ) = xy x +x= 1 x .0=0 x+y = y+x x.1) ve 72 x .E Bil.2 Tanım: Derecesi n olan mantıksal fonksiyon sayısı 2 2 adettir. 1 : 4 . G..(y.1=x x+1 = 1 x. Özellik Açıklama Çift eşlenik kuralı Sabit kuvvetlilik(Idempotence) kuralı x=x x+x = x x.1+( y . . 2 : 16 . Böl. Bunların önemlilieri tablo 6.) Boole Cebrinin Özellikleri Boole cebrinin birçok özelliği vardır.) işlemleriylede yazılabilir. 3 : 256 .z) in düali ( x +0)( y z) dir.3 Kuralların ispatı doğruluk tabloları yapılarak gerçeklenebilir.3’de gösterilmişitir. Ayrıca bu kurallar VEYA (OR +) ve VE(AND .x= 0 Tümleyen eleman(complement) Tablo 6. Müh. ve 1 ile 0 ‘ların yer değiştirmesiyle elde edilir.x=x x+0 = x x..T.

.Böyle bir ifade x.y.. Burada yi = xi veya yi= x i dir. Bir minterm değişkenlerin almış oldukları değer sonucunda 1 değerini alır.yn toplamıdır. Bu gösterilimler mantıksal devre tasarımında önemlidir...y.yn maxtermi ancak ve ancak herbir yi’ nin değeri 0 ise 0 sonucunu verir. z + x . Müh. ve ile gösterilebilir..+.. F(x.. Tablo 6...z) = x. z elde edilir.5 oluşturulur. Örnek F(x.T. Bir mantıksal fonksiyon üç mantıksal operatör olan + . fonksiyonun değerinin 1 olduğu durumlardaki değişkenlerin çarpımları 1 olacak şekilde çarpımlar toplamı şeklinde aşağıdaki ifade edilir. Bu durumda çarpımlar toplamı olarak G(x... y ve z mantıksal çarpımı olan x.y.Y. Böl.xn değişkenlerinin bir mintermi y1 +y2+.x2.z) fonksiyonlarının bulunması F fonksiyonunun değeri x=z=1 ve y = 0 iken 1 değerini almaktadır...xn değişkenlerinin bir mintermi y1y2.... (x+y) z 0 1 0 1 0 1 0 0 F fonksiyonunun mantıksal eşdeğeri. Bir maxterm değişkenlerin almış oldukları değer sonucunda 0 değerini alır.. z + x ....... Çarpımlar toplamı x 1 1 1 1 0 0 0 0 y 1 1 0 0 1 1 0 0 z 1 0 1 0 1 0 1 0 F 0 0 1 0 0 0 0 0 G 0 1 0 0 0 1 0 0 Tablo 6......+. y . z 6.4’de gösterilen F(x..y. z +x.E Bil...y....y. Bu bölümde önce mantıksal fonksiyonların gösterilmesi daha sonra da mantıksal fonksiyonların en küçük değişken küğmesi ile gösterilmesi( indirgenmesi ) açıklanacaktır.z ile temsil edilebilir.4 Tanım: (Minterm) : Mantıksal x1. Bir mantıksal fonksiyon ise maxtermlerin çarpımı şeklinde ifade edilebilir.y. x y z x+y z 1 1 1 1 0 1 1 0 1 1 1 0 1 1 0 1 0 0 1 1 0 1 1 1 0 0 1 0 1 1 0 0 1 0 0 0 0 0 0 1 Tablo 6...yn mintermi ancak ve ancak herbir yi’ nin değeri 1 ise 1 sonucunu verir.. İlk adım F fonksiyonunun değerinin bulunmasıdır..y. G’nin bulunması ise.. x=y= z =1 veya x =y= z =1 durumunda 1 değerini alır diğerlerinde 0 olur..y.x2.. Diğer bir deyişle y1 +y2+...4 Boole İfadelerinin Minimize Edilmesi Mantıksal fonksiyonlar ile tasaralanan 73 mantık devrelerinde kullanılan elemanların G.5 Tanım : maxterm : Mantıksal x1.yn çarpımıdır....z) ve G(x.. Bir mantıksal fonksiyon ise mintermlerin toplamı şeklinde ifade edilebilir. Çözüm. Burada yi = xi veya yi= x i dir.. Diğer bir deyişle y1y2. Bunun için Tablo 6. ..z) = (x+y) z fonksiyonunu çarpımlar toplamı şeklinde ifade ediniz.Mantıksal Fonksiyonların Gösterilmesi Değişkenlerinin almış oldukları değerlere karşılık olarak elde dedilecek olan mantıksal fonksiyonun gösterilmesi önemlidir... y .. Diğer giriş değerlerinde 0 olmaktadır.z)=x.

. dört.y+ x y ninki ise 6.(xz) =xz Buradan ilk mantıksal ifade iki çarpma ve bir toplama elemanı ile gerçeklenebilirken indirgenen ifade tek çarpma elemanı ile gerçeklenebilmektedir. vs. F(x.E Bil. y z + x y z xy z + x y.7(a)’da üç değişkenli mantıksal ifadenin karnaugh haritası görülmektedir.y) = x. y + x . Yöntem iki. Bunlar Karnaugh haritaları ve QuineMcCluskey Yöntemidir. mintermlerde toplama giren eşlenik terimlerin haritada daire içerisine alınması ve grupta değişmeyen terimin sonuçta yer almasıdır. üç. xyz + ninki ise 6.y. Çarpımlar toplamı olarak ifade edilen aşağıdaki fonksiyonun eşdeğerini hesaplayalım.z) = x. Tablo 6. x. yz y z x xyz xy z x x yz x y z + x y z + x y z ‘nin haritası tablo 6.6(c) ‘de görülmektedir.7(c) ‘de görülmektedir. Böl.Y. y .(b) nin eşdeğeri yz xyz xy z x yz x y z yz yz y z x x 1 yz y z 1 1 1 1 yz y z y z y z 1 x 1 1 1 1 1 x 1 Tablo 6.y. y z + x y z + x y z + x y z y + x y .7(b) de .. İfadelerin indirgenmesi için iki adet yöntem kullanılır.z+x.z) = x y. (c)’ninki ise x+ y + z olarak elde edilir. Bu nedenle mantıksal fonksiyonların eşdeğeri olan ve en az mantıksal devre elemanı ile gerçeklenebilen fonksiyonun bulunması gereklidir.7(a) (b) (c) 4 ve daha fazla değişkenli mantıksal ifadelerin indirgenmesi benzer şekilde karnaugh haritasının genişletilmesiyle yapılabilir. Örnek olarak F(x.(b) nin eşdeğeri yine kendisi (c)’ninki ise x + y olarak elde edilir y x xy y xy y x x 1 y 1 y x x 1 y 1 1 x yx x y Tablo 6.6(a)’da iki değişkenli mantıksal ifadenin karnaugh haritası görülmektedir.y.z = (y.6(b) de .+ y )(xz) =1.z + x.T. Ana kural.sayısının en küçüklenmesi ve aynı zamanda eşdeğer mantıksal fonksiyonu sağlaması tasarımda önemli bir mühendislik problemidir. Karnaugh Haritası Yöntemi Bu yöntemde mintermlere eşdeğer olan en kısa ifade hesaplanır. Bu bölümde önce mantıksal ifadelerin indirgenme yöntemlerinin esasları anlatılacaktır.y nin haritası tablo 6.6(a) (b) (c) Tablo 6. Karnaugh haritası pratik bir yöntem 74 olmasına karşılık dörtten fazla değişkenli G. Müh. y + x . değişkenli ifadeler için farklı harita oluşturulmasını gerektirir.z + x. Örnek olarak F(x.

d a 1 3 4 6 2 5 7 8 Şekil 6. sup(C) ve inf(C) varmıdır ? Sonlu uzunluklu sonsuz kafes için bir örnek 2.y) = (x+y) ve G(x. B’nin alt kümesi olan C={4.z 4 5 111 (1. Böl. 1.y.3.y. ve z değişkenlerinin en az iki tanesinin değerinin 1 olması durumunda 1 olacağını gösterin.4) x z x y z 000 (4.8 F(x. 75 G..Yöntemde mintermler en fazla 1 içeren bir dizilerine göre sırlanarak bu terimlerden indirgenme yapılır.7 I e b c i :beş elemanlı bütün alt kafesleri bulun ii: bu kafes dağılma özelliği gösterirmi(distributive)? F(x. y z 3 x y.z) = x.z) = ( x +y) ( x + z ) fonksiyonunu toplamlar çarpımı şeklinde ifade ediniz..y.2) x. ancakve ancak x. 6.8.5 Alıştırmalar 1.y. adımda ise ilk terimdir. Adım Terim Dizi 1 x.5. Bunun için Tablo 6.. 3. Şekil 6. verin. adımda ise 1. Örnek olarak : F(x.C’nin alt sınır kümesini bul c.z) = xy +xz+yz fonksiyonunun değerinin 4.8 --1 011 (2. İndirgenemeyen terimler 1.y.E Bil. Adım Terim Bit dizisi Terim Dizi 2. C’nin üst sınır kümesini bul b.2.y.ifadelerde haritanın boyutu çok büyüyeceğinden tablo oluşturmak zorlaşır.. Yani ifadenin indirgenmiş şekli F(x. Bu nedenle QuineMcCluskey yöntemi böyle ifadelerin idirgenmesinde kullanılabilir. Tablo 6.t)=xyzt + xy z t + x y z t + x y z t + x y z t + x y z t + x y z t +x y z t ifadesini 7.y)= x y+x fonksiyonlarının aynı olduğunu gösteriniz.z + x y z + x y.8 teşkil edilir. 1.. a.z + x y z + x y z ifadesinin indirgenmesini ele alalım.y. Karnaugh haritası yöntemi ile minimize ediniz.’de adım 1 ve 2’den indirgenen terimlerin toplamı fonksiyonun indirgenmiş değeridir. terim 2.8 deki kafeste .5) x y 6.6} yi ele alalım.3) y z 1-1 (1.T..y.8} şekil 6.z) = z+ x y dir. . F(x. F(x.Y. 0 Şekil 6.z. adımdaki sonuçlardan birbiriyle indirgenen terimler gösterilmiştir.z 101 (1. Adımda birbiriyle indirgenen terim numaraları gösterilmiştir..7‘de gösterildiği gibi sıralıdır. adımda 5. Müh. 5.4) z -11 -01 0-1 00Tablo 6.. 2.. B={1.z 2 x.2..7.4) y z x y z 001 (3.

e) (i) (ii) (iii) boş olmayan sonlu bir V düğümler kümesi sonlu bir E ayrıtlar kümesi ve bir δ:E→P(V) fonksiyonu öyle ki her bir e ayrıt’ i için δ(e) V ‘nin bir veya iki elemanlı bir alt kümesidir.v2} δ: e3 a {v1.v3} δ: e5 a {v2. . Böl. {v1. Açıktır ki. e2’nin v1 ve v2 düğümlerini vs. v4} ve ayrıt kümesi {e1.7 Graf Teorisi 7. e3. v1 = v2 olabilir. δ:E→P(V) fonksiyonu şöyle tanımlanmaktadır: δ: e1 a {v1} δ: e2 a {v1. e1 v2 e2 v1 e4 e5 v4 e3 v3 Şekil 7. Tanım: Bir yönsüz (undirected) graf G şunlardan oluşur: G(v.1 Graflar ve Tanımlar Bir grafın ne olduğunu açıklamadan önce belki de ne olmadığını söylemek daha iyi olabilir. v2}kümesi δ(e) ile gösterilir ve düğümler kümesinin bir alt kümesidir.1 ’ deki G grafına bakalım. Örnek olarak şehirleri düğüm(vertice) ve onları bağlayan yolları ayrıt(edge) olarak gösteren yol haritaları verilebilir. bağladığını gösterir. G grafının düğüm kümesi {v1. Bir ayrıt her iki ucunda da bir düğüm olacak şekilde tanımlandığından graftaki tüm ayrıtların uç noktalarını bir düğüm ile ilişkilendirmek gerekir. Bu nedenle.T. 76 G.E Bil. v2} kümesi tanımlarız. e1’ in v1 düğümini kendisine. v3. e5}.Y. Bu bölümde kullanılan graf bir fonksiyonun grafiği değildir. e2. Daha sonra hangi ayrıtların hangi düğümleri bağladığını belirtmeliyiz. her bir e ayrıt’ı için {v1.v3} δ: e4 a {v2. O halde graf nedir? Basitçe bir graf düğüm olarak adlandırılan noktalar ve her biri bu noktaları veya sadece noktanın kendisini birleştiren ve ayrıt olarak adlandırılan çizgiler topluluğudur. Bir grafı tanımlamak için öncelikle düğümlerin ve ayrıtların kümesini tanımlamamız gerekir.1 Şekil 7. Müh.v3} Bu basitçe. v2. e4. Bunun anlamı e ayrıt’ının v1 ve v2 düğümlerini bağladığıdır.

Verilen bir graf birbirinden çok farklı görünen iki graf ile gösterilebilir.2 ‘deki iki diyagram çok farklı görünmelerine rağmen aynı G garfını temsil ederler. V düğüm setinin {V1. V2} bölmelemesine sahip olduğu bir iki parçalı graf olsun.1: G . Müh. v1∈V1 ve v2∈V2 dersek. (ii) e1. tüm ayrıtlerin V1 ‘in bir düğümini V2’ nin bir düğümine bağladığı {V1. Böl. Şekil 7.2(a) ‘daki graf 7 düğümli çember (Wheel) graf olarak adlandırılır ve W7 şeklinde gösterilir. (Aksi belirtilmediği sürece v’ yi kendisine bağlayan ayrıt v’nin derecesini iki arttırır. Bu durumda hem v hem de w e’ ye değer deriz ve ayrıca e de v ve w ‘ya değer deriz.E Bil. Daha önce de söylediğimiz gibi bir graf bir fonksiyon ile birlikte iki kümeden oluşur.T. (vii) Bir komple iki parçalı (complete bipartite) graf V1 ‘in tüm düğümlerini V2’ nin tüm düğümlerine tek bir ayrıt ile bağlayan iki parçalı graftır.2 (a) Şekil 7. (v) Bir komple (complete) graf ayrı düğüm çiftlerinin tümü bir ayrıt ile bağlı olan basit graftır ve n düğüm sayısı olmak üzere Kn şeklinde gösterilir.Yukarıda görüldüğü gibi bir ayrıt bir düğümi yine kendisine bağlayabileceği (loop) gibi v4’ te olduğu gibi bir düğüm hiçbir ayrıt ile bağlanmamış olabilir. Örnek 7. … en ayrıtleri en az bir ortak düğüme sahipse komşudur. Dikkat edilmesi gereken bir nokta bir graf ile onu temsil eden diyagram aynı değildir. Örneğin şekil 7. Ayrıca iki düğüm birden fazla ayrıt ile de (multiple ayrıt) bağlanmış olabilir. (vi) Düğüm kümesi. (iii) Bir v düğüminin derecesi (degree) σ(v). (iv) Bir boş graf (null) veya tamamen bağlı olmayan (totally disconnected) graf ayrıt kümesi boş olan graftır. . e2. Dikkat edilirse G basit graf olmak zorunda değildir. Tüm n pozitif tamsayıları için n düğümli ve n ayrıtli bir Wn çember grafı vardır.1 kendi başına bir graf değildir sadece bir grafın gösterimidir. Gereken tek şey her bir ayrıt V1 ‘in bir düğümi ile V2’ nin bir düğümini bağlamalıdır. Eğer bir graf bir düğümi yine kendisine bağlayan (loop içermeyen) bir ayrıt ve aynı iki düğümi birden fazla bağlayan ayrıtlere sahip değilse basit (simple) graftır.2 (b) Tanım: (i) v ve w düğüm çiftini bağlayan bir e ayrıt’ i varsa bu iki düğüm komşudur (adjacent). v düğümine incident olan ayrıtlerin sayısıdır. bunları bağlayan birden 77 G. Şekil 7.Y. V2} şeklinde bir bölmelemeye sahip olan grafa iki parçalı (bipartite) graf denir. v1 v2 v7 v5 v1 v4 v3 v4 v5 v6 v6 v3 v7 v2 Şekil 7.) Tüm düğümleri aynı r derecesine sahip grafa r dereceli düzenli (regular) graf veya r-derece denir.

Şekil 7.T.3 iki tane iki parçalı graf örneğidir. Her bir loop dereceyi iki kere etkilediğinden i. v4} ile A’ nın satırları ve sütunları düğümleri temsil eder. 78 G. (b)’ deki graf komple iki parçalı K3. vi de bir loop yoksa bu düğümin derecesi matrisin i.1 ‘de gösterilen grafa aittir. sütundaki değerleri toplarken aii diyagonal elemanın iki katı alınır.3 grafıdır. n ve m düğümli komple iki parçalı graf Kn. sütunundaki değerlerin toplamıdır. Düğümlerin dereceleri matristen kolayca hesaplanabilir: σ(v1) = 2. vj ve vi ‘yi bağlayan ayrıtlerin sayısıyla aynı olduğundan simetrik olmalıdır.3 (a) Şekil 7.E Bil. 1 2 0 0 0 0 0 0 V={v1. v2. Tanım: G düğüm kümesi {v1. 1 1 1 0 A= 1 0 2 0 . Her iki şekilde de V1 ‘in düğümleri içi dolu noktalar ile. Örnek 7. vi ve vj ‘yi bağlayan ayrı ayrıtlerin sayısı olmak üzere n x n A=A(G) matrisidir..vn} olan bir graf olsun. Komşuluk matrisi vi ve vj ‘yi bağlayan ayrıtlerin sayısı. Böl.v1 ‘ den kendisine. Öncelikle.m ile gösterilir ve |V1|=n ve |V2|=m ‘dir. v2. diyagonale bakıldığında bir tek loop vardır.fazla ayrıt olabilir veya hiç ayrıt olmayabilir.. V2 ‘nin düğümleri ise içi boş noktalar ile gösterilmiştir.3 (b) G grafının farklı gözüken diyagramlar ile gösterilebileceğini belirtmiştik. aij. vi düğüminin derecesi komşuluk matrisinden kolayca belirlenebilir. G ‘nın komşuluk matrisi.1+1+1=4 σ(v2) = 1+2=3 σ(v3) = 1+2=3 σ(v4) = 0. Müh.. Grafın iki özelliği matrise bakılarak hemen görülebilir. son satır veya sütundaki 0’ lar v4 ‘ün bir isole edilmiş düğüm yani başka hiçbir düğüme bağlı olmayan (kendisi dahil) bir düğüm olduğunu gösterir. Açıkça görülüyor ki. Bir komple iki parçalı graf tamamen |V1| ve |V2| ile belirtilir. İkincisi. .2: Aşağıdaki A komşluk matrisi şekil 7. Şekil 7.Y. v3. Bir grafı göstermenin başka bir yolu da aşağıda tanımlayacağımız komşuluk matrisi (adjacency matrix) yardımıyla olur. G’ loop yoktur.

v2.2 Yollar ve Devreler Eğer bir graf çeşitli şehirleri bağlayan yol ağını temsil ediyorsa aklımıza şu soru gelebilir: her yoldan bir kere geçerek ve her şehre sadece bir kez uğrayarak aynı şehirden başlayıp aynı şehirde biten bir yolculuk yapılabilir mi? Tanım: (i) G grafında n uzunluğunda ayrıt dizisi. Bu durumda.vn düğüm dizisini belirler. Ayrıt dizisi. elemanı vi ve vj düğümlerini bağlayan ayrıtların sayısıdır. Σ grafının tüm e ayrıtleri için δΣ(e)=δG(e) durumu Σ alt grafının ayrıtlerinin G de olduğu gibi aynı düğümleri bağlaması gerektiği anlamına gelir. v0’a ilk düğüm. Müh. 7.E Bil.j). Böl.1 ‘de gösterilen graf olsun. komşuluk matrisinin karesi: 3 3 3 0 A2 = 3 5 1 0 . δ(ei)={vi-1. Örneğin. bir yerden başlayıp aynı yerde bitiyorsa kapalıdır. bir düğümi siliyorsak ona incident olan tüm ayrıtleri de silmeliyiz.T. (iii) v0=vn ise ayrıt dizisi kapalıdır(closed). .j). EΣ ⊆ EG ve δΣ(e)=δG(e) ise Σ grafı G grafının alt grafıdır (subgraph) denir ve Σ ≤ G şeklinde gösterilir. 3 1 5 0 0 0 0 0 A2’ de (i. (2. Eğer G’ nin diyagramından bazı düğümleri veya ayrıtleri silerek Σ ‘nin diyagramını elde edebiliyorsak Σ. vn ‘e son düğüm denir. 2.Y. vi} olmak üzere v0. ayrıt dizileri çok genel olduklarından kullanıma uygun değillerdir ve bu yüzden yollar tanımlanmıştır.…en ayrıtlarının dizisidir. Bir yolda aynı ayrıtden birden fazla geçmeye izin verilmez.…vn-1. En az bir ayrıt içeren basit kapalı bir yol devre (circuit) olarak adlandırılır. Tabii ki. Ayrıtler tekrar edilebilir veya looplar tekrarlanabilir vs. Komşuluk matrisi: 1 1 1 0 1 0 2 0 1 2 0 0 0 0 0 0 A= . G ‘nin alt grafıdır.2). eleman 5’ tir ve v2 ‘yi kendisine bağlayan 2 uzunluğunda 5 tane ayrıt dizisi 79 G. Ayrıt dizisi veya yol. eleman vi ve vj ‘yi bağlayan 2 uzunluğunda ayrıt dizilerinin sayısını temsil eder. Bir ayrıt dizisi grafın diyagramında kalemi kağıdın üzerinden kaldırmadan çizebileceğimiz herhangi sonlu ayrıt dizisidir. Buna ek olarak eğer aynı düğümi birden fazla ziyaret etmiyorsak bu yol basit yoldur. (ii) Bir yol (path) tüm ayrıtları birbirinden ayrı (distinct) olan ayrıt dizisidir. i =1. Buna ek olarak eğer tüm düğümler de birbirinden ayrı ise bu yol basit (simple) yoldur. e2. A’ nın (i. VΣ ⊆ VG. … n-1 için ei ve ei+1 komşu olmak üzere e1. G şekil 7.Tanım: Σ grafının tüm e ayrıtleri için.v1. Bunu bu iki düğümi bağlayan 1 uzunluğunda ayrıt dizilerinin sayısı şeklinde düşünebiliriz.

e2. G ‘in bağlı bir alt grafı ise ve kendisi G ‘nin başka herhangi bir bağlı alt grafının alt grafı değilse. Bu makale aşağıda tanımlanan Königsberg Bridge Problemlemini çözebilen bir teoriyi içeriyordu. Bu fikri daha belirgin hale getirmek için yolları kullanabiliriz. Tanım: Bir graf eğer birbirinden ayrı düğümlerini bağlayan bir yol varsa bağlıdır(connected).T. e5. sütununun çarpılması ile elde edilir. Bileşenler maksimal bağlı alt graflar olarak tanımlanabilirler. G ‘ nın bileşenidir. Bunun niçin böyle olduğunu görmek zor değildir.v2. e4.j). satırı ile j. Tolamdaki r. elemanı A’ nın i. Herhangi bir graf doğal olarak bileşen (component) adı verilen belli sayıda bağlı alt graflara bölünebilir. Teorem 7.E Bil. e5. Bu ikinci durum maksimal terimi ile anlatmak istediğimiz şeydir yani Σ.j). e5. Nehrin ortasında şekil 7. A2’ nin (i. elemanı vi ve vj ‘ yi bağlayan n uzunluğunda ayrıt dizilerinin sayısıdır. …. e4. Bu graf için 9 9 9 5 9 0 13 0 5 0 0 0 A3 = 9 13 0 0 . e5. Müh. düğüm kümesi {v1. vn} ve komşuluk matrisi A olan bir graf olsun. Her bir nehir kıyısı ve adalar bir düğüm ile köprüler de ayrıtler ile temsil edildi.1: G.j). ∑a k =1 n ik a kj . e4. Bunun anlamı G1. .4 (a) daki gibi nehrin kıyılarına ve birbirine köprüler ile bağlı iki ada bulunmaktadır.Y. eleman vi ve vj ‘yi bağlayan 3 uzunluğundaki ayrıt dizilerinin sayısıdır. vi ve vr ‘yi bağlayan ayrıtlerin sayısı ile vr ve vj ‘yi bağlayan ayrıtlerin sayısının çarpımıdır. Böl. G1≤Σ olacak şekilde bir bağlı alt grafsa Σ= G1. Bir başka ifade ile vi ve vj ‘yi vr aracalığı ile bağlayan 2 uzunluğundaki ayrıt dizilerinin sayısıdır. Königsberg kasabasının vatandaşları için problem kıyıların veya adaların birinden başlayıp tüm köprülerden sadece bir kez geçerek başladığımız yere yürüyebilir miyiz? Euler öncelikle şekil 7.vardır: e2. terim airarj. Bağlılık (Connectedness) Bazı graflar tek bir parça halinda iken diğerleri çeşitli parçalardan oluşuyor olabilir. Tüm k değerleri için ortaya çıkanların toplanması vi ve vj ‘yi bağlayan 2 uzunluğunda ayrıt dizilerinin sayısını verir.4 (b) ‘ deki gibi Königsberg coğrafyasının gerekli özelliklerini bir graf ile gösterdi. Benzer şekilde A3 ‘te (i. e4. böylece G ’in G1 ‘den daha büyük bağlı bir alt grafı yoktur. Graf teorisi terimleri ile problem şu hale geldi: grafın tüm ayrıtlerini içeren kapalı bir yol var mıdır? 80 G. Euler Yolları (Eulerian Paths) Euler 1736 yılında yazdığı makale ile graf teorisinin doğmasına sebep olmuştur. Pregel nehri Königsberg kasabasının içinden akmaktadır. An ‘ in (i.

Y. Bağlı bir G grafında Euler yolu olup olmadığını belirlemek için gereken durumu tanımlamak çok kolaydır: bütün düğümlerin derecesi çift olmalıdır. Teorem 7.2: Bağlı bir G grafı sadece ve sadece tüm düğümleri çift dereceli ise Euler grafıdır. Örnek 7. G’ nın tüm ayrıtlerini içeren kapalı bir yoldur. .T.4 (b)’ deki graf bağlıdır fakat gerekli koşulu sağlamaz.3: Şekil 7. Müh. Tanım: Bir graftaki Hamilton devresi tüm düğümlerden bir kez geçen bir devredir. Bir yolda hiçbir ayrıtden birden fazla geçilemeyeceğinden Euler yolu tüm ayrıtleri sadece bir kez içerir fakat düğümlerden birden fazla geçilebilir.Bunu görmek için G bağlı ve Euler yoluna sahip olsun.E Bil. Böl. Aslında tüm düğümlerin derecesi tektir. Hamilton Devreleri (Hamiltonian Circuits) Benzer bir problem de herhangi bir ayrıtden birden fazla geçmemek kaydıyla her bir düğümi sadece bir kez ziyaret edip başladığımız yere geri dönebilir miyiz? Bu problem Hamilton tarafından irdelenmiştir ve ismi bu yollar ile birlikte anılmaktadır. Königsberg’ dekiler aradıkları yolu bulamamakta haklıdırlar zira böyle bir yol yoktur.4 (b) Tanım: G grafındaki bir Euler Yolu.4 (a) Şekil 7. Bir graf içinde en az bir Euler Yolu barındırıyorsa bu graf Euler grafıdır. Bir graf içinde bir Hamilton devresi barındırıyorsa Hamilton grafıdır. 81 G. Yol ne zaman bir düğümden geçse bu derecesine iki katkı yapar.5 ‘te iki tane Hamilton devresi vardır. Tüm ayrıtler yolda bir kere bulunduğundan her düğüm çift dereceye sahip olmalıdır. Problemi temsil eden şekil 7. G bağlı olduğundan Euler yolunun düğüm dizisi bütün düğümleri içerir.Pregel Nehri Şekil 7.

Ayrıca çeşitli yeter koşullar da bilinmektedir.5 (b) ‘ye bakarak bunu görebiliriz. .3 Grafların İzomorfizmi Aşağıdaki gibi tanımlanan G ve Σ graflarını düşünelim.c. G n (≥3) düğümli basit bağlı bir graf ise ve tüm v düğümleri için derecesi 1 σ(v)≥ n ise G Hamiltondur.E Bil.Y.5 (a) Şekil 7. komşuluk matrisi B olsun.b.6 ‘da gösterilmiştir. her düğümin derecesi 3 ‘tür fakat hala Hamilton grafıdır. Aslında bir asırdan beri üzerinde çalışıldığı halde Hamilton graflarının karakteri hakkında bir şey bilinmemektedir (Karakter ile bir grafın Hamilton olması için gerek ve yeter koşul kastedilmiştir). 1 2 1 1 2 0 0 1 1 0 0 3 1 1 3 0 0 3 0 1 3 0 1 1 0 1 0 2 1 1 2 1 A= B= G ve Σ graflarını temsil eden diyagramlar şekil 7.3: Eğer. Şekil 7. komşuluk matrisi A ve Σ ‘nin düğüm kümesi {a. Teorem 7.Şekil 7. Böl.4}. G ‘ in düğüm kümesi {1. bu koşulu sağlamayan bir graf da Hamilton olabilir. Grafın 15 düğümi vardır.d}. 82 G. Müh.5 (b) Euler grafları basit bir karaktere sahipken aynı durum Hamilton grafları için doğru değildir.3. 2 Dereceler ile ilgili koşul G ‘nın Hamilton olması için gerek koşul değildir o halde.2. Açık bir gerek koşul grafın bağlı olmasıdır. Bu graf teorisinin çözülememiş büyük problemlerinden biridir.T. 7.

(vi) G Euler grafı ise Σ de Eulerdir. (v) G basitse. 83 G. Ө(w)}.e9 4 f3 f1 3 e8 e7 e5 e3 e4 d f2 f6 c e6 e1 1 f4 f7 f8 2 f5 e2 Şekil 7.2. .6 ‘daki iki diyagrama aynı grafın farklı gösterimleri şeklinde bakabiliriz. Öte yandan aynı yapıya sahiptirler. Φ) G’ dan Σ ‘ya bir izomorfizm olsun. w} ise δΣ(Φ(e))={ Ө(v). Bu özelliklerin bir kısmı aşağıdaki teoremde sıralanmıştır. Ө(w)} olması şartının anlamı iki grafın ayrıtleri ve düğümleri arasındaki uyuşmanın doğru şekilde sağlandığından emin olmak içindir. Örneğin farklı düğüm kümeleribe sahiptirler. (i) G ve Σ aynı sayıda düğüme sahiptir.4: (Ө.4.E Bil. Σ ‘nın düğümlerini yeniden etiketleyerek G ve Σ ‘nın düğüm kümeleri arasında bir bijeksiyon tanımlamış oluruz. Σ da öyledir.6 ‘ da gösterilen grafların aynı olduğu görülebilir. Φ) bir bijeksiyon çiftinden oluşur. İzomorfik grafların aynı yapıya sahip olmaları gerektiğinden birine ait graf teorisine dahil herhangi bir özellik diğerinde de bulunmalıdır.Y. Ө: VG→VΣ ve Φ: EG→EΣ öyle ki G’ nın tüm e ayrıtleri için eğer δG(e) = {v.d düğümlerini 3.b. İki graf.8 için ei ile tekrar etiketlersek şekil 7. w} ise δΣ(Φ(e))={ Ө(v). (ii) G ve Σ aynı sayıda ayrıt’ e sahiptir.1 şeklinde.6 (b) b Biraz dikkatli bakılırsa şekil 7. Bu durumda. bir kez Ө tanımlandığında gerekli özellikleri sağlayan sadece bir tane Φ: EG→EΣ fonksiyonu vardır. Tanım: G ve Σ iki graf olsun. δG(e) = {v. G ‘den Σ’ a bir izomorfizm (Ө. ve fi ayrıtlerini i=1. G ve Σ grafları izomorfiktir graflar diyebiliriz. Tabii ki. G ve Σ grafları birebir aynı değildir. (iv) birbirine karşılık gelen düğümler aynı dereceye sahiptir. Müh. Teorem 7. Basir bir G grafı için G’ dan Σ ‘ya bir izomorfizm tanımlamak için sadece uygun Ө: VG→VΣ düğüm bijeksiyonunu belirlemek gerekir. (vii) G Hamilton grafı ise Σ de Hamiltondur. bir graftan diğerine bir izomorfizm varsa izomorfiktir denir ve G ≅ Σ şeklinde gösteririz. Böl.T. Σ grafındaki a.c.6 (a) a f9 Şekil 7. (iii) G ve Σ aynı sayıda bileşene sahiptir. Bunun nedeni herhangi düğüm çiftini birleştiren en az bir tane ayrıt vardır o halde.….

Müh. ej dizisi de bir devredir. . Tanım: G düğüm kümesi V olan bir bağlı graf olsun.Y.4 Ağaçlar ve Düzlemsel Graflar Tanım: İçinde devre (circuit) içermeyen bağlı graflara ağaç (tree) denir.6: T. Buna spanning tree denir ve bütün düğümleri bağlar. 84 G. Bazı ağaç örnekleri aşağıdadır.E Bil. Hiçbir düğümü kaldırmadığımıza göre T. Ağaçların basit yapısı aşağıdaki teoremde sıraladığımız temel gerçekleri kolayca çıkarmamıza olanak verir. Devreden bir ayrıt çıkarırsak elimizde hala bağlı bir graf kalır. Teorem 7. (iii) |E|=|V|-1. iki grafın izomorfik olmadığını göstermek için ise bir grafın sahip olduğu ama diğerinin sahip olmadığı bir graf teorisine dahil bir özellik bulunmalıdır. 7. düğüm kümesi V ve ayrıt kümesi E olan bir ağaç olsun. Herhangi bir loop kendi başına bir devredir ve ei ve ej aynı düğüm çiftinin bağlıyorsa ei. G bir devre içermiyorsa G’ nın kendisi bir spanning tree olduğundan kanıtlanacak bir şey yoktur. İspat: G bağlı bir graf olmak üzere . G ‘ nın bir devre içeriyor diyelim. Bu nedenle.T.5: Bütün bağlı graflar bir spanning tree içerir. Bu işlemi sonuç grafı T bir devre içermeyinceye kadar devam ettiririz. O halde.İzomorfizm Prensibi İki grafın izomorfik olduğunu göstermek için birinden diğerine bir izomorfizm bulunmalıdır. (ii) T ‘den bir ayrıt silmek her biri ağaç olan iki tane bileşenli bir graf üretir. Eğer yeni graf bir devre içeriyorsa devreden tekrar bir ayrıt çıkarırız.7 Ağaçların graf teorisinde önemli olmasının bir nedeni tüm bağlı grafların bir ağaç içermesindendir. Böl. G ile aynı düğüm kümesine sahip olacaktır ve yukarıdaki işlemin her aşamasında bağlı bir graf elde ederiz. Tanımdan da açıkça görüldüğü gibi bir ağaçta loop veya çoklu ayrıt yoktur. Şekil 7. Teorem 7. G ‘daki bir spanning tree yine ağaç olan bir alt graftır ve düğüm kümesi V ‘dir. T ‘nin kendisi bağlıdır. (i) birbirinden farklı v ve w düğüm çifti için T ‘de bunları bağlayan tek bir yol vardır. G için bir spanning tree’ dir.

|V| düğümü.4 (b) Şekil 7. |V| düğümlü. Bu ilişki tüm bağlı düzlemsel graflar için sağlanır ve Euler’ in formülü olarak bilinir.7: G. Kuratowski ‘nin Teoremi Tanım: Eğer bir graf. düzlemseldir. . Tümevarımsal hipoteze dayanarak Euler’ in formülü G’ için sağlanır. Sonuçtaki graf G’ bağlıdır.3 (a) Şekil 7. ayrıtlerinin ve yüzlerinin sayısı arasında bir ilişki kurmak için basit bir formül vardır. G. Bir graf. yani |E|=n. diğer bir grafın ayrıtlerine derecesi 2 olan düğümler ekleyerek veya çıkararak elde edilebiliyorsa bu iki graf homeomorfiktir (izomorfik kopyasıdır). n ayrıtlı bağlı düzlemsel graf olsun. ayrıtlerin ve düğümlerin sayısı olmak üzere |F| = |E| . İspat: G’ nın ayrıt sayısına tümevarım yöntemi uygulayarak ispat yapılabilir. n-1 ayrıt’ i.|V| + 2 ilişkisini sağlarlar. Bu nedenle bu durum için teorem doğrudur. hepsi homeomorfiktir. Teorem 7. |E|=0 ise |V|=1 (G bağlıdır o halde iki veya daha fazla düğüm olamaz) ve tek bir yüz vardır yani |F|=1. ve |F|-1 yüzü vardır. Tanım: Düğümleri düzlemde noktalar ve ayrıtleri sadece grafın düğümlerinde kesişen doğrular veya yaylar olan grafa düzlem grafı denir.E Bil.Y. teorem bu durumda da sağlanır.2 (a) Şekil 7. Müh. Şimdi.T. |E|. Aşağıdaki tablo bu formülü görmek için faydalı olabilir.|V| + 2. |F|-1 = (|E|-1) . Graf Şekil 7. Böl. Euler’ in Formülü G bağlı düzlemsel bir graf olsun. (a)’ daki graftan (b)’ G. eğer bir düzlem grafıyla izomorfik ise örneğin düzlemde hiçbir ayrıt’ i kesişmeden bir diyagram ile temsil edilebiliyorsa düzlemsel (planar) graftır. teoremin n ayrıtdan az graflar için de sağlandığını düşünelim. |E| ayrıtlı ve düzlemi |F| yüze veya bölgeye ayıran herhangi bir bağlı düzlemsel graf olsun.6 (b) Herhangi ağaç Düğüm Sayısı 7 9 4 4 n Ayrıt Sayısı 7 14 7 9 n-1 Yüz Sayısı 2 7 5 7 1 Bütün bu graflar bağlıdır ve düzlemseldir ve |F|. Eğer G bir ağaç değilse G‘deki herhangi bir devreyi seç ve bir ayrıt’ını sil. Bu durumda. Düzlemde çizilen G ‘nın diyagramı ‘yüz’ (face) adını verdiğimiz bölgelere ayırır.5) ve |F|=1 o halde.4: Şekil 7. G bir ağaç ise |V|=n+1 (teorem 7. Bağlı düzlemsel bir grafın düğümlerinin.|V| + 2 |F| = |E| .8 ‘de gösterilen grafların 85 o halde. |V| sırasıyla yüzlerin. |F|=|E| -|V| + 2 olur. Örnek 7.Yukarıdaki özelliklerin birine sahip bağlı bir graf bir ağaçtır.

{4.Y.Γ ve Σ graflarının düğüm kümeleri ve komşuluk matrisleri sırasıyla şöyledir: VΓ = {v1.dekini elde etmek için 2 düğüm sileriz ve (b)’ dekinden (c)’ deki grafı elde etmek için bir düğüm sileriz ve iki düğüm ekleriz. v4.v4. (a) (b) (c) (d) (e) Şekil 7.a) Hamilton grafı olan fakat Euler grafı olmayan dört düğümlü bağlı bir graf çiziniz.{3.{2. v3.2}.5}.4. 2.Düğüm kümesi {1. Müh.T.E Bil.Aşağıdaki 3 şekilden herhangi ikisinin izomorfik olmadığını ve hangi iki tanesinin homeomorfik olduğunu gösteriniz.4}. 4.3. (d)’ den (e)’ yi elde etmek için bir düğüm ekleriz.2. b) Ne Hamilton ne de Euler grafı olmayan dört vertexli bağlı bir graf çiziniz.5}. .5 Alıştırmalar 1. (a) (b) (c) 86 G. 3. (e) ve (f)’ deki graflar izomorfiktir. v5} ve VΣ = {v1.3}. v2.8 (f) 7. v2. Böl. Bu grafın komşuluk matrisini bulunuz.{1. v5} 1 1 0 1 1 1 0 2 1 0 0 2 0 0 1 1 1 0 0 1 1 0 1 1 0 ve 1 1 0 1 1 0 0 0 0 0 0 1 1 0 1 0 Γ ve Σ graflarını çiziniz ve bu iki graf arasında nasıl bir ilişki vardır açıklayınız.herhangi bir düğümin eklenmesine veya çıkarılmasına gerek yoktur.{3.3}.{1.5}} olan grafı çiziniz.5} ve ayrıt kümesi E={{1.

Eğer yeni sayı geçiçi enbüyükten büyük ise yeni sayıyı geçici enbüyük olarak belirle. Begin Program End Bildiriler : procedure. yüzyılda yaşamış olan Al-Khowarizmi ‘nin isminden türetilmiştir. Böyle sıralı işlem adımlarına Algoritma denir. Bunun yeriene ortak olarak kullanılan pseudokod ile ifade edilir. Bir çözüm aşağıda verilmiştir. verilen bir tamsayı kümesinin artan sırada sıraya dizilmesi. dir. Uygun matematiksel modelin kurulması çözümün ilk adımıdır.8 Algoritmalar ve Turing Makinaları 8. Örneğin üniversite öğrencileri arasında derecesi en yüksek olanın belirlenmesi. graflar. 2. Böyle problemler ile karşılaşıldığında.T. Ancak bunun anlamak çoğu zaman zor olur. integer. verilen bir kümenin bütün alt kümelerinin listelenmesi. bir spor organizasyonunda en yüksek dereceli olan sporcunun belirlenmesi gibi. Bu kod ingilizce olarak ifade edilen işlem adımlarını gösterir. verilen bir ağ’da iki kenar arasındaki en kısa yol’un bulunması gibi. Bir sonraki sayı ile geçici en büyük tamsayıyı karşılaştır. Modeli kullanarak çözümü gerçekleştiren bir yöntem gerekli olacaktır. Ayıraçlar : begin .Y.end . . 3. array. ilk olarak problemin matematiksel yapısını içeren bir modelinin bulunması gerekir. ağaçlar ve sonlu durumlu makinalar gibi ayrık yapılar sıkça kullanılırlar. bir hesaplamayı gerçekleştirmek veya bir problemi çözmek için kesin işlemlerin sonlu bir kümesine algoritma denir Algoritma kelimesi arap matematikçisi olan ve 9. begin. 1. Eğer daha sayı var ise bir önceki adımı tekrarla. Algoritma bir bilgisayar dili yardımı ile gösterilebilir. Tanım: Algoritma.1 Algoritmalar ve Karmaşıklık Ayrık matemetikte karşılaşılan bir çok problem sınıfı mevcuttur.E Bil. Problemin birçok çözümü olabilir. string İşlemler End. Sayılarin ilkini geçici enbüyük olarak belirle. Böyle modellerde. Böl.boolean. Bu noktada en büyük sayı geçici enbüyük olarak belirlenmiş olan sayı olacaktır. 4. Dizide başka eleman kalmamış ise dur. Örneğin verilen tamsayı grubu içindeki en büyük olanının bulunması. real. Psudokod temel bilgileri: Bu bölümde psudokod ile ilgili temel bilgiler(Algoritmalrı anlatmak için kullanılan) kısa olarak verilecektir. . Örnek: Sonlu sayıdaki tamsayılar kümesinin en büyük elemanının bulunması için bir algoritma kurulmaya çalışılırsa: Problemin uygulaması çeşitli olabilir. Cevabı bulmak için sıralı adımları takip eden bir yordam olacaktor. 87 G. bağıntılar. Müh. permutasyonlar.

b:=temp.Y. toplam:= toplam+1. İşlem sonunda p’nin değişmesi gerekir} örnek j:=1.. toplam:=j.} if a>b then begin . Böl. := örnek b:=2 . toplam:=j. c:=3.T. end Kontrol yapıları : if p then s1 else s2. end for j :=1 to n do begin .Procedure’ların arasında arşiv fonksiyonlarını belirtmeye gerek yok. a:=b. a:=b+c gibi Psodokod aşağıdaki gibi blok yapısındadır. Müh..E Bil. while j <10 do begin j:=j+1. { eğer p önermesi doğru ise s1 ‘i değil ise s2’yi yap.. 88 . s işlemi p önermesine etkili olmalıdır} örnek : j:=1. Atama : =.. end else begin . end {j nin değerini 1denbaşlatarak arttır. begin real temp. j=n oluncays kadar begin end bloğunu icra et} while p do s {p önermesi doğru olduğu sürece s’i icra et. temp:=a.. end until j = 10. G. end do s until p {p önermesi sağlanıncaya kadar s işlemini yap...... do begin j:= j+1... toplam:= toplam+j.

) Problemin çözümü için ilk algoritma doğrusal veta ardışıl aramadır..Bu işlem bir uyuşma bulununcaya kadar devam eder... Genellik : Yordam formdaki her probleme uygulanabilecek şekilde genel olmalıdır. a2. an: integers) enbuyuk := a1 for i := 2 to n if enbuyuk < ai then enbuyuk ai {işlem sonunda enbuyuk tamsayı bulkunmuş olur} Başka bir algoritmada bu tamsayıları büyükten küçüğe doğru azalan şekilde sıralayıp ilk elemenı enbuyuk olarak almak olabilir.. Algoritma sonlu işlem adımı kullanır(n ad) Algoritma herbir adımda bir karşılaştırma işlemi yapar... ( eğer x =ai ise x i. a2.T...: Farklı elemanları a1.. Çıkış: Algoritma herbir giriş kümesinde çıkış değerleri üretir. Genel arama problemi aşağıdaki şekilde açıklanabilir.Örnek .. Doğruluk: Algoritma herbir giriş kümesi içn doğru çıkış üretmelidir. Enbüyük tam sayıyı bulma algoritması Procedure enbuyuk(a1.. Bu arama probleminin çözümü. if i ≤ n then konum := i 89 G. Müh.. Doğrusal arama algoritması... Açıklık : Algoritmanın adımları açık olarak tanımlanmalıdır. .. Sonluluk : Algoritma.E Bil. x ≠ a1 ise.... Eğer bir uyuşma bulkunamaz ise sonuç sıfır olarak elde edilir. sonlu işlem adımı(büyük olabilir) sonunda üretmelidir Verimlilik : Algoritmanın herbir adımı tam ve sonlu bir zaman diilimnde gerçeklenmelidir. Giriş: Belirlenen veri kümesinden algoritma giriş değerleri alır. x elemanına eşit olan ai elemanın yerinin bulunmasıdır. a3 ile karşılaştırılır. an : farklı tamsayılar) i := 1. a2. x ...... while( i ≤ n and x ≠ ai) i := i+1. Giriş : Sonlu sayıda tamsayı kümesi Çıkış : kümedeki enbüyük tamsayı Açık olarak adımlar tanımlanmıştır.. Arama Algoritmaları: Sıralı listedeki bir elemanın yerinin bulunması çok değişik olarak karşılaşılan bir problemdir....(verimlilik) Algoritma bu tür kümelerdeki enbüyük tamsayıyı bulacak şekilde geneldir. Algoritmalarda aşağıdaki özellikler bulunur ve buözellikleri akıldan çıkartmamak gereklidir...Y. herbir giriş kümesi için amaçlanan çıkışı... Procedure dogrusalarama(x: integer. Eğer x =a1 ise aranan eleman 1. Doğrusal arama algoritmasının pseudokod’u aşağıda verilmiştir. ve doğru sonuç üretir. Böl... Elemandır. Bu değerler problemin çözümüdür.. elemandır.Uyuşma olmadıkça işlem devam eder. an olan bir listede bir x elemanın yerinin öğrenilmesi veya listede olup olmadığının öğrenilmesi şeklinde olabilir.. Eğer x =a2 ise çözüm a2‘nin konumudur... a1.. Eğer x ≠ a2 ise. Örneğin sözlükten bir kelime aranması gibi problemlere arama problemleri denir. x ve a1‘i karşılaştırarak işleme başlar. x ile a2 karşılaştırılır. Enbüyük tamsayıyı bulma algoritması bu açıdan değerlendirilirse..

Aşağıdaki örnek ikili aramayı gösterir. x’e eşit olan terimin indisidir.7..22 şeklinde 8’li iki alt kümeye ayrılır.3.arama aralığının sol bitiş noktasını gösterir} j := n.15. Algoritmanın verimliliği ne demektir? Bunun analizi nasıl yapılır? Verimliliğin bir ölçütü.12. a1. 18 < 19 olduğundan arama 19 tamsayısından oluşan son kümeye sınırlanır. Böyle sorular algritmanın bir hesaplama karmaşıklığının geliştirilmesini gerektirir..8. elemanını içeren kümeyle sınırlanır. 19 tamsayısı birinci alt kümenin enbüyük elemanı ile karşılaştırılır. {konum.5.18. Veriler tamsayı ise en küçükten enbüyüğe doğru sıralanmış.7. Müh. { konum.22 olmak üzere 4 elemanlı iki alt kümeye ayrılır.22 olmak üzere ik elemanlı iki alt kümeye ayrılır. Veya eğer x bulunamamış ise değeri sıfırdır} Algoritmaların karmaşıklığı Algoritmaların özellikleri içerisinde verimlilik olması gerektiği açıklanmıştı.3. Bu nedenle sağ lat küme yine 18.else konum := 0.15. { i ..13.20..15.5. eğer kelime iseler alfabetik olarak sıralı şekildedir. Yer karmaşıklığı probleminin çözümü.10.2. Örnek: 1. gerekli belleğin analizi ise yer(space) karmaşıklığının hesabını gerektirir.20. x’e eşit olan terimin indisidir. Procedure ikiliarama(x: integer. Bu algortimada verilen veriler artan şekilde sıralanmıştır.2.6. Problemi çözmek için algoritmanın harcadığı zamanın analizi zaman karmaşıklığı’nı.16 18. elemanı olarak bulunur.. Böyle bir veri kümesinde bir eleman aranması için algoritma ikili aramadır. Böl.16.19. algoritmanın belirli bir giriş verisine karşın. problemin çözümü için bilgisayarın harcadığı zamanın ölçülmesidir. Böylece son kümede 18 ve 19 tamsayılı ve birer elemanlı iki alt kümeye ayrılır.13..22 sıralı dizisi içerisinde 19 tamsayısı aransın.T. Bundan sonra ikinci alt küme 12.18. 90 algoritmayı gerçeklerken kullanılan veri yapıları G.19 ve 20... an : artan tamsayılar) i := 1. Dizide 16 eleman bulunduğundan 1. end if x = ai then konum := i else konum := 0.E Bil. Algoritmanın pseudokod’u aşağıda verilmiştir. else j := m.19. son ikili kümenin en büyük elemanından büyük olmadığı için arama ilk kümenin 13.20. . 10 < 19 olduğundan aranan sayı ikinci alt kümededir.8.Eğer x bulunamamış ise değeri sıfırdır} Şimdi başka bir algoritma düşüneceğiz. 10 < 19 olduğundan aranan tamsayı sağ alt kümede olabilecektir. ve kümenin 14. if x > am then i:= m+1.. { j . İkili arama algoritmasının mantığı sıralı veiri kümesi ortadan iki kümeye ayrılarak bulunması istenen veri bu alt kümelerden hangisinin içerisinde olabileceğine bakılır.Y. ve 14.10 12.19. Şimdi 19 tamsayısı.. a2. Diğer bir ölçü ise belirli giriş verisine karşı bilgisayarın kullandığı bellek miktarıdır.16.13.arama aralığının sağ bitiş noktasını gösterir} while i < j do begin m := [(i+j)/2]. Arama işlemi alt kümelerde tekrarlanarak bulunması gerekli olan veri bulunmaya çalışılır.6....

En küçük sayıyı bulma algoritması : n-1 O(n) Hem en küçük hemde en büyüğü bulma : n-1 + n-2 = 2n-3 :O(n) Sıralama yapan algoritma(En küçükten büyüğe): (n-1) +(n-2) +(n-3) +.. Bu yordamın işlem sayısını hesaplamaya çalışalım.. 91 . G.6x106 2x105 1897 153 21 Örnek algoritma n2 n − 2 2 En küçüğü bulma Sıralama(Quicksort) Geleneksel sıralama Matris Çarpımı Torba doldurma problemi Burada ilginç nokta. (n) in sonlu bri çarpanla çarpımından daha küçüktür. tamsayı çarpma ve bölme işlemleri ile diğer basit işlemlerin sayısı olarak hesaplanır..} end {işlem sonunda enküçük ayı bulunmuş olur} Bu algortimanın zaman karemaşıklığı en kötü durumda dizinin büyüklüğü mertebesindedir.. Algoritmanın zaman karmaşıklığı ise.Eğer kümedeki elemanların sayısı 2’nin katı şeklinde değil ise..Y. Algoritmanın karmaşıklığı(zaman) O(n) dir. O mertebe işareti .. Örnek: İkili Arama algoritmasının karmaşıklık hesabının yapılması: Çözüm : Basitlik için a1. a2.. enkucuk:real) enkucuk := A[1]. an listesinde n = 2k eleman olduğunu varsayalım. mertebe arttıkça çözebildiğimiz problem sayısı çok çabuk düşer.. 1 dk.. Mertebesi n-1dir.(k > 0) Burada k =logn olacaktır. İşlemlerin sayısı ≤ kn { k : sınırlı sabit .ile bağlantılıdır. for i := 2 to n begin if A[i] < enkucuk then enkucuk := A[i] { en kötü durumda n-1 defa icra edilir. Müh. 1 saat A1 A2 A3 A4 A5 n nlogn n2 n3 2n 1000 140 31 10 9 6x104 4893 244 39 15 3. Karşılaştırma işlemlerinin sayısı : n-1 Atama işlemlerinin sayısı: n-1 .E Bil.= n * (n − 1) 2 = :O(n2) Algoritma Zaman Çözülebilen En büyük problem Karmaşıklığı 1 sn. Örnek( Zaman karmaşıklığı için ) : Bir A dizisinin en küçük elemanını bulan algoritmanın zaman karmaşıklığının hesabı: Procedure enkucuk(A real array.. yapılan karşılaştırma. tamsayı toplama.. belirli miktardaki giriş verisine karşılık...... Karmaşıklığı ifade etmek çin O(n) notasyonu kullanılır. tamsayı çıkartma.n : problemin büyüklüğü olarak tanımlanır} Örnekler. Böl.T. Ancak bu konular içerisinde yer karmaşıkılığndan bahsedilmeyecektir.

Akseptör(Sonlu) : Bir sonlu akseptör aşağıdakilerden oluşur. ) Aranan sayı bulununcaya kadar.x2.T.1} 0 1 0 q0 1 q1 Şekil 8... (a) Başlangıç durumu q0. Böl.E Bil.2. En sonunda liste 21 = 2 elemanlı olarak kalır..2 Çıkışta bir işaret yok... En kötü durum analizinden daha karmaşık olan bu analiz doğrusal arama algoritmasının karmaşıklık hesabında kullanılmıştır. qo ∈ Q . İkinci adımda liste 2k-2 ‘ye sınırlanır. (b) : Giriş{G=x1.1..zm}. 92 G.. olmak üzere sonlu Alfabe(A) vardır. 8. Diğer bir karmaşıklık analizi ortalama durum analizidir.2.2 Sonlu Durumlu Makinalar ve Turing Makinaları 8. (c) : Bu parametreler ile bir geçiş fonksiyonu tanımlanır: { QxG → ÇxQ } Z(t+1) çıkışı temelde x(t)’ye bağlıdır Q(t)’ye .. İlk adımda liste 2k-1 e sınırlanır. Sonlu durumlu Makina: (a) Bir başlangıç durumu olan ve Sonlu sayıda duruma sahip {Q = q0. 2k <n< 2k+1 dir.1 8.. (b) : Bir A alfabesi(sonlu) (c) : g : QxA → Q fonksiyonu Örnek: g/ç 0 1 q0 q0 q1 q1 q1 q0 Q ={ q0...qn} olan.2.. q1’i son durum alsak. İkili arama algoritmasını icra etmek için toplam 2k+2= 2logn+2 karşılaştırma yapılır Buradan ikili arama algoritmasının karmaşıklığının en kötü durumda O(logn) olduğu söylenebilir. ve Çıkış{Ç=z1..q1. A{0. q1 } .liste 2k+1 elemanlı daha büyük bir liste olacaktır(burada .....( 10101110001’i kabul etmez.Y. o andaki durum veya makinaların başından geçen olaylar(History) denir. Müh. Son durumlar alt kümesi Q olmak üzere bir Q (sonlu) durum kümesi: Q ⊂ Q . i ve j sayıları birbirine yaklaşır. x1 x2 xn z1 z2 zm t M − ∞ t = t0 t n t = t n +1 Şekil 8..xn}. tek sayıda 1 vererek bunu yine q1’e getirmek mümkün... Bu akseptör tek sayıda bir bulunan bir katarı kabul eder.. Listede tek eleman kalınca karşılaştırma başka eleman olmadığını gösterir işlem biter. .z2.

qi ∈ Q . 8. Türkçedeki bazı heceler sesli sessiz harflarden oluşur. Örnek : A{0.q1.0101.T. bundan yeni bir katar üretir qiaj→qkal .1 var) Sonuç : Sonlu akseptör verilen bir katarın verilen bir gramere uygun olup olmadığını kontrol eder. Uygunluk son duruma erişip erişmeme ile anlaşılıyor.3. yat 101 .5. aynı katar tekrarlanıyor. q2 : dipsiz kuyu giren çıkamaz} 0 q0 1 q1 1 0 q2 0V1 Şekil 8. Buna Karakter uyuşturma{string matching} denilir. q0 K q1 A q2 R q0 3 NvK vR AvNvK KAR bulduğu zaman son durumuna gelecektir.E Bil. mesela.4. 0101001 gibi katarları kabul eder. Örnek KARAKAYA. Alt katarlar tekrarlanıyorsa akseptörü çizmek bir hayli zordur. Böl. Örnek : a 0 .1} . 01. öyleki tekrardan sonra en bşa değil de daha ileri bir duruma geçilecek. Q{ q0. Müh. 93 G. Uzun bir metnin içerisinde belirli bir harf dizisi varmı onu arıyoruz.al> qi qk Şekil 8. aj ∈ A <aj. Bunlar düzenlenebilir.2. KAR Değilde başka bir şey aranırsa. .3 Bu akseptör boş katar.6 ad . at 01 .Y.q2} . dört 1011 gibi Örnek : ANKARA’da KAR varmı? Akseptörü AvNvR Şekil 8. Sonlu Dönüştürücüler(Transduser) : Bir Q kümesi (başı q0) Bir A alfabesi g : QxA→ QxA Bu makinalar yeni bir katarı alır.

b> <A.L} kümesi bu şeridi okuyup kafanın sağamı.2. Herbir bellek gözünde alfabenin sembollerinden biri olacaktır. Arka arkaya 2 d görülünceye kadar a ve b karakterleri aynı şekilde kopyalanacak. c’ler a’ya .b.6 8.c> q0 <avc. <avc.(qi.E Bil. Sıfırı belirtmek için m tamsayısı m+1. b 1 1 b 1 1 1 1 1 b Yazacağımız program m ile n’i toplayacaktır b 1 1 1 b 1 1 1 1 1 1 b Burada kafanın konumunun nerede olduğu önemlidir.a> q2 <b. Daha sonra gelen karakterlerin yerine c koyulacaktır.1 ile temsil edilmiştir Birli sistemde 1 ve 4’ü’i temsil etmek için aşağıdaki gösterilim kullanılır.b> Şekil 8. (qi.al) dörtlüsü g fonksiyonunu tanımlar ( qi : durum . Arka arkaya gelen 2d’den ikincisi a’ya dönüştürülecek.Y) ile tanımlanır qi : Makinanın durumu aj : kafanın şeritten okuduğu sembol qk : Makinanın yeni konumu al : Kafanın şerite yazdığı yeni karakter Y : R veya L olarak sağa yada sola doğru kafanın hareketi(bir göz hareket edecek).n tamsayıları birli sistemde şerit üzerinde temsil edilmiştir.Y.a> <d.c. Kafa en soldaki 1’in üzerindedir qi 0 0 1 1 2 3 sj 1 b 1 b 1 1 qk 0 1 1 2 3 4 sl 1 1 1 b b b Y R L L R R R 94 G. Turing Makinaları : Bu makinalarda şerit şeklinde bellek vardır. Müh. d’ler b’ye dönüştürülecektir.al. aj .aj. Turing makinası programı belirli bir işlemi yapan 5’lilerden oluşur Örnek: m.qk. Böl. Böyle bir bellek özelliği olan ilkel makine turing makinası olarak bilinir.d} alfabesi üzerinde aşağıdaki dönüşüm işlemi yapılacaktır.qk.aj. Bunlarda bellek yoktur. yoksa solamı hareket ettiğini belirtiyor.4. . Yine.b> <b. alfabe. qk : donraki durum al: çıkış) Örnek : A= {a. Böylece dönüştürücünün durum geçiş diyagramı yukarıdaki gibi olacaktır. Eğer bellek eklenirse Turing makinaları elde edilir. Bir Q kümesi (başı q0) Bir A alfabesi (b boşluk dahil) g : QxA→ QxA {R.T.a> q1 <d.

John Taylor. Herbir işlemin 10-9 sn aldığı bir işlemde f(n) in aşağıdaki karmaşıklık değerleri olduğu algoritmalarda bir saniye içinde ne kadar büyüklükte problem çözülebileceğini hesaplayın. a)logn b)n c) n2 d) 2n 4.Rosen. 2. 95 G. Gazi Üniversitesi. Aşağıdaki akseptör’ün hangi dizileri kabul ettiğini bulun. “Discrete Mathematics and its Applications”. "Discrete mathematics for new technology ". Sadece atama deyimleri kullanarak x ve y değişkenlerinin değerlerini yer değiştiren algoritmayı psudokod ile yazınız. b 1 1 b 1 1 1 1 1 b Turing makinaları ile başka işlemlerde yapılabilir. Başla q0 1 q1 0. Rowan Garnier. 1984.. Kenneth H . Mesela 15’i ikili sistemde okuyup 16 tane bir koymak olabilir.1} . .Bunu yukarıdaki programla toplayabiliriz. "Soyut matematik ". Müh. Adam Hilger Publishing.T.başta ve sonda boşluk bulunsun.3 Alıştırmalar 1. 1992. b 0 1 1 0 0 1 b Bu sayıyı tek yada çift pariteli yapmak için gerekli karakteri en sağına ilave eden program.1 q0 2 0.Y. {1. 8. n uzunluğundaki bir listede bulunan sayılardan tamsayı(ondalık kısmı sıfır) olanların toplamını bulan bir algoritmayı psudokd ile yazınız. b 0 1 1 0 0 1 b 1’leri sayıp tek ise sona 1 koyar. çift sayıda 1 varsa boşluğu sıfır yapar b b 0 1 1 0 0 1 b b Bşka bir örnekte ikili sistemdeki sayının değerini birli sistemde yazmaktır. 3.11} dizilerini kabul eden bir akseptör çizin.01. Sait Akkas. Örnek : A = {0. Kaynaklar 1. Mc Graw Hill . 2.1 0 5.E Bil.1999. 3. Böl.