You are on page 1of 8

Over het ontstaan en de ondergang van het

Futhark-alfabet
Joannes Richter

Inleiding
Het ontstaan en de ondergang van de runenalfabetten kan slechts met concessies aan de
nauwkeurigheid worden gereconstrueerd. De in dit essay ontworpen reconstructie baseert op een
tweedelig alfabet, waarin een sleutelwoord ᚠᚢᚦ (“fuᚦ”) geïntegreerd is, dat in de Germaanse
filosofie een belangrijke rol speelt.
Dit sleutelwoord ᚠᚢᚦ (“fuᚦ”), dat onveranderd in alle mij bekende Futhark-alfabetten op de eerste
drie letterposities van het alfabet teruggevonden wordt, is een leesbaar woord, dat verwijst naar de
goden “Vut” (Wodan) en “Tuw”, naar het persoonlijke voornaamwoord der 1e persoon dualis “wut”
en bijvoorbeeld ook het Nederlandse woordje “fut”, dat de levensenergie beschrijft.
In het Futhark alfabet wordt dit sleutelwoord direct voor het eigenlijke alfabet geplaatst, alhoewel
de letters zonder nadere toelichting ook tot het alfabet gerekend moeten worden.
Deze geheimzinnige werkwijze wordt nog versterkt door de moeite, die de ontwerper van het
Gotische alfabet moet investeren, om de letters voor het sleutelwoord zo goed mogelijk
onsamenhangend tussen de overige letters te plaatsen. Het doel van het Gotische alfabet is elke
vorm van relatie en betekenis van het sleutelwoord ᚠᚢᚦ (“fuᚦ”) te laten verdwijnen....
Over de structuur van alfabetten

Romeinse en Griekse alfabetten


Aan de klinkersstructuur van alfabetten voldoen:

• het oude Romeinse alfabet: A -D-E-F-H- I -K-M-N-O-S- V


• het klassieke Griekse alfabet: A-Β-Γ-Δ- Ε -(F)-Ζ- H-Θ-I-Κ-Λ-Μ-Ν-O-Π-Ρ-Σ-(Τ)-Υ-Χ-Ω1
Het oude Griekse en het Punische alfabet eindigen met een medeklinker X.
Het klassieke Latijnse alfabet eindigt met een medeklinker Z.

Het Futhark alfabet


De structuur van het Futhark alfabet kan in een schematische tekening geschetst worden,
bijvoorbeeld voor het oude Futhark-systeem:

ᚠᚢᚦ--ᚨᚱᚲᚷᚹᚺᚾᛁᛃᛈᛇᛉᛊᛏᛒᛖᛗᛚᛜᛞᛟ
Futhark-alfabet met de kopsectie Fᚢᚦ (afgelezen uit de Kylver stone, maar “gerepareerd” bij ᚠ en
ᚹ)
De volgorde van de Futhark-alfabetten verschilt van het ABC; wetenschappers spreken dan ook
liever van runenreeksen dan van runenalfabetten. De eerste zes letters van het Futhark worden
gevormd door de runen F-U-TH-A-R-K. De letters in het oude Futhark hebben een vaste volgorde,
hoewel de laatste twee runen soms van plaats wisselen2.

1 11 11 1 1 11 1 2 22 2 2
1 2 3 4 5 6 7 8 9
0 12 34 5 6 78 9 0 12 3 4
Elder Futhark ᚠ ᚢ ᚦ ᚨ ᚱ ᚲ ᚷ ᚹ ᚺ ᚾ ᛁ ᛃᛇᛈᛉᛊ ᛏᛒ ᛖ ᛗ ᛚ ᛜ ᛟ ᛞ
Transliteratie f uþa r kgwhn i j ï pzs t bem l ŋod
Tabel 1 Het oude Futhark-systeem met het sleutelwoord ᚠᚢᚦ (f,u,þ) en de klinkers ᚨᛇᛟ (a, ï, o)

Sleutel Begin- Linkervleugel Centrale Rechter-vleugel eind- slot-


-woord klinker (8 elementen) asklinker (9 elementen) klinker positie
Elder ᚠᚢᚦ ᚨ ᚱ,ᚲ,ᚷ,ᚹ,ᚺ,ᚾ,ᛁ,ᛃ, ᛇ ᛈ,ᛉ,ᛊ,ᛏ,ᛒ,ᛖ,ᛗ,ᛚ,ᛜ ᛟ ᛞ
Futhark
Trans- f,u,þ a r,k,g,w,h,n,i,j ï p,z,s,t,b,e,m,l,ŋ o d
literatie

Tabel 2 Het oude Futhark-systeem met het sleutelwoord ᚠᚢᚦ (f,u,þ) en de klinkers ᚨᛇᛟ (a, ï, o)

1 Pag 170 in The Story of Writing van Andrew Robinson


2 Futhark
Dit schema wijkt in sommige Futhark-systemen in details af. Wellicht wordt de slotpositie soms
vóór de eindklinker ᛟ geplaatst om het alfabet op een klinker (U of Ω) te laten eindigen.

Uit de klinkersstructuur tussen de ᚨ (A), de centrale as ᛇ en de ᛟ (Ω) kan men aflezen, dat het
runenalfabet wel degelijk de eigenschappen van een klassiek Grieks alfabet nabootst:
1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 2 2 2 2 2
4 5 6 7 8 9
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 0 1 2 3 4
ᚨ ᚱ ᚲ ᚷ ᚹ ᚺ ᚾ ᛁ ᛃᛇᛈ ᛉ ᛊ ᛏ ᛒ ᛖ ᛗ ᛚ ᛜ ᛟ ᛞ
a r k g w h n i j ï p z s t b e m l ŋ o d
Tabel 3 Het alfabet in het oude Futhark-systeem met klinkers ᚨᛇᛟ (a, ï, o), zonder ᚠᚢᚦ (f,u,þ)
Over het ontstaan van het Futhark-alfabet
Het concept voor de reconstructie van het ontstaan van het Futhark-alfabet baseert op het plaatsen
van de letters ᚠᚢᚦ (f,u,þ) voor het eigenlijke alfabet ᚨᚱᚲᚷᚹᚺᚾᛁᛃᛈᛇᛉᛊᛏᛒᛖᛗᛚᛜᛞᛟ.
Waarom eigenlijk uitgerekend deze letters voor een vooraanstaande plaats in het alfabet uitgekozen
werden is in eerste instantie nog onduidelijk. Later zal blijken dat de drie letters belangrijke
sleutelwoorden vormen.
Het is hoogst ongebruikelijk in een alfabet woorden op te nemen en deze woorden of de drie
benodigde letters niet te markeren als speciale elementen.
De drie letters zijn echter de drie elementen, die in elke Futhark-lijst optreden en steeds helemaal
vooraan staan. Alleen in het Gotische alfabet krijgen deze drie letters een andere plaats.

Sleutel-
Alfabet A linkervleugel I rechtervleugel Ω
woord ᚠᚢᚦ
Elder Futhark ᚠ ᚢᚦ ᚨ ᚱᚲᚷᚹᚺᚾ ᛁᛃ ᛇ ᛈ ᛉ ᛊ ᛏ ᛒ ᛖᛗ ᛚ ᛜᛟ ᛞ
Old English ᚷ
Futhorc ᚠ ᚢ ᚦ oᚩ ᚱ cᚳ ᚹᚻᚾᛁᛄ ᛇ
ᛈ xᛉ ᛋ ᛏ ᛒ ᛖᛗ ᛚ ᛝœᛟ ᛞ
ȝ eo
Younger
Futhark ᚠ ᚢᚦ ᚬ ą ᚱᚴ ᚼᚾᛁ ᛅ a ᛋ ᛏᛒ ᛘᛚ
Transliteratie f uþ a r k gwh ni j ï p z s t b em l ŋo d
Ϝ Φ G Ω
Gotisch alfabet ᚢ Α RΚΓ ΥΗΝΙ Ι ΠΖ SΣ Τ Β ΕΜΛ Δ
F Ψ ᛃ ᛟ
De 4 letters van
Ζ Δ Ψ Θ
Chilperic I

Tabelle 4 Over de afleiding van het Gotisch alfabet uit de Futhark alfabetten
(bronvermelding: baserend op Wikipedia's Runes)
De transformatie van het Futhark-systeem naar het Gotische alfabet
Het Gotisch alfabet is na de Christianisatie (in de 4e eeuw AD) door de Visigotische bisschop
Wulfila ontworpen van om de Bijbel in het Gotisch te vertalen. Vóór bisschop Wulfila werd het
Gotisch waarschijnlijk in runentekens geschreven. Het alfabet bevat 25 tekens, waarvan er 25 als
klanksymbolen en 2 alleen voor het getalstelsel nodig zijn.
Van de Gotische letters zijn ook de getalwaardes bekend, zodat daaruit de posities in het alfabet
kunnen worden gereconstrueerd. De geel gemarkeerde letters voor de waardes 90 en 900 werden
alleen voor het getalstelsel en niet als klanksymbool toegepast.
Onder deze restrictie begint het alfabet met een klinker Α en eindigt met een klinker Ω.
De twee vleugels van het Gotische alfabet bevatten elk 11 elementen, waarbij de Q net als in het
Grieks alleen voor het getalstelsel gebruikt wordt en als letter niet meetelt3.
De letters van het sleutel-woord ᚠᚢᚦ (f,u,þ) worden in regelmatige afstanden van elkaar in het
laatste deel van het Gotisch alfabet geplaatst. De volgorde is nu omgekeerd. Het lijkt erop, dat de
ontwerper van het Gotisch alfabet grote moeite heeft gedaan om het sleutel-woord ᚠᚢᚦ (f,u,þ) zu
goed mogelijk te verbergen.
• De ᚠ staat op de positie met getalwaarde 500, waar in het moderne alfabet circa de U staat.
• De ᚢ staat op de positie met getalwaarde 70, waar in het moderne alfabet circa de O staat.
• De ᚦ staat op de positie met getalwaarde 9, waar in het moderne alfabet ongeveer de H staat.
Sleutel-woord
ᚠᚢᚦ (f,u,þ) ᚦ ᚢ ᚠ
Klinkers Α Ε Η j Ι Υ Ω
Ϛ G S, Ϝ Ω Ͳ
Gotisch alfabet Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Φ Ψ Ι Κ Λ Μ Ν ᚢΠϘR ΤΥ ΧΘ
ϰ ᛃ Σ F ᛟ Ϡ
Transliteratie a b g d e q z h þ i k l m n j up q r s t wf x ƕ o
1 2 3 4 5 6 7 8 9
1 2 3 4 5 6 7 8 9
Getalwaarde 1 2 3 4 5 6 7 8 9
0 0 0 0 0 0 0 0 0
0 0 0 0 0 0 0 0 0
0 0 0 0 0 0 0 0 0

Tabel 5 Het ontwerp voor het Gotische alfabet door de Visigotische bisschop Wulfila

Sleutel- Begin- Linkervleugel Centrale Rechter-vleugel Eind- slot-


woord klinker (11 elementen) as (12 elementen, waarvan er klinker positie
1 alleen als getal)
Gotisch geen Α Β,Γ,Δ,Ε,Ϛ/ϰ, Μ Ν,G/ᛃ,ᚢ,Π,Ϙ,R,S/Σ, Ω Ͳ/Ϡ
alfabet Ζ,Η,Φ/Ψ,Ι,Κ,Λ, Τ,Υ,Ϝ/F,Χ,Θ
Trans- - a b,g,d,e,q,z,h,þ,i,k,l m n,j,u,p,q,r,s,t,w,f,x,ƕ o
literatie
Getal- - 1 2 t/m 30 40 40 t/m 700 800 900
waarde

Tabel 6 Het Gotische alfabet met de goed verborgen letters van het sleutelwoord

3 Demnach gab es 25 Buchstaben mit Lautwert und – genau wie im Griechischen – zwei weitere, die nur einen
Zahlenwert besaßen (90 und 900).
De 4 letters van de Merovingische koning Chilperic I
De Merovingische koning Chilperic I (ca. 535 – 584) kondigde tijdens zijn koningschap aan, dat in
zijn koninkrijk vier letters4 aan het Latijnse alfabet toegevoegd moesten worden:
• de Θ als een lange klinker ō,
• Ψ als ae,
• Ζ als th, en
• Δ als w.
Als klankvariant van de ᚠ behoort de letter W tot de bestanddelen van het sleutelwoord ᚠᚢᚦ (f,u,þ).
Ook de namen Tuw en het persoonlijke voornaamwoord der 1e persoon dualis “wut” zijn op een
correcte woorddefinitie met een W aangewezen. De vraag is echter, bij welke W koning Chilperic I
de Δ heeft willen plaatsen. De letter Υ staat immers ook al ter beschikking als W.
Ook de letter ᚦ (th) behoort tot de letters, die Chilperic I door een Z wilde laten vervangen. Zowel
ᚠ als ᚦ (th) behoren tot het sleutelwoord ᚠᚢᚦ (f,u,þ).
Om deze redenen heb ik de letters van Chilperic I in de onderstaande lijst opgenomen:

Sleutel-
Alfabet A linkervleugel I rechtervleugel Ω
woord ᚠᚢᚦ
Elder Futhark ᚠ ᚢᚦ ᚨ ᚱ ᚲᚷᚹᚺ ᚾ ᛁᛃ ᛇ ᛈ ᛉ ᛊ ᛏ ᛒ ᛖᛗ ᛚ ᛜᛟ ᛞ

Old English ᚩ ᚳᚷ ᛉ ᛟ
Futhorc ᚠ ᚢᚦ ᚱ ᚹᚻ ᚾ ᛁᛄ e ᛈ ᛋ ᛏ ᛒ ᛖᛗ ᛚ ᛝ ᛞ
o c ȝ x œ
o
Younger ᚬ ᛅ
Futhark ᚠ ᚢᚦ ᚱᚴ ᚼ ᚾ ᛁ ᛋ ᛏᛒ ᛘᛚ
ą a
Transliteratie f u þ a r k gw h n i j ï p z s
t b em l ŋ o d
Ϝ Φ G Ω
Gotisch alfabet ᚢ Α RΚΓ ΥΗΝΙ Ι Π Ζ S Σ Τ Β ΕΜ Λ Δ
F Ψ ᛃ ᛟ
De 4 letters van Ψ Δ
Chilperic I
Δ Ζ Θ
(æ) ?

Tabel 7 Over de afleiding van het Gotisch alfabet uit de Futhark alfabetten
(bronvermelding: baserend op Wikipedia's Runes)

4 The thorn (th) and Wynn (Ƿ ƿ - as w) were two of the runes which, according to Gregory of Tours, Chilperic I
introduced into the Merovingian scripts - Gearwor: Blogging on Old English Literature: Origin of Eth
Conclusie
Het Futhark alfabet is vermoedelijk op basis van het Griekse alfabet ontworpen, wat men aan de
klinkersstructuur van de beginklinker ᚨ (A), de centrale as ᛇ en de slotklinker ᛟ (Ω) kan aflezen.
Voor de alfabetstructuur heeft de ontwerper echter op de eerste drie letterposities nog een
sleutelwoord met de runen ᚠᚢᚦ (f,u,þ) geplaatst. De letters van dit sleutelwoord behoren ook tot het
alfabet.
Het sleutelwoord verwijst naar de goden “Vut” (Wodan) en “Tuw”, naar het persoonlijke
voornaamwoord der 1e persoon dualis “wut” en bijvoorbeeld ook het Nederlandse woordje “fut”,
dat de levensenergie beschrijft.
Na de Christianisatie (in de 4e eeuw AD) heeft de Visigotische bisschop Wulfila vanuit het Futhark
alfabet het Gotisch alfabet ontworpen met het doel de Bijbel in het Gotisch te vertalen.
Het ontwerp van het Gotisch alfabet baseert op het oudste Futhark alfabet. In het Gotische alfabet
is het sleutelwoord echter niet meer zichtbaar voorhanden, alhoewel de lettersymbolen wel
overgenomen worden..
De letters van het sleutel-woord ᚠᚢᚦ (f,u,þ) worden in regelmatige afstanden van elkaar in het
laatste deel van het Gotisch alfabet geplaatst. De volgorde is nu omgekeerd. Het lijkt erop, dat de
ontwerper van het Gotisch alfabet grote moeite heeft gedaan om het sleutel-woord ᚠᚢᚦ (f,u,þ) zu
goed mogelijk te laten verdwijnen..
De Merovingische koning Chilperic I (ca. 535 – 584) kondigde tijdens zijn koningschap aan, dat in
zijn koninkrijk vier letters5 aan het Latijnse alfabet toegevoegd moesten worden. Twee letters
(zowel ᚠ als ᚦ (th)) behoren tot het sleutelwoord ᚠᚢᚦ (f,u,þ).

5 The thorn (th) and Wynn (Ƿ ƿ - as w) were two of the runes which, according to Gregory of Tours, Chilperic I
introduced into the Merovingian scripts - Gearwor: Blogging on Old English Literature: Origin of Eth
Inhoud
Inleiding................................................................................................................................................1
Over de structuur van alfabetten...........................................................................................................2
Romeinse en Griekse alfabetten......................................................................................................2
Het Futhark alfabet..........................................................................................................................2
Over het ontstaan van het Futhark-alfabet............................................................................................4
De transformatie van het Futhark-systeem naar het Gotische alfabet .................................................5
De 4 letters van de Merovingische koning Chilperic I ........................................................................6
Conclusie..............................................................................................................................................7