UNIVERZITET U ISTOČNOM SARAJEVU TEHNOLOŠKI FAKULTET ZVORNIK

KERAMIKA NA BAZI GLINA

Seminarski rad

Asistent: Mr Ljubica Vasiljević Profesor:

Ime i prezime: Grozda Žepinić Broj indeksa:

Dr Dragica Lazić 25.12.2007; Zvornik Sadržaj:

“877”

1. UVOD…………………………………………………………………………………..3 2. KERAMIKA, SISTEMATIZACIJA KERAMIČKIH PROIZVODA……………4 2.1. Tradicionalni keramički materijali…………………………………………………5 2.2. Savremeni keramički materijali…………………………………………………..6 3. GLINE………………………………………………………………………………….7 3.1. Nastanak glina…………………………………………………………………….7 3.2. Mineralni sastav glina…………………………………………………………….8 3.3. Osnovni minerali glina……………………………………………………………8 3.3.1. Minerali kaolinitske grupe……………………………………………..9 3.3.2. Minerali monmorijonitske grupe……………………………………….9 3.3.3. Minerali ilitske grupe………………………………………………….10 3.3.4. Minerali amorfne grupe………………………………………….……10 4. PROIZVODNJA NA BAZI GLINE……………………………………………….12 4.1.Priprema keramičke mase……………………………………………………….12 4.2. Oblikovanje keramičkih proizvoda…………………………………………….14 4.3. Sušenje keramičkih proizvoda………………………………………….………17 4.4. Pečenje keramičkih proizvoda………………………………………………….17 4.5. Dodatne operacije i procesi u proizvodnji keramike…………………………..19 4.6. Vrste keramičkih proizvoda……………………………………………….……20 5. LITERATURA………………………………………………………………..……..23

2

Tehnološki fakultet Zvornik

Porijeklo keramike kao tehnologije vezano je za prvu manifestaciju humanosti čovjeka. čuven po proizvodnji grnčarskih proizvoda. koja izrađuje proizvode “najniže vrijednosti”.1. izuzetno kratkom periodu. hemijsku agresivnost sredine. obojenih pigmenata. Sledeću fazu u tom razvoju predstavljala je proizvodnja glaziranih i dekorisanih keramičkih posuda. Za sve ove proizvode. kojom je nazivan dio antičke atine. pa preko industrije koja proizvodi najfiniju sanitarnu keramiku i porcelan. Mada je proizvodnja keramike veoma stara tehnologija. zatim u Rim a potom u cijelu evropu. Najstarije dokaze predstavljaju razne vrste posuda koje je čovjek na tadašnjem nivou civilizacije pravio od gline da bi u njima čuvao hranu odnosno razne tečnosti. ma kako bili manje ili više vrijedni. proizvedeni jednostavnim procesima ili visokim tehnologijama. a otkriveni su i materijali koji imaju specifične fizičke osobine. zajedničke su dvije stvari: dobijeni su od keramičkih glina i sve se svrstavaju u grupu keramičkih proizvoda. Iz Egipta. Prema drugim autorima. o čemu svedoče mnogobrojni spomenici ljudske culture čija se starost procjenjuje milenijuma. sistematskog. do industrije koja izrađuje proizvode na bazi metala i keramike koji se ugrađuju u vasionske letjelice. to je tehnologija koja nije stagmirala u svom razvoju. činjenica je da je izrada proizvoda na bazi gline stara koliko i ljudska civilizacija. Važna je činjenica da mnogi savremeni keramički materijali nisu sločajno otkriveni. projektovanog rada u oblasti keramike. veoma visoke temperature. naročito poslednjih 40 godina. 3 Tehnološki fakultet Zvornik . okera. koja se upotrebljavala za označavanje grnčarskih proizvoda koji su izrađivani od gline. Dokazi o ovim početcima tehnologije keramike su crteži u boji na zidovima pećina južne Francuske. gvozdeno doba. U tom poslednjem. reč keramika potiče od grčke riječi “keramikos”. Pronalaskom grnčarskog kola (točka) proizvodnja keramičkih posuda je dobila silan zamah. bronzanom. MnO2 i drugih bila je izraz čovjekovih duhovnih i estetskih potreba još u rano kameno doba. došlo je do razvoja čitavog niza novih keramičkih materijala koji mogu da izdrže veoma oštre radne uslove. velika mehanička naprezanja. već da je to rezultat intenzivnog naučno-istraživačkog. Primjena keramičkih materijala. Fe2O3. Nazivi razdoblja u doba praistorije su izvedeni prema materijalima korišćenim u tom dobu: kamenom.UVOD Svaki čovjekov razvoj je uslovljen socijalnim zahtjevima. Od XVII vijeka izrada opekarskih proizvoda dostiže nivo koji se više ne može smatrati zanatskom proizvodnjom. koji je bio posledica istovremenog naglog razvoja hemije i tehnike uopšte. Prema nekim autorima riječ keramika potiče od grčke riječi “keramos”. Asirije i Vavilonije vještina izrade proizvoda na bazi gline prenijeta najprije u Grčku. bakarnom. Konstrukcioni materijali su uvjek bili osnovni uslovi za razvoj određene civilizacije. Bez obzira na ovu dilemu. Danas industrija proizvoda na bazi gline obuhvata veliki broj industrijskih grana: od opekarske.

kvaliteta površine “crijepa” asortimana.  Vatrostalna keramika u koju se ubrajaju sve vrste opeka i proizvoda izrađenih na bazi vatrostalnih glina. sve vrste podnih i zidnih pločica čije je osnovna masa (crijep) izrađena od opekarskih i keramičkih glina). odnosno osnovne glinene mase. kore i korube. Osim ove sistematizacije. klinker pločice. uključujući grafit i ugljenične materijale. fajans. Prema stanju tečnosti crijepa. ukrasni predmeti). U grupu fine keramike sistematizuju se svi proizvodi izrađeni od glina koje se “bijelo pale”. postoji i podjela keramičkih proizvoda prema kvalitetu odnosno stanju tečnosti “crijepa” pri čemu se pod pojmom “crijep” podrazumjeva tečna glinena masa. a u koje spadaju: sanitarna keramika. Prema jednoj od prvih sistematizacija. glazirane zidne i podne pločice. koja sve proizvode na bazi gline dijele na grubu i finu keramiku. svi keramički proizvodi se dijela na:  proizvode sa poroznim crijepom.2. SISTEMATIZACIJA KERAMIČKIH PROIZVODA Danas keramika ima veoma široko značenje. strukture i boje “crijepa”. Davno je to bilo u tehničkom i naučnom svijetu kada je riječ keramika značila samo porcelan. crijep. Tehnološki fakultet Zvornik . elementi za međuagratne konstrukcije. sanitarnu keramiku. Dana se pod izrazom keramika podrazumjevaju svi čvrsi neorganski. nemetalni materijali. kojom su obuhvaćeni svi proizvodi opekarske (ciglarske) industrije (opeka. kao i odgovarajuće oblasti nauke i tehnologije materijala. pregradne ploče. vrste gline od koje su izrađeni. opeke i slične materijale. Pri ovome treba napomenuti da se danas neki proizvodi uslovno “fine keramike” rade na bazi običnih glina a zatim glaziraju materijalom koji im daje izgled “fine keramike”. keramički proizvodi su bili podjeljeni na dvije osnovne grupe:  grubu keramiku  finu keramiku U grupu grube keramike svrstavaju se sledeći proizvodi:  Građevinska keramika. elektro porcelan i porcelan (posuđe.  proizvode sa gustim sinterovanim cijepom Proizvodi na bazi gline međusobno se razlikuju u pogledu:      4 tipa proizvoda. KERAMIKA. blokovi.

Ograničenje mogućnosti primjene je dalje povezano prirodom procesa nastajanja silikatnih struktura i sklonosti struktura ka transformacijama. Opekarska glina pored glinenih mineral sadrži primjese koje sup o svojoj prirodi topitelji i opošćivači.) u količini od 106 komada/čas u toku dana. vatrostalne materijale. sve značajniji postaju problem cijene energije koji su u stalnom porastu. porcelan za eletkrotehniku. Mogućnost poboljšanja osobina i proširenja primjene tradicionalne keramike ostvaruje se na dva načina:  promjenom prirode staklaste faze mikrostrukture. Danas se u svijetu proizvodi građevinske opeke crijepa i podnih pločica (prema McColm-u 1983. proizvodi tehnologije silikata. Polazna sirovinska mješavina za tradicionalnu keramiku gotovo uvjek sadrži tri komponente: glinu kao osnovnu plastičnu sirovinu. cement i druga neorganska veziva. opeka i crijep. Stoga. pri punoj godišnjoj proizvodnji. stoga je ta proizvodnja od velikog značaja za društvene ekonomije. 2. tehnologija silikata uključuje sledeće proizvode:       porcelan. sa izuzetkom građevinske opeke i crijepa. finu i sanitarnu keramiku. Poređenjem utroška energije po toni proizvoda (prema 5 Tehnološki fakultet Zvornik . Tradicionalna silikatna i alumosilikatna keramika posjeduje određene osobine koje omogućavaju samo ograničenu primjenu. svi proizvodi keramičke industrije i industrije vatrostalnih materijala koji se zajedno sa staklom sistematizuje u proizvode industrije nemetala. U takve se ubrajaju.1. Značajna klasa tradicionalnih keramičkih materijala jesta građevinaska keramika. koja se proizvodi polazeći direktno od gline. bez dodataka. Proizvodni kapaciteti tradicionalne keramike su ogromni. Tradicionalni keramički materijali Pod tradicionalnim keramičkim materijalima se podrazumjevaju silikatna i alumosilikatna keramika. topitelj koji reguliše režim toplotne obrade i opošćivač kojim se smanjuje plastičnost i olakšava operacija sušenja i oblikovanja.pri čemu postoje i druga karakteristična svojstva koja definišu kvalitet i namjenu proizvoda na bazi pečene gline. Pri ovome treba napomenuti da mnogi od navedenih proizvoda keramičke industrije ne pripadaju grupi industrije građevinskih materijala iako im je osnovna a možda i jedna upotreba baš u građevinarstvu. u grupu građevinskih materijala na bazi gline (gruba građevinska keramika) treba sistematizovati samo materijale koje proizvode pogoni za proizvodnju opeke i crijepa.  zamjenom silikatnih kristalnih faza mikrostrukture oksidnim. tehničko staklo. Međutim. građevinsku keramiku.

potrebnim savremenoj tehnici visokih pritisaka i temperature i velike brzine kretanja. u odnosu na proizvodnju tehničkog stakla. Al2O3-keramika. kompozitni keramički materijali. to su rezultati sistematskih planiranih istraživanjima u oblastima konstrukcionih materijala sa unapred projektovanim osobinama. 6 Tehnološki fakultet Zvornik . npr. keramika za elektroniku.2. neoksidna keramika. nuklearna keramika.McColm-u1983. Savremeni keramički materijali Savremeni keramički materijali obuhvataju veoma veliki broj novih konstrukcionih materijala koji su po svojoj hemijskoj prirodi vrlo različiti. ugljenični materijali. 2. Ovi proizvodi su nastali kao rezultat potrebe za novim materijelima. oksidni keramički materijali za specijalne namjene.) četiri puta je veći utrošak energije potreban za proizvodnju tradicionalne keramike na bazi glina. ZnO2keramika. koji su savremenim postupcima proizvodnje do te mjere izmejenjeni da se mogu smatrati novim keramičkim materijalima. Osim novih sintetizovanih materijala. specijalni keramički materijali. ovoj grupi pripadaju i određeni klasični . U savremene keramičke materijale se ubrajaju:        čista oksidna keramika.

temperature. Nastaje na dva osnovna načina:  raspadanjem (dezintegracijom) eruptivnih stijena.3. Zbog svog poli-mineralnog sastava gline nemaju definisanu tačku topljenja već interval omekšavanja. Nastanak glina Glina je po svom mineralnom sastavu alumosilikatna tvorevina koja se javlja u prirodi kao sedimentna stijena. liskun. Svakako da sadržaj u glini prisutnih mineral određuje njenu primjenjivost za izradu pojedinih vrsta keramičkih proizvoda.1. GLINE Gline su najrasprostranjeniji geološki sedimenti nastali raspadanjem feldspatnih i drugih stijena u prirodi. 7 Tehnološki fakultet Zvornik . Na2CO3 i Ca(HCO3)2]. Rastvorljivi produkti procesa dezintegracije bili su odnijeti vodom dok su nerastvorljivi ili taložili na mjestu nastanka (primarna ležišta) ili bili odnijeti na neka udaljenija mjesta (sekundarna ležišta). dolomit i drugi minerali. felspatoida. voda. Do nastanka glina procesom dezintegracije dolazi usled djelovanja spoljnih faktora (pritisak. 3. Pored toga kao pratioci u glinama se najčešće javljaju: kvarc. montmorilonita i ilita u različitim odnosima.  sintezom (kristalizacijom) iz koloidnih rastvora. CO2) na eruptivne stijene koje su uglavnom izgrađene od alumosilikatnih mineral iz grupe feldspata. nastaju dva ne rastvorna jedinjenja: kaolin (Al2O3 ∙ 2SiO2 ∙ 2H2O) i kvarc (SiO2) kao i rastvorljive soli [K2CO3. krečnjak. liskuna među kojima se po svom značaju i zastupljenosti ističu:  ortoklas  albit  anortit K2O ∙ Al2O3 ∙ 6SiO2 Na2O ∙ Al2O3 ∙ 6SiO2 CaO ∙ Al2O3 ∙ 2SiO2 Raspadanjem tri pomenuta najvažnija mineral iz grupe felspata. Najčešće su gline mješavine osnovnih glinenih minerala: kaolinita. u kome dolazi postepeno do deformacija oblika predmeta od gline.

Silikati aluminijuma koji predstavljaju osnovne minerale glina nastaju djelimičnom ili potpunom zamjenom vodonika kiselim katjonom nekog metala.3. a 8 Tehnološki fakultet Zvornik . Prema savremenim shvatanjima osnovne mineralne sastojke glina predstavljaju glineni minerali koji po svom hemijskom sastavu predstavljaju hidrate alumosilikata strogo definisanog hemijskog mineralnog sastava. 3. Osnovni minerali glina Po hemijskom sastavu svi glineni minerali su aluminijumove soli silicijumove kiseline. Prema mineralnom sastavu keramička industrija razlikuje tri osnovna tipa glina : kaolinitskog. monmorijonitskog i ilitskog tipa. Silicijumova kiselina kristališe u obliku niza međusobno povezanih tetraedara u sloju. Mineralni sastav glina Nekad se smatralo da su gline u mineralnom i petrografskom smislu nedefinisane nemetalne tvorevine.2. Danas se zna da su gline sedimentne tvorevine koje se sastoje od smješe raznih glinenih mineral čiji je oblik tačno definisan.3. znače silikati aluminijuma.

Stoga se mora prečišćavati postupkom šlemovanja sa vodom. Pri njihovoj neutralizaciji dolazi do izdvajanja molekula vode na dodirnoj ravni i stvaranja hemijske veze na toj ravni. U minerale koji ulaze u sastav kaolinitske grupe ubrajaju se.9% H2O. može sadržati kvarc. Kaolin je bijele boje koju zadržava i pri pečenju. dok je druga polovina vezana u obliku molekula H2O i predstavlja kristalnu vodu. 3. Iz ove molekulske formule se vidi da je ½ stehiometrijske vode vezana u halojzitu u obliku konstitucione vode i to u obliku hidroksilnoh OH-grupa.2.Al(OH)3 u obliku sloja oktaedarske strukture.liskun i ostale minerale. hidratisani silikati kao što su dikit. pored kaolinita. Imaju izrazite koloidne osobine.6% SiO 2. 39. Halojzit se razlikuje od kaolinita po sadržaju vode. Reakcija nastajanja kaolinita može se predstaviti jednačinom: 2SiO2 ∙ 5H2O + 2Al(OH)3 → Al2O3 ∙ 2SiO2 ∙ 2H2O + 6H2O U prirodi kaolinit nastaje procesom feldspata. Idealno čist kaolin se sastoji iz 46. 9 Tehnološki fakultet Zvornik . po sledećoj reakciji: K2O ∙ Al2O3 ∙ 6SiO2 + 2H2O + CO2 → Al2O3 ∙ 2SiO2 ∙ 2H2O + K2CO3 + 4SiO2 feldspat kaolinit Ako u reakciji neutralizacije učestvuju dva mola silicijumove kiseline spajanje se vrši po dvije dodirne ravni slojeva i dobija se drugi tip glinenih minerala – montmorilonit čiji je predstavnik mineral pirofilit koji nastaje po sledećoj reakciji: 2(2SiO2 ∙ 5H2O) + 2Al(OH)3 → Al2O3 ∙ 4SiO2 ∙ H2O + 12H2O Osnovni mineral kaolinitske grupe je kaolin. Njegova formula je Al2O3 ∙ 2SiO2 ∙ 2H2O. nakrit i halojzit. koji sa izuzetkom halojzita. 3. Jako bubre pod dejstvom vode i zato njihovim formulama se broj prisutnih molekula vode označava sa n jer je nedefinisan. Kaolinit je so polisilicijumove kiseline (formule 2SiO2∙5H2O) u kojoj je 6 atoma H zamjenjeno sa dva atoma Al.3.5% Al2O3 i 13. nemaju značaj kao keramičke sirovine. po pravilu nalazi na primarnom ležisštu stijena čijim je raspadanjem nastao. Dobio je ime po planini Kaoling u Kini na kome postoje ležišta kaolina koji se već nekoliko hiljada godina koristi kao osnovna sirovina za izradu čuvenog kineskog porcelana. koji nastaju djelimično zamjenom aluminijuma u pirofilitu magnezijumom. poznatim pod nazivom “kaolinizacije feldspata”.1. Minerali monmorijonitske grupe Montmoriloniti su hidratisani silikati aluminijuma i magnezijuma. Njegova je hemijska formula Al2O3 ∙ 2SiO2 ∙ 4H2O. Zavisno od odnosa slojeva tetraedarske i oktaedarske strukture nastaju dva tipa mineral i to: (1:1) i tip (2:1).3. Pošto se. Minerali kaolinitske grupe Predstavnik prvog tipa minerala kada se kondenzuje jedan sloj silicijumove kiseline i jedan sloj oktaedara Al2(OH)6 je mineral kaolinit.

Svi ovi minerali se nazivaju zajedničkim imenom monmorijonida. Iliti su po svom hemijskom sastavu složeni alumosilikati opšte formule xSiO2 ∙ yH2O ∙ zAl2O3 kod kojih je 1 dio aluminijuma zamjenjen magnezijumom i kalijumom što se može predstaviti molekulskom formulom: Al2-x ∙ Mgx ∙ K1-x-y(Si1. Minerali ilitske grupe Mada pripadaju grupi složenih alkalnih i zemnoalkalnih alumosilikata (odnosno grupi feldspata. Oba imaju zajedničku formula: Al2O3 ∙ 4SiO2 ∙ H2O Al2(Si2O5)(OH)2 Mineral pirofilit se može predstaviti kao derivate polisilicijumove kiseline u kojoj su 6 vodonikovih atoma zamjenjeni aluminijumom: 4SiO2 ∙ 4H2O + 2Al → Al2O3 ∙ 4SiO2 ∙ H2O + 3H2 Mineral monmorijonit je dobio ime po mjestu u kome je pronađen (Montmorillon.3. opekarske.Unošenjem atoma kalijuma u strukturu montmorilonita nastaju iliti . koji se najčešće sreće u tzv. feldspatoida i liskuna).3. “ciglarskim glinama” – glinama za proizvodnju građevinskih elemenata: cigle i crijepa. Osnovni minerali monmorijonitske grupe su pirofilit i monmorijonit. Minerali amorfne grupe 10 Tehnološki fakultet Zvornik .09% 3.5+y ∙ O5)2(OH)2 Hemijski sastav minerala ilita može se iskazati sledećom empirijskom formulom: K2O ∙ MgO ∙ 4Al2O3 ∙ 7SiO2 ∙ 2H2O Iz čega proizilazi sledeći bilans: K2O MgO Al2O3 SiO2 H2O 9. Dobili sui me po državi Ilinois u SAD gdje ih ima u velikim količinama. sastoje od minerala ilita.60% 3. Zbog mogućnosti zamjene katjona aluminijuma drugim katjonima postoji veliki broj minerala koji su srodni monmorijonitu.42% 4.3.treći tip glinenih minerala. iliti se prema nekim sistematizacijama ubrajaju u glinene materijale iz razloga što je mineral ilit uvjek prisutan u keramičkim glinama pri čemu se neke keramičke gline.80% 42. 3.4. npr.5-y ∙ Al0.01% 40. Francuska). Iliti su fino dispergovani materijali izgleda gline. Nazivaju se i hidratisanim liskunima.

Učešće tri osnovna sastojka u alofanu je sledeće:  Al2O3  SiO2  H2O 35-40% 20-25% 35-40% Slika 2. silicijuma iv ode. Sistematizacija minerala glina 11 Tehnološki fakultet Zvornik .U glinene minerale amorfne grupe ubraja se alofan (Al2O3 ∙ SiO2 ∙ nH2O) koji je po svojoj strukturi gel a predstavlja smješu hidroksida aluminijuma.

tj. Hmijska teorija pojavu plastičnosti objašnjava prisustvom u glini izvjesnih količina organskih. ili su pak termostabilne (kao šamot). To su materije koje se ili šire pri zagrijavanju (kao kvarc) zbog promjene oblika. zelatinoznih materija koje dijeluju kao mazivo među slojevima. koje kao što je poznato snižavaju znatno temperature pečenja keramike. fizička teorija objašnjava pojavu plastičnosti glina u polarnim rastvaračima kao što je voda. U ulozi topitelja u keramičkim masama se najviše koriste feldspati. Druga. Opošćivače. sa atestima o hemijskom i meneraloškom sastavu. dispergovanjem glina do dimenzija čestica originalnih glinenih mineral pod dejstvom vode. koja omogućava klizanje slojeva pod dejstvom sile. ukoliko granulacija iz rudnika neodgovara zahtjevima za dobijanje odrađenog proizvoda. Svakako da nijedna od iznijetih teorija ne objašnjava potpuno fenomen plastičnosti. PROIZVODNJA NA BAZI GLINE 4. dielektričnom konstantom i sličnim osobinama. koje smanjuju skupljanje keramičke mase u toku sušenja keramike. Opošživači su neplastične sirovine koje sui vićih dimenzija čestica od glina i obično su neporozni.slojevitom strukturom glinenih mineral. Prema ulozi koju imaju u keramičkoj masi sve sirovine se mogu podijeliti na osnovne grupacije: Plastične komponente. jer ga posmatra jednostranim. Kao plastične komponente najviše se koriste gline. Postoji nekoliko teorija o fenomenu plastičnosti glina. Kod pripreme glina često se postupak mljevenja zamjenjuje sa tzv. kristalna struktura sirovina kao i stanje površine njihovih čestica. Sve zajedno ove teorije objašnjavaju pojavu plastičnosti kod glina. fizičkim karakteristikama medijuma. tako da se onda snižava temperature pečenja. Topitelje. samljevene do odgovarajuće granulacije. “šljemovanjem”. 12 Tehnološki fakultet Zvornik    . jer su oni nosioci alkalija. U toku pripreme sirovina se posebna pažnja posvećuje operaciji mljevenja. Na osobine krajnjeg proizvoda pored tehnoloških faktora samog procesa proizvodnje bitno utiču: hemijski i mineraloški sastav sirovina. Sirovine za keramiku se obično dopremaju iz rudnika u pripremljenom stanju: obogaćene. morfološka teorija fenomem objašnjava lisnatom. Do sastava keramičke mase na osnovu proračuna koji predstavlja materijalni bilans po pojedinim komponentama na osnovu poznatog sastava i polaznih sirovina. odnosno glineni minerali. koji imaju za cilj da snize tačku sinterovanja keramičke mase.4.1 Priprema keramičke mase Pod keramičkom maso podrazumjeva se homogena smješa svih sirovina potrebnih za proizvodnju određenih keramičkih proizvoda. koje omogućavaju oblikovanje proizvoda. Stvaranjem rastopa u keramičkoj masi oni znatno ubrzavaju process sinterovanja na nižim temperaturama. tako da se ne skupljaju pri zagrijavanju. Prva. Kao opošćivači u keramičkim masama na bazi glina koristi o se najčešće kvarcni pijesak i šamot.

veličinu čestica i druge fizičke karakteristike. Ova operacija se izvodi u uređaju prikazanom na slici 3. Shematski prijesek pužastog vacuum ekstrudera 13 Tehnološki fakultet Zvornik . plastičnost. Vakuumiranje keramičke mase je operacija koja se primenjuje posle filtriranja keramičkih masa za porcelain sa ciljem da se iz nje ukolne zaostali mjehurovi vazduha između pojedinih čestica.  Mješanje sirovina treba da omogući nastajanje keramičke mase homogenog sastava kao i odgovarajućeg granulometrijskog sastava. na mokro ( u vodi). suspenzija se prevodi preko sita mi magnetnog separatora da bi se odstranili krupniji komadi i gvožđe koji su ušli u masu tokom transporta ili mljevenja. Priprema keramičke mase treba da obezbjedi određene fizičke osobine za dalju preradu: gustinu. Raspodjela veličine čestica je veoma važna u pripremi keramičke mase je rod nje zavisi poroznost oblikovanjih sirovih. vlažnost. potrebno da izazove plastičnost glina. Pri operaciji mješanja sirovina najčešće si istovremeno vrši i fino mljevenje istih u mlinovima sa kuglama. Po izlasku iz mlinova u kojima se homogenizuje keramička masa na mokro. Pri smanjenom skupljanju se obezbjeđuje: tačnije održavanje tolerancija dimenzija predmeta.   Slika 3. Pri tom je skupljanje veće ako je veća bila poroznost nepečenog predmeta. Pri pečenju se pore zatvaraju i predmet se skuplja. lepljivost.  bolje pečenje (temperaturni gradijenti u predmetu izazivaju napone koji su proporcionalni skupljanju unutar interval sinterovanja i mogu da izazovu prskanje predmeta) i mogućnost proizvodnje predmeta većih gabariti (dimenzija). Pri tome mješsanje sirovina može da se obavi na dva načina: na suvo. Prije oblikovanja keramičkoj masi se dodaje određena količina vode u zavisnosti od načina oblikovanja. nepečenih uzoraka. Poslednji način daje daleko homogenije mase pa se više upotrebljava. Posle mješanja po mokrom postupku masa se obavezno filtrira na ramskim filter-presama.

Pored toga u šlikere se često dodaju i tzv. Tokom slobodnog pada kapi kroz prostor atomizera oni se suše i padaju na dno. tj. tj. Elektroliti se dodaju u malim količinama. Kao grejni medijum koriste se otpadni gasovi iz peći. Na2SiO3. NaPO3 ili NH4OH.Raspršivanjem u atomizeru priprema se keramička masa za presovanje u proizvodnji elektro-porcelana. Slika 4. stvaranje agregata čime bitno utiču na povećanje tečnosti pri manjem sadržaju vode u šlikeru. specijalnih keramičkih masa i keramičkih pločica. a prečišćen vazduh se ispušta u atmosferu. kao što se vidi na shemi datoj na slici 4. materije koje putem adsorpcije svojih velikih anjona na česticama gline utiču na peptizaciju koloida u šlikeru. Atomizeri su vertikalni uređaji koji omogučavaju istovremeno i sušenje keramičke mase do potrebne vlažnosti za dalje oblikovanje. Oni sprečavaju flokulaciju čestica. i imaju stabilizirajuće dejstvo na suspenzije gline u vodi. Dodatak jednovalentnih jona dovodi do izmjene jona što bitno utiče na sniženje viskoznosti suspenzije čime se omogućava bolje ispunjavanje kalupa pri livenju šlikera. Fine čestice se izvlače pomoću ventilator. odakle se trakastim transporterom odvode u kontenere za masu za presovanje. zaštitni koloidi. Raspršivanjem se obrazuju kapi određenih dimenzija nasuprot kojih struji vreo vazduh koji služi kao medijum za sušenje. do nekoliko masenih procenata. Na2CO3. U tu svrhu se dodaju: NaOH. 14 Tehnološki fakultet Zvornik . Shema atomizera za pripremu keramičke mase za presovanje Keramičke mase za livenje se posebno pripremaju dodatkom određenjih elektrolita u suspenziji keramičkih sirovina u vodi.

2. koje su različite kod raznih keramičkih proizvoda. ili istiskivanjem kroz otvor određenog oblika. Principijelno postoje dva različita načina presovanja. Pod dejstvom primenjenog pritiska dolazi do zgušnjavanja keramičke mase i formiranja predmeta prema obliku kalupa. b) dvostranog presovanja (kad pritisak dijeluje i odozdo i odozgo) Oblikovanje plastičnih masa ručnom obradomna rotacionom valjku se najviše primjenjuje u industriji elektroporcelana pri izradi visoko naponskih izolatora velikih dimenzija. vode) primjenom visokih pritisaka reda veličine od 10-100 MPa. U proizvodnji keramike koriste se tri osnovna načina oblikovanja i to:  presovanje praškastih masa ( sa 3-10% mas. Oblikovanje keramičkih proizvoda Postupkom oblikovanja keramičkom proizvodu se daju potreban oblik i dimenzija. 15 Tehnološki fakultet Zvornik . i  livenje suspenzija keramičkih masa (sa 35-50% mas.vode) tzv. prikazana na slici 5.4.vode) i to: ručnom obradom na rotacionom valjku ili stolu. Presovanje keramike i to: a) jednostrano presovanje (kad pritisak dijeluje samo sa jedne strane kalupa). Pri tome se uzimaju u obzir promjene zapremine i mase predmeta pri sušenju i pečenju. Pri tome čvrsti odlivci nastaju upijanjem vode u gipsane kalupe i taloženjem mase iz suspenzije po zidovima kalupa. Pri tome se praškasta keramička masa posebnim uređajima za doziranje unosi u metalni kalup. Danas se ovaj način zamjenjuje automatskim noževima koji su elektronski programirani da prema zadatom crtežu oblika predmeta isjecaju svu suvišnu masu. šlikera u gipsane kalupe odrađenog oblika. Istovremeno oblikovanje se mora predmetu dati i potrebna mehanička čvrstoća. Slika 5.  oblikovanje plastičnih masa (sa 20-25% mas. Presovanje se u industriji keramike ostvaruje na hidrauličnom presama različitog opsega pritisaka.

16 Tehnološki fakultet Zvornik . Uređaj za ovaj način oblikovanja prikazan je na slici 6. Slika 6. opeka i sličnih proizvoda. Oblikovanje keramike ekstruzijom Kod predmeta debljih zidova koristi se postupak livenja sa dolivanjem šlikera prikazan na slici 7.Oblikovanje istiskivanjem kroz otvor prese odrađenog oblika tzv.”ekstruzijom” se najviše primjenjuje u industriji građevinske keramike za proizvodnju cigli.

Slika 8.3.Slika 7. slaganja i pakovanja u peć bez oštećenja. Sušenje keramičkih proizvoda Operacija sušenja u tehnologiji keramike ima za cilj da snizi sadržaj vlage u keramičkoj masi na nivo koji neće ometati sledeći process pečenja. Radpodjela vode tokom sušenja keramičke mase na bazi glina 17 Tehnološki fakultet Zvornik . kao što je prikazano na slici 8. Za pravilno izvođenje procesa sušenja neophodno je poznavanje raspodjele u poroznom sistemu kakav je keramički sirovi proizvod kao i zakonitosti prenosa toplote i pare kroz porozni medijum. kao i da mu omogući postizanje dovoljne mehaničke čvrstoće za podnošenje transporta. Oblikovanje keramike livenjem 4. Tokom sušenja kontinualno se snižava sadržaj vlage u proizvodu i mjenja se njena raspodjela po njegovom presjeku. Zato je moguće razlikovati tri stadijuma u sušenju keramičkih masa na bazi glina. da zadrži predmetu prethodno dati oblik.

C: tanki vodeni filmovi koji zasostaju u sistemu su vezani za čestice silama adsorpcije i zato se teško uklanjaju. isparavanja i kondenzacije materijala. Od hemijskih reakcija koje se odvijaju pri pečenju glina najvažnije su: dehidratacija glinenih mineral. taj način se mjenja hemijski sastav i nastaje nova kristalna faza zajedno sa tečnom fazom koja očvršćava kao staklo ili kao smješa finih kristala.4. Istovremeno se sa sinterovanjem između pojedinih sastojaka keramičke mase može doći i do niza reakcija u čvrstom stanju.A: voda gradi kontinualne filmove koje razdvajaju čestice glina: ove se postepeno približavaju i mase se sveukupno skuplja. D: male količine vode su zaostle u najfinijim porama sistema. 4. zadržava svoj oblik uz određeno skupljanje i dobija svoje karakterisične osobine (veću gustinu.  neproreagovane čestice (jer su reakcije u čvrstom stanju nepotpune). Al2O3 ∙ 2SiO2 ∙ 2H2O → Al2O3 ∙ 2SiO2 + 2H2O kaolinit metakaolinit  razlaganje na okside. i viskoznog tečenja materijala u obliku rastopa. što odgovara krajnjem stadijumu sušenja. veću hemijsku postojanost i druge odgovarajuće fizičke karakteristike). na 500°C. Prazni prostori između čestica (poroznost se smanjuju i ispunjavaju masom pod dejstvom jednog od sledećih mehanizama: površinske ili zapreminske difuzije. manju poroznost. Proces spontanog ojačavanje finog dispergovanog kompakta pod dejstvoj visokih temperature se naziva sinterovanjem.  zaostale pore (zbog nepotpunog sinterovanja). Pri sinterovanju kompakta fino dispergovanjih kermičkih čestica dolazi najprije do promjena kontakata između čestica. B: vodeni slojevi su se toliko povukli da čestice dolaze u međusobni kontakt u pojedinim tačkama ili ravnima. Elementi mikro structure keramičkog materijala su:  kristalna faza (nastala tokom procesa pečenja u reakcijama u čvrstom stanju). i  staklasta faza. na 700°C Al2O3 ∙ 2SiO2 → Al2O3 + 2SiO2 nastajanje novih jedinjenja od 900-1100°C Al2O3 + 2SiO2 → Al2O3 ∙ 2SiO2 + SiO2 silimanit 3(Al2O3 ∙ SiO2) → 3Al2O3 ∙ 2SiO2 + SiO2 mulit 18 Tehnološki fakultet Zvornik      . Pečenje keramičkih proizvoda U keramici pod pečenjem se podrazumjeva toplotno tretiranje osušene robe na visokim temperaturama pri kojima ona znatno ojačava.

Za njihovu dorado su još potrebne dodatne operacije mehaničke dorade i dekorisanja i procesi: glaziranja. U poslednjoj zoni hlađenja ispečeni predmeti predaju toplotu vazduhu za sagorjevanje koji se u ovoj zoni predgrijava. zoni pećenja je najviša temperature i tu se odvijaju procesi sinterovanja i reakcija u čvrstom stanju u materijalu. Keramički material je ravnomjerno raspoređen na vagonetima. Slika 9. Shema tunelske peći Tok keramičkog materijala koji se peče i gasova sagorjevanja je suprotan. 4. zonu pečenja i zonu hlađenja Prva zona koristi otpadne gasove sagorjevanja za predgrijavanje osušenih proizvoda koji ulaze u peć. metalizacije i sl. U centralnoj zoni. Glazure su lako topiva stakla veoma različitog sastava pa prema tome i osobina. Dodatne operacije i procesi u proizvodnji keramike Ispečeni proizvodi još uvjek nisu gotovi proizvodi keramičke industrije. Na taj način se u centralnoj zoni postižu više temperature (do 1500°C) zavisno od vrste proizvoda koji se peče u peći. Osnovni uslov koji glazura mora da ima da bi bila pogodna za određenu keramičku masu je da joj koeficijent termičkog širenja bude blizak koeficijentu termičkog širenja mase. Na taj način neće pri pečenju doći ni do prskanja ni do odlepljivanja glazure. tj. Glaziranje se od svih dodatnih procesa najviše primjenjuje u cilju postizanja najprije estetski.Za pečenje se u keramičkoj industriji najviše koriste tunelske peći čija je shema data na slici 9. postojanosti na određene agense i dr.5. Temperaturni režim obuhvata tri zone: zonu pregrijavanja. 19 Tehnološki fakultet Zvornik    . αg≈αm.). a zatim i određenih fizički i hemijskih osobina proizvoda (sjaja. namjene i dimenzija. Ovi procesi su specifični za pojedine proizvode zavisno od njihovog oblika.

dekorišu se na različite načine. kamenština i klinker za pločice. crijep.   20 Tehnološki fakultet Zvornik . visoko naponski i nisko naponski izolatori i dr. borate. BaCO3. Prvi ima ulogu da obezbjedi stvaranje veze između metalne podloge i staklastog emajl-a. Glaziranje može da se izvodi na dva načina: posle sušenja. prolaženjem predmeta kroz zavjesu od vodene suspenzije glazure. čija je uloga da obezbjedi odgovarajuću boju. Za dobijanje glazure koriste se kvarc. pločice za oblaganje fasada. 4. aluminati. koje sadrže relativno velike količine alkalnih iz zemnoalkalnih oksida. U proizvode hemijski otporne keramike ubrajaju se: cigla i ploče za oblaganje hemijskih aparatura. Glazure mogu da budu bijele ili obojene. sjaj i izgled metalnog suda. Sam postupak glaziranja se izvodi na više načina: prskanjem predmeta. majolica. litijuma. Koji će od ova dva načina da se primjeni zavisi od odnosa tačke topljenja glazure i temperature pečenja osnovne keramičke mase.6. umakanjem predmeta u glazuru. elektrotehničke proizvode. Vrste keramičkih proizvoda Osnovan klasifikacija keramičkih proizvoda vrši se po stepenu sinterovanja na: sinterovane proizvode (bez poroznosti ili sa neznatnom poroznošću) i nesinterovane proizvode (sa poroznim prelomom). fasadna cigla. kaolin. bogate sa SiO2. Keramički proizvodi namjenjeni širokoj potrošnji. sanitarno tehnički proizvodi. U proizvode građevinske keramike ubrajaju se: cigla. bora i dr. crijep i sl. grnčarija. kreda. za različite fabričke urađaje hemijske industrije. U prvu grupu spadaju: porcelain. da se predmet peče zajedno sa glazurom. kanalizacione i drenažne cijevi itd. Nanose se u dva sloja: kao osnvni i kao pokriveni emajl. keramički proizvodi se dijele na: proizvode građevinske keramike. To su takođe lako topiva stakla koja daju sjaj i boju posuđu od metala. koji se nanose na metalne podloge. prozračne ili neproznačne. glina. Slični glazurama su emajli. silikati. hemijski otporne proizvode. i građevinska keramika: cigla. pri čemu se koriste specijalne keramičke boje-oksidi metala. dolomite. koje sadrže relativno male količine alkalnih i zemnoalkalnih oksida. Ako se glazura topi na temperature nižoj od temperature pečenja proizvoda. feldspati. Drugu grupu čine: fajans. pločice za unutrašnja oblaganja. a takođe i ploče za oblaganje. Za glaziranje proizvoda od porcelana koriste se teško topive glazure. Prema oblasti u kojoj se koriste. proizvode za široku potrošnju i vatrostalne proizvode. Ako je glazura niže tačke topljenja od temperature pečenja keramike onda se ona nanosi na ispečeni predmet. Dobro izabrana glazura u rastopljenom stanju treba da stupid u hemijsku reakciju sa materijama iz proizvoda. jedinjenja olova. to će proizvodi da upiju glazuru u toku pečenja. ili da se glazura nanosi na već ispečeni predmet. Proizvodi elektrotehničke keramike su: izolacione čaše. suspenzijom glazure. kamenina.Veliki značaj ima takođe temperature topljenja glazure. obojena stakla i dr. Za proizvode od fajansa obično se koriste lako topive glazure. pa se glazirani naknadno peče na nižoj temperature. glaziranje u plamenu (kamenine) i dr.

feldspatno staklo kao staklastu fazu. Trojni dijagram glina-feldspat-kvarc Kamenština je tvrda. Osnovne sirovine za proizvodnju porcelana su kaolinske gline. 21 Tehnološki fakultet Zvornik . Predmeti od fajansa su manje sinterovani od porcelanskih predmeta. feldspat. crijep i dr.statue i dr. pumpi za agresivne tečnosti i slične proizvode. Dobija se pečenjem keramičkih masa na bazi kaolina. Proizvodi građevinske keramike dijele se dalje na dvije grupe: gruba i fina građevinska keramika. se glaziraju. cijevi. Slika 10. Keramički proizvodi mogu da budu glazirani i neglazirani. kanalizacione cijevi i dr. feldspat i kvarca ali na nižim temperaturama od porcelana. Ta prozirnost je posljedica prisustva znatne količine staklaste faze u porcelanu. kvarc prikazanom na slici 10. Porcelan sadrži mulit kao kristalnu komponentu. nešto silicijumove kiseline u kristalima kao neproreagovane čestice i uglavnom je bez pora. Fajans je po sastavu sličan porcelanu. Mineralški sastav keramičke mase za porcelain je različit i za pojedine vrste porcelana nalazi se u trojnom dijagramu: glina. Proizvodi od porcelana i fajansa.U proizvode keramike za široku potrošnju ubrajaju se fajans i porcelain (posuđe i dr. dekorativni proizvodi (vaze. porozniji i nije proziran što su sve odlike manje sinterovanog proizvoda. se proizvode neglazirani.) itd. sinterovana glinena roba prema hemikalijama nepropustljiva je za gasove i za tečnosti pa se koristi za izradu sudova. Prozirnost je odlika dobro sinterovanog porcelana. samo je mekši.). Cigla.

i svodi se na izradu: suvenira. posuđa i drugih predmeta.Grnčarija se proizvodi iz manje vatrostalnih glina (sa nižom tačkom topljenja koje su zbog prisustva oksida gvožđa obično crvene boje). zatim giter blokovi i drugi elementi za gradnju. Izrađuju se ova od glina ilitno-kaolinskog tipa i zbog prisustva velikih količina oksida gvožđa najčešće su izrazito crne boje. Ciglarski proizvodi su osnovni građevinski materijali od kojih se najmasovnije proizvode cigle i crijepovi različitih oblika i dimenzija. Proizvodnja grnčarija je uglavnom zanatska. 22 Tehnološki fakultet Zvornik . na nivou radionica. jer je pečena na nižim temperaturama. obavezno se glazira. Pošto je nedovoljno sinterovana.

Opšta shema procesa proizvodnje glinenih proizvoda 23 Tehnološki fakultet Zvornik .Slika 11.

Beograd 1997. god. god 24 Tehnološki fakultet Zvornik . Rozalija Ninković. Ljiljana Kostić – Gvozdenović. LITERATURA 1. 3. Beograd 2000. Marija Tecilazić – Stevanović. Beograd 1990. Osnovi tehnologije keramike. Priručnik za proizvodnju i primjenu građevinskih materijala nemetaličnog porijekla. Neorganska hemijska tehnologija.3. god. Predrag Brzaković. 2.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful