You are on page 1of 50

Fənn.

“ DÖVLƏT İDARƏÇİLİYİNİN SƏMƏRƏLİLİYİ” FƏNNİNDƏN
MÜHAZİRƏ MATERİALLARI

Mövzu 1. DÖVLƏT İDARƏÇİLİYİNİN SƏMƏRƏLİLİYİNİN
MEYARLARI.
Dövlətçilik ölkənin əsas fundamental dəyəridir. Dövlət idarəçiliyinin
cəmiy-yətin həyatında oynadığı rolu azaltmaq qeyri-mümkündür. Onun müxtəlif
tarixi dövrlərdə müxtəlif ölkələrin sosial-iqtisadi inkişafına güclü təsirinin
olması mütə-xəssislər tərəfindən dəfələrlə qeyd olunmuşdur. Dövlət idarəetməsi
əhəmiyyətli dərəcədə ölkənin müasir sosial-iqtisadi vəziyyətini və onun
gələcəyinin keyfiy-yətini müəyyən edir. Əgər tarixi dəyişikliklərin miqyası
genişlənirsə, onda dövlət kimi ictimai orqanizmin dəqiq, fasiləsiz və nizamlı
fəaliyyətinin təmin edilməsində idarəetmənin də rolu artmış olur. Hazırkı
şəraitdə isə dəyişikliklər cəmiyyətin bü-tün vacib sferalarını – siyasət,
iqtisadiyyat, mənəvi həyat, müxtəlif ceşidli və mü-rəkkəb ictimai münasibətlər
kompleksini əhatə edir, dövlət idarəetməsini rolu əhə-miyyətli dərəcədə artır və
ölkədəki vəziyyət əhəmiyyətli dərəcədə idarəetmənin sə-mərəliliyindən və
keyfiyyətindən asılı olur.
Güclü və iş qabiliyyətli hakimiyyət uğurlu dəyişikliklərin birinci şərtidir
və stabil, güclü dövlətin yaranmasında bütün vətəndaşlar maraqlıdırlar. Belə
hakimiy-yət olmazsa, iqtisadi artim üçün şərait yaratmaq, inkişaf etmiş bazar,
həqiqi de-mokratiya, mədəniyyət və mənəviyyat formalaşdırmaq, ölkənin
bütövlüyünü qoru-yub saxlamaq olmaz.
Dövlət idarəetməsi bazar mexanizmlərinin səmərəsiz və məqsədəuyğun
ol-madığı hallarda sosial, iqtisadi, ekoloji və digər sahələrin tənzimlənməsini,
dövlət-çiliyin möhkəmləndirilməsi və olkənin beynəlxalq aləmdə mövqelərinin
güclənmə-sini təmin etməlidir.
Lakin yeni iqtisadi və siyasi sistemin formalaşmasına maneçilik törədən
bir sıra səbəblər də var ki, bunlardan ən başlıcası dövlət idarəçiliyinin

1

səmərəliliyinin aşağı olmasından ibarətdir. Dövlət İdarəetməsinin
səmərəliliyinin artırılması Azər-baycan dövlətinin gələcəyini müəyyən edən
başlıca amil olduğu üçün çox mühüm strateji məsələdir. Buna görə də dövlət
idarəetməsinin köklü təkmilləşdirilməsi, iq-tisadiyyatda dövlətin iştirakina
yenidən baxilmasi, dövlətin təsərrüfat subyektləri ücün qanunilik, nizam-
intizam, davranış normaları baxımından zəmanətçiyə çevril-məsi tələb olunur.
Dövlət idarə etməsinin səmərəliliyinin ilkin şərti onların obyektlərinin
dərk olunmasından, onun daxili asılığından və mexanizmdən asılı olaraq dövlət
idarə etməsinin məqsədlərinə, strukturuna, texnologiyaya, prinsiplərinə uyğun
qurulmuş elementlerinin nəzərə alınmasından ibarətdir. Dövlət idarə etməsinin
obyektiv əsa-sı kimi təbii coğrafi şəraiti qeyd etmək lazımdır. Hər bir xalq yer
kürəsində müəy-yən ərazidə yerləşir və bu ərazinin təbii şəraiti (relyef, torpaq,
su və digər ehtiyat-lar) insanlara istehsal fəaliyyəti texnologiyasını, ictimai həyat
formasını diktə edir. Dövlət idarəçiliyinin ikinci obyektiv əsası təbiətlə uzun
müddətli qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində formalaşmış təbii, ictimai şəraitdir.
İnsanların coğrafi yerləşməsi, sahə-lərarası xüsusiyyətləri, şəhər və kəndin
təssərrüfat texnologiyası, komnikasiya növləri, əmək və məişət, birgə yaranmış
dəyərlər, adət və ənənələr və s. təbii icti-mai şəraitin məhsulu kimi çıxış edir.
Dövlət idarəetməsinin üçüncü obyektiv əsası subyektiv amillər tərəfindən
yaradılmış mədəni tarixi irsdən ibarətdir. Tarixi inki-şafı keçirməzdən və tarixi
inkişafın hər bir dövründə insanlar, insan birlikləri, döv-lətin müəyyən
dairəsində və müxtəlif fəaliyyət çərçivəsində mənimsəmə texnologi-yasına
malik olub. Bütün bunlar birlikdə real əmək məhsuldarlığının səviyyəsini
müəyyən etmişdir. Dövlət idarəetməsinin obyektiv əsası olan təbii coğrafi, təbii
ictimai və təbii mədəni şərair qarşılıqlı əlaqəli kompleks şəklində təsir göstərir.
Dövlət idarəetmə nəzəriyyəsində subyektiv amil kimi məsuliyyətə malikdir. Bu-
rada dövlət idarəetməsi özü subyektiv amil kimi onun tərkib hissəsi formasında
çı-xış edir. Tarazlaşdırılmış inkişafın əsas amili kimi tələb olunur ki, dövlət
müxtəlif vəsaitlərlə buna təsir göstərir. Tənzimləmə uzunmüddətli və

2

qısamüddətli inkişaf mərhələsini asılılıq səviyyələri üzrə maraqları razılaşdırır,
iqtisadiyyatın sahələrini idarə edir, müxtəlif sahələrin nisbətinə nəzarət edir,
aktiv pul-kredit siyasəti, vergi siyasətini həyata keçirir, qiymət və xərclərə
nəzarət edir. Təbii olaraq istehsalın art-ması üçün investisiyalar məşğulluğun
üstünlüyü, vergilərin iştirakının stimullaşdı-rılması, büdcə kəsirinin hesaba
alınmasını və dövlət sifarişlərinin həyata keçirilmə-si vasitəsilə istehsalın
gücünü yüksəldir.
Səmərəlilik hazırda insan fəaliyyətinin əsas xarakteristikalarından biri, iqti-
sad elminin ən mühüm kateqoriyasıdır.
Səmərəlilik (efficiency) – nadir amillərin məsrəfi ilə əmtəə və xidmətlər
bu-raxılışı arasındakı nisbətdir. Bu nisbəti fiziki (texnoloji səmərəlilik) və ya
dəyər (iqtisadi səmərəlilik) baxımından ölçmək mümkündür.
Səmərəliliyin düzgün qiymətləndirilməsi və uçotu üçün səmərəliyin
meyarı və göstəricilərinin müəyyənləşdirilməsinin mühüm əhəmiyyəti var.
Meyar qiymət-ləndirmə ölçüsü, qiymətləndirmənin əsas prinsipidir və hadisəni
rəqəmlərin dili ilə səciyyələndirir, onun kəmiyyət müəyyənliyini göstərirlər.
İqtisadiyyatın səmərəlilik meyarı müxtəlif iqtisadi sistemlərdə müxtəlif
cür qiymətləndirilir. Bazar iqtisadiyyatında səmərəlilik konsepsiyası bazarların
resurs-ları nə qədər yaxşı yerləşdirməsini qiymətləndirmə meyarı kimi istifadə
olunur.
İqtisadiyyatın bütün sahələrində səmərəliliyin uçotunun proqnozlaşdırıl-
ması üçün istifadə oluna bilən mənfəət, rentabellik, fondtutumluluq və s. kimi
gös-təricilərdən hər biri səmərəliliyin səviyyəsi və dinamikasını
qiymətləndirmək üçün istifadə oluna bilməz. İstənilən sistem ayrı-ayrı
elementlərin vaciblik dərəcəsinə bölgüsünün, tabeliliyini və onlar arasında
səbəb-nəticə əlaqələrinin olmasını nəzər-də tutur.Bu, bütövlükdə səmərəlilik
göstəriciləri sisteminə də aiddir.
İctimai istehsalın əsas göstəriciləri bunlardır: ictimai əməyin
məhsuldarlığı (məcmu ictimai məhsulun maddi istehsal sahəsində çalışanların

3

sayına nisbəti kimi müəyyənləşdirilir), fond verimi (milli gəlirin əsas fondların
orta illik dəyərinə və dövriyyə vəsaitlərinə nisbəti), fond tutumu (fond veriminin
əksi olan göstərici); ictimai istehsal səmərəsini səciyyələndirən adambaşına
düşən milli gəlir, iqtisadi artım sürəti; 1 manatlıq ictimai məhsula düşən istehsal
və tədavül xərcləri və maddi, maliyyə və əmək məsrəflərinə qənaətdir.
Sosial-iqtisadi səmərəlilik istehsalın məqsədi və ona çatılması
vasitələrinin nisbəti kimi müəyyənləşdirilir. O, bir tərəfdən həmin sosial
sistemin sabitlik dərə-cəsini, onun öz zəminində təkrar istehsal imkanlarını,
digər tərəfdən isə inkişafını davam etdirmək qabiliyyətini göstərir.Nəticə kimi
ümumi daxili məhsul, məcmu ictimai məhsul və ya milli gəlir götürülür. Yəni
bir neçə müxtəlif ölçülər var. Məs-rəflər kimi ya məcmu iş vaxtı fondu və ya
cəmiyyətin məcmu işçisinin orta siyahı tərkibi götürülür. Bir sıra hallarda
məsrəflər kimi yalnız canlı əmək məsrəfinin de-yil, həm də kapital, təbii
resurslar, yəni iqtisadiyyatdakı bütün məsrəflərin məcmu-sunu götürmək
nəzərdə tutulur. İstənilən halada səmərəlilik göstəricisi ziddiyyətli alınar:
yuxarıda, surətdə, əgər milli gəlir və ya son məhsul götürülərsə belə, məs-
rəflərlə ölçülən nəticə, məxrəcdə isə elə həmin məsrəflərin özü, lakin nəticənin
əl-də olunmasının mənbəyi kimi, olur. Bununla belə, ümumi milli məhsul vəya
adam-başına düşən milli gəlir statistik hesabatlarda çox vaxt sosial-iqtisadi
səmərəliliyin göstəricisi rolunda çıxış edir.
Bölgünün səmərəliyini müəyyənləşdirdikdə yalnız nəticəni deyil, həm də
məsrəfləri nəzərə almaq lazımdır. Bölgü (satış) məsrəflərinə daşınma, saxlama
və idarəetmə xərcləri daxildir. Bundan başqa, istehsalçıların məhsula tələbi
yaratmaq və saxlamaq üçün ticarət məsrəfləri də (məhsulun reklamı və başqa
differensasiya üsullarına məsrəfləri) olur. Ən böyük bölgü səmərəliyi tədavül
xərcləri minimal-laşanda, ticarət məsrəfləri isə ümumi bazar tələbinin
saxlanılması üçün zəruri olan səviyyədə saxlanıldıqda əldə olunur.
Milli iqtisadiyyatın səmərəliliyinin təhlili zamanı ictimai istehsalın
ekstensiv və intensiv yollarla və ya onların uzlaşması ilə genişlənə bilməsi

4

vacibdir. Ekstensiv yol iqtisadi artım amillərinin kımiyyət dəyişməsini, istehsal
sahəsinin genişlənməsini nəzərdə tutur. Bu halda istehsal həcminin artırılması
əmək pred-metləri, alətləri və iş qüvvəsinin sadəcə artırılması ilə əldə olunur.
İstehsalın in-tensiv inkişaf üsulu ekstensivdən onunla fərqlənir ki, istehsal
həcminin artırılması sadəcə olaraq cəmiyyətin məhsuldar qüvvələrinin miqdarca
artırılması hesabına deyil, onların keyfiyyətcə təkmilləşməsi, yəni daha səmərəli
istehsal vasitələrinin tətbiqi və əldə olan resurslardan daha yaxşı istifadə
hesabına əldə olunur. Elmi-tex-niki tərəqqinin təsiri altında əmək alətləri və
predmetlərinin səmərəliliyi artır, is-tehsalın təşkilinin yaxşılaşdırılması isə
onlarda daha rasional istifadə etməyə imkan verir ki, bu da iş qüvvəsinin
keyfiyyətinin yüksəldilməsi ilə yanaşı istehsalın art-masına rəvac verir. İntensiv
inkişaf yolu bundan ibarətdir və onun üçün istehsalın səmərəlilinin
yüksəldilməsi səciyyəvidir, çünki bu yolda istehsal nəticələrinin ar-tım sürəti
resurs məsrəflərinin artım sürətini üstələməlidir.
Nəticədə milli iqtisadiyyatın səmərəliliyinin artırılmasının, elmi-texniki
tərəqqinin sürətləndirilməsi ilə yanaşı, əsas amilləri resursa qənaət, məhsulun
key-fiyyətinin yüksəldilməsi, insan kapitalının fəallaşdırılması, təkrar istehsal
prose-sinin hərtərəfli tarazlığının və proporsionallığının təmin edilməsidir.
Dövlət səviyyəsində səmərəlilik – siyasi sistemin strateji məqsədlərinə nail
ol-maq üçün istifadə olunmuş müxtəlif resurslarla (xərclərlə) əldə edilən
nəticələr ara-sındakı nisbət ilə ölçülə bilər.
Sossial-siyasi aspektdə idarəçilik fəaliyyətinin nəticəsi səmərəli olduğu
halda, qənaətli və rentabelli olmaya da bilər. Dövlət təşkilatlarında fəaliyyət
onun nəticə-lərini və əhalinin geniş dairəsində müxtəlif ictimai prosesləri əhatə
edir. Odur ki, dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyi anlayışı məqsədyönlü və
məqsədə uyğun sosial-siyasi fəaliyyətin mahiyyətini əks etdirir.
Deməli, dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyi anlayışı ictimai məqsədlərə nail
ol-maqla əlaqədar dövlət resurslarının istifadəsi və nəticələri arasındakı nisbəti
xarak-terizə edir. Beləlilə, dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyi dedikdə, dövlət

5

“Nəticələr” cəmiyyətin bütün üzvlərinin tələbat və mənafelərinin ödənilməsi ilə əlaqədar xidmət və proseslərdən ibarətdir. onun səmərəliliyinin meyarlarının aydınlaşdırılmasının zəruriliyi ortaya çıxır. Səmərəlik meyarları aydınlaşdı-rılarkən “qiymətləndirmə” anlayışına xüsusi fikir verilməlidir. idarəetmə sisteminin bütün pillələrində idarəçiliyin səmrəliliyinin təhlili nəzərdə tutulur. əsas qəbul 6 . “Dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyi” kateqoriyası: “İctimai məqsədlər”. “Dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyi” anlayışı müəyyən edildikdən sonra. siyasi.resurslarının məhdudluğu şəraitində ictimai tələbatların və mənafelərin ödənilməsində mümkün olan ən yaxşı nəticələrin əldə edilməsi ilə əlaqədar olan məqsədyönlü və səmərəli fəaliyyəti başa düşülür. Dövlət idarəçiliyinin “səmərəlik meyarları” elə göstəricilərin məcmusudur ki. “ictimai tələbatlar və mənafelər” vasitəsilə müəyyən edilir. “Dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyi” anlayışının spesifik məzmunu “giriş- çıxış” modelinin nisbəti ilə müəyyən olunmaqla dövlətin bütövlükdə siyasi siste- minin səmərəliliyini xarakterizə edir. Dövlət idarəçilik sistemi üçün xarakterik. Dövlət idarəçiliyində “giriş-çıxış” sistemi modelinin tərkibi formalaş- dırılarkən. “çıxış”da məqsədlərə nail ol-maq üçün həyata keçiriləcək qərarlarin reallaşdırılması nəticə-sində əldə edilmiş real keyfiyyət dəyişiklikləri və onların qiymətləndirilməsi durur. ideoloji və informasiya kapitalı başa düşülür. “İctimai məqsədlər” siyasi əhəmiyyətli məqsədlərdir. “Dövlət re-sursları” dedikdə dövlətin hüquqi-normativ əsaslandırılmalara söykənən iqtisadi. Sistemin “giriş”ində ictimai tələbatlara mü-vafiq qərarların qəbul edilməsi və dövlətin etibar etdiyi resursların istifadəsi əsa-sında mümkün olan qərarların reallaşdırılması prosesləri durduğu halda. onların əsa-sında dövlət idarəçiliyi sistemi qiymətləndirilir. “nəti-cələr”. İdarəetmənin bütün pillələrində müvafiq qərarların işlənməsi və tətbiqinə uyğun olaraq “natamam səmərəlik” və “tam səmərəlilik” anlayışları istifadə olunur. Bunlar siyasi as-pektdən dövlət idarəçiliyinin spesifik əlamətlərini əks etdirir.

əxlaqi və estetik keyfiyyətləri. Dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin ümumiləşdirilmiş sosial səmərəlilik meyarları hər bir ölkənin daxilində ictimai həyat fəaliyyətinin səviyyələri və sfe- raları üzrə xırdalana bilər.İnkişaf etmiş ölkələrin standartları ilə miqyasda əhalinin hər nəfərinə düşən gəlirin məbləği ilə ölçülən beynəlxalq yaşayış səviyyəsi.Büynəlxalq təcrübə ilə müqayisə olunan əmək məhsuldarlığının səviyyəsi. mənəviəxlaqi inkişa-fı dövlət idarəçiliyinin bütün formaları. Dövlət idarəçiliyi sistemində qərarların işlənib hazırlanması və həyata ke-çirilməsində gündəlik fəaliyyət nəticəsində sosial-iqtisadi və mənəvi-estetik dəyər-lərin qorunması və daha da artırılması ümumi sosial səmərəlilik meyarlarının məz-mununu təşkil edir. Meyarlar probleminə baxıldıqda. demokratik cəmiyyət-də azad şəxsiyyət kimi formalaşması diqqət mərkəzində olmalıdır.İctimai münasibətlərin təhlekəsizliyi və dayanıqlılığı. ən əvvəl. Sosial sahədə - sosiaı ədalət prinsipi əsasında sosial problemlərin həlli ictimai münasibətlərin hər bir ölkədə özünəməxsus forma və qanunauyğunluqları ilə uzlaşdırılmalıdır. cəmiyyətin sosial-iqtisadi.edilən “ tam səmərəlilki” anlayışıdır.Milli sərvətin artım tempi və miqyası. . Bu və ya digər meyarlardan fərqli olaraq onun mahiyyəti ondan ibarətdir ki. Dövlət idarəçiliyində tətbiq olunan ümumi sosial səmərəlilik meyarlarına aşağıdakılar aiddir: . metodları və vasitələri ilə tam təmin edil-məlidir.ETT əsasında ictimai istehsalın dinamik inkişafının təmin edilməsi ön plana çəkilir. İqtisadiyyat sahəsində . dövlət idarəçiliyi sisteminin bütövlükdə ictimai 7 . . Mənəviyyat sfera-sında – hər bir iş-çinin fiziki. Dövlət idarəçiliyi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən məsələ siyasi sferadan irəli gələn sosial səmərəlilik meyarıdır. Tam səmərəlilik əsas məqsədə nail olmaq üçün problem-lərin kompleks həlli ilə əlaqədar göstəricilərlə xarakterizə olunur. .

. yəni. . .Dövlət idarəçiliy sisteminin fəaliyyətinin üslubu. İdarəetmə üslubunun formalaşmasında şəx-siyyətin rolu xüsusi nəzərə alınmalıdır.Məqsədə uyğunluq.proseslərin subyekti kimi təhlil və qiymətləndi-rilməsi üçün dövlətin hər tərəfli fəaliyyətinin sosial səmərəliliyi meyarlarının təs-nifatı verilməlidir. Bu mürəkkəbliyin dövlət idarəçiliyinin sosial-iqtisadi və funksional təşkilati xarakteristikalarına təsiri şübhə altına alına bilər. bu yanaşma dövlət idarəçiliyinin bu meyar üzrə səmərəliliyini müəyyən etmiş olur. Bu vaxt idarəçilik fəaliyyətinin daxili proseslərini. Dövlətin fəaliyyətinin bütün sahələrinin kompleks əhatəli təhlili və qiymət-ləndirilməsi nöqteyi nəzərindən idarəçiliyin sosial səmərəlilik meyarlarının dövlət və yerli özünü idarəetmə orqanlarının bir tam sistem halında məcmusu kimi key-fiyyətcə qiymətləndirilməsi üçün aşağıdakı meyarlardan istifadə edilə bilər: . Bu meyarla qiymətləndirmə konstitusiyada nəzərdə tutulan və digər hüquqi aktlara necə əməl olunmasına əsaslanmalıdır. Bu eyni zamanda idarəetmə strukturunun təşkili fəaliyyət səviyyəsindən asılıdır. ötürül-məsini. idarəetmə məsələlərinin həllinə və qərarlarının yerinə yetirilməsinə sərf olunan vaxtın miqdarı. metodlar və vasittələrlə istifadə olunması və birbaşa praktiki tətbiqi nəticələri ilə xarakterizə olunur. Burada kompleks yanaşma xüsusi aktuallıq kəsb edir. Bu üslub idarəçilik fəaliyyətində qarşıda duran məqsədlərə nail olmaq üçün resursların hansı formalar. habelə “giriş”dən “çıxış”a qədər dövlət idarəçilik sisteminin bütün təşkilati strukturunu əhatə edir.Dövlət idarəçiliyinin sosial səmərəliliyinin bu meyarı dövlət idarəçilk sub-yektinin təşkilati mürəkkəbliyidir. dövlət idarəçiliyi sistemində idarəetmə tədbir və təsir-lərinin qarşıda duran məqsədlərə uyğunluğunun müvafiq nəticələrinin ölçülməsi. Belə ki. bilavasitə informasiyanın işlənməsini. Lakin dövlət idarəçiliyi sistemində hər hansı təşkilati strukturun 8 .Dövlət idarəçiliyinin sosial səmərəliliyinin.

ictimai proseslərin idarəetmə sub-yekti kimi dövlətin fəaliyyəti və təşkilatçılığı ilə xarakterizə olunur. Yerli özünü idarəetmə orqanları nəzərə alınmaqla dövlət idarəçiliyinin bütün pillələrində informasiyanın yuxarıdan aşağı və aşağı-dan yuxarı axınının mürəkkəbliyi idarəetmə prosesinin əlaqələndirilməsinə təsir e-məklə nəticə etibari ilə dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyini müəyyən edə bilər. ictimai qrupların həyat fəaliyyətinə çox böyük təsiri inkar edilməzdir. idarə-etmə problemlərinin mürəkkəbliyi nəticəsində idarəetmə xərclərinin təhlili və qiy-mətləndirilməsində idarəetmə obyektlərinin qarşılıqlı təsirləri nəzərə alınmalıdır. onların ezamiyyətinə. 9 . habelə. müasir informasiya texnologiyalarının tətbiqinə çəkilən xərclər və ictimai inkişafla əlaqədar digər xərclər aid edilməlidir. kommunikasiyalara çəkilən xərcləri. Bu meyarla idarə olunan obyektlərə.İdarəetmə orqanlarına və vəzifəli şəxslərə veriləcək informasiyaların məq-sədəuyğunluğu və dəqiqliyi.İdarəetmə fəaliyyətinə mənəvi-ideoloji təsirin və bilavasitə ətraf mühitə və insanlara idarəetmə orqanlarının və vəzifəli şəxslərin ideya-mənəvi təsirliliyi və dövlətə inamın formalaşdırılması. . texniki.mürəkkəbliyinin onun və idarə olunan obyektlərin. . məntiqi olaraq yuxarıda göstərilən xərclərə idarəetmə heyətinin sax-lanmasına. kadrlar və s.Dövlət idarəçiliyi sisteminin saxlanması və fəaliyyətinin təmin edilməsinə sərf olunan iqtisadi. xərclərin məcmusundan ibarətdir.İdarəetmə orqanlarında və dövlət qulluğunda vəzifəli şəxsin nüfuzu qərar-ların hazırlanması və yerinə yetirilməsi ilə əlaqədar təminatın ölçüsü. sosial. Yuxarıda göstərilən meyarların qarşılıqlı əlaqələri “məqsəd-zaman-üslub- mürəkkəblik-xərclər” formulu ilə ifadə edilərək. . . Buradan da.

sosial sabitliyi. Dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin ümumsistem amillərini 4 qrupa bölmək olar: 1. dövlət hakimiyyəti və idarəetmə sisteminin təşkili. siyasi kursu. 3. vahid siyasi və hüquqi mühitin forma-laşdırılması. baza dəyərləri.dövlət qulluqçularının müvafiq iş rejiminin və qarşılıqlı nəzarət əlaqələrinin formalaşdırılması.dövlət aparatı və dövlət qulluğu sistemi üçün ixtisaslı və vicdanlı adamların süçilməsi.dövlət idarəçiliyinin bütün pillələrində dövlət aparatının yeniləşməsi siste- minin formalaşdırılması.dövlət məmurlarının ststuslarının düzgün müəyyənləşdirilməsi. . dövlətin strateji məqsədləri. peşəkarlıq. idarəçilki fəaliyyətinin üslubu.dövlət aparatı sistemində vəzifə bölgüsünün düzgün müəyyən edilməsi. Dövlət idarəçiliyinin formalaşdırılmasının mühüm amillərindən biri olan “xid-mət və layiqlik sistemi” əsas götürülməklə korrupsiyaya qarşı proqramın hazırlan-ması. regional və yerli hakimiyyət orqanlarının məsuliyyətinin gücləndirilməsi aşa-ğıdakıları nəzərdə tutur: . me-todları. DÖVLƏT İDARƏÇİLİYİNİN SƏMƏRƏ-LİLİYİNƏ TƏSİR EDƏN AMİLLƏR. . əhalinin hakimiyyətə inamı və dövlət idarəçiliyində iştirakı. hüquqi konsepsiyası və ictimai sistemin inkişaf modeli. dövlət aparatının mövcud təşkilinin vəziyyəti və onun öncül formaları. . cəmiyyətin iqtisadi. siyasi. 2. dövlət idarəçiliyinin vətəndaş həmrəyliyinə xidmət kimi formalaşdırılması. . Mövzu 2. 10 . . 4. onun vahid orqanizm (sistem) kimi fəaliyyəti.

çoxsaylı xidmətlərin özünü ödəmə əsasında. . . . .dövlət aparatının saxlanması xərclərinin səmərəliliyi. 11 .dövlət qulluqçularının sosial və hüquqi vəziyyəti ilə ona tapşırılan məsuliy-yətin uyğunsuzluğunun aradan qaldırılması.dövlət və bələdiyyə xidmətlərinin qanunvericilik mexanizmlərinin qarşılıqlı əlaqəsinion işlənib hazırlanması. .dövlət qulluğunun və idarəetmə sisteminin vahidliyi prinsipinin regional sə-viyyələrdə pozulması hallarının aradan qaldırılması.dövlət orqanlarının fəaliyyətinin səmərəliliyinin təmin edilməsi.dövlət qulluqçularının hazırlanması və professionallığın inkişaf etdirilməsi ilə əlaqədar tədbirlərin həyata keçirilməsi.dövlət qulluğu sferasında kadr siyasətinin səmərəliliyinin yüksəldilməsi.dövlət orqanlarının öz funksiyalarını yerinə yetirməsilə əlaqədar xərclər smetasının.dövlət idarəçiliyi sistemində inzibati etikanın və dövlət qulluqçusu imicinin yüksəldilməsinə diqqətin artırılması.dövlət orqanlarının fəaliyyətinə vətəndaş cəmiyyəti tərəfindən hüquqi və təş-kilati nəzarətin səmərəliliyinin yüksəldilməsi. büdcə məsrəflərinin ümumi məbləğinin azaldılması. . . . . . Dövlət idarəçiliy sisteminin bütövlükdə səmərəliliyinin yüksəldilməsi aşağı-dakı problemlərin həllini tələb edir: . . sətiştəssiz rəhbərlərdən və kütləvi informasiya vasitələrində gedən böhtan xarakterli məlumatlardan hüquqi müda-fiəsi.dövlət qulluqçularının özbaşınalıqlardan.Azərbaycan Respublikasının “dövlət qulluğu haqqında” qanunun təkmilləş-dirilməsi. . dövlət quluqçularının fəaliyyətinin intensivləşdirilməsi və əmək haqlarının artırıl-ması yolu ilə aparat işçilərinin sayının azaldılması. o cümlədən böyük miqyaslı dövlət proqram və layihələrinə uyğun olan texnologiyalardan geniş istifadə edilməsi.müasir. kadrların hazırlanması üzrə kontraktlar təcrübəsinin genişləndirilməsi.

dövlət qulluğunun müvafiq resurslarla təmin edilməsi.dolayı xərclərin payının azaldılması. Siyasi və iqtisadi sistemin.intizam-nəzarət təşkilatlarının fəaliyyətinin səmərəliliyinin yüksəldilməsi. . o cümlədən kadr ehtiyatlarının və kadrların vahid dövlət qulluğu sistemində yerdəyişməsinin səmərəli mexanizminin işlənib hazırlanması. Belə şəraitdə vətəndaşların həyat fəaliyyəti ilə 12 . . . mövcud büdcə xərclərinin artırılmaması şərti ilə birbaşa pul ödəmələri planında dövlət aparatının maliyyələşmə sisteminə yenidən baxılmsı. Geniş mənada stabillik anlayışı sosial mühitin dəyişməsi zamanı dövlət sisteminin öz institutlarını və əsas funksiyalarının qorunmasını təmin edir. peşəkarlıq səviyyələrinin artırılması-nın və onların qiymətləndirilməsinin müasir infrastrukturlarının və normativ əsas-larının yaradılması. Dövlət quluğu və dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin yüksəldilməsi üçün ya-xın illərdə aşağıdakı məsələlər həll edilməlidir: . Bu məsələlərin hökumət Prezident Administrasiyası dövlət hakimiyyət or- qanları tərəfindən həll edilməsi dövlət qulluğunun fəaliyyətinin yaxşılaşdırılması və dövlət hakimiyyətinin bütün qollarının fəaliyyətinin səmərəliliyinin yüksəldil-məsi üçün əsaslı şərait yaradır.dövlət aparatı işçilərinin sayının minimum səviyyədə məhdudlaşdırılması. .regional səviyyələrdə dövlət qulluqçularının vəzifə artımının. siyasi və sosial sabitliyi – dövlət idarəçiliyinin səmə- rəliliyinin müəyyən edən əsas amillərdən biridir. belə olmadıqda döv-lət orqanlarından qalmaqalların aradan qaldırılması və optimal qərarın seçilməsinin mümkünlüyü şəraitində maksimum çalışmaq tələb olunur. dövlət qulluqçularının hazırlanmasının. həm də ictimai münasibətlərin stabilliyi ölkədə ümumi sabitliyin təminatıdır. Aydındır ki. . həmçinin onun yerinə yetirilmə mexanizminin əsaslarının dəqiq müəyyənləşdi- rilməsi. . Cəmiyyətin iqtisadi.dövlət qulluqçularının intizam və madddi məsuliyyətə cəlb edilməsinin.

dövlət quruculuğu sistemində dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyi sis-temin bütün səviyyələrində tələb olunan fəaliyyətdən asılıdır. Belə bir şəraitdə dövlət idarəçiliyinin iqtisadi və sosial tənzimlənmə mexanizmi tam istifadə olunaraq əhalinin hər cür ehtiyac. Sosioloji tədqiqatlar göstərir ki. regional səviyyədən sosial sistemə qədər və onun siyasi təşkilatı olan dövlətə qədər. cəmiyyətdə gərginlik və münaqişələrin başlı-ca düyünü vətəndaşların gəlirlərinin bir-birindən kəskin fərqlənməsidir. Ayrıca təşkilatdan tutmuş cəmiyyətin yerli səviyyəsinə qədər. Dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin yüksəldilməsi yuxarıda göstərilənlərlə yanaşı bir sıra kompleks tədbirlərin yerinə yetirilməsini tələb edir: 13 . Dövlət idarəçiliyi sisteminin səmərəliliyinin ən yüksək meyarı onun funksiyalarının tam reallaşdırılmasıdır. Cəmiyyətin stabilliyi vəziyyətində və-təndaşların tələbatları və mənafeləri daha tam nəzərə alınma imkanı əldə edir. Onun ümumiləşdirilmiş ifa-dəsi – cəmiyyətin bütün üzvlərinin. məqsəd və vəzifələrinin uyğunluğu ara-sındakı nisbəti ifadə edir. Dövlətin bütövlüyü və cəmiyyətin birliyi dövlət idarəçiliyinin nəticəsi kimi xalqın təhlükəsizliyinin və maddi rifah halının təmin edilməsi şəraitinin yaradılma-sının əsasıdır.əlaqə-dar normativ dəyərlər bazası qorunmuş olur. yerli səviyyədən regional səviyyəyə qə-dər. Beləliklə. gözlənilən tələbat və mənafeləri təmin edilir. Bu səviyyələrin hər birində səmərəlilik özünün müvafiq meyarları ilə ölçü-lür. bütün vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının mənafelərini və təhlükəsizliyini təmin edən siyasi sistemin və cəmiyyətin qorunub saxlanılmasından ibarətdir. Bu meyarlar məqsədlərlə nəticələr arasındakı nisbəti xarakterizə etməklə idarə edənlərlə idarə olunanların mənafelərinin. Cəmiyyətdə stabilliyin təmin edilməsi dövlət hakimiyyətinin legitimliyin-dən və dövlət idarəçiliyinin struktur bölmələrinin fəaliyyətinin səmərəliliyindən çox asılıdır. Buradan dövlət hakimiyyətinin və idarəçiliyinin fundamental mahiy-yəti aşkarlanır.

. . optimal modellərin seçilməsi. . .layihə üzrə işin maksimal həcmi ilə əlaqədar toplanmış rəqəmlərin.düşünülmüş məqsədlərə müvafiq kadr potensialının. .tətbiqi nəzərdə tutulan tədbirlərin planlaşdırılması və müvafiq layihələrin iş-lənib hazırlanması. infor- masiyaların təhlili.layihənin nəticələrinin tətbiqinin qiymətləndirilməsi və bununla əlaqədar in-formasiyanın yayılması.planlaşdırılan tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün zəruri işçilərdən ibarət ko-mandanın formalaşdırılması . funksiyaların bölüşdürülməsi və layihənin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar vahid fikrə gəlməlidirlər.layihənin bütövlükdə dövlət təşkilatlarında və dövlət istehsal birliklərində tətbiqinin müqayisəli iqtisadi səmərəliliyinin müəyyən edilməsi.layihələrin yerinə yetirilməsinin mümkün alternativ variantlarının mütəmadi olaraq müzakirə edilməsi. .elektron informasiya şəbəkələrindən. professional elmi nəşrlərdən və elmi-praktiki konfranslardan istifadə edərək. Komandanın üzvləri layihənin həyata keçirilməsilə əlaqədar məqsədlər. miqyas.dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin yüksəldilməsi ilə əlaqədar aparılacaq tədqiqatların prespektiv istiqamətlərinin müəyyən edilməsi. . . 14 . . . maliyyə yardımının və yüksək təşkilatçılığın təmin edilməsi.hərtərəfli düşünülmüş qərarla layihənin nəticələrinin tətbiqi.

gəlirin hər manatına düşən əsaslı vəsait qoyuluşunun məbləği. habelə. DÖVLƏT İDARƏÇİLİYİNİN SƏMƏRƏLİLİYİ- NİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ. . 15 .layihənin tətbiqi ilə əlaqədar tələb olunan əsaslı vəsait qoyuluşunun ödə- nilmə müddəti (müvafiq normativ göstərici ilə müqayisədə). . b).layihənin tətbiqi ilə əlaqədar məhsulun maya dəyəri: a).layihənin tətbiqi ilə əlaqədar tələb olunan əsaslı vəsait qoyuluşunun ümumi məbləği. Dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyi. . Bu əsaslandırma aşağıdakı göstəricələrin müqayisəli təhlili əsasında aparılır: .məhsul və ya xidmət vahidinə düşən əsaslı vəsait qoyuluşunun məbləği. . müvafiq layihələrin ölkənin istehsal sa-hələrində və həmin sahələrin istehsal birliklərində tətbiqinin nəticələrindən asılıdır. bütün digər amillərin təsiri ilə yanaşı. məhsul və ya xidmət vahidinə düşən cari (istehsal) xərclərin məbləği. . həm də dövlət və hökumət qərarlarının. gəlirin hər manatına düşən cari xərclərin məbləği. MÖVZU 3. Dövlər qərarları əsasında tətbiq olunacaq layihələrin və digər kompleks tədbirlərin iqtisadi səmərəliliyi əsaslandırılmalı və müəyyən edilməlidir. əmək məhsuldarlığı (layihənin tətbiqi ilə əlaqədar əmək məhsuldarlığının səviyyəsini xarakterixə edən göstəricilər). .layihənin tətbiqi ilə əlaqədar illik tam xərclərin (illik cari istehsal xərcləri və əsaslı vəsait qoyuluşunun bir ilə gətirilmiş məbləği) ümumi məbləği.

təssərrüfatın ümumi rentabelliyi (təssərrüfatın istehsal fondlarının orta illik də-yərinin hər manatına düşən ümumi mənfəət). . beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsində görünür. təssərrüfat hesabi rentabelliyi (güzəştli istehsal fondlarının dəyəri nəzərə alın-madan. Dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi ən azı aşağıdakı mü-qayisələr əsasında aparılmalıdır: . Təəssüf ki. Bütövlükdə cəmiyyətin.təssərrüfatın (istehsal birliyi və müəssisənin) rentabelliyi: a). b). . məhsulun və ya xidmətin hesabi rentabelliyi (cari istehsal xərclərinin hər ma- natına düşən hesabi mənfəət).layihənin tətbiqi nəticəsində əldə ediləcək illik iqtisadi səmərə (layihənin tətbiqinə qədər və sonra illik tam xərclərin fərqi). təssərrüfatın istehsal fondlarının orta illik dəyərinin hər manatına düşən hesabi mənfəət).əsaslı vəsait qoyuluşunun iqtisadi səmərəlilik əmsalı (əsaslı vəsait qoyulu-şunun hər manatına düşən ümumi və ya balans mənfəəti). Dövlət idarəçilyinin nəticəsi iqtisadi tərəqqidə və vətəndaşların maddi rifah halında. 16 .məhsulun və ya xidmətin rentabelliyi: a). hətta inkişaf etmiş ölkələrin heç birində dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi təcrübəsinin müvafiq me-xanizmi tam formalaşmamışdır. b).cəmiyyətin tələbat və ehtiyaclarına müvafiq məqsədlərin dövlət idarəçiliyi prosesində həyata keçirilməsi. ayrı-ayrılıqda hər bir vətəndaşın dövlət idarəçiliyinin qənaətbəxş və səmərəliliyi ilə əlaqədar öz şəxsi fikri vardır. Dövlət idarəçiliyi keyfiyyətinin adamlar tərəfindən qiymətləndirilməsi heç də ixtisaslı mütəxəssisləri və ictimai əhəmiyyətli qiymətləndirməni əvəz edə bilməz. . . məhsulun və ya xidmətin ümumi rentabelliyi (cari istehsal xərclərinin hər ma-natına düşən ümumi mənfəət). dünya birliyi ölkələrinin. sosial və mənəvi sferada. ictimai-hüquqi təhlükəsizlikdə və həyatın bütün sahələrində.

ictimai birliklər və dövlət strukturu) qiymətləndirilməsi müxtəlif analitik təhlillərin aparılmasını tələb edir. Dövlət idarəçiliyinin müxtəlif səviyyələrdə (vətəndaşlar. Bu nöqteyi-nəzərdən dövlət idarəçiliyinin səmə-rəliliyinin təhlili və qiymətləndiriliməsinə kompleks yanaşma üsulundan istifadə edilməlidir.bütövlükdə cəmiyyətin real tələbat və ehtiyaclarının dövlət idarəçiliyi ilə reallaşdırılması. .dövlət idarəçilyi ilə əlaqədar ictimai məsrəflərin müvafiq obyektiv nəti- cələrlə tutuşdurulması. Dövlət hakimiyyəti və yerli özünü idarəetmə orqanlarının. ailələr. Dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin təhlili və qiymətləndirilməsinin mühüm vasitələrindən biri ictimai fikrin formalaşdırılmasıdır. .məqsədlərin idarəçilik prosesində reallaşdırılması.dövlət idarəçiliyinin obyektiv nəticələrinin cəmiyyətin tələbatları və məna-feləri ilə tutuşdurulması. onun hüquqi təminatı və tənzimlənməsi. Dövlət idarəçiliyinin səmərə-liliyinin qiymətləndirilməsində aşağıdakılar xüsusi əhəmiyyət kəsb edir: . Nəticələr müvafiq sosioloji tədqiqatlara əsaslanmalıdır. 17 . . əmək kol-lektivləri. obyektiv dövlət idarəçi-liyinin qərar və fəaliyyətinin müvafiq nəticələri ilə tutuşdurulması. ayrı-ayrı vəzifəli şəxslərin hesabatları dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin obyektiv təhlili və qiy-mətləndirilməsi.mümkün olan idarəçilki potensialının onun real istofadə dərəcəsi ilə tu- tuşdurulması. .İctimai fikrin mütəmadi olaraq müəyyən edilməsi və ümumiləşdirilməsi müvafiq informasiyanın toplanması və təhlilinin müxtəlif metodlarından istifadə olunması: . həyatın müxtəlif məsələri üzrə kütləvi müzakirələr və səsver-mələrə əsaslanmalıdır. .Dövlət idarəçiliyinin xarakteri və səviyyəsi ilə əlaqədar qiymətləndirmə.

əhaliyə xidmət göstərən idarələr arasında rəqabətin inkişafının gücləndi- rilməsi. . .dövlət idarəçiliyində idarəçilik xərclərinin azaldılması. .iş rejiminə nümunəvi əməl etmək. . .dövlət qulluqçularına inamın.İdarəetmədə yol verilmiş nöqsanlarla və buraxılan səhvlərlə əlaqədar və- təndaşların müraciətlərinin araşdırılması və idarəetmə prosesinin təkmilləşdiril- məsi.iş vaxtından tam məhsuldar istifadə etmək.əhalinin maddi və mənəvi rifah halının durmadan yaxşılaşdırılması ilə əla-qədar layihələrin işlənib hazırlanması və həyata keçirilməsi.Neqativ hadisələr və proseslərlə əlaqədar informasiya axınlarının daha tam təhlil edilməsi və yol verilməz halların aradan qaldırılması üçün idarəçilik qərarla-rının qəbul edilməsi.dövlət idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsi və onun səmərəliliyinin yüksəldil-məsi məqsədilə “Dövlət idarəçiliyinin xüsusi informasiya bazası və informasiya-telekommunikasiya mərkəzi”nin yaradılması. . . . .özəl sektora çox böyük imtiyazların verilməsi.dövlət təşkilatlarının fəaliyyətinin nəticə göstəricilərinin müqayisəli təhlili. . .Döövlət idarəçilyi orqanlarının və dövlət qulluqçularının daha çox və bila-vasitə vətəndaşlarla geniş təmasda və dialoqda olmaları. . . . etibarın aşağı düşməsinə yol vermək. 18 .İctimai fikrin prioritetliyini və hörmətini saxlamaq məqsədi ilə aktiv nor- mativ və praktiki tədbirlərin həyata keçirilməsi.dövlət idarəçiliyində işçilərin sayının azldılması. Dövlət idarəçiliyinin təhlili və qiymətləndirilməsində aşağıda göstərilən tə-ləblərə xüsusi fikir verilməlidir: .dövlət sahibkarlığının inkişafına geniş imkan yaratmaq.

qoruyub saxlamaq. material-texniki. .ölkədə sosial fövqəladə halların (qarşısının alınmasının) aradan qaldırıl- masının dövlət tənzimlənməsi mexanizminin tətbiqinin təmin edilməsi. Dövlət idarəçiliyi dövlətin öz hakimiyyət gücünə əsaslanaraq insanların ictimai həyat fəaliyyətini nizamlamaq. ölkənin iqtisadi qüdrə-tinin və xalqın maddi-mənəvi rifah halının durmadan artması nəticədə ölkədə so-sial ədalətin tam bərqərar olunması ilə ölçülə bilər. elm və təhsilin səmərəliliyinin yüksəldilməsinin stimullaşdırılması ilə əlaqədar əsasnamənin işlənib hazırlanması və onun tətbiqinə dövlət nəzarətinin təş-kili. . Dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyi bütövlükdə ölkədə siyasi sabitlik. Dövlət idarəçiliyinin sistem-yaradıcı komponenti qismində dövlət orqanı çıxış edir. tənzimləyici təsirdir.ölkədə ekoloji təhlükəsizliyin təmin edilməsinin dövlət tənzimlənməsi me-xanizminin tətbiqinin təmin edilməsi. Dövlət idarəçiliyində hər zaman həm kənar tə-sir. vətəndaş həmrəyliyinin və demokratik ab-havanın bərqərar olunması. . . . Dövlət 19 . təşkiledici. fövqəladə halların idarə edilməsinin və həyat fəaliyyətinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsinin dövlət tənzimlənməsi mexanizminin tətbiqinin təmin edilməsi. enerji.Elmlər Akademiyası və təhsil müəssisələrinin vahid mərkəzdən idarə edilməsi.ölkədə turizmin (istirahət zonaları və sanatoriya şəbəkələrinin işinin səmə-rəli təşkilininn) idarə edilməsinin dövlət tənzimlənməsi mexanizminin tətbiqinin təmin edilməsi. . dəyişdirmək məqsədi ilə həyata keçirdiyi praktiki. Dövlət idaəetməsi siya-si və inzibati idarəetməni əhatə edir. həm də şüurlu yanaşma qarşılıqlı əlaqədədir.ölkədə əhalinin mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılmasının idarə edilmə-sinin dövlət tənzimlənməsi mexanizminin tətbiqinin təmin edilməsi. əmək və maliyyə) idarə edilməsinin dövlət tənzimlənməsi mexanizminin tətbiqinin təmin edilməsi. .ölkədə resursların (təbii.

cinayətkarlıqla mübarizə. dövlət idarəetmə sistemi çərçivəsində əldə olun-muşdur. Qeyd etmək lazımdır ki. cəmiyyətin mənəvi inkişafi kimi təxirəsalınmaz işlər durur. re-gionların inkişaf etdirilməsi. dövlətçilik təcrübəsinin azlığı. vətəndaş cəmiyyətinin zəifliyi ilə şərtlənir. Dövlət idarəetmə sisteminin keyfiyyətcə təkmilləşdirilməsi digər sahələrdə həyata keçirilən islahatlara. Beləliklə həyat keçirilən tədbirlər ölkədə iqtisadi vəziyyəti sabitləşdirməyə və onun inkişaf tempini tədricən artırmağa imkan vermişdir. Bu prob-lemlərdən bir qismi bu və ya digər dərəcədə bütün ölkələrdə mövcud olur. Azərbaycanda dövlət idarəetmə islahatlarının həyata keçirilməsi tədricən elə ra-sional dövlət idarəetmə mexanizmlərinin formalaşdırılmasını nəzərdə tutur ki. xarici siyasətin aktiv- ləşdirilməsi. demokratik və bəşəri dəyərlərin ləng mənimsə-nilməsi. Cəmiyyətin idarə olunması sistemində son dövrlərdə həyata keçirilən işlər yaxın gələcəkdə bu çətinliklərin aradan qaldırılacağına inam hissi doğurur.idarəçiliyinin təşki-lati strukturuna. Lakin bunların böyük əksəriyyəti respublikamıza xas olub keçid dövrünün xüsusiyyətləri ilə. həmçinin təşkilati əlaqələr və təşkilati münasibətlər daxildir. yoxsulluğun azaldılması. bun-lar dövlət hakimiyyətinin reallaşdırılmasının əhəmiyyətli dərəcədə möhkəm-ləndirilməsi və səmərəliliyinin artırılmasına. bütün bu uğurlar qanunvericilik və təşkilati baxımdan sona qədər formalaşa bilməmiş. 1996-2006-cı illərdə dünya ölkələrində dövlət idarəçiliyinin səmərəlilik gös-təriciləri 2007-ci il iyulun 10-da Dünya Bankı İnstitutunun və Dünya Bankının İn-kişafın İqtisadiyyatı Məsələləri üzrə Vitse-prezidenti İdarəsinin 20 . xüsusilə dövlət tənzimlənməsi və nəzarətinin forma və metodlarının böyük əhəmiyyət daşı-dığı iqtisadi islahatların gedişinə də müsbət təsir göstərəcəkdir. demokratiya mədəniyyətinin aşağı olması. Dövlətin qarşısında islahatların davam etdirilməsi. onun yerli özünüidarəetmə ilə qarşılı-qlı fəaliyyətinin dərinləşdirilməsinə imkan verəcəkdir.

lazımi dövlət idarəçiliyi bütövlükdə inkişaf edilən yardımın. Bu. Lazımi dövlət idarəçiliyi həm də insan potensialı inkişafının bütün başqa göstəriciləri – uşaq ölümü hallarının azaldılması. mü-əyyən edilmişdir ki. «Ümidverici hal ondan ibarətdir ki. ümidverici haldır. bir sıra ölkələrdə. o cümlədən Afrikada dövlət idarəçiliyi sisteminin tək-milləşdirilməsi və korrupsiyaya qarşı mübarizə baxımından müsbət dəyişikliklər baş verir. müxtəlif ölkələrin dövlət idarəçiliyinin keyfiyyət göstəricilərinin və onların tədricən yaxşılaşmasının monitorinqi dövlət idarəçiliyi mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi sahəsində ən əsas məsələdir.«İdarəçiliyin key-fiyyəti əhəmiyyət kəsb edir: 1996-2006-cı illərdə dünya ölkələrində dövlət idarəçi-liyinin səmərəliliyi göstəriciləri» adlı məruzəsi aşkarlanmışdı. lazımi dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyi və korrupsiya ilə mübarizənin uzunmüddətli inkişaf və yoxsulluğun azaldılmasını tə-min etmək üçün mühüm əhəmiyyəti vardır. Bundan başqa. “Dünya 21 . belə ki. Məruzədə qeyd edi-lirdi ki. belə ki. bir çox ölkələr. dövlət idarəçiliyi məsələlərinin bir çox aspektləri var və hər aspekt üzrə göst-ricilərin ölçülməsi müəyyən çətinliklərlə bağlıdır. Dövlət idarəçiliyinin belə yaxşı-laşması yardım etmə səmərəliliyinin artırılması və dayanıqlı uzunmüddətli inkişaf üçün birinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edir» - məruzə müəlliflərindən biri. savadsızlığın ləğv edilməsi və bərabərsizliyin aradan qaldırılması üçün əhəmiyyət kəsb edir. Beləliklə. o cümlədən Afrika ölkələ-ri nisbətən qısa müddətdə dövlət idarəçiliyi sisteminin yaxşılaşdırılmasında əsaslı dəyişikliklərin edilməsi imkanını nümayiş etdirir. xüsusilə Dünya Bankının maliyyələşdirdiyi layihələrin səmərəliliyini yetərincə artırmağa imkan verir. Lakin bu. sadə məsələ deyil. «Dünya üzrə rüşvətlərin ümumi həcmi təxminən 1 trilyon dollar kimi dəyər-ləndirilir və korrupsiya xüsusilə planetin 1 milyard ən yoxsul əhalisinin çiyinlərinə agır yük kimi düşür». Dünya Bankı İnstitutunun Ümumdünya Proqramlar Departamentinin direktoru belə hesab edir.

o. vətəndaşlar və onların birlikləri dövlət idarəetmə prosesinin aktiv fəaliyyətdə olan şəxslərinə çevrilirlər. Dövlət idarəetməsinin özünün xarakteri dəyişir. insan potensialının özü həm məqsədə çatmağın və həm də ən mürəkkəb sosial problemlərin həllinin başlıca vasitəsinə 22 . 2. dövlət idarəetməsini daha da sadələşdirmək və müasir tələblərə uyğunluğunu təmin etmək. Demokratik islahatların dərinləşməsi və inkişafı prosesində baş verən dəyişikliklər yalnız hakimiyyət institutlarının potensialının inkişafı və dövlət aparatının təkmilləşdirilməsi ilə məhdudlaşmır. İnkişaf yalnız insanların rifahı üçün həyata keçirilmir. bunun nəticəsində dövlət idarəetməsinin tədricən yeni sistemi qurulmuş olur və ya mövcud sistemdə yeni keyfiyyətlər. müəyyən proqrama əsaslanan və yalnız inkişafa istiqamətlənən islahatlar inzibati islahatlar hesab edilir.İnqilab yol. Dövlət idarəçiliyində həyata keçirilən düşünülmüş. vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı güclü implus (təkan) alır. Eyni zamanda. MÖVZU 4. onun institutları ilə vətəndaşlar və vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları arasında qarşılıqlı münasibətlərə toxunur. Başqa sözlə desək.ölkələrində dövlət ida-rəçiliyinin səmərəlilik göstəriciləri” məruzəsində qeyd edilən çətin məsələnin həll edilməsi mümkünlüyü nümayiş etdirilir. dayanıqlı insan inkişafına nail olmağa yönəlmiş qərarların qəbuluna və həyata keçirilməsinə vətəndaşların cəlb olunduğu açıq prosesə çevrilir. Ən ümumi şəkildə islahatların məqsədi hakimiyyət institutlarının potensialını inkişaf etdirmək. inkişafın 2 əsas yolu vardır: 1. yeni əlamətlər meydana çıxır. İnzibati islahatlar dedikdə elə məqsədyönlü dəyişiklik və təkmilləşdirmələrin aparılması nəzərdə tutulur ki. İnzibati islahatlar və onun dövlət idarəetmə sistemində səmərəliliyinin artırılmasında rolu 4 s.islahatlar yolu. Tarixdən bizə məlum olsuğu kimi. Bu dəyişikliklər daha da dərin köklərə malik olub dövlət hakimiyyəti. dövlət xidmətlərinin keyfiyyətini yüksəltməkdən ibarətdir.

-mərkəzi dövlət orqanlarının yenidən qurulmasının davam etdirilməsi. Dövlət idarəetmə islahatlarının məqsədləri. islahatların sistemliyini təmin etmək üçün onun institutsional əsasları və əməliyyat mexanizmləri yaradılmalıdır. -gələcək inkişaf baxımından üstünlük verilən istiqamətlər müəyyənləşdirilməli və dövlətin səyləri buna cəmləşdirilməli. -vətəndaş cəmiyyətinin dövlət hakimiyyət orqanlarının işinə nəzarətinə hüquqi və siyasi forma verməklə onun mobilləməsi yolları müəyyənləşdirilməli. Dövlət idarəetmə islahatlarını həyata keçirmək üçün islahatların məqsəd və vəzifələri dəqiq müəyyənləşdirilməli. 23 .Beləliklə. Konkret halda isə dövlət idarəetmə islahatlarının əsas məqsədləri kimi asağıdakıları qəbul etmək olar: -ictimai münasibətlər sisteminə dövlətin müdaxiləsinin yol verilə biləcək sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi və dövlət orqanların birbaşa müdaxilə təsirlərinin miqyasının azaldılması. isıahatların həyata keçirilməsinə maneçilik törədən amillər müəyyənləşdirilməli və onların aradan qaldırılması üçün tövsiyyələr işlənib hazırlanılmalı. 3. ona nail olmanın ən səmərəli metodları seçilməli.çevrilir. bu da uzunmüddətli səylər.dövlət idarəetməsinin təbiətində və xarakterində dərin dəyişikliklər baş verir ki. dövlət idarəetməsinin potensialının inkişafı və təkmilləşdirilməsinə yönəlmiş geniş proqram və konsepsiyaların işlənib hazırlanması və reallaşdırılması tələb edir. Bunun üçün: -dövlət idarəetməsinin ən vacib problemlərivə qüsurları aşkar edilməli. -dövlət orqanlarının işinə vətəndaşların inamını artırmaq üçün nə etmək və dövlətin təsirliliyini yüksəltmək üçün dövlət idarəetmə sisteminin strukturunda hansı dəyişikliklərin aparılmasının lazım gəldiyi suallarına cavab tapılmalıdır. Ən ümumi şəkildə islahataların başlıca məqsədi dövlət idarəetməsinin səmərəliliyinin artırılmasından ibarətdir.

transformasiya şəraitində dövlətin mühüm funksiyalarından biri dəyişikliklər prosesinin səmərəli idarə olunmasından ibarətdir. Bu gün dünya dövlətlərinin bir çoxunda idarəetmənin yeni metod və formalarının axtarışı davam etdirilir. İnzibati islahatlarının başlıca vəzifələri. onun işindəki çatışmazlıqların aşkara çıxarılması. Bu baxımdan 5. regionların sosial-iqtisadi inkişafı. davamlı iqtisadi artıma nail olmaq kimi hökumətin qarşısında duran yeni vəzifələr müxtəlif dövlət proqramlarında və rəsmi dövlət sənədlərində öz əksini tapmışdır. Bu gün artıq Azərbaycanda genişmiqyaslı islahatların keçirilməsi üçün əlverişli sosial-siyasi şərait yaranmış və bu istiqamətdə çox böyük uğurlar əldə edilmişdir. -dövlət idarəetmə orqanları üzərində ictimai nəzarət institutunun tətbiqi və inkişaf etdirilməsi. informasiya-kommunikasiya texnologiyalarından istifadənin genişləndirilməsi. Bu prosesdə ən başlıcası islahatların prinsiplərini və son nəticələrini müəyyənləşdirməkdən ibarətdir. Psixoloji baxımdan istənilən dəyişikliyi həyata keçirmək çətindir. -dövlət orqanları arasında səlahiyyətlərin dəqiq bölgüsü və dövlət səlahiyyətlərinin bir hissəsinin yerli özünüidarəetmə orqanlarına ötürülməsi(qeyri-mərkəzləşdirmə). -vəzifəli şəxslərin qəbul olunmuş qərarlara görə məsuliyyətinin müəyyən edilməsi. Bütün bunlar dövlət idarəetməsinin təbiətində dəyişikliklərin olmasını tələb edir. Məlumdur ki. nə üçün baş verdiyini və bunun nəyə gətirib çıxaracağını bildikdə bu çətinlikdən daha tez yaxa qurtarmaq olar. Lakin nə baş verdiyini. 24 . -dövlət idarəetmə sistemində şəffaflığın təmin edilməsi. Ölkədə zəngin beynəlxalq təcrübəni nəzərə almaqla dövlət idarəetmə sisteminin islahatlarına yeni təkan vermək üçün kifayət qədər potensial vardır. Artıq yoxsulluğun azaldılması.

-yeni dövlət idarəetmə sisteminin kadr təminatı və idarəetmə kadrlarının hazırlığı və yenidən hazırlığının müasir sistemi yaradılmalıdır. -dövlət və bələdiyyə qulluğu yeni əsaslarla təşkil olunmalıdır. -icra hakimiyyəti və yerli özünüidarəetmənin vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının reallaşdırılması. Bütövlükdə. dövlət idarəetmə islahatlarının məqsədlərinə nail olmaq üçün onun gedişində aşağıdakı kimi bir sıra məsələlər həll olunmalıdır: . icra hakimiyyəti orqanlarının Konstitusiya və qanunla müəyyənləşdirilmiş sərhədlərdə öz 25 . -rasional inzibati-ərazi quruluşu formalaşdırılmalıdır. o cümlədən mərkəzi və yerli idarəetmə səviyyələrində icra hakimiyyətinin səmərəli strukturu formalaşdırılmalıdır. yeni demokratik institutların yaradılması. onlara dövlət və ictimai xidmətlərin göstərilməsini təmin etməyi nəzərdə tutan yeni fəaliyyət ideologiyası tətbiq edilməlidir. sosial dövlətdə dövlət hakimiyyət orqanlarının fəaliyyətinin dünya təcrübəsinə əsaslanmalıdır ki. İslahat tədbirləri demokratik.dövlət idarəçiliyi məsələlərini nizamlayacaq yeni normativ-hüquqi baza yaradılmalıdır. onun fəaliyyətinin monitorinqi sistemi formalaşdırılmalıdır. bu da aşağıdakıları tələb edir: -dövlət idarəetmə orqanlarının funksiyalarının. -dövlət idarəetməsinin həyata keçirilməsinin yeni institutlarının təşkilatı strukturları və alətləri yaradılmalı. -dövlət idarəetməsinin yeni maliyyə-iqtisadi əsasları yaradılmalıdır. dövlət qulluğu sisteminin islahatları və s. -dövlət idarəetmə orqanlarının. -dövlət idarəetməsinin elmi və informasiya təminatı. xüsusi halda. səlahiyyətlərinin və fəaliyyət mexanizmlərinin qanunvericilik yolu ilə nizamlanmasının vacibliyi. hüquqi. səlahiyyətlərin və resursların qeyri-məkəzləşdirilməsi və qeyri- təmərküzləşdirilməsi. Dövlət idarəetməsinin islahatları özündə bir neçə ünsür və istiqaməti birləşdirməlidir: məsələn.

Lakin dövlət idarəçiliyi prosesi dövlət idarəetmə institutlarının daxilindəki fəaliyyətlə məhdudlaşmır. həmçinin dövlət idarəetməsinin səmərəliliyini daim artırmaq məqsədilə dövlət hakimiyyət orqanlarının və onların vəzifəli şəxslərinin fəaliyyətinə daxili və məhkəmə nəzarətinin həyata keçirilməsi. -ilk növbədə insan haqları və azadlıqlarının təmin edilməsi. Qeyd edək ki. İslahatlar prosesində dövlət aparatının daxili struktur bölmələri arasında qarşılıqlı fəaliyyətin optimallaşdırılması səmərəli dövlət idarəetməsinin əsas məsələlərindən biridir. istənilən ictimai islahatın uğur qazanmasının zəruri şərti onun aşkar. Dövlət idarəetməsinin dövlət aparatından kənara çıxan əhalinin geniş kütlələrinin dövlət idarəetmə qərarlarının qəbulu və hayta keçirilməsinə cəlb olunması ilə bağlı cəhətləri heç də az əhəmiyyət kəsb etmir. fəaliyyətinə və fəaliyyətsizliyinə görə vətəndaşlar qarşısında cavabdehliyi.funksiya və səlahiyyətlərini hakimiyyətin digər qollarından asılı olmadan müstəqil şəkildə yerinə yetirilməsi. Başqa sözlə desək. -mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının yüksək vəzifəli şəxslərinin siyasi vəzifələrə aid edildiyini nəzərə almaqla icra hakimiyyəti orqanlarının fəaliyyətinə parlament və birbaşa demokratiya institutları vasitəsi ilə ictimai nəzarət mexanizmlərinin tətbiqi. -dövlət idarəetmə orqanlarının işində səmərəlilik. Demokratik dövlət idarəetməsi bu prosesdə vətəndaşların geniş iştirakını nəzərdə tutur. səmərəli demokratik idarəetmə üçün həm səmərəli işləyən hakimiyyət orqanları sisteminin. həm də qərarların qəbulu 26 . şəffaf və həyata keçirilən tədbirlərə ictimai dəstəyin olmasından ibarətdir. -dövlət idarəetmə orqanlarının və onun vəzifəli şəxslərinin öz qərarlarına. açıqlıq və ədalətlilik (vicdanlılıq) priinsiplərinə əməl olunması.

Dövlət idarəetməsi də məhz bu maraqların təmin edilməsi üçün həyata keçirilir. Səmərəli demokratik idarəetmədə ilkin şərt cəmiyyətin qarşısında duran vəzifələrin düzgün müəyyən edilməsi və başa düşülməsindən ibarətdir ki. vətəndaşların qərar qəbulu prosesinə cəlb olunması. həm də hakimiyyət institutları ilə vətəndaşlar arasında kommunikasiya prosesini əks etdirir. həm də müxtəlif sosial qrupların fərqli və çox vaxt rəqabət aparan maraqlarının razılaşdırılması üçün mövqe və yanaşmaların işlənib hazırlanması nəzərdə tutulur.və icrası prosesinə əhalinin geniş təbəqələrini cəlb etməyə imkan verən prosedurların olması eyni dərəcədə vacibdir. həm də bu problemlərin necə həll oluna biləcəyi və bunun üçün dövlətin müdaxiləsini tələb edən hansı tədbirlərin görülə biləcəyi haqda təsəvvürlər də formalaşdırır. həmçinin ictimai inkişafın vəzifə və tələbatlarına uyğun qərarların işlənib hazırlanması. Müasir cəmiyyətin mürəkkəbliyi və ziddiyyətliliyi öz əksini ayrı-ayrı qrupların və təbəqələrin maraqları arasındakı ziddiyyətlərdə tapır və uyğun olaraq dövlət səviyyəsində qəraraların qəbulu bu maraqlara diqqət yetirilməsini və nəzərə alınmasını tələb edir. Geniş mənada bu prosesi sosial dioloq adlandırmaq olar ki. qəbulu və icrası proseslərində də islahatların aparılmasını nəzərdə tutur. bu da cəmiyyətin və insanların real ehtiyac və problemləri haqda məlumatın əldə edilməsi üçün uyğun kanalların olmasını tələb edir. burada sosial dialoq dedikdə yalnız fikir mübadiləsi deyil. Beləliklə. Lakin cəmiyyət təkcə problem və çətinliklərlə qarşılaşmır. potensialının inkişaf etdirilməsi və dövlət idarəetməsinin təkmilləşdirilməsi yalnız institusional islahatların və dövlət qulluğu sisteminin islahatlarının aparılmasını deyil. Dövlət idarəetməsi də məhz bu maraqların təmin edilməsi üçün həyata keçirilir. Dövlət idarəetmə islahatları vətəndaşların idarəetmə qəraralarının qəbulu və icrası prosesinə cəlb olunmasını təmin edilməlidir. bu prosesin açıqlığı təklif və müzakirə olunan qərarların 27 . Beləliklə. Bu prosedurlar artıq dövlət aparatı çərçivəsi ilə məhdudlaşmır.

Üçüncüsü. Birincisi. bunlara da parlamentin nəzarəti institutlarının fəaliyyətini. əhaliyə bir çox sosial xidmətlərin göstərilməsi) Beləliklə. İslahatlar dövlət idarəetməsinin şəffaflığını. vətəndaşların və onların birliklərinin idarəetmə qərarlarının qəbulu və icrası prosesinə cəlb olunması səviyyəsindən birbaşa asılıdır. o cümlədən ayrılmış ictimai vəsaitlərin xərclənməsi şəffaf olmalıdır. dövlət idarəetməsinin səmərəliliyi bilavasitə hakimiyyət institutları ilə əhali arasında kommunikasiya kanallarının işinin səmərəliliyindən. hesabatlılığını təmin etməlidir. Bu mərhələdə vətəndaşların və onların müxtəlif biliklərinin rolu heç də azalmır və hətta artmış olur. İkincisi. bütün səviyyələrdə ictimai əhəmiyyət kəsb edən məsələlər üzrə qərar qəbulu prosesinin özü. Dövlət idarəetməsinin açıqlığı və şəffaflığı istiqamətində həyata 28 . Lakin bütün bunlar şəffaflığın və hesabatlılığın daha da artırılması məqsədi ilə vətəndaşların dövlət idarəetməsi prosesinə birbaşa cəlb olunması imkanını və bunun zəruriliyini heç də rədd etmir. İlk növbədə. dövlət idarəetməsinin bir çox məsələləri praktiki olaraq yalnız vətəndaşların birlikləri arasında xüsusi əməkdaşlıq formalarından istifadə etməklə səmərəli şəkildə həll oluna bilər (məsələn.spektrini genişləndirir və optimal qərarın seçilməsinə kömək edir. Dövlət idarəetməsinin şəffaflığı və hesabatlılığı xüsusi institutlar və prosedurlarla təmin oluna bilir ki. ona görə ki. İdarəetmə qərarı qəbul olunduqdan sonra onun icrası prosesi başlayır. məhkəmə sistemini və bir çox dövlət institutlarının fəaliyyətini aid etmək olar. bir çox dövlət qərarları vətəndaşların və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının geniş iştirakı olmadan həyata keçirilə bilməz. Şəffaflıq və hesabatlılıq səmərəli demokratik idarəetməsinin zəruri əlamətləridir. Dövlət idarəetmə islahatları insan haqları və azadlıqlarını təmin etməlidir. səmərəli dövlət idarəetməsi prosesi qarşıya qoyulmuş məqsədlərə nail olunub-olunmadığı və bu məqsədlərə nail olmaq üçün hansı tədbirlərin və necə görülməsi haqqında əks əlaqənin olmasını nəzərdə tutur və tələb edir.

Qeyd etmək vacibdir ki. o. vətəndaşların və onların birliklərinin dövlət idarəetmə prosesinə cəlb olunması həm də o hallarda zəruri və vacibdir ki. bilavasitə iştirak dedikdə yalnız referendum və plebesitlərdə iştirak deyil. qəbulu və icrası prosesinə cəlb olunması nəzərdə tutulur. ictimai potensialı sosial əhəmiyyətli problemlərin həllinə səfərbər etməyə kömək etmiş olsun. İkincisi. qeyri-mərkəzləşdirmə yalnız o zaman arzu olunan nəticələr verir ki. regional və yerli səviyyədə (bir ölkə çərçivəsində) idarəetmənin həyata keçirilməsindən əhalinin iştirakı prosesini həvəsləndirmiş və gücləndirmiş 29 . Lakin burada bir əhəmiyyətli məsələni də qeyd etmək lazımdır ki. Dövlət idarəetmə islahatları qeyri-mərkəzləşdirmə prosesini gücləndirməlidir. Səlahiyyətlərin və resursların qeyri-mərkəzləşdirilməsi həm bütün idarəetmə prosesinin səmərəliliyinin yüksəldilməsinə kömək edə bilər. həm də onun demokratikliyini əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirə bilər1. Birincisi. qəbul olunan qərarların və ya dövlət institutlarının fəaliyyətinin digər insan hüquq və azadlıqlarının reallaşdırılmasına əməl olunmasına birbaşa təsir göstərən nəticələrə səbəb ola bilər. Üçüncüsü.keçirilən islahatlar ən azı üç baxımdan bilavasitə insan haqları ilə əlaqədardır. Qeyri-mərkəzləşdirmə dövlət idarəetmə sisteminin hərtərəfli islahatlarının əsas elementlərindən biri kimi baxılır. iştirak hüququ insan haqları barədə ümumi Bəyannamədə qeyd olunmuş ən əsas hüquqlardan biridir: “hər bir insanın bilavasitə və ya azad seçilmiş nümayəndələri vasitəsi ilə öz ölkəsinin dövlət idarəetməsində iştirak etmək hüququ vardır”. vətəndaşlar və onların birlikləri ilə dövlət arasında aktiv dialoqun olması dövlət institutlarının fəaliyyəti üzərində əhalinin cari nəzarət formalarından biridir. həm də vətəndaş iştirakının çox müxtəlif formalarının köməyi ilə ölkə vətəndaşlarının ümumi əhəmiyyətli qərarların işlənib hazırlanması.

.asayişin.ətraf mühitin mühafizəsi. Hakimiyyətin qeyri-mərkəzləşdirilməsi və yenidən qurulması prosesində icra hakimiyyəti orqanları öz səylərini aşağıdakı funksiyalarda cəmləşdirirlər: .bazar institutlarının və real sektor infrastrukturlarının inkişafı. . insan haqları və azadlıqlarının. .əhalinin aztəminatlı təbəqələrinə yardımların göstərilməsi. . .siyasi stabilliyin və müdafiənin təmin olunması. Buna görə də islahatların uğur qazanması üçün 30 .iqtisadi stabilliyin təmin olunması. . xüsusi mülkiyyətin qorunması.müasir və səmərəli normativ-hüquqi bazanın formalaşdırılması. Yuxarıda göstərilməyən funksiyaların yerinə yetirilməsi vəzifəsi yerli özünüidarəetmə orqanlarına və digər demokratik institutlara və ya özəl sektora ötürülməlidir. əhalidən elə bir o qədər də ayrı düşmüş əyalət və yerli bürökratiya ilə əvəz olunmuş olur. Azərbaycanın sosial yönümlü bazar iqtisadiyyatının cəmiyyəti qurmaq yolunu tutmasına və bu yolla dönmədən irəliləməsinə baxmayaraq aparılan islahatlara müəyyən – düşünülmüş və ya kortəbii (düşünülməmiş) – müqavimətlər mövcuddur. Əks halda.dövlətin müdafiə qabiliyyətinin və milli təhlükəsizliyinin təmin olunması. . vətəndaşlardan ayrı düşmüş və onların maraqları ilə hesablaşmayan mərkəzi bürökratiya peşəkarlıq baxımından daha az hazırlıqlı olan.olsun.səmərəli səhiyyə və təhsil sistemlərinin yaradılması. . Daha böyük açıqlığa və ictimai işlərin idarəolunmasından vətəndaşların geniş iştirakına gətirib çıxarmayan qeyri-mərkəzləşdirməyə dövlət idarəetməsinin potensialını artırmaq üçün səmərəli alət kimi baxıla blməz.

islahatların həyata keçirilməsi nəticəsində tədricən daha mükəmməl dövlət idarəetmə sistemi yaradılacaq və bu sistem hakimiyyətin gücünü əhəmiyyətli dərəcədə artırmağa imkan verməklə onun digər sahələrdə. həmçinin kifayət qədər maliyyə və maddi resurslarının olması zəruridir. elmi və informasiya təminatı. hüquqi. Gözləmək olar ki. 90-cı illərdə postsosialist ölkələrinin. Ona görə də dövlət idarəetməsi sahəsində həyata keçirilən islahatlara hakimiyyət səlahiyyətlərinin yeni bölgüsü və ya növbəti kadr-struktur dəyişikliyi kimi baxılmamalı. hər şeydən əvvəl iqtisadi sahədə radikal dəyişikliklərin həyata keçirilməsinə məqsədyönlü və məhsuldar təsirini gücləndirəcək.Azərbaycanda inzibati idarəetmə islahatlarının zəruriliyi. o cümlədən Azərbaycanın siyasi. məhz konseptual baxımdan dərk olunmuş yeni idarəetmə fəlsəfəsinə keçid kimi qiymətləndirilməli və dövlət idarəetmə sisteminin fəaliyyətinin məzmununun qismən dəyişdirilməsi kimi yox. islahatlar prosesində elə tədbirlər həyata keçirilməlidir ki. kadr. 4 s Çox güman ki. Mövzu 5.həm dövlət rəhbərliyinin güclü siyasi iradəsi və elmi-praktiki cəhətdən diqqətlə işlənib hazırlanmış konsepsiya. keçid dövrünün ən mürəkkəb məsələsi dövlət idarəetmə sisteminin islahatları olmuşdur. həm də bu islahatların tətbiqinin uyğun mexanizmləri. dövlət aparatının vətəndaşlarla. Beləliklə. iqtisadi və sosial mühitində baş verən 31 . ilk növbədə onun təşkilati. dövlət aparatının struktur islahatlarına. onlar elmi və resurs cəhətdən əsaslandırılmış olmaqla Azərbaycanın unitar dövlət quruluşuna. dövlət aparatının fəaliyyəti üzərində müxtəlif nəzarət formalarının yaradılmasına. onun sistemli şəkildə yeniləşdirilməsi kimi qəbul olunmalıdır. ictimai birliklər və siyasi partiyalar və bütövlükdə cəmiyyətlə əlaqələrinə uyğun olan vahid dövlət sisteminin islahatlarının başa çatmasına gətirib çıxara bilsin.

onilliklər ərzində dövlət bütövlükdə cəmiyyətə deyil nomenkulaturanın kiçik imtiyazlı qurupuna xidmət etmiş. Keçmiş dövlət idarəetmə sisteminin əsasını mərkəzi partiya orqanları və xalq deputatları sovetləri təşkil edirdi ki. xalq qarşısında məsuliyyət. qanunların aliliyindən ibarət idi. O dövrdə dövlət idarəetməsinin inkişafı artıq ictimai özünüdərkin inkişafından geri qalır və çox vaxt dövlət hakimiyyəti cəmiyyətin tələbatlarının ödənilməsi sahəsindəki funksiyalarının yerinə yetirilməsini təmin edə bilmirdi. demokratik dövlətdə əksinə. hakimiyyət bölgüsü. Başqa sözlə desək. mərkəzləşdirilmiş inzibati-amirlik iqtisadiyyatından və totalitar rejimdən bazar iqtisadiyyatına və demokratik hüquqi dövlətə keçid sosial və iqtisai problemlərin həllinə yönəlmiş çoxşaxəli fəaliyyətlə məşğul olan bir institut kimi dövlətin rolu və funksiyalarının köklü surətdə dəyişdirilməsini tələb etmişdir. bunlar da şəxsiyyətin hüquq və azadlıqları. hüququn. indi artıq yalnız qanunilik prinsipinə əməl olunmalı idi. cəmiyyətə güclü təzyiqlər göstərmişdi və buna görə də keçid dövrünün əsas məsələsi dövləti hansı yolla əhali ilə işə yönəltmək sualına cavab axtarmaqdan ibarət olmuşdur. Əgər əvvəlllər nazirliklərin nümayəndələri qərarları partiya orqanlarının göstərişləri əsasında işləyib hazırlayırdılarsa. Əvvəlki sistemdə məxfilik məqsəd kimi qarşıya qoyulurdusa.dəyişikliklər bir çox sahələrdə olduğu kimi dövlət idarəçiliyi sahəsində də mühüm problemləri aşkara çıxardı. İş üslubunun tamamilə dəyişdirilməsi tələb olunurdu. aşkarlığın olması olduqca vacib şərtə çevrilmişdi. insanların davranışının və əməkdaşlığının yeni formalarını və buna uyğun olaraq subyektiv amilin də yeni qaydada inkişaf etməsini və təşkil olunmasını tələb edirdi. mülkiyyət çoxnövçülüyü. Beləliklə. Dəyişikliklərin ilkin mərhələsində müxtəlif sahələrdə dövlət 32 . onlar da ciddi ierarxik tabeçilik prinsipi üzrə qurularaq qəbul olunan qərarlar üçün kollektiv məsuliyyət daşımaqla bütün hakimiyyət funksiyalarına inhisarı öz əlində saxlayırdı. Artıq obyektiv şərait yeni düşüncə tərzi. çoxpartiyalılıq. Dövlətçiliyin yeni təməlini isə artıq başqa demokratik prinsiplər təşkil edir ki.

ölkənin iqtisadi inkişafında özəl sektorun rolunun daha da gücləndirilməsi. hər şeydən əvvəl bazar münasibətlərinin formalaşdırılmasına şərait yaratmaq üçün dövlətin iqtisadi münasibətlərə müdaxiləsinin məhdudlaşdırılmasından ibarət olmalıdır.nəzarətinin zəiflədilməsi aydın zərurət kimi görünürdü və belə təsəvvürlər üstünlük təşkil edirdi ki. Başqa sözlə desək. zəif. səmərəsiz dövlət isə bu çətinlikləri azaltmaq və ya minimallaşdırmaq bacarığına malik olmamışdır. 33 . dövlətin rolunu vəzifələrinin dəyişdirilməsi onun zəifləndirilməsi və ya sadəcə ixtisar olunduğu hallarda deyil. Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinin. iqtisadiyyata və cəmiyyətin həyatınin bir çox sahələrinə dövlətin müdaxiləsinin nisbi azaldıldığı şəraitdə dövlətin potensialının gücləndirilməsi ən vacib və təxirəsalınmaz məsələlərdən birinə şevrilir. Keçid dövrünün sosial məhrumiyyətlərinin ağırlığı bir çox hallarda bu ölkələrin əhalisi üçün dözülməz həddə gəlib çatmış. yoxsulluğun azaldılması. postsosialist ölkələrində dövlətin rolunun azaldılması eyni zamanda əsas dövlət institutlarının zəifləməsi və insan inkişafının səviyyəsinin artımı üçün həlledici əhəmiyyətə malik olduğu sahələrdə dövlətin aktiv fəaliyyətinin dayandırılması ilə müşayət olunmuşdur. dövlət idarəetməsinin islahatları. Təhlillər göstərmişdir ki. xüsusi halda dövlət idarə etmə sisteminin çox cəhətli və sistemli islahatlarının aparıldığı hallarda demokratik dəyişikliklər daha uğurlu olmuş və bu mürəkkəb prossesin sosial məsrəfləri daha az olmuşdur. Lakin artıq 90-cı illərin ortalarında praktika göstərdi ki.regionların inkişafı. dövlət budcəsinə yüküun ağırlaşması. Hazırki dövrdə idarəetmə islahatlarının keçirilməsinə tələbat bir sıra amillərlə müəyyən olunur: sosial problemlərin daha yaxşi həll olunması. Keçid dövrünün paradoksu bundan ibarətdir ki. onun demokratik potensialının inkişaf etdirildiyi. MDB dövlətlərinin təcrübəsi göstərir ki. Azərbaycanın dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiya olunmaq niyyətləri. yeni şəraitdə dövlətin qarşısında duran məsələlər onun səmərəliliyinin artırılmasını tələb edirdi. belə yanaşma həddən artıq sadələşdirilmişdir və transformasiya olunan cəmiyyətin real təlabatlarına uyğun deyildir.

Səmərəli və şəffaf dövlət idarəetməsinin yaradılması siyasi. dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərinə uyğun olaraq fəaliyyətin və resursların planlaşdırılmasını təmin etmək. plüarist və açıq idarəetmə sisteminin formalaşdırılması. 3. Qeyri-mərkəzləşdirmə və 34 . İnzibati idarəetmə sisteminin inkişafını təmin etmək üçün hökumətin gələcəyə yönəlmiş milli inkişaf siyasətini işləyib hazirlamaq qabiliyyətini gücləndirmək. stimullaşdırma sisteminin ve etik normalara uyğunluğunun yaxşılaşdırılması tələb olunur. ictimai və xüsusi xarakterli məsələlərin səmərəli və ədalətli həllində onların razılaşdırılmış qarşılıqlı fəaliyyətinə əsaslanan demokratik. hökumətin işinin planlaşdırılmış nəticələrə uygun olaraq qiymətləndirilməsinə nail olmaq. sosial və iqtisadi sahələrdə həyata keçirilən islahatlarada yeni təkan verəcəkdir. bazarlar ve intellektual kapital uğrunda rəqabətin güclənməsi va s. İslahatlar dövlət idarəetməsinin səmərəliliyini və şəffaflığını təmin etməlidir. dovlət təşkilatlarınin rəhbərlərinin müstəqilliyinin genişləndirilməsi və təşkilatın işinə görə onların məsuliyyətinin artırılması. İslahatlar çərçivəsində hakimiyyətin qeyri-mərkəzləşdirilməsi istiqamətində məqsədyönlü siyasət həyata keçirilməsi [bu da dövlət resurslarından səmərəli və rasional istifadə üçün imkanlar yaradır]. eyni zamanda dövlət hakimiyyətinin bölgüsünü. Qanunvericilik sahəsindəki islahatlar kompleks şəkildə həyata keçirilməli və hakimiyyətin bölgüsü prinsipinin reallaşdırılmasını. dövlət qulluqçularının peşəkarlıq kefiyyətlərinin. Bu. insan və vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının qorunmasını təmin etməsi.Qeyd olunanlar ölkəmizdə böyük uğurla həyata keçirilir. hakimiyyət qollarının razılaşdırılmış qarşılıqlı fəaliyyətini. ölkələr arasında investisiyalar. 2. AZƏRBAYCANDA İNZİBATİ İDARƏETMƏ İSLAHATLARI AŞAĞIDAKI MƏQSƏDLƏRƏ XİDMƏT EDİR: 1.informasiya texnologiyalarının inkişafı.

peşəkar dövlət qulluğu sistemi inkişaf etdirilir. səlahiyyətlərin və funksiyaların təkrarlanmasının qarşısının alınması. İslahatlar dövlət qullugunun peşəkarlığının. bu institutlar dövlətin cəmiyyətlə sıx əlaqələrini təmin edir. Funksiyaların sahə nazirliklərindən və təşkilatlarından ərazi idarəetmə orqanlarına və ya yerli özünüidarəetmə orqanlarına ötürülməsi dövlət idarəetmə orqanlarında strukturların. Demokratik institutlarla əməkdaşlıq strategiyası qeyri- 35 . idarəetmə aparatının ölçülərinin azaldılması prosesləri qərarların qəbulu və icrası üçün zəruri olan funksional vəzifələrin uyğun səlahiyyətlərlə qarşılıqlı əlaqələndirilməsi. İslahatlar dövlət idarəetməsinin səmərəliliyini artırmaqla yanaşı ölkənin siyasi. səmərəliliyinin. 4. Odur ki. həmçinin dövlət idarəetməsi sahəsində qərarların qəbulu prosesinin şəffaflığından asılı olur. hesabatlılığının artmasına gətirib çıxarmışdər. Peşəkar. Demokratik institutlar digər strukturlarla birlikdə həyata keçirilən islahatların uğur qazanması üçün məsuliyyət daşıyırlar. 5. peşəkar dövlət qulluğunun yaradılması prosesində ilk addım isə ixtisasın və peşəkar səriştənin təkmilləşdirilməsi. sosial və iqtisadi inkişafının mühüm amilləri olan demokratik institutların hərtərəfli inkişafını təmin etməlidir. etik normalara əməl olunması. Dövlət idarəetməsi islahatlarının gedişində dvlət orqanları sistemi təkmilləşdirilir. Xidmətlərin göstərilməsi vəzifəsi bunu təmin edə biləcək və əhaliyə ən yaxın olan səviyyəyə ötürülməsi. dövlətin diqqətini cəmiyyətin tələbatlarına yönəldir. Dövlət qulluğunun ictimai məsuliyyəti və şəffaflığı islahatların keçirilməsinin zəruri şərti olub son nəticədə dövlət idarəetmə sisteminin səmərəliliyinə zəmanət verir. Dövlət aparatına ictimai inam əsasən dövlət qulluçularının hesabatlılığından. səriştəli və stabil dövlət qulluğu yaradılmadan səmərəli dövlət idarəetmə sistemi təşkil etmək mümkün deyildir. Dövlətin iqtisadi və siyasi məsuliyyəti yalnız inkişaf etmiş demokratik institutların mövcud olduğu şəraitdə yaranır ki.

mövcud insan. şəffaflığının və hesabatlılığının təmin edilməsi. yerli icmaların. -dövlət idarəetmə orqanlarının xalq qarşısında cavabdehliyinin. bu sahədə dövlətin rolu isə ilk növbədə özəl sektorun fəaliyyəti üçün əlverişli şərait yaratmışdır. yoxsulluğu əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağa imkan vermişdir. Bunları nəzərə alsaq Azərbaycanda dövlət idarəetməsinin islahatlarının başlıca vəzifəsi kimi aşağıdakıları qeyd etmək olar: 8. siyasi partiyalar. icrası və monitorinqində. islahatlar iqtisadiyyatın real sektorunda məşğulluq səviyyəsinin yaxşılaşmasına. dövlət idarəetmə qərarlarının qəbulu. Odur ki. ictimai hərəkatlar. Dövlət xərclərinin azaldılması onların səmərəliliyinin artırılması ilə eyni vaxtda baş verməli. birliklər və kütləvi informasiya vasitələri kimi demokratik institutlar üçün dövlət orqanlarının fəaliyyəti ilə bağlı açıq diskusiyaların aparılmasına. 7. əhalinin gəlirlərinin artmasına və yoxsulluğun azaldılmasına yardım etməlidir. nəticələrin qiymətləndirilməsində iştirak etmək üçün şəraitin yaradılması. Bu. İslahatlar Azərbaycanda davamlı iqtisadi artıma və səmərəli bazar iqtisadiyyatının formalaşdırılmasına şərait yaratmışdır. vətəndaş cəmiyyətinin. vəsaitlər yalnız dövlət xidmətlərinin özəl sektor tərəfindən əvəz oluna bilmədiyi sahələrdə cəmləşdirilməlidir. 36 . Odur ki. müstəqil kütləvi informasiya vasitələrinin dövlət orqanlarının fəaliyyəti haqqında məlumatlara (həmçinin dövlət orqanlarının elektron informasiya sistemlərindən istifadə etməklə) çıxışın genişləndirilməsindən ibarətdir. Bazar iqtisadiyyatında başlıca rolu özəl sektor oynamalı. özəl sektorunun və xarici investorların təşəbbüskarlığını stimullaşdırmaq üçün əlverişli şərait yaradılmışdır. qeyri-hökumət təşkilatları. hökumət təşkilatlarının. təbii. 6. maddi və material resurslarından daha yaxşı istifadə etməyə. Nəzərdə tutulan məqsədlərə nail olmaq üçün institutsional islahatlar həyata keçirilməli.

Dövlət idarəetmə islahatlarının həyata keçirilməsi ilə bağlı iki əsas yanaşma mövcuddur ki. bu da müasir dövrdə dövlət idarəetməsinin parametrlərinin müəyyənləşdirilməsinə imkan verməlidir. 10. İslahatlar yolu ilə səmərəli dövlət idarəetmə sisteminin yaradılması 37 . -dövlət xidmətlərinin göstərilməsi üçün rəqabət şəraiti yaratmaqla onların keyfiyyətinin yüksəldilməsi və s. onların arasında fərq əsasən şərtidir və çox vaxt bir- birini tamamlayırlar. Sonuncu halda dövlətin cəmiyyətin inkişafının müasir meyllərinin təhlil olunması. Artıq qeyd etdiyimiz kimi. Lakin ötən müddət ərzində yeni konsepsiyanın və strategiyanın işlənib hazırlanmasına ehtiyac yaranmışdır. digəri isə cəmiyyətin gələcək tələbatlarını nəzərə almaqla strateji məqsədlərə nail olmaq üçün dövlət idarəetməsinin inkişaf strategiyasının işlənib hazırlanmasından ibarətdir (doğrudur. -resursların prioritet məsələlərin həllinə cəmləşdirilməsi. bu da ondan cəmiyyətin maraqları baxımından şüurlu və düşünülmüş şəkildə istifadə olunmasını tələb edir. 12. -konkret məqsədlərə nail olmağa yönəlmiş dövlət idarəetmə sisteminin qurulması. 14. 13. Azərbaycanda dövlət idarəetmə sisteminin islahatlarının ilk konsepsiyası 1999-cu ildə işlənib hazırlanmışdır. Bu gün və Azərbaycan şəraitində dövlət idarəetmə islahatlarına milli resurs kimi baxmaq olar ki. -hökumətin işində dövlətin inkişafının strateji planlaşdırılması sisteminin tətbiq edilməsi. lakin bu sənəd rəsmi şəkildə təsdiq olunmamış və tam həcmdə reallaşdırılmamışdır). -dövlət qərarlarının qəbulu prosesinə ictimaiyyətin cəlb olunması. 11. dünya təcrübəsinin ümumiləşdirilməsi tələb olunur ki. 15. Yanaşmalardan biri (praktiki olaraq Azərbaycanda hazırda reallaşdırılan) funksiyaları və iş metodlarını təkmilləşdirmək yolu ilə mövcud çatışmazlıqların tədricən aradan qaldırılmasından.9. Azərbaycanda dövlət idarəetmə sisteminin islahatlarının ilk konsepsiyası 1999-cu ildə işlənib hazırlanmışdır.

inkişaf etmiş mədəniyyətə və demokratiyaya. Dövlət idarəetmə islahatlarının məqsədi bir tərəfdən ölkədə ictimai həyatın bütün sahələrini əhatə edən mövcud dövlət idarəetmə sistemini əhəmiyyətli dərəcədə yenidən qurmaqdan. İslahatların məqsədi həm də elə dövlət idarəetmə sistemi yaratmaqdan ibarətdir ki. ictimai birliklər. onun beynəlxalq aləmdə rəqabət qabiliyyətliliyinin və ictimai rifahının yüksəldilməsinin. səmərəli və elmi əsaslarla qurulmalıdır. bu sistem Azərbaycanda sosial stabilliyə. şəffaf. onun fəaliyyətinin başlıca prioriteti xalqa. onların vətəndaşlarla. Avropaya və dünyaya inteqrasiya olunmasının sürətləndirilməsinin başlıca şərtidir. Beləliklə. siyasi partiyalar və bütövlükdə cəmiyyətlə əlaqələrinə uyğun olan vahid dövlət sisteminin islahatlarının başa çatmasına 38 . digər tərəfdən isə Azərbaycanın suveren dövlət kimi hələ yaratmadığı bir sıra dövlət idarəetmə institutlarının yaradılması və inkişaf etdirilməsindən ibarətdir. Bu gün Azərbaycanda mövcud olan dövlət idarəetmə sistemi bütövlükdə çox da səmərəli olmayıb özündə həm sovet dövründən qalmış. bu sistem insanların tələbatlarına və istəklərinə yaxın olsun. onun reallaşdırılması əsas parametrlərinə və fəaliyyətin nəticələrinə görə respublikamızı əksər inkişaf etmiş ölkələr səviyyəsinə çatdıra bilsin. Belə dövlət idarəetmə sistemi xalq qarşısında hesabat verməli. İslahatların məqsədi tədricən dövlət idarəetməsinin elə sisteminin yaradılmasından ibarətdir ki. Azərbaycanda dövlət idarəetmə islahatlarının elə konsepsiya və strategiyası işlənib hazırlanmalıdır ki. Azərbaycanın stabil və balanslaşdırılmış (tarazlı) inkişafının. Buna görə də fikrimizcə. yüksək həyat səviyyəsinə malik hüquqi. onlar elmi və resurs cəhətdən əsaslandırılmış olmaqla Azərbaycanın unitar dövlət quruluşuna. dövlət aparatının struktur islahatlarına. dövlət orqanlarının fəaliyyəti üzərində müxtəlif nəzarət formalarının yaradılmasına. həm də müstəqillik dövründə yaranmış institutları birləşdirir. islahatlar prosesində elə tədbirlər həyata keçirilməlidir ki. milli maraqlara xidmət etməkdən ibarət olsun. 16. demokratik dövlətin formalaşdırılması prosesini başa çatdırmağa imkan versin.

Aİ-nın üzvlüyünə namizəd olan dövlətlər də mükəmməl idarəetmənin ümumi prinsiplərinə əməl etməli. Ai-na üzvlük nəzərdə tutur ki. Buna görə də islahatları uğurla davam etdirmək üçün dövlət idarəetmə sisteminin bütün əsas elementlərini. Avropa Birliyinə daxil olmaq istəyən Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinin dövlət idarəetmə sisteminin islahatları Kopenhagen və Maastrixdə müəyyən olunmuş meyarlara uyğun olaraq aparılır. funksional dəyişikliklərin prioritetlərini müəyyən etmək və onun reallaşdırılmasına kömək edəcək şəraitin yaradılmasından ibarətdir. iqtisadi və sosial islahatların sürətləndirilməsi yolu ilə dövlət və ictimai əhəmiyyətli proseslərin idarəolunma səviyyəsinin əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldilməsini təmin edəcək qarşılıqlı razılaşdırılmış tədbirlər kompleksindən ibarət olmalıdır. onların qanunvericilik və digər normativ-hüquqi aktların passiv icraçısından dövlət siyasətinin işlənib hazırlanması və reallaşdırılmasının səmərəli siyasi mexanizminə çevrilməsini. Avropa İttifaqına (Aİ) daxil olan üzv dövlətlərdə hökümətin işinin bir çox cəhətləri acquis communautaire (Avropa İttifaqının qanunlar toplusu) ilə tənzimlənir. Dövlət idarəçiliyində səmərəliliyin təmin edilməsinin Avropa Prinsipləri-4s. 1. institutlarını və cəhətlərini əhatə edən. Mövzu 6. Konsepsiya islahatların məqsədlərini. gətirib çıxara bilsin. 17. Madriddə və Lüksemburqda müəyyən edilmiş meyarlara cavab verməlidirlər. metod və vasitələrini müəyyənləşdirməlidir. elmi-praktiki cəhətdən dəqiq əsaslandırılmış yeniləşdirmə modeli kimi tələb olunur ki. üzv-dövlətlərin hər bir inzibati vahidi və ya istehsal sahəsi acquis communautaire-yə hörmət edir. bu birlik tərəfindən müəyyən edilmiş inzibati standartlara cavab verməlidirlər.Avropa İttifaqının qanunlar toplusu və “Avropa İnzibati Məkanı”. Burada başlıca məsələ icra hakimiyyəti sistemində və dövlət qulluğu sahəsndə struktur. bu da öz əksini islahatların Konsepsiyasında tapmalıdır. 39 . başlıca istiqamətlərini. Onun məzmunu icra hakimiyyəti orqanları sisteminin struktur quruluşunu və fəaliyyətini optimallaşdırmağı nəzərdə tutmaqla. Namizəd dövlətlər üzvlük barədə Aİ tərəfindən Kopenhagendə. Üzv dövlətlərin milli dövlət idarəetmə orqanları acquis communtaire-ni tətbiq edir və ona əməl edirlər.

Bütövlükdə namizəd dövlətlərin idarəetmə sisteminin üfüqi strukturları da Aİ- nın tələblərinə cavab verməlidir. namizəd dövlətlər dövlət idatəetmə sistemini təkmilləşdirərkən bunlara əsaslanmalıdırlar. Acquis communautaire-nin müxtəlif sahələri islahatların məqsədlərini və mahiyyətini kifayət qədər aydın müəyyən edir. hesabatlılıq prosedurları və mexanizmləri vasitəsi ilə tətbiq olunur. Aydındır ki. çünki onlar ümumi dövlət idarəetmə sisteminin etibarlı fəaliyyətini təmin edən əsas strukturlardır. Üzv dövlətlərə gəldikdə isə bu standartlar həmin ölkələrin konstitusiyasına daxil edilmiş. Acquis communautaire-nin tətbiqi yalnız uyğun sahədəki institusional potensial və mövcud resurslardan asılı deyildir. həmçinin kifayət qədər təşkilati imkan və vətəndaşların idarəetməyə cəlb olunması prinsipləri. mövcud konsensusun köməyi ilə Aİ-nın üzvü olan və öz hüquqi ənənənələri və inzibati quruluşları ilə fərqlənən bütün dövlətlərin hamısı üçün dövlət idarəetməsinin eyni prinsipləri müəyyənləşdirilmişdir. informasiya azadlığı və dövlət qulluğu haqqında qanunlar). inzibati sahədə acquis communautaire-nin tətbiqi yalnız uyğun sahədəki institusional potensial və mövcud resurslardan asılı deyildir. çünki onlar ümumi dövlət idarəetmə sisteminin etibarlı fəaliyyətini təmin edən əsas strukturlardır. hesabatlılıq və şəffaflıq. hüquqi inam. proseduralar və qaydalar haqqında qanun. AİM-nın acquis communautaire-nın tərkib hissəsi olmadığına baxmayaraq. buna görə də Aİ-na daxil olmaq üçün dövlət idarəetməsində islahatların aparılmasının məqsəd və orientirləri (hədəfləri) çox da dəqiq deyildir. Bu sahədə acquis communautaire-nin olmamasına baxmayaraq. Aquis communautaire-də milli idarətmə sistemlərinin üfiqi quruluşu barədə normativlər yoxdur. bir sıra normativ- hüquqi sənədlərdə öz əksini tapmış və tətbiq olunmuşdur ( məsələn. Aİ-na daxil olmaq istəyən dövlətlər bu standartları nəzərə almalı və dövlət idarəetmə sistemlərini təkmilləşdirməlidirlər. Namizəd dövlətlər öz daxili hüquqi sistemlərini Avropa İttifaqının qanunvericiliyinə uyğundaşdırılmalı və yalnız bundan sonra bu qanunları tətbiq etməli və onlara əməl etməlidirlər. Tədricən bu prinsiplər milli məhkəmə sistemlərinin və müasir Avropa məhkəməsinin səyləri ilə təkmilləşdirilmiş və inkişaf etdirilmişdir. Qanunvericiliyin tətbiqində meydana çıxan problem və gecikmələr əsasən lazımi potensialın olmaması ilə bağlı olur. inzibati proseslər. Buna baxmayaraq. AİM dövlət idarəetməsinin həyata keçirilməsi üçün ümumi standartlardan ibarət olub qanunlarla müəyyən edilir və xüsusi tədbirlər sistemi. Bütövlükdə namizəd dövlətlərin idarəetmə sisteminin üfiqi strukturları da Aİ-nın tələblərinə cavab verməlidir. Bunlara aşağıdakıları aid etmək olar: qanunun aliliyi. Avropa İttifaqının üzvü olan dövlətlər üçün dövlət idarəetməsinin vahid prinsipləri “Avropa İnzibati Məkanı” (AİM) üçün zəmin hazırlamışdır. zaman keçdikcə demokratik dövlətlərdə mükəmməl idarəetmənin əsas məsələləri üzrə ümumi razılığa gəlmək mümkün olmuşdur. İdarəetmə tədbirləri üçün ümumi prinsiplərin və 40 .

Belə gecikmələr çox vaxt dövlət qulluqçularının səriştəsizliyi və səmərəsiz fəaliyyəti ilə bağlı olur. Qərar qəbulunda və zəruri tədbirlərin görülməsində gecikmələrin olması narazılıqların yaranmasına səbəb olar. Dövlət idarəetməsinin etibarlılığını təmin etməyin çoxcəhətli mexanizmi hüququn aliliyi prinsipindən ibarətdir. 4)səmərəlilik və nəticəlilik. inzibati sistemlə vətəndaşlar arasındakı münasibətləri tənzimləyən prinsip və qaydaların məcmusu nəzərdə tutulur ki. 3)hesabatlılıq. Qanunun aliliyinin mahiyyəti ondan ibarətdir ki. Buna görə də 41 . milli dövlət idarəetmə sistemləri öz quruluşundan asılı olmayaraq Aİ-nın üzv-dövlətləri üçün eyni olan standartları etiraf etməli və onlara əməl etməlidirlər. Dövlət idarəetməsinin vaxtında həyata keçirilməsi etibarlılıq və öncədən görüləbilənlik prinsipinə yardım edir. Burada inzibati hüquq dedikdə dövlət idarəetməsinin təşkili və menecmentində tətbiq olunan. Qərbi Avropa ölkələri üçün ümumi olan inzibati hüquq prinsiplərini aşağıdakı kimi sistemləşdirmək olar: 1)etibarlılıq və öncədən görülə bilmək imkanının olması( hüquqi əminlik). milli parlamentin qanunvericilik fəaliyyətinin. milli hakimiyyət orqanlarının və milli məhkəmələrin qərarlarının nəticəsində meydana çıxmışdır. Etibarlılıq və öncədən görüləbilənlik. Digər prinsiplər və sadaladığımız bu prinsiplərdən irəli gəlir. Dövlət hakimiyyət orqanları yalnız onların səlahiyyətlərinə aid edilmiş məsələlər üzrə qərar qəbul edə bilərlər. Qeyd etmək vacibdir ki. Ənənəvi olaraq idarəetmə fəaliyyətinin standartları suverən dövlətlərin milli sərhədlər çərçivəsində müəyyən edilir və təkmilləşdirilir. 2. Hüququn aliliyi prinsipinin tətbiqi səlahiyyət anlayışı ilə sıx bağlıdır. Lakin dövlət idarəetməsi standartlarının razılaşdırılması və harmonikləşdirilməsi heç də Aİ ölkələrində dövlət idarəetməsinin əsaslarının unifikasiya olunması demək deyildir. 2)açıqlıq və şəffaflıq. Müxtəlif milli dövlət idarəetmə sistemlərində özünəməxsusluqların olması ilə yanaşı AİM-da inzibati hüququn ümumi prinsipləri müəyyənləşdirilmişdir.Aİ çərçivəsində isə bu proseslər getdikcə daha çox dövlətüstü (fövqəldövlət) xarakter daşımağa başlıyır və buna görə də Aİ-nın üzvü olan dövlətlərdə Avropa məhkəməsinin bütün Avropa və Aİ nın ixtiyari üzvü üçün müəyyən etdiyi ümumi məcburi idarəetmə standartlarına əməl edilməsi tələb olunur. hər bir konkret halda dövlət idarəetməsinin praktiki tədbirlərinin məqbul hesab oluna biləcək səviyyəsini müəyyənləşdirir. Onlar milli konstitusiyalı quruluşun. dövlət idarəetmə orqanları öz funksiya və öhdəliklərini qanuna uyğun olaraq yerinə yetirməlidirlər.standartların konstitusiya və qanunlarda öz əksini tapmasına baxmayaraq bu standartlar məhz məhkəmələr tərəfindən işlənib hazırlanır və təkmilləşdirilir. Bu həm də onların cavabdehliyini müəyyənləşdirir. ictimai və şəxsi maraqlara ziyan vura bilər.

sistemin açıqlığını və ədalətliliyini təmin edir. bunlara əməl etmək və onlar əsasında fəaliyyət göstərmək lazımdır. məsələn milli təhlükəsizliklə bağlı suallar gizli və məxfi qalmalıdır. Qeyd edək ki. Dövlət qulluqçularına özlərinin maraqlı olduğu və ya istənilən tərəfin maraqlarını təmsil etdikləri işlərlə bağlı qərar qəbulunda iştirakını qadağan edən hüquqi normalar qərəzsizliyi gücləndirməyə kömək edir. Peşəkarlıq standartları və hüquqi normalar mövcuddur ki. bütün dövlətlərdə məxfilik və ehtiyatlılıq dövlət idarəetməsinin ənənəvi norması olmuşdur. Əvvəllər demokratik qərb ölkələrinin əksəriyyətində açıqlıq prinsipi aşağıdakı qaydada həyata keçirilirdi: əvvəla. Açıqlıq və şəffaflıq iki vacib funksiyanı yerinə yetirir. XX əsrin 60-cı illərindən başlayaraq digər demokratik ölkələr də hökümətin açıqlığına diqqət yetirməyə başladılar ki. digər tərəfdən isə şəxsi hüquqların müdafiəsinin mühüm aləti olub inzibati qərarlar haqqında izahat verilməsini tələb edir və bununla da maraqlı tərəflərə qərardan şikayət etmək və ona yenidən baxılmasını tələb etmək imkanı verir. dövlət qulluğunun müstəqilliyi heç də tam müstəqil fəaliyyət və fikir azadlığı kimi başa düşülməməlidir. bu da hazırda dövlət idarəetməsinin xüsusilə qiymətli və vacib norması hesab edilir. Dövlət qulluğunun peşəkarlığı qərəzsizlik və peşə müstəqilliyinə əsaslanır. XVIII əsrin sonlarından başlayaraq İsveç istisna olmaqla demək olar ki. Şəxsi məlumatlar da üçüncü şəxsə verilməməlidir. Ümumiyyətlə. normativ hüquqi aktlar yalnız rəsmi mətbuatda dərc olunduğu gündən qüvvəyə minirdi. dövlətlə idarəetməsinin həyata keçirilməsi açıq və şəffaf olmalıdır. 3. Açıqlıq idarəetmənin kənar yoxlama üçün açıq olduğunu. Dövlət qulluğunda vəzifələrə təyinetmə qulluqda irəliləmənin siyasi patronaja və ya proteksionizmə əsaslanan sistemlərindən imtina edilməsi və peşəkarlıq keyfiyyətləri və nailiyyətlərə əsaslanan sistemlərə keçilməsi dövlət qulluqçularının hüquq və vəzifələrini daha dəqiq müəyyənləşdirir. Yalnız müstəsna məsələlər. 42 . Açıqlıq və şəffaflıq. etibarlı inzibati tədbirlər sistemini müəyyən etməklə dövlət qulluqçularını korrupsiyadan.Eyni zamanda qeyd etmək lazımdır ki. şəffaflıq isə onu yoxlama və nəzarət məqsədi ilə “kənar baxış” üçün tam şəffaf olduğunu nəzərə tutur. inzibati qərarların icrasına yalnız bu qərarların aid olduğu şəxslərə məlumat verildikdən və rəsmi sübut olunduqdan sonra icazə verilirdi. Əslində isə dövlət orqanları lazım olduğundan daha çox məsələləri məxfi elan etməyə çalışırlar. digər tərəfdən isə nəzarət orqanlarına yoxlamalar aparmağı asanlaşdırır.dövlət qulluğunun peşəkarlığı dövlət idarəetməsinin etibarlılığına kömək edir. qanun qarşısında bərabərliyin və hesabatlılığın təmin olunmasının zəruri alətləridir. məcburiyyətdən azad edir və onların peşəkarlığına müsbət təsir göstərir. Açıqlıq və şəffaflıq bir tərəfdən inzibati tədbirlərlə qarşılaşan hər bir şəxsə bu tədbirlərin nəyə əsasən tətbiq olunduğunu öyrənməyə imkan verir. Bir tərəfdən onlar yanlış idarəetmə və korrupsiyanı azaltmaqla cəmiyyətin maraqlarını müdafiə edir. Açıqlıq və şəffaflıq eyni zamanda qanunun aliliyinin.

təklif olunan tədbirlər isə əsaslandırılmalıdır ki. məhsuldarlıq. xüsusi komissiya və ya şura tərəfindən yoxlamalar.İctimaiyət dövlət reqistrlərinə açıq çıxış imkanlarına malik olmalıdır. yuxarı inzibati orqana şikayət və müraciət. Normativ hüquqi akt və ya qərar həmişə səbəblərin sadalanması ilə müşayət olunmalıdır. bu da maraqlı tərəfə inzibati qərardan şikayətin hazırlanması və verilməsinə imkan yaradır. şəffaflıq və hesabatlılıq şəraitində mümkündür. həm də insan hüquqlarının müdafiəsinin mühüm alətidir. Bunun üçün çoxsaylı mexanizmlər mövcuddur: məhkəmə araşdırmaları. Hesabatlılıq. qanunverici və məhkəmə orqanları qarşısında məsuliyyət daşımalıdır. Dövlət idarəetmə sisteminin hesabatlılığını. insan haqları üzrə müvəkkilin (ombudsmanın) araşdırmaları. İnzibati tədbirlər əsaslandırılmış olmalı və səlahiyyətli orqanlara tapşırılmalıdır. dövlət hakimiyyət orqanlarının öz səlahiyyətlərindən qanuna və mövcud qaydalara uyğun istifadəsini təmin etmək üçün nəzarət tələb olunur. dövlət orqanının qərar qəbulu zamanı əldə rəhbər tutduğu daxili qanunauyğunluğu başa düşməyə və normativ sənəd çərçivəsində mövcud faktlar və onların məzmunu arasındakı əlaqəni müəyyənləşdirməyə kömək edir. Hesabatlılıq prinsipinə görə heç bir orqan digər orqanlar tərəfindən nəzarət və yoxlamadan azad edilə bilməz. bu da həm ictimai maraqların. parlament komissiyasının yoxlamaları və s. Dövlət qulluqçuları sahibkarlıq fəaliyyətindən gəlirlərinin müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırılması ilə razılaşmalı. Ümumiyyətlə hesabatlılıq dedikdə şəxsin və ya orqanın tələb edən şəxs (fiziki və ya hüquqi) qarşısında öz hərəkətlərini izah etməli və əsaslandırmalı olduğu nəzərdə tutulur. nəzarət “qanun üzrə idarəetmə” prinsipini təmin etmək məqsədi ilə həyata keçirilir ki. Hər bir orqan öz hərəkətlərinə görə digər inzibati. Bu prinsiplər bir sıra üsullarla tətbiq edilir. dövlət idarəçiliyində səmərəlilik. Hesabatlılıq aliliyi. 4. 43 . dövlət idarəetmə orqanları həmişə öz qərarlarını əsaslandırmağa borcludurlar. xüsusi və ümumi normativ-hüquqi aktlarla müəyyən edilmiş prinsip və prosedurlara əməl olunduğuna əmin olmaqdan ibarətdir. açıqlıq və şəffaflıq. etibarlılıq və öncədən görülə bilmə kimi dəyərlərə (prinsiplərə) əməl olunacağına zəmanət verir. Açıqlıq prinsipinin tətbiqinin ən mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki. Hakimiyyət nümayəndələri ictimaiyyətlə ünsiyyətə başlamazdan əvvəl özlərini təqdim etməlidirlər. onlar haqqında qabaqcadan xəbər verməli və yerinə yetirilməsinə icazə almalıdırlar. Hesabatlılıq çox vacibdir. qərəzsizlik və qanun qarşısında bərabərlik prinsiplərinə layiqincə əməl olunduğuna əmin olmağa kömək edən alət hesab olunur.Yoxlamanın məqsədi dövlət hakimiyyət orqanlarının nəticəli işlədiyinə. Göstərilən səbəblər üçün faktlar və sübutlar gətirilməli. Nəzarət insititutlarının və mexanizmlərinin köməyi ilə vəzifəli şəxslərin fəaliyyətinin monitorinqi və yoxlanılması həyata keçirilir. Başqa sözlə desək. Bu.Bütün bunlar yalnız açıqlıq. çünki bu. vaxtında yerinə yetirdiyinə. öz funksiyalarını səmərəli.

qanunvericilik və hökümət tərəfindən dövlət idarəetmə sistemi qarşısında qoyulan məqsədlərə nail olmanı təmin etmək kimi başa düşülür. Heç bir sosial sistemdə dövlət idarəçiliyində olduğu qədər müxtəlif nəzarət və yoxlama formaları mövcud deyildir. Təsdiq olunmuş prosedurlara əməl olunması resurslardan qənaətlə istifadəyə uyğun gəlməyə bilər və xərclərlə idarəetmə tədbirlərinin nəticələri arasındakı nisbətə mənfi təsir göstərə bilər. prokurorluq. 5. İdarəetmə fəaliyyətinin xüsusiyyəti kimi səmərəlilik qanunun aliliyi prinsipi. qərar qəbulu prosesinin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə və nəhayət dövlət idarəetməsinin etibarlılığının. demoqrafik dəyərlərini əks etdirən prosedur və qaydalara əməl olunması ilə sanki ziddiyyət təşkil edir. Bu. Nəticəlilik isə ictimai problemlərin uğurlu həllini. Nəzarət təşkilatları və mexanizmləri çox müxtəlif formada və adda ola bilər: məhkəmələr. həmçinin ictimai maraqların müdafiəsinə. Nəticəlilik mövcud dövlət siyasətinin. 44 . parlament komissiyaları. Səmərəliliyin mahiyyətini istifadə olunan resurslarla alınan nəticələrin ən yaxşı nisbətini təmin edən idarəetmə bacarığı kimi ifadə etmək olar. müfətişliklər. Lakin bu münaqişənin həllinin müəyyən institusional və hüquqi yolları mövcuddur. Səmərəlilik və nəticəlilik. daxili və xarici təftiş komissiyaları. bu zaman dövlət idarəetməsi siyasətin hazırlanması və müqavilə şərtlərinə əməl olunmasına nəzarəti öz əlində saxlayır. Bu ziddiyyət böyük problemlərə səbəb olur. şəffaflıq. həmçinin cəmiyyətin siyasi. Bu gün bir çox ölkələrdə idarəetmə fəaliyyətinin səmərəliliyi və nəticəliliyinin öyrənilməsinə getdikcə daha çox diqqət yetirilir.Başqa sözlə desək onlar ayrı-ayrı insanların hüquqlarının. İnstitusional tədbirlər içərisində xidmətlərin istehsalı və göstərilməsinin müqavilə yolu ilə özəl sektora verilməsini qeyd etmək olar ki. Məhsuldarlığa gəldikdə isə dövlət idarəetməsində bu anlayışdan dövlət xidmətlərinin istehsalı və göstərilməsinə müntəzəm olaraq başlandığı vaxtdan istifadə olunur. Son dövrlərdə dövlət idarəetməsinin səmərəliliyi və nəticəliliyi prinsipi qərbi Avropanın bir sıra ölkələrinin konstitusiyasında ( məsələn. Dövlət idarəetməsi və dövlət qulluğu üçün səmərəliliyin vacib və dəyərli olduğu nisbətən son dövlərdə etiraf olunmağa başlanılmışdır. Hesabatlılığın özünəməxsus ölçmələrindən biri idarəetmə fəaliyyətinin səmərəliliyindən ibarətdir. səmərəlilik və nəticəlilik kimi prinsiplərinin gücləndirilməsinə yönəlmişdir. ombudsman. hesabatlılıq. 1978-ci ildə İspaniyada) öz əksini tapmışdır. kütləvi informasiya vasitələri və s. həmçinin bu siyasətin dövlət idarəetmə sistemi və dövlət qulluğu tərəfindən necə yerinə yetirildiyinin təhlili və qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur. standartların təyin olunmasına cavabdeh orqanlar. Dövlət sektorunun menecerləri çox vaxt normativ-prosedur qaydalarını səmərəliliyə manelər kimi hesab edirlər. Bütün bunlar dövlət idarəetməsi və dövlət qulluğunun hüququn aliliyi. dövlət idarəetməsi və dövlət qulluğunun müasir demokratik cəmiyyətlərdə xüsusi rol oynadığını göstərir. təhlükəsizliyinin və qanunçuluğun gücləndirilməsinə yönəlmişdir.

Əməkdaşlıq və təcrübə mübadiləsi qeyri-formal tərəfdaşlıq münasibətlərini möhkəmləndirir və tədricən elə şərait yaradır ki. prosedur və təşkilati məsələlərə cavabdehlik daşıyacaq heç bir formal rəsmi orqan və rəsmi imzalanmış acquis communautaire yoxdur. tətbiqinə və yayılmasına kömək edir ki. o cümlədən daim inkişaf edən Avropa İttifaqının dövlət idarəetmə sistemi möhkəmlənərək müasir şəraitə uyğunlaşır. Mövcud qanunvericilik və normativ qaydada müəyyən olunmuş proseduralarla yanaşı dövlət qulluğu dövlət idarəetməsinin ən vacib elementlərindən biri hesab olunur. həm də Avropa xalqları arasında sosial və iqtisadi əlaqələri möhkəmləndirməyə çalışır və ona yalnız mal və xidmətlərin ümumi bazarı kimi baxılmır. Mövzu 7. Yuxarıda sadalanan prinsiplərin həm hüquqi dövlət quruculuğunda. 45 . insanların və kapitalın azad hərəkəti) nəzərdə tutur ki. Bu prinsiplər artıq qeyd etdiyimiz kimi Avropa ölkələrinin normativ hüquqi aktlarında öz əksini tapır. xidmətlərin. Avropa İttifaqında dövlət idarəetmə sistemini tənzimləyəcək. MÜASİR AZƏRBAYCAN CƏMİYYƏTİNDƏ HƏYATA KEÇİRİLƏN İNZİBATİ İSLAHATLARIN ƏSAS İSTİQAMƏTLƏRİ-4s. Ai-nın üzv-dövlətlərinin milli dövlət idarəetmə sistemləri Müqavilənin bütün müddəalarını səmərəli şəkildə həyata keçirmək üçün çalışacaq. bu da yalnız iqtisadi sahədə fəaliyyət göstərmir. bu ölkələrin. bu da öz növbəsində Avropa İttifaqı ölkələrində ideal dövlət qulluqçusu və onun davranışının modelinin yaranmasına müsbət təsir göstərir. inzibati qərarların qəbulu prosedurlarının praktiki əsaslandırılmasını. İlkin mərhələdə əsasən ümumavropa bazarlarını əhatə edən Avropa Birliyi tədricən Roma müqaviləsində nəzərdə tutulduğu kimi Avropa İttifaqına çevrilmişdir ki. Lakin Aİ-nın üzv dövlətləri bu prinsipləri acquis kimi qəbul edir və ona əməl edirlər. həmçinin dövlətlər və Avropa Komissiyası arasında daimi əməkdaşlığından ibarətdir. müxtəlif dövlət idarəetmə sisteminə malik tərəfdaşlar millətlərarası öhdəliklərini yerinə yetirmək üçün yanaşmalarını razılaşdırmağa məcbur olurlar. dövlət qulluqçularının və hakimiyyət orqanlarının hesabatlılıq dərəcəsini. Hökümətlərarası münasibətlər idarəetmənin ümumi prinsiplərinin və menecment formalarının dərk olunmasına. bir-birinə yaxınlaşacaq və bu azadlıqları təmin edəcək əsas elementə çevriləcəklər. Dövlət idarəetmə sistemləri arasında əməkdaşlığın olması Maaxstrit Müqaviləsi ilə nəzərdə tutulmuşdur. həm də dövlət hakimiyyəti və dövlət qulluqçularının gündəlik fəaliyyətində necə və nə dərəcədə real tətbiq olunması baxımından istənilən inzibati sistemi qiymətləndirmək olar. Bu prinsiplərin həm də müəyyən standartlar kimi çıxış etməsinə əsaslanaraq dövlət idarəetmə sisteminin etibarlılığını. həmçinin onlardan şikayət verilmə imkanlarını da qiymətləndirmək olar. Bu ölkələrin dövlət idarəetmə sistemlərinin daim yaxınlaşmasının daha bir mənbəyi üzv-dövlətlərin vəzifəli şəxslərinin. Roma müqaviləsinin bəyan etdiyi dörd tip azadlıq (malların.

iqtisadiyyat sahəsində özünütənzimləyən təşkilatlar sisteminin inkişafı. yeni dünya nizamına uyğun yeni qurumlar yaradılır. . Şübhəsiz ki. 46 . Ailə. Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Agentliyi. Cəmiyyətdə gedən demokratikləşmə ilə əlaqədar olaraq hazırda Azərbaycan Respublikasında fəaliyyət göstərən inzibati qurumların strukturlarında daim dəyişikliklər aparılır. məhkəmələrin. Standartlaşdırma. strukturlarda və onların fəaliyyətlərində köklü dəyişikliklərin aparılmasından ibarətdir. Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsi. demokratik prinsipləri ehtiva edən siyasəti ilə müstəqil Azərbaycan dövlətini yaratmışdır. Sənaye və Energetika Na- zirliyi. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Miqrasiya Xidməti (19 mart 2007-ci il). hüququn gücünə əsaslanan. Məhz bu səbəbdən əvvəllər Azərbaycanda mövcud olmayan. islah-əmək müəssisələrinin və istintaq təcridxanalarının işinin yaxşılaşdırılması ilə əlaqədar əlavə tədbirlər haqqında» 9 oktyabr 1999-cu ildə 194 saylı Fərman imzalamışdı. nəzarət və yoxlamanın tənzimlənməsi dövlət əmlakının idarəedilməsi funksiyalarının ayrılması və dövlət təşkilatlan tərəfindən vətəndaşlara və hüquqi şəxslərə xidmət göstərilməsi. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi. Fövqəladə Hallar Nazirliyi. Azərbaycan Respublikasında rəsmi şəkildə inzibati islahatlar konsepsiyası qəbul edilmədiyindən qanunvericilik və icra hakimiyyətləri tərəfindən aparılan inzibati islahatların prioritet istiqamətlərini aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: .icra hakimiyyəti orqanlarının təkrar edilən funksiya və səlahiyyətlərinin ləğv edilməsi. Ali Attestasiya Komissiyası Azərbaycan Respublikasının diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi. onların əsasnamələri yeniləşdirilir. Xarici İşlər Nazirliyi kimi inzibati qurumlar yaradılmış. Heydər Əliyev gücün hüququna yox. Həmin fərmanın əsas məqsədi inzibati orqanlarda. o cümlədən izafi dövlət tənzimlənməsinin dayandırılması. Forma və məzmun etibarılə yeni dövrün tələbləri ilə ayaqlaşan və fəaliyyət göstərən dövlət qurumlarının yaradılması zamanın tələbindən irəli gəlirdi. Hazırda vətəndaş cəmiyyətinin qurulması və demokratik dövlətin yaradılmsı istiqamətində böyük uğurlar əldə edilməkdədir. Dini Qurumlarla iş üzrə Dövlət Komitəsi. . Azərbaycan Respublikası müstəqillik qazandıqdan və müstəqil dövlət kimi öz Konstitusiyasını qəbul etdikdən sonra (12 noyabr 1995- ci il) ölkəmizin inzibati institututlar daha əvvəlki kimi işləyə bilməzdi. Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi. Vergilər Nazirliyi.dövlətin sahibkarlıq subyektlərinin iqtisadi fəaliyyətinə müdaxiləsinin məhdudlaşdırılması. yalnız müstəqil dövlətlərə xas olan Dövlət Gömrük Komitəsi. onların fəaliyyət prinsiplərini və istiqamətlərini müəyyən edən əsasnamələr təsdiq edilmişdir.iqtisadi fəaliyyətin. Qadın və Uşaq problemləri üzrə Dövlət Komitəsi (6 fevral 2006-cı il) məhz belə qurumlardandır. siyasi və mükəmməl elmi təhlillərə söykənən əsasları vardır. Məhz buna görə də «Azərbaycan Respublikasında hüquqi islahatların həyata keçirilməsi. iqtisadi. . İqtisadi İnkişaf Nazirliyi. Dövlət Sərhəd Xidməti. bu uğurların hüquqi-qanunvericilik.

bu qanun inzibati 47 . «Dövlət orqanlarında inzibati vəzifələrin altıncı-doqquzuncu təsnifatına uyğun olan vəzifələrin tutulması üçün ehtiyat kadrlarının formalaşdırılması qaydaları» (30 aprel 2008-ci il). Bu qanun ilk dəfədir ki. onlar günümüzün reallığını özündə yaxşı əks etdirməklə inzibati sahədə islahatların aparılmasında mühüm rol oynayırlar. «Söhbət qrupunun üzvlərinin davranışına dair» (17 oktyabr 2007-ci il). idarəçiliyin inzibati hüquqi formalarının təkmilləşdirilməsi. 30 iyun 2009-cu ildə «Azərbaycan Respublikasının İnzibati Prosessual Məcəlləsinin və «İnzibati orqanların təsnifatının təsdiq edilməsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 28 avqust 2007-ci il tarixli 136 №-li qərarının qəbul edilməsi ola bilər. kadr təminatına dəyişikliklər etməklə beynəlxalq stantdartlara uyğun müasir və səmərəli dövlət qulluğu strukturunu yaratmaqdan ibarət olmuşdur. strategiyanın tətbiqinə və inkişafına yönələn bu layihənin əsas məqsədi -Azərbaycanda dövlət qulluğunun idarəolunma üslubuna.ərazi idarəetmə və yerli özünüidarəetmə orqanları arasında səlahiyyət bölgüsünün müəyyənləşdirilməsi. «Dövlət orqanlarında dövlət qulluğuna qəbul üzrə test imtahanının təşkili. DQMK dövlət idarəçiliyi sahəsində kadrların hazırlanması və yerləşdirilməsi məqsədi ilə bir sıra normativ sənədlər qəbul etmişdir ki. qiymətləndirilmənin aparılması və inzibati vəzifələrin təsnifatı üzrə keçid ballarının müəyyən edilməsi qaydaları» (1 oktyabr 2009-cu il) və s. praktikada idarəçiliyin yeni forma və metodlarının tətbiq edilməsi kimi məsələlər öz əksini tapmışdır. «Dövlət qulluğuna qəbul və inzibati vəzifələrin tutulması üçün müsahibənin keçirilməsi qaydaları» (7 fevral 2008-ci il). hər bir vətəndaşı inzibati orqana münasibətdə özəl hüquqlarla təmin edir. demokratik və dünyəvi dövlət quruculuğunda idarəçilik münasibətlərinin müasir inkişaf səviyyəsi. nəzarət və səmərəlilik prinsiplərinə əsaslanan hərtərəfli inzibati islahatlar. dövlət qulluğuna qəbulun müsabiqə və şəffaflıq əsasında həyata keçirilməsi və «Dövlət qulluğu haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanununun tətbiqi istiqamətinə öz töhfəsini vermiş və bu gün də verməkdədir. İnzibati islahatlar sahəsində atılan ən mühüm addımlardan biri 29 dekabr 2005-ci ildə «İnzibati icraat haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanunu»nun. . üsul və metodlarına. hüquqi. 2005-ci ildə Dövlət Qulluğu məsələləri üzrə Komissiya yaradılmış və bu qurum 2006-cı il yanvarın 16-dan etibarən TASİS (Avropa İttifaqı) ilə birgə «Azərbaycanda dövlət qulluğu sahəsində islahatlara dəstək» adlı birgə layihə hazırlayıb həyata keçirmişdir. Adıçəkilən qanunda əks etdirilən müddəalardan göründüyü kimi. Layihə. Qanunçuluq. həmçinin Dövlət Qulluğu Məsələləri üzrə Komissiyanın fəaliyyətinin səmərəli təşkili. Bu normativ-hüquqi aktlarda yeni siyasi sistemə keçid. İnzibati icraat haqqında AR qanununun məqsədi inzibati orqanlar tərəfindən insan hüquq və azadlıqlarına əməl olunmasını təmin etməkdən və qanunun aliliyinə nail olmaqdan ibarətdir. nümunə göstərmək olar. Belə sənədlərə «Müsabiqə şəffaflığının artırılmasına dair tələblər» (17 oktyabr 2007-ci il). aşkarlıq. keçirilməsi. şəffaflıq.

orqanlarda inzibati icraatı daha şəffaf və daha effektli həyata keçirmək. hüquqi və mədəni islahatların aparılmasının bütün dövrlərində müşahidə olunmuşdur. habelə vətəndaşları və hüquqi şəxsləri inzibati orqanların qanunsuz qərarlarından daha yaxşı müdafiə olunması məqsədini güdür. Bu dövlətin 48 . Sumqayıt. Azərbaycan iqtisadiyyatı gücləndikcə dövlətin sosial oriyentasiyası da genişlənir. İnsanların həyat şəraitinin günbəgün yaxşılaşdığı ölkəyik. «Azərbaycan Respublikasının İnzibati Prosessual Məcəlləsi» inzibati hüquq münasibətləri ilə bağlı mübahisələrin məhkəmə aidiyyətini. həlli prinsiplərini və qaydalarını müəyyən edir. Bu. hüquqi. Bu Fərmana uyğun olaraq müvafiq ərazi yurisdiksiyasına malik olan Naxçıvan Muxtar Respublikası. müasir anlamda. Yeni inzibati islahatların xarakterik xüsusiyyəti və prioritet istiqaməti cəmiyyət həyatının bütün sahələrinə hüquqi normalar çərçivəsində nəzarət edə bilən güclü icra hakimiyyətinin yaradılmasıdır. Məhz bu illərdə Azərbaycan Respublikasında dövlət idarəçiliyinin səmərəliliyinin radikal şəkildə artırılması məqsədilə icra hakimiyyətində köklü dəyişiklilklər aparılmış. sözün əsl mənasında. 1 milyona yaxın Azərbaycan vətəndaşı məcburi köçkün həyatı yaşadığından güclü dövlət hakimiyyətinə ciddi ehtiyac var. 1 və 2 saylı Bakı. dünyanın bu gün qəbul etdiyi mənada güclü olmalıdır. Gəncə. Şirvan. Dövlət idarəçiliyi sahəsində inzibati islahatların aparılmasının ən aktiv dövrü 2000-ci ildən sonrakı dövrə təsadüf edir. Ermənistanın bizim ölkəyə qarşı təcavüzü nəticəsində ərazimizin bir hissəsi işğal olunmuşdur. zəngin vətəndaş. paralel strukturlar ləğv edilmiş. Bildiyiniz kimi. sosial dövlət olmalıdır. Qeyd edilən normativ-hüquqi aktlardan istifadə olunması və məhkəmə quruluşunun təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə 9 avqust 2010-cu il tarixində «Məhkəmə quruluşunda bəzi dəyişikliklər. özü də bütün bunlar bizim əhalimizin 1 milyon qaçqın-köçkün olduğu bir şəraitdə baş verir. onların fəaliyyətini qanunda nəzərdə tutulmuş əsaslara bağlamaq. sayı ilə müqayisədə qaçqın-köçkünlərin ən yüksək faiz təşkil etdiyi ölkədir» Azərbaycan torpaqları bu gün işğal altında olduğundan. Şəki İnzibati-İqtisadi məhkəmələri yaradılmışdır. dünyanın. Gələcək islahatların əsası kimi bu gün Azərbaycan dövləti üçün ənənəvi olan oriyentirlər seçilmişdir: möhkəm dövlət. sosial həmrəylik. həmin mübahisələrə məhkəmədə baxılması. vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının qorunması sahəsində mühüm işlər görülmüşdür. inzibati dəyişikliklərin yeni əsaslarının axtarışı Konstitusiya qəbulundan sonrakı siyasi. Güclü dövlət yaratmaq ideyasının tərəfdarı olan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev demişdir: «Bu gün biz dünyada hörmət qazanmış ölkəyik. hakimlərin ümumi sayı və məhkəmələrin ərazi yurisdiksiyası haqqında» Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı qəbul olunmuşdur. Yuxarıda deyilənlərə əsasən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki. Lakin bu dövlət totalitar mənada deyil. demokratik. yəni o.

onu da deməliyik ki.H. Bakı. Menecment. Müasir inzibati islahatların mühüm istiqaməti və əsas nəticəsi kimi. insanın hüquq və azadlıqlarının qorunması. Çünki yüksək vətəndaş cəmiyyəti quruculuğuna nail olan dövlət daha qüdrətli və ədalətli olur.Ə. (2013). Yeni siyasət: inkişafa doğru I-II c.Bakı. İdarəetmə mədəniyyəti. “Ozan”. Bakı.-400 s. Azərbaycanın regionda aparıcı rola olan iddialarını davam etdirmək istəyi müttəfiqlik münasibətləri sistemində onun yenidən formalaşmasını tələb edir ƏDƏBİYYAT 1.Əliyev İlham... 2004.- 215 s. 2006. Hazırda dövlət idarəçiliyi sahəsində aparılan islahatlar sırasında bu məqam ən çox diqqətiçəkən cəhətlərdəndir. Bakı.B. 14 Məmmədov F. 672 s Quliyev T.IV kitab. Nuruyev Ə. Mehdiyev R Gələcəyin strategiyasını müəyyənləşdirərkən: modernləşmə xətti. Ali məktəblər üçün dərslik.. İnzibati hüquq: Dərslik.. “Elm və təhsil”..ali məqsədi Konstitusiyamızın 12-ci maddəsində qeyd edildiyi kimi. Mehdiyev R. 2008. Xarici ölkələrin təcrübəsi. Azərnəşr. 581 s. Son illərdə ölkəmizin iqtisadi inkişafı..İ. B.. güclü dövlətin olmasının zəruriliyini inkar etmədən. . “Dövlət idarəçilik nəzəriyyəsi”. Azərbaycan Respublikasında dövlət qulluğu: nəzəriyyə və praktika. Bakı 1995 Dövlət qulluğu haqqında” Azərbaycan Respublikasınn Qanunu. 2005 Rus dilində 49 . Bakı. 21 iyul 2000. .T.Ş..B. Hüseynova N.Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. 2009. 2007 Ələkbərov Ə. 2010. 2005 Abdullayev E.: ABU. Abdullayev A. 31 may 2007. Apostrof.. 591 s Hüseynova X. S.T. İbrahimov F. Regional idarəetmənin əsasları Rzayev Ə.Bakı.“Dövlət qulluqçularının etik davranışqaydaları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu.Qəndilov və b.. Dövlət qulluğu: Dərslik. . 2008. vətəndaşların layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsi olmalıdır.. 2012/? 224 s. Inkişaf məqsədimizdir.: Elm. dövlətimizin Cənubi Qafqazda regional lider rolunu möhkəmləndirmək məqsədi daşıyır. Qərənfil.Regional idarəetmə proqramları: nəzəri və praktik məsələlər. Bakı. Bakı. gələcəkdə «effektiv dövlət» anlayışına vətəndaş cəmiyyəti atributlarının da daxil edilməsi ən vacib məsələlərdəndir. S. Menecmentin (idarəetmənin) əsasları Bakı..: Qanun. Deməli.Dərslik-Bakı.

Мотивация профессиональной деятельности государственных служащих. М. Система государственного управления. Культура решений менеджмента.В.: ЗАО "Финстатин-форм".В. // Психология и акмеология профессиональной деятельности кадров государственной службы. Атаманчук Г.В Теория государственного управление.Труд государственных служащих: Учебное пособие.. 1997 Банных Г. Кейзеров Н.А Управленические аномалии в государственной гражданской службе.: РАГС. .. Государственное управление. Атаманчук Г... 1998. 2002. М.М.. s. 2000 c. -2005.93 Глазунова Н..С. 2000. Богатыренко З.Чиновник. 204).М.Г.204 Атаманчук Г. ( s. 50 . 8-27.342 с.С. Асеев В. М. – 453 с.И. -N:6 (40) 22. 1995.- М. М. .