You are on page 1of 12

Bölüm

1
Isı İletim Problemi Üzerine

1.1 Tarihsel Bir Önsöz
Paris yakınlarında bulunan ve henüz yeni kurulmuş olan Ecole Polytechnique ens-
titüsünde genç bir akademisyen olan Jean Joseph Fourier (1768-1830), 1798 yılı-
nın 27 Martında Fıransız iç işleri bakanlığına çağrılır. Kendsinden başka bir kamu
hizmetinde faydanalınacağı ve verilecek olan ilk emirde yeni görevine başlamak
üzere hazırlıklı olması gerektiği bildirilmiştir. Bu görev kapsamında aynı yılın 19
Mayısında bilim ve sanat komisyonu üyesi olarak Napoleon Bonaparte’ın Mısır se-
feri heyetine katılarak Mısır’a hareket eder. Askeri kuvvetlerin Mısır’a ulaşmasının
ikinci gününde, 2 Temmuz 1798’de, İskenderiye alınır ve Fourier bir süre İskende-
riye yakınlarında bir kent olan Reşit (Rosetta) şehrinde bazı idari görevler yürütür.
24 Temmuzda sonunda Fransızlar savaşı kazanır ve Kahire şehri alınır. 20 Ağus-
tosta Napoleon Bonaparte Kahire’de, daha sonra Institut de France’a model olacak
olan Institut d’Egypt’in kurulmasını kararlaştırır ve 25 Ağustosta kurumun kalıcı
sekreteri olarak Fourier’i atar. Bu tarihten, Mısırdan ayrılacağı 1801 yılına kadar
Fourier idari görevlerinin dışında zamanının önemli bir kısmını bilimsel araştır-
malara ayırmıştır. 1799 sonbaharında Mısırdaki anıt ve yazıtları araştıran bilimsel
komisyonun iki liderinden biri olarak Fourier atanmış ve bu eserlerin kataloglan-
masına öncülük yapmıştır. Bir çok deneme sonucunda 30 Ağustos 1801’de Fran-
sızlar İngiliz askeri kuvvetlerine yenilerek teslim olmuş ve Mısır’ı terketmeye zor-
lanmıştır. Fransızların, Rosetta kayası adı verilen yazıt hariç tüm bilimsel belge-
leri ve tarihi eselerini Fransaya götürmesine izin verilmiştir, bu yazıt halen British
Museum’da bulunmaktadır. Fourier 1801 Kasımında Ecole Polytechnique’deki gö-
revine döner fakat çok kısa bir süre sonra, 1802 Şubatında Fransız Alplerinde bu-
lunan Isere eyaletine vali olarak atanır.
1798-1802 yılları arasındaki bu seyahatleri Fourier’in sağlığı üzerinde kalıcı iz-
ler bırakmıştır, Mısır’dan Alplere uzanan bu yolculukta maruz kaldığı ani ve kes-
kin iklim değişikliği nedeniyle ömrünün geri kalanında bazı kronik rahatsızlıklarla
mücadele etmiştir. Bu rahatsızlıklar nedeniyle Furier’in çok sıcak mekanlarda ika-

1

Aşağıdaki koşullar al- tında çalışacağız: 1. herhangi bir t zamanında çubuğun herhangi bir x ko- numundaki sıcaklığı veren bir u(x. 1. Dr.2 Bölüm 1. 3. ısıtılmış ince bir çubuktakı ısı yayılımı problemini inceleyelim. O dönemde tanınmış tüm matematikçiler sürekli fonksiyonlarla çalışırken Fourier bu çalışmasında süreksiz fonksiyonlarla uğraşmıştır. Lap- lace. yani çubuk ile dış ortam ara- sında çubuğun dış yüzeyi boyunca ısı iletimi mümkün değildir. Herhangi bir t zamanında verilen bir x apsisli her noktada çubuğun sıcaklığı aynıdır. Fourier bu çalışmalarını ilk olarak 21 Aralık 1807 tari- hinde Institut de France’da sunduğu Memoire sur la propagation de la chaleur adlı çalışmasında açıklamştır. integral. Mercure de France gazetesinde bu konuda yayınladığı eleştiri mektuplarının birinde soru işaretlerinin giderilmesi için ısı iletimi konu- sunda en iyi çalışmanın enstitü tarafından seçilip ödüllendirilmesi için herkese açık bir yarışma başlatılmasını önermiştir. Yarışmaya katılan iki çalışmadan ödülü 1812 yılında Fourier’in biraz daha geliştirerek sunduğu çalışması kazanmıştır fakat enstitü yine ikna olmamış ve 1807’de olduğu gibi bu çalışmayı yine yayınlamamış- tır. Fourier bu eleştirilerin hepsine cevap vermiştir fakat diğer yandan Jean-Baptiste Biot. bu seriler günümüzde Fourier serileri olarak bilinir. Eleştiriler genel- likle Laplace ve Lagrange’dan gelmiştir ve temelde iki konu üzerindedir. Lagrange ve Monge’den oluşan bir komite Fourier’in bu çalışmasını incele- yip bir rapor sunmak üzere toplanmış fakat bunu yapmamıştır. Bunlar Fourier’in ısı iletim denklemini elde ederken uyguladığı bazı yöntemler ve daha sonra kullandığı tirgonometrik fonkiyon serileridir. Fakat bu vesileyle Fourier artık tanınmış bir matematikçi olmuştur. Problem. Herkes in- tegral kavramını sadece bir antitürev olarak ele alırken Fourier bu çalışmasında integralleri birer alan olarak kullanmıştır. Fourier’in bu ça- lışmasından sonra fonksiyon. O dönemde daha bir serinin yakınsak- lığı kavramı tanımlanmamışken Fourier bu kavramı kullanmıştır. t ) fonksiyonu bulmaktır. Süleyman ÖĞREKÇİ . Fourier’in bu çalışmasında kullandığı yöntemler çığır açıcı niteliktedir. yakınsaklık gibi kavramların tanımlanması veya yeniden ele alınması ihtiyacı açığa çıkmıştır. Şimdi Fourier’in bu çalışmalarında ele aldığı. İronik biçimde Fo- urier’in matematik camiasında tanınması ısı yayılımı üzerine yaptığı çalışmalar sayesinde gerçekleşmiştir. Çubuk. 2. Isı İletim Problemi Üzerine met ettiği ve sıcak yaz aylarında bile çok kalın giyindiği bilinir. Lacroix. Doç. Elbette 1807 yılında Fourier’in bu çalışması iyi anlaşılamamış ve yoğun bir biçimde eleştirilmiştir.2 Isı İletim Denklemi İletken bir materyalden yapılmış ince bir çubuğun x ekseni boyunca yerleşmiş ol- duğunu düşünün. A alanlı ve sabit Ω yoğunluklu düzgün bir kesite sahiptir. Çubuğun dış yüzeyi ortamdan izole haldedir. Yrd.

Her x sayısı için x apsisli noktalardaki toplam ısı u(x. Hedefimiz olan u(x. t )d s x olur. Şimdi bir P := {x 0 . x n } parçalanmasıyla bu dilimi n tane alt dilime bö- lelim. .2. Bu da cΩ Au(x. t ) fonksiyonunun bir Riemann toplamı olup u fonksiyonu sü- rekli dolayısıyla integrallenebilir olduğundan. t ) fonksiyonunu elde etmek amacıyla çubuğun x ile x + h apsisleri arasındaki küçük bir diliminde enerjinin korunumu yasasını uygulayaca- ğız (Bkz: Şekil 1. Sıcaklık öyle düzgün yayılmaktadır ki u fonksiyonu her iki değişkenine göre de sürekli ikinci mertebe kısmi türevlere sahiptir.2). Ayrıca u t ile u fonksiyonunun zaman değişkenine göre türevini gösterecek olursak.1: Problemde sözü edilen çubuk Eğer materyalin öz ısı katsayısı c ise (maddenin birim kütlesinin sıcaklığını bir derece yükseltmek için gereken ısı miktarına o maddenin öz ısı katsayısı denir) ve herhangi bir t zamanında çubuğun x apsisi boyunca her noktasında sıcaklığı u(t ) ise bu durumda Ω yoğunluklu ve Ah hacimli dilimdeki toplam ısı Q(t ) = (öz ısı katsayısı) £ (kütle) £ (sıcaklık değişimi) = cm¢T = cΩ Ahu(t ) eşitliği ile verilir. t )d s x olarak elde edilir. çubuğun toplam ısısı Zx+h Q(t ) = cΩ Au(s. burada mutlak sıfır decede ısı olmadığını kabul ettik. toplam ısının zamanla değişim hızı da Zx+h 0 Q (t ) = cΩ Au t (s. x 1 . .1. t ) olduğundan P parçalanmasının normu sı- nırsızca küçülürse limit durumunda çubuğun toplam ısısı X Q(t ) = cΩ Au(x. . Bu durumda her dilimin kütlesi m n := Ω A(x n+1 ° x n ) olur. . Isı İletim Denklemi 3 4. . Şekil 1. t )(x n+1 ° x n ) olur.

ya da içinde üretilir (örneğin çubuktan geçen elektrik akımına direnç sebebiyle). t ) + ∑Au x (x + h. dolayısıyla negatif işaret sıcaklığa göre ters yönde ısı akımını gösterir (sıcaktan soğuğa). Bu eşitliği Ah ile bölüp h ! 0 için limit alınırsa Z 1 x+h u x (x + h. t )d s = q Ah ° ∑Au x (x. burada dilimin sağ kenardan ısı kazandığı ve sol kenardan da ısı kaybettiğini varsaydık. t )d s 0 cΩu t (s. t )d s dx 0 = cΩu t (x. Süleyman ÖĞREKÇİ . Şimdi enerjinin korunumu yasasına göre bu dilimin toplam ısısı ile içinde ürettiği ve kenarlardan kazandığını (veya kaybettiği) ısının toplamı eşit olmalıdır. dolayısıyla türevler de eşit olacağından Zx+h cΩ Au t (s. t ) olur. Isı İletim Problemi Üzerine Şimdi bu dilime enerjinin korunumu yasasını uygulayacağız. Eğer çubuk içinde birim hacimde sabit bir q hızıyla ısı üretiliyorsa dilimin tamamında üretim hızı q Ah olur. t ) eşitliğine varılır. Diğer yandan türevin tanımı ve kalkülüsün temel teoremi kulla- nılırsa Rx+h Rx+h Rx x cΩu t (s. Dr. Fourier kendi çalışmasında yan kenarlardan gelen ısıyı ele alırken her dik kesitten birim alanda geçen ısının değişim hızının. Bu denklemin bir çözümünü bulmak için Fourier’in kullandığı yöntemi ince- lemeden önce bu tip denklemler için bazı genel bilgiler verelim. t ) x eşitliği sağlanır. Doç. t ) denklemi elde edilir. t )d s = q + ∑ lim = q + ∑u xx (x. Bu durumda kenarlardan akan ısı oranı °∑Au x (x. t ) ve ° ∑Au x (x + h. t ) h!0 h x h!0 h eşitliği elde edilir. t )d s ° 0 cΩu t (s. Eğer üretilen bir iç ısı yoksa ve ∑ k := cΩ sabitini tanımlarsak u t (x. t ) ° u x (x. Böylece cΩu t (x. t ) lim cΩu t (s. t ) olduğu görülür. t ) = q + ∑u xx (x. bu denkleme literatürde ısı denklemi veya difüzyon denklemi denir. t ) = ku xx (x.4 Bölüm 1. Çubuk ortamdan izole olduğundan bu dilime ısı ya x ile x + h apsisli kenarlardan girer. Buradaki ∑ sabitine termal iletkenlik katsayısı denir ve pozitif kabul edilir. Yrd. buna bugün Fourier yasası diyoruz. t )d s lim = lim h!0 h h!0 h µZ x ∂ d = cΩu t (s. sıcaklık gradiyenti ile (yani sıcaklığın x değişkenine göre türevi ile) orantılı olduğunu kabul etmiştir.

t ) = p e °x /4kt t fonksiyonlarının da birer çözüm olduğunu görmek kolaydır. Örnek 1. t ) = e °kt cos x. t ) = x 3 + 6kxt . t ∏ 0} kümelerini tanımlayalım.3. Sırada vereceğimiz tanımları ileride sıklıkla kullanacağız. (x. t ). t ) 2 D u(0.3.1 Mesela u t (x. t ) = 0 t ∏0 u(a. t ) biçiminde belirtilebilir. D kümesinde tanımlı olan ve bu kümede sürekli ikinci mertebeden kısmi türevleri var olan bir f fonksiyonuna D kümesinde C 2 sınıfın- dandır denir ve bu durum f 2 C 2 (D) ile gösterilir. çok değişkenli bir fonksiyon ve onun bazı kısmi türevlerini içeren bir eşitliğe bir kısmi diferensiyel denklem denir. t ) = ku xx (x. t ) = x. t ) 2 R2 : 0 < x < a. Örneğin başlangıçta (t = 0’da) çubuğun sı- caklığı. Kısacası çubuktaki ısı dağılımı hem başlangıç hem de sınır koşullarından etkilenir. u 3 (x. u ¥ 0 aşikar çö- zümü dışında u 1 (x. Bir kısmi diferensiyel denklemin belirli başlangıç ve sınır koşullarını sağlayan bir çözümünü bulma problemine bir sınır değer problemi denir. Isı denklemini ele alacak olursak. t > 0} ve D := {(x. t ) 2 R2 : 0 ∑ x ∑ a. Herhangi bir zamanda çubuğun herhangi bir noktasın- daki sıcaklığı bir çok koşuldan etkilenir.3 Sınır Değer Problemleri Bir önceki bölümün sonunda elde ettiğimiz iki denklem örneğinde olduğu gibi. Böye bir denklemi sağlayan fonksiyonlara da bu denklemin birer çözümü denir. t ) ve u(a. O zaman bu sonsuz sayıdaki çözümlerden hangisi çubuk- taki ısı dağılımını göstermektedir? Bu soruya cevap verebilmek için problemi daha iyi tanımlamamız gerekir. 1 2 u 4 (x. u 2 (x. Çubuk x = 0 ve x = a noktaları arasında yerleşmiş olsun ve R2 Öklid uzayında D := {(x. 0) = f (x) şeklinde x’in bir fonksiyonu olarak belirtilebilir.1. Benzer şekilde sınır koşulları da u(0. Ayrıca bunların (as- lında herhangi bazı çözümlerin) lineer kombinasyonlarının da bir çözüm olduğu kolaylıkla gösterilebilir. Ek olarak. Bu ek koşullar çeşitli biçimlerde belirtilebilir. çubuğun dış yü- zeyinden ısı akışı olmasa da kenarlarından (uç noktalarından) ısı girişi veya çıkışı olabilir. Sınır Değer Problemleri 5 1. örneğin t = 0 zamanındaki başlangıç sıcaklığı u(x. t ) = 0 t ∏0 . herhangi bir zamandaki sıcaklığı etkileyecektir.

Yani verilen başlangıç ve sınır koşulları çözümü tek türlü belirlemek için yeterli olmayabilir. °1 < x < 1. t ) = p e °x /4kt t t fonksiyonunun bu problemin bir çözümüdür. t > 0 x u(x. Verdiğimiz örnekler dikkatlice incelenirse bir problemin başlangıç ve sınır ko- şullarının kritik öneme sahip olduğu anlaşılır. Örnek 1. t ). Dikkat edilirse u fonksiyonu t = 0 için tanımlı değildir fakat gerekli limit değerine sahiptir. Doç. 1) = c sin p °1 < x < 1 c k bir sınır değer problemidir ve bir çözümü 2 x u(x. Örneğin daha sonra göreceğiz ki. Isı İletim Problemi Üzerine eşitliklerini sağlayan ve D kümesinde C 2 sınıfından bir u : D ! R fonksiyonu bulma problemi bir sınır değer problemidir ve 2 kt /a 2 º u(x.3 Çubuğun uzunluğu belirsiz de olabilir. eğer t = 0’daki sıcaklık º u(x.3. t ) = e °n º kt /a sin x a fonksiyonları da Örnek 1. t ) = e °º sin x a fonksiyonunun bu problemin bir çözümü olduğu kolayca gösterilebilir. Süleyman ÖĞREKÇİ .2 Bazen başlangıç veya sınır koşulları limit formunda verilebilir. t ) ! 0 x ! 0 ve t > 0 için u(x. t ) 2 D u(0. t ) = ku xx (x. örneğin u t (x. (x.6 Bölüm 1.1 ile verilen sınır değer probleminin birer çözümüdür. t ) = ce (1°t )/c sin p c k biçimindedir.3. t ) = ku xx (x. n 2 N olmak üzere 2 2 2 nº u(x. Söz konusu örnekte herhangi bir başlangıç koşulu belirtilmemiştir. örne- ğin u t (x. t ). 0) = sin x a Yrd. t ) ! 0 t ! 0 ve 0 < x < a için eşitliklerini sağlayan C 2 sınıfından bir u : D ! R fonksiyonu bulma problemi bir sınır değer problemidir ve x 2 u(x.3. Dr. Örnek 1.

2.3. bu özelliğe sahip çözümlere kararlı çözüm denir. t ) = X (x)T (t ) .1. Sonuç olarak bir sınır değer problemini çözmek için aşağıdakilerin sağlandı- ğını görmemiz gerekir 1. t ) ! 0 koşulu verilseydi örnekte verilen fonksiyon bu koşulu sağlamaz dolayısıyla bir çö- züm olmazdı. t ) = 0 t ∏0 u(x. Örneğin Örnek 1. Çözüm kararlıdır. Diğer yandan Örnek 1.2 ile verilen probleme ba- kacak olursak x = a için yani sağ sınır nokta için bir sınır koşulu belirtilmemiştir. 3. 1. Şu halde bir problemin çözümünün başlangıç ve sınır değerlerindeki küçük de- ğişikliklerden küçük oranlarda etkilenmesini isteriz. t ) 2 D u(0. İyi tanımlanmış bir problemden çözümün varlığı ve tekliği dışında bir bek- lentimiz daha var. Bu koşulları sağlayan bir probleme Hadamard anlamında iyi tanımlanmış (well posed) bir problem denir.4. Değişkenlere Ayırma Yöntemi 7 başlangıç koşulu ile belirtilseydi örnekte belirtilen fonksiyonun bu problemin tek çözümü olduğu gösterilebilirdi. Dolayısıyla elde ettiğimiz çözüm de bir hata payı ile hesaplanmış olacaktır. Bu fonksiyonu u(x.3. Bir çözüm vardır. Çözüm tektir. Kararlılık özelliğinin önemini vurgulayan ilk kişi Ecole Polytechnique’den Jacques Hadamard (1865-1963) dır.3 ile verdiğimiz problemin çözümü ka- rarlı değildir.4 Değişkenlere Ayırma Yöntemi Şimdi ısı denklemini içeren bir sınır değer problemi için bir çözüm arayacağız. 0) = f (x) 0∑x ∑a eşitliklerini sağlayan ve D kümesinde C 2 sınıfından olan bir u : D ! R fonksiyonu bulacağız. t ) = 0 t ∏0 u(a. çünkü sınır değer koşulundaki c sayısındaki küçük bir değişiklik bu koşulda çok küçük bir değişime sebep olmasına rağmen çözümde çok büyük bir değişime sebep olur (0 < t < 1 için). kararlılık. f fonksiyonu sürekli olmak üzere u t = ku xx (x. Bir problemin başlangıç ve sınır değerlerini fiziksel ölçüm ve gözlemlerle belirlediğimiz için her zaman küçük bir hata payı ile çalı- şırız. Eğer x ! a için u(x.

İkinci denklemin çözümü ∏ sayısının işaretine göre değişir. İlk denklemin genel çözümü T (t ) = C e °∏t şeklindedir. ∏ < 0 durumu: Bu durumda denklemi k ile bölüp µ := ∏/k tanımını yapar- sak denklemin genel çözümü. Bu ise X (x) = 0 ve dolayısıyla u(x. T fonksiyonu başta varsaydığımız gibi hiç sıfır olmaz. Bu çözümde sınır koşulları olan u(0. sağ tarafı da sadece x değişkenine bağlıdır. burada X ve T fonksiyonları sırasıyla x ve t değişkenlerinin bilinmeyen fonksiyonlarıdır. A ve B keyfi sabitler olmak üzere p p °µx X (x) = Ae + B e° °µx biçiminde olur. aslında çözümün bu yapıya sahip olmasını varsaymak için hiçbir sebep yoktur. x’in bir fonksiyonunun t ’nin bir fonksiyonuna eşit olabilmesinin tek yolu bunların sabit olmasıdır. Isı İletim Problemi Üzerine biçiminde arayacağız. t ) 2 D için X T 0 = u t = ku xx = k X 00 T eşitlikleri sağlanır. şimdi bu durum- ları ayrı ayrı inceleyelim. Yrd. Bu sabiti °∏ ile gösterelim. İlaveten 0 < x < a için X (x) 6= 0 ve t > 0 için T (t ) 6= 0 varsayarsak T 0 k X 00 = T X eşitliğinin sağlandığını görürüz. Sonuç olarak iki değişkenli bir kısmi diferensiyel denklemi iki tane adi diferensiyel denkleme indirgemiş olduk. böylece T 0 + ∏T = 0 ve k X 00 + ∏X = 0 eşitlikleri elde edilir. Süleyman ÖĞREKÇİ .8 Bölüm 1. Böyle bir çözüm mevcutsa her (x. burada C keyfi bir sabittir. Yöntemin ismi bu varsayımdan gelmektedir. Dr. t ) = 0 ve u(a. Fourier böyle bir çözüm ararken d’Alembert’in başka bir problemde kullandığı bir yön- temden ilham almıştır. t ) = 0 eşit- liklerini göz önünde bulundurursak p p °µa A + B = 0 ve Ae + Ae ° °µa =0 eşitlikleri elde edilir ki bunların sağlanmasının tek yolu A=B =0 olmasıdır. yani bu durumda çözüm olarak aşikar çözüme ulaşmış oluruz. 1. Doç. t ) = X (x)T (t ) = 0 olmasını gerektirir. Bu son eşitliğin sol tarafı sadece t değişkenine bağlı.

çünkü sonuçta verilen ısı denklemini ve sınır ko- şullarını sağlayan ve D kümesinde C 2 sınıfından bir fonksiyon bulabildik. İlk sınır koşulu olan u(0. ayrıca bu çözümlerin de ∏’nın sadece n 2 º2 ∏ = µk = k a2 biçimindeki değerleri için var olduğunu gördük. ∏ = 0 durumu: Bu durumda denklem X 00 = 0 halini alır ve genel çözümü. 3. Diğer sınır koşulu olan u(a. A ve B keyfi sabitler olmak üzere X (x) = A + B x biçimindedir. burada c n := C A n sayıları keyfi sabitlerdir. Başta farzettiğimizin aksine bu çözümün sıfırları mevcuttur ama bu bi- zim için bir sorun teşkil etmez. bunun da sağlanması için. bunu inceleyebilmek için sıradaki bölümde vereceğimiz temel bilgilere ihtiyacımız var. n 2 N keyfi olmak üzere µ a = nº biçiminde olması gerekir. yani bu durumda da aşikar çözüme ulaşılır. Sonuç olarak bu yöntemle ısı denk- leminin aşikar olmayan 2 2 º kt /a 2 nº u n (x.5. İlaveten verilen başlangıç koşulunu sağlayan bir fonksiyonu bulmak bizi Fourier serisi kav- ramına götürecek temel problemdir. t ) = c n sin x a . Sınır koşulları değerlendirilirse yine A = B = 0 olduğu görülür. t ) = 0 eşitliğinin kullanırsak B = 0 ol- duğunu görürüz. Lineerlik ve Süperpozisyon İlkesi 9 2.5 Lineerlik ve Süperpozisyon İlkesi Isı denkleminin bir önceki bölümde elde ettiğimiz çözümünde t = 0 yazarsak nº u n (x. ∏ > 0 durumu: Bu durumda genel çözüm p p X (x) = A sin µx + B cos µx biçimindedir. t ) = 0 eşitliğini de göz önünde bulundurursak p A sin µa = 0 p eşitliğine varılır.1. 1. t ) = c n e °n sin x a biçiminde keyfi çoklukta çözümünü bulmuş olduk. Böylece n 2 N ve A n sayıları keyfi sabitler ol- mak üzere nº X (x) = A n sin x a biçiminde sonsuz sayıda çözümün varlığı elde edilir. Bu üç durumda dikkat edilirse sadece ∏ > 0 için aşikar çözüm dışında çözüm bulabildik.

5. eğer u ve v fonksiyonları birer çözüm ise.u t + r 2 . Yrd. Gerçekten (u + v)t = u t + v t = ku xx + kv xx = k(u + v)xx ve keyfi bir r 2 R için (r u)t = r u t = r ku xx = kr u xx = k(r u)x x eşitlikler sağlanır. t ) = 0 + 0 = 0 ve (r u)(0.u xx = (r u)xx olduğu açıktır.u x = u xx denklemi lineer değildir. Ayrıca (u + v)(0. t ) = r [u(0. 2. Şimdi bu kavramları açıklayalım. u + v fonksiyonu da bir çözümdür. Örnek 1. Isı İletim Problemi Üzerine olduğunu görürüz.u.1 Ele aldığımız ısı denkleminin ve ilgili sınır koşullarının lineer olduğu açıktır. Süleyman ÖĞREKÇİ . t ) + v(0. t ) = u(0. Bir kısmi diferensiyel denklem için 1.u t + r.2 u t +u.u x + r.u.5.u x 6= r. Ayrıca benzer şekilde bir sınır koşulunu sağlayan çözümlerin toplamları veya çarpımları da bu koşulu sağlıyorsa söz konusu koşula da lineer bir sınır koşulu denir. başlangıç koşulundaki f fonksiyonu keyfi bir A sabiti için nº f (x) = A sin x a biçiminde değilse ele aldığımız sınır değer probleminin bir çözümü olamaz. diğer sınır koşulunun da line- erliği aynı şekilde görülür. çünkü ısı denklemi lineer bir denklemdir ve lineer denklemlerin çözümlerinin lineer kombinasyonları da bir çözümdür. Örnek 1. 1} sabiti için (r u)t + (r u)(r u)x = r. eğer u fonksiyonu bir çözüm ve r 2 R keyfi bir sabit ise r u fonksiyonu da bir çözümdür koşulları sağlanıyorsa bu denkleme bir lineer denklem denir. Doç. Gerçekten sabit olmayan bir u çözümü ve r 62 {0. Bu durumda görünüşe göre bulduğumuz fonksiyon. Dr.10 Bölüm 1. Sınırlardaki değerlerin en az biri sıfırdan farklı verilseydi bu koşulların lineer olmayacağını gösterebilirsiniz. O halde kullandığımız değişkenlere ayırma metodunun bu problemde başarısız mı olmuştur? Bunu söyleyemeyiz. t )] = r 0 = 0 eşitlikleri de ilk sınır koşulunun lineerliğini gösterir.

.5.3 Aşağıdaki grafiklerde de görüldüğü üzere X1 (°1)n+1 2 sin nx n=1 n toplamı her toplamda x 2 [0. . . Toplam tek fonksiyon olduğundan aynı durum (°º. º) aralığında f (x) := x fonksiyonunda biraz daha yak- laşır. mesela f (x) := e x gibi bir fonksiyonu nasıl olur da sinüs fonksiyonları- nın bir toplamıne eşit olabilirdi? Sinüslerin toplamı periyodikken ve tek fonksiyon iken. u 2 . Acaba herhangi bir f fonksiyonu için bu eşitlik sağ- lanacak şekilde bir N 2 N ve c 1 . c 2 . . sonuç olarak çalışması yayınlanmamıştır. sadece çok özel seçilen fonksiyonlar için bu eşitlik sağlatılabilir. Şimdi ele aldığımız probleme dönersek.1. 0] aralığında da geçerli- dir. . Ayrıca bu toplam tüm R için 2º°periyodiktir ve k 2 Z olmak üzere º + 2kº noktalarında süreksizdir. Lineerlik ve Süperpozisyon İlkesi 11 Lineer denklemlerin aşağıdaki özelliği sağladığı açıktır. . c 2 . u N fonksiyonları lineer bir kısmi diferen- siyel denklemin çözümleri ise ve c 1 . . . c N keyfi sabitler ise bu durumda c1 u1 + c2 u2 + · · · + c N u N fonksiyonu da aynı denklemin bir çözümüdür. Örnek 1. Fakat Fourier bu iddiayı tüm reel eksende de- ğil sınırlı bir aralık üzerinde dile getirmişti. Benzer bir id- dia daha önce Daniel Bernoulli tarafından da dile getirilmişti. c n sayıları bulunabilir mi? Genelde hayır. . Gerçekten. fakat Bernoulli bunu temellendirecek yeterli açıklama yapmamış ve dönemin bilim otoriteleri tarafın- dan ciddi eleştirilere maruz kalmıştır. . Fourier bu iddiasını çok sayıda örnekle pekiştirmiştir. Süperpozisyon İlkesi: Eğer u 1 .5. Fourier bu durumda sonsuz serileri kullandı ve herhangi bir fonksiyon için 1 X nº f (x) = c n sin x n=1 a eşitliği sağlanacak şekilde c n sayılarının bulunabileceğini iddia etti. . Farklı özelliklerdeki iki fonksiyon tüm reel eksende çok farklı olsa da çakıştıkları sınırlı bir aralık var olabilir. başlangıç koşulunu sağlayan bir çö- zümün XN nº f (x) = c n sin x n=1 a eşitliğinin sağlanması gerekir. . f fonksiyonu böyle değildir. .

Dr. Doç.12 Bölüm 1. Isı İletim Problemi Üzerine Şekil 1. Süleyman ÖĞREKÇİ .2: Yukarıdaki örnekte bahsedilen serinin ilk dört terim için grafikleri Yrd.