You are on page 1of 23

108 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) .

2014

KHOA HOÏC VAØ ÑÔØI SOÁNG

NGHIEÂN CÖÙU TAÙI THIEÁT CHIEÂU KÍNH ÑIEÄN
(THAÙI MIEÁU - HOAØNG THAØNH HUEÁ)
Leâ Vónh An*
Nguyeãn Tieán Bình**

I. Giôùi thieäu khaùi quaùt veà coâng trình Chieâu Kính Ñieän
Chieâu Kính Ñieän toïa laïc trong khu vöïc Thaùi Mieáu - Hoaøng Thaønh Hueá,
thuoäc quaàn theå di tích coá ñoâ Hueá ñaõ ñöôïc UNESCO coâng nhaän laø Di saûn Vaên
hoùa Theá giôùi. Hieän nay, toaøn boä phaàn khung goã vaø heä maùi ñaõ bò maát, chæ coøn laïi
pheá tích neàn moùng. Döïa vaøo thoâng tin söû lieäu vaø söï hieän höõu cuûa caùc pheá tích
neàn moùng kieán truùc coøn laïi trong khu vöïc Thaùi Mieáu cho pheùp hieåu raèng tröôùc
ñaây ñaõ töøng toàn taïi nhöõng caëp coâng trình ñoàng daïng (cuøng hình thöùc kieán truùc),
ñoàng quy moâ (cuøng quy moâ kieán truùc) hai beân coâng trình Thaùi Toå Mieáu. Nhöõng
nguoàn söû lieäu tra cöùu ñöôïc vaø taøi lieäu khaûo saùt hieän traïng hieän nay ñaõ cung caáp
raát nhieàu thoâng tin höõu ích cho vieäc nghieân cöùu taùi thieát di tích kieán truùc naøy.
Chieâu Kính Ñieän ñöôïc xaây döïng vaøo naêm Gia Long thöù 3 (1804) vôùi teân
goïi ñaàu tieân laø Taû Teá Sôû, ñeán naêm Minh Maïng thöù 13 (1832) ñöôïc ñoåi teân laø
Chieâu Kính Ñieän, duøng laøm nôi thieát soaïn leã vaät trong ngaøy kî caùc tieân ñeá
- tieân haäu, coâng trình ñaõ bò thieâu huûy vaøo naêm 1947 trong cuoäc khaùng chieán
choáng Phaùp. Chieâu Kính Ñieän laø coâng trình kieán truùc kieåu phöông gia (maët
baèng hình vuoâng), coù dieän tích maët baèng 194m2, quy moâ moät gian hai chaùi keùp,
heä khung chòu löïc baèng goã, heä maùi 2 taàng goàm 8 maùi hôïp thaønh, lôïp ngoùi Hoaøng
löu ly (ngoùi traùng men vaøng), maët ñöùng chính höôùng nam, toïa laïc beân traùi phía
tröôùc cuûa Thaùi Toå Mieáu (kieán truùc chính cuûa khu vöïc Thaùi Mieáu) vôùi chöùc naêng
laø coâng trình phoái thuoäc cuûa kieán truùc chính naøy.
Döï aùn truøng tu Long Ñöùc Ñieän (hoaønh thaønh naêm 2010) ñaõ khaúng ñònh
ñaây laø moät coâng trình coøn mang ñaäm kyõ thuaät kieán truùc goã coå ñaïi ñöôïc tìm
thaáy ôû di tích Hueá. Ví duï nhö kyõ thuaät thu thaùch coät (thöôïng thu-haï thaùch), kyõ
thuaät gia taêng chieàu cao coät ñeå taïo ñoä reùo maùi (ñoä cong cuûa maùi), kyõ thuaät taïo
ñoä voõng maët neàn (maët neàn loõm). Kyõ thuaät kieán truùc naøy töông töï moät daïng kyõ
thuaät kieán truùc goã coå ñaïi cuûa Nhaät Baûn (coù nguoàn goác saâu xa töø taäp quaùn cö truù
cuûa cö daân vuøng Ñoâng AÙ) coøn ñöôïc löu giöõ taïi cung ñieän trieàu Nguyeãn Vieät Nam
theá kyû 19. Döïa treân keát quaû khaûo saùt ño ñaïc caû hai coâng trình naøy, ñieàu xaùc
ñònh ñöôïc roõ raøng laø vò trí, kích côõ neàn moùng vaø ñaù taùn cuûa Chieâu Kính Ñieän
hoaøn toaøn gioáng vôùi Long Ñöùc Ñieän. Keát hôïp vôùi keát quaû nghieân cöùu tö lieäu
söû, keát quaû khaûo coå hoïc neàn moùng kieán truùc, coù theå ñöa ra giaû thuyeát raèng caáu
truùc phía treân cuûa coâng trình Chieâu Kính Ñieän hoaøn toaøn gioáng vôùi coâng trình

* Trung taâm Baûo toàn Di tích Coá ñoâ Hueá.
** Vieän Khoa hoïc Coâng ngheä Xaây döïng, Boä Xaây döïng.
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014 109

Long Ñöùc Ñieän. Do ñoù, coâng taùc nghieân cöùu taùi thieát Chieâu Kính Ñieän khoâng
chæ nhaèm cung caáp tö lieäu cho döï aùn taùi thieát coâng trình naøy maø coøn nhaém tôùi
vieäc phuïc döïng laïi moät phöông phaùp thieát keá kieán truùc giai ñoaïn ñaàu cuûa trieàu
Nguyeãn döïa treân hình maãu vaø thaønh quaû nghieân cöùu truøng tu moät coâng trình
ñoàng daïng hieän nay laø coâng trình Long Ñöùc Ñieän.
II. Söï caàn thieát cuûa coâng taùc nghieân cöùu taùi thieát
Pheá tích neàn moùng hieän coøn cuûa Chieâu Kính Ñieän vaø nhieàu coâng trình di
tích kieán truùc khaùc laø chöùng cöù quan troïng cho caùc döï aùn truøng tu, taùi thieát di
saûn. Tuy nhieân trong moät thôøi gian daøi keå töø naêm 1947 ñeán nay, pheá tích neàn
moùng naøy chöa ñöôïc quan taâm ñuùng möùc, toàn taïi ngoaøi trôøi trong ñieàu kieän khí
haäu khaéc nghieät ôû Hueá qua thôøi gian ñaõ bò xuoáng caáp, hö hoûng vaø coù xu höôùng
bò bieán daïng. Do ñoù vieäc baûo toàn nhöõng chöùng cöù vaät chaát quan troïng naøy thoâng
qua caùc döï aùn truøng tu, taùi thieát di saûn laø moät phöông phaùp höõu hieäu ñeå baûo toàn
vaø phaùt huy giaù trò di saûn.
Maët khaùc, muïc tieâu xuyeân suoát cuûa chöông trình hôïp taùc quoác teá veà nghieân
cöùu baûo toàn quaàn theå di saûn kieán truùc Hueá giöõa Vieän Di saûn Waseda - Nhaät
Baûn vaø Trung taâm Baûo toàn Di tích Coá ñoâ Hueá - Vieät Nam laø nhaèm höôùng tôùi
döï aùn taùi thieát Caàn Chaùnh Ñieän (Töû Caám Thaønh - Hoaøng Thaønh Hueá), ñaây laø
döï aùn troïng ñieåm mang taàm côõ quoác gia neân moïi söï chuaån bò caàn kyõ löôõng vaø
thaän troïng. Phöông phaùp luaän nghieân cöùu taùi thieát Caàn Chaùnh Ñieän ñöôïc xaùc
laäp treân cô sôû nghieân cöùu ña ngaønh, trong ñoù Thaùi Hoøa Ñieän laø coâng trình ñöôïc

Hình 1. Moái quan heä giöõa 2 caëp coâng trình Thaùi Hoøa-Caàn Chaùnh Ñieän vaø Long Ñöùc-Chieâu Kính Ñieän.
110 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014

löïa choïn ñeå thöïc hieän caùc nghieân cöùu ñoái saùnh. Caàn Chaùnh Ñieän vaø Thaùi Hoøa
Ñieän laø caëp coâng trình ñoàng ñaïi (cuøng nieân ñaïi), ñoàng daïng (cuøng hình thöùc),
ñoàng chuûng (cuøng theå loaïi truøng thieàm ñieäp oác) vaø ñoàng truïc (cuøng boá trí treân
truïc chính cuûa Hoaøng Thaønh), Thaùi Hoøa Ñieän laø coâng trình hieän coøn vaø Caàn
Chaùnh Ñieän laø coâng trình ñaõ maát (chæ coøn laïi neàn moùng). Töông töï nhö vaäy,
Long Ñöùc Ñieän vaø Chieâu Kính Ñieän ôû khu vöïc Thaùi Mieáu laø caëp coâng trình
ñoàng ñaïi, ñoàng daïng, ñoàng chuûng, ñoàng thöùc vaø ñoàng truïc, Long Ñöùc Ñieän laø
coâng trình hieän coøn vaø Chieâu Kính Ñieän laø coâng trình ñaõ maát (chæ coøn laïi neàn
moùng). Xeùt veà quy moâ thì caëp coâng trình naøy nhoû hôn raát nhieàu so vôùi Thaùi Hoøa
Ñieän vaø Caàn Chaùnh Ñieän, tuy nhieân xeùt veà tính chaát vaø ñieàu kieän taùi thieát thì
coù nhieàu ñieåm töông ñoàng, nhaát laø caû 4 coâng trình naøy ñeàu ñöôïc xaây döïng vaøo
ñaàu trieàu Nguyeãn (thôøi Gia Long). Do ñoù, vieäc löïa choïn Long Ñöùc Ñieän ñeå truøng
tu vaø thoâng qua ñoù thöïc nghieäm nghieân cöùu taùi thieát Chieâu Kính Ñieän laø xaùc
ñaùng nhaèm ñuùc ruùt kieán thöùc vaø kinh nghieäm cho döï aùn taùi thieát Caàn Chaùnh
Ñieän sau naøy (hình 1).
III. Caùc keát quaû nghieân cöùu
1. Keát quaû nghieân cöùu tö lieäu söû
1.1. Vò trí coâng trình
Thaùi Mieáu naèm ôû goùc ñoâng nam phía trong Hoaøng Thaønh, caáu thaønh bôûi
2 khu vöïc chính laø cuïm kieán truùc Thaùi Toå Mieáu vaø Trieäu Toå Mieáu, ñeàu höôùng
nam. Trong khu vöïc Hoaøng Thaønh, Thaùi Hoøa Ñieän ôû vò trí trung taâm, Thaùi
Mieáu naèm phía beân traùi ñoái xöùng vôùi Theá Mieáu naèm phía beân phaûi theo nguyeân
taéc “Taû Toå Höõu Xaõ” (phía taû/traùi thôø Toå tieân, phía höõu/phaûi thôø Xaõ taéc) cuûa
phöông phaùp quy hoaïch kinh ñoâ truyeàn thoáng phöông Ñoâng. Vì vaäy Thaùi Mieáu
coøn ñöôïc goïi laø Taû Mieáu hay Taû Toå Mieáu (hình 2).
Chieâu Kính Ñieän laø coâng trình phoái thuoäc naèm trong cuïm kieán truùc Thaùi
Toå Mieáu, coù quan veà heä truïc vôùi coâng trình Long Ñöùc Ñieän vaø quan heä ñoái xöùng
vôùi coâng trình Muïc Tö Ñieän qua truïc chính cuûa Thaùi Toå Mieáu theo nguyeân taéc
“Taû Chieâu Höõu Muïc” (hình 2). Saùch Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä coù ghi:
“Long Ñöùc Ñieän ôû beân taû nhaø Thaùi Mieáu..., tröôùc saân Thaùi Mieáu veà beân taû, döïng
Chieâu Kính Ñieän…, veà beân höõu döïng Muïc Tö Ñieän…”.(1) Cuõng trong nguoàn söû
lieäu naøy coù ghi: “... beân ñoâng mieáu laø Long Ñöùc Ñieän, beân nam laø Chieâu Kính
Ñieän, beân taây cuøng ñoái dieän vôùi Chieâu Kính Ñieän laø Muïc Tö Ñieän, maùi choàng,
lôïp ngoùi löu ly vaøng, höôùng nam. Phía baéc Muïc Tö Ñieän coù nhaø vuoâng, maùi
choàng lôïp ngoùi aâm döông laøm choã thôø thoå coâng”.(2) Saùch Ñaïi Nam thöïc luïc cuõng
moâ taû: “Thaùi Mieáu nhaø chính vaø nhaø tröôùc ñeàu 13 gian 2 chaùi, hai nhaø vuoâng,
hai Teá Sôû taû höõu … Nhaø vuoâng beân taû nay laø Long Ñöùc Ñieän, Teá Sôû beân taû nay
laø Chieâu Kính Ñieän, Teá Sôû beân höõu nay laø Muïc Tö Ñieän, Muïc Thanh Caùc nay
laø Tuy Thaønh Caùc”.(3)
Nhö vaäy, vò trí toïa laïc vaø söï quan heä giöõa caùc yeáu toá Chuû/Phoái cuûa caùc
coâng trình kieán truùc trong khu vöïc Thaùi Toå Mieáu töø thoâng tin söû lieäu laø thoáng
nhaát. Trong ñoù, Thaùi Toå Mieáu laø yeáu toá kieán truùc chuû vaø caùc coâng trình coøn laïi
laø caùc yeáu toá phoái thuoäc. Chieâu Kính Ñieän laø moät trong nhöõng coâng trình phoái
thuoäc, toïa laïc ôû vò trí phía tröôùc beân traùi (maët ñoâng) cuûa Thaùi Toå Mieáu vaø naèm
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014 111

Hình 2. Vò trí Chieâu Kính Ñieän vaø Long Ñöùc Ñieän trong khu vöïc Thaùi Mieáu-Hoaøng Thaønh Hueá.

phía tröôùc (maët nam) cuûa coâng trình Long Ñöùc Ñieän. Ñoái xöùng vôùi Long Ñöùc
Ñieän vaø Chieâu Kính Ñieän qua truïc cuûa Thaùi Toå Mieáu (veà maët taây) theo thöù töï
laø Thoå Coâng Töø vaø Muïc Tö Ñieän, ôû vò trí trung taâm phía tröôùc Thaùi Toå Mieáu laø
Tuy Thaønh Caùc. Treân phöông dieän quy hoaïch maët baèng toång theå, ngoaïi tröø caùc
coång, cuïm kieán truùc khu vöïc Thaùi Toå Mieáu (giôùi haïn töø Tuy Thaønh Caùc ñeán böùc
töôøng phía sau cuûa Thaùi Toå Mieáu) goàm coù 6 coâng trình ñöôïc phaân boá treân 3 truïc,
treân truïc trung taâm phoái trí coâng trình Thaùi Toå Mieáu vaø Tuy Thaønh Caùc, treân
2 truïc coøn laïi phoái trí caùc coâng trình ñoái xöùng theo caëp: Long Ñöùc Ñieän - Thoå
Coâng Töø vaø Chieâu Kính Ñieän - Muïc Tö Ñieän (hình 3).
Nguoàn söû lieäu hieám hoi naøy ñaõ cung caáp nhöõng thoâng tin quyù giaù lieân quan
ñeán vò trí, hình thöùc kieán truùc, vaät lieäu lôïp maùi vaø höôùng cuûa 4 coâng trình phoái
thuoäc neâu treân. Theo ñoù, 3 coâng trình laø Long Ñöùc Ñieän, Chieâu Kính Ñieän, Muïc
Tö Ñieän ñeàu coù hình thöùc “truøng dieâm” (maùi choàng), lôïp “Hoaøng löu ly ngoõa”
(ngoùi Hoaøng löu ly) vaø ñeàu quay veà höôùng nam. Rieâng coâng trình “Phöông gia”
ñöôïc lôïp ngoùi AÂm-Döông, cuõng quay veà höôùng nam duøng ñeå laøm nôi thôø Thoå
Coâng neân ñöôïc goïi laø Thoå Coâng Töø.
1.2. Lòch söû xaây döïng vaø tu boå
Lòch söû xaây döïng vaø tu boå cuûa coâng trình Chieâu Kính Ñieän cuõng nhö caùc
coâng trình phoái thuoäc khaùc ñeàu gaén lieàn vôùi lòch söû xaây döïng vaø tu boå khu vöïc
Thaùi Mieáu. Veà quaù trình xaây döïng vaø tu söûa Thaùi Mieáu, döïa theo caùc nguoàn söû
lieäu coù ñöôïc, chuùng toâi taïm chia ra caùc giai ñoaïn chính nhö sau:
112 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014

Hình 3. Boá trí caùc coâng trình kieán truùc khu vöïc Thaùi Mieáu thôøi Minh Maïng vaø hieän nay.
- Thôøi Gia Long (1802-1820), sau khi cho khôûi döïng Thaùi Mieáu vaøo naêm
1804, nhaø vua ñaõ cho xaây döïng theâm moät vaøi coâng trình phuï naèm trong khu
vöïc naøy nhö: Gia Long thöù 3 (1804) döïng Dieân Hy Moân treân coù laàu chuoâng beân
taû Thaùi Mieáu, Quang Hy Moân treân coù laàu troáng beân höõu Thaùi Mieáu.(4) Gia Long
thöù 11 (1812) döïng Nghi Moân vaø caùc toøa nhaø beáp ôû hai beân Thaùi Mieáu.(5) Gia
Long thöù 12 (1813) döïng Muïc Thanh Caùc vaø nhaø thôø phuï ôû hai beân taû/höõu,(6)
duøng laøm nôi phoái thôø caùc baäc thaân huaân coâng thaàn hoài quoác sô.(7) Ngoaøi nhöõng
laàn xaây döïng ñoù, döôùi thôøi Gia Long coøn coù nhöõng ñôït tu söûa nhoû vaøo caùc naêm
1807, 1811, 1813, 1818.(8)
- Thôøi Minh Maïng (1820-1841), Thaùi Mieáu ñöôïc truøng tu vaø xaây döïng theâm
khaù nhieàu coâng trình nhö: Minh Maïng thöù 1 (1820) söûa nhaø Taû Truø vaø nhaø
Höõu Khoá cuûa Thaùi Mieáu.(9) Minh Maïng thöù 4 (1823) sai Boä Leã ñaët toøa thaàn Ngö
ôû taàng treân Muïc Thanh Caùc vaø cho cheá theâm loã boä ôû Thaùi Toå Mieáu. Ñeán naêm
Minh Maïng thöù 11 (1830) ñoåi teân Muïc Thanh Caùc thaønh Tuy Thaønh Caùc.(10)
Naêm Minh Maïng thöù 13 (1832) vua chuaån y dôõ boû ñöôøng gaïch cuõ töø treân phía
baéc Hieån Thöøa Moân, ngoaøi töôøng phía ñoâng Thaùi Mieáu, roài xaây lan can ngang
ñeå laøm haïn caám,(11) “… xaây theâm ñöôøng gaïch töø beân trong Taû Tuùc Moân ñeán tröôùc
Thaùi Mieáu keùo ñeán cöûa Tuaán Lieät Moân (Theá Mieáu) vaøo ñeán nhaø beân taû (Theá
Mieáu)”,(12) “… phía ñoâng, phía taây Tuy Thaønh Caùc vaø treân phía baéc nhaø thôø phuï,
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014 113

beân taû, beân höõu ñeàu xaây ñaép chaäu hoa, moãi chaäu ba thöôùc”,(13) vaø laùt saân vaø
ñöôøng baèng gaïch ôû phía ngoaøi cöûa Thaùi Mieáu vaø Theá Mieáu.(14) Cuõng trong naêm
naøy, trieàu ñình coøn cho tu boå vaø ñoåi teân moät loaït caùc coâng trình: “Laïi chæ truyeàn
ñieän vuoâng beân taû Thaùi Mieáu chuaån cho söûa sang theâm, lôïp laïi baèng ngoùi löu ly
vaøng…”,(15) ñoåi teân Taû Phöông Ñöôøng thaønh Long Ñöùc Ñieän, Höõu Phöông Ñöôøng
thaønh Thoå Coâng Töø, Taû Teá Sôû thaønh Chieâu Kính Ñieän vaø Höõu Teá Sôû thaønh
Muïc Tö Ñieän. Minh Maïng thöù 14 (1833) nhaø vua cho raèng Thaùi Mieáu laø nôi
toân nghieâm, neân theo ñieån cuõ cuûa trieàu Toáng, Minh, Thanh (Trung Quoác) cho
baøy caùc caây kích ôû cöûa ñeà troâng vaøo cho nghieâm tuùc.(16) Minh Maïng naêm thöù 18
(1837), tu boå nhaø giöõa ñaèng tröôùc Thaùi Mieáu vaø caùc toøa nhaø thôø phuï beân taû beân
höõu Dieân Hy Moân vaø Chieâu Kính Ñieän.(17) Minh Maïng naêm thöù 20 (1839), cho
toâ veõ höông aùn nhaø Thaùi Mieáu vaø caùc böùc thieân hoa ôû nhaø giöõa ñaèng tröôùc.(18)
- Thôøi Thieäu Trò (1841-1847), naêm Thieäu Trò thöù 2 (1842), lôïp laïi ngoùi
kieåu môùi ôû Thaùi Mieáu, Trieäu Mieáu.(19) Thieäu Trò thöù 3 (1843) cho söûa chöõa Thaùi
Mieáu, ñöôøng soáng noùc (bôø noùc) nhaø chính giöõa vaø nhaø giöõa ñaèng tröôùc (chính
ñieän vaø tieàn ñieän) duøng hình aûnh con roàng laøm baèng men söù ñeå trang trí, ñöôøng
soáng ôû goùc (bôø quyeát) thay cho hình con giao long baèng men söù. Ñoàng thôøi,
trong ñôït naøy, trieàu ñình cho söûa chöõa Tuy Thaønh Caùc, Muïc Tö Ñieän, Dieân Hy
Moân, Chieâu Kính Ñieän vaø caùc toøa nhaø thôø phuï beân taû /höõu Thaùi Mieáu.(20)
- Thôøi Haøm Nghi (1884-1885), naêm Haøm Nghi thöù 1 (1885) trieàu ñình cho
“trieät Tuy Thaønh Caùc ôû nhaø Thaùi Mieáu (coâng trình naøy döïng töø thôøi Gia Long ôû
tröôùc saân Thaùi Mieáu, coù 2 taàng, taàng giöõa vaø taàng treân coù ñaët aùn thö vaø giöôøng
ngoài, ñeán nay ñaõ laâu ngaøy, taøi lieäu hö naùt caû neân chuaån cho trieät xuoáng, xeáp
vaøo xöôûng töôùng quaân ñôïi laøm)”.(21)
- Thôøi Thaønh Thaùi (1889-1907), naêm Thaønh Thaùi thöù 12 (1900), Thaùi
Mieáu cuøng caùc coâng trình Long Ñöùc Ñieän, Chieâu Kính Ñieän, Muïc Tö Ñieän ñeàu
ñöôïc truøng tu.(22)
- Laàn cuoái cuøng döôùi trieàu Nguyeãn (1802-1945) Thaùi Mieáu ñöôïc truøng tu laø
vaøo naêm Khaûi Ñònh thöù 8 (1923).(23) Caùc haïng muïc truøng tu trong ñôït naøy cho
ñeán nay chuùng toâi vaãn chöa tìm thaáy tö lieäu lòch söû naøo ñeà caäp.
Nhö vaäy, 4 coâng trình Taû Phöông Ñöôøng, Höõu Phöông Ñöôøng, Taû Teá Sôû
vaø Höõu Teá Sôû ñaõ ñöôïc xaây döïng vaøo cuøng naêm Gia Long thöù 3 (1804), ñeán naêm
Minh Maïng thöù 13 (1832) caùc coâng trình naøy ñöôïc chænh trang tu boå vaø ñoåi
teân: Taû Phöông Ñöôøng ñöôïc ñoåi teân thaønh Long Ñöùc Ñieän, Höõu Phöông Ñöôøng
thaønh Thoå Coâng Töø, Taû Teá Sôû thaønh Chieâu Kính Ñieän vaø Höõu Teá Sôû thaønh Muïc
Tö Ñieän. Ñeán thôøi Thieäu Trò vaø Thaønh Thaùi, cuøng vôùi vieäc tu söûa Thaùi Mieáu,
caùc coâng trình naøy cuõng ñaõ ñöôïc chænh trang tu söûa laïi.
1.3. Vai troø vaø chöùc naêng coâng trình
Veà chöùc naêng cuûa caùc coâng trình naøy, saùch Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån
söï leä coù ghi: “Long Ñöùc Ñieän ôû beân taû nhaø Thaùi Mieáu ñeå haøng naêm gaëp ngaøy kî
Thaùi Toå Gia Duï Hoaøng Ñeá vaø Hoaøng haäu thì kính baøy, laøm leã ôû ñaáy. Tröôùc saân
Thaùi Mieáu veà beân taû, döïng Chieâu Kính Ñieän, baøy ñuû 4 aùn veà beân taû ñeå laøm leã kî
caùc tieân ñeá vaø tieân haäu. Veà beân höõu döïng Muïc Tö Ñieän, baøy ñuû 4 aùn veà beân höõu
ñeå laøm leã kî caùc tieân ñeá vaø tieân haäu. Töø nay veà sau theo laøm pheùp nhaát ñònh
114 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014

truyeàn maõi laâu daøi”.(24) Cuõng töø nguoàn söû lieäu naøy coù moâ taû: “Mieáu Thaùi Toå neàn
cao 1 thöôùc 5 taác, chính ñieän 13 gian, tieàn ñieän 15 gian 2 chaùi beân ñoâng, beân
taây xaø choàng, maùi choàng, ñaàu ñao meùp roàng, noùc ñính ngoïc chaâu vaøng, lôïp ngoùi
löu ly vaøng… Beân ñoâng mieáu laø Long Ñöùc Ñieän, beân nam laø Chieâu Kính Ñieän,
beân taây cuøng ñoái dieän vôùi Chieâu Kính Ñieän laø Muïc Tö Ñieän. Beân taû töôøng mieáu
laø cöûa Hieån Thöøa, beân höõu laø cöûa Tuùc Töôùng höôùng ñoâng vaø höôùng taây”.(25)
Caên cöù vaøo caùc nguoàn tö lieäu lòch söû neâu treân thì Chieâu Kính Ñieän ñöôïc
xaây döïng vaøo naêm Gia Long thöù 3 (1804) coù teân laø Taû Teá Sôû, ñeán naêm Minh
Maïng thöù 13 (1832) ñöôïc ñoåi teân thaønh Chieâu Kính Ñieän. Coâng trình naøy ñöôïc
tu söûa vaøo caùc naêm 1832 (Minh Maïng thöù 13); 1837 (Minh Maïng thöù 18); 1843
(Thieäu Trò thöù 3) vaø cuoái cuøng laø naêm Thaønh Thaùi 12 (1900).
Veà chöùc naêng cuûa Chieâu Kính Ñieän vaø caùc coâng trình ñoàng daïng, coù theå
ñuùc keát thoâng tin töø nhöõng nguoàn söû lieäu nhö sau: Taû Phöông Ñöôøng (Long Ñöùc
Ñieän) laø nôi thieát soaïn chuaån bò leã cuùng cho Chuùa Tieân Nguyeãn Hoaøng (1600-
1613) vaø Hoaøng haäu; Höõu Phöông Ñöôøng laø nôi baøy soaïn leã vaät chuaån bò cho leã
cuùng Thoå thaàn ñaát ñai; Taû Teá Sôû (Chieâu Kính Ñieän) laø nôi thieát baøy leã vaät chuaån
bò leã cuùng caùc tieân ñeá: Chuùa Saõi Nguyeãn Phuùc Nguyeân (1613-1635); Chuùa Thöôïng
Nguyeãn Phuùc Lan (1635-1648); Chuùa Hieàn Nguyeãn Phuùc Taàn (1648-1687); Chuùa
Nghóa Nguyeãn Phuùc Thaùi (1687-1691) vaø caùc Hoaøng haäu; töông töï Höõu Teá Sôû
(Muïc Tö Ñieän) laø nôi baøy soaïn chuaån bò leã cuùng Quoác Chuùa Nguyeãn Phuùc Chu
(1691-1725); Ninh Vöông Nguyeãn Phuùc Thuï (1725-1738); Voõ Vöông Nguyeãn Phuùc
Khoaùt (1738-1765); Ñònh Vöông Nguyeãn Phuùc Thuaàn (1765-1777) vaø caùc Hoaøng
haäu. Nhö vaäy, moät ñieåm gioáng nhau veà chöùc naêng cuûa 3 coâng trình Long Ñöùc
Ñieän, Chieâu Kính Ñieän vaø Muïc Tö Ñieän laø nôi thieát soaïn leã vaät trong leã cuùng caùc
baäc tieân ñeá vaø tieân haäu. Rieâng Thoå Coâng Töø laø nôi thôø cuùng Thoå thaàn ñaát ñai.
Toång hôïp caùc thoâng tin söû lieäu neâu treân thì 4 coâng trình naøy coù cuøng nieân
ñaïi xaây döïng laø naêm Gia Long thöù 3 (1804), coù chöùc naêng vaø hình thöùc kieán
truùc töông ñoàng. Ñaây laø cô sôû thöù nhaát (I) veà nieân ñaïi (ñoàng ñaïi), chöùc naêng
(ñoàng ñaúng), hình thöùc kieán truùc (ñoàng daïng) vaø höôùng coâng trình (ñoàng
höôùng) cho vieäc nghieân cöùu taùi thieát Chieâu Kính Ñieän.
Lyù giaûi vì sao ñeán naêm Minh Maïng thöù 13 (1832) nhaø vua cho ñoåi teân Höõu
Phöông Ñöôøng thaønh Long Ñöùc Ñieän, Taû Teá Sôû thaønh Chieâu Kính Ñieän, Höõu
Teá Sôû thaønh Muïc Tö Ñieän, chuùng toâi cho raèng ñeán thôøi ñieåm naøy vua Minh
Maïng ñaõ yù thöùc ñöôïc raèng taïi laêng cuûa caùc baäc tieân ñeá, tieân haäu (caùc chuùa) chöa
coù kieán truùc ñieän laøm nôi ñeå thieát soaïn leã vaät chuaån bò cho caùc leã kî gioã moät
caùch nghieâm trang (theo nghi leã thôø cuùng cuûa trieàu Nguyeãn thì leã vaät, thöùc aên
khoâng ñöôïc baøy bieän trong mieáu thôø neân phaûi coù nôi thieát soaïn rieâng ñeå traùnh
oâ ueá nôi linh thieâng), vì vaäy oâng ñaõ cho chænh trang naâng caáp ñoàng thôøi ñoåi teân
cho caùc coâng trình naøy thaønh ñieän nhaèm toân vinh, toû roõ söï thaønh kính ñoái vôùi
coâng ñöùc cuûa caùc baäc tieàn nhaân.
2. Keát quaû khaûo saùt neàn moùng kieán truùc
2.1. Khaùi quaùt hieän traïng
Theo keát quaû thaùm saùt khaûo coå hoïc thì pheá tích neàn moùng kieán truùc Chieâu
Kính Ñieän ôû vò trí phía ñoâng cuûa Thaùi Mieáu vaø phía tröôùc Long Ñöùc Ñieän, ñieàu
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014 115

naøy hoaøn toaøn truøng khôùp vôùi thoâng tin söû lieäu. Truïc vaø höôùng cuûa coâng trình
naøy truøng khôùp vôùi truïc vaø höôùng cuûa Long Ñöùc Ñieän (truïc baéc-nam, höôùng
nam). Neàn moùng cuûa Chieâu Kính Ñieän hieän coøn, ñöôïc caáu thaønh bôûi caùc chaân
ñaù taùn, ñaù baäc caáp (maët tröôùc), ñaù væa neàn, moùng gaïch boù væa vaø moät vaøi maûng
gaïch Baùt Traøng laùt neàn coøn soùt laïi ôû goùc ñoâng baéc, ñoâng nam, taây nam (loaïi
gaïch coù kích thöôùc 0,30mx0,30m, daøy 0,06m).
Haøng ñaù taùn doïc caùc væa moùng
coù hình chöõ nhaät, kích thöôùc
0,35m x 0,78m, daøy 0,27m
ñöôïc ñaët truøng khít vôùi haøng
gaïch boù væa, vò trí caùc chaân
ñaù taùn naøy töông ñoái oån ñònh.
Caùc chaân ñaù taùn ôû trong neàn
ñieän coù hình vuoâng moãi caïnh
dao ñoäng töø 0,35m ñeán 0,40m,
trong soá naøy coù moät vaøi vieân
ñaõ bò maát, moät vaøi vieân ñaõ bò
dòch chuyeån sai vôùi vò trí ban
ñaàu; Haàu heát gaïch laùt neàn ñaõ
bò boùc dôõ, soá coøn laïi khoâng coøn
Hình 4. Hieän traïng neàn moùng Chieâu Kính Ñieän
vaø vò trí caùc hoá khaûo coå. nguyeâ n veïn, xung quanh neàn
moùng tìm thaáy moät vaøi maåu
ngoùi vôõ, ñaây coù theå laø pheá tích coøn soùt laïi sau khi coâng trình bò suïp ñoå hoaëc haï
giaûi. Maët neàn hieän taïi laø lôùp ñaát laterit daøy 0,15m, beân döôùi laø lôùp caùt gia coá
neàn, phaàn ôû giöõa neàn ñaõ bò ñaøo bôùi vaø hieän ñöôïc laáp laïi baèng caùc loaïi gaïch vôõ
(hình 4).
2.2. Quy moâ vaø truïc höôùng coâng trình
Chieâu Kính Ñieän coù maët baèng hình vuoâng theo thöùc “Phöông gia”, kích
thöôùc toång neàn ño ñöôïc moãi caïnh laø 13,912m, toïa laïc ôû vò trí phía tröôùc beân
traùi Thaùi Toå Mieáu vaø ngay phía tröôùc cuøng truïc vôùi Long Ñöùc Ñieän. Maët nam
cuûa neàn moùng hieän toàn coù 3 baäc caáp leân xuoáng vaø daáu tích moùng cuûa saân phía
tröôùc, ba maët ñoâng-taây-baéc hoaøn toaøn khoâng coù baäc caáp vaø saân. Nhö vaäy, coâng
trình naøy coù truïc chính laø truïc baéc-nam vaø quay maët veà höôùng nam. Ñaây laø
thoâng tin quan troïng moät laàn nöõa ñöôïc khaúng ñònh thoâng qua coâng taùc thaùm
saùt khaûo coå hoïc (hình 5).
2.3. Moái töông quan vò trí giöõa caùc yeáu toá Chuû/Phoái
Caên cöù treân keát quaû traéc ñaïc baèng maùy Toaøn ñaïc quang tuyeán (Optimal
Measurement Machine) ñoái vôùi toaøn boä khu vöïc Thaùi Mieáu, duøng phöông phaùp
chia löôùi tröôïng (1 tröôïng = 10 xích = 4,240m) aùp duïng ñeå phaân tích moái töông
quan veà vò trí giöõa caùc coâng trình hieän coøn vaø pheá tích neàn moùng caùc coâng trình
phoái thuoäc, keát quaû cho thaáy nhö sau:
- Töø truïc tröôïng trung taâm cuûa khu vöïc ñi qua gian giöõa Thaùi Toå Mieáu,
thaúng höôùng nam ñeán Thaùi Mieáu Moân thì truøng khít vôùi gian giöõa cuûa Thaùi
Mieáu Moân, thaúng höôùng baéc ñeán Trieäu Toå Mieáu thì truøng vôùi gian giöõa cuûa
116 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014

Hình 5. Maët baèng thöïc traéc neàn moùng Chieâu Kính Ñieän vaø
maët baèng phaân tích löôùi tröôïng khu vöïc Thaùi Mieáu.

Trieäu Toå Mieáu. Nhö vaäy coù theå nhaän ñònh ñaây laø truïc tröôïng chuaån (truïc chuû)
laøm cô sôû ñeå quy hoaïch vò trí cuûa caùc coâng trình coøn laïi.
- Töø truïc chuû naøy phaùt trieån veà beân taû (höôùng ñoâng) vaø beân höõu (höôùng
taây) moãi beân 8 tröôïng thì truøng vôùi meùp neàn hai beân cuûa Thaùi Toå Mieáu. Nhö
vaäy, quy moâ beà ngang (loøng xuyeân) cuûa neàn Thaùi Toå Mieáu seõ laø 17 tröôïng.
- Töø tröôïng thöù 8 naøy phaùt trieån ra beân taû vaø beân höõu moãi beân 2 tröôïng
seõ laø meùp neàn/tim haøng coät ngoaøi cuøng cuûa caùc caëp coâng trình ñoàng daïng laø
Long Ñöùc Ñieän - Thoå Coâng Töø; Chieâu Kính Ñieän - Muïc Tö Ñieän. Neàn cuûa
caùc coâng trình naøy ñöôïc aán ñònh trong khoaûng 3 tröôïng vuoâng moãi caïnh
4,240mx3=12,720m, kích thöôùc naøy töông ñöông vôùi kích thöôùc toång gian cuûa
Long Ñöùc Ñieän (=12,567m) vaø Chieâu Kính Ñieän (=12,639m) theo keát quaû thöïc
traéc neàn moùng hieän toàn.
- Töø meùp neàn phía tröôùc (höôùng nam) cuûa Thaùi Toå Mieáu phaùt trieån veà
höôùng nam 4 tröôïng seõ laø meùp neàn/tim haøng coät ngoaøi cuøng cuûa Chieâu Kính
Ñieän vaø Muïc Tö Ñieän, töø meùp sau cuûa 2 coâng trình naøy phaùt trieån veà höôùng baéc
6 tröôïng seõ laø meùp neàn/tim haøng coät ngoaøi cuøng (maët nam) cuûa Long Ñöùc Ñieän
vaø Thoå Coâng Töø. Treân thöïc teá vò trí cuûa caùc coâng trình coù xeâ dòch ñoâi chuùt vôùi
keát quaû phaân tích neâu treân, tuy nhieân coù theå hieåu raèng nguyeân nhaân coù theå laø
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014 117

do sai soá bôûi phöông phaùp thi coâng truyeàn thoáng tröôùc ñaây vaø hieän töôïng troâi
neàn do luõ luït vaø quaù trình boài ñaép töï nhieân.
2.4. Caùc chaân ñaù taùn vaø löôùi coät
Toång soá chaân ñaù taùn coøn laïi laø 36 vieân ñöôïc phaân thaønh 2 loaïi: Loaïi 1 coù
hình chöõ nhaät (kích thöôùc trung bình 0,35mx0,78m, daøy 0,27m) ñöôïc ñaët truøng
khít vôùi haøng gaïch boù væa vöøa ñaûm nhieäm chöùc naêng ñaù taùn, vöøa tham gia keát
caáu moùng boù væa neân vò trí töông ñoái oån ñònh; Loaïi 2 coù hình vuoâng (kích thöôùc
trung bình 0,36m x 0,36m, daøy 0,27m), trong ñoù coù 2 vieân dò chuûng (coù loã troøn
ôû giöõa, coù theå ñaây laø ñaù taùn cuûa coät côø hoaëc coïc taøn loïng), 2 vieân naèm noåi treân
maët neàn coù hình thöùc vaø kích thöôùc töông ñoàng vôùi caùc vieân coøn laïi, ñaây coù
theå laø 2 vieân ñaù taùn haøng nhaát (ñaõ bò ñaøo baät ra khoûi vò trí trong nhöõng xaùo
troän tröôùc ñaây), treân beà maët coù daáu tích ñöôøng kính coät ño ñöôïc laø khoaûng töø
270-280mm. Moät vaøi vò trí ñaù taùn goùc quyeát cuõng coù daáu tích ñöôøng kính coät,
ño ñöôïc laø 240mm (hình 6, 7).

Hình 6. Caùc loaïi ñaù taùn hieän toàn trong Hình 7. Daáu tích ñöôøng kính coät
neàn moùng Chieâu Kính Ñieän. treân beà maët ñaù taùn.

Caùc chaân ñaù taùn naøy ñöôïc phoái trí theo haøng taïo neân heä thoáng löôùi coät,
töø ñoâng sang taây 6 haøng vaø töø nam qua baéc 6 haøng, taïo neân maët baèng löôùi
hình vuoâng moãi caïnh daøi 12,639m. Kích thöôùc trung bình cuûa chính gian (gian
giöõa) laø 3,296m, thöù gian (hai gian beân) laø 2,782m vaø chaùi (2 chaùi ñoâng-taây) laø
2,020m. Treân thöïc teá, caùc chaân ñaù taùn ít nhieàu ñaõ leäch so vôùi truïc nguyeân thuûy,
vieäc xaùc ñònh kích thöôùc gian (theå hieän qua löôùi coät) döïa vaøo giaù trò trung bình
cuûa khoaûng caùch tim-tim caùc vieân ñaù taùn theo töøng haøng (hình 8).
Nhö vaäy, döïa treân maët baèng löôùi
coät coù theå keát luaän: Caáu truùc heä
khung goã Chieâu Kính Ñieän goàm
36 caây coät, moãi boä vì coù 6 haøng
coät, trong ñoù coù 4 coät haøng nhaát,
12 coät haøng nhì vaø 20 coät haøng
ba. Daáu tích ñöôøng kính coät hieän
höõu treân beà maët ñaù taùn lôùn nhaát
ño ñöôïc laø 270-280mm töông öùng
vôùi ñöôøng kính coät haøng nhaát vaø
haøng nhì, nhoû nhaát laø 240mm
töông öùng vôùi ñöôøng kính coät
haøng ba. Ñaây laø cô sôû quan troïng
cho vieäc phuïc hoài caùc caây coät goã
ä . Chieâu Kính Ñieän.
H 8. Phaân boá löôùi coät vaø caùc chaân ñaù taùn Chieâu Kính Ñieän
118 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014

2.5. Moùng boù væa vaø kyõ thuaät gia coá neàn
Ba maët moùng (ñoâng-taây-baéc) cuûa Chieâu Kính Ñieän coù quy thöùc töông töï
nhau (cuøng kyõ thuaät xaây döïng). Moùng boù væa ñöôïc xaây baèng gaïch voà, chieàu roäng
moùng laø 0,62m, phaàn noåi treân maët ñaát goàm 6 lôùp gaïch daøy 0,35m, phaàn chìm
döôùi ñaát goàm 4 lôùp gaïch daøy 0,22m, toång chieàu cao moùng laø 0,57m. Veà cô baûn,
moùng boù væa maët nam cuõng töông töï 3 maët moùng coøn laïi, tuy nhieân do laø maët
tröôùc cuûa coâng trình (maët naøy khoâng coù töôøng bao) neân beà maët moùng (theàm)
coù haøng ñaù Thanh tham gia boù væa vaø coù 3 baäc caáp cuõng baèng ñaù Thanh, chæ coù
ñieåm khaùc bieät laø Long Ñöùc Ñieän khoâng coù baäc caáp leân xuoáng phía tröôùc coøn
Chieâu Kính Ñieän thì coù 3 baäc, coù leõ ñaây laø söï khaùc bieät deã nhaän bieát nhaát giöõa
hai coâng trình naøy (hình 9).
Veà kyõ thuaät gia coá neàn,
theo keát quaû khaûo saùt cho
thaáy: Döôùi lôùp ñaát muøn
daøy 0,1m laø lôùp ñaát laterit
ñaàm chaët daøy 0,19-0,20m,
tieáp ñeán laø lôùp caùt vaøng
saïch haït lôùn daøy 0,71m
(chia thaønh 3 lôùp moãi lôùp
daøy khoaûng 0,17-0,18m,
giöõa caùc lôùp naøy laø moät lôùp
ñaát seùt moûng daøy 0,04m
ñaàm chaët), phía döôùi coøn
coù nhieàu lôùp caùt vaø ñaát seùt
ñaàm chaët khaùc. Nhö vaäy,
theo nhaän ñònh cuûa chuùng
toâi thì lôùp ñaát laterit ñaàm
Hình 9. Söï töông ñoàng giöõa caáu taïo neàn moùng chaët laø lôùp loùt neàn ñeå laùt
Long Ñöùc Ñieän vaø Chieâu Kính Ñieän. gaïch Baùt Traøng ñoàng thôøi
cuõng laø lôùp gia coá coù taùc duïng giöõ cho vò trí caùc chaân ñaù taùn oån ñònh, lôùp caùt
vaøng beân döôùi laø lôùp chòu taûi ñöôïc boù chaët baèng 4 maët moùng boù væa. Kyõ thuaät
gia coá neàn naøy cuõng hoaøn toaøn gioáng vôùi Long Ñöùc Ñieän.
Nhìn chung, neàn moùng cuûa Chieâu Kính Ñieän hoaøn toaøn gioáng vôùi coâng
trình hieän toàn laø Long Ñöùc Ñieän töø truïc höôùng coâng trình, kyõ thuaät xaây döïng,
quy moâ, caáu taïo, vaø söï boá trí caùc vieân ñaù taùn treân khoâng gian maët baèng ñöôïc
xaùc ñònh laø ñaëc tröng cuûa theå loaïi kieán truùc “Phöông gia” (Nhaø vuoâng). Ñaây laø
cô sôû thöù hai (II) veà theå loaïi kieán truùc (ñoàng chuûng) vaø kyõ thuaät xaây döïng
(ñoàng kyõ thuaät) cho vieäc nghieân cöùu taùi thieát Chieâu Kính Ñieän (hình 10, 11).
3. Phaân tích ñoái saùnh giöõa Chieâu Kính Ñieän, Muïc Tö Ñieän vaø Long
Ñöùc Ñieän
Chieâu Kính Ñieän coù kích thöôùc chính gian laø 3.296mm (=7,77 xích), thöù
gian laø 2.782mm (=6,56 xích), chaùi laø 2.020mm (=4,76 xích), tyû leä giöõa caùc
khoaûng gian laø: Chính gian/Thöù gian/Chaùi = 1/0.844/0.612; Muïc Tö Ñieän coù
kích thöôùc chính gian laø 3.278mm (=7,73 xích), thöù gian laø 2.750mm (=6,48
xích), chaùi laø 1.952mm (=4,6 xích), tyû leä giöõa caùc khoaûng gian laø: Chính gian/
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014 119

Hình 10.
Söï töông quan veà
hình thöùc
kieán truùc giöõa
Long Ñöùc Ñieän vaø
Chieâu Kính Ñieän.

Hình 11. Hình thöùc kieán truùc vaø caáu taïo heä khung goã coâng trình Long Ñöùc Ñieän
Thöù gian/Chaùi = 1/0.838/0.595; Long Ñöùc Ñieän coù kích thöôùc chính gian laø
3.264mm (=7,69 xích), thöù gian laø 2.735mm (6,45 xích), chaùi laø 1.950mm (4,6
xích), tyû leä giöõa caùc khoaûng gian laø: Chính gian/Thöù gian/Chaùi = 1/0.837/0.597.
Laøm troøn thì tyû leä böôùc gian cuûa caû 3 coâng trình naøy seõ laø: 1/0.84/0,6 (hình 12).
Chieâu Kính Ñieän coù kích thöôùc toång gian laø 12.639mm (=29,83 xích),
kích thöôùc neàn laø 13.912 (=32,83 xích), tyû leä giöõa Toång gian/Neàn laø: 1/1.100;
Muïc Tö Ñieän coù kích thöôùc toång gian laø 12.682mm (=29,91 xích), kích thöôùc
neàn laø 13.854 (=32,67 xích), tyû leä Toång gian/Neàn laø: 1/1.092; Long Ñöùc Ñieän coù
kích thöôùc toång gian laø 12.567mm (=29,64 xích), kích thöôùc neàn laø 13.763mm
(=32,46 xích), tyû leä giöõa Toång gian/Neàn laø: 1/1.095, laøm troøn thì tyû leä naøy seõ laø
1/1.1 (hình 12).
Nhö vaäy, khi duøng phöông phaùp quy ñoàng maãu soá (vôùi maãu soá chung laø
kích thöôùc Chính gian vaø Toång gian) thì caû 3 coâng trình Chieâu Kính Ñieän,
120 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014

Muïc Tö Ñieän vaø Long Ñöùc
Ñieän ñeàu coù tyû leä böôùc gian
gioáng nhau laø: Chính gian/
Thöù gian/Chaùi = 1/0.84/0.6;
tyû leä kích thöôùc Toång gian/
Neàn = 1/1.1, töø ñoù coù theå suy
ra kích thöôùc thieát keá ban
ñaàu cuûa 3 coâng trình naøy
laø: Chính gian = 7,7 xích
(3.265mm), thöù gian = 6,5
xích (2.756mm), chaùi = 4.6
xích (1.950mm), toång neàn
= 29,9 xích (12.678mm),
neàn = 29,9x1.1 = 32,89 xích
(13.945mm).
Nhöõng phaân tích ôû treân
cho thaáy: Kích thöôùc neàn,
toång gian vaø tyû leä giöõa caùc
khoaûng gian cuûa caû 3 coâng
trình Chieâu Kính Ñieän, Muïc
Tö Ñieän vaø Long Ñöùc Ñieän
laø hoaøn toaøn töông ñoàng.
Ñaây laø cô sôû thöù ba (III)
Hình 12. Ñoái saùnh tyû leä böôùc gian giöõa veà quy moâ (ñoàng quy moâ)
Chieâu Kính Ñieän-Muïc Tö Ñieän-Long Ñöùc Ñieän. vaø tyû leä kieán truùc (ñoàng
thöùc) cho vieäc nghieân cöùu
taùi thieát heä khung goã cuûa Chieâu Kính Ñieän.
4. Phaân tích nguyeân taéc quy hoaïch maët baèng toång theå
Xeùt veà phöông dieän quy hoaïch maët baèng toång theå, ngoaøi nguyeân taéc quy
hoaïch ñoái xöùng truïc giao tuyeán (caùc truïc phuï caét ngang qua truïc chính) ôû caùc
cuïm kieán truùc quan troïng nhö: Caàn Chaùnh Ñieän, Caøn Thaønh Ñieän, Khoân Thaùi
Ñieän, khu vöïc taåm ñieän ôû caùc laêng v.v… theo quy thöùc “Töù hôïp vieän” (4 ñôn
nguyeân caáu thaønh 1 cuïm), coøn coù nguyeân taéc ñoái xöùng truïc song tuyeán (caùc truïc
phuï ñöôïc boá trí hai beân song song ñoái xöùng qua truïc chính vaø ñoàng höôùng vôùi
truïc chính) ôû caùc cuïm kieán truùc nhö: Theá Toå Mieáu, Caàn Chaùnh Ñieän, Thaùi Toå
Mieáu v.v... theo quy thöùc “Ña hôïp vieän” (nhieàu ñôn nguyeân caáu thaønh 1 cuïm).
Nhö vaäy, tröôøng hôïp 4 coâng trình nhaø vuoâng (Phöông gia) laø Taû Phöông Ñöôøng/
Long Ñöùc Ñieän - Höõu Phöông Ñöôøng/Thoå Coâng Töø, Taû Teá Sôû/Chieâu Kính Ñieän
- Höõu Teá Sôû/Muïc Tö Ñieän laø caùc caëp coâng trình ñoàng daïng ñöôïc phoái trí treân 2
truïc phuï theo nguyeân taéc ñoái xöùng truïc song tuyeán qua truïc chính cuûa Thaùi Toå
Mieáu vaø Tuy Thaønh Caùc (coâng trình phía tröôùc cuøng truïc vôùi Thaùi Toå Mieáu), 6
coâng trình naøy caáu thaønh moät cuïm kieán truùc theo quy thöùc “Ña hôïp vieän” laø caáu
truùc cô baûn cuûa nguyeân taéc quy hoaïch ôû khu vöïc Thaùi Toå Mieáu (hình 13). Ñaây
laø cô sôû thöù tö (IV) veà quy hoaïch maët baèng toång theå (ñoàng truïc) cho vieäc
nghieân cöùu taùi thieát Chieâu Kính Ñieän.
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014 121

5. Söï töông ñoàng vaø
dò bieät giöõa Long
Ñöùc Ñieän vaø Chieâu
Kính Ñieän
Caùc coâng trình theo
theå loaïi kieán truùc
“Phöông gia” trong
khu vöïc Hoaøng Thaønh
khaûo saùt ñöôïc goàm 7
coâng trình (hình 14).
Xeùt veà theå loaïi vaø hình
thöùc kieán truùc thì caùc
coâng trình naøy hoaøn
toaøn töông ñoàng (maët
baèng hình vuoâng, boä vì
6 haøng coät, maùi 2 taàng
8 maùi v.v...), tuy nhieân
Hình 13. Nguyeân taéc ñoái xöùng truïc song tuyeán vaø truïc giao tuyeán xeùt veà tyû leä, quy moâ
trong quy hoaïch maët baèng toång theå. kieán truùc vaø toå chöùc
khoâng gian noäi ngoaïi
thaát thì coù nhöõng dò
bieät nhaát ñònh.
5.1. Söï khaùc bieät veà tyû
leä vaø quy moâ kieán truùc
Nhoùm coâng trình ñoàng
thöùc thöù nhaát laø Long
Ñöùc Ñieän, Chieâu Kính
Ñieän vaø Muïc Tö Ñieän
(Thaùi Mieáu) coù tyû leä
böôùc gian laø: Chính
gian/Thöù gian/Chaùi =
7,7 xích/6,5 xích/4,6
xích = 1/0.84/0.6; tyû leä
Toång gian/Neàn = 29,9
xích/32,89 xích = 1/1.1
(hình 15).
Hình 14. Söï hieän dieän cuûa caùc coâng trình ñoàng daïng
Nhoùm coâng trình ñoàng
theo thöùc “Phöông gia” trong khu vöïc Hoaøng Thaønh Hueá.
thöùc thöù hai laø: Vaên
Minh Ñieän vaø Voõ Hieån Ñieän (Caøn Thaønh Cung) coù tyû leä böôùc gian laø: Chính
gian/Thöù gian/Chaùi = 9,8 xích/8,5 xích/5,5 xích = 1/0.86/0.6; tyû leä Toång gian/Neàn
= 37,8 xích/40,44 xích = 1/1.07; Thoå Coâng Töø (Theá Mieáu) coù tyû leä böôùc gian laø:
Chính gian/Thöù gian/Chaùi = 8,5 xích/7,3 xích/5,2 xích = 1/0.86/0.6; tyû leä Toång
gian/Neàn = 33,5 xích/35,84 xích = 1/1.07 (hình 15).
Tuy nhieân xeùt veà quy moâ thì nhoùm coâng trình thuoäc Thaùi Mieáu coù quy
moâ nhoû nhaát (toång gian = 29,9 xích); nhoùm coâng trình thuoäc Theá Mieáu coù quy
122 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014

moâ vöøa (toång gian =
33,5 xích) vaø nhoùm
coâng trình thuoäc Caøn
Thaønh Cung coù quy moâ
lôùn nhaát (toång gian =
37,8 xích). Nhö vaäy,
coù 2 khaû naêng veà söï
töông ñoàng vaø dò bieät:
Moät laø, ñoàng tyû leä vaø
ñoàng quy moâ; hai laø,
ñoàng tyû leä vaø khaùc quy
moâ (hình 16).
5.2. Söï khaùc bieät veà toå
chöùc khoâng gian noäi
ngoaïi thaát
Ñoái vôùi nhoùm coâng
trình thuoäc Caøn
Hình 15. Ñoái saùnh tyû leä böôùc gian giöõa Thoå Coâng Töø-Theá Mieáu vaø Thaønh Cung laø Vaên
Vaên Minh/Voõ Hieån Ñieän-Caøn Thaønh Cung. Minh Ñieän vaø Voõ Hieån
Ñieän, quan saùt qua
aûnh tö lieäu coå (hình
14) thì söï khaùc bieät veà
khoâng gian ngoaïi thaát
raát roõ neùt, Vaên Minh
Ñieän coù hình thöùc coå
laâu phía tröôùc vaø hieân
bao quanh coøn Voõ
Hieån Ñieän thì khoâng,
hôn nöõa söï khaùc bieät
veà tính chaát Vaên/Voõ seõ
daãn ñeán söï khaùc bieät
veà boá trí khoâng gian
noäi thaát. Cuõng vaäy,
söï khaùc bieät veà chöùc
naêng cuûa Thoå Coâng Töø
(Theá Mieáu) seõ daãn ñeán
Hình 16. Söï töông ñoàng vaø dò bieät giöõa caùc nhoùm ñoàng thöùc söï khaùc bieät veà boá trí
kieán truùc “Phöông gia” trong khu vöïc Hoaøng Thaønh.
khoâng gian noäi ngoaïi
thaát neáu so saùnh vôùi 2 coâng trình Vaên Minh Ñieän vaø Voõ Hieån Ñieän.
Ñoái vôùi nhoùm coâng trình thuoäc Thaùi Mieáu maø cuï theå laø Long Ñöùc Ñieän,
Chieâu Kính Ñieän vaø Muïc Tö Ñieän, cuøng chöùc naêng laø nôi thieát soaïn leã vaät
trong dòp cuùng tieân ñeá vaø tieân haäu, tuy nhieân Long Ñöùc Ñieän thì daønh rieâng
cho Chuùa Tieân Nguyeãn Hoaøng vaø hoaøng haäu, coøn Chieâu Kính Ñieän vaø Muïc Tö
Ñieän daønh cho 8 vò chuùa coøn laïi vaø caùc hoaøng haäu. Coù theå chính vì leõ ñoù maø saân
tröôùc Chieâu Kính Ñieän ñöôïc laùt gaïch Baùt Traøng thoâng thöôøng (Thieát chuyeân)
vaø coát saân coù thaáp hôn so vôùi saân tröôùc Long Ñöùc Ñieän ñöôïc laùt baèng ñaù Thanh
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014 123

(Thanh thaïch). Maët khaùc, Long Ñöùc Ñieän laø nôi thieát soaïn leã vaät cho vò chuùa
ñaàu tieân neân chæ coù theå baøy bieän 1 aùn thôø, trong luùc ñoù Chieâu Kính Ñieän vaø Muïc
Tö Ñieän laø nôi thieát soaïn leã vaät cho 8 vò chuùa neân ôû moãi coâng trình caàn baøy bieän
4 aùn thôø. Ñaây cuõng laø moät khaùc bieät quan troïng ñöôïc söû lieäu ghi cheùp cuï theå.
Nhö vaäy, ôû ñaây coù 2 khaû naêng veà söï töông ñoàng vaø dò bieät laø: Moät laø,
ñoàng thöùc, ñoàng quy moâ vaø töông ñoàng veà toå chöùc khoâng gian noäi ngoaïi thaát
(tröôøng hôïp Chieâu Kính Ñieän vaø Muïc Tö Ñieän); hai laø, ñoàng thöùc, ñoàng quy moâ
vaø dò bieät veà toå chöùc khoâng gian noäi ngoaïi thaát (tröôøng hôïp Long Ñöùc Ñieän vaø
Chieâu Kính Ñieän).
5.3. Söï khaùc bieät veà hình thöùc trang trí vaø vaät lieäu lôïp maùi
Moät tröôøng hôïp tieâu bieåu nhaát ñöôïc söû lieäu nhaéc ñeán laø: “… beân taây cuøng
ñoái dieän vôùi Chieâu Kính Ñieän laø Muïc Tö Ñieän, maùi choàng, lôïp ngoùi löu ly
vaøng, höôùng nam. Phía baéc Muïc Tö Ñieän coù nhaø vuoâng, maùi choàng lôïp ngoùi
aâm döông laøm choã thôø thoå coâng ...” (KÑÑNHÑSL, Coâng Boä, quyeån 207). Theo
ñoù, tuy laø coâng trình ñoàng ñaïi, ñoàng daïng vaø ñoàng thöùc trong 1 cuïm kieán truùc
thuoäc Thaùi Mieáu, nhöng Thoå Coâng Töø ñöôïc quy ñònh coù ñaúng caáp thaáp hôn neân
ñöôïc lôïp ngoùi AÂm-Döông thay vì
lôïp ngoùi Hoaøng löu ly nhö caùc coâng
trình khaùc. Ñaây laø daáu hieäu dò bieät
ñeå phaân caáp coâng trình thöôøng gaëp
trong kieán truùc cung ñieän Nguyeãn.
Vôùi nhöõng khaû naêng veà söï töông
ñoàng dò bieät giöõa caùc coâng trình
kieán truùc “Phöông gia” neâu treân coù
theå ñi ñeán keát luaän raèng: Söï dò bieät
giöõa hai coâng trình Long Ñöùc Ñieän
vaø Chieâu Kính Ñieän chæ coù theå xaûy
ra laø söï khaùc bieät veà toå chöùc khoâng
gian noäi ngoaïi thaát, caùch thieát
soaïn leã vaät trong nhöõng dòp cuùng
Hình 17. Söï töông ñoàng vaø dò bieät giöõa teá hoaëc moät vaøi chi tieát trang trí
Chieâu Kính Ñieän vaø Long Ñöùc Ñieän. (hình 17).
6. Lyù luaän taùi thieát
Nhö vaäy, döïa treân nhöõng caên cöù veà ñoàng ñaïi (cuøng naêm xaây döïng), ñoàng
ñaúng (chöùc naêng gioáng nhau), ñoàng daïng (cuøng hình thöùc kieán truùc) cuûa cô sôû
thöù nhaát (I) töø thoâng tin söû lieäu; ñoàng chuûng (cuøng theå loaïi kieán truùc Phöông
gia) cuûa cô sôû thöù hai (II) töø keát quaû khaûo coå hoïc; ñoàng quy moâ (cuøng kích
thöôùc toång gian) vaø ñoàng thöùc (cuøng tyû leä böôùc gian) cuûa cô sôû thöù ba (III) töø
keát quaû phaân tích ñoái saùnh; ñoàng truïc (cuøng boá trí treân 1 truïc) cuûa cô sôû thöù
tö (IV) töø thoâng tin söû lieäu vaø söï kieåm chöùng thoâng qua keát quaû khaûo coå hoïc
nhö ñaõ neâu treân, duøng phöông phaùp loaïi suy ñeå ñöa ra caùc khaû naêng veà quy thöùc
cuûa Chieâu Kính Ñieän nhö sau:
6.1. Khaû naêng loaïi tröø thöù nhaát: Nhöõng coâng trình kieán truùc 1 noùc (Ñôn
ñoáng thöùc kieán truùc) coù 2 taàng maùi, nhöng khoâng phaûi theå loaïi kieán truùc
124 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014

Phöông gia.
6.2. Khaû naêng loaïi tröø thöù hai: Nhöõng coâng trình kieán truùc 1 noùc (Ñôn
ñoáng thöùc kieán truùc), coù theå loaïi kieán truùc Phöông gia nhöng chæ coù 1 taàng maùi.
6.3. Khaû naêng löïa choïn: Nhö vaäy, chæ coøn 1 khaû naêng duy nhaát veà Chieâu
Kính Ñieän coù theå thoûa maõn caùc ñieàu kieän cuûa cô sôû laäp luaän (I), (II), (III) vaø (IV)
neâu treân laø: Coâng trình ñöôïc boá trí treân truïc ñoái xöùng song tuyeán qua kieán truùc
chính, coù theå loaïi kieán truùc Phöông gia (nhaø vuoâng), ñôn ñoáng thöùc kieán truùc
(nhaø 1 noùc), boä vì 6 haøng coät, 1 gian 2 chaùi keùp, chia laøm 2 taàng maùi thöôïng-haï
goàm 8 maùi. Vôùi khaû naêng löïa choïn naøy thì Chieâu Kính Ñieän veà cô baûn seõ hoaøn
toaøn gioáng Long Ñöùc Ñieän (hình 18).

Hình 18. Phaân tích loaïi suy hình thöùc kieán truùc Chieâu Kính Ñieän.

Caùc coâng trình theo theå loaïi naøy hieän toàn trong khu vöïc Hoaøng Thaønh
khaûo saùt ñöôïc bao goàm: Long Ñöùc Ñieän, Chieâu Kính Ñieän, Muïc Tö Ñieän (Thaùi
Mieáu); Thoå Coâng Töø (Theá Mieáu - hình 19), vaø Vaên Minh Ñieän vaø Voõ Hieån Ñieän
(Caøn Thaønh Cung - hình 20). Trong ñoù chæ coù Long Ñöùc Ñieän vaø Thoå Coâng Töø
laø 2 coâng trình coøn nguyeân veïn, caùc coâng trình khaùc chæ coøn laïi neàn moùng hoaëc
moät phaàn cuûa pheá tích neàn moùng. Ngoaøi söï ñoàng daïng vaø ñoàng chuûng, caùc coâng
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014 125

Hình 19. Thoå Coâng Töø (Theá Mieáu) Hình 20. Vaên Minh vaø Voõ Hieán Ñieän (Caøn Thaønh Cung)
trình naøy coøn coù 1 ñieåm chung nöõa laø ñeàu ñöôïc phoái trí theo nguyeân taéc ñoái xöùng
truïc song tuyeán. Nhö vaäy, khaû naêng Chieâu Kính Ñieän thuoäc daïng naøy laø hôïp lyù.
Cuõng töø nguyeân taéc quy hoaïch maët baèng toång theå ôû khu vöïc Thaùi Mieáu cho
thaáy, 4 coâng trình nhaø vuoâng trong ñoù coù Chieâu Kính Ñieän ñaõ ñöôïc quy hoaïch
ngay töø khi khôûi döïng Thaùi Mieáu döôùi thôøi Gia Long (1804). Hieän nay chæ duy
nhaát Long Ñöùc Ñieän laø coøn nguyeân veïn, Chieâu Kính Ñieän vaø Muïc Tö Ñieän chæ
coøn laïi pheá tích neàn moùng, Thoå Coâng Töø thì chöa coù ñieàu kieän khaûo saùt.
Döïa treân 4 cô sôû laäp luaän neâu treân (hình 21) coù theå ñi ñeán keát luaän: Chieâu
Kính Ñieän vaø Long Ñöùc Ñieän laø caëp coâng trình naèm treân truïc phuï beân taû cuûa

Hình 21. Caùc cô sôû laäp luaän veà söï töông ñoàng giöõa Chieâu Kính Ñieän vaø Long Ñöùc Ñieän.
126 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014

Thaùi Toå Mieáu vaø ñoàng höôùng vôùi Thaùi Toå Mieáu, ñoái xöùng vôùi noù qua truïc cuûa
Thaùi Toå Mieáu laø Muïc Tö Ñieän vaø Thoå Coâng Töø. Hai coâng trình naøy ñoàng ñaïi
(cuøng naêm xaây döïng), ñoàng ñaúng (chöùc naêng töông ñoàng), ñoàng daïng (cuøng hình
thöùc kieán truùc), ñoàng chuûng (cuøng theå loaïi Phöông gia), ñoàng kyõ thuaät (cuõng
kyõ thuaät xaây döïng), ñoàng thöùc (cuøng tyû leä böôùc gian) vaø ñoàng truïc (cuøng boá trí
treân 1 truïc). Do ñoù, hình thöùc kieán truùc cuûa Long Ñöùc Ñieän vaø Chieâu Kính Ñieän
veà cô baûn laø gioáng nhau, chæ coù moät vaøi söï khaùc bieät veà toå chöùc khoâng gian noäi
ngoaïi thaát vaø caùc hoïa tieát trang trí.
IV. Söï ñuùc keát phöông phaùp luaän nghieân cöùu taùi thieát
1. Nguyeân taéc chung
Phuïc hoài moät phöông phaùp thieát keá kieán truùc nguyeân baûn cuûa trieàu Nguyeãn
vaøo ñaàu theá kyû 19 thoâng qua döï aùn taùi thieát coâng trình Chieâu Kính Ñieän (1804,
thôøi Gia Long) döïa treân keát quaû nghieân cöùu truøng tu vaø hình maãu cuûa coâng
trình Long Ñöùc Ñieän - Thaùi Mieáu, Hoaøng Thaønh Hueá. Laáy pheá tích neàn moùng
hieän coøn cuûa Chieâu Kính Ñieän laøm cô sôû thöïc tieãn, keát hôïp phöông phaùp nghieân
cöùu ña ngaønh: Nghieân cöùu lòch söû, khaûo coå hoïc, kieán truùc, xaây döïng; Phöông
phaùp luaän nghieân cöùu taùi thieát döïa treân cô sôû phaân tích ñoái saùnh ñoàng ñaïi, ñoàng
ñaúng, ñoàng daïng, ñoàng chuûng vaø ñoàng thöùc ñoái vôùi caùc coâng trình kieán truùc hieän
coøn ñeå phuïc hoài baûn veõ thieát keá coâng trình Chieâu Kính Ñieän.
2. Quan ñieåm taùi thieát
Di saûn kieán truùc laø moät thöïc theå soáng vôùi ba theå toàn taïi: Quaù khöù - Hieän
taïi - Töông lai. Ñoái vôùi nhöõng di saûn kieán truùc ñaõ bò maát nhö coâng trình Chieâu
Kính Ñieän, quaù khöù cuûa di saûn laø baûn goác ñaõ ñöôïc taïo neân trong quaù khöù; hieän
taïi cuûa di saûn laø pheá tích neàn moùng hay nhöõng chöùng tích vaät chaát chöùng minh
söï hieän höõu cuûa noù trong quaù khöù; töông lai cuûa noù laø coâng trình Chieâu Kính
Ñieän ñöôïc taùi thieát döïa treân keát quaû nghieân cöùu, söï öùng duïng phöông phaùp luaän
vaø coâng ngheä taùi thieát moät caùch khoa hoïc, ñoù laø phieân baûn môùi cuûa di saûn.
3. Quy trình nghieân cöùu taùi thieát
Quy trình nghieân cöùu taùi thieát naøy laø söï ñuùc keát böôùc ñaàu cuûa chöông
trình hôïp taùc nghieân cöùu taùi thieát quaàn theå di saûn kieán truùc Hueá giöõa Ñaïi hoïc
Waseda - Nhaät Baûn vaø Trung taâm Baûo toàn Di tích Coá ñoâ Hueá thoâng qua thöïc
tieãn 15 naêm hôïp taùc nghieân cöùu. Quy trình naøy bao goàm 6 lónh vöïc hoaït ñoäng
ñöôïc chia laøm 2 giai ñoaïn:
3.1. Giai ñoaïn thöù nhaát (Quy trình A): Nghieân cöùu nguyeân lyù
A1. Nghieân cöùu ña ngaønh: Xaùc ñònh caùc lónh vöïc nghieân cöùu lieân quan ñeán
söï hình thaønh di saûn, trong ñoù bao goàm: Nghieân cöùu lòch söû, khaûo coå hoïc, kyõ
thuaät xaây döïng, kieán truùc, myõ thuaät vaø vaên hoùa hoïc. Keát quaû nghieân cöùu töø caùc
höôùng tieáp caän naøy phaûi ñöôïc phaân tích vaø toång hôïp thaønh heä thoáng cô sôû döõ
lieäu, coù theå xem ñaây laø thoâng tin maãu soá veà di saûn.
A2. Thieát laäp phöông phaùp luaän: Thieát keá quy trình giaûi maõ caùc döõ lieäu
cô sôû veà di saûn töø ñoù xaùc ñònh töû soá cuûa töøng di saûn kieán truùc caàn taùi thieát
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014 127

treân neàn maãu soá ñaõ ñöôïc thieát laäp, maáu choát quy trình giaûi maõ seõ tuøy thuoäc
tính chaát vaø loaïi hình di saûn. Cuï theå ôû ñaây ñoái töôïng caàn taùi thieát laø di saûn
kieán truùc thì maáu choát vaán ñeà seõ ñaët troïng taâm ôû noäi dung nghieân cöùu lòch söû
coâng ngheä kieán truùc (trong ñoù bao goàm caùc vaán ñeà chuû yeáu veà nguyeân lyù thieát
keá kieán truùc vaø coâng ngheä xaây döïng) vaø noäi dung nghieân cöùu khaûo coå hoïc kieán
truùc (nhaèm truy tìm caùc chöùng cöù vaät chaát lieân quan ñeán söï toàn taïi vaø caùc yeáu
toá gen goác cuûa di saûn).
A3. Phaûn bieän hoäi ñoàng: Coâng taùc thaåm ñònh chuyeân moân nhaèm soi
roïi phöông phaùp luaän vaø saûn phaåm nghieân cöùu taùi thieát töø nhieàu goùc ñoä,
boå khuyeát nhaèm goùp phaàn hoaøn thieän saûn phaåm nghieân cöùu taùi thieát, kieåm
chöùng tính chaân xaùc cuûa caùc nguoàn tö lieäu vaø keát luaän tính khaû thi cuûa saûn
phaåm nghieân cöùu taùi thieát. Söï phaûn bieän naøy khoâng neân chæ döøng laïi ôû hoäi
ñoàng coù chaát löôïng chuyeân moân cao maø caàn môû roäng thaønh söï phaûn bieän xaõ
hoäi (neáu caàn thieát).
A4. Tö lieäu hoùa di saûn: Baûo toàn di saûn khoâng chæ laø hoaït ñoäng gìn giöõ
nhöõng vaät di saûn coøn ñoù maø coøn laø söï gìn giöõ nhöõng khaùi nieäm, hình aûnh,
thoâng tin lieân quan ñeán di saûn. Tö lieäu hoùa di saûn chính laø vieäc xaùc laäp lyù
lòch vaø hoà sô khoa hoïc cho di saûn. Giaáy khai sinh vaø lyù lòch tu boå cuûa di saûn
thöôøng ñöôïc xaùc laäp döïa vaøo thoâng tin söû lieäu, ñoù cuõng laø moät loaïi hình di saûn
caàn ñöôïc baûo toàn; Hoà sô khoa hoïc cuûa di saûn laø nhöõng taøi lieäu veà thoâng soá kyõ
thuaät, hoà sô baûn veõ kieán truùc caàn thieát cho hoaït ñoäng kieán thieát di saûn, ñaây
chính laø taøi saûn khoa hoïc coâng ngheä quyù giaù cuûa quaù khöù ñöôïc truyeàn laïi cho
ñeán ngaøy nay thoâng qua lòch söû vaø seõ laø nguoàn gen goác cho coâng cuoäc baûo toàn
taùi thieát di saûn.
3.2. Giai ñoaïn thöù hai (Quy trình B): Nghieân cöùu öùng duïng
B1. Nghieân cöùu öùng duïng coâng ngheä: Neàn taûng coâng ngheä ñaõ saûn sinh ra
di saûn chính laø ñoái töôïng caàn ñöôïc nghieân cöùu giaûi maõ vaø öùng duïng, hay noùi
caùch khaùc ñoù chính laø kyõ thuaät vaø taäp quaùn xaây döïng truyeàn thoáng ñang ñöôïc
tieáp tuïc moät caùch thaàm laëng, khieâm toán vaø beàn bæ beân caïnh söï oà aït vaø hoaønh
traùng veà thieát bò cuûa coâng ngheä xaây döïng hieän ñaïi. Vieäc giaûi maõ vaø öùng duïng
kyõ thuaät xaây döïng truyeàn thoáng seõ laø vaán ñeà maáu choát trong vieäc gìn giöõ giaù trò
nguyeân baûn vaø tính chaân xaùc trong coâng taùc baûo toàn truøng tu di tích, goùp phaàn
quan troïng gìn giöõ hoaëc taùi taïo phaàn hoàn cuûa di saûn.
B2. Thöïc thi taùi thieát: Veà cô baûn, ñaây laø hoaït ñoäng xaây döïng kieán truùc
theo baûn veõ thieát keá ñöôïc xaùc laäp thoâng qua hoaït ñoäng nghieân cöùu nguyeân lyù
(Quy trình A) neâu treân. Söï khaùc bieät quan troïng vôùi hoaït ñoäng xaây döïng cô baûn
hieän nay laø: Öu tieân söû duïng kyõ thuaät vaø vaät lieäu truyeàn thoáng trong vieäc kieán
thieát hình haøi di saûn kieán truùc, coù theå öùng duïng coâng ngheä vaø thieát bò hieän ñaïi
nhaèm giaûi quyeát caùc ñieåm yeáu thuoäc veà baûn chaát moät khi kyõ thuaät xaây döïng
truyeàn thoáng khoâng thoûa maõn ñöôïc caùc yeâu caàu kyõ thuaät ñeå ñaûm baûo söï toàn taïi
beàn vöõng vaø söï tieän duïng cuûa coâng trình kieán truùc di saûn ñöôïc taùi thieát. Coù theå
xem coâng trình kieán truùc di saûn ñöôïc taùi thieát laø phieân baûn môùi cuûa di saûn ñöôïc
128 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014

taùi taïo döïa treân nguoàn gen goác cuûa di saûn ñoù. ÔÛ moät chöøng möïc nhaát ñònh, moät
khi maø caùc yeáu toá caáu thaønh di saûn chöa ñöôïc xaùc minh ñaày ñuû, thì saûn phaåm
taùi thieát chæ coù theå ñöôïc xem laø moâ hình nghieân cöùu thöïc nghieäm tyû leä 1/1 vaø
coù theå ñöôïc hieäu chænh qua thôøi gian khai thaùc söû duïng.
Hueá, thaùng 08 naêm 2014
LVA-NTB
CHUÙ THÍCH
(1) Noäi Caùc trieàu Nguyeãn, Khaâm ñinh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä, taäp XIII, Nxb Thuaän Hoùa, Hueá,
1993, tr. 99.
(2) Nhö treân, tr.71.
(3) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam thöïc luïc, taäp III, baûn dòch cuûa Vieän Söû hoïc, Nxb Söû
hoïc, 1963, tr. 212.
(4) Noäi Caùc trieàu Nguyeãn, Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä, Sñd, tr. 99.
(5) Noäi Caùc trieàu Nguyeãn, Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä, taäp XIII, Sñd, tr.98.
(6) Taû Tuøng Töï thôø 4 vò coâng thaàn trong Hoaøng toäc goàm: Toân Thaát Kheâ, Toân Thaát Hieäp, Toân Thaát
Haïo vaø Toân Thaát Ñoàng. Höõu Tuøng Töï thôø caùc vò: Nguyeãn Ö Kyû, Ñaøo Duy Töø, Nguyeãn Höõu
Tieán, Nguyeãn Höõu Kính, Nguyeãn Höõu Daät vaø Nguyeãn Cö Trinh, ñaây ñeàu laø nhöõng ngöôøi coù
coâng lôùn ñoái vôùi caùc chuùa.
(7) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam thöïïc luïc, taäp IV, Sñd, tr.193.
(8) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam thöïc luïc, Sñd, taäp III, taäp IV (tr.193,194, 370).
(9) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam thöïc luïc, taäp V, Sñd, tr. 71.
(10) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam thöïc luïc, taäp VI, Sñd, tr. 183.
(11) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam thöïc luïc, taäp X, Sñd, tr. 119.
(12) Noäi Caùc trieàu Nguyeãn, Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä, taäp XIII, Sñd, tr. 99
(13) Nhö treân, tr. 99.
(14) Nhö treân, tr. 99.
(15) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam thöïc luïc, taäp XI, Sñd, tr. 36.
(16) Noäi Caùc trieàu Nguyeãn, Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä, taäp XIII, Sñd, tr. 99.
(17) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam thöïc luïc, taäp XII, Sñd, tr. 43.
(18) Noäi Caùc trieàu Nguyeãn, Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä, taäp XIII, Sñd, tr. 100.
(19) Nhö treân, tr.100.
(20) Nhö treân, tr.100.
(21) Nhö treân, tr.100.
(22) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam thöïc luïc, taäp XXXVI, Sñd, tr. 209.
(23) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam thöïc luïc, taäp III, Sñd, tr. 212.
(24) Noäi Caùc trieàu Nguyeãn, Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä, taäp XIII, Sñd, tr. 99.
(25) Noäi Caùc trieàu Nguyeãn, Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä, taäp XIII, Sñd, tr. 71.

TAØI LIEÄU THAM KHAÛO
1. Baùo caùo Truøng tu di tích Long Ñöùc Ñieän (Thaùi Mieáu-Hoaøng Thaønh Hueá) töø naêm 2008-2014
cuûa Giaùo sö Shirai Hiroyasu, Vieän Coâng ngheä - Ñaïi hoïc Monostukuri, Nhaät Baûn (thuoäc
chöông trình hôïp taùc nghieân cöùu baûo toàn di tích Hueá giöõa Trung taâm Baûo toàn Di tích Coá ñoâ
Hueá vaø Vieän Di saûn Theá giôùi cuûa UNESCO, Ñaïi hoïc Waseda, Nhaät Baûn).
2. Keát quaû nghieân cöùu khaûo saùt pheá tích neàn moùng di tích Chieâu Kính Ñieän naêm 2010 cuûa Vieän
Coâng ngheä - Ñaïi hoïc Monostukuri, Nhaät Baûn.
Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014 129

3. Keát quaû nghieân cöùu khaûo saùt caùc di tích trong khu vöïc Hoaøng Thaønh Hueá cuûa Vieän Di saûn
Theá giôùi UNESCO, Ñaïi hoïc Waseda, Nhaät Baûn töø naêm 1996-2010.
4. Keát quaû thaùm saùt khaûo coå hoïc neàn moùng Chieâu Kính Ñieän thaùng 5/2011 cuûa Trung taâm BTDT
Coá ñoâ Hueá.
TOÙM TAÉT 
Baøi vieát nhaèm giôùi thieäu coâng taùc nghieân cöùu taùi thieát (Re-construction study ) coâng trình
Chieâu Kính Ñieän, toïa laïc trong khu vöïc Thaùi Mieáu - Hoaøng Thaønh Hueá. Coâng trình naøy ñöôïc xaây
döïng vaøo naêm 1804 döôùi thôøi Gia Long, hieän nay phaàn maùi vaø heä khung goã ñaõ bò maát, chæ coøn laïi
pheá tích neàn moùng. Döïa treân keát quaû nghieân cöùu truøng tu coâng trình ñoàng daïng vaø ñoàng ñaïi laø
Long Ñöùc Ñieän (coâng trình hieän coøn) keát hôïp vôùi phöông phaùp nghieân cöùu ña ngaønh ñeå xaây döïng
laïi baûn veõ thieát keá nguyeân baûn cuûa coâng trình Chieâu Kính Ñieän. Ñaây laø söï ñuùc keát phöông phaùp
luaän vaø quy trình nghieân cöùu taùi thieát nhöõng di saûn kieán truùc bò maát (thuoäc chöông trình hôïp taùc
nghieân cöùu baûo toàn quaàn theå di saûn kieán truùc Hueá giöõa Ñaïi hoïc Waseda - Nhaät Baûn vaø Trung taâm
Baûo toàn Di tích Coá ñoâ Hueá). Hoaït ñoäng nghieân cöùu taùi thieát naøy seõ cung caáp moät söï höôùng daãn toát
cho coâng taùc truøng tu vaø taùi thieát di saûn kieán truùc ôû Vieät Nam noùi chung vaø ôû Hueá noùi rieâng, goùp
phaàn ñònh höôùng xaây döïng döï aùn truøng tu phuïc hoài toång theå khu vöïc Thaùi Mieáu ñuùng vôùi nguyeân
baûn quy hoaïch kieán truùc giai ñoaïn ñaàu cuûa trieàu Nguyeãn.
ABSTRACT
RE-CONSTRUCTION STUDY OF CHIEÂU KÍNH TEMPLE
(IMPERIAL ANCESTRAL TEMPLE - CITADEL OF HUEÁ)
The article introduces the re-construction study of Chieâu Kính Temple located in the area
of Thaùi Mieáu (Imperial Ancestral Temple - Citadel of Hueá). This building was built in 1804 under
the reign of Emperor Gia Long; the roof and the wooden frame was damaged, only the foundation
remains to this day. The original design drawings of Chieâu Kính Temple was restored basing on
research results of the restoration of Long Ñöùc Temple (still intact) - a congruent and contemporary
building - combining with multi-disciplinary research methods. The work is the connection between
the methodology and the process of reconstruction research of lost architectural heritage (in the
cooperative program of conserving the complex of Hueá monuments between Waseda University
- Japan and Hueá Monuments Conservation Center). This reconstruction research will provide
a good instruction for the restoration and reconstruction of architectural heritages in Vietnam in
general and in Hueá in particular, and contribute to the orientation of building restoration project
for overall area of Thaùi Mieáu corresponding to the original of its architectural planning in the initial
period of the Nguyeãn Dynasty.
PHUÏ LUÏC
HÌNH AÛNH THI COÂNG TAÙI THIEÁT COÂNG TRÌNH CHIEÂU KÍNH ÑIEÄN
130 Taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån, soá 9-10 (116-117) . 2014