You are on page 1of 8

244 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6-7 (104-105) .

2013

TÌM HIEÅU VEÀ TÍNH XAÙC THÖÏC
CUÛA CHAÂU BAÛN TRIEÀU NGUYEÃN QUA PHÖÔNG THÖÙC
LAØM VIEÄC CUÛA VAÊN PHOØNG NHAØ VUA
Phan Thuaän An*

Moät nhaø söû hoïc phöông Taây ñaõ noùi: “Khoâng coù tö lieäu thì khoâng coù lòch
söû”. Moät nhaø tö töôûng phöông Ñoâng töøng baûo: “Taän tín thö taéc baát nhö voâ thö”
(Tin heát vaøo saùch, chaúng baèng khoâng coù saùch). Môùi xem qua, ngöôøi ta deã coù caûm
töôûng hai luaän ñieåm aáy khaùc xa nhau, thaäm chí maâu thuaãn nhau, nhöng nghó
kyõ, chuùng ta thaáy caû hai ñeàu haøm chöùa moät tinh thaàn söû hoïc. Caâu thöù nhaát
khuyeân muoán coù lòch söû chính xaùc thì phaûi döïa vaøo tö lieäu maø vieát. Caâu thöù hai
daën haõy “caån aùn” nhöõng söû lieäu maø mình coù trong tay tröôùc khi döïa vaøo ñoù ñeå
vieát lòch söû, nghóa laø phaûi raø soaùt, caân nhaéc moät caùch thaän troïng, xem tö lieäu
aáy coù chính xaùc hay khoâng vaø ñoä tin caäy coù ñöôïc ñeán möùc naøo. Neáu söû duïng tö
lieäu maø voäi tin hoaøn toaøn 100% vaøo noù thì quaû thöïc laø raát nguy hieåm, thaø khoâng
coù tö lieäu coøn hôn laø duøng noù maø chöa qua xöû lyù.
Chaâu baûn trieàu Nguyeãn laø tö lieäu goác maø caùc söû thaàn cuûa trieàu ñaïi ñaõ duøng
laøm caên cöù ñeå bieân soaïn khaù nhieàu boä saùch ñoà soä chöa bao giôø coù trong caùc trieàu
ñaïi tröôùc ñoù taïi Vieät Nam. Nhaän ra ñöôïc giaù trò veà nhieàu maët cuûa noù, caùc hoïc
giaû ngaøy nay cuõng ñaõ vaø ñang tieáp tuïc khai thaùc chaâu baûn trieàu Nguyeãn ñeå thöïc
hieän nhöõng ñeà taøi nghieân cöùu cuûa mình.(1)
Vaán ñeà ñöôïc ñaët ra ôû ñaây laø loaïi tö lieäu baäc moät aáy coù ñaùng tin caäy hay
khoâng, vaø tính khaû tín cuûa noù ñöôïc ñaët ôû möùc ñoä naøo ?
Baøi vieát naøy khoâng coù tham voïng traû lôøi moät caùch roát raùo nhöõng caâu hoûi
aáy maø chæ tìm hieåu veà moät phöông thöùc laøm vieäc haønh chính tích cöïc vaø höõu
hieäu vôùi söï phoái hôïp chaët cheõ vaø coù theå thoáng giöõa vua vaø caùc quan chöùc ôû Noäi
Caùc, Luïc Boä vaø Vieän Ñoâ Saùt. Öu ñieåm trong phöông thöùc giaûi quyeát vieäc nöôùc ôû
caáp trung öông naøy laø coù söï phaûn bieän vaø cheá taøi ñoái vôùi quyeàn löïc toái thöôïng
cuûa nhaø vua khi ban haønh nhöõng quyeát ñònh lieân quan ñeán quoác keá daân sinh.
Noùi chung, vua quan trieàu Nguyeãn ñeàu uyeân thaâm vaø suøng thöôïng Nho
hoïc. Thieát cheá xaõ hoäi Vieät Nam baáy giôø ñöôïc toå chöùc theo tö töôûng trieát lyù chính
trò Nho giaùo. Nhaø Nho, keû só laø nhöõng ngöôøi coù Nho phong só khí vaø moät loøng
tuaân thuû nhöõng khuoân vaøng thöôùc ngoïc cuûa thaùnh hieàn. Trong phaïm vi söû hoïc,
hoï cuõng phaûi noi göông caùc “söû buùt” thuoäc nhieàu theá heä Nho gia tieàn boái. Baéc söû
vaø quoác söû ñeàu ghi ñaäm nhieàu trang söû bi huøng cuûa bao ñaáng só phu raïng ngôøi
khí tieát. Ñaïi ña soá vua quan trieàu Nguyeãn ñeàu thaám nhuaàn tinh thaàn söû hoïc
phöông Ñoâng. Hoï ñeàu muoán coù “tín söû” cuûa trieàu ñaïi ñeå löu laïi cho ñôøi. Muoán
laøm ñöôïc ñieàu ñoù, caùc söû thaàn cuûa trieàu ñaïi phaûi giöõ vöõng ñaïo lyù cuûa nhöõng nhaø
“löông söû” trong quaù khöù, nhö Ñoång Hoà vaø Thaùi söû Baù vaøo thôøi nhaø Chu, Tö Maõ

* Thaønh phoá Hueá.
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6-7 (104-105) . 2013 245

Thieân trong thôøi nhaø Haùn, Leâ Nghóa döôùi thôøi nhaø Leâ... Ñaây laø nhöõng ñaáng
löông söû noåi tieáng vaø baát huû, khoâng bao giôø chòu beû cong ngoøi buùt cuûa mình ñeå
töï haï mình xuoáng haøng boài buùt nhö moät soá caây vieát hö hoûng xöa nay.
Ngay döôùi caùc trieàu ñaïi phong kieán vaø quaân chuû xa xöa, coå nhaân cuõng ñaõ
ñaùnh giaù vaø phaân loaïi nhöõng ngöôøi vieát söû laø “khuùc buùt” vaø “tröïc buùt”. Caùc boä
töø ñieån Töø haûi vaø Töø nguyeân ñeàu ñònh nghóa “khuùc buùt” laø haïng söû quan khoâng
vieát thaúng söï thaät vì muoán laøm vöøa loøng ngöôøi treân (Söû quan höõu sôû chieâm
tuaãn, nhi baát tröïc thö kyø söï, vò chi khuùc buùt); coøn “tröïc buùt” laø nhöõng söû thaàn
caên cöù vaøo söï thaät maø vieát moät caùch thaúng thaén (Vò söû thaàn cöù söï tröïc thö daõ);
roài daãn moät caâu trong saùch xöa noùi raèng: “Luùc ñöông thôøi maø khoâng coù söû vieát
thaúng thì veà sau keû haäu Nho seõ döïa vaøo ñoù maø noùi sai” (Thôøi voâ tröïc buùt chi söû,
haäu Nho thöøa kyø maäu ñaøm).
Cho neân caùc nhaø “löông söû” vaø “tröïc buùt” ñöôïc neâu teân treân ñaây ñaõ thaø bò
nhuïc hình hoaëc hy sinh tính maïng, chöù khoâng bao giôø chòu vieát sai söï thaät. Duø
soáng trong hoaøn caûnh naøo, keå caû nghòch caûnh bò o eùp, nhaø vieát söû chaân chính
cuõng phaûi giöõ vöõng tieát thaùo cao quyù cuûa keû tröôïng phu, moät giaù trò nhaân vaên
cuûa moïi thôøi ñaïi. Cho duø khoa hoïc lòch söû phaùt trieån vaø tieán boä ñeán ñaâu, chaéc
haún cuõng khoâng theå thieáu moät phöông chaâm cô baûn laø “tröïc buùt” ñaày löông taâm
vaø traùch nhieäm. Moät ngöôøi muoán vieát ñöôïc moät taùc phaåm “tín söû” ñeå phaûn aùnh
söï thaät ñoâi khi phaûi traû moät giaù raát ñaét. Nhöng coù theá, hoï vaø ñöùa con tinh thaàn
cuûa hoï môùi coù giaù trò maõi vôùi thôøi gian.
Ñoïc haøng loaït tôø chieáu vaø tôø duï do caùc vua trieàu Nguyeãn ban haønh vaøo
theá kyû XIX lieân quan ñeán vieäc bieân soaïn caùc boä saùch lòch söû cuõng nhö ñòa chí
cuûa trieàu ñaïi, chuùng ta thaáy caùc vaên baûn aáy ñeàu toaùt leân moät tinh thaàn söû hoïc
nhö vöøa noùi.
Tinh thaàn aáy coøn ñöôïc theå hieän moät caùch cuï theå vaø sinh ñoäng qua vieäc “ñoái
duyeät” vaø “chaáp taáu” cuûa caùc “tröïc thaàn” ôû Noäi Caùc, roài qua ngoøi buùt cuûa caùc “söû
thaàn” ôû Quoác Söû Quaùn. Caùc söû thaàn tuy ñoùng vai troø giaùn tieáp nhöng quan troïng,
vì chính ngoøi buùt cuûa hoï seõ vieát leân nhöõng lôøi phaùn quyeát toái haäu. Hoï vieát vôùi
tö caùch laø ngöôøi ñöùng ra laøm troïng taøi giöõa töøng ñôøi vua vaø lòch söû muoân ñôøi.
Caùc taùc giaû cuûa nhöõng boä saùch Ñaïi Nam thöïc luïc chính bieân, Khaâm ñònh
Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä, Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä tuïc bieân ñaõ vieát
khaù nhieàu veà phöông thöùc laøm vieäc ñaëc bieät aáy ôû caáp cao nhaát trong guoàng maùy
haønh chính cuûa trieàu ñình nhaø Nguyeãn.
Ñieåm xuaát phaùt cuûa moät soá hoaït ñoäng lieân quan ñeán vaán ñeà ñang xeùt laø cô
cheá toå chöùc vaø caùch thöùc laøm vieäc haøng ngaøy cuûa caùc quan vieân thuoäc vaên phoøng
nhaø vua maø trong hôn 100 naêm ñöôïc goïi laø Noäi Caùc (1829-1933).
Döôùi thôøi Gia Long (1802-1819), vaên phoøng nhaø vua mang teân laø Thò Thö
Vieän “chuyeân traùch vieäc khôûi thaûo, phaân phaùt vaø coi giöõ caùc chieáu duï cuøng caùc
vaên thö”(2) ñeå veà sau trôû thaønh “chaâu baûn” duøng laøm tö lieäu maø vieát söû. Ñeán naêm
1829, vua Minh Maïng thieát laäp moät cô quan môùi mang teân laø Noäi Caùc, thay
theá cho Vaên Thö Phoøng coù töø ñaàu nieân ñaïi cuûa mình vaø Thò Thö Vieän tröôùc kia.
Noäi Caùc ñöôïc tieáp tuïc giao nhieäm vuï soaïn thaûo caùc chieáu, chæ, saéc, duï cho nhaø
246 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6-7 (104-105) . 2013

vua, vaø saép xeáp, chuyeån ñeä caùc phieán, taáu, bieåu, saùch töø moïi cô quan nhaø nöôùc
ôû kinh ñoâ vaø caùc tænh ñeä trình leân vua. Khi ñaët ra Noäi Caùc vôùi chöùc naêng quan
troïng cuûa noù, vua Minh Maïng ñaõ xem ñoù nhö boä thöù baûy sau Luïc Boä ñaõ coù saün
(Laïi, Hoä, Leã, Binh, Hình, Coâng). Noäi Caùc ñöôïc chia laøm 4 taøo ñeå laøm 4 coâng
vieäc khaùc nhau: Taøo Thöôïng Baûo, Taøo Kyù Chuù, Taøo Ñoà Thö, Taøo Bieåu Baï.(3)
Trong dòp vua Minh Maïng thay ñoåi cô cheá Vaên Thö Phoøng thaønh ra Noäi
Caùc, caùc trieàu thaàn ñaõ baøn vôùi nhau raèng vì nhaø vua phaûi baän roän vôùi quaù nhieàu
coâng vieäc, cho neân beân caïnh vua “phaûi coù ngöôøi chaàu haàu taû höõu, thaân maät
theo ñoøi, bôûi vì trò theå phaûi neân nhö theá. Nhöng trieàu ñình coù theå thoáng cuûa
trieàu ñình, ñaøi caùc [töùc laø Noäi Caùc vaø caùc tröïc thaàn] coù coâng vieäc cuûa ñaøi caùc.
ÔÛ khoaûng aáy laøm moät chính saùch gì, ra moät meänh leänh gì, thì phaûi cho trong
ngoaøi [töùc laø giöõa vua vaø Noäi Caùc cuøng caùc tröïc thaàn] phuø hôïp nhau... nhö theá
theå thoáng môùi roõ raøng maø chính trò môùi thaønh coâng ñöôïc”.(4)
Theá nghóa laø oâng vua khoâng phaûi muoán laøm gì thì laøm, maø coøn phaûi toân
troïng vaø giöõ gìn theå thoáng chung cuûa trieàu ñình. Moãi khi ban boá moät chính
saùch gì, giöõa vua vaø caùc ñình thaàn, nhaát laø caùc ñaïi thaàn ôû Noäi Caùc vaø caùc tröïc
thaàn, caàn phaûi trao ñoåi baøn baïc xem thöû coù neân khoâng ñaõ, chöù khoâng ñöôïc ñoäc
ñoaùn ñeå coù theå gaëp phaûi sai laàm. Giöõa vua vaø caùc quan chuyeân traùch coù ñi ñeán
choã nhaát trí vôùi nhau veà nhöõng vieäc caàn thieát phaûi laøm ñeå ñaït ñeán muïc tieâu ích
quoác lôïi daân, thì moïi chính söï môùi coù hy voïng thaønh coâng toát ñeïp.
Neáu oâng vua khoâng chòu nghe lôøi taáu nghò ñuùng ñaén cuûa caùc quan ñeå töï
cheá, thì quy thöùc cuûa trieàu ñình nhaø Nguyeãn coøn coù moät caùch khaùc nöõa ñeå cheá
taøi quyeàn löïc toái thöôïng cuûa vua. Caùch cheá taøi aáy ñöôïc baét ñaàu ôû coâng taùc “ñoái
duyeät” cuûa caùc “tröïc thaàn” taïi cô quan Noäi Caùc ñoái vôùi moïi phieán, taáu, duï, chæ,
vaø keát thuùc baèng caùc chaâu baûn ñöôïc löu tröõ laïi vaø seõ chuyeån ñeán Quoác Söû Quaùn
ñeå duøng laøm tö lieäu maø vieát söû.
Chæ tröø döôùi thôøi Baûo Ñaïi (1926-1945) laø Noäi Caùc ñöôïc thay theá baèng Ngöï
tieàn Vaên phoøng (truï sôû naèm gaàn beân traùi laàu Kieán Trung) sau ñôït caûi caùch haønh
chính vaøo naêm 1933, coøn töø thôøi Minh Maïng (1820-1940) ñeán thôøi Khaûi Ñònh
(1916-1925), cô quan laøm vieäc cuûa Noäi Caùc ñoùng taïi toøa nhaø Taû Vu ôû beân traùi
saân ñieän Caàn Chaùnh. Ñieän naøy laø nôi vua laøm vieäc haøng ngaøy, coù khi coøn laøm
vieäc vaøo ban ñeâm.
Thieát cheá toå chöùc haønh chính thôøi Minh Maïng aán ñònh raèng soá quan chöùc
cuûa Noäi Caùc ñöôïc chia laøm 2 haïng: ñöôøng quan (coøn goïi laø aán quan) vaø thuoäc
vieân. Haïng ñöôøng quan chæ coù 4 ñaïi thaàn, traät töø tam, töù phaåm trôû leân, goïi laø
“Caùc thaàn” (quan lôùn ôû Noäi Caùc). Haïng thuoäc vieân goàm 28 ngöôøi mang caùc haøm
Thò ñoäc, Thöøa chæ, Tu soaïn, Bieân tu, Kieåm thaûo... vôùi ngaïch traät töø nguõ phaåm
trôû xuoáng. Haïng thuoäc vieân luùc ñaàu coù 28 ngöôøi, qua naêm 1844 thôøi Thieäu Trò
taêng leân thaønh 34 ngöôøi.(5) Duø laø haïng ñöôøng quan hay haïng thuoäc vieân, hoï
cuõng thay nhau luaân phieân tuùc tröïc moãi ngöôøi moät ngaøy moät ñeâm taïi cô quan
Noäi Caùc.(6) Ñeán naêm 1889 vaøo ñaàu thôøi Thaønh Thaùi, soá thuoäc vieân öùng tröïc moãi
ngaøy laø 11 ngöôøi vaø coù theâm 6 ngöôøi thöøa phaùi.(7) Duø ôû vaøo haïng naøo, hoï cuõng
ñeàu phaûi giöõ bí maät noäi dung moïi vieäc laøm ôû ñaây.(8)
Ngay töø ñaàu, leä ñònh raèng moïi vaên thö giaáy tôø haønh chính töø döôùi ñeä trình
leân vua vaø töø vua ban xuoáng ñeàu phaûi thoâng qua söï xeùt duyeät vaøo ban ñeâm cuûa
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6-7 (104-105) . 2013 247

Ñieän Caàn Chaùnh - nôi laøm vieäc haøng ngaøy Taû Vu - nôi laøm vieäc
cuûa caùc vua trieàu Nguyeãn. AÛnh tö lieäu PTA. cuûa Noäi Caùc trieàu Nguyeãn. AÛnh PTA.
Noäi Caùc cuøng vôùi söï tham gia cuûa moät soá ñöôøng quan cuûa caùc boä, nha lieân quan
ñeán noäi dung coâng vieäc, vaø cuûa Vieän Ñoâ Saùt ñöôïc caét cöû haøng ñeâm vaøo laøm vieäc
taïi cô quan Noäi Caùc.
Baát cöù baûn taáu cuûa cô quan naøo cuõng phaûi gôûi ñeán Noäi Caùc 3 baûn, goàm
baûn chính (goïi laø baûn “giaùp”) vaø 2 baûn phoù (goïi laø baûn “aát”). Sau khi xem qua
noäi dung vaø hình thöùc maø thaáy ñuùng nguyeân taéc, nhaân vieân Noäi Caùc thaûo phieáu
“nghó” daùn keøm theo baûn chính (Leä naøy goïi laø “hoaøng nieâm”, vì phieáu nghó vieát
treân giaáy maøu vaøng). Hoï taäp trung nhieàu baûn chính laïi, ñaët vaøo hoäp goã sôn son
theáp vaøng, ñöa tôùi cöûa Taû Söông ôû beân traùi ñieän Caàn Chaùnh (gaàn saùt Taû Vu),
rung chuoâng baùo hieäu, roài giao cho “Trung söù” (töùc laø thaùi giaùm hoaëc thò veä)
chuyeån ñeä vaøo “phoøng pheâ” ôû ngoâi ñieän aáy ñeå vua “ngöï laõm”. Coøn 2 baûn phoù thì
giöõ laïi taïi Noäi Caùc.
Sau khi ñoïc xong töøng baûn taáu, vua coøn tham khaûo yù kieán coù tính caùch
tham möu cuûa Noäi Caùc treân phieáu nghó ñính keøm, vaø vieát yù kieán cuûa chính mình
leân treân baûn taáu. Ñoäng taùc naøy goïi laø “ngöï pheâ”. Vì lôøi pheâ cuûa vua baèng chöõ son,
ñöôïc vieát baèng möïc ñoû, cho neân goïi laø “chaâu buùt” hoaëc “chaâu pheâ”. Caùc phieán taáu
hoaëc taäp taáu (nhieàu tôø taáu), hoaëc baûn thaûo caùc chieáu duï do Noäi Caùc soaïn thaûo ñaõ
qua giai ñoaïn ngöï laõm vaø chaâu pheâ roài, thì ñeàu ñöôïc goïi laø chaâu baûn.
Sau khi pheâ xong, vua sai thaùi giaùm hoaëc thò veä ñem caùc baûn taáu hoaëc
chieáu duï xuoáng trao laïi cho Noäi Caùc. Caùc nhaân vieân ôû cô quan naøy laøm nhöõng
coâng vieäc bình thöôøng vaøo ban ngaøy, nhöng nhö ñaõ noùi, vaøo ban ñeâm thì moät
soá ñöôøng quan vaøo tröïc ñeå cuøng laøm coâng vieäc “ñoái duyeät” vôùi moät soá ñöôøng
quan cuûa caùc boä, nha vaø Vieän Ñoâ Saùt. Trong khi ñoù, caùc thuoäc vieân cuûa Noäi Caùc
duøng möïc xaï (maøu ñen) ñeå sao cheùp lôøi vua pheâ treân baûn chính vaøo 2 baûn phoù.
Sau khi cheùp vaø ñoùng daáu quan phoøng, Noäi Caùc gôûi moät baûn phoù ra cho
cô quan lieân quan thi haønh, vaø gôûi baûn phoù thöù hai ñeán Quoác Söû Quaùn ñeå laøm
söû lieäu, töùc laø tö lieäu duøng ñeå vieát söû. Baûn chính coøn ñöôïc goïi laø “hoàng baûn” (vì
coù chöõ vieát baèng möïc ñoû cuûa vua) thì giao cho Taøo Bieåu Baï(9) caát giöõ(10) ôû Ñoâng
Caùc, moät toøa nhaø hai taàng xaây naêm 1826 ôû ñaèng sau Taû Vu. Nhöng tröôùc khi
sao cheùp lôøi vua pheâ vaøo hai baûn phoù ñeå gôûi ñi 3 nôi ñoù, caùc Caùc thaàn, tröïc thaàn
thuoäc caùc boä vaø Vieän Ñoâ Saùt phaûi hoïp laïi töøng nhoùm, moãi nhoùm phaûi coù ñuû 3
248 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6-7 (104-105) . 2013

thaønh phaàn noùi treân ñeå thöïc hieän coâng vieäc “ñoái duyeät”, töùc laø cuøng raø soaùt laïi
laàn cuoái noäi dung caùc vaên baûn aáy tröôùc khi toáng ñaït ñeán caùc nôi thöøa haønh.(11)
Ñeán naêm 1861, vua Töï Ñöùc vaãn coøn daën kyõ: “Vieäc ñoái chieáu [töùc laø ñoái duyeät]
taát phaûi ñem taäp sôù saùch cuøng duï chæ nhaát nhaát duyeät kyõ töøng khoaûn moät, xem
coù hôïp hay khoâng, chôù neân boû qua”.(12)
Sau khi ñoái duyeät, caùc thaønh vieân cuûa moãi nhoùm ñeàu phaûi ghi roõ chöùc vuï
vaø hoï teân cuûa mình vaøo töøng vaên baûn.(13)

Tuy nhieân, khoâng phaûi taát caû moïi vaên baûn giaáy tôø ñeàu vaøo ra, leân xuoáng
moät caùch suoân seû. Trong soá caùc phieán taáu, chæ duï, coù baûn ñöôïc traû laïi ngay, coù
baûn vua giöõ laïi, goïi laø “löu trung”, ñeå xem xeùt theâm cho kyõ trong moät thôøi gian.
Nhaän ñöôïc caùc vaên baûn töø phoøng pheâ chuyeån xuoáng, thuoäc vieân Noäi Caùc
saép xeáp laïi thaønh töøng loaïi, ñaët saün taïi phoøng tröïc ñeå ñeán toái ñuùng giôø, caùc tröïc
thaàn vaøo ñoái duyeät. Phoøng tröïc cuõng ñöôïc boá trí ngay taïi Taû Vu. ÔÛ ñaây coù baøn
gheá ngoài laøm vieäc vaø göôøng chieáu chaên maøn daønh cho caùc tröïc thaàn nguû laïi, vì
coù khi coâng vieäc ñoái duyeät keùo daøi ñeán canh ba (nöûa ñeâm) môùi xong. Luùc ñoù, caùc
cöûa thaønh ñeàu ñaõ ñoùng.
Soá löôïng caùc tröïc thaàn nhieàu hay ít tuøy theo nhu caàu coâng vieäc cuûa töøng
thôøi ñieåm. Khi vaøo phoøng tröïc, caùc tröïc thaàn hoïp laïi thaønh töøng ban (nhoùm),
moãi ban hoäi ñuû 3 thaønh phaàn, goàm Noäi Caùc, boä (lieân quan ñeán vaán ñeà) vaø Vieän
Ñoâ Saùt (thaønh vieân thuoäc vieän naøy coøn ñöôïc goïi laø khoa ñaïo). Hoï cuøng nhau ñoái
duyeät taát caû caùc vaên baûn ñaõ ñöôïc “ngöï pheâ”.(14)
Sau khi laàn löôït ñoïc kyõ caùc vaên baûn, nhöõng thaønh vieân trong tröïc ban
neáu thaáy noäi dung cuûa vuï vieäc naøo ñoù chaúng coù ñieàu gì ñaùng quan ngaïi, thì hoï
cuøng kyù teân phía döôùi tôø cuoái cuûa töøng vaên baûn, vôùi nhöõng doøng chöõ ñaïi khaùi
nhö sau:
Tröïc thaàn phuïng ñoái duyeät:
- Boä thaàn (teân laø) ... (kyù teân)
- Noäi Caùc thaàn (teân laø) ... (kyù teân)
- Ñoâ Saùt thaàn (teân laø) ... (kyù teân).
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6-7 (104-105) . 2013 249

Nhöng, neáu coù söï baát ñoàng yù kieán giöõa caùc tröïc thaàn cuøng ban veà moät vuï
vieäc gì thì hoï phaûi thaûo luaän vôùi nhau vaø tra cöùu theâm ôû caùc taøi lieäu lieân quan.
Cuoái cuøng, thieåu soá phaûi phuïc tuøng ña soá (2 hôn 1). Caùc vaên baûn ñoái duyeät xong
thì ñöôïc traû laïi cho Noäi Caùc ñeå hoâm sau caùc thuoäc vieân cheùp lôøi “ngöï pheâ” vaøo
hai baûn phoù, roài gôûi ñi.
Tuy nhieân, ñieàu coù giaù trò ñaëc bieät vaø ñaùng löu yù nhaát ôû ñaây laø neáu coù moät
vò trong tröïc ban ñoái duyeät khoâng chòu phuïc tuøng yù kieán cuûa ña soá veà moät vuï
vieäc quan troïng naøo ñoù, thì cô cheá toå chöùc cuûa trieàu ñình cho pheùp vò aáy laøm
baûn “chaáp taáu” (coøn goïi laø baûn “phuùc taáu”) trình xin nhaø vua xeùt laïi vaán ñeà.
Vaøo naêm Minh Maïng thöù 18 (1837), trieàu ñình ñaõ ñöa ra moät ñònh leä cho Noäi
Caùc: “Phaøm vaâng chöõ vua pheâ ban xuoáng..., neáu coâng vieäc coù choã quan ngaïi thì
cho taâu laïi ngay”.(15) Trong baûn phuùc taáu naøy, ngoaøi nhöõng lyù do chính ñaùng
ñöôïc ñöa ra ñeå bieän minh khi caên cöù vaøo theå leä hieän haønh vaø taøi lieäu cuï theå,
vò tröïc thaàn coøn phaûi trình baøy yù kieán cuûa mình baèng lôøi vaên thoáng thieát cuûa
moät ngöôøi coù löông taâm, nhieät huyeát vaø traùch nhieäm, boäc baïch vôùi taát caû taám
loøng thaønh kính cuûa mình ñoái vôùi ñaáng quaân vöông, ñoái vôùi giang sôn toå quoác
vaø nhaát laø ñoái vôùi söï phaùn xeùt cuûa lòch söû traêm ngaøn naêm sau.
Phaàn lôùn caùc baûn chaáp taáu aáy ñeàu ñöôïc nhaø vua xem xeùt kyõ löôõng vaø cho
pheùp tröïc ban söûa chöõa laïi nhöõng lôøi ñaõ ngöï pheâ. Nhöng cuõng coù moät soá baûn
chaáp taáu khoâng ñöôïc nhaø vua chuaån y. Nhö vaäy, Noäi Caùc vaãn phaûi cheùp lôøi ngöï
pheâ cuõ vaøo hai baûn phoù ñeå gôûi ñi thi haønh. Nhöng coù ñieàu hay laø caùc baûn chaáp
taáu aáy khoâng bò vöùt vaøo soït raùc hoaëc thuû tieâu ñi, maø laïi ñöôïc ñính keøm vaøo baûn
chính cuûa moãi vuï vieäc, vaø giao cho Taøo Bieåu Baï löu tröõ taïi Ñoâng Caùc.
Sau khi moät ñôøi vua vöøa chaám döùt, trieàu ñình phaûi chuyeån ñeán Quoác Söû
Quaùn taát caû baûn chính cuûa caùc phieán, taáu, duï, chæ noùi treân, cuøng taát caû caùc baûn
chaáp taáu maø vò vua vöøa quaù coá ñaõ töøng “löu trung” hoaëc baùc boû luùc sinh thôøi
ñöôïc quy trí taïi Ñoâng Caùc.
“Söû quaùn nhaát ñònh vaø coù boån phaän seõ caên cöù vaøo caùc baûn vaên aáy ñeå
nghieân cöùu vaø ñoái chieáu vaøo ñoù maø laøm ra nhöõng baûn Thöïc luïc cho moãi traøo vua.
Vaø sau naøy ngöôøi ta seõ duøng taøi lieäu aáy maø vieát neân lòch söû. Bao nhieâu ñieàu hay
dôû laâu nay ñöôïc che giaáu vì uy quyeàn, vì xa thaúm khoâng ai thaáy ñeàu ñöôïc phôi
baøy tröôùc dö luaän, tha hoà cho moïi ngöôøi ñöa lôøi phaåm bình pheâ phaùn. Nhö theá
laø: “Löu phöông thieân taûi, löu xuù vaïn nieân (Danh thôm muoân ñôøi nhôù, tieáng xaáu
maõi maõi coøn)”.(16)
Thöû hoûi neáu khoâng coù bieän phaùp cheá taøi giaùn tieáp ñoái vôùi quyeàn löïc ñoäc
ñoaùn cuûa caùc vò vua thoâng qua quy trình Ñoâng Caùc - ñoái duyeät - chaáp taáu - chaâu
baûn - Quoác Söû Quaùn, thì laøm sao chuùng ta ñoïc ñöôïc nhöõng lôøi pheâ bình thaúng
thaén vaø nhöõng lôøi traùch moùc thoáng thieát cuûa quan Tuaàn phuû Thaân Vaên Nhieáp
ñoái vôùi loái soáng xa hoa laõng phí cuûa vua Töï Ñöùc khi nöôùc nhaø ñang coøn bò xaâm
löôïc vaø daân chuùng ñang soáng trong caûnh laàm than. Chính nhôø coù chaâu baûn maø
Quoác Söû Quaùn ñaõ töôøng thuaät raát roõ nhöõng lôøi phaûn bieän ñaày löông taâm vaø
traùch nhieäm cuûa vò quan cöông tröïc vaø thanh lieâm aáy trong saùch Ñaïi Nam thöïc
luïc,(17) vaø Ñaïi Nam lieät truyeän.(18) Sau khi nhaän ñöôïc nhöõng lôøi chæ trích gay
gaét nhöng chính ñaùng cuûa Thaân Vaên Nhieáp vaøo naêm 1852 vaø nhaát laø vaøo naêm
250 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6-7 (104-105) . 2013

1868, vua Töï Ñöùc nhö ñöôïc thöùc tænh vaø noùi raèng: “Lôøi ngöôi thoáng traùch, ñeàu
laø loãi cuûa traãm...”.(19)
Bieän phaùp phaûn bieän vaø cheá taøi thoâng qua quy trình treân ñaõ toû ra thaønh
coâng phaàn naøo. Chính vua Töï Ñöùc cuõng ñaõ phaûi neå nang giôùi söû gia vaø coù thaùi
ñoä e deø tröôùc ngoøi buùt cuûa hoï. Chuùng ta coù theå thaáy thaùi ñoä toân troïng lòch söû
cuûa nhaø vua trong ñoaïn cuoái cuûa baøi Khieâm Cung kyù daøi gaàn 5.000 chöõ ñöôïc
khaéc vaøo bia ñaù döïng taïi Khieâm Laêng. Sau phaàn kieåm ñieåm laïi ñôøi mình, nhaø
vua noùi raèng ñieàu mình boäc baïch ôû ñaây ñuùng hay sai, hay hoaëc dôû, coøn tuøy ôû
“söû buùt”, töùc laø ngoøi buùt cuûa caùc söû thaàn ôû Quoác Söû Quaùn vaø caùc söû gia haäu theá.
Nhaø vua vieát nhö sau: “Nay ta cheùp söï thaät, ñeàu laø nhöõng vieäc chæ moät mình
ta bieát maø moïi ngöôøi khoâng ñöôïc bieát, ñeå goïi laø baøy toû chí ta vôùi thieân haï. Coøn
nhöõng coâng vieäc maø ta ñaõ laøm hay hoaëc dôû theá naøo thì coù ngoøi buùt cuûa caùc nhaø
vieát söû, ta chaúng noùi theâm thöøa”.(20)
Ngaøy nay, nhìn laïi chaâu baûn trieàu Nguyeãn treân quan ñieåm söû hoïc, chuùng
ta thaáy loaïi tö lieäu goác naøy ñaõ ñöôïc thöïc hieän moät caùch baøi baûn theo moät
phöông thöùc laøm vieäc chaët cheõ, coù söï lieân ñôùi chòu traùch nhieäm giöõa vua vôùi caùc
tröïc thaàn ôû Noäi Caùc cuõng nhö vôùi caùc söû thaàn ôû Quoác Söû Quaùn. Chính phöông
thöùc laøm vieäc nghieâm caån cuûa vaên phoøng caùc vua trieàu Nguyeãn ñaõ taïo ra ñöôïc
söï khaû tín trong noäi dung caùc chaâu baûn, cho neân, trong ngoùt 125 naêm (1821-
1945), caùc theá heä söû thaàn ôû Quoác Söû Quaùn ñaõ caên cöù vaøo ñoù ñeå bieân soaïn lòch
söû vaø ñòa chí cuûa trieàu ñaïi. Nhaän chaân ñöôïc giaù trò cuûa caùc coâng trình do Quoác
Söû Quaùn bieân soaïn vaø aán haønh, Ñoâng Döông vaên khoá cuûa Nhaät Baûn ñaõ in laïi
hoaëc in môùi moät soá boä saùch cuûa Quoác Söû Quaùn Hueá, nhö Ñaïi Nam thöïc luïc, Ñaïi
Nam lieät truyeän, Ñaïi Nam nhaát thoáng chí, Ñoàng Khaùnh ñòa dö chí... ñeå phaùt
haønh khaép nôi treân theá giôùi, vôùi nhöõng lôøi giôùi thieäu traân troïng vaø khaùch quan.
Nhö vaäy, coù theå noùi chaâu baûn trieàu Nguyeãn, vôùi tính xaùc thöïc vaø möùc ñoä
ñaùng tin caäy raát cao cuûa noù, ñaõ trôû thaønh moät di saûn vaên hoùa mang ñaäm giaù trò
hoïc thuaät cuûa nöôùc nhaø. Vaø, neáu ñònh nghóa vaên hieán laø saùch vôû vaø ngöôøi hieàn
cuûa moät thôøi ñaõ qua, thì chaâu baûn trieàu Nguyeãn xöùng ñaùng laø moät boä phaän toå
thaønh cuûa neàn vaên hieán Vieät Nam.
PTA
CHUÙ THÍCH
(1) Caùc hoïc giaû töøng quan taâm nghieân cöùu veà chaâu baûn trieàu Nguyeãn, nhö coá GS Traàn Kinh
Hoøa, GS Nguyeãn Theá Anh, coá GS Philippe Langlet, GS Phan Huy Leâ...
(2) Traàn Kinh Hoøa, “Giôùi thieäu veà chaâu baûn trieàu Nguyeãn”, Muïc luïc chaâu baûn trieàu Nguyeãn, taäp
thöù I, trieàu Gia Long, Vieän Ñaïi hoïc Hueá xuaát baûn, 1960, tr. IX.
(3) Noäi Caùc trieàu Nguyeãn, Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä (Hoäi ñieån), baûn dòch cuûa Vieän Söû
hoïc, Nxb Thuaän Hoùa, Hueá, 1993, taäp 14, tr. 16-17.
(4) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam thöïc luïc (Thöïc luïc), baûn dòch cuûa Vieän Söû hoïc, taäp IX,
Nxb Khoa hoïc, Haø Noäi, 1964, tr. 350.
(5) Hoäi ñieån, taäp 14, tr. 18-19.
(6) Hoäi ñieån, taäp 14, tr. 23.
(7) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä tuïc bieân (Hoäi ñieån tuïc bieân),
baûn dòch cuûa Vieän Söû hoïc, taäp 10, Nxb Thuaän Hoùa, Hueá, 2012, tr. 32.
(8) Thöïc luïc, taäp IX, tr. 352.
(9) Taøo Bieåu Baï thôøi Minh Maïng ñöôïc ñoåi teân thaønh Sôû Baûn Chöông vaøo thôøi Thieäu Trò.
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 6-7 (104-105) . 2013 251

(10) Hoäi ñieån, taäp 14, tr. 21.
(11) Hoäi ñieån, taäp 14, tr. 56-57.
(12) Hoäi ñieån tuïc bieân, taäp 10, tr. 24. ÔÛ meänh ñeà cuoái cuûa caâu naøy, nguyeân vaên chöõ Haùn duøng töø
“baát khaû löôïc quaù”, ñaùng leõ phaûi dòch laø “khoâng ñöôïc xeùt duyeät moät caùch qua loa”.
(13) Traàn Kinh Hoøa, baøi ñaõ daãn, tr. XII-XV.
(14) Hình thöùc “ngöï pheâ” coù nhöõng daïng khaùc nhau: chaâu pheâ, chaâu ñieåm, chaâu khuyeân, chaâu
maït, chaâu caûi.
(15) Hoäi ñieån, taäp 14, tr. 56.
(16) Öu Sôn, “Hoài kyù vaøi maåu chuyeän xöa veà coá ñoâ Hueá”, ñaëc san AÙi höõu Quoác Hoïc: Quoác Hoïc vaø
coá ñoâ, Hueá, 1971, tr. 116-119. Xem theâm Traàn Kinh Hoøa, baøi ñaõ daãn, tr. XVI.
(17) Thöïc luïc, taäp XXVII, tr. 350-351, taäp XXXI, tr. 244-246.
(18) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam lieät truyeän, baûn dòch cuûa Vieän Söû hoïc, Nxb Thuaän
Hoùa, Hueá, 1993, taäp 4, tr. 84-85.
(19) Ñaïi Nam lieät truyeän, taäp 4, tr. 85.
(20) Xem nguyeân vaên chöõ Haùn vaø baûn dòch Khieâm Cung kyù ôû taïp chí Ñaïi hoïc (Hueá), soá 30, 1962,
do hoïc giaû Böûu Keá ghi cheùp, dòch nghóa vaø chuù thích, tr. 910-952. Xem theâm baûn dòch cuûa
Vieän Söû hoïc ôû boä Thöïc luïc, taäp XXXI, tr. 150-165.
TOÙM TAÉT
Chaâu baûn trieàu Nguyeãn laø tö lieäu goác maø caùc söû thaàn cuûa trieàu ñaïi ñaõ duøng laøm caên cöù ñeå
bieân soaïn khaù nhieàu boä saùch lòch söû vaø ñòa chí ñoà soä chöa bao giôø coù trong caùc trieàu ñaïi tröôùc ñoù
taïi Vieät Nam. Vaán ñeà ñaët ra laø loaïi tö lieäu baäc moät aáy coù ñaùng tin caäy hay khoâng, vaø söï khaû tín cuûa
noù ñöôïc ñaët ra ôû möùc ñoä naøo?
Baøi vieát nhaèm tìm hieåu veà phöông thöùc xöû lyù caùc vaên baûn haønh chính cuûa trieàu ñình nhaø
Nguyeãn, giöõa nhaø vua vaø caùc quan chöùc thuoäc Noäi Caùc, Luïc Boä, Vieän Ñoâ Saùt vaø Quoác Söû Quaùn
maø saûn phaåm cuûa noù chính laø chaâu baûn vaø caùc vaên baûn lieân quan. Öu ñieåm cuûa phöông thöùc giaûi
quyeát naøy laø coù söï phaûn bieän vaø cheá taøi ñoái vôùi quyeàn löïc toái thöôïng cuûa nhaø vua khi ban haønh
caùc quyeát ñònh lieân quan ñeán quoác keá daân sinh.
Ngaøy nay, nhìn laïi chaâu baûn trieàu Nguyeãn treân quan ñieåm söû hoïc, chuùng ta thaáy loaïi tö lieäu
goác naøy ñaõ ñöôïc thöïc hieän moät caùch baøi baûn theo moät phöông thöùc laøm vieäc chaët cheõ, coù söï lieân
ñôùi chòu traùch nhieäm giöõa nhaø vua vôùi caùc ñaïi thaàn ôû Noäi Caùc cuõng nhö vôùi caùc söû thaàn ôû Quoác
Söû Quaùn. Vì vaäy, coù theå noùi chaâu baûn trieàu Nguyeãn, vôùi tính xaùc thöïc vaø möùc ñoä khaû tín raát cao
cuûa noù, ñaõ trôû thaønh moät di saûn vaên hoùa mang ñaäm giaù trò hoïc thuaät cuûa nöôùc nhaø.
ABSTRACT
LEARNING ABOUT THE CREDIBILITY OF OFFICIAL DOCUMENTS OF THE NGUYEÃN
DYNASTY THROUGH WORKING METHOD OF THE OFFICES OF THE EMPERORS
Official documents of the Nguyeãn Dynasty are the source material for the historians of
the dynasty to compile a larger quantity of history and geography books than ever before. The
problem is whether this kind of source material is credible or not, and to what extent its credibility
is confirmed.
The article is aimed at the method of handling administrative documents of the Nguyeãn
Dynasty, between the kings and the officials of the Supreme Council, Six Ministries, Supreme
procuracy and the National Historiographe’s Office whose product was official documents and
related documents. The advantage of this method is the criticism and sanctions of the king’s
ultimate power when decisions related to national welfare and the people’s livelihood were issued.
Today, in historical perspective, we see that this kind of source material was methodically
conducted with the mutual responsibility between the king and high-ranking mandarins of the
Supreme Council as well as historians in the National Historiographer’s Office. So, it can be said
that official documents of the Nguyeãn Dynasty, with their high level authenticity and credibility,
have become a cultural heritage containing academic values of our country.

Related Interests