You are on page 1of 15

Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87).

2011 121

COÅ VAÄT VIEÄT NAM

MOÄT SOÁ PHAÙP BAÛO THÔØI CHUÙA NGUYEÃN PHUÙC CHU
HIEÄN COØN LÖU GIÖÕ TAÏI 3 NGOÂI CHUØA ÔÛ HUEÁ
Phan Thuận An*
Coù moät thôøi Hueá chaúng nhöõng laø ñaát Thaàn kinh maø coøn laø ñaát Thieàn
kinh cuûa Vieät Nam. Ngaøy nay, Thaàn kinh ñaõ trôû thaønh coá ñoâ, nhöng Thieàn
kinh thì haàu nhö vaãn coøn toàn taïi. Theo moät thoáng keâ vaøo naêm 2007, toaøn tænh
Thöøa Thieân Hueá coù 215 töï vieän, tònh xaù, tònh thaát vaø 321 nieäm Phaät ñöôøng.(1)
Döôùi thôøi caùc vua chuùa nhaø Nguyeãn keùo daøi gaàn 400 naêm (1558-1945),
Phuù Xuaân-Hueá coøn ñoùng vai troø trung chuyeån ñeå daân toäc Vieät Nam phaùt
trieån vaøo phía nam cuûa xöù Ñaøng Trong treân moïi laõnh vöïc, bao goàm caû laõnh
thoå laãn Phaät giaùo. Veà laõnh thoå, chuùa Nguyeãn Phuùc Chu (1691-1725) laø moät
nhaân vaät coù coâng ñaàu trong vieäc môû mang bôø coõi ôû Nam Boä. Veà Phaät giaùo,
vò chuùa Nguyeãn naøy cuõng ñaõ thöïc hieän ñöôïc khoâng ít coâng tích coù giaù trò ñeå
ñôøi, ñaëc bieät nhaát laø taïi thuû phuû cuûa xöù Ñaøng Trong.
Tuy thôøi gian ñaõ traûi qua ngoùt ba theá kyû, nhöng maõi ñeán ngaøy nay, coá
ñoâ Hueá vaãn coøn baûo löu ñöôïc moät soá vaên vaät quyù baùu töø thôøi vò chuùa Nguyeãn
aáy ñeå laïi. Nhöõng vaên vaät aáy ñeàu coù lieân quan ñeán ñaïo Phaät, cho neân, coù theå
xem ñoù laø caùc phaùp khí hoaëc phaùp baûo neáu khoâng noùi laø quoác baûo.
Chuùng toâi coù may maén tieáp caän ñöôïc vôùi caùc vaên vaät naøy, cho neân, xin
giôùi thieäu ôû ñaây ñeå goùp phaàn vinh danh vò chuùa Nguyeãn ñaõ coù coâng lao trong
vieäc xieån döông ñaïo phaùp.
Qua tìm hieåu treân thöïc ñòa, chuùng toâi bieát ñöôïc hieän coøn ít nhaát laø 8
vaên vaät thôøi Minh Vöông Nguyeãn Phuùc Chu ñang ñöôïc traân taøng taïi 3 ngoâi
chuøa coå ôû Hueá. Taùm vaên vaät bao goàm 1 chuoâng ñoàng, 1 bia ñaù, 2 hoaønh phi,
2 caëp ñoái lieãn, 1 bình baùt vaø 1 böùc chaân dung. Ba ngoâi chuøa vöøa neâu laø chuøa
Thieân Muï, chuøa Quoác AÂn vaø chuøa Truùc Laâm.
Sau ñaây, chuùng toâi xin laàn löôït giôùi thieäu töøng vaên vaät ôû moãi chuøa.
I. Caùc phaùp baûo ôû chuøa Thieân Muï
Chuøa Thieân Muï ñaõ gaén lieàn vôùi ñôøi soáng taâm linh cuûa doøng hoï Nguyeãn
töø vò chuùa ñaàu tieân cho ñeán vò vua cuoái cuøng, ñaëc bieät nhaát laø chuùa Nguyeãn
Phuùc Chu vaø vua Thieäu Trò (1841-1847).
Chuøa ñöôïc xaây döïng chính thöùc vaøo naêm 1601 döôùi thôøi chuùa Nguyeãn
Hoaøng, nhöng phaûi ñôïi ñeán thôøi cuûa vò chuùa thöù 6, noù môùi ñöôïc naâng caáp,

* Thaønh phoá Hueá.
122 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011

môû mang vaø kieán thieát moät caùch quy moâ. Ngoaøi vieäc sai ngöôøi qua Quaûng
Ñoâng môøi Hoøa thöôïng Thích Ñaïi Saùn veà truyeàn giôùi cho mình vaø nhieàu Phaät
töû khaùc, chuùa Nguyeãn Phuùc Chu coøn cho xaây theâm haøng chuïc coâng trình
kieán truùc môùi vaø ñuùc chuoâng ñoàng, döïng bia ñaù ôû chuøa naøy.(2)
Trong phaïm vi chuøa hieän nay, coøn toàn taïi 3 phaùp baûo coù nieân ñaïi thôøi
vò chuùa aáy: 1 chuoâng ñoàng, 1 bia ñaù vaø 1 böùc hoaønh phi baèng goã.
1. Quaû chuoâng ñoàng
Thöôøng goïi laø Ñaïi hoàng chung, quaû
chuoâng ñöôïc treo treân moät caùi giaù raát
kieân coá trong moät ngoâi nhaø xaây baèng
gaïch vôùi maët baèng hình luïc giaùc thaät
vöõng chaéc. Veà loaïi chuoâng treo, ñaây laø
quaû chuoâng lôùn nhaát ôû Vieät Nam döôùi
thôøi quaân chuû. Ñöôïc ñuùc vaøo naêm 1710,
chuoâng cao 2,50m, ñöôøng kính mieäng
1,34m, naëng khoaûng 2.052 kg.(3) Ngoaïi
tröø phaàn ñaàu chuoâng thu nhoû vaø phaàn
mieäng chuoâng loe ra, phaàn thaân chuoâng
ñöôïc ñuùc theo daïng truï troøn vôùi ñöôøng
kính 1,20m. Töø quai ñeán mieäng ñeàu trang
trí nhöõng hình aûnh, vaên töï cuøng hoa vaên
raát phong phuù vaø ña daïng baèng caùch ñuùc
chìm hoaëc ñuùc noåi. Maät ñoä trang trí ôû ñaây
raát cao. Quai chuoâng laø hình 2 con maõng
xaø maët nhìn ra hai höôùng ngöôïc chieàu
Ñaïi hoàng chung ôû chuøa Thieân Muï. nhau, thaân noái lieàn vôùi nhau vaø hôi cong
leân ñeå tieän treo chuoâng leân giaù.
Ñaàu chuoâng laø nhöõng daûi hoa vaên chaám troøn, caønh laù caùch ñieäu vaø 4
caëp roàng phuïng ôû trong tö theá ñang bay.
Thaân chuoâng ñöôïc chia laøm nhieàu daûi roäng heïp khaùc nhau, tính töø
treân xuoáng:
Treân heát laø 8 chöõ thoï vieát theo daïng chöõ “leä” vôùi nhöõng neùt coù phaàn
khaùc nhau ñoâi chuùt.
Caùch ñoù moät daûi heïp hoài vaên lieân hoaøn laø daûi roäng nhaát treân chuoâng
duøng ñeå trang trí minh vaên (chöõ khaéc treân chuoâng).
Tieáp ñoù, döôùi daûi ñuùc noåi 4 vuù chuoâng hình maët trôøi troøn coù nhöõng ngoïn
löûa toùe ra hai beân laø daûi trang trí hình “baùt quaùi” vaø daûi trang trí hình “baùt
baûo”. Cuoái cuøng, ôû mieäng chuoâng laø daûi trang trí hoa vaên thuûy ba vôùi nhöõng
ngoïn soùng vaø laøn nöôùc nhaáp nhoâ.
Veà chieàu doïc, thaân chuoâng ñöôïc chia thaønh 4 phaàn baèng nhau vaø phaàn
naøy caùch phaàn kia baèng 5 ñöôøng keû thaúng ñöùng chaïy song song ôû beân treân
caùc vuù chuoâng.
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011 123

Rieâng veà phaàn minh vaên, ôû chính giöõa 4 maët coù 4 doøng chöõ lôùn, tính
töø phaûi qua traùi laø:
- 法輪常轉 Phaùp luaân thöôøng chuyeån: Ñaïo Phaät ñöôïc truyeàn baù khaép nôi.
- 皇圖鞏固 Hoaøng ñoà cuûng coá: Cô ñoà nhaø Nguyeãn beàn vöõng maõi.
- 帝道遐昌 Ñeá ñaïo haø xöông: Chính saùch toát ñeïp cuûa vua ñöôïc thi haønh
ôû khaép nôi.
- 佛日增輝 Phaät nhaät taêng huy: Ñaïo Phaät ngaøy caøng saùng ngôøi.
Döôùi ñaây laø nhöõng doøng chöõ nhoû ñöôïc khaéc treân 4 maët chuoâng, cuõng
tính töø phaûi qua traùi (xin taïm chia moãi maët ra laøm 2 phaàn a vaø b):
Maët 1:
a. 惟願風調雨順國泰民安法界眾生同圓種智 Duy nguyeän: phong ñieàu vuõ
thuaän, quoác thaùi daân an, phaùp giôùi chuùng sinh, ñoàng vieân chuûng trí: Xin caàu
nguyeän cho möa thuaän gioù hoøa, nöôùc thònh daân yeân, moïi chuùng sinh trong
phaùp giôùi ñeàu ñöôïc veïn toaøn trí tueä.
b. 永盛六年歲次庚寅四月佛誕日敬造 Vónh Thònh luïc nieân, tueá thöù Canh
Daàn, töù nguyeät, Phaät ñaûn nhaät kính taïo: Kính taïo chuoâng vaøo ngaøy Phaät
ñaûn, thaùng tö naêm Canh Daàn, naêm Vónh Thònh thöù 6 [töùc laø naêm 1710].
Maët 2:
a. 願此鍾聲超法界鐵圍幽暗悉皆聞 Nguyeän thöû chung thanh sieâu phaùp
giôùi, thieát vi u aùm taát giai vaên: Caàu nguyeän tieáng chuoâng naøy vöôït ñi khaép
phaùp giôùi, trong voøng tuø haõm ôû nôi taêm toái ñeàu ñöôïc nghe.
b. 聞塵清淨證圓通一切眾生成正覺 Vaên traàn thanh tònh chöùng vieân thoâng.
Nhaát thieát chuùng sinh thaønh chính giaùc: Nghe tieáng chuoâng naøy thì röûa
saïch buïi ñôøi vaø ñöôïc sieâu thoaùt. Taát caû chuùng sinh ñeàu ñöôïc giaùc ngoä.
Maët 3 (a + b):
聞鍾聲煩惱輕智慧長菩提生離地獄出火坑願成佛度眾生案伽囉帝耶娑婆訶 Vaên
chung thanh, phieàn naõo khinh. Trí tueä tröôûng, boà ñeà sinh. Ly ñòa nguïc, xuaát
hoûa khanh. Nguyeän thaønh Phaät, ñoä chuùng sinh. AÙn giaø ra ñeá da ta baø ha:
Nghe tieáng chuoâng, phieàn naõo nheï ñi. Trí tueä taêng tröôûng, ñöôïc giaùc ngoä
theâm. Xa lìa ñòa nguïc, thoaùt khoûi haàm löûa. Caàu mong thaønh Phaät ñeå cöùu ñoä
chuùng sinh (“AÙn giaø ra ñeá da ta baø ha” laø moät caâu thuoäc loaïi Maät giaùo trong
kinh Phaät, chæ duøng ñeå trì chuù, khoâng caét nghóa ñöôïc).
Maët 4 (a + b):
大越國主阮福周嗣洞上正宗三十代法名興龍鑄造洪鍾重三千二百捌拾伍觔入于
御建天姥禪寺永遠供奉三寶 Ñaïi Vieät quoác chuùa Nguyeãn Phuùc Chu töï Ñoäng
Thöôïng chính toâng tam thaäp ñaïi, phaùp danh Höng Long, chuù taïo hoàng
chung (troïng tam thieân nhò baùch baùt thaäp nguõ caân) nhaäp vu ngöï kieán Thieân
Muï thieàn töï, vónh vieãn cung phuïng Tam baûo: Chuùa nöôùc Ñaïi Vieät Nguyeãn
124 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011

Phuùc Chu, noái doøng Taøo Ñoäng chính toâng, ñôøi thöù 30, phaùp danh laø Höng
Long, ñuùc quaû chuoâng lôùn naøy (naëng 3285 caân) an trí ôû chuøa Thieân Muï ñeå
maõi maõi cung phuïng Tam baûo.(4)
Ñaïi hoàng chung chuøa Thieân Muï coù leõ laø quaû chuoâng ñöôïc ñuùc sôùm nhaát
ôû Ñaøng Trong. Ñöôïc taïo taùc caùch ñaây hôn 3 theá kyû, noù ñaõ do nhöõng ngöôøi
thôï gioûi thuoäc Chuù Töôïng Ty cuûa thôøi caùc chuùa Nguyeãn ñuùc.(5) Ñaây laø moät taùc
phaåm baèng ñoàng thuoäc loaïi thuû coâng myõ ngheä truyeàn thoáng xuaát saéc nhaát
trong lòch söû ngheä thuaät ñuùc ñoàng cuûa Vieät Nam.
Ngoaøi hình thöùc ñeïp, khi “thænh” chuoâng, aâm thanh cuûa noù coøn trong
treûo, vang xa vaø ngaân daøi treân maët nöôùc soâng Höông. Töø xöa, tieáng chuoâng
chuøa naøy ñaõ thaám saâu vaøo taâm hoàn ngöôøi daân xöù Hueá qua caâu ca dao noåi
tieáng maø nhieàu ngöôøi ñaõ töøng nghe:
Gioù ñöa caønh truùc la ñaø,
Tieáng chuoâng Thieân Muï, canh gaø Thoï Xöông.
Thaät thuù vò vaø caûm khaùi khi thaû thuyeàn treân soâng Höông trong ñeâm heø
traêng saùng ñeå ñöôïc nghe tieáng gaø gaùy giöõa canh khuya treân ñoài Thoï Xöông
beân phía ñoái ngaïn vaø nghe tieáng chuoâng voïng laïi töø phía ngoâi chuøa. Trong
khoâng gian thô moäng ñoù, thôøi gian nhö ngöøng laïi vaø con ngöôøi baát giaùc caûm
nhaän ñöôïc muøi thieàn.
Nhieàu tao nhaân maëc khaùch ñaõ ghi laïi caûm xuùc khi ñöùng tröôùc khung
caûnh höõu tình vaø thöôûng thöùc ñöôïc aâm thanh huyeàn dieäu aáy. Theo nhaø
nghieân cöùu Traàn Ñình Sôn, chính chuùa Nguyeãn Phuùc Chu cuõng ñaõ caûm taùc
baøi thô “Thieân Muï hieåu chung 天姥曉鍾” töøng ñöôïc ghi cheùp vaø minh hoïa noäi
dung treân moät toâ söù maø ñeán ngaøy nay, oâng coù cô duyeân coøn löu giöõ ñöôïc. ÔÛ
ñaây, chuùng toâi chæ xin cheùp laïi baûn dòch thô raát thanh thoaùt cuûa chính chuû
sôû höõu moùn coå vaät quyù giaù aáy:
Chuoâng sôùm Thieân Muï
Bieâng bieác phöông trôøi buoåi raïng ñoâng,
Traêm hoa öûng naéng saéc höông noàng.
Vaúng nghe, soùng daäy chuoâng chuøa ñieåm,
Gheù maét, maây phoâ nguyeät beán loàng.
Rieâng tôù, tình suoâng veà thaêm thaúm,
Maáy ai, caûnh moäng tôùi thong dong.
Mang mang dö vaän töøng khoâng toûa,
Kinh Phaïn hoài chuoâng sôùm quyeän loøng.(6)
Ñeán giöõa theá kyû XIX, vua Thieäu Trò cuõng ñaõ caûm höùng khi nghe tieáng
chuoâng aáy vaø ñaõ ngöï cheá baøi “Thieân Muï chung thanh 天姥鍾聲” ñöôïc khaéc
vaøo bia ñaù döïng taïi chuøa, nay vaãn coøn ñoïc roõ. Sau ñaây laø moät trong nhöõng
baûn dòch coù giaù trò cuûa baøi thô aáy:
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011 125

Tieáng chuoâng Thieân Muï
Beân soâng chuøa coå traán non tieân,
Loàng loäng traêng soi raïng caûnh thieàn.
Traêm taùm hoàng thanh tieâu oaùn keát,
Ba ngaøn theá giôùi tænh phaøm duyeân.
Kinh tröa caûm thaáu u minh khoå,
Keä sôùm cho hay vò ñaïo huyeàn.
Daáu Phaät coâng vua truyeàn khaép coõi,
Nhôn laønh quaû phöôùc traûi ngoaøi bieân.(7)
Vôùi caùc giaù trò cao veà vaên hoùa vaø ngheä thuaät, Ñaïi hoàng chung chuøa
Thieân Muï duø ñaõ traûi qua bao noãi thaêng traàm cuûa lòch söû vaø cuûa ñaïo phaùp,
nhöng vaãn coøn ñoù y nguyeân. Thaät laø moät vaên vaät quyù baùu cuûa Phaät giaùo noùi
rieâng vaø cuûa daân toäc noùi chung.
2. Taám bia ñaù (vôùi baøi vaên nhan ñeà “Ngöï kieán Thieân Muï töï”)
ÔÛ phía tröôùc khuoân vieân chuøa Thieân Muï
hieän coù ñeán 5 taám bia ñaù ñöôïc taïo döïng
döôùi thôøi caùc vua chuùa nhaø Nguyeãn, tính
theo thöù töï thôøi gian laø: 1 bia döïng naêm
1715 thôøi chuùa Nguyeãn Phuùc Chu, 2 bia
döïng naêm 1846 thôøi vua Thieäu Trò, 1 bia
naêm 1899 thôøi vua Thaønh Thaùi vaø 1 bia
naêm 1920 thôøi vua Khaûi Ñònh. Trong soá
ñoù, taám bia thôøi chuùa Nguyeãn Phuùc Chu
vôùi baøi vaên nhan ñeà “Ngöï kieán Thieân Muï
töï” laø taám bia xöa nhaát, lôùn nhaát vaø cuõng
coù giaù trò nhaát veà hình thöùc laãn noäi dung.
Taám bia ñöôïc che trong moät ngoâi nhaø
coù maët baèng hình luïc giaùc naèm ñoái xöùng
vôùi nhaø luïc giaùc che Ñaïi hoàng chung qua
chaân thaùp Phöôùc Duyeân, vaø caû hai ñeàu
quay maët vaøo truïc chính cuûa toång theå
kieán truùc ngoâi chuøa.
Bia ñöôïc döïng treân löng moät con ruøa.
Ruøa naèm treân maët moät caùi beä ñöôïc caáu
Bia döïng naêm 1715 thôøi chuùa Nguyeãn Phuùc taïo lieàn nhau (nguyeân khoái). Rieâng taám
Chu, vôùi baøi vaên “Ngöï kieán Thieân Muï töï”.
bia ñöôïc chia laøm hai phaàn: ñaàu bia vaø
thaân bia. Taát caû ñeàu laøm baèng caåm thaïch. Ñaàu bia, con ruøa vaø caùi beä laø caåm
thaïch maøu traéng. Thaân bia ñöôïc laøm töø caåm thaïch maøu xaùm tro. Bia cao
2,58m, roäng 1,25m, daøy 0,24m. Con ruøa daøi 2,20m, roäng 1,60m, cao 0,51m.
Caùi beä coù maët baèng gaàn vuoâng, moãi caïnh treân döôùi 1,70m, nghóa laø ngaén
hôn beà daøi cuûa toaøn thaân con ruøa, cho neân, ñaàu cuûa noù coù phaàn vöôn ra khoûi
maët beä vaø ngaång cao leân.
126 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011

Bia coù ñaàu bia (baèng caåm thaïch traéng) vaø hai tai bia ôû hai beân. Thaân
bia ñöôïc caém saâu xuoáng thaân ruøa, cho neân taám bia to lôùn aáy môùi ñöùng vöõng
qua haøng theá kyû. Veà maët taïo hình, ñaây laø taám bia ñaàu tieân ôû Ñaøng Trong coù
daïng môùi laï, khaùc vôùi daïng bia khoâng coù tai cuûa caùc thôøi Ñinh, Lyù, Traàn, Leâ
ôû Ñaøng Ngoaøi. Daïng bia coù tai naøy seõ ñöôïc moâ phoûng vaø hoaøn chænh daàn veà
hình thöùc döôùi thôøi caùc vua chuùa nhaø Nguyeãn sau ñoù, ñaëc bieät nhaát laø nhöõng
taám bia ôû kinh ñoâ Hueá, roài lan toûa ra trong caû nöôùc.
Ñaàu bia vaø dieàm bia ñöôïc chaïm noåi hình long vaân vôùi roàng 5 moùng
(bieåu thò vöông quyeàn) vaø thuûy ba vôùi soùng baïc ñaàu. ÔÛ ñaàu bia coù khaéc 5
chöõ 御建天姥寺 Ngöï kieán Thieân Muï töï: Chuøa Thieân Muï do nhaø chuùa cho xaây
döïng. Naèm choàng leân treân hai chöõ “Thieân Muï” laø hình caùi aán khaéc 9 chöõ
trieän 大越國阮主永鎮之寶 Ñaïi Vieät quoác Nguyeãn chuùa vónh traán chi baûo: AÁn
truyeàn quoác cuûa chuùa Nguyeãn nöôùc Ñaïi Vieät.
Ngoaøi ra, trong loøng bia coøn coù 4 khuoân daáu lôùn nhoû khaùc nhau nöõa
ñöôïc khaéc ôû ñaàu vaø cuoái baøi vaên. Chuùng coù daïng nhö nhöõng daáu kieàm ñoùng
theâm ôû caùc vaên baûn chöõ Haùn ngaøy xöa.
- Ñaàu baøi vaên laø moät khuoân daáu nhoû hình thuaãn, trong ñoù khaéc 4 chöõ
trieän 金玉眼壯 Kim ngoïc nhaõn traùng: Nhöõng con maét vaøng ngoïc coù caùi nhìn
huøng traùng (?)
- Cuoái baøi vaên laø moät khuoân daáu hình vuoâng khaù lôùn coù daïng nhö caùi
aán truyeàn quoác noùi treân.
- Gaàn döôùi ñoù laø hình moät caùi aán troøn, hai beân coù hai con roàng vôùi
ñöôøng neùt ñôn giaûn vaø ôû giöõa laø doøng chöõ trieän goàm 4 chöõ 協一主人 Hieäp
nhaát chuû nhaân: Quyeàn haønh taäp trung vaøo tay moät ngöôøi chuû.
- Cuoái cuøng laø moät daáu kieàm vuoâng, trong ñoù coù khaéc 7 chöõ trieän 大凷
假我以文章 Ñaïi khoái giaû ngaõ dó vaên chöông: Thieân nhieân toâ ñieåm tuyeät vôøi
cho ta (?).(8)
Veà baøi vaên bia, tuy chæ ñöôïc khaéc ôû moät maët, nhöng cuõng khaù daøi, coù
ñeán 1.251 chöõ. Ngoaïi tröø caùi nhan ñeà goàm 5 chöõ “Ngöï kieán Thieân Muï töï”
naèm ôû ñaàu bia, toaøn boä baøi vaên, goàm baøi kyù vaø baøi minh, ñeàu ñöôïc khaéc ôû
loøng bia vôùi kieåu chöõ chaân phöông.
Baøi kyù bao goàm caùc noäi dung chính sau ñaây:
- Noùi veà trieát lyù uyeân thaâm cuûa ñaïo Phaät.
- Ca ngôïi söï toát ñeïp cuûa thieân nhieân vaø con ngöôøi ôû xöù Ñaøng Trong.
- Nhôø aùp duïng chính saùch “Cö Nho moä Thích”, neân trong xöù ñöôïc thanh
bình, thònh vöôïng.
- Nhôù ñeán coâng ôn truyeàn taâm giôùi cuûa Hoøa thöôïng Thích Ñaïi Saùn
- Chuùa cho truøng tu vaø môû mang chuøa Thieân Muï: ñaàu tö nhieàu tieàn cuûa,
huy ñoäng nhieàu thôï gioûi ñeå laøm.
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011 127

- Moâ taû söï phong phuù vaø ña daïng cuûa caùc coâng trình kieán truùc trong
chuøa vaø veû huy hoaøng, traùng leä cuûa noù sau moät naêm thi coâng.
- Ngoâi chuøa trôû neân ñeïp ñeõ giöõa ngoaïi caûnh thieân nhieân thô moäng.
- Caàu mong cho ñaïo phaùp maõi maõi saùng ngôøi vaø quoác thaùi daân an.
- Taùc giaû keát thuùc baøi vaên bia cuûa mình baèng caùch duøng moät baøi “minh”
ñeå toùm taét noäi dung baøi “kyù”. Nguyeân vaên baøi minh nhö sau:
越國之南兮住水住山
寶剎之壯兮日照禪關
性之清淨兮溪響潺潺
國之奠安兮四境幽閒
無為之化兮儒釋同班
記兹勝概兮因果迴還
建標立的兮誠存邪閑
Phieân aâm:
Vieät quoác chi nam heà, truù thuûy truù san.
Baûo saùt chi traùng heà, nhaät chieáu thieàn quan.
Tính chi thanh tònh heà, kheâ höôûng saøn saøn.
Quoác chi ñieän an heà, töù caûnh u nhaøn.
Voâ vi chi hoùa heà, Nho Thích ñoàng ban.
Kyù tö thaéng khaùi heà, nhaân quaû hoài hoaøn.
Kieán tieâu laäp ñích heà, thaønh toàn taø nhaøn.
Dòch nghóa:
Ñaát Vieät phöông Nam chöø, coù nöôùc coù non.
Baûo saùt traùng leä chöø, maët trôøi chieáu raïng.
Töï tính thanh tònh chöø, suoái tuoân moät ngoïn.
Quoác gia an oån chöø, Nho Thích cuøng ban.
Ghi caûnh ñeïp naøy chöø, nhaân quaû tuaàn hoaøn.
Döïng bia löu daáu chöø, chính giöõ taø an.
(Baûn dòch cuûa Nguyeãn Lang).(9)
- Cuoái cuøng, ngay döôùi baøi minh laø thôøi ñieåm taïo laäp bia: 時永盛十一
年歲次乙未初冬之吉旦立 Thôøi: Vónh Thònh thaäp nhaát nieân, tueá thöù AÁt Muøi, sô
ñoâng chi caùt ñaùn laäp: Bia ñöôïc döïng vaøo buoåi saùng moät ngaøy toát thaùng 10
naêm Vónh Thònh thöù 11, AÁt Muøi (1715).
Nhìn chung, taám bia thôøi chuùa Nguyeãn Phuùc Chu laø moät taùc phaåm
ngheä thuaät ñaëc saéc baèng ñaù cuûa Vieät Nam vaøo ñaàu theá kyû XVIII. Veà maët myõ
thuaät, noù vöôït xa taám bia “Vónh Laêng” ôû Thanh Hoùa vaø caû nhöõng taám bia
Tieán só ôû Vaên Mieáu Haø Noäi. Ngoaøi ngheä thuaät trang trí vaø ñieâu khaéc, taám
bia naøy coøn mang giaù trò cao veà tö töôûng ñöôïc chuyeån taûi trong noäi dung cuûa
baøi vaên bia.
128 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011

3. Böùc hoaønh phi “Linh Thöùu cao phong”
Böùc hoaønh phi hieän ñöôïc
treo ôû tieàn ñöôøng cuûa ñieän
Ñaïi Huøng. Ñaây laø böùc
hoaønh phi baèng goã sôn
son theáp vaøng, hình chöõ
nhaät vôùi kích thöôùc khaù
lôùn, beà daøi hôn gaáp ñoâi
beà roäng, khoaûng 1,70m x
0,70m. Caùi khung chung
quanh ñöôïc trang trí
nhöõng daây laù hoùa roàng vaø
ôû 4 goùc laø hình aûnh 4 nuï
hoa ñang nôû.
Böùc hoaønh phi “Linh Thöùu cao phong” ôû chuøa Thieân Muï.
Chieám haàu heát dieän tích
böùc hoaønh laø 4 ñaïi töï 靈鷲高峰 Linh Thöùu cao phong: Ñænh nuùi cao Linh
Thöùu. “Linh Thöùu cao phong” laø caùi teân ñaët töø ñòa danh Linh Thöùu Sôn, coøn
goïi laø Linh Sôn, Linh Nhaïc, Thöùu Nhaïc. “Thöùu” nghóa laø con chim où. Ngaøy
xöa, nuùi aáy naèm ôû nöôùc Ma Kieät Ñaø (Magadha) taïi mieàn trung AÁn Ñoä ngaøy
nay. Ngoïn nuùi troâng gioáng nhö hình daïng con chim où neân noù ñöôïc ñaët teân
laø Thöùu Sôn. Roài vì ñöùc Phaät ñaõ töøng ñeán thuyeát phaùp ôû nuùi naøy, cho neân
noù laïi ñöôïc goïi teân laø “Linh Thöùu Sôn”.(10) Boán ñaïi töï ôû böùc hoaønh phi naøy
muoán nhaéc laïi ñieån tích truyeàn baù giaùo lyù nhaø Phaät.
Hai beân caùi teân cuûa böùc hoaønh coù hai laïc khoaûn chöõ nhoû vaø 3 daáu aán
cuõng töông ñoái nhoû. Laïc khoaûn beân phaûi (theo höôùng ngöôøi nhìn) laø doøng chöõ
甲午年孟夏誕日 Giaùp Ngoï nieân, maïnh haï ñaûn nhaät: Ngaøy Phaät ñaûn, thaùng tö
naêm Giaùp Ngoï (1714). Laïc khoaûn beân traùi vieát: 國主天縱道人題 Quoác chuùa
Thieân Tuùng Ñaïo Nhaân ñeà: Quoác chuùa Thieân Tuùng Ñaïo Nhaân vieát. Chuùng ta
ñeàu bieát Thieân Tuùng Ñaïo Nhaân laø ñaïo hieäu cuûa chuùa Nguyeãn Phuùc Chu. Nhö
vaäy, chöõ treân böùc hoaønh naøy do chính tay chuùa vieát. Neùt chöõ vöøa bay böôùm,
vöøa trang nhaõ, chöùng toû chuùa laø moät ngöôøi taøi hoa. Cho neân, chuùa Nguyeãn
Phuùc Chu ñaõ töøng ñöôïc nhaø söû hoïc Leâ Quyù Ñoân ca ngôïi “laø ngöôøi hieáu hoïc,
chöõ toát, coù taøi löôïc vaên voõ…”.(11)
Hai beân doøng chöõ noùi treân coøn coù 3 daáu aán, goàm 1 daáu hình thuaãn ôû ñaàu, 1
daáu troøn vaø 1 daáu vuoâng ôû cuoái. Caû 3 daáu aán naøy ñeàu troâng gioáng nhö nhöõng daáu
kieàm maø chuùng ta ñaõ thaáy ôû ñaàu vaø cuoái baøi vaên bia “Ngöï kieán Thieân Muï töï”.
Böùc hoaønh “Linh Thöùu cao phong” nguyeân xöa ñöôïc treo ôû beân trong
chính ñieän cuûa ñieän Ñaïi Huøng. Baáy giôø, ôû vò trí tieàn ñöôøng hieän nay laø nôi
treo böùc hoaønh sôn son theáp vaøng ñeà 3 ñaïi töï 大雄殿 Ñaïi Huøng Ñieän. Khoâng
bieát taïi thôøi ñieåm naøo sau naêm 1915, böùc hoaønh naøy khoâng coøn nöõa, nhaø
chuøa ñaõ cho ñem böùc “Linh Thöùu cao phong” ra treo theá ôû vò trí hieän nay.(12)
Böùc hoaønh naøy vöøa ñöôïc sôn theáp laïi trong dòp ñaïi truøng tu chuøa Thieân Muï
vaøo nhöõng naêm 2003-2007, neân troâng maøu saéc raát röïc rôõ.
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011 129

II. Caùc phaùp baûo ôû chuøa Quoác AÂn
Naèm ôû khoaûng giöõa ñaøn Nam Giao vaø nuùi Ngöï Bình (gaàn chaân nuùi
Baân), chuøa Quoác AÂn ñöôïc Thieàn sö Nguyeân Thieàu khai sôn vaøo khoaûng
nhöõng naêm 1682-1684. Moät thôøi tröôùc ñaây, chuøa naøy ñaõ trôû thaønh moät trong
nhöõng toå ñình xöa nhaát vaø lôùn nhaát ôû Hueá. Ngoaøi caùc ñoà töï khí vaø phaùp baûo
khaùc, hieän nay trong chuøa coøn löu giöõ ñöôïc 3 vaên vaät töø thôøi chuùa Nguyeãn
Phuùc Chu: 1 böùc hoaønh phi vaø 2 caëp ñoái lieãn.
1. Böùc hoaønh phi
Böùc hoaønh phi baèng goã naøy
ñöôïc treo ôû cuoái gian giöõa, taïi
vò trí cao nhaát trong chính
ñieän. Kích côõ cuûa noù khaù
lôùn, nhöng khoâng daøi baèng
böùc hoaønh ôû chuøa Thieân Muï
noùi treân. Kích thöôùc khoaûng
1,50m x 0,70m, cuõng mang
4 ñaïi töï 靈鷲高峰 Linh Thöùu
cao phong vôùi neùt chöõ gaàn
gioáng nhö 4 ñaïi töï ôû böùc kia.
Cuõng trong loøng böùc hoaønh,
ôû hai goùc phía treân hai beân
coù hai laïc khoaûn ngaén. ÔÛ goùc
beân phaûi laø hai chöõ 龍飛 Long
phi: Roàng bay. “Long phi” laø
töø laáy trong Kinh Dòch, chæ
vieäc vua leân ngoâi.(13) ÔÛ goùc
Böùc hoaønh phi “Linh Thöùu cao phong” beân traùi laø hai chöõ 癸巳 Quyù
ôû chuøa Quoác AÂn
Tî, töùc laø naêm 1713.
Caùi khung chung quanh ñöôïc trang trí nhöõng hoa vaên phong phuù, ña
daïng hôn, vaø vôùi nhöõng ñöôøng neùt chaïm troå tæ mæ, coâng phu hôn so vôùi böùc ôû
chuøa Thieân Muï. Tuy nhieân, vì laâu ngaøy chöa sôn theáp laïi, cho neân maøu saéc
cuûa noù coù phaàn phai nhaït.
Nhö vaäy, böùc hoaønh phi “Linh Thöùu cao phong” naøy ñaõ ñöôïc chuùa
Nguyeãn Phuùc Chu cho cheá taùc ñeå ban cho chuøa vaøo naêm 1713, moät naêm
tröôùc thôøi ñieåm ghi treân böùc hoaønh ôû chuøa Thieân Muï.
2. Hai caëp ñoái lieãn
Töø tam quan ñeán haäu lieâu chuøa Quoác AÂn hieän nay coù hôn 20 caëp caâu
ñoái ñöôïc theå hieän treân hai loaïi vaät lieäu khaùc nhau: beâ toâng hoaëc goã. Trong
soá ñoù, hai caëp ñoái lieãn do chuùa Nguyeãn Phuùc Chu ngöï buùt vaø ban taëng ñöôïc
xem laø coù giaù trò nhaát veà phöông dieän lòch söû vaø vaên hoùa. Vì taàm quan
troïng cuûa chuùng, nhaø chuøa ñaõ vaø ñang treo caû hai caëp ôû 4 coät nhaø naèm saùt
130 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011

hai beân baøn thôø Tam Theá trong noäi thaát chính ñieän. Ñöôïc laøm baèng goã
vaø sôn son theáp vaøng, caû hai ñeàu coù caùc laïc khoaûn ghi cuï theå thôøi ñieåm vaø
taùc giaû cuûa caâu ñoái.
a. Caëp ñoái lieãn thöù nhaát: Caëp ñoái lieãn naøy ñöôïc treo ôû hai coät naèm hai
beân saùt tröôùc baøn thôø chính. Moãi veá cuûa caâu ñoái coù 14 chöõ. Nguyeân vaên nhö sau:
八寶燦金梁曉日臨關羨有人有景
五雲生玉棟春光朝座喜不即不離
Phieân aâm
Baùt baûo xaùn kim löông, hieåu nhaät laâm quan, tieän höõu nhaân höõu caûnh.
Nguõ vaân sinh ngoïc ñoáng, xuaân quang trieàu toïa, hyû baát töùc baát ly.
Dòch nghóa
Ñoà baùt baûo röïc rôõ röôøng vaøng, vaàng nhaät chieáu ñeán thieàn quan, meán
ñöôïc coù ngöôøi vaø coù caûnh.
Maây nguõ saéc daêng quanh coät ngoïc, boùng xuaân trieàu veà Phaät toïa, vui
thay khoâng böùc laïi khoâng xa.
ÔÛ beân phaûi ñaàu veá thöù nhaát (ngang vôùi 2 chöõ “Baùt baûo”) coù moät daáu aán
troøn vaø doøng laïc khoaûn goàm 5 chöõ nhoû 乙未年菊月 AÁt Muøi nieân cuùc nguyeät:
Thaùng 8 naêm AÁt Muøi (1715).
ÔÛ beân traùi veá thöù hai (ngang vôùi 3 chöõ “sinh ngoïc ñoáng”) laø 8 chöõ nhoû
國主天縱道人御題 Quoác chuùa Thieân Tuùng Ñaïo Nhaân ngöï ñeà, vaø hai daáu aán
moät troøn moät vuoâng mang daïng daáu kieàm nhö ñaõ noùi ôû treân.
b. Caëp ñoái lieãn thöù hai: Caëp naøy ñöôïc treo ôû hai coät cuoái cuûa chính
ñieän, saùt vôùi vaùch sau. Moãi veá cuûa caâu ñoái coù 11 chöõ. Xin cheùp nguyeân vaên:
貝葉飄雲六時禪誦祈豐稔
袈裟濕雨一味清機見道昌(14)
Phieân aâm
Boái dieäp phieâu vaân, luïc thôøi thieàn tuïng kyø phong naãm.
Caø sa thaáp vuõ, nhaát vò thanh cô kieán ñaïo xöông.
Dòch nghóa
Maây phaát phô treân kinh boái dieäp, tieáng sö tuïng nieäm caàu hoa lôïi
phong ñaêng.
Möa thaám khaép neáp aùo caø sa, muøi ñaïo thanh tu coù cô duyeân phaùt ñaït.(15)
ÔÛ beân phaûi ñaàu veá thöù nhaát (ngang vôùi hai chöõ “Boái dieäp”) cuõng coù moät
daáu aán troøn vaø doøng laïc khoaûn goàm 4 chöõ nhoû 乙未年春 AÁt Muøi nieân xuaân:
Muøa xuaân naêm AÁt Muøi (1715).
ÔÛ beân traùi veá thöù hai (ngang vôùi hai chöõ “thaáp vuõ”) cuõng laø 8 chöõ nhoû
Quoác chuùa Thieân Tuùng Ñaïo Nhaân ngöï ñeà vaø hai daáu aán moät troøn moät vuoâng
nhö ôû cuoái caâu ñoái treân ñaây.
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011 131

Ngoaøi nhöõng hoaønh phi vaø ñoái lieãn vöøa ñeà caäp ñeán, söû saùch cho bieát
chuùa Nguyeãn Phuùc Chu cuõng ñaõ töøng “cheá bieån vaøng ban cho” chuøa Hoaøng
Giaùc ôû laøng Hieàn Só (huyeän Phong Ñieàn) vaøo naêm 1721(16) vaø “ban bieån
ngaïch saéc töù cuøng caâu ñoái cho raát nhieàu chuøa” khaùc nöõa. “Nhöõng bieån ngaïch
naøy thöôøng ñöôïc kyù Thieân Tuùng Ñaïo Nhaân”.(17)
III. Caùc phaùp baûo ôû chuøa Truùc Laâm
Ñöôïc xaây döïng vaøo naêm 1903, chuøa Truùc Laâm naèm ôû ñòa ñieåm caùch
trung taâm thaønh phoá Hueá khoaûng 5km veà phía nam. Tuy ñaây laø moät ngoâi
chuøa töông ñoái môùi so vôùi nhieàu coå töï khaùc ôû coá ñoâ trieàu Nguyeãn, nhöng nhôø
coù cô duyeân neân ngoâi chuøa naøy coøn baûo löu ñöôïc khaù nhieàu vaên vaät coù giaù trò
chaúng nhöõng ñoái vôùi Phaät giaùo maø coøn ñoái vôùi lòch söû vaø vaên hoùa cuûa daân
toäc. Hai phaùp baûo xöa nhaát trong soá ñoù laø caùi bình baùt vaø böùc chaân dung cuûa
Hoøa thöôïng Thích Ñaïi Saùn, ngöôøi ñaõ coù maët taïi Ñaøng Trong döôùi thôøi chuùa
Nguyeãn Phuùc Chu vaø ñaõ truyeàn giôùi cho chuùa cuøng nhieàu Phaät töû khaùc. Trong
soá caùc Phaät töû naøy, coù baø Nguyeãn Thò Ñaïo, dì cuûa moät vò chuùa Nguyeãn. Baø ñaõ
töøng laäp am Khaùnh Vaân taïi moät laøng gaàn bôø baéc soâng Höông vaø suy toân Hoøa
thöôïng Thích Ñaïi Saùn laøm vò khai sôn.(18) Vì nhaân duyeân ñoù maø caùi bình baùt
vaø böùc chaân dung cuûa vò Hoøa thöôïng khai sôn aáy luùc baáy giôø ñöôïc thôø ôû ñaây.
Sau ñoù, am Khaùnh Vaân trôû thaønh “Saéc töù Khaùnh Vaân töï” döôùi thôøi vò
chuùa Nguyeãn thöù 8 [Voõ Vöông Nguyeãn Phuùc Khoaùt]. Nhöng, vaøo nhöõng thaäp
nieân giöõa theá kyû XX thì ngoâi coå töï aáy bò hö hoûng daàn do baõo luït vaø chieán tranh
taøn phaù. Bôûi theá, caû hai baûo vaät noùi treân ñaõ “ñöôïc Hoøa thöôïng Giaùc Tieân thænh
veà thôø vaø baûo löu ôû chuøa Truùc Laâm”(19) vaø coøn laïi cho ñeán ngaøy nay.
1. Caùi bình baùt
Caùi bình baùt hieän ñöôïc baûo quaûn trong moät
loàng kính khung goã coù ñeá hình luïc giaùc vaø
ñöôïc toân trí treân baøn thôø toå ôû haäu lieâu cuûa
chính ñieän. Vöøa qua, khi chuùng toâi ñeán xin
khaûo saùt, moät nhaø sö trong chuøa ñaõ hoan
hæ thænh caû loàng kính ra döôùi maùi hieân sau
chính ñieän ñeå deã chieâm ngöôõng vaø chuïp aûnh.
Caùi bình baùt goàm 3 boä phaän chính: caùi baùt,
caùi naép ñaäy treân baùt vaø caùi ñeá baèng goã sôn
son theáp vaøng. Ñoù laø chöa keå hai mieáng
vaûi boâng daøy hình troøn lôùn nhoû khaùc nhau
Caùi bình baùt ôû chuøa Truùc Laâm. duøng ñeå loùt giöõa baùt vaø naép cuõng nhö giöõa
baùt vaø ñeá.
Caùi baùt hình troøn, hôi khum vaøo ôû mieäng. Töø ñaùy ñeán mieäng cao 10cm.
Ñöôøng kính ôû hoâng 16cm vaø ñöôøng kính ôû mieäng 13cm. Ñeá cao 4,4cm vaø
ñöôøng kính ôû vaønh lôùn nhaát laø 12,4 cm. Caùi naép coù vaønh khöùa ñeå ñaäy khôùp
vaø kín vaøo mieäng baùt.
132 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011

Caùc tö lieäu tröôùc ñaây cho bieát caùi bình baùt naøy ñaõ ñöôïc laøm baèng “kim
sa” (caùt vaøng).(20) Nhìn kyõ, chuùng toâi thaáy caùi bình baùt oùng aùnh nhöõng haït
kim loaïi maøu vaøng. Coù leõ noù ñaõ ñöôïc ñuùc baèng moät loaïi caùt mòn coù troän laãn
haït vaøng vaø nung ôû moät nhieät ñoä raát cao.
ÔÛ chính giöõa maët döôùi cuûa naép ñaäy, coù ñuùc moät khung nhoû hình chöõ
nhaät, trong ñoù khaéc saâu 6 chöõ Haùn theo loái chöõ trieän. Khung hình chöõ nhaät
ñöôïc chia laøm hai oâ. Trong loøng oâ treân chieám khoaûng 1/3 dieän tích laø hai
chöõ 荊溪 Kinh Kheâ, vaø trong loøng oâ döôùi chieám khoaûng 2/3 dieän tích coøn laïi
laø 4 chöõ 張有德製 Tröông Höõu Ñöùc cheá.

ÔÛ muïc töø “Kinh Kheâ”, töø ñieån Töø haûi cho bieát Kinh Kheâ laø moät ñòa
danh ôû phía nam huyeän Nghi Höng, thuoäc tænh Giang Toâ (Trung Quoác). Coøn
Tröông Höõu Ñöùc coù leõ laø hoï teân cuûa ngöôøi thôï ñaõ cheá taùc caùi bình baùt naøy.
Tuy khaép bình baùt khoâng trang trí moät hoa vaên naøo, vaø caùi baùt cuõng nhö
caùi naép ñeàu coù maøu ñaø laø maøu cuûa chieác aùo caø sa maø caùc nhaø sö thöôøng maëc,
nhöng veà phöông dieän taïo hình, ñaây laø moät taùc phaåm ngheä thuaät baèng goám coù
tyû leä caân xöùng giöõa caùc chieàu vaø coù hình daïng toång quan raát thanh tuù.
Veà kyõ thuaät ñuùc vaø nung, taùc giaû cuûa noù ñaõ taïo ra ñöôïc moät saûn phaåm
goám cao caáp vaø hoaøn haûo, khoâng thaáy ñeå laïi moät tì veát naøo duø laø nhoû nhaát.
Chæ ñaùng tieác laø caùi muoãng baèng goã töø xöa voán ñi keøm vôùi bình baùt naøy
hieän nay khoâng coøn nöõa. Nhaø chuøa ñaõ ñeå thay vaøo ñoù moät caùi muoãng nhoû
baèng söøng.
2. Böùc chaân dung
Böùc chaân dung cuûa Hoøa thöôïng Thaïch Lieâm (Thích Ñaïi Saùn) hieän ñöôïc
treo ôû phía beân traùi cuûa haäu lieâu chính ñieän.
Böùc chaân dung hình chöõ nhaät, cao 1,18m, roäng 0,72m, ñöôïc veõ treân giaáy
vaø loàng vaøo trong moät caùi khung baèng goã sôn maøu ñaø ñaäm. Phía döôùi böùc
tranh laø haøng chöõ 石濂老和尚肖像 Thaïch Lieâm Laõo Hoøa thöôïng tieáu töôïng: Böùc
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011 133

veõ chaân dung cuûa Laõo Hoøa thöôïng Thaïch
Lieâm. Treân böùc tranh khoâng thaáy ñeà teân
taùc giaû vaø thôøi ñieåm thöïc hieän. Taùc giaû voâ
danh naøo ñoù ñaõ veõ hình aûnh Hoøa thöôïng
Thaïch Lieâm “ngoài treân toïa cuï baèng coû voâ
öu, tay traùi caàm phuû phaát, tay phaûi baét aán,
beân trong maëc aùo traøng, beân ngoaøi choaøng
y haäu haøng traêm mieáng keát laïi, ñaàu toùc
khoâng caïo troïc, maø laïi ñeå toùc daøi nhö moät
ñaïo só”.(21)
Caàn löu yù theâm raèng moät thôøi tröôùc ñaây,
treân baøn thôø toå ôû haäu lieâu ñieän Ñaïi Huøng
chuøa Thieân Muï, cuõng coù treo moät böùc chaân
dung Hoøa thöôïng Thaïch Lieâm töông töï nhö
böùc chaân dung ôû chuøa Truùc Laâm. Theo nhaø
nghieân cöùu Haø Xuaân Lieâm, maøu saéc böùc
chaân dung ôû ngoâi chuøa naøy “khaùc haún vôùi
Chaân dung Hoaø thöôïng Thaïch Lieâm. tieáu töôïng taùi hoïa thôø ôû haäu toå chuøa Thieân
Muï”. Ngoaøi ra, coøn coù moät ñieåm khaùc nhau
nöõa ôû hai böùc laø trong khi böùc ôû chuøa Truùc Laâm doøng chöõ Haùn “Thaïch Lieâm
Laõo Hoøa thöôïng tieáu töôïng” ñöôïc ñeà ôû phía döôùi chaân dung thì böùc ôû chuøa
Thieân Muï, 7 chöõ aáy laïi naèm phía treân böùc chaân dung.(22)
Maëc duø caùi bình baùt vaø böùc chaân dung ôû chuøa Truùc Laâm ñeàu khoâng coù
ñöôïc nhöõng doøng chöõ ghi nieân ñaïi roõ raøng nhö chuùng ta mong muoán, nhöng
laïi coù moät ñieàu roõ raøng khaùc laø truyeàn ngoân trong giôùi Phaät töû ôû Hueá xöa
nay ñeàu noùi ñoù laø chaân dung cuûa vò Hoøa thöôïng ñöôïc veõ vaøo luùc sinh thôøi.
Vaû laïi, chöa heà thaáy ai phaûn baùc nhöõng thoâng tin noùi treân.
Duø sao ñi nöõa, treân ñaây chæ laø moät soá phaùp baûo töø thôøi chuùa Nguyeãn
Phuùc Chu hieän ñang ñöôïc traân taøng taïi 3 ngoâi chuøa ôû Hueá. Ngoaøi ra, coù
theå coøn toàn taïi nhöõng phaùp khí, phaùp töôïng vaø vaên vaät cuøng thôøi ñang
aån mình döôùi caùc maùi chuøa xöa khaùc nöõa maø chuùng toâi chöa coù may maén
bieát ñöôïc.
Ñoù laø chöa ñeà caäp ñeán nhöõng baûo vaät thôøi chuùa Nguyeãn Phuùc Chu hieän
ñang ñöôïc gìn giöõ taïi caùc baûo taøng quoác gia vaø ñòa phöông. Chaúng haïn nhö
taïi Baûo taøng Lòch söû Vieät Nam ôû Haø Noäi hieän coøn baûo quaûn 2 chieác aán vaøng
ñuùc naêm 1709. Ñoù laø Ñaïi Vieät quoác Nguyeãn chuùa vónh traán chi baûo maø chuùng
toâi ñaõ coù dòp nhaéc ñeán ôû treân, vaø kim baûo Thuû tín thieân haï vaên voõ quyeàn
haønh 取信天下文武權行.(23) Hoaëc nhö taïi Baûo taøng Coå vaät Cung ñình Hueá hieän
coøn baûo quaûn moät chieác khaùnh ñaù (khoâng coøn nguyeân veïn), treân ñoù coù khaéc
thô vaên vaø neùt chöõ do chuùa Nguyeãn Phuùc Chu “ngöï thö” vaø “ngöï buùt” ñeå ban
taëng cho moät ngoâi chuøa ôû vuøng La Chöû (thuoäc huyeän Höông Traø, tænh Thöøa
Thieân Hueá) vaøo naêm 1724.(24)
134 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011

Haân haïnh bieát bao khi nhìn thaáy ñöôïc thuû buùt vaø ñoïc ñöôïc vaên chöông
cuûa moät ngöôøi vaên hay chöõ toát soáng caùch chuùng ta 3 theá kyû. Ngöôøi ñoù laïi laø
Thieân Tuùng Ñaïo Nhaân, moät nhaân vaät lòch söû taøi kieâm vaên voõ, ngöôøi ñaõ töøng
vieát neân nhöõng trang söû saùng giaù cho nöôùc nhaø.
PTA
CHUÙ THÍCH
(1) Baùo Thöøa Thieân Hueá, soá 3.935, ra ngaøy 23/ 7/2007, tr. 1.
(2) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn. Ñaïi Nam thöïc luïc, baûn dòch cuûa Vieän Söû Hoïc, Nxb Söû hoïc, Haø
Noäi, taäp I, tr. 171, 177-178.
(3) A. Bonhomme. “La Pagode Thieân Maãu: Description”, BAVH, 1915, tr. 260-261.
(4) Tham khaûo theâm caùc baûn dòch cuûa:
- Nguyeãn Sanh Mai trong phaàn “Phuï khaûo” ôû saùch Haûi ngoaïi kyû söï cuûa Thích Ñaïi Saùn, baûn dòch
cuûa UÛy ban Phieân dòch Söû lieäu Vieät Nam, Vieän Ñaïi hoïc Hueá xuaát baûn, Hueá, 1963, tr. 285.
- Nguyeãn Lang trong saùch Vieät Nam Phaät giaùo söû luaän, Nxb Vaên hoïc, taùi baûn laàn 2, Haø Noäi,
1994, taäp II, tr. 243.
(5) Nguyeãn Höõu Thoâng. Hueá, ngheà vaø laøng ngheà thuû coâng truyeàn thoáng, Nxb Thuaän Hoùa, Hueá,
1994, tr. 73.
(6) Traàn Ñình Sôn, Hoaøng Anh. Taûn maïn Phuù Xuaân, Nxb Treû, Thaønh phoá Hoà Chí Minh, 2001, tr.
38-40.
(7) Traàn Ñình Sôn, Hoaøng Anh, sñd, tr. 41-42.
(8) Tham khaûo theâm:
- A Bonhomme. “La Pagode Thieân Maãu: Les steøles”, BAVH, 1915, tr. 429-437.
- Haø Xuaân Lieâm. Chuøa Thieân Muï, Nxb Thuaän Hoùa, Hueá, 1999, tr. 218-233.
(9) Nguyeãn Lang, sñd, taäp II, tr. 243-244. Trong khi taùc giaû saùch Vieät Nam Phaät giaùo söû luaän
dòch 7 caâu chöõ Haùn ruùt laïi thaønh 6 caâu chöõ Vieät nhö vöøa thaáy thì Nguyeãn Sanh Mai laïi dòch
ra thaønh 14 caâu luïc baùt:
Trôøi Nam moät daûi non soâng,
Ñaây laø Vieät Quoác höng long ñôøi ñôøi.
Döïng ngoâi böûu saùt laâu daøi,
Thieàn quan toû raïng, maët trôøi chieáu laâm.
Döôùi khe nöôùc chaûy aâm thaàm,
Taùnh ta trong treûo eâm ñeàm khaùc ñaâu.
Quoác gia yeân vöõng beàn laâu,
Trong ngoaøi boán coõi, moät baàu thanh cao.
Voâ vi ñöùc hoùa doài daøo,
Moät nhaø Nho Thích, ra vaøo hoan haân.
Khaéc ghi thaéng caûnh ñoâi vaàn,
Nhaân nhaân quaû quaû chuyeån vaàn chaúng sai.
Döïng bia tieâu bieåu nôi ñaây,
Giöõ taâm thaønh chaùnh chaúng thay ñoåi naøo.
(Phaàn “Phuï khaûo” ñaõ daãn, tr. 284).
(10) Ñoaøn Trung Coøn. Phaät hoïc töø ñieån, xuaát baûn ôû Saøi Goøn naêm 1963, Nxb Thaønh phoá Hoà Chí
Minh taùi baûn naêm 1992, quyeån II, tr. 203-204. Tham khaûo theâm muïc töø “Linh Thöùu Sôn” ôû boä
Töø ñieån Phaät hoïc Haùn-Vieät do Kim Cöông Töû chuû bieân, Phaân vieän Nghieân cöùu Phaät hoïc xuaát
baûn, Haø Noäi, taäp I, 1992, tr. 755-756.
(11) Leâ Quyù Ñoân. Phuû bieân taïp luïc, baûn dòch cuûa Vieän Söû hoïc, Nxb Khoa hoïc xaõ hoäi, Haø Noäi,
1977, tr. 64.
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 4 (87). 2011 135

(12) A. Bonhomme. “La Pagode Thieân Maãu: Description”, baøi ñaõ daãn, tr. 264-367. Xem theâm: Haø
Xuaân Lieâm, sñd, tr. 343-345.
(13) Haøo Cöûu nguõ ôû queû Caøn trong Kinh Dòch vieát: 飛龍在天利見大人 Phi long taïi thieân, lôïi kieán ñaïi
nhaân: Vua leân ngoâi, gaëp ñaïi nhaân thì coù lôïi.
(14) Veà nguyeân vaên cuûa hai caâu ñoái treân ñaây, xin tham khaûo theâm saùch Ñaïi Nam nhaát thoáng chí
cuûa Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, thôøi Duy Taân, quyeån nhò, tôø 43b-44a.
(15) Veà baûn dòch cuûa hai caâu ñoái treân, chuùng toâi duøng baûn dòch cuûa Tu Trai Nguyeãn Taïo trong
saùch Ñaïi Nam nhaát thoáng chí, Thöøa Thieân phuû, taäp thöôïng, Nha Vaên hoùa, Boä Quoác gia Giaùo
duïc xuaát baûn, Saøi Goøn, 1961, tr. 87.
(16) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn. Ñaïi Nam thöïc luïc, taäp ñaõ daãn, tr. 187. Raát ñaùng tieác laø chuøa
Hoaøng Giaùc ñaõ bò phaù huûy trong chieán dòch “Tieâu thoå khaùng chieán” vaøo naêm 1947, cho neân
caùc “bieån vaøng” aáy khoâng coøn nöõa. Moät ngoâi chuøa nhoû heïp baèng beâ toâng ñöôïc xaây döïng sau
naêm 1975 treân neàn cuõ cuûa chuøa xöa, nay ñang ñöôïc goïi teân laø chuøa Hieàn Só. Nhaân daân ñòa
phöông khoâng coøn maáy ai bieát ñeán caùi teân chuøa Hoaøng Giaùc noåi tieáng moät thôøi.
(17) Nguyeãn Lang, sñd, taäp II, tr. 242-243. Xem theâm Ñaïi Nam nhaát thoáng chí, thôøi Töï Ñöùc, baûn
dòch cuûa Vieän Söû hoïc, Nxb Khoa hoïc xaõ hoäi, Haø Noäi, 1969, taäp I, tr. 184.
(18) Traàn Ñaïi Vinh, Nguyeãn Höõu Thoâng, Leâ Vaên Saùch. Danh lam xöù Hueá, Nxb Hoäi Nhaø Vaên, Haø
Noäi, 1993, tr. 228.
(19) Haø Xuaân Lieâm. Nhöõng ngoâi chuøa Hueá, Nxb Thuaän Hoùa, Hueá, 2000, tr. 373.
(20) Kim Sa 金沙: Theo töø ñieån Töø haûi, Kim Sa laø teân moät huyeän thuoäc tænh Quyù Chaâu ôû Trung Quoác.
(21) Haø Xuaân Lieâm. Chuøa Thieân Muï, sñd, tr. 373.
(22) Xem “AÛnh soá 1” ñöôïc in trong phaàn “Phuï khaûo veà chuùa Nguyeãn Phuùc Chaâu vaø Thích Ñaïi
Saùn...” cuûa Nguyeãn Sanh Mai trong Haûi ngoaïi kyû söï, sñd.
(23) Xem lôøi giôùi thieäu vaø hình aûnh veà 2 chieác aán naøy ôû saùch Kim ngoïc baûo tyû cuûa hoaøng ñeá vaø vöông
haäu trieàu Nguyeãn Vieät Nam do Nguyeãn Ñình Chieán, Phaïm Quoác Quaân vaø Nguyeãn Coâng Vieät
bieân soaïn, Baûo taøng Lòch söû Vieät Nam xuaát baûn, Haø Noäi, 2009, tr. 17-19, 112-114, 200.
(24) R. Orband. “Le khaùnh de La Chöû”, BAVH, 1915, tr. 367-370.
TOÙM TAÉT
Trong soá chín ñôøi chuùa Nguyeãn, Nguyeãn Phuùc Chu (1691-1725) laø moät vò minh chuùa, taøi
kieâm vaên voõ, ngöôøi ñaõ töøng vieát neân nhöõng trang söû saùng giaù cho nöôùc nhaø. Rieâng ñoái vôùi Phaät
giaùo, vò chuùa naøy cuõng ñaõ thöïc hieän ñöôïc khoâng ít coâng tích coù giaù trò ñeå ñôøi, ñaëc bieät nhaát laø taïi
Phuù Xuaân-Hueá, thuû phuû cuûa xöù Ñaøng Trong.
Baøi vieát khaûo taû 8 phaùp baûo thôøi chuùa Nguyeãn Phuùc Chu hieän ñang ñöôïc traân taøng taïi 3
ngoâi chuøa coå ôû Hueá, goàm 1 chuoâng ñoàng, 1 bia ñaù, 2 böùc hoaønh phi, 2 caëp ñoái lieãn, 1 caùi bình baùt
vaø 1 böùc chaân dung.

ABSTRACT
SOME BUDDHIST PRECIOUS OBJECTS UNDER
THE REIGN OF LORD NGUYEÃN PHUÙC CHU KEPT IN THREE PAGODAS IN HUEÁ
Among the nine Nguyeãn Lords, Nguyeãn Phuùc Chu (1691-1725) was an ingenious and
clearsighted lord who created glorious pages in our history. Especially, he was given credit for his
valuable contribution to Buddhism in Phuù Xuaân-Hueá, the capital of Cochinchina.
The article describes eight Buddhist precious objects in the reign of Lord Nguyeãn Phuùc
Chu kept in three ancient pagodas in Hueá, including a bronze bell, a stone stele, two horizontal
lacquered boards, two pairs of hanging scrolls, a buddhist jar and a portrait.