You are on page 1of 8

Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (107) .

2013 3

VAÊN HOÙA - LÒCH SÖÛ

BOÙNG DAÙNG CHUÙA NGUYEÃN HOAØNG TREÂN ÑAÁT HUEÁ
Phan Thuaän An*
Maëc duø chuùa Nguyeãn Hoaøng ñaõ ñöùng chaân treân ñaát Quaûng Trò ñeå ñieàu
haønh guoàng maùy môû coõi veà phía nam, nhöng vì uy tín vaø theá löïc cuûa oâng lan
toûa ngaøy caøng roäng lôùn ôû vuøng ñaát Thuaän-Quaûng, vaø nhaát laø vì ñòa baøn Soâng
Höông Nuùi Ngöï ñaõ ñöôïc haäu dueä cuûa oâng choïn laøm kinh ñoâ caû nöôùc trong moät
thôøi gian daøi sau ñoù, cho neân, chaúng nhöõng söï nghieäp vaø thanh danh cuûa chuùa
Tieân ñaõ ñöôïc xieån döông trong söû saùch, maø boùng daùng cuûa oâng cuõng coøn hieän
höõu taïi coá ñoâ naøy qua moät soá chöùng tích cuï theå. Ñoù laø:
- Laêng Tröôøng Cô: nôi choân caát chuùa Nguyeãn Hoaøng.
- Thaùi Toå Mieáu: nôi thôø oâng vaø caùc chuùa Nguyeãn keá nghieäp.
- Chuøa Thieân Muï: nôi phaùt xuaát moät soá truyeàn thuyeát lieân quan ñeán
chuùa Tieân.
Chuùng ta thöû laàn löôït tìm hieåu veà töøng chöùng tích aáy qua söû saùch cuõng
nhö treân thöïc ñòa.
1. Laêng Tröôøng Cô, nôi choân caát chuùa Nguyeãn Hoaøng
Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn cho bieát chuùa Nguyeãn Hoaøng maát ngaøy Canh
Daàn, moàng 3 thaùng 6 naêm Quyù Söûu, töùc laø ngaøy 20/7/1613. “ÔÛ ngoâi 56 naêm,
thoï 89 tuoåi. Ñaàu thì an taùng ôû nuùi Thaïch Haõn (xaõ thuoäc huyeän Haûi Laêng), sau
caûi taùng ôû nuùi La Kheâ (xaõ thuoäc huyeän Höông Traø) (Naêm Minh Meänh thöù 2,
phong nuùi aáy laøm nuùi Khaûi Vaän)”.(1) Theo caùc taùc giaû saùch Ñaïi Nam nhaát thoáng
chí, nuùi Khaûi Vaän coøn coù moät teân cuõ nöõa laø nuùi Kim Ngoïc.(2) Duø teân ngaøy xöa
cuûa ñòa ñieåm naøy laø nuùi La Kheâ, nuùi Kim Ngoïc hay nuùi Khaûi Vaän, hieän nay
laêng Tröôøng Cô cuûa chuùa Nguyeãn Hoaøng ñang toïa laïc taïi thoân La Kheâ Treïm,
xaõ Höông Thoï, thò xaõ Höông Traø, tænh Thöøa Thieân Hueá. Laêng naèm caùch Tröôøng
THCS Höông Thoï chæ khoaûng 50m veà phía ñoâng nam. Noùi laø noù naèm ôû choán nuùi
non, nhöng thaät ra ñaây laø moät khu baùn sôn ñòa töông ñoái baèng phaúng ôû gaàn bôø
Taû Traïch, thuoäc heä thoáng thuûy ñaïo Soâng Höông.
Theo caùc söû quan trieàu Nguyeãn, vaøo muøa ñoâng naêm Canh Tuaát (1790),
laêng naøy vaø taát caû laêng moä cuûa caùc chuùa Nguyeãn khaùc ñeàu bò nhaø Taây Sôn ñaøo
leân, “môû laáy haøi coát quaêng xuoáng vöïc” ñeå trieät tieâu linh khí cuûa doøng hoï Nguyeãn
Phuùc. Ñeán khi moät haäu dueä cuûa caùc chuùa laø Nguyeãn Phuùc AÙnh taùi chieám Phuù
Xuaân vaøo naêm Taân Daäu (1801), oâng “töùc thì sai choïn ngaøy laønh laøm leã caùo vaø
an taùng laïi. Caùc laêng ñeàu theo neàn cuõ maø xaây cao leân”.(3) Taát nhieân, trong caùc
laêng ñoù, coù laêng Tröôøng Cô.
Veà moâ thöùc caáu truùc chung cuûa laêng moä caùc chuùa, Quoác Söû Quaùn thôøi Töï
Ñöùc ñaõ moâ taû moät caùch ñaïi khaùi raèng: “theo theå cheá cuõ, thì hai laàn thaønh bao
boïc trong ngoaøi caùc toân laêng ñeàu hôi thaáp, naêm Minh Meänh thöù 21 [1840] söûa
ñaép cao leân ñeàu 2,3 tröôïng [sic],(4) tröôùc maët thaønh ngoaøi ñaët theâm cöûa coù caùnh”.(5)

* Thaønh phoá Hueá.
4 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (107) . 2013

Khoâng thaáy söû saùch naøo cho bieát roõ döôùi thôøi caùc chuùa Nguyeãn (1558-
1775), laêng moä cuûa hoï ñaõ ñöôïc goïi baèng nhöõng myõ töø gì. Chæ bieát ñöôïc raèng vaøo
naêm 1806, vua Gia Long “môùi ñaët teân caùc laêng” (sô thöôùng chö laêng kim danh)
cho töøng nôi an giaác nghìn thu cuûa toå tieân mình.(6) Nhö vaäy, laêng chuùa Nguyeãn
Hoaøng chæ môùi ñöôïc ñaët teân laø laêng Tröôøng Cô keå töø naêm 1806.
Keå töø naêm 1613 ñeán nay, laêng moä cuûa chuùa Tieân ñaõ traûi qua bao noãi
thaêng traàm:
- Hung taùng ôû Quaûng Trò (1613).
- Caùt taùng beân bôø Soâng Höông.
- Bò nhaø Taây Sôn quaät moà, vöùt haøi coát xuoáng soâng (1790).
- Vua Gia Long cho xaây laïi laêng moä (1801).
- Vua Minh Maïng cho naâng caáp ngoâi laêng (1840).
Vôùi haønh ñoäng nghieät ngaõ vaøo naêm 1790 trong thôøi Taây Sôn, chaéc haún haøi
coát cuûa vò chuùa Nguyeãn ñaàu tieân khoâng coøn soùt laïi moät maûnh naøo ôû döôùi loøng
ñaát trong laêng cuûa oâng nöõa.
Tuy nhieân, ñeå kyû nieäm 400 naêm ngaøy maát cuûa vò chuùa naøy (1613-2013),
Trung taâm Baûo toàn Di tích Coá ñoâ Hueá ñaõ chi ra gaàn 100 trieäu ñoàng ñeå truøng
tu ngoâi laêng aáy. Theo baûn veõ maët baèng laêng Tröôøng Cô do cô quan baûo toàn baûo
taøng aáy ño veõ vaø cung caáp, khu laêng moä coù hình chöõ nhaät vaø quay maët veà höôùng
baéc. Ngoâi moä naèm trong hai voøng thaønh ngoaøi cao trong thaáp. Voøng ngoaøi daøi
34,82m, roäng 30,80m, cao 2,35m, daøy 1,25m, xaây baèng ñaù nuùi (sôn thaïch). Voøng
trong daøi 17,82m, roäng 15,20m, cao 2,10m, daøy 0,90m, xaây baèng gaïch. ÔÛ chính
giöõa laø ngoâi moä cuõng hình chöõ nhaät 3,36m x 2,32m, chia laøm 2 caáp, xaây baèng
gaïch. Tröôùc moä coù höông aùn cuõng xaây baèng gaïch. Coång vaøo trong laêng ñöôïc troå
ôû chính giöõa maët tieàn thaønh ngoaøi, loøng cöûa roäng 1,76m, ñoùng môû baèng 2 caùnh
laøm baèng saét maø chính giöõa trang trí chöõ 福 (Phuùc) raát lôùn (Hai caùnh coång naøy
do Hoäi ñoàng Trò söï Nguyeãn Phuùc toäc cho laøm môùi vaøo naêm 2004). Sau coång laø
bình phong tieàn. Coøn bình phong haäu thì coù ñeán 2 böùc, ñeàu ñöôïc theå hieän ôû
ngay quaõng giöõa maët sau thaønh trong vaø thaønh ngoaøi. ÔÛ phía tröôùc laêng, treân
loái vaøo coù moät caùi saân hình chöõ nhaät (10,20m x 3,8m), laùt gaïch Baùt Traøng.
Ñi ñeán cuoái saân, ngöôøi ta böôùc leân 3 baäc caáp xaây baèng gaïch môùi ñeán coång.
Vaøo naêm 2004, baø con Nguyeãn Phuùc toäc coù döïng moät taám bia ñaù ôû beân traùi phía

Laêng Tröôøng Cô Phaàn moä chuùa Nguyeãn Hoaøng
nhìn töø phía tröôùc. AÛnh PTA. beân trong laêng Tröôøng Cô. AÛnh PTA.
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (107) . 2013 5

ngoaøi coång ñeå giôùi thieäu teân laêng vaø vaøi thoâng tin caàn thieát nhaát veà nhaân vaät
ñöôïc cho laø ñang naèm döôùi ñaùy moà.
2. Töø Thaùi Toå Mieáu ñeán long vò cuûa chuùa Nguyeãn Hoaøng
Thaùi Toå Mieáu, coøn ñöôïc goïi taét laø Thaùi Mieáu, laø nôi thôø Nguyeãn Hoaøng vaø
caùc chuùa Nguyeãn haäu dueä cuûa oâng. Khoâng thaáy taøi lieäu naøo cho bieát döôùi thôøi
caùc chuùa keá nghieäp aáy, mieáu thôø Nguyeãn Hoaøng ñaõ ñöôïc hoï xaây döïng nhö theá
naøo vaø ôû ñaâu taïi vuøng ñaát Thuaän Hoùa. Chaéc haún theá naøo cuõng coù, nhöng coù leõ
ñaõ bò nhaø Taây Sôn phaù huûy khi caùc chuùa bò ñaøo maû vöùt haøi coát xuoáng soâng.
Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn cho bieát: khi Nguyeãn vöông AÙnh taùi chieám
ñöôïc mieàn Nam trong tay nhaø Taây Sôn vaø xaây döïng “kinh thaønh Gia Ñònh” (töùc
laø thaønh Saøi Goøn) vaøo naêm 1790, oâng coù cho thieát laäp Thaùi Mieáu ñeå thôø Nguyeãn
Kim ôû giöõa vaø chuùa Nguyeãn Hoaøng cuøng caùc chuùa Nguyeãn khaùc ôû hai beân theo
nguyeân taéc “taû chieâu höõu muïc” (haøng chieâu ôû beân traùi quan troïng hôn haøng muïc
ôû beân phaûi). Ñeán khi taùi chieám Phuù Xuaân vaøo naêm 1801, Nguyeãn vöông ñaõ cho
“taïm döïng Thaùi Mieáu” cuõng laøm theo quy cheá aáy, nhöng taøi lieäu khoâng noùi ngoâi
mieáu ñöôïc xaây taïi ñòa ñieåm cuï theå naøo. Ba naêm sau, töùc laø vaøo naêm 1804, khi
toå chöùc moät ñôït quy hoaïch vaø xaây döïng toång theå thaønh quaùch vaø cung ñieän ôû
kinh ñoâ Phuù Xuaân, vua Gia Long ñaõ cho xaây döïng 4 ngoâi mieáu ôû Hoaøng Thaønh,
trong ñoù Thaùi Mieáu ôû phía beân taû duøng ñeå thôø caùc chuùa töø chuùa Nguyeãn Hoaøng
trôû xuoáng. Coøn Nguyeãn Kim (1468-1545), ngöôøi coù coâng sinh ra vò chuùa Nguyeãn
ñaàu tieân thì ñöôïc nhaø vua cho xaây döïng rieâng moät ngoâi mieáu ôû phía sau Thaùi
Mieáu ñeå thôø phuïng, goïi laø Trieäu Toå Mieáu (cuõng thöôøng ñöôïc vieát taét laø Trieäu
Mieáu) “ñeå toû roõ raèng Thaùi Toå laø töï ñoù maø ra”.(7)
Phaàn chính cuûa mieáu thôø caùc chuùa ñaõ ñöôïc Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn
moâ taû nhö sau: “Thaùi Mieáu ôû phía taû ñieän Thaùi Hoøa, tröôùc Trieäu Mieáu, ngoù veà
höôùng nam, döïng naêm Gia Long thöù 3 [1804], truøng tu trong nieân hieäu Thaønh
Thaùi [1889-1907]. Quy cheá cuûa mieáu: Chaùnh dinh 13 gian, tieàn dinh 15 gian,
hai chaùi ñoâng taây, chung ñöôøng maø khaùc thaát, coù 9 caùi thaát ñeàu ñaët thaàn khaùm.
ÔÛ giöõa thôø Thaùi Toå Gia Duõ Hoaøng Ñeá vaø Hoaøng haäu”.(8)
Vôùi 15 gian 2 chaùi, Thaùi Mieáu laø toøa nhaø daøi nhaát ôû Hoaøng Thaønh noùi
rieâng vaø kinh ñoâ Hueá noùi chung (neàn daøi ñeán 65m, roäng 25m). Gian chính trung
thôø Nguyeãn Hoaøng, 8 gian keá caän hai beân thôø 8 vò chuùa keá nghieäp theo nguyeân
taéc “taû chieâu höõu muïc”. ÔÛ moãi gian thôø, thieát trí moät thaàn khaùm, beân trong coù
long vò ghi thuïy hieäu cuûa ngöôøi ñöôïc thôø. Tröôùc thaàn khaùm laø saäp thôø vaø höông
aùn, treân ñoù ñaët nhieàu ñoà töï khí quyù giaù.
Tuy nhieân, Thaùi Mieáu ñaõ bò ñoát chaùy vaøo thaùng 2/1947 trong chieán dòch
tieâu thoå khaùng chieán.(9) Ñeán nhöõng naêm 1970-1971, Hoäi ñoàng Trò söï Nguyeãn
Phuùc toäc ñaõ toå chöùc xaây laïi treân neàn cuõ moät toøa nhaø 5 gian 2 chaùi ñeå thôø 9 chuùa,
nhöng vaät lieäu xaây döïng coù chaát löôïng keùm, cho neân sau ñoù khoaûng 5 naêm thì
toøa mieáu bò moái moït phaù hoûng vaø ôû trong tình traïng coù theå suïp ñoå baát cöù luùc
naøo. Do ñoù, ngöôøi ta ñaõ phaûi di chuyeån caùc ñoà töï khí ñöôïc phuïc cheá trong dòp
xaây môùi aáy qua thôø taïm taïi ñieän Long Ñöùc laø moät trong nhöõng toøa nhaø phuï ôû
trong khuoân vieân Thaùi Mieáu.
Baáy giôø, Trieäu Mieáu, nôi thôø Nguyeãn Kim, cuõng ñaõ xuoáng caáp nghieâm
troïng vaø caàn truøng tu. Ngöôøi ta cuõng ñaõ di chuyeån caùc ñoà töï khí taïi ñaây qua thôø
6 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (107) . 2013

taïm taïi ñieän Long Ñöùc. Trieäu Mieáu ñöôïc truøng
tu töø naêm 1983 ñeán naêm 1985. Sau ñoù, nhaân
dòp leã gioã Nguyeãn Kim vaøo naêm 1989, Hoäi
ñoàng Trò söï Nguyeãn Phuùc toäc ñaõ toå chöùc moät
cuoäc leã cung nghinh taát caû ñoà töï khí taïi ñieän
Long Ñöùc veà thieát trí ôû noäi thaát Trieäu Mieáu.
Trong ñoù, taát nhieân ñoà töï khí thôø caùc chuùa
vaãn ôû trong tình traïng thôø taïm maø thoâi, vì nôi
thôø chính thöùc cuûa 9 chuùa vaãn laø Thaùi Mieáu
hieän ñang coù keá hoaïch laäp döï aùn truøng tu.
Cho neân, hieän nay (2013), neáu ai muoán daâng
höông leân baøn thôø chuùa Nguyeãn Hoaøng nhaân
dòp kyû nieäm 400 naêm ngaøy maát cuûa oâng, ngöôøi
ta ñeàu phaûi ñeán laøm vieäc ñoù taïi Trieäu Mieáu
(voán laø nôi thôø thaân phuï oâng).
Gaàn ñaây, khi ñeán ñoù, chuùng toâi thaáy long vò
chuùa Nguyeãn Hoaøng vaø long vò cuûa vôï oâng
Long vò cuûa chuùa Nguyeãn Hoaøng vaø vôï ñöôïc thôø chung vôùi long vò cuûa thaân phuï vaø
ñöôïc thôø chung vôùi long vò thaân phuï vaø
thaân maãu oâng taïi Trieäu Mieáu. AÛnh PTA.
thaân maãu oâng trong cuøng moät thaàn khaùm ñaët
ôû gian giöõa cuûa ngoâi mieáu. Tuy toøa nhaø ñaõ
xuoáng caáp vaø ñang ñöôïc gia coá baèng nhieàu coät choáng, nhöng caùc ñoà töï khí thì
vaãn coøn raát toát vaø giöõ ñöôïc maøu saéc röïc rôõ cuûa sôn son theáp vaøng, ñaëc bieät
nhaát laø caùc thaàn khaùm vaø long vò.
Chuùng toâi xaùc minh ñöôïc moät soá thoâng tin ôû ñaây nhôø ñoïc roõ nhöõng doøng
chöõ Haùn ghi thuïy hieäu cuûa töøng nhaân vaät quaù coá treân moãi moät long vò.
Long vò chuùa Nguyeãn Hoaøng mang doøng chöõ:
太祖肇基垂統欽明恭懿謹義達理顯應昭祐耀靈嘉裕皇帝
(Thaùi Toå Trieäu Cô Thuøy Thoáng Khaâm Minh Cung YÙ Caån Nghóa Ñaït Lyù
Hieån ÖÙng Chieâu Höïu Dieäu Linh Gia Duõ Hoaøng Ñeá).
Long vò cuûa baø vôï chuùa Nguyeãn Hoaøng mang doøng chöõ:
慈良光淑明德懿恭嘉裕皇后
(Töø Löông Quang Thuïc Minh Ñöùc YÙ Cung Gia Duõ Hoaøng Haäu).
Treân ñaây laø 2 trong soá 21 thuïy hieäu maø vua Gia Long ñaõ truy toân cho caùc
vò tieàn boái cuûa mình thuoäc thôøi caùc chuùa töø Nguyeãn Kim cho ñeán Nguyeãn Phuùc
Thuaàn. Ñôït truy toân naøy ñaõ ñöôïc thöïc hieän vaøo thaùng 6 naêm Bính Daàn, töùc laø
thaùng 7/1806. Chuùng toâi thaáy 2 doøng thuïy hieäu treân ñaây hoaøn toaøn gioáng vôùi 2
thuïy hieäu cuûa chuùa Nguyeãn Hoaøng vaø cuûa vôï oâng ñöôïc ghi cheùp trong söû saùch.(10)
Vöøa qua, vaøo saùng ngaøy 10/7/2013 (nhaèm ngaøy huùy nhaät moàng 3 thaùng 6
aâm lòch haøng naêm cuûa chuùa), taïi Trieäu Mieáu, Trung taâm Baûo toàn Di tích Coá ñoâ
Hueá ñaõ phoái hôïp vôùi Hoäi ñoàng Trò söï Nguyeãn Phuùc toäc toå chöùc leã kyû nieäm 400
naêm ngaøy maát cuûa chuùa Nguyeãn Hoaøng (1613-2013). Buoåi leã ñaõ ñöôïc cöû haønh
moät caùch troïng theå vaø trang nghieâm vôùi söï tham döï cuûa khoaûng 200 baø con
thuoäc doøng hoï Nguyeãn Phuùc.
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (107) . 2013 7

Quang caûnh buoåi leã kyû nieäm 400 naêm ngaøy maát cuûa
chuùa Nguyeãn Hoaøng (1613-2013) do Trung taâm Baûo
toàn Di tích Coá ñoâ Hueá phoái hôïp vôùi Hoäi ñoàng Trò söï
Nguyeãn Phöôùc toäc toå chöùc taïi Trieäu Mieáu, ngaøy
10/7/2013. AÛnh PTA.
3. Chuøa Thieân Muï, nôi phaùt xuaát moät soá truyeàn thuyeát lieân quan
ñeán chuùa Nguyeãn Hoaøng
Thieân Muï laø ñaïi danh lam laâu ñôøi nhaát vaø noåi tieáng nhaát ôû xöù Thuaän Hoùa
noùi rieâng, ôû Ñaøng Trong noùi chung. Maõi ñeán ngaøy nay, khi ñeán vieáng caûnh chuøa
naøy, ngöôøi ta coøn nghe keå khaù nhieàu huyeàn thoaïi lieân quan ñeán lai lòch vaø quaù
trình toàn taïi cuûa noù, trong ñoù coù hai truyeàn thuyeát lieân quan ñeán chuùa Nguyeãn
Hoaøng. Hai truyeàn thuyeát naøy chaúng nhöõng ñöôïc truyeàn mieäng töø ñôøi naøy sang
ñôøi khaùc, maø coøn ñöôïc ghi laïi trong söû saùch vaø chaïm khaéc vaøo bia ñaù hieän coøn
taïi choã. Trong caû hai chuyeän ñeàu coù söï xuaát hieän cuûa moät ngöôøi ñaøn baø lôùn tuoåi
maø trong nguyeân vaên chöõ Haùn ghi laø Thieân aåu 天嫗 hoaëc Laõo aåu 老嫗 ñeàu mang
daùng daáp moät baø tieân töø treân trôøi xuoáng.
- Chuyeän thöù nhaát keå raèng vaøo muøa heø naêm Taân Söûu (1601), chuùa Nguyeãn
Hoaøng “daïo xem hình theá nuùi soâng, thaáy treân caùnh ñoàng baèng ôû xaõ Haø Kheâ
(thuoäc huyeän Höông Traø) giöõa ñoàng baèng noåi leân moät goø cao, nhö hình ñaàu roàng
quay laïi, phía tröôùc thì nhìn ra soâng lôùn [Höông Giang], phía sau thì coù hoà
roäng, caûnh trí raát ñeïp. Nhaân theá hoûi chuyeän ngöôøi ñòa phöông, hoï coù ngöôøi ñeâm
thaáy moät baø giaø aùo ñoû quaàn xanh ngoài treân ñænh goø noùi raèng: “Seõ coù vò chaân
chuùa ñeán xaây chuøa ôû ñaây, ñeå tuï khí thieâng cho beàn long maïch”. Noùi xong baø giaø
aáy bieán maát. Baáy giôø nhaân ñaáy môùi goïi laø nuùi Thieân Muï. Chuùa cho laø nuùi aáy coù
linh khí môùi döïng chuøa goïi laø chuøa Thieân Muï”.(11)
Qua caâu chuyeän keå mang tính daân gian aáy, chuùng ta thaáy chuùa Nguyeãn
Hoaøng ñaõ töï nhaän mình laø vò chaân chuùa nhö lôøi tieân lieäu cuûa baø tieân, vaø thôøi
ñieåm ñaàu tieân oâng cho xaây döïng chuøa Thieân Muï laø naêm 1601.
- Chuyeän thöù hai xuaát hieän sau chuyeän thöù nhaát gaàn 3 theá kyû, döôùi thôøi
vöông trieàu Nguyeãn. Coù theå noùi söï thaønh laäp, môû mang vaø toàn taïi cuûa chuøa
Thieân Muï ñaõ gaén lieàn vôùi lòch söû doøng hoï Nguyeãn Phuùc trong suoát 344 naêm
(1601-1945) töø thôøi 9 chuùa cho ñeán thôøi 13 vua. Hieän nay, nhaø chuøa vaãn coøn baûo
8 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (107) . 2013

quaûn ñöôïc khaù nhieàu phaùp khí, phaùp töôïng vaø
nhöõng phaùp baûo khaùc do caùc ñôøi vua chuùa nhaø
Nguyeãn tieán cuùng. Trong ñoù, coù giaù trò nhaát veà
lòch söû, vaên hoùa vaø ngheä thuaät laø nhöõng chuoâng
ñoàng vaø bia ñaù. Rieâng veà bia ñaù, taïi chuøa hieän
coù 5 taám: taám bia coå nhaát ñöôïc khaéc döïng vaøo
naêm 1715 thôøi chuùa Nguyeãn Phuùc Chu vaø taám
bia muoän nhaát ñöôïc khaéc döïng vaøo naêm 1920
thôøi vua Khaûi Ñònh. Chính treân taám bia naøy coù
khaéc ghi moät huyeàn thoaïi ngaén lieân quan ñeán
chuùa Nguyeãn Hoaøng.
Noäi dung chính cuûa taám bia laø moät baøi thô
thaát ngoân baùt cuù maø vua Khaûi Ñònh ñaõ ngöï
cheá ñeå ca tuïng veû ñeïp sieâu thoaùt cuûa ngoâi coå
töï naøy khi nhaø vua leân ñaây vieáng caûnh vaøo
ngaøy raèm thaùng 9 naêm Kyû Muøi, töùc laø ngaøy
7/11/1919. Sau ñoù, baøi thô ñöôïc khaéc vaøo bia
ñaù vaø döïng taïi chuøa vaøo ngaøy 27 thaùng 11
Taám bia khaéc baøi thô ngöï cheá cuûa vua naêm Khaûi Ñònh thöù 4, töùc laø ngaøy 17/1/1920.
Khaûi Ñònh döïng taïi chuøa Thieân Muï
Nhan ñeà ñöôïc khaéc ôû ñaàu taám bia laø “Ngöï cheá
keå truyeàn thuyeát lieân quan ñeán chuùa
Nguyeãn Hoaøng. AÛnh PTA. Thieân Muï töï Phöôùc Duyeân thaùp laâm haïnh
ngaãu thaønh nhaát luaät tònh töï”, nghóa laø baøi thô
Ñöôøng luaät vaø baøi töïa vua laøm veà thaùp Phöôùc Duyeân ôû chuøa Thieân Muï nhaân ngaãu
höùng khi ñeán thaêm. Trong baøi töïa ôû phaàn ñaàu, coù moät ñoaïn nguyeân vaên nhö sau:
奉我太祖嘉裕皇帝以橫山清吟決計圖南世傳帝遇天嫗于此贈香一株囑帝持香沿江岸
東行到香盡處可都都成而寺興焉敕建寺奉佛命名天姥山靈姥寺
Phieân aâm:
Phuïng ngaõ Thaùi Toå Gia Duõ Hoaøng Ñeá dó Hoaønh Sôn thanh ngaâm quyeát keá
ñoà nam. Theá truyeàn ñeá ngoä thieân aåu vu thöû, taëng höông nhaát chu, chuùc ñeá trì
höông duyeân giang ngaïn ñoâng haønh, ñaùo höông taän xöù khaû ñoâ. Ñoâ thaønh nhi
töï höng yeân. Saéc kieán töï phuïng Phaät, maïng danh Thieân Muï sôn Linh Muï töï.
Dòch nghóa:
Ñöùc Thaùi Toå Gia Duõ Hoaøng Ñeá cuûa ta ñaõ laáy caâu noùi veà Hoaønh Sôn(12) ñeå
quyeát chí thöïc hieän keá hoaïch môû mang cô ñoà veà phöông nam. Ngöôøi ta keå raèng
ngaøi ñaõ gaëp moät ngöôøi ñaøn baø töø treân trôøi xuoáng taïi ñaây, cho ngaøi moät caây
höông, daën ngaøi raèng haõy caàm caây höông ñi veà phía ñoâng doïc theo bôø soâng,
ñeán choã höông taøn thì ñoùng ñoâ. Khi ñoùng ñoâ xong thì döïng chuøa ôû ñaây. Ngaøi
haï leänh xaây chuøa thôø Phaät, cho ñaët teân nuùi aáy laø nuùi Thieân Muï vaø chuøa aáy laø
chuøa Linh Muï.
Chuyeän keå naøy coù vaøi chi tieát khoâng ñuùng vôùi söï thaät cuûa lòch söû:
- Moät laø, döôùi thôøi chuùa Nguyeãn Hoaøng (1558-1613), chuùa ñaõ ñònh dinh ôû
löu vöïc soâng Thaïch Haõn, chöù chöa bao giôø “ñoùng ñoâ” beân bôø soâng Höông.
- Hai laø, döôùi thôøi chuùa Nguyeãn Hoaøng, chöa heà coù danh xöng chuøa Linh
Muï. Maõi ñeán naêm 1862, vua Töï Ñöùc cho raèng “trôøi ñaát laø chöõ xöng hoâ raát cao,
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (107) . 2013 9

raát lôùn, sai caùc vaên thö, caùc teân ñaát ñeàu phaûi ñoåi traùnh, ñeå toû ra kính caån”.(13)
Töø naêm ñoù, teân chuøa Thieân Muï môùi ñoåi ra laø Linh Muï, nhöng cuõng chæ ñoåi trong
moät thôøi gian coù 7 naêm.(14)
Vôùi nhöõng xaùo troän lòch söû nhö vöøa neâu, vaø vôùi söï giao tieáp giöõa ngöôøi vaø
tieân trong caû hai caâu chuyeän, ñaây ñuùng laø nhöõng huyeàn thoaïi. Coù leõ ñoù laø nhöõng
huyeàn thoaïi do caùc vua chuùa haäu dueä hoaëc thaàn daân cuûa chuùa Nguyeãn Hoaøng
phoùng taùc ñeå thaàn thaùnh hoùa oâng thaønh vò “chaân chuùa”.
Vôùi taøi naêng vaø ñöùc ñoä cuûa mình trong vieäc quaûn lyù laõnh ñòa, chuùa Nguyeãn
Hoaøng chaúng nhöõng ñöôïc ngöôøi ñöông thôøi thaàn thaùnh hoùa maø coøn thaàn tieân
hoùa nöõa. Söû saùch cho bieát roõ raèng ngay töø luùc oâng coøn taïi vò, nhaân daân Thuaän
Hoùa - Quaûng Nam ñaõ toân xöng oâng laø chuùa Tieân (nguyeân vaên chöõ Haùn vieát laø
時稱僊主 - thôøi xöng Tieân Chuùa).(15) Sau ñoù, ngöôøi ta coøn vinh danh oâng laø “Tieân
Vöông 僊王”, chaúng haïn nhö trong taäp thô Hoaøi Nam khuùc do Thai Döông xöû só
Hoaøng Quang saùng taùc taïi vuøng ñaát Phuù Xuaân vaøo nhöõng thaäp nieân cuoái theá kyû
XVIII.(16) Hoaøi Nam khuùc ñaõ ñöôïc môû ñaàu baèng nhöõng caâu sau ñaây:
AÊn côm môùi, nhaéc chuyeän cuõ,
Töôûng cô ñoà Nguyeãn chuùa theâm thöông.
Nguøi nguøi nhôù Ñöùc Tieân Vöông,
Coâng phu chæ ngoõ môû ñöôøng vaøo ñaây.
Nhaân daân baáy giôø ñaõ toân xöng Nguyeãn Hoaøng laø Tieân Chuùa hoaëc Tieân
Vöông, suy cho cuøng chaúng qua laø ñeå ca ngôïi taám loøng ñoä löôïng vaø coâng lao môû
nöôùc cuûa oâng.
Ngoaøi laêng moä, mieáu thôø vaø truyeàn thuyeát lieân quan ñeán chuùa Nguyeãn
Hoaøng nhö vöøa ñöôïc trình baøy treân ñaây, teân cuûa oâng coøn ñöôïc ngöôøi Hueá duøng
ñeå ñaët cho caàu Tröôøng Tieàn thuôû tröôùc vaø cho con ñöôøng chaïy qua doác Beán Ngöï
(voán laø Nam Giao cöïu loä). Nhöng vaøo naêm 1977, teân ñöôøng Nguyeãn Hoaøng aáy bò
xoùa boû vaø thay baèng teân ñöôøng Phan Boäi Chaâu. Töø naêm 1996, teân goïi Nguyeãn
Hoaøng laïi ñöôïc duøng ñeå ñaët cho con ñöôøng daøi 1.100m ôû vuøng Kim Long. Nhöõng
ñoåi thay aáy noùi leân caùc quan nieäm khaùc nhau cuûa töøng giai ñoaïn veà nhaân vaät
Nguyeãn Hoaøng. AÂu ñoù cuõng laø söï thaêng traàm cuûa lòch söû.
Neáu nhìn roäng ra moät chuùt, chuùng ta thaáy boái caûnh lòch söû roái ren treân
chính tröôøng ñaát Baéc vaøo caùc theá kyû XVI-XVII ñaõ ñaåy ñöa Nguyeãn Hoaøng vaøo
Nam, ñeå roài vôùi taøi ñöùc cuûa mình, oâng ñaõ taïo ra ñöôïc moät söï nghieäp veû vang
treân con ñöôøng nam tieán cuûa daân toäc. Vôùi nhöõng thaønh quaû laãy löøng maø chuùa
Tieân ñaõ ñaït ñöôïc trong quaù trình cuøng ñoàng höông vaø baù taùnh mang göôm ñi
môû nöôùc, oâng xöùng ñaùng ñöôïc toân vinh laø vò Khai canh cuûa ñaát Thuaän-Quaûng
noùi rieâng vaø Ñaøng Trong noùi chung.
PTA
CHUÙ THÍCH
(1) Ñaïi Nam thöïc luïc, taäp I (Tieàn bieân), baûn dòch cuûa Vieän Söû hoïc, Nxb Söû hoïc, Haø Noäi, 1962,
tr. 44. Nguyeân vaên chöõ Haùn nhö sau: 在位五十六年壽八十有九初寧陵于石捍社名屬海陵縣山後改
寧陵于羅溪社名屬香茶縣山明命二年封其山為啟運山 (Taïi vò nguõ thaäp luïc nieân, thoï baùt thaäp höõu
cöûu. Sô ninh laêng vu Thaïch Haõn (xaõ danh thuoäc Haûi Laêng huyeän) sôn. Haäu caûi ninh laêng vu
La Kheâ (xaõ danh thuoäc Höông Traø huyeän) sôn. Minh Maïng nhò nieân phong kyø sôn vi Khaûi
Vaän sôn) (Ñaïi Nam thöïc luïc tieàn bieân, quyeån 1, tôø 24 ab).
(2) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam nhaát thoáng chí (thôøi Töï Ñöùc), baûn dòch cuûa Vieän Söû
hoïc, Nxb Khoa hoïc Xaõ hoäi, Haø Noäi, 1969, taäp I, tr. 106.
10 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 9 (107) . 2013

(3) Ñaïi Nam thöïc luïc, Sñd, taäp II, 1963, tr. 439-440.
(4) ÔÛ ñaây, chöõ “thöôùc” 尺 (xích) ñaõ bò in nhaàm thaønh chöõ “tröôïng” 丈.
(5) Ñaïi Nam nhaát thoáng chí, Sñd, taäp I, tr. 32. Caùc taùc giaû thôøi Duy Taân ñaõ cheùp laïi haàu nhö
nguyeân vaên töø saùch cuûa thôøi Töï Ñöùc nhö ñaõ ñöôïc dòch ôû treân. Khoâng coù ñöôïc nguyeân baûn
chöõ Haùn cuûa thôøi Töï Ñöùc, chuùng toâi xin cheùp laïi ñoaïn chöõ Haùn trong boä saùch thöù hai ñeå baïn
ñoïc tham khaûo: 舊制諸尊陵內外葆城二重皆稍低明命二十一年修築加高各二三尺外重前面增設門扉
(Quyeån 1, Kinh sö, tôø 26b). Phieân aâm: Cöïu cheá, chö toân laêng noäi ngoaïi baûo thaønh nhò truøng
giai saûo ñeâ. Minh Maïng nhò thaäp nhaát nieân, tu truùc gia cao caùc nhò tam xích. Ngoaïi truøng tieàn
dieän, taêng thieát moân phi (Xem baûn dòch cuûa Tu Trai Nguyeãn Taïo, Ñaïi Nam nhaát thoáng chí,
Kinh sö, Nha Vaên hoùa, Boä Quoác gia Giaùo duïc xuaát baûn, Saøi Goøn, 1960, tr. 53).
(6) Ñaïi Nam nhaát thoáng chí, Sñd.
(7) Ñaïi Nam thöïc luïc, Sñd, Haø Noäi, taäp III, 1963, tr. 171-172.
(8) Ñaïi Nam nhaát thoáng chí thôøi Duy Taân, nguyeân baûn chöõ Haùn, quyeån 1, tôø 8b, baûn dòch cuûa Tu
Trai Nguyeãn Taïo, ñaõ daãn, tr. 25.
(9) Nguyeãn Baù Chí, “Compte-rendu d’une mission aø Hueù”, Le Peuple Vietnamien, No 1, Mai
1948, EÙditeù par l’EÙcole Francaise d’Extreâme-Orient, Hanoi, p. 84. Thaùi Vaên Kieåm, Coá ñoâ
Hueá, Nha Vaên hoùa, Boä Quoác gia Giaùo duïc xuaát baûn, Saøi Goøn, 1960, tr. 52.
(10) Ñaïi Nam thöïc luïc, Sñd, taäp III, tr. 291-302; xem theâm taäp I, ñaõ daãn, tr. 45, nguyeân baûn chöõ
Haùn, quyeån 1, tôø 25 ab.
(11) Ñaïi Nam thöïc luïc, Sñd, taäp I, tr. 42. Xem nguyeân baûn chöõ Haùn, Ñaïi Nam thöïc luïc tieàn bieân,
quyeån 1, tôø 20 ab.
(12) YÙ muoán nhaéc ñeán caâu noùi cuûa Traïng Trình Nguyeãn Bænh Khieâm khi Nguyeãn Hoaøng cho ngöôøi
veà Haûi Döông ñeå vaán keá tröôùc ngaøy vaøo Nam: “Hoaønh Sôn nhaát ñaùi, vaïn ñaïi dung thaân” (Moät
daûi nuùi ngang, coù theå dung thaân ñeán muoân ñôøi).
(13) Ñaïi Nam thöïc luïc, Sñd, taäp XXIX, tr. 278.
(14) Ñaïi Nam thöïc luïc tieàn bieân, quyeån ñaõ daãn, tôø 6 b.
(15) Ñaïi Nam thöïc luïc tieàn bieân, quyeån ñaõ daãn, tôø 6 b, xem theâm baûn dòch ñaõ daãn, taäp I, tr. 32.
(16) Quoác Söû Quaùn trieàu Nguyeãn, Ñaïi Nam lieät truyeän tieàn bieân, quyeån 6, tôø 22 ab, xem theâm baûn
dòch cuûa Vieän Söû hoïc, Nxb Thuaän Hoùa, Hueá, 1994, taäp 1, tr. 190-191. Veà nhaân vaät Hoaøng
Quang, caùc söû thaàn thôøi Duy Taân ñaõ vieát toùm taét nhö sau: “Hoaøng Quang ngöôøi huyeän Höông
Traø; sieâu vieät coù khí thöùc, khi nhoû sieâng hoïc, nghóa lyù yeâm baùc, hay vaên chöông, sôû tröôøng
quoác aâm. Taây Sôn Nguyeãn Hueä vôøi, oâng khoâng ñeán, vì thaáy nguïy chính phieàn haø, vaø nhaân
taâm coøn meán ñöùc chính cuõ (trieàu Nguyeãn), beøn laøm ra Hoaøi Nam khuùc, töø yù raát bi traùng, ngöôøi
ñeàu truyeàn tuïng” (Ñaïi Nam nhaát thoáng chí, Thöøa Thieân phuû, baûn dòch cuûa Tu Trai Nguyeãn Taïo,
Nha Vaên hoùa, Boä Quoác gia Giaùo duïc xuaát baûn, Saøi Goøn, 1961, taäp trung, tr. 38.)
TOÙM TAÉT
Baøi vieát khaûo cöùu caùc chöùng tích lieân quan ñeán chuùa Nguyeãn Hoaøng treân ñaát Hueá qua söû
saùch cuõng nhö treân thöïc ñòa. Ñoù laø laêng Tröôøng Cô, nôi choân caát chuùa Nguyeãn Hoaøng; Thaùi Toå
Mieáu, nôi thôø Nguyeãn Hoaøng vaø caùc chuùa keá nghieäp; chuøa Thieân Muï, nôi phaùt xuaát moät soá truyeàn
thuyeát lieân quan ñeán chuùa Tieân.
Vôùi nhöõng thaønh quaû laãy löøng maø chuùa Nguyeãn Hoaøng ñaõ ñaït ñöôïc trong quaù trình taïo döïng
cô ñoà cuûa doøng hoï vaø môû nöôùc veà phöông nam, oâng xöùng ñaùng ñöôïc toân vinh laø vò Khai canh cuûa
vuøng ñaát Thuaän-Quaûng noùi rieâng vaø Ñaøng Trong noùi chung.
ABSTRACT
THE IMAGE OF LORD NGUYEÃN HOAØNG IN HUEÁ
This paper examines the evidence related to Lord Nguyeãn Hoaøng in Hueá in history as well
as in the field, including Tröôøng Cô Royal tomb, the burial place of Lord Nguyeãn Hoaøng; Thaùi
Mieáu Temple where Lord Nguyeãn Hoaøng and his successors are worshipped; Thieân Muï Pagoda,
where some legends related to him were created.
With the resounding success that Lord Nguyeãn Hoaøng achieved in the process of building
his realm and expanding the nation to the south, he deserves to be honored as the founder of the
new land of Thuaän-Quaûng in particular and Cochinchina in general.

Related Interests