You are on page 1of 59

Проф. д-р Никола В.

Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

СОДРЖИНА

ВОВЕДЕН ДЕЛ ВОВЕДЕН ДЕЛ
НАУКАТА ВО СОВРЕМЕНОТО ОПШТЕСТВО
НАУКАТА ВО СОВРЕМЕНОТО ОПШТЕСТВО
1. Науката општа потреба на современиот човек
2. Индивидуална наобразба – аксиома на научникот 1. Науката општа потреба на современиот човек1
3. Основни претпоставки за брза и ефикасна научна
работа Светот во последните две декади навлезе во нова
техничко-технолошка или електоронско-информатичка
ПРВ ДЕЛ револуција која глобално предизвика промени во сите
МЕТОДОЛОГИЈА НА НАУЧНАТА РАБОТА свери, па и во методологијата на научно-истражувачката
работа. Имено, деведесеттите години на 20-ти век и првата
1. Предмет, функции и значење на методологијата на декада на 21-от век претставуваат временско предворје на
научното истражување нова техничко-технолошка епоха, именувана како епоха на
2. Поим и класификација на научни методи електрон-ско општество (е-општество). Современото
општество, новата епоха или новото време на
ВТОР ДЕЛ информатика и роботика веќе предизвикува пресврт и во
ИЗРАБОТКА НА СТРУЧНИ И НАУЧНИ ДЕЛА, ПРОЕКТ И методологијата на интелектуалната работа. Секоја
ИСТРАЖУВАЊЕ интелектуална активност не може да се замисли без
превземање на современи и реални потреби за користење
1. Настанување, планирање, организирање и на разни информатички задачи, од брзо и ефикасно
пишување на научен труд читање, користење на разновидна литература и други
2. Пишување и објавување на други текстови извори, брзо преведување, брзо и систематско правење на
3. Класификација на науките, видови и опис на датотеки, полиња, записи, белешки, профили, табели,
пишувани, научни, научно-стручни и стручни дела графикони, тематски карти, математички и статистички
4. Проект на истражување пресметки, правење анализи и извлекување заклучоци,

1Сублимирано во една реченица, Наука е проверено знаење што му
помага на човекот и живиот свет.
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

разновидна изработка на современи графички прилози секое место каде истраживачот ќе се чувствува пријатно,
итн. што значи тоа може да биде домот, оредена канцеларија,
Денес, а во иднина уште повеќе, научно- кабинет, лабораторија и сл., односно место од каде
истражувачката работа ќе се одвива со помош и пред непречено ќе може да комуницира и да разменува идеи.
компјутер. Современата научно-истражувачка работа како Дури и вербалната коминикација не мора да биде
незаменлива алатка ќе го има компјутерот (статичен - универзална, а тоа значи ослободување од обврските за
десктоп, или преносен -лаптоп) односно полето на читање, користење на еден или повеќе светски јазици, туку
потрага по податоци, средување, пресметки и сл., ќе биде обратно, кршење на јазичните бариери и користење на
непосредно преку компјутер. Потрагата по литература, својот мајчин јазик во светската комуникација, а тоа ќе се
прелистување во библиотеки, архиви, музеи, водење случи благодарение на конференциските врски на
белешки, вадење цитати и уште многу други истражувачки современите електронски комуникациски мрежи и услуги,
активности ќе биде преку компјутер. Потоа, симнување на кои ќе опстојуваат врз принципот на рушење на сите
материјали, книги, разни трудови, елаборати, и сл. ќе биде бариери, хегемонии, стереотипи и предрасуди.
со помош компјутер, но преку претходно зачленување во Светот на современото живеење, а од тука и на
библиотеки, архиви и плаќање со картички за услугата. современата наука подразбира слободна размена на идеи,
Според тоа, научното истражување може да се одвива од мисли и комуникација без лимити и ограничувања.
дома, но и од секое друго место во мирување или во Слободната мисла искажана јавно и преку електорнските
движење (во автомобил, автобус, воз, авион, брод и сл.). коминикациски системи ќе овозможи брз напредок на
Значи научникот може да биде на одмор, да се рекреира, науката и е-општеството. Големиот број на информации,
но и да истражува, пишува труд, статија, книга и слично. трудови, книги, идеи, мисли, коментари, предлози,
Значително поскапо ќе биде истражувањето во забелешки изнесени од милиони научници, интелектуалци,
лабораторија и непосредно на терен. А пропо, компјутерот, граѓани, а пренесени преку слободните електоронски
и понатаму во научно – истражувачката работа, научникот, комуникациски системи ќе придонесат за уште побрз развој
истражувачот, читателот ќе користи книги, трудови, на научната мисла, за побргу да се учи и повеќе да се научи
монографии, списанија, прилози и разни други печатени за полесен, побезбеден, похуман и поздрав живот на
изданија. Земјата.
Таканаречената кабинетска работа ќе се одвива во
канцеларија или во друг затворен простор и задолжително 2. Индивидуална наобразба – аксиома на научникот
пред компјутер (еден или повеќе). Идниот научен работник
ќе нема потреба толку да патува, тој ќе може он-лине (on- Желбата да се знае нешто, буди поголема желба да
line) да комуницира со поединци и институции. Работна се научи повеќе. Системот на редовното образование на
просторија на интелектуалците може да биде буквално човекот му дава само подготовка за живот. Меѓутоа,

2
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

практичниот живот бара континуирано ново знаење за создавала и многу проблем кои воопшто не се полесни од
решавање на проблемите, а од тука и нови барања на оние што ги решиле.3
можности за подобри решенија. Значи, желбата за знаење, Неопходна потреба за младите научни работници е
заради самото знаење, треба да биде есенцијален мотив совладување до најголема мера на научните методи, затоа
на секој научен работник. што од тоа непосредно зависи успехот на целокупниот
Научниот работник, исто така мора да практицира нивни труд. Имено, идниот научен работник совладаното
континуирана индивидуална едукативна наобразба, која знаење треба да го усвои, да открива нови знаења, да
подразбира сопствен стил и специфична технологија. применува научни методи во практиката, да се стреми
Ако кога читаме туѓи мисли и ставови, кога сакаме да самостојно да извршува научни задача, да практицира
разбереме некоја нова појава или манифестација на која своја технологија на научна работа, постојано да открива,
не сме навикнале, а при тоа не си поставуваме прашања – да чита, да истражува, да поставува хипотези, да
нема учење, нема напредување, нема наука. Во такви концепира, да ја заврши работи и да го објави делото.
услови, нашата индивидуална наобразба неизбежно ќе
биде незадоволително бавна, односно несоодветна на 3. Основни претпоставки за брза и ефикасна научна
нашите намери и на нашите напори.2 работа
Според тоа, барањето на нови работи претставува
база за научен поход кон проблемите и кон работата. Живееме во динамично време на мноштво
Научниот метод ни овозможува во сета таа активност до информации и податоци од секаков вид. Способноста или
максимум да ги избегнеме субјективните приоди и нашите предизвикот на истражувачот е да воочи одредени
предрасуди. ситуации кои ја предизвикуваат неговата љубопитност, го
Позивот научник спаѓа во највозвишените, но и во мотивираат да размислува, да открива можни решенија на
најтешките позиви што човек може да си го избере. Позив проблемот, но и да дава решавање на други проблем. Да
кој целосно го окупира, го обзема, му носи перманентно се биде прониклив на тешкотии таму каде што другите
неспокојство, целосен немир, ги ангажира сите негови поминуваат спокојно е знак за особена дарба, знак за
духовни и телесни сили. Сепак, апликативната страна на научен гениј.4
науката, гледано од денешна перспектива, навистина му го До пред извесно време, пред неколку децении,
олеснува животот на човекот во многу аспекти, но му просечна личност сосема солидно можеше да управува со
реката на информации. Но таа река сега се претвори во

2 Ванчо Бурзевски, Увод во научната работа, Култура, Скопје, 1981, 4 Moris Koen i Enrest Nejdel, Uvod u logiku i naučni metod, Zavod za
стр. 8-9 izdavanje udžbenika, Beograd,1982,str.220
3 Виолета Панзова, Науката како занает, Филозофски факултет,

Скопје, 2003, стр. 2

3
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

буица која постојано надоаѓа и може да не измести од Потребата од брзо читање на младиот научник е
местото. Денес, научниот работник мора да развие една од пресудните работи кои мора да ги поседува
сопствен стил за да се „бори“ со секојдневната продукција доколку сака да биде успешен во својата работа. На ова
на информации, книги, трудови, списанија затоа што поле пишувани се стотици разни книги кои нудат разни
нивниот обем претставува зачудувачки обемен од стотици начини и методи на активно користење на двете сфери на
тони или стотици километри материја кој треба да се хемисферата на мозокот за полесно да прочитаме што е
прочита, прелиста, разгледа итн. можно повеќе книги.
Сублимирано, во групата на основни претпоставки Според нив, читањето е препознавање на
за успешно реализирање на едно истражување значајни се аналфабетските симполи; асимилација светлоста се
следните работи: одбива од зборовите, светлоста ја прифаќаат очите и од
- Значајна теоретска и методолошка подготовка: очите се пренесуваат до мозокот; интро-интеграција
стручна едукација, поширока информираност, поврзување на сите делови на прочитани информации и
елоквентност, практицирање на ИКТ, интелектуални нивни одредени делови; екстра-интеграција вклошување
вештини итн. на претходното знаење со она што се чита, правење на
- Лични особини на истражувачот: способност за одредени врски, анализа, критика, процена, одбирање и
воопштвање, анализа, синтеза, изведување на отфрлување; задржување „собирање на инфорамциите„;
заклучоци, смисла за систематична работа, за точност, присетување извлекување на потребни информации за
за интелектуална чесност, критичен и самокритичен одредена цел; комуникација употреба на информациите,
дух, стрпливост за долга и напорна работа, писмена и говорна комуникација, репрезентативна,
интелектуална љубопитност, креативност, креативна итн.6
објективност, доследност, трпеливост, способност за
брзо и ефикасно читање5, систематско правење, Предлог
средување и користење на белешки, систематско На чекори за брзо и ефикасно читање и водење
правење, средување, користење на датотеки итн. белешки
- Брзо читање, правење на белешки и формирање Способност Чекори на брзо читање
датотеки: користење на соодветен метод за брзо за брзо и Читање на книга (пр.: книга во обем од
читање, правење на белешки на хартија, во компјутер ефикасно 400 страни)
формирање на посебни документи и папки на белешки, читање 1. Надворешен изглед на книгата (1
извадоци, цитати, слики, расни прилози и слично. минута)

5 Toni Buzan, Brzo čitanje, Finesa, Beograd, 2000, str. 223 6 Toni Buzan, Brzo čitanje, Finesa, Beograd, 2000, str. 39-40

4
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

2. Читање на содржината (неколку временски период, како и за разни теми.
минути) Прво направете т.н. „Блиц читање“
3. Прегледување на книгата, читање со прелистајте го целото списание, а потоа
очи (10 минути) одберете го написот или темата која ве
4. Одредување на делови - поглавија од интересира. Проучете го текстот, ако
книгата за кои ќе ви биде потребно време отцените дека текстот ќе ви затреба
за читање (неколку минути) исечете го.
5. Читање на поглавијата, фокусираност Читање од Компјутерски екран – Кога
и концентрација на визуелна и ментална се читаат текстови, Прво треба да ја
фиксација (со очи и мозок) на вертикално подесите големината на екранот, потоа
дворедно читање на повеќе зборови осветленоста, контраста, големината на
истовремено и само нанапред правење буквите. Користете техника идентична
на поголеми хоризонтални скокови (2 како читање на книга. На секои 10 до 15
часа) минути направете визуелна пауза на
6. Проверка на прочитаното, т.н. очите, а на секој 1-2 час и малку подолга
прелетување со скенирање (15 минути) пазуза.
Читање на весници – да се определи - Препорака: Читајте и понатаму
што е цел од читањето на весникот, белетристика (проза, поезија, драма)
внимание на структурата и затоа што тие претставуваат храна за
типографијата на весникот, превртување душата и постојано ви ја збогатуваат
на страните и барање на она што ве елоквентноста.
интересира, читање на наслови, Способност Чекори на рачни белешки – на харија
гледање слики, избегнување на за 1. Селективен процес, водење извадоци
пристрасност и настојување да се биде систематско на најважни клучни зборови, реченици,
објективен, критички став, проверка на правење, списоци, анализа и сл. од книгата што ја
она што се информира, од други извори, средување читате
радио, телевизија, компјутер и сл. и 2. Ставање во регистер на сите белешки,
Важните делови исечете ги од весникот, користење во разни листови, тетратки или
можеби ќе ви затребаат. на белешки картончиња, поделени според главни
Читање на списанија – текстовите се области на вашиот интерес
подолги и имаат повеќе илустрации, од 3. Собирање на исечоци од весници и
кои повеќето во боја, се прават за подолг списанија на разни текстови, фотогафии

5
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

и сл., правење на преглед или список кој следните правила: потенцирање преку затемнување
извадок каде ќе го употребите односно болдирање на поважните зборови и реченици,
4. Правење на мапа на умот - графичка потоа примена на шеми, табели, графикони, карти,
техника, преку клучни слики, поврзани со слики и разни други прилози кои активно помагаат при
зборови, броеви, симболи, шеми и сл. брзото читање и меморирање на прочитаното, односно
Способност Чекори на електронски белешки – во создавањето на менталните мапи. Наш предлог е трудови
за компјутер да ги пришувате во А4 или Б5 формат, големината на
систематско 1. Отворете еден или повеќе документи буквите да биде 12 со проред 1.0, помеѓу пасосите да
правење, во кој ќе ги ставите вашите извадоци од се остава празен простор од еден ред со проред 1.5,
средување разни текстови, слики и сл. текстовите да бидат пишувани во две вертикални
и 2. Отворете еден или повеќе документи колони (побрзо се чита и меморира - очите можат лесно
користење во кои ќе ги префрлување интегрално да го восприемат текстот без движење лево десно,
на датотеки електронските книги, трудови или пак празниот ред помеѓу пасосите, болдираните зборови и
нивни делови. реченици овозможуваат брзо меморирање на текстот).
3. Отворете документ со неколку колони На овој начин, активно придонесувате вашите текстови да
во кои ќе ставате извадоци од разни бидат барани и читани од поширока читателска публика и
книги, а при тоа цитирајќи го изворот. го подигнување личниот интелектуален напредок.
4. На мониторот – работната површина,
истовремено водете неколку работни
документи во кои вметнувате или ПРВ ДЕЛ
префрлувајте интегрални извадоци од
текстови, слики и сл. МЕТОДОЛОГИЈА НА НАУЧНАТА РАБОТА
5. Од споредните во главниот документ
префрлувате разни извадоци и разни 1. Предмет, функции и значење на методологијата
прилози. на научното истражување

Поаѓајќи од претходното, на идниот истражувач и Научната работа претставува систематско и логичко
автор на книги, стручни дела и други натписи му изучување кој подлежи на сложена методологија7
препорачуваме, во своите трудови да ги применува и составена од мноштво принципи и методи во насока на

7Методологија: метод - грчки, methodos = начин и пат на истражување; Просвета, Београд, 1980, стр. 559; Љубо Мичуновиќ, Современ
логија - logia = наука. Методологија = наука за методите на научното лексикон на странски збориви и изрази, Наша книга, Скопје, 1995, стр.
истражување. Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и израза, 374;

6
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

барање и откривање на факти и вистини за дадени Во предметот на секоја наука, а од тука и
прашања, појави и процеси.8 методологијата не може да постои доколку ги нема
Секоја наука во своето научно истражување следните основни карактеристики на научното сознание:
применува одредени постапки, методи. Според тоа, секој објективност, сигурност, проверливост, прецизност,
кој сака да се занимава со наука и да биде успешен во систе-матичност, составност, севкуп-ност.10
својата научна работа ќе треба добро да ја запознае Објективноста подразбира отсуство на
методологијата на научната работа, а при тоа почитувајќи пристрасност, висти-нитост, неутралност, праведност,
ги методите и правилата кои се користат во сферата на активен однос на научникот, дисци-плинираност во
неговиот научен интерес. истражувањето, ин-диферентност.
Методологијата која во последните неколку децении Сигурност продразбира истрај-ност и посветеност
значително се развива како посебна научна дисциплина. на работата за остварување на целите.
Имено, методологијата претставува начин – метод кој Проверливост и поверливост подразбира
користи одредени средства и патишта со чија помош доследност, аргу-ментираност кон истражувањето.
научните работници доаѓаат до одделни сознанија. Прецизност подразбира насто-јување на научниот
Предметот на методологијата во себе опфаќа многу работник во процесот на истражување да биде коректен и
принципи на општата логика – наука за правилата и истраен во сите фази.
патиштата на правилното мислење.9 Систематичност подразбира организираност на
Предметот и функцијата на методологијата е тесно научниот работник низ целиот процес на истражување.
поврзана со епистемологијата (теорија за научното Составност подразбира континурана примена на
сознание). Сепак, методологијата не ги проучува само научни методи во научниот процес а при тоа активно
патиштата и средствата за решавање на одредени придржувајќи се на предметот, целта и структурата на
проблеми, туку таа е ориентирана и кон проучување на истражувањето.
проблематиката поврзана со стекнување на нови знаења Севкупност или генерали-зација подразбира
со цел да се зголеми квалитетот на научниот ситем. тенденција во процесот на истражување да се откриваат

8 Лидија Баткоска, Методологија на научното истражување, Охрид, политичките појави, Правен факултет, Скопје, 1994, стр. 3-21;
2005, стр. 7 превземено до Цане Мојаноски, Методологија на научно-
9 Тодор Пеливанов, Методологија на истражување на правните и истражувачката работа (избор текстови), Скопје, 1998, стр.5 и 6; Ratko
политичките појави, Правен факултет, Скопје, 1994, стр. 3-21; Zelenika, Metodologija I tehnologija izrade znanstvenog djela, Ekonomski
превземено до Цане Мојаноски, Методологија на научно- fakultet u Rijeci, Rijeka, 2000, str. 317-319; Лилјана Баткоска,
истражувачката работа (избор текстови), Скопје,1998,стр.5-6 Методологија на научното истражување, Факултет за туризам и
10 Во врска со методите во научно-истражувачката работа види кај: угостителство - Охрид, Охрид, 2005, стр.15-20
Тодор Пеливанов, Методологија на истражување на правните и

7
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

одредени појави и односи кои се во прилог на научното Генерализирано, во научната работа постојат три
сознание и апликативноста. основни групи на проблеми: логички, технички и научно
Најголем дел од научните истражувања подлежат на стратешки.
субјективни мислења и претпоставки на одреден број Логички проблеми: формули-рање на научни
научници. Објективноста од секогаш била нагризувана од поими, хипотеза, анализа.
субјективните мислења и претпоставки на некој научник Технички проблеми: сите средства кои служат за
што претставува т.н. апсолутна скепса, односно собирање на научниот материјал и истражувањето,
апсолутно соменвање во сé и сешто, односно во секое користење на иструменти, средување и обработка на
научно сознание. Меѓутоа, во науката е дозволена и т.н. податоците.
методична скепса. Методичната скепса, во основа значи Стратешки проблеми: ситеза, заклучоци се
критичност спрема секој податок во науката, спрема секој насочени кон решавање на одредени проблеми за
потег на науката и сл., а тоа е всушност една од бидните пронаоѓање на нови научни вистини и сознанија.
особини на научниот начин на мислење. Ако оваа скепса Во секоја работа, па и во научно-истражувачката,
се сфати на овој начин, како сомневање во сé додека не се самите субјекти си изградуваат свој метод на работа, но
отфрлаат причините за сомневањето, тогаш слободно претходно потребно е да се користат методите што ги
може да кажеме дека методичната скепса е дури и пожелна развиле и ги користеле други научни работници. Од тука
во науката.11 произлегува и есенцијалното значење на методологијата,
Во секој случај методологијата на посебните науки бидејќи без познавање на истата нема научно
не смее да се поистоветува со логиката, ниту пак смее да истражување и развој на научното сознание.
се ограничи само на логичкиот обем на научното соз-
нание, односно научното истра-жување. Методологијата
мора да ја истражува и да се занимава и со техниката на
истражувањето. Методологијата врши и определена 2. Поим и класификација на научни методи
хеуристичка или сознајна фукција, односно таа ги
претскажува насоките во истражувањето каде моментално Методологијата на научното истражување може да
во одредени области може да се постигнат најголеми се класифицира во две групи: општа и посебна
резултати. Значи, во методологијата логисти-чките методологија.
сознанија се темел, но покрај нив тука влегуваат и редица Општата методолгија ги проучува и презентира
технички и хеуристички проблеми.12 општите процеси, методи и техники кои се користат во
истражувањата. Додека пак, посебната методлогија на

11 Исто, стр. 10-11 12 Исто, стр. 11

8
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

научното истражување ги изучува и презентира 11. Класификација
спефијалистички знаења, методи и техники кои се 12. Дескрипција
применуваат во одделни научни подрачја, полиња, 13. Компилација
дисциплини и области. 14. Компаративна
Поимот метод подразбира начин, модел, редослед, 15. Статистичка
16. Метода на примерок
шема, процедура, мисловна постапка или сублимирано,
17. Математичка
научен метод е збир на различни постапки кои ги 18. Моделирање
користи науката за да истражува, да открива и да ги 19. Кибернетска
објави резултати од истражувањето. 20. Експериментална
Во литературата се среќаваат различни пристапи на 21. Историска
класифи-кација на научни методи. Во прегледот што следи 22. Генетска
даведени се неколку поважни калсификации на методи. 23. Теорија на системи
24. Аксиоматска
Научно-истражувачки 25. Метода на идеални типови
Автор и дело
методи 26. Метод на броење
Milan I. Miljević, 1. Анализа 27. Метод на мерење
Metodologija naučnog 2. Синтеза 28. Делфи метода
rada, Univerziter u 3. Апстракција Midhat Šamić, 1. Нормативна,
istočnom Sarajevu, 4. Конкретизација Kako nastaje naučno djelo 9. Експериментална,
Filozovski fakultet, 5. Спецификација – uvođenje u tehniku 10. Историска,
“Svjetlost”, Pale, 2007., 6. Генерализација naučnoistraživačkog rada 11. Студија на случај,
str.115-146 7. Дедукција – opći pristup, deveto 12. Генетичка,
8. Индукција izdanje, IP “Svjetlost”, 13. Анкетирање,
Sarajevo, 2003., str. 14-17 14. Интервју
Stipe Belak, 1. Индуктивна
Uvod u znanosti, 2. Дедуктивна Bogojević S. 1. Индуктивно-дедуктивна
Viskoke škole za turistički 3. Анализа Metodologija 2. Емпиријска
menadžment u Šibeniku, 4. Синтеза eksperimentalnog rada, 3. Експериментална
Šibenik, 2005., str. 68-99 5. Апстракција Radnički univerzitet 4. Метода на случај
6. Конкретизација “R.Ćirpanov”, Novi Sad, 5. Метода на процена
7. Генерализација 1978., str.32 6. Статистичка
8. Специјализација 7. Историска
9. Докажување 8. Синтетичка
10. Побивање

9
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Žuvela I. 1. Индуктивно-дедуктивни Šešić B. 1. Апстарктивна
Uvod u ekonomska методи Opšta metodologija, дијалектичка метода
istraživanja, skripta, 2. Аналитичко-синтетичка “Naučna knjiga”, Beograd, 2. Вистинска дијалектичка
Ekonomski fakultet метода 1980., str.11-163 метода
Sveučilišta u Rijeci, Rijeka, 3. Метода на апстракција 3. Метод на моделирање
1978., str. 41-52 4. Компаративна метода 4. Статистичка метода
5. Метода на генерализација 5. Аксиоматска метода
и специјализација 6. Метода на анализа и
6. Метода на дескрипција синтеза
7. Метода на компилација 7. Метода на генерализа-
8. Метода на графичко ција и специ-јализација
прикажување 8. Метод на индукција и
9. Статистичка метода дедукција
10. Математичка метода 9. Метод на дефиниции,
11. Економетријска метода докажување и побивање
12. Кибернетичка метода Žugaj M. 1. Метод на анализа и
Zaječaranović G. 1. Експеримент-ална метода Metodologija синтеза
Osnovi metodologije 2. Аксиоматска znanstvenoistrazivackog 2. Метод на апстракција
nauke, treće izdanje, 3. Метода на моделирање rada, Fakultet organizacije 3. Генерализа-ција и
“Naučna knjiga”, Beograd, 4. Статистичка метода I informatike, Varazdin, специја-лизација
1987., str. 39-136 5. Анализа и синтеза 1997., str.34-136 4. Индуктивна метода
6. Апстракција и Zelenika R. 1. Индуктивна и дедуктивна
конкретизација Metodologija I tehnologija метода
7. Генерализација и izrade znanstvenog I 2. Метода на анализа и
специјализа-ција strucnog djela, cetvrto синтеза
8. Индукција и дедукција izdanje, Ekonomski 3. Метод на апстракција и
9. Дефиниција и fakultet u Rijeci, Rijeka, конкретизација
класификација 2000., str.323-401 4. Метод на генерали-зација
10. Докажување и специ-јализација
11. Историјска и логичка 5. Метод на докажување и
метода побивање
6. Метод на класификација

10
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

7. Метод на дескрипција 29. Метода на „мозаик“
8. Метод на компилација 30. Други научни методи
9. Компаративна метода
10. Статистичка метода Од погоре наведени научни методи, ќе направиме
11. Математичка метода енциклопедиски опис13 на триесеттина научно-
12. Метод на моделирање истражувачки методи, за кој цениме дека имаат соодветна
13. Кибернетска метода примена во научно-истражуваката работа.
14. Експеримент-ална
метода
15. Дијалектичка метода 1. Метода на анализа и синтеза
16. Историјска метода
17. Генетичка метода Анализа, грчки – analysis:14 разрешување,
18. Метода на теорија на разложување, расчленување на целината на делови.
системи Анализата е мисловен, теоретски и практичен процес кој
19. Аксиоматска метода сложените материјални или интелектуални целини,
20. Метода на идеални процеси, појави и предмети ги расчленува на составни
типови општи и посебни делови или аспекти, со цел да се опишат
21. Емпиријска метода и да се утврди како тие влијаат врз целината. Анализата е
22. Метода на студија на критичка оцена и воедно барање врска помеѓу причината и
случаи последиците и донесување на заклучоци со помош на
23. Метода на анкетирање разделување или расчленување на целото на неговите
24. Метода на интервјуирање составни делови.15 При правењето анализа се користат
25. Метода на набљудување повеќе активности и техники. Во последните години често
26. Метод на броење се користи Кластер или групната анализа, која е
27. Метод на мерење мултиваријантна техника на статистичка анализа која
28. Делфи метода настојува да утврди, идентификува и анализира

13 Припремен општ, обичен или краток опис на научно-истражувачки 15 Повеќе види кај: Лилјана Баткоска, Методологија на научното
методи со кои младиот научен работник треба да се запознае пред истражување, Факултет за туризам и угостителство - Охрид, Охрид,
почетокот на стручното научно образование како позив во животот. 2005, стр.29-36; B. Šešić, Osnovi metodologije društvenih nauka, Naučna
14 Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и израза, Просвета, knjiga, Beograd, 1988, str. 69-99; Ratko Zelenika, Metodologija I
Београд, 1980., стр.43 tehnologija izrade znanstvenog djela, Ekonomski fakultet u Rijeci, Rijeka,
2000, str. 323-401;

11
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

релевантно хомогени груби на објекти или варијабли. Каузална или причинско- Каузална или причинско-
Кластер анализата се користи во многу области:економија, последична последична
медицина, социологија, географија итн. Функционална Функционална
Синтеза, грчки – synthesis16 составување, спој, Објективна или материјална Објективна или материјална
спојување на повеќе делови во целина. Синтезата е Субјективна или идеална Субјективна или идеална
Генетичка или развојна Генетичка или развојна
мисловен процес која ги составува тие делови или
Квантитативна Квантитативна
елементи за да се добие подобра слика за целото или Квалитативна Квалитативна
целината. Формално-логичка
Анализата и синтезата се применуваат во сите Дијалектичка
научни подрачја: природно-математички, техничко- Репродуктивна
технолошки, медицински, биотех-нички, општествени и Создавачка
хуманистички науки. Според предметот на научното
истражување и специфичноста на научното подрачје, поле,
област, се применуваат различни видови на анализа и 2. Метода на апстракција и конкретизација
синтеза. Во суштина анализата и синтезата можат да се
поделат според функција, вид, сложеност, цел, состав, Апстракција, латински – abstractio17: мисловно
карактер, предмет, обем итн. издвојување на суштестве-ните особини и својства на
Анализата и синтезата во научното истражување предметите, или издвојување на посебното и поедине-
одат секогаш заедно и според тоа можеме да за именуваат чното од општото. Апстракцијата се заснива на анализата
како еден единствен научен метод, аналитичко-синтетички која понекогаш претставува и издвојување на деловите од
метод. целината на предметот.
Конкретизација, латински - concretus18: мисловна
Видови на анализа и синтеза во научното постапка насочена кон нешто реално, вистинито, јасно и
истражување опипливо. Конкретизацијата синтеза на апстрактното-
Анализа Синтеза општото со посебното и поединечното или апстрактното
Дескриптиван или формална Дескриптиван или формална посебно со општото.
Експликативна или Експликативна или
Методите на апстракција и конкретизација секоја за
објаснител-на објаснител-на
Елементарна Елементарна себе претставуваат посебни методолошки постапки кои
покрај аналитичко-синтетичките методи имаат и свои

16 Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и израза, Просвета, 17 Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и израза, Просвета,
Београд, 1980., стр.847 Београд, 1980., стр.69
18 Исто, стр.453

12
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

посебни методолошки облици на генерализација и процесот на истражувањето оди од единечното кон
специјализација. општото, од повеќе познатото кон помалку познатото или
непознато, од просто кон сложено, од поблиско кон
подалечно итн. Овој метод во процесот на истражување
користи и помошни методи како што се набљудување,
3. Метода на генерализација и специјализација експеримент, броење, мерење и сл.
Генерализација, новолатински - generalisation19: Дедукција, латиница - deduction22: претставува
мислована активност на воопштување. Создавање на доаѓање или изведување на заклучок од општото кон
општи заклучоци врз основа на поединечни случаи. посебното и поединечното. Дедукција е метод на мислење
Специјализација, новолатински - specijalization20: кој од општи знаења се доаѓа до посебените или
мисловен премин од спознавање на општите особини на поединечните знаења. Дедукцијата претставува завршна
предметите, поимите, појавите, особини, процесите и фаза во процесот на спознавањето. Дедуктивната метода
законитостите спрема посебните предмети, поими, појави, се користи и за објаснување на факти и закони, за
особини, процеси и закони. предвидување на поставени тези, за проверување на
Методите на генерализација и специјализација хипотези и за претставување на науката.
треба да се сфатат во нивното единство и да се Методата на индукција и дедукција наоѓа примена во
применуваат генерализацијата заедно со меѓусебното дијалектичко единство, на заедничкиот
специјализацијата и обратно. основен предмет, во низата на разлики и во единството на
спротивности кои се истражуваат. Комплементарноста на
индукција и дедукција практично се гледа во нивното
4. Индуктивно-дедуктивна метода единство како еден метод, индуктивно-дедуктивен, во кој
индукцијата претставува појдовна научна операција, а
Индукција, новолатински - induction21: претставува дедукцијата завршна операција во научниот процес на
начин, пат, постапка на заклучување од посебното кон истражување.
општото. Исто така, претставуа и набљудување и
воочување на поединечни појави или особини на појавите 5. Метод на докажување и негирање
и предметите до формирање на општи судови, заклучоци
или правила и принципи. Индукцијата претставува почетна Докажување претставува една од најважните
постапка во процесот на спознањето. Индукцијата во научни методи, бидејќи целта на оваа метода е да ја
утврди точноста или вистиноста на некое сознание.
19 Исто, стр.167 21 Исто, стр. 341
20 Исто, стр.865 22 Исто, стр. 192

13
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Процесот на докажување е еден од најсложените насочува само спрема тезата, туку и спрема спротивниот
мисловни процеси. Имено, во текот на постапката за став, спрема синтезата, докажувањето дека антитезата е
докажување се применуваат или се вклучени сите методи исправна, бидејќи со тоа се негира и тезата која му
и сите методолошки постапки: анализа, синтеза, противречи на тоа мислење. Така негирањето на тезата се
генерализација, специјализација, индукција, дедукци-ја, докажува со невисти-нитоста на поставената теза.
апстракција, конкретизација и друфи, како и сите облици на Логичко-мисловната активност за негирањето
мислење: поимање, судење и заклучување. По својот слична е и со онаа за докажувањето. Разликата е само во
карактер докажувањето може да биде теоретско или целта. Кај докажувањето целта е тезата да се докаже, а кај
експериментално, а по својата структура, докажувањето негирањето, целта е тезата да се негира, односно да се
или доказот се состои од тези (општи, посебни и докаже невистината.23
поединечни тези или став), принципи (логички закони за
докажување на постапката), аргумен-ти (факти, ставови,
судови за дока-жување на тезите) и демонстрација (врска
меѓу аргументите и тезите). 6. Метод на класификација
Негирање претставуа обратен процес на
докажувањето и се состои од докажување на погрешноста Класификација, латински – classificatio24
на тезата. Негирањето може да биде или да помине по претставува најстара и наједноставна научна метода. Во
исправен и неисправен пат, односно негирањето да биде суштина класификацијата претставува поделба, распоред,
исправно и неисправно. распределба на поими, предмети, појави, состојби од
Исправното или директното негирање се состои во општи во посебни, групни или составни делови.
побивање на тези или аргументи. Исправното негирање на Класификацијата може да се дефинира и како постапка на
тезата се употребува тогаш кога целата постапка на одредување на место на некои поими, предмети, судови,
побивање се насочува на самата теза, без да се помеша заклучоци во некои подрачја на работи или појави.
со нејзината спротивност односно антитеза. Со оваа Класификацијата може да биде: природна, вештачка,
постапка на негирање се докажува невистинитоста на емпиријска или индуктивна, рационална или дедуктивна,
поставената теза и нејзината погрешна аргументација за правилна, јасно одредена, систематска, конкретна,
поставување на тезата. потполна, исцрпна, адекватна, формално-логичка,
Неисправното или индирект-ното негирање се дијалектичка итн.
состои во докажување на неточната теза преку неисправен
пат. Односно се употребува тогаш кога мислењето не се
23 Лилјана Баткоска, Методологија на научното истражување, 24 Милан Вујаклија, Лексикон страних…, стр.427
Факултет за туризам и угостителство - Охрид, Охрид, 2005, стр.50-51

14
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

7. Метод на дескрипција

Дескрипција, латински - descriptio25 претставува 9. Метод на компилација
постапка или метод на едноставно опишување,
прикажување, оцртување или давање на опис на факти, Компилација, латински - compilation27: претставува
процеси, појави, предмети во природата и општеството, но постапка на превземање на туѓи мисли-цитати, резултати,
без научно толкување и објаснување. Оваа метода се ставови, заклучоци, сознанија на научно-истражувачката
применува во почетната фаза на научното истражување, работа. Доколку компилацијата на новото дело не се
но има поголема вредност ако едноставното опишување е придржува на цитирање на туѓите мисли, извадоци,
поврзано со објаснување на важните факти, предмети, ставови, заклучоци дотолку подлежи на критика, санкции и
појави, процеси, законитости и причинските врски и односи. преоѓа во плагијат. Сепак, методот на компилација може и
Прашањето на опишувањето и објаснувањето проследено корисно да се употреби во комбинација со други методи во
е и со низа постапки и инструменти. Од постапките би ги научно-истражувачка работа. Еден од подобрите начин е
именувале: систематско набљудување, интер-вјуирање, авторот да применува свој пристап во изнесување на
писмено истражување и анализа. Додека пак, од инстру- формулациите, преку коментари, искази, парафрази-описи
ментите на опишување најчесто се применуваат: анкетни и сл., а во делот каде изворно користи одредени извадоци-
листови, тест-ови, прашалници, записници, обрас-ци, цитати, треба на вообичаен начин да цитира се она што го
прашалници, картони за беле-жење на резултати, превзел од други автори.
контролни лист-ови, чек листи, ранг листи, ранг-скали итн.
Во тој случај дескрипцијата поми-нува во повисока фаза,
односно се доближува до каузалната метода.
10. Компаративна метода

8. Каузална или причинско-последична метода Компарација, латински - comparatio28: подредување,
споредување, поравнување, сравнување. Метод кој
Каузалност, латински - causalitas26: причина, применува споредба на исти или сродни факти, појави,
причинска врс-ка, однос помеѓу причина и после-дица. процеси, односи, односно утврдување на нивните
Принципот на каузалитетот гласи: секоја промена мора да сличности и разлики помеѓу нив. Оваа метода на
има своја причина. Каузалната метода всушност ги истражувачите му овозможува да го збогатат знаењето и
пронаоѓа врските помеѓу причините и последиците. дојдат до нови заклучоци. Спорeдбата помеѓу две работи,
25 Исто, стр.207 27 Исто, стр.443
26 Исто, стр.412 28 Исто, стр.442

15
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

две појави, два настани, се движи така што прво се Статистика, латински - status31: состојба, статус.
утврдуваат нивните заеднички работи, а потоа се она по Статистиката е средство, научен метод за изучување на
што се разликуваат. Во споредбата треба да се истакне нетипични појави изразени со бројки. Статистиката е една
она што е заедничко и она што е различно, во тоа се гледа од најприменуваните методи во научно-истражувачката
и сознајна улога на оваа метода.29 работа во сите научни подрачја, полиња, области,
Во оваа метода можат да се применуваат зборови дисциплини и поради тоа е позната и како општо научна
кои имаат цел за одредено преносно значење. Имено, метода. Статистиката како научна метода многу брзо се
преку сликовити изрази-метафори, разни зборови-најчесто развива, така што постојано се јавуваат нови статистички
придавки, ни се презентира нешто кое треба да ни биде постапки-методи. Овие нови статистички постапки се
познато, така што, тоа непознато ќе го спореди со нешто применуваат во одделни научни подрачја и дисциплини.
нему слично а за нас познато. Така на пример, постои статистика за економисти или
Битни обележја и цели на оваа метода се: економска статистика, статистика за општествени
утврдување на зеднички или слични работи, појави, облици истражувања, статистика во трговија, статистика во
кои се истражуваат; поставување на основна хипотеза; сообраќај, статистика во медицина, статистика во туризам
проверување на хипотезата и нејзините специфични итн.
работи; систематско споредување; класификација на За современиот научен работник потребно е
новите појави во составот, од целите: опис на структурата, познавање на статистичкиот метод за лесно прибирање на
функциите и однесувањето на деловите како заеднички податоци, нејзина обработка и врз основа на тоа носење
или различни; класификација на новоспоснатите работи, на одредени заклучоци.
појави и нивна систематизација; откривање или следење Од многу бројните статистички постапки кои се
на развојот, еволуцијата, стратегијата, прогресот или применуваат во разни научни подрачја и дисциплини, ќе ги
заостанувањето во развојот на дефинираните – споменеме: анализа на атрибутни и географски низови;
одредените работи и појави.30 анализа на нумерички низови (аритметичка средина,
медијана, мод, момент, мерки на дисперзија и асиметрија,
мерки на заобленост); анализа на временски низови
11. Статистичка метода (индекси, средна вредност, временски низови); теоријска
дистрибуција (нормална, биномна, Студентова,
Полисонова и хипергеометриска дистрибуција); метод на

29Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 339-340 31 Милан Вујаклија, Лексикон страних…, стр.870
30 B. Šešić, Osnovi metodologije društvenih nauka, Naučna knjiga,
Beograd, 1982, str. 103-107; B. Šešić, Opšta metodologija, Naučna knjiga,
Beograd, 1980, str. 11-163

16
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

примерок; графичко прикажување на статистичките
податоци (хистограми-правоаголни или столбест дијаграм, Модел, латински - modulus33: образец, примерок,
структурни кругови, линиски дијаграм, картограм, мустра. Методот на моделирање подразбира изработка на
пиктограм-графикон со слики, точки или други знаци, примерок или модел. Моделирањето претставува систем-
статистички карти и др.); и корелација (линеарна, атска истражувачка постапка преку која се изработуваат
корелација на ранг, криволиниска, мултипла, парцијална вистински или мисловни модели, односно модели на скици,
корелација). предмети, математички формули итн. Моделот
претставува сознаен дијалектички процес на движењето на
12. Математичка метода сознанието од практиката кон теоријата и од теоријата кон
практиката.34
Математичката метода32 се состои во примена на Предмет на моделирање може да биде секоја
математичка логика, математички формули, математички работа или појава, односно секој предмет, физичка,
симболи и бројни математички операции. Средства на органска, психичка, општествена и мусловна стварност.
оваа метода се: симболи, функции, матрици и сл. Структурата на моделирање ја прават четири фактори и
Во научно-истражувачката работа од математичките тоа: пасивни објективни фактори-предмет на моделирање,
методи особено се применуваат: еконо-метријските активни субјективни фактори, средства или орудија,
методи, методот на симулации и математички модели. положба во објективна стварност и услови. Според тоа,
Економетријата овозможува оценување на модел може да биде било каква макета, скица, слика, на
квантитетот, одредување на варијабли, проекции на пример: план на градот, географска карта, разни
развој, анализи на економските циклуси, движењее на минијатурни или реални макета, организациона шема
понудата и побарувачката. итн.35
Додека пак, методот на симулација подразбира Во современата теорија познати се неколку
примена на современи пресметувачи, теоретско систематизација на основни видови на модели, како што
однесување на појавите и процесите во реалноста со цел се: теоријски или апстрактни, практични или конкретни,
да се изнајде најповолното можно решение. реални, идеални, едноставни, сложени, структурални,
функционални, делимични, глобални, аналитички,
тополошки, мрежни, стохастички и статистички модели.36
13. Метода на моделирање

32 Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 347 35 Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 347-348
33 Милан Вујаклија, Лексикон страних…, стр.576 36 B. Šešić, Osnovi metodologije društvenih...,str. 103-107;
34 Богдан Шешиќ, Основи методологије друштвених наука, Научна

књига, Београд, стр.118

17
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

кои се испитуваат под точно одредени услови, кои имаат
за цел откривање на непознати чинители, својства, односи,
14. Кибернетичка метода процеси, појави, предмети, закони и слично.
Експериментот претставува научна метода која ги
Кибернетика, грчки - Kybernao37: управување, поврзува теоретското со практичното знаење.
владеење, кормило. Кибернатика е наука за управување на Експерименталната метода многу често се употребува во
системи и процеси од сите видови. Брзиот развој на оваа комбинација со други научни методи, пример:
наука донесе до создавање на специјалистички експериментот со набљу-дувањето.
кибернетски дисци-плини, како што се: теоријаска или Основи носители на експерименталната метода и
општа, применета или апликативна, техничкотехнолошка и нејзини сознајни резултати се: експеримент-аторот,
економска кибернетика.38 предметот на експериментот, средства, инструменти,
Денес не е можен развој на научно-истражувачката процедури, постапки, операции, поставување, обработка и
работа без примена на кибернетските принципи и проверување на хипо-тезата, добиени резултати, објасну-
законитости. Кибернетската метода успешно се применува вање, анализа и презентација на резултатите,
во решавање на сложени задачи во авто-матизацијата, поставување на нови повисоки цели, хипотези, нов експе-
роботиката, компјутер-изацијата, информатиката, сообра- римент, нови резултати итн.40
ќајот, трговијата, финансискиот сек-тор итн. Со што,
кибернетиката станува интердисциплинарна и транс- 16. Дијалектичка метода
дисциплинарна наука, која придо-несува во развојот на
системскиот пристап, методолошките теоретски и Дијалектика, грчки – dialegomai, dialektike41:
практични решенија, во обликување на составот и во разговарам, вештина на разговарање. Филозоф-ски
управување на сите науки воопшто. гледано, дијалектика е наука за движење на мислењето
низ против-речноста, кое во текот на мислењето повторно
15. Експериментална метода се укинуваат и возобно-вуваат. Дијалектичката метода се
темели на дијалектичкиот материја-лизам Секој научен
Експеримент, латински - experimentum39: опит, работник кога ги согледува дијалектичките развојни
проба, испитување, есеј. Експериментот претставува законитости е филозоф кој навлегол и во доменот на
планска, организирана постапка на контролирано набљу- разбирањето на законите кои владеат во природата и
дување, проверување на некој закон, процес или појавите општеството. Дијалектичкиот метод е важен инструмент за

37 Милан Вујаклија, Лексикон страних…, стр.442 40 Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 354-356
38 D. Simić, Osnovi kibernetike, Naučna knjiga, Beograd, 1990, str.25 41 Милан Вујаклија, Лексикон страних…, стр.218
39 Милан Вујаклија, Лексикон страних…, стр.263

18
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

спознавање, кој создава услови човекот да може да го мето-да, и ако ги ставиме заедно прават целина на
разбере и менува светот и општес-твото. генетско-еволутивен метод.
Епистемологија, грчки – episteme44: знаење,
17. Историска метода сознание, наука. Оваа метода е поврзана со генетичката и
заедно прават целина именувана како епистемиолошко-
Историја, грчки - historia42: минато, приказна, настан. генетичка метода.
Историја е наука која го истражува и проучува минатото.
Историската метода е постапка, со која, врз основа на 19. Метода на теорија на системи
разновидни документи и доказен материјал, може егзактно,
да се дознае што, како, кога и зошто се случило во Систем, грчки - systema45: состав, собир, збир,
минатото. Следејќи го развојот на науките, во многу од нив целина. Систем е состав на меѓусебни поврзани елементи
се собрал голем материјал, врз кој помалку-повеќе се (делови, процеси, појави и сл.) кои функционираат по
применува и историската метода, за да се испита одредени правила, насочени кон одредена цел, а
хронологијата на настаните, потребно е да се елаборираат сочинуваат релативно самостојна целина. Исто така,
податоци за појавата, потеклото, развојот, причините, систем е меѓусебно и сестрано поврзување на елементите,
последиците за одреде-ните појави, закони, односи, врски, појави, предмети, поими и односи кои се во постојано
предмети во природата и општес-твото. движење, менување и развој и се карактеризираат со
одредени цели и повратни спреги кои се услов за постоење
18. Генетичка метода и функционирање во целост.46
Теоријата на системи е најнова научна дисциплина.
Генетика, генетичен, грчки – gignomai, genetikos43: Таа настанала во рамките на кибернетиката како наука за
се раѓам, потекло. Генетичката метода настојува да ја управување и информации. Оваа метода преферира
сфати, проучи, објасни и опиши некоја појава во нејзиниот изучување на целината формулирана на односите и
постанок, изучувајќи го текот на претходниот развој. Оваа врските (квантитативни и квалитативни) помеѓу
метоа најстојува преку истражување на текот на подсистемите од понизок ред со ситемите од повисок ред.
претходниот развој да ги опиши и објасни фактите на Односите и врските помеѓу подсистемите и ситемите.
одредена појава. Во процесот на истражување оваа
метода го практикува и еволутивната метода (развојна 20. Аксиоматска метода

42 Исто, стр.368 45 Исто, стр.849
43 Исто, стр.168 46
Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 359-362
44
Милан Вујаклија, Лексикон страних…, стр.291

19
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Аксиома, грчки - axiom47: углед, авторитет, основна
вистина, основно начело, научна вистина на која не и Емпирија, грчки - empeiria50: искуство, проучување
потребен доказ. Аксиоматската метода се развила од по пат на искуство. Емпиријската метода е постапка која се
класичната дедуктивна метода, за разлика од заснива само на искуство заради откривање и објаснување
експерименталната која се развила од индукција. Сите на некои појави, судови и заклучоци, без поставување на
аксиоми мораат да имаат три основни аксиоматски хипотези или настојување таа да се докаже.
правила, и тоа: конзистентност (единствени и логични),
комплетни, и независни (секоја аксиома да биде
посебна).48 Оваа метода поврзана со епистемиолошката 23. Метода на студија на случаи
прават целина именувана како аксиоматско-
епистемиолошка метода, односно со теоријата на Студија на случаи е постапка со која се изучува
сознанието, на тој начин основната вистина се зацврстува некој поединечен случај од одредено научно подрачје (пр.:
како научната вистина, траен доказ, начело. економија, право, географија, технологија, сообраќај,
туризам итн.). Преку оваа метода може да се дознае за
21. Метода на идеални типови некоја интересна и карактер-истичка особина на одреден
случај.51 Оваа метода не е научна, таа претставува само
Поаѓајќи од гледна точка на современата теорија на прва фаза во научна работа. Доколку се набљудуваат
модели, иделен тип е апстрактен теоријски модел на повеќе случаеви, тогаш може да се донесат одредени
одреден вид општествена појава, на пр.: тип на човечка научни законитости, во тој случај можеме да зборуваме за
зедница, тип на власт, тип на производство и сл. Кај научна метода.
моделот на идеални типови можат да се разликуваат три
видови на модели на типови: класификаторски („атлетски
тип“), идеален („идеален граѓанин“, „идеален менаџер“,
„идеален турист“) и екстремен тип („див“).49 24. Метода на анкетирање

Анкета, латински - Inquestia, француски - enquete52:
22. Емпиријска метода истага, прибирање податоци, службено истражување.

47
Милан Вујаклија, Лексикон страних…, стр.24; Љубо Миќуновиќ, 50
Исто, стр.280
Современ лексикон на странски зборови и изрази, Наша книга, Скопје, 51
Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 366
1995, стр.33 52
Милан Вујаклија, Лексикон страних…, стр.50
48
Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 363
49
Isto, str. 365

20
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Методата на анкетирање е постапка преку анкетен лист Потешкотиите или недостато-ците на анкетата
или прашалник се испитува, прибираат податоци, можат да се групираат во три групи: еписте-миолошки
информации, ставови и мислења за предметот на (сознајни, на анкетниот прашалник можат да се добијат
истражување. различни одговори заради различен степен на
Анкетата е посебна метода за собирање на образование и писменост на испитаниците), психолошки
податоци и информации за ставови и мислења на (анкетата тешко може да се прилагоди на сите испитаници,
испитаниците. Во поширока смисла, анкетата означува за едни може да биде тешка, а за други лесна, затоа
истражувачка постапка на собирање податоци и анкетата треба да се приагоди на најниско ниво), и
информации со помош на поставени прашања. Во потесна општествени потешкотии (за избегнување на нереални,
смисла, анкетата претставува истражувачка постапка на необјек-тивни и погрешни податоци и инфор-мации,
собирање податоци и информации, врз претходно анкетата треба да биде ано-нимна формулирана преку
испланиран анкетен прашалник, предмет, услови, цели и инди-ректни прашања).
репрезент-ативен број на испитаници.53 Постојат неколку При изработка на анкетни прашалници најпрво
видови на анкета: писмена анкета преку анкетен лист или треба да се детерминираат целите, задачите, предметот
прашалник, усмена анкета преку интервју, и анкетни или проблемот на истражување, потоа бројот на прашања
тестови. и потпрашња, утврдување на индикаторот, варијаблите и
Сепак, анкетата има и повеќе предности, како што хипотезата.54
се: добиваат податоци и информации за дожи-вувањето и Во анкетните листови, постојат два вида на
случувањата; потоа податоци и информации за минатото, прашања: прашања од отворен тип и прашања од затворен
сегашоста и иднината; анкетата е временски економична тип. Отворени прашања се оние на кои испитаникот дава
операција; и анкетата може да биде финансиски одговор со свои зборови, природно, спонатно и онака како
исплатлива метода. нему најповеќе му одговара. Затворени прашања се оние
Поради одредени недостатоци (непотполност на на кои покрај прашањето стојат понудени одговори.
одговорите, неточност на одговорите, еднострани Испитаникот на прашањето одговара со избирање на еден
одговори, субјективност, изработката бара време, или повеќе одговори кои му се понудени. Овој тип на
финсиски средства, ангажираност на анкетари и сл.), оваа прашања можат да бидат со понудени одговори на
метода се употребува само во одредени случаеви кога на набројување и прашања со интензитет (понудени одговори
друг начин неможат да се соберат одредени податоци и не повеќе од пет интензитети). Често се појавува дилемата
информации. дали обликот на анкетата да биде усмена или писмена,

53 M. Vujević, Uvođenje u znanstveni rad u području društvenih znanosti,
treće izmijenjeno izdanje, Informator, Zagreb, 1988, str.90-108
54
Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 366-376

21
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

бидејќи и едната и другата имаат свои предности и разговор.56 Интервју се води со точно одредена цел и
недостатоци. Недостаток на усната анкета е исклучување задачи, и според однапред припремен план, точно се знае
на неговата анонимоност. Писмената анкета има одредени кој е водител а кој соговорник, во текот на разговорот се
предности, како што се: овозможува анонимност, чувстува одредена напнатост, резервираност, сомнеж и
исклучува делување на врз испитаниците, се пополнуваат страв.
за брзо време, се изработуваат брзо, брзо се прибираат Поделбата на интервјуото според времето на
податоците и инфор-мациите, се минимизираат трошоците траење (кратко, долго), според бројот на соговорници
итн. (индивидуално, групно), според функција (истражувачко,
Други недостатоци во поставувањето на прашањата дијагностичко, терапијско), насочено интервју (длабинско),
се: испитаникот е пропуштен сам на себе при повторно или дополнително интервју (за пратење на некоја
компликуваните прашања, оневозможен е индиректен појава, процес и сл.), слободно интервју (неконтролирано).
контакт со испитаниците, несериозно сфаќање на анкетата Постојат четири видови интервјуа: слободно
од страна на испи-таникот, потоа редоследот на пра- интервју (сличен на обичниот разговор и се практикува кога
шањата, психолошкиот и логичкиот распоред на се сака подлабоко да се влези во проблематиката),
прашањата, непостоење на назив на анкетата, вовед, стандардизирано (тоа е формално и содржајно со
целта и упатство за пополнување на прашалникот- однапред подготвени прашања), индивидуално
анкетниот лист итн. (најприменувано и се добива квалитетни одговри), групно
Постојат повеќе видови или типови на спроведување интервју (истовремено со повеќе испитаници, проблем за
на анкета или анкетирање: индивидуално, групно, анкета хомогена група од интелектуален и социјална гледна точка,
по пат на пошта, анкетирање по телефон, анкетирање способностите на водителот и вештин иза владеење со
преку СМС пораки,електронско анкетирање-преку групата).
компјутер,емаил анкетирање и сл. Предности и недостатоци на интервјуото.
Недостатоци се: потрошено исто време за разговор со
еден испитаник а при писмено интервјуирање за тоа време
25. Метода на инервјуирање би биле испитани и поголема група на испитаници, со што
истражувањето станува поскапо; не можат да се осигураат
Интервју, англиски - interview55: разговор, состанок. стандардни услови; соговорниците мораат внимателно да
Оваа метода наоѓа примена речиси во сите полиња на се одберат и подобро да се подготват.
научната работа. Интервју е усмена анкета, односно Спроведување на интервјуто или интервјуирањето,
специјален облик на разговор, кој се разликува од обичниот важни сегменти се почеток на инервјуто, првиот контакт -

55
Милан Вујаклија, Лексикон страних…, стр.354 56
Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 377-381

22
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

хало ефект (првиот впечаток, начинот на говор, облеката, Набљудувањето може да биде: директно,
изгледот, ставот, боја на гласот, дикција на говорот, индиректно, обично и систематско набљудување.60
подготовката, реализацијата итн.
27. Делфи метода
26. Метод на опсервација или набљудување
Делфи61 методата претставува метода на предвидување и
Опсервација, латински - observatio57:
набљудување, прогнозирање од страна на специјализирани експерти чие
забележување, гледање. Метод на набљудување мислење е најкомпетентно за одредени појави и
претставува основа во секоја научно-истражувачка работа, феномени. Оваа метоа има важно место во научно -
бидејќи на директен начин истражувачот се запознава со истражувачката работа и во процесот на истражувањето
предметот, појавите и процесите, се запознава со односите користи прашалници (прашањата се бројчани или
и врските помеѓу нив. Според тоа, опсервацијата рангирани), повеќе активности околу составување на
претставува темел и важна претпоставка за истражување експертскиот тим, комуникацијата, начинот на
и откривање на објективни знаења, ставови, закони и пополнување на прашалниците, како и низа други
теории за појавите и процесите.58 постапки. Стручните лица или експертите анонимно даваат
Набљувувањето за да биде научно мора да биде одговори на прашања при што ги искажуваат нивните
што по објективно, свестрано, потполно, прецизно, строго, ставови, предлози, размислувања, факти и идеи, врз
организирано, систематско, истрајно и сл.59 Секое научно претходно дефинирана хипотеза за одреден предмет или
истражување започнува и завршува со набљудување, проблем. Потоа следи статистички збир на
токму поради тоа, оваа научна метода може да се примени одговоритеПостапката може да се повторвува, а доколку
во комбинација со други научни методи. Затоа секое не се постигне резултат, може да се прекине или да се
набљудување мора да биде добро организрано и продолжи со други експерти-испитаници. Може успешно да
осмислено, прецизно и правилно да биде одбран се применува кога се предвидуваат бројни феномени во
предметот кој се набљудува, јасно одредена цел, да биде економијата, индустрија, земјодел-ство, рударство,
објективно и непристрасно итн. градежништво, сообраќај, угостителство, туризам, трговија
и сл.62

57
Милан Вујаклија, Лексикон страних…, стр.636 61
Метод Делфи името го добил по името на старогрчкиот храм
58 M. Žugaj, Osnove znanstvenog i stručnog rada, “Zagreb”, Samobor, (Аполонов храм кој се наоѓа во Грција, во подножјето на планината
1989, str. 171 Парнас во долината на Фокида), каде според преданието, многу богови
59 B. Šešić, Osnovi metodologije društvenih...,str. 241 од грчката митологија се собирале за да ја предвидат иднината.
60 M.Pečilić, Metodologija društvenih nauka, II izdanje, Savemena 62
Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 387-400
administracija, Beograd, 1982, str. 489

23
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

28. Метода „мозаик“ 30. Метод на сондажа и мерење или метод на
испитување
Методата „мозаик“63 претста-вува воспоставен
начин на работа на собирање на различни елементи. На Методот на испитување65 спаѓа во најшироко
овој начин се создаваат квалитетни дела: енциклопедии, користени методи во истражвањето на пазарот воопшто.
лексикони, речници, научни студии, учебници и други дела Во примената на оваа метода се користат неколку форми-
со трајна вредност. Подготовката на обемните научни дела облици, и тоа: метод на сондирање и мерење и метод на
е подолга и понеизвесна, се јавуваат бројни проблеми – примерок. Сондажата најчесто се применува преку
од приватен или работен карактер, издавање, печатење, методот на анкетирање преку директен контакт, п
финансиски проблеми и слично. отелефон, пошта, интернет и сл.
Многу често се случува поради наведените Додека пак, методот на примерок може да се
проблеми научниот работник да се откаже од примени како прост или случаен примерок, стратификуван
понатамошното истражување и составуање на научното (примерок поделен во повеќе групи-стратуми),
дела. Во оваа работа успеваат само најупорните, повеќестепен (повеќе хиерархиски групи), повеќефазен
највредните кои целиот својот живот го подредуваат на (истражување во повеќе фази) и др.
научно-истражувачката работа. Квантитативната метода ги истражува пазарот,
фреквентност на туристи и сообраќајните средства,
29. Квантитативни методи мерење на степенот на сатурација на туристичкото место,
мерење на просторните вредности, валоризација,
Познати квантитативни методи64 се: инвентаризација итн.
гравитациониот модел и модел на пазарни сегменти.
Гравитациониот модел се применува при прогнозирање и
предвидување и се базира на методологија на регресиона 31. Квалитативни методи
анализа (статистичко истражување) и корелациона
анализа (доведување во взаемни односи на сличните Квалитативните методи66 се врз основа на
работи процеси, појави). Додека пак, моделот на пазарни психологијата, односно се истражуваат мотивите,
сегменти се потпира врз математичко-статистички методи. ставовите, мислењата. Како инструменти и техники за
прибирање на податоци се: длабинско интревју-разговор

63 65
Isto, str.400-401 Isto, str. 153-154
64 66
Slobodan Unković, Ekonomika turizma, deveto izmenjeno i dopunjeno izdanje, Slobodan Unković, Ekonomika turizma, deveto izmenjeno i dopunjeno izdanje,
“Savremena administracija”, Beograd, 1995, str. 149-154 “Savremena administracija”, Beograd, 1995, str. 155-165

24
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

со поголема група испитаници, техника на „трето лице“, визуелизација – снимање со фотоапарат, камера,
техника на дополнување на реченици, тест на асоцијација диктофон, цртање и сл. Метод на фундаменталност –
и проекциона техника. основен, главен, темелен. Метод на лични документи.
Метод на накрсни култури. Метод на составување на
32. Други методи примерок. Метода на документирање и картирање.
Метод на интеграција и дезинтеграција. Метод на
Постојат уште многу други методи кои не се проценка. Метод на хипотези, концепции и варијабли.
елаборирани и тоа заради нивната намена и ограничениот Метод на мерење и броење. Метод на стратешки игри.
простор. Во тој контекст ќе ги спомениме само следните: Метод на сценарио. Метод на мозочна бура или „бура
Метода на креативен удар – процесот на агресивно на идеи“ – Brainstorming metoda. Метод на колективно
откривање на знаењата и интересите за дизајнирање на генерирање идеи „мозочен удар“. Метода на трошоци
нови и подобри знаења и резултати. Како доминантна и добивки “Cost-benefit Analysis”. Метода на трошоци и
техника во истражувањето кај оваа метод е SWOT анализа ефикасност “Cost-effectiveness Analysis” и други.
и сл. Морфолошки метод - практицира примена на повеќе
димензионална матрица на класификација. Метод на
протокол (протокол за пренос на податоци (ППП) –
мрежен протокол, интернет протокол, (физичко ниво, ВТОР ДЕЛ
податочно, мрежно, транспортно и апликативно ниво).
Синектички метод - облик на метод кој применува техника ИЗРАБОТКА НА СТРУЧНИ И НАУЧНИ ДЕЛА, ПРОЕКТ И
на дискусии. Графичка метода – графичка проекција, ИСТРАЖУВАЊЕ67
ортографска проекција. Социометриски метод – мерење
и истражување на мали општествени групи (семејство, 1. Настанување, планирање, организирање и
училиште, претпријатие и сл.). Метод на проекција – пишување на научен труд
претставување на просторни облици, слики, цртежи, карти
и др. Метод на интроспекција – самонабудување, Повод
гледање внатре. Метод на формализација – давање
предност само на формата, а ја занемарува содржината и Како и секоја работа, така и пишувањето на научни
суштината на работите. Метода на структура – елементи дела иницирана е од одреден мотив или желба да се
составен дел и зависни од целината. Визуелен метод или соопшти нешто ново. Имено, каков е тој научен работник

67
Повеќе за оваа тема види во книгите на: Mihailo M. Milovanovic, Pisanje, g.; Vlatko Silobrčić, Znanstveno djelo, Jumena, Zagreb, 2000 g.; Виолета
uređivanje i štampanje, Tehnička knjiga, Beograd, 1979 g.; Jovan Ð. Savić, Kako Панзова, Науката како занает, Филозофски факултет, Скопје, 2003 г. и други.
napisati objaviti i vrednovati naučno delo u biomedicine, “Kultura”, Beograd, 1996

25
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

кој истражува, а при тоа не ги објавува или публикува ново, уникатно или пак старото да се збогати, усоврши,
своите идеи. Денешното современо општество е промени итн. Како и да е, специфичен интерес на научниот
општество кои дава идеални можности за секаков вид работник е да открива, истражува, проучува и создава
продукција на мислите, идеите, желбите и активностите. нешто ново. Според тоа, истражувачот може сам да
Според тоа, мотивот на човекот – своите мисли да ги одбере-открие тема, за обработка, може заедно со група
претвора во дела стана универзална реалност. Потребата на автори да го направи, да се советува со ментор, да
да се открива нешто ново, да се истражува, да се пишува консултира некој стручњак, да разговара со свои колеги и
за она што се чувствува, да се полемизира, да се слично.
презентира и објавува, го става научниот работник – Соодветна тема за научно истражување е онаа која
истражувачот, и воопшто секој кој има афинитет кон е нова, значајна и интересна сама по себе, достатно
пишувањето, во привелегирана и одговорна улога, да специфицирана, изворите за нејзината обработка се
упати порака до пошироката читателска публика. достапни, а самата обработка е изводилива во определен
Пишувањето на научната работа поминува низ временски рок.69
повеќе фази68: Секој човек во својот работен век некаде сака да се
покаже, да се афирмира. Оваа насоченост може да биде
- идеја и откривање на тема, водена од мотивот на материјален интерес или од мотивот
- истражување и прибирање литература и податоци, на внатрешен личен интерес за темата што ја открива или
- поставување на хипотеза-претпоставка, зема за обработка. Покрај овие елементи, за некоја тема
- обработка на темата да биде добра и актуелна, за да може да се одговори на
- научно оформување на темата во труд некоја потреба, да се даде одговор на прашања, проблеми
- пишување и литературно оформување на трудот и слично, темата мора да одговори на три основни барања,
- објавување на трудот и тоа: да биде практично присутна во општеството, потоа
да претставува интерес за општеството, некој орган или
Идеја и откривање на тема претпријатие, и како трето, да претставува интерес за
самиот научен работник,70 односно за неговиот
Појавата на идеа за пишување, цртање, градење, професионален и кариерен развој.
конструирање и слично е природен и разумен процес кај
човекот. Мисловниот процес на човекот најчесто е воден Истражување и прибирање литература и
од повисоки мотиви, односно од идеа да создаде нешто податоци

68
Ванчо Бурзевски, Увод во научната работа, Култура, 1981, Скопје,73-101 70
Ванчо Бурзевски, Увод во научната работа, Култура, 1981, Скопје,78-79
69
Виолета Панзова, Науката како занает, Филозофски факултет, Скопје,
2003, стр.14

26
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Авторот по изборот на темата го одредува типот и Поставување на хипотеза-претпоставка
карактерот на својот труд, а потоа следи изработка на план
за работа, односно работна содржина, врз основа на која Во теоријата се истакнуваат различни видови
се составува работна библиографија и се врши собирање, хипотези: ад хок хипотеза (прелиминарна хипотеза),
проучување и распоред на документациониот материјал.71 работна хипотеза, помошна хипотеза, научна хипотеза.
Врз основа на типот и карактерот на темата зависи и Поставувањето на хипотезата има огромно значење во
процесот на истражување и приби-рање на литература- научно-истражувачката работа. Тоа покажува до која
библиографија и други податоци. Доколку трудот е степен веќе сме совладале со материјата што ја
посложен и се заснова на повеќе податоци, тогаш процесот истражуваме и претставува сигурна ориентација во нашата
на истражување е подолг, и обратно, кратките трудови се натамошна работа. Формулирањето на работната
едноставни и процесот на нивното составување е хипотеза е претпоставка за која располагаме со извесни
пократок. работи корисни во одредена фаза на нашето истражување.
Места каде најчесто се истражува се библиотеки Помошната хипотеза и служи на основната или работната
(во кои постојат три видови на каталози: абецедни или хипотеза, и како таква помага работната хипотеза полесно
азбучен, стручен и предметен. Во последно време, кај нас, да се провери. Сепак, главното значење на хипотезата е во
како електронско виртуелно пребарување на нејзината насо-чувачка улога во истражувањето, таа може
библиотечниот фонд се користи COBISS – кооперативен да ни наметне нови факти и информации, да не стави во
онлајн библиографски систем и сервиси), архиви ситуа-ција да ја провериме, да ја докажиме, да не стави во
(користење на улуги од фонд, регистри, кутии, досиеа и ситуација да отфр-лиме одредени незначајни делови или
сл.), потоа разни институти, центри, заводи, и секако да ја надополниме со нови соз-нанија, да ни наметне
услуги преку интернет (симнување и снимање на книги, потреба за понатамошни истражувања кои можат да бидат
трудови, списанија, весници, фотографии, графика, видео и против нашата хипотеза, или во краен случај, да ја
клипови, филмови, предавања итн. промениме првичната хипотеза и да се фор-мулира нова
Целиот процес на истражување и прибирање на хипотеза.72
литература и пода-тоци од страна на авторот е про-следен Всушност, квалитетот на хипотезата или
со многу читање, водење белешки, фотокопирање, претпоставката про-излегува од потребата да се пронајде
скенирање правење анкети, интервјуа, копирање, решение на проблемот и релативно лесно да се провери
фотографирање, снимање на дикто-фон, снимање со низ теоријата или практиката.
камера итн.
71
Mihailo M. Milovanović, Pisanje, uređivanje i štampanje, “Tehnička knjiga, 72
Ванчо Бурзевски, Увод во научната работа, Култура, 1981, Скопје,80-83
Beograd, 1979, str. 27

27
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Обработка на темата принципи: принципот на единство на темата во текстот,
принципот на рамномерна прогресија – мислата постојано
Процесот на истражување и прибирање на да напредува, и принципот на рамномерен простор за
информации може да се одвива во пократок и подолг секоја мисла во текстот.
временски период. Истражувачот во процесот на Оформувањето на текстот во темата подразбира и
обработка на информа-циите се среќава со примена на користење на најразличен вид извори на податоци,
повеќе научно-истражувачки методи, и при тоа применува користење на разни методи, техники и инструменти. Од
соодветни техники на обработка на податоците. видот на делото, темата која се обработува и сложе-носта
Процесот на обработка на темата проследен е со: на истата, зависи дефинитив-ниот облик на структурата на
прибирање, селекција, обработка, прифаќање и ставање делото.
на информациите во темата. Најчеста обликувана структура на стручна
Оформувањето на трудот зависи од личната монографска книга е следна: наслов, содржина, вовед,
определба и ставот на авторот, потоа од видот и главен дел, заклучок, литература и прилози. Во
карактерот на делото и од нивото на стекнатите сознанија одделни трудови можат да имаат и други елементи: мото,
за темата. посвета, благодарност, предговор, клучни зборови,
Трудот ќе има далеку поголема вредност, доколку поговор, резиме, дискусија, индекс, регистер, попис на
авторот се придржува кон обврската да наведува табели, графикони, карти, фотогра-фии, објаснување на
оригинални, проверени и точни докази и заклучоци. скратеници и сл.
Наслов може да се формулира од еден збор,
Научно оформување на темата во труд73 реченица, синтагма, група на зборови, реченица и сл.
Насловот може да се формулира на два начини во еден
Научното оформување на трудот претставува исказ или во два дела – како наслов и поднаслов заедно.
најважна фаза во научната работа. Обработката на целата Наслов се пишува со полн назив, кратко, без скратеници и
тема мора да се одвива по еден логичен ред – логика на отповеќе зборови.74 Повторувањето на зборови во
излагање, аргументи, коментари, заклучок и сл. За да се реченицата во насловот е недозволива работа, исто така
постигне тоа, авторот ќе мора да се придржува на три нетреба да се користат формули, комерцијални називи, не

73
Повеќе види: Момчило Сакан, Израда стручних и научних радова, Naučno delo od istraživanja do štampe tehnika naučnoistraživačkog rada,
„Прометеј“, Нови Сад, 2000 г.; Mihailo M. Milovanović, Pisanje, uređivanje i Akademska knjiga, Novi Sad, 2008 g. (168) и други.
štampanje, “Tehnička knjiga, Beograd, 1979 g.; Jovan Ð. Savić, Kako napisati
objaviti i vrednovati naučno delo u biomedicine, “Kultura”, Beograd, 1996 g.; 74
Момчило Сакан, Израда стручних и научних радова, „Прометеј“, Нови
Vlatko Silobrčić, Znanstveno djelo, Jumena, Zagreb, 2000 g.; Виолета Панзова, Сад, 2000, стр. 42-43
Науката како занает, Филозофски факултет, Скопје, 2003 г.; Marija Kleut,

28
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

се подвлекува и не се става точка на крајот. нивното внесување се прави според вистинскиот придонес
Препорачуваме насловот да биде што пократок и во составувањето на делото, а не според академските,
поатрактивен, без големи зборови, жаргони, непотребни наставните и научноистражувачките звања.
сврзници и сл. Редоследот на авторите треба да одговара на
Други технички правила при формулирањето на вистинскиот придонес при создавањето на делото.
насловот би биле: насловот да биде напишан со големи Титулите - академските и научните како и звањата на
букви, пожелно е буквите да бидат затемнети (болдирани), авторот се пишуваат со полно или во скратен облик. При
видот на буквите може да биде разновиден, но секогаш да пишувањето на името на авторот/ите пожелно е да се
бидат големи букви, насловот да биде ставен во пишува по следниот редослед: име, средното име (само
централниот дел од страната, под насловот, во зависност почетната буква) и презиме.
од видот на делото, со помали букви се пишува – учебник, Содржина или структура на трудот се прави во
скрипта, прирачник, студија, брошура, монографија, зависност од големината на делото и истата на прегледен
дипломска работа, магистераска теза, докторска начин им дава инфор-мации на читателите.
дисертација и слично. Помалите дела имаат содржина од неколку меѓунаслови и
Во подкорицата, покрај прет-ходно наведените поднаслови, додека пак, поголемите дела имаат и
елементи, може да се стават и дополнителни работи: цело послежена содржина или структура. Содржината може
име и презиме на авторот со неговата научна титуала да има степенест и линиски облик. Првиот, степенестиот
(доколку има), целиот назив на институцијата, поднасловот облик подразбира од лево на десно вовлекување на
(доколку има потреба), реден број на изданието (прво, наслов, поднаслов. И тоа како што следи: во првиот ред
второ, трето четврто издание итн.), доколку има ставен е наслов, во вториот ред со вовлекување кон десно
дополнувања и измени се наведува и тоа (трето изменето следи именување на глава, па во друг ред со вовлекување
и дополнето издание или трето дополнето) и сл. на поднаслов, па во нов ред со десно вовлекување на
На насловната страна – корицата покрај насловот се меѓунаслов, итн.
става и името на авторот/ите, издавачот, местото и година Нема правило околку ставање-то на содржината,
на издавање. Доколку покрај авторот се појавува и друго али на почетокот или на крајот од делото. Сепак,
лице, односно коавтор. Коавторот е лице кое на авторот му препорачливо е содржината да биде на почетокот, поради
дава значителна помош во процесот на создавање на лесно запозна-вање на читателот со структурата на
делото. Во тој случај авторот со коавторот се договара книгата.
околу степенот на ангажман и начинот на изработка на За начинот на нумерирање на насловите,
делото. поднасловите и меѓу-насловите, глави, подглави, меѓу-
Кога во изработката на делото учествуваат повеќе глави, оддели, пододдели, меѓу-оддели нема правило.
автори или истражувачки тим, тогаш редоследот на Секој автор по слободно видување и определба се

29
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

одлучува за формата и видот на нумерирањето. Авторот 1.2. А.2. 1.2.
може да избере разни комбинаци на: 1.2.1. А.2.1. 1.2.а.
- само римски или само арапски броеви; 1.2.2. А.2.2. 1.2.б.
- комбинација на римски и арапски броеви;
- комбинација на римски бореви со букви, големи или
мали (кирилични или латнинични); Вовед се пишува на почетокот на текстуалната
- комбинација на арапски броеви со букви, големи или работа. По правило, воведот се пишува веднаш по
мали (кирлилични или латинични); содржината (доколку нема предговор) и истиот не би
- комбинација на римски и арапски бреви со букви, требало да биде премногу долг, односно од една до
големи или мали (кирилични или латинички) и сл. максимум неколку страни. Должината и намерата на
Пример: воведот зависи од видот и карактерот на делото, односно
дали се работи за стручна или научна текстуалната работа.
Комбинација 1 Комбинација 2 Комбинација 3 Исто така, воведот треба да биде јасен и директно
I Дел 1. Дел I. Дел поврзан со предметот на истражување. Целта на воведот
1. А. А. е да даде општ преглед на проучувањето, потоа кои
1.1. А.1. 1.1. методи се користени во текот на истражува-њето, па
1.1.1. А.1.1. 1.1.а. нагласување на поодделни елементи кои се предмет на
1.1.2. А.1.2. 1.1.б. истражу-вањето, споменување на резултатите и оцената –
1.2. А.2. 1.2. заклучокот добиен од истражувањето, и слично.
1.2.1. А.2.1. 1.2.а. Главен дел или главен текст, а можи и тело на
1.2.2. А.2.2. 1.2.б. трудот е најважен, најдолг, централен и носечки елемент
2. Б. Б. на текстуалниот труд. Насловите во главниот дел се
2.1. Б.1. 2.1. пишуваат со големи букви, а по потреба болдирани.
2.1.1. Б.1.1. 2.1.а. Поднасловите и меѓунасловите се пишуваат со мали букви.
2.1.2. Б.1.2. 2.1.б. Низ текстот главните зборови, мисли, идеи, заклучоци, па
2.2. Б.2. 2.2. и цели реченици пожелно е да се истакнат преку
2.2.1. 2.2.1. 2.2.а. болдирање-затемнување или пак подвлекување.
2.2.2. 2.2.2. 2.2.б. Доколку главниот дел е поделен на глави и
II Дел 2. Дел II. Дел подглави, пристапот речиси е идентичен, гладните глави
1. А. А. се болдираат и се пишуваат со големи букви, а подглавите
1.1. А.1. 1.1. се со мали букви.
1.1.1. А.1.1. 1.1.а. Во зависност од карактерот и обемот на темата, низ
1.1.2. А.1.2. 1.1.б. гладниот дел, покрај текстот можат да се стават и други
30
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

елементи во вид на илустрации: табели или таблици, попознати ситеми за цитирање на литература се:
графикони, фотографии, слики, цртежи, шеми, карти, Харвардски или амерички, Ванкувертски или нумерички,
блогдијаграми, пресеци, профили и друго. комбиниран систем, потоа CSE (Coucil of Science Editors,
Исто така, доколку авторот оцени може после секоја претходно CBE, Council of Biology Editors – Научни стил и
тема да стави посебен дел - заклучок, дискусија, резиме, формата, Совет на уредници во биологија), APA (American
објаснување на некои зборови, речник на непознати Rsychological Association, Америчко психолошко друштво),
зборови, библиографија и сл. MLA (modern Language Association–Друштво за современи
Заклучок се изготвува кога авторот прави јазици), Чикашки, Британски стандард, Оксфордскиот,
потврдување и исправ-ност на добиените резултати од потоа цитирање според Википедија, како и софтвери за
истражувањето. Најчесто заклучокот произлегува од персонални библиографски датабазии и др.
главната теза на трудот и во него може да се укаже за пр.: Thomson Reuters`s ReseachSoft: EndNote, Reference
практичното искористување на истра-жувањето, понатаму Manager, ProCite и други софтверски системи. Овие ситеми
може да се даде сугестија или апел за понатомошно во своите прирачници ставаат примери за цитирање низ
истражување и да се изнесат други слични искази. текстот и во списокот на библиографскиот дел, во книги,
Литература или библиографија е список на сите списанија, зборници, енциколопедии итн.
извори што се користени при создавањето на делото. Харварскиот или Амерички систем (систем на автор
Составувањето на литера-турата почнува уште со – датум) ги има следните карактеристики: во текстот на
пишување на првиот концепт на делото. Целта на списокот крајот од цитатот, во заграда се запишува презиме на
на литература е на читателот да му овозможи брза авторот и година на објавување на написот (Димитров,
идентификација и пронаоѓање на цитираното дело. 2009). Ако има два автора се запишуваат презимињата на
Во процесот на пишување на текстуално дело при двата (Димитров, Огненовски, 2009), а ако се повеќе тогаш
цитирањето на одредена литература, авторот може да се се запишува само презимето на првиот и се додава „и др.“
определи да применува еден од повеќето ситеми или (Димитров и др., 2009). Ако од ист автор се цитираат два
стандарди за цитирање на литература.75 или повеќе дела објавени во иста година, тогаш на првото
Денес во многу е променет, па и надминат цитирано дело, до годината на издавање се додава мало
поранешниот систем на цитирање на литературата „а“ (2000а), на второто дело „б“ (2000б) итн. На крајот на
(пример: Оксфордскиот систем). Па така, најактуелни и книгата во списокот на литература се наведуваат сите

75
Nataša Milić, Citiranje literature u naičnom radu, str.15, IV/hemija_prirodnih_produkata/CITIRANJE_literature.pdf Dostapno na
www.scribd.com/doc/44236077/Citiranje-literature-u-naucnom-radu Dostapno na [28.07.2011];
[28.07.2011] Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 481-498
Nataša Miličević, (2010), Citiranje i popis literature – Upute i primjeri, Sarajevo,
str.19, http://www.pmf.unsa.ba/hemija/kohbh/predmeti/1-

31
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

дела по следниот редослед: Презиме и иницијали на списокот на литература, редоследот на цитирање е: Име и
имињата на авторите, година на издавање на делото, презиме на авторот, наслов на делото, место на издавање,
наслов, поднаслов, издание (само ако е наведено во издавач, година на издавање.
публикациајта, број на издание и сл.), место на издавање и Денес, во прилог на пишувањето и објавувањето на
издавач (само ако е наведен). научен труд, но и како олеснителна работа, најголем број
Ванкуверски или нумерички систем (систем на автор списанија, при организирање на научни симпо-зиуми и
– број) ги има следните карактеристики: рефе-ренците се конференции, потоа пишување на семинарски работи,
означени со арапски броеви во заграда и тоа според магистерски тези и докторски дисертации, дадени се
редослед на појавуање во текстот, односно кога прв пат ќе инструкции и упатства за авторите, во кои е наведен
се појави цитат во текстот, веднаш до него во заграда се начинот како треба да се пишува трудот и како да се
внесува број. Ако некоја референца се цитира и покасно во цитираат фусноти, литература и сл. На тој начин на
текстот, има исти реден број. Во текстот може да се наведи авторот му е олеснета работата во процесот на цитирање
и авторот, во случај кога треба да се нагласи одредениот референци при пишувањето на научниот труд. Додека пак,
автор. Во конечниот список на литература, референците се при пишување на самостојна книга, монографија и слично,
редат во низа спрема редослед на бројот од нивното прво авторот има доволно сознанија, и според негов слободен
до последно појавување во текстот. избор, да се определни кој систем на цитирање ќе го
Комбиниран систем претста-вува комбинација на примени.
предходните два, алфабетски и нумерички. Според овој Најмногу користена мерка за рангирање на
систем редоследот на референ-си во списокот на квалитетот на научно-истражувачките списанија претста-
литература се прави според абецеда на презимиња на вува Импакт Факторот (Impact factor). По дефиниција тој
авторите, со истовремено означу-вање на редниот број кои претставува однос помеѓу бројот на цитирања на одредено
покрај соодветниот цитат се наведени во текстот. списание и бројот на трудови објавени во тоа списание.
Оксфордскиот или Британски ситем е стар, но сепак, Колку е поголема вредноста од овој однос, толку е поголем
се уште се користи особено во хуманистичките науки. инпакт факторот на тоа списание. Импакт факторите се
Според овој систем литературата што се цирира на крајот ревидираат еднаш годишно. Конкретно за 2010, импакт
од цитатот се става соодветен број на фуснота, а во факторот на едно списание се одредува по следното
долниот дел од текстот, во делот за фуснота се ставаат равенство:
библиографските референци. Во делот за фуснота,
(број на цитирања во 2010 на трудови
цитирањето на литература е по следниот редослед: Име и објавени во списанието во 2008 и 2009)
презиме на авторот, наслов на делото, место на издавање, ИФ (2010) = ----------------------------------------------------------
(број на трудови објавени во 2008 и 2009)
издавач, година на издавање, и број на страната или
страните од каде е превземен цитатот. Додека пак, во A
IF = -------

32
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

B SCImago Jurnal Rank (SJR indicator) е мерка за оцена на
Импакт факторите најчесто се пресметуваат за научните списанија и користи алгоритам за пресметување
секое научно списание одделно, но може да се на рејтингот на списанијата. Инди-каторот SJR доделува
пресметуваат и за група на стодни во научната област различни вредности на цитати во зависност од важноста на
списанија.76 списанијата од каде доаѓаат. На овој начин, цитати кои
Други алтернативи на импакт факторите се: h- доаѓаат од многу важно списание ќе бидат повредни, а со
index77 – мерка за оценка на работата на индиви-дуалните тоа ќе обезбени повисок престиж. 81
истражувачи и претставу-ва број на научни трудови „h“, кои G-index82 се пресметува врз основа на дистрибуција на
имаат најмалку „h“ цитирања во литературата. (Jorge E. цитати добиени од публикации а дадени од страна на
Hirsch, Hirsch index ); истражувачот.
Eigenfactor е мерка за оценка на значајноста на едно Bibliometrics83 е метод на квантитативно проучување на
списание која се базира на бројот на цитирања на група на библиографски податоци на човековата
трудовите од тоа научно списание во останатите списанија креативност (првично отпечатени на хартија, а од
во период од 5 години. Развиен е од страна на Jevin West неодамна и компјутерски евиден-тирани.
и Carl Bergsrom и претставува вкупна важност на Прилози или додаток, најчесто се поместени делови
списанието.78 на крајот од текстуалното дело. Како додаток или прилог се
Usage counts е мерка која се повеќе станува популарна, а поместува се она што авторот оценил дека ќе биде за
се темели на бројот на download–ирања на еден труд и се подобро разбирање на текстот, а неможел да го прикаже
користи најмногу за електорнските научни списанија.79 во основниот текст. Прилозите најчесто содржат разни
PageRang е линк анализа и алгоритам наречен по Larry табели, графикони, карти, фоторафии, документи,
Page и се користи од страна на интернет пребарувачот скратеници, илустрации (скици, шеми, цртежи, графики и
Google, кој доделува нумеричка тежина и мерка на секој сл.), како и се друго што неможе да се вклопи во основниот
елемент, на секој линк, веб-станица, на секој документи, текст, а има значење за читателите.
користење цитати и слично.80 Други елементи кои можат да се сретнат во
структурата на разните видови текстуални дела се: мото

76
http://www.ff.ukim.edu.mk/upload_vesti/dok/173_810261837.pdf Превземено 80
http://en.wikipedia.org/wiki/Pagerank http://en.wikipedia.org/wiki/Pagerank
на [06.08.2011] ; http://en.wikipedia.org/wiki/Impact_factor Превземено на 81
http://en.wikipedia.org/wiki/Scimago_Journal_Rank Превземено на
[06.08.2011] [06.08.2011]
77
http://en.wikipedia.org/wiki/H-index Превземено на [06.08.2011] 82
http://en.wikipedia.org/wiki/G-index Превземено на [06.08.2011]
78
http://en.wikipedia.org/wiki/Eigenfactor Превземено на [06.08.2011] 83
http://en.wikipedia.org/wiki/Bibliometrics Превземено на [06.08.2011]
79
http://www.ff.ukim.edu.mk/upload_vesti/dok/173_810261837.pdf Превземено
на [06.08.2011]

33
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

(цитат, фраза, гесло, епитаф, лозинка и сл., односно краток учестувале во истражувањето или расправата)85, извод –
напис кој авторот го става на почетокот на писмениот текст, апстракт (всушност е краток извадок на пораката што ја
а понекогаш и на почеток на секое поглавие, но може и на дава основниот текст), попис на табели, графикони,
самиот крај од делото), посвета и благодарност (тоа е карти, фотографии (најчесто се среќава на крајот од
краток состав од една до две реченици, од која се гледа на магистерски и докторски дисертации, но се среќаваат и во
кој авторот му го посветува делото или се заблагодарува), публикувани истражувања), додатоци (анекси) (разни
предговор (е дел од содржината и во него прелиминарно документи, факсимили, писма и сл.), објаснување на
се објаснува значењето на делото, мотивот за изработка, скратеници (намената им е да се олесни читањето на
потешкотиите и други карактеристики на делото. Некои текстот, а при тоа читателот да го знае значењето на
предговорот го поистоветуваат со воведот. Вовоедот го скратеницата), како и формули, симболи итн.86
пишува авторот, а предговорот може да го напише и некој
друг наместо авторот.), поговор (се пишува заради лесно Пишување и литературно оформување на
сваќање на соопштението, и ретко се пишува), резиме (е трудот87
краток заклучок на основ-ниот текст и се пишува заради
запо-знавање на читателите со суштината на делото), Процесот на пишување и литературно оформување
индекс или регистер (се пишува заради практични на трудот претставува последна и многу значајна фаза во
причини, за полесно пронаоѓање на одредени географски, научната работа. Ставањето на хартија на сето она што е
предметни или персонал-ни или именски термини во истражувано не може да се смета за техничка и неважна
текстот)84, клучни зборови (се ставаат заради работа, туку напротив тоа е тешка и мачна задача.
индексирање и идентификување на написот, се советува Пишувањето и литерату-рното оформување на
да нема повторување на зборови кои се користат во текстуалното дело е израз на стилот, јазикот, природата,
насловот, затоа што, според насловот написот е веќе карактерот, нивото на интелигенција, образование и
евидентиран), материјали, методи и резултати (се општата култура на научниот работник.
ставаат кога се пишуваат истражувања на човекот и Важни сегменти во процесот на пишување на трудот
живиот свет), дискусија (се ставаат одговори на лица кои се: начинот на пишување (брзо-бавно, несредено-чисто),
84
Момчило Сакан, Израда стручних и научних радова, „Прометеј“, Нови Нови Сад, 2000 г.; Mihailo M. Milovanović, Pisanje, uređivanje i štampanje,
Сад, 2000, стр. 41-63 “Tehnička knjiga, Beograd, 1979 g.; Jovan Ð. Savić, Kako napisati objaviti i
85
Jovan Ð. Savić, Kako napisati objaviti i vrednovati naučno delo u biomedicine, vrednovati naučno delo u biomedicine, “Kultura”, Beograd, 1996 g.; Vlatko
“Kultura”, Beograd, 1996 g., str. 24-36 Silobrčić, Znanstveno djelo, Jumena, Zagreb, 2000 g.; Виолета Панзова,
86
Mihailo M. Milovanović, Pisanje, uređivanje i štampanje, “Tehnička knjiga, Науката како занает, Филозофски факултет, Скопје, 2003 г.; Marija Kleut,
Beograd, 1979 g. str. 52-66 Naučno delo od istraživanja do štampe tehnika naučnoistraživačkog rada,
87
Повеќе види: Ванчо Бурзевски, Увод во научната работа, Култура, Скопје, Akademska knjiga, Novi Sad, 2008 g. (168) и други.
1981 г.; Момчило Сакан, Израда стручних и научних радова, „Прометеј“,

34
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

фаќање на налетот на идеи, па потоа средување, размислување за предметот на истражување и раз-вивање
дотерување на реченици, вметнвуање на цитати, на јасна мисла за истиот, потоа разговарање за проблемот
приспособување на текстот за контакт со одреден вид и и предметот, правење на планови за пишување,
ниво на читатели, воспоставување на соодветен стил и систематско приоѓање и пишување, корегирање на
коректен јазик преку јасно и прецизно дефинирани претходно напишаното врз основа на нови факти, и
реченици, зборови и фрази, синтагми, параграфи-пасуси, слично.88 Значи, од сите наведени квалитети на пишување
скратеници, дефинирање на гла-голското време (трудот ќе и исправки, непосредно зависи квали-тетот на писмениот
пишува во прво или во трето лице), потоа избе-гнување на труд.
непотребни детали, внимателна и правилна употреба на
интерпукциски знаци, правилно корис-тење на цитати и Објавување на трудот89
парафрази, избег-нување на плагијатство, користење на
текст процесор (компјутерски апли-кативен програм за Конечната верзија на напишаниот труд треба
уредување на текст), наоѓање на соодветна намена за внимателно да се прочита повеќе пати, и секој пат со
илустрации, табели, графикони, ревидирање на првата специфичен поглед на оригиналост, точност, важност,
верзија на текстот, техничко уредување и дефинирање на логичност, точност, кохерентност, граматичnа коректност,
форматот на трудот, хартија, маргини, проред, содржина и збиеност, јасност, стил и општа целовитост.90
друго. Доколку текстот е подготвен од коавтори, потребно
Генерален став е дека изработката на научниот и е секој посебно да го прочита ракописот и да даде свои
стручната работа е многу сложен процес. Добрата размилсувања и сугестии. Подобро е да се потроши уште
писменост не зависи само од природната надареност, ниту малку време, за да се пронајдат и поправат грешките,
може да се сведи само на познавањето на граматиката. За отколку покасно авторот/ ите да се доведат во непријатна
добра писменост, покрај погоре реченото, значајни се ситуација подложни на јавна критиката, за работи врз кои
добрата воља и систематичност во работата. Значи, претходно можело да се интер-венира.
потребно е секој-дневно читање на добри дела, преводење Постојат повеќе начини како објективно да се проучи
на текстови од странски јазици, непрекинато текстот, да се даде да го прочита колега или пријател,

88
Момчило Сакан, Израда стручних и научних радова, „Прометеј“,Нови Silobrčić, Znanstveno djelo, Jumena, Zagreb, 2000 g.; Виолета Панзова,
Сад,2000 г.,стр.105-109 Науката како занает, Филозофски факултет, Скопје, 2003 г.; Marija Kleut,
89
Повеќе види: Ванчо Бурзевски, Увод во научната работа, Култура, Скопје, Naučno delo od istraživanja do štampe tehnika naučnoistraživačkog rada,
1981 г.; Момчило Сакан, Израда стручних и научних радова, „Прометеј“, Akademska knjiga, Novi Sad, 2008 g. (168) и други.
Нови Сад, 2000 г.; Mihailo M. Milovanović, Pisanje, uređivanje i štampanje, 90
Jovan Ð. Savić, Kako napisati objaviti i vrednovati naučno delo u biomedicine,
“Tehnička knjiga, Beograd, 1979 g.; Jovan Ð. Savić, Kako napisati objaviti i “Kultura”, Beograd, 1996 g., str. 71
vrednovati naučno delo u biomedicine, “Kultura”, Beograd, 1996 g.; Vlatko

35
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

потоа ракописот повторно да се прочита после извесно
време, една недела или подолго време, и се разбира да се Фази во процесот на создавање на научен текст
прочита од страна на рецензенти. Фаза Процес на работа
После добивањето на пози-тивната рецензија се 1. Идеја и откривање на темата
пристапува кон лекторирање на текстот, компјутерско 2. Истражување и прибирање литература и
дотерување и на крајот до издавачот се доставува за податоци
печатење. 3. Поставување на хипотеза-претпоставка
Исправна процедура околу издавање на ракописот е 4. Обработка на темата
авторот да го понуди на соодветен издавач (во 5. Научно оформување на темата во труд
„преговорите“се утврдува авторскиот хонорар, тиражот и 6. Пишување и литературно оформување на
сл.), потоа издавачот ангажира рецензенти (два или трудот
повеќе, пожелно е тие да бидат анонимни за авторот), па 7. Објавување на трудот
избор на редактор – уредник, коректура и компјутерско
дотерување на текстот, избор на техника на печатење, Краток опис на основните елементи на печатена
утврдување на тираж, форматот на книгата, видот на книга91
хартија и сл. Елементи Опис
Делото може да се публикува во повеќе верзии, Насловна Прва внатрешна страна на книгата која
печатена верзија како книга, во електронска верзија страна содржи основни податоци за делото – име
снимена на компакт диск, или да се стави на интернет за на авторот, наслов на делото и импресиум
слободно – бесплатно или со одреден надомест за Автор Творец на книгата. Индивидуален и корпо-
симнување, печатење и снимање на одделни делови или ративен (правно лице, друштво,
на целото дело. здружение). Се наоѓа на корицата, нас-
ловната страна.
По излегување на делото од печат, следува фазата
Коавтор Ако делотo го напишале два или повеќе
на попу-ларизација и презентација, преку медиумите – автори
електорнски и печатени. Наслов Еден збор или збир на зборови кои го
Обврската на издавачот е да се придржува според опреде-луваат името на публи-кацијата.
претходно соста-вен договор со авторот, односно да му Наслов на Содржи име на авторот, наслов на делото,
исплати одреден хонорарен износ, како и отстапување на корица место и година на издавање.
одреден број примероци од делото, во печатена и
електорнска форма.
91
Mihailo M. Milovanović, Pisanje, uređivanje i štampanje, “Tehnička knjiga,
Beograd, 1979 g. str. 119-126;

36
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Наслов на Се печати кај значајни и подебели книги. податоци за импреси-умот, покрај наслов,
`рбетот од Има практична примена, со помош на овој ав-тор, издание, издавач се и редакција,
книгата наслов лесно се пронаоѓа кни-гата технички уредник, лектор, корек-тор,
Наслов на Обложување на книгата со заштитна компјутерска обра-ботка, илустрации и сл.
омот хартија, која графички и илустра-тивно е Овие детални податоци на импресиумот
декорирана. Покрај наслов и автор, може може да ги има и на крајот од кни-гата, на
да содржи и елементи кои ги нема на последната страна.
корицата. Податок за Се става доколку се издава повеќе пати.
Наслов над Редовно се става во трудови кои се изданието Пример: ново издание, дополнето,
текст - хедер печатени во периоднички публи-кации. проширено, преработено, изменето, или
Преден Се става на лист пред насловна страна и е скратено издание. Доколку се издава пов-
наслов краток само насловот, без име на авторот. торно во ист облик како првото издание,
Внатрешен Најчесто се става кај преводи, каде се става тогаш се означува како Второ из-
наслов насловот на оригиналот. Се става на дание,Трето издание итн.
посебен лист помеѓу насловниот лист и Издавач Може да биде личност или работна
текстот. организација која материјално го овоз-
Тековен или Се става на врвот, ретко при дното на можува издавањето на книгата.
жив наслов страната на книгата. Место на Место каде е подготвена книгата, односно
Напореден Се појавува во книги со текст на два или издавање седиште на издавачот.
наслов повеќе јазици. Година на Година кога е подготвена и отпечатена
Колективен Се појавува во книги кои се печатат во издавање книгата.
наслов некоја едиција. Може да се стави на `рбетот Име на Согласно закон за изда-ваштво
на од книгата, омотот, корица-та, во печатница задолжително се става.
предниот наслов, а најчесто на врвот на Место на Може да се случи местото на издавање да
насловната страна. печатење не одговара со местото за печатење.
Поднаслов Додаток на насловот, содржи блиски Пример: заради помали торшоци за
толкува-ња за делото печатење, итноста на издавање, неамње на
Белешки или Се ставаат во дното на левата страна под соодветна техничка оп-рема и слично.
фусноти - основ-ниот текст, одделен со една кратка Година на Можно е годината на издавање да не се
футер линија. печатење совпаднува со годината на печатење. Кога
Импресиум Збир на податоци за издавање и печатење. имаме совпаднување на година на
За издавање: издавач, број на издание, издавање со година на печатење, тогаш се
место и година на печатење. За печатење: озна-чува само годината на издавање.
име на печат-ница, место, година и тираж, Тираж Се става задолжително. Претставува број
а понекогаш и цена на книгата. Други на испечатени книги за едно издание.

37
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Информации Според бројот на томови делото може да предметни зборо-ви и правила за употреба
за томови биде во еднотомно или повеќе-томно. Секој на клацификациските та-бели.
том може да има и зедничко или посебно ИСБН-ISBN94 Меѓународен стандарден книжен број – Код
нумерирање (пагитација) на страните. со 13 бројки, единствен број на книга со кој
Пафинација Нумерирање на стра-ните. се иденти-фикува изданието, изда-вачот,
ЦИП - CIP92 CIP - Категоризација во публикација. како и земјата каде е печатена книгата.
Внесени се најосновните каталошки
податоци за некое дело што го издава
национал-на библиотека или некоја друга
установа.
CIP – Катологизација во публикација
Матична и универзитетска библиотека
„Св. Климент Охридски“ Битола
908 (497.776)
ДИМИТРОВ, Никола В. Велмевци : предци
и наследници
/ Никола В. Димитров. – Велмевци, Демир
Хисар : Месна зедница, 2009. – 391 стр. :
илустр. ; 24 см
Фусноти кон текстот. –
Библиографија: 386-391.
Содржини: Прилози
а) Велмевци – Монографии
Bibliografija: 386-391.
COBISS.MK-ID 18454849
ISBN 978-9989-57-635-5
УДК - UDK93 Универзална децимална класификација. Се
состои од главни и помошни таблици, знаци ИССН– Меѓународен стандарден сериски број. За
за повр-зување на ознаки, абе-цедни ISSN95 периоди-чни публикации. Код со 13 бројки,
единствен број на книга со кој се иденти-

92
http://sh.wikipedia.org/wiki/CIP Превземено на [31.07.2011]; Ratko 94
http://mk.wikipedia.org/wiki/ISBN Превземено на [31.07.2011] ; Ratko
Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 562-563 Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 565-666
93
http://sh.wikipedia.org/wiki/Univerzalna_decimalna_klasifikacija Превземено 95
http://en.wikipedia.org/wiki/ISSN Превземено на [31.07.2011]; Ratko
на [31.07.2011]; Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 566-567
564-565

38
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

фикува изданието, изда-вачот, како и
земјата каде е печатена публикаци-јата. Евидентни се разликите во процесот на пишување и
објавување на книги и монографии, со пишување и
објавување на научни и стручни трудови за списанија,
зборнци и сл.
Издавачот на научни списанија, организаторот на
научен собир, конференција, симпозиум и сл., за побрзо
прибирање и средување на трудовите, објавува упатство
ИСТЦ-ISTC96 Меѓународен стандарден код за текстови.
или инструкции до учесниците или авто-рите. Во
Пример: ISO 21047 : 2009 упатството прецизирани се насоки како да се пишува и
ЕАН - EAN Бар код за книга уреди текстот во трудот, што претставува значително
© „Сите © „Сите права ги задржува авторот“ Вакви олеснување за авторите.
права ги права авторот може да ги отстапи на Според тоа, на авторот/ите му е дадена слободна
задржува издавачот. Покрај ознаката ©, која е процена за избор кога и каде ќе го објави својот научен или
авторот“97 наведена покрај името и презимето на стручен труд.
или „Сите авторот, може да се стави и следниот текст: Битни елементи според кои авторот мора да се
права се „Ниеден дел оваа книга или публикација не придржува се: наслов на трудот, автор (име презиме, каде
заштитети“ смее да биде умножуван (во целина или во работи, адреса, е-маил), апстракт, клучни зборови, вовед,
делови), препечатен механички, главен дел, заклучок, резиме, литература. Низ текстот,
електорнски или некоја друга форма, фото-
доколку дозволува темата и просторот, можно е
копиран, снимен звучно или на некој друг
начин – без претходна писмена дозвола од вметнување на прилози во вид на табели, графикони,
издавачот. шеми, скици, карти, фотографии и др.
Блешка за На последната страна, на кратко се Цитирањето на литературата и употребата на
авторот или пишуваат нај-важните инфорамции за фусноти мора да биде согласно упатството објавено од
Библиогра- животописот на авторот. страна на уредувачкиот одбор, - организаторот или
фија издавачот.
После прибирањето на сите текстови, обврската на
организаторот или издавачот е истиот да го уреди
2. Пишување и објавување на други текстови (редакција, рецензија, лектура – коректура, компјутеско

http://en.wikipedia.org/wiki/International_Standard_Text_Code Превземено на
96 97
Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 569
31.07.2011; Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 567-
568

39
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

уредување) и да го објави (во испечатена и електоронска Според оваа класификација постојат: 6 научни подрачја, 88
верзија). научни полина и над 1090 научни области.
1. Природно-математички науки (со 10 научни полина и
3. Класификација на науките, видови и опис на над 130 научни области)
пишувани, научни, научно-стручни и стручни 2. Техничко – технолошки науки (со 26 научни полина и
дела над 280 научни области)
3. Медицински науки и здравство (со 9 научни полина и
Класификација на науките над 140 научни области)
4. Биотехнички науки (со 15 научни полина и над 120
Во 1976 година УНЕСКО ја изработи првата научни области)
Меѓународна стандардна класификација на образованието 5. Општествени науки (со 16 научни полина и над 260
МСКОБ (ISCED), која беше ревидирана во 1997 година. научни области)
Имајќи во предвид, дека, образовниот систем постојано се 6. Хуманистички науки (со 12 научни полина и над 160
развива, во 2007 година, се појави потреба од ревидирање научни области)
на постоечката класификација. Новата ISCED –
Меѓународна стандардна класифи-кација на Класификација и видови на писмени дела
образованието, се очекува да биде готова и претставена
на Генералната конференција на УНЕСКО во октомври Од појавата на првиот пишуван збор, односно од
2011 година. пред 5.000 години па наваму, човекот непрекиното пишува
Работна група на национални експерти за наука и за себе, за природата, за оп-штеството. Денес во светот
технологија при Организацијата за економска соработка и постојат околу 6.000 јазици, над 2.000 писма. Сето ова
развој (ОЕЦД) во февруари 2007 година, изработи богатство овозможува човекот да пишува различни видови
ревидирана класификација во полето на науката и писмени творби.
технологијата, позната како Фраскатиева класификација.98 Современата писмена комуникација овозможува
Врз основа на меѓународната Фраскатиева луѓето да разменуваат идеи и дела. Во оваа комуникација
класификација, Мини-стерството за образование и наука значително предимство имаат науката, образованието,
на Република Македонија изработи класификација на култ-урата, комуникациите и сл.
научноистражува-чки подрачја, полиња и области.99 Во големото и разновидно „семејство“ на пишувани
дела постојат различни видови или класификација на

98
http://www.scribd.com/doc/22011841/Revised-FOS-Manual-de-Frascati http://www.comune.frascati.rm.it/
Превземено на 03.08.2011 http://www.oecd.org/dataoecd/36/44/38235147.pdf 99
Службен весник на Република Македонија, бр. 103 од 30. јули 2010 година
Фраскати е град и општина во Италија, 20 км југоисточно од Рим. стр. 49 - 93

40
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

пишувани дела. Од големата група, како попознати и Книга е збир на пишувана, печатени, илустрирани
позастапени се: научни дела, научно-истражувачки и или празни стра-ници
стручни дела, научно-стручни, стручни дела, потоа разни изработени од хратија, пер-
публикации, различни писмени состави, различни изданија гамент или друг вид на
итн. материјал, обично прицврстени
Во секоја случај, делата кои имаат повеќе или заедно од една-страна. текст во
помалку елементи на научно-истражувачка работа се меѓусебно поврзани листови и
класифицирани како: научни, научно-стручни и стручни отпечатени. Денес, постојат
дела. печатени и електонски книги.100
Примарен вид на писмено дело е публикацијата. Е-книга и публикации се
Под поимот публикација се подразбира печа-тено дело, изработени во дигитална фор-
книга, списание, весник и сл. Сите видов публикации можат ма која се дис-трибуира во и
да се поделата во неколку видови, и тоа: примарни, чита од компју-тер или од по-себни читачи на е-книги, е-
секундарни, терци-јарни и периоднички. списанија, е-весници и сл. Електронски публикации:
Примарни публикации се: книги, списанија, весници, весници, списанија, лексикони, речници, енциклопедии
научни и технички извештаи, магистерски ра-боти, итн.
докторски дисертации, серис-ки, статистичка и други Предности се: го скратува времето на излегување во
публикации. јавноста, далеку е поевтина, нема залихи, трошење на
Во секундарани публикации спаѓаат: библиографија, хартија и друг материјал, достапана до многу корисници,
библио-графски и рефератни списанија, индекси, нема физички библиотеки, зафаќа мал простор од
библиотечни каталози, енциклопедии, биографски меморијата на компјутерот, може да се чита секаде и во
речници, речници на поими, прегледи, водичи и др. секое време, лесно пренослива. Недостатоци се:
Во терцијални публикации спаѓаат сите останати, материјален предмети кој има вредност, се уште
како на пример: постери, флаери, прос-пекти, брошури, неможеме да се откажеме од навиката држење на
памфлети и сл. печатениот материјал во рака, ниска информатичка
Во периодични публикации спаѓаат: списанија, култура и отпор кон овој вид медиум.101
весници, ал-манах, зборник, годишници, пери-одична Брошура е мала книга со мек повез и со помал број
статистика, библиографија, научни и стручни списанија и на страни. Излегува повремено и вонеа најчесто се
др. обработуваат актуелни прашања. Според УНЕСКО содржи

100
http://mk.wikipedia.org/wiki/Книга, http://mk.wikipedia.org/wiki/Електронска_книга Превземено на [31.07.2011]
101

Превземено на [31.07.2011]

41
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

најмалку 5 но не повеќе од 48 печатени страници, без графикони, карти и сл. Наменети се за користење од
корици.102 страна на разни научни работници и други лица, кои во
Техничка книга е таков вид на книга која има процесот на истражување, оформување и пишување на
помалку текст а повеќе изобилува со бројни илустрации, нивните книги, трудови, публикации и сл., имаат потреба
цртежи, графички шеми, фотографии, математички од статистички податоци.
пресметки.
Уметнички книги, изобилу-ваат со илустративна Научни, научно-стручни и стручни дела
градба. Кратките текстови се надополнети со репро-дукции
на графики, слики, скулптури, архитектонски дела и сл. Научните, научно-стручните и стручните дела се три
Учебник (Школска книга) е основна и задолжителна различни видови, но интеракциски се поврзани со
образовна книга работена според важечки наставен план и креативни активности кои во праксата се именувани како
програм, опремена со дидактичко-методички и ликовно- такви. Во секој случај креативната активност чии резултат
графички апаратури за самостојно учење. Процедурата за е научното дело мора да се темели на научно
настану-вање и објавување на учебник е пропишана со истражување, а тоа практично значи на резултати од
закон, а употребата е одобрена од надлежни образовни фундаментални и применети истражувања, како и на други
органи. соодветни научни методи.
Детски книги, наменети се за најмладата
популација. Во некои од нив илустрациите имаат Научни дела
примарна, а текстот споредна улога.
Книжевни дела, опфаќа разновидно творештво на Најексплоатирани научни дела се: монографија,
лите-ратурата – книжевноста. Како начести творби се: докторска дисертација, магистерска научна работа, научен
проза (расказ, писмо, есеи, новела, роман, био-графија), труд, научен проект, научен патент, научна студија, научно
поезија (песни) и драма. Доколку авторот сака стилски да списание и научен зборник.
ја збогати содржината која е во контекст со стручниот труд, Монографија е опширна академска книга на некоја
може да користи разни цитати и извадоци од книжевни тема, предмет, група сродни предмети или личност,
дела. Најчесто извадоци од разни книжевни дела се обработено во детали.103 Монографијата пред се
среќаваат во книги, писма, есеи, историја, весници, претставува научна расправа и научно дело на авторот кој
филозофија, сценарија, биографија итн. се зафатил со студиозно истражување на потесно
Статистичка книга или публикации, опфаќаат подрачје, предмет, проблем, процес или со животот на
разни прегледни бројчани податоци ставни во табели, некоја личност.
102
Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 183
103
http://mk.wikipedia.org/wiki/Монографија, Превземено на [31.07.2011]

42
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Теза, грчки – thesis,104 гледиште, постапка, тврдење, Научниот труд мора да биде оригинален кој
мислење, став, научна работа. придонесува за националната и светската ризница на
Дисертација, латински – dissertare,105 расправа, знаењето, мора да биде врз основа на резултати добиени
теза, самостоен научен труд. Докторска дисертација е од истражување со примена на истражувачки методи,
самостојна изворна и оригинална научна работа на научен материјали и инструменти, да биде напишан на
работник, кој во соработка и под водство на ментор и со македонски јазик и на еден светски јазик, да биде објавен
помош на посебни истражувачи методи на соодвена во печатено или електоронско списание, и да биде
научна област, се стекнува со докторат на одредено достапен во библиотеки, интернет и сл.
научно подрачје. За да го поседува епитетот научен труд - Концепирано, под поимот научно дело се
дисертација мора да објави нови и непознати факти за подразбира: „Веродостојно, оригинално научно дело и прв
оредената појава, процес кои биле предмет на приказ на добиени резултати од истражување кои содржат
истражување. доволно информации за процена на резултатите, за повто-
Магистерска научна теза или работа е научна рување на експериментот, и за процена на
самостојна, изворна и оригинална работа која ја размислувањето.“ Овој приказ мора да биде забележан,
изработува магистрантот, во сора-ботка и под водство на без ограничувања и достапен на научната јавност.106
ментор. Научниот карактер на магистра-турата ќе биде Според видот и карактерот на научното дело
постигнат токолку поседува оригиналини истражувачки постојат повеќе структури на научен труд. Основна
работи кои дотогаш не биле објавени, во спротивно би структура на научен труд би била:
била вреднувана како магистерски стручен труд. - Наслов
Научен труд е напишан и објавен оригинален - Автор
извештај од реализаирано истражување. Еден пишуван - Институција
интелектуален труд да биде категоризиран како научно - Клучни зборови
дело потребно е да ги има следните својства: да биде - Резиме
оригинален, да биде изработен врз научни факти, во - Главен дел или основен текст (вовед, материјал и
процесот на неговото создавање да се применат научни методи, резултати, дискусија, заклучок, фусноти)
методи, да биде објавен и достапен на широката научна - Благодарност
јавност, и да биде документиран односно библио-графски - Литература
евидентиран како траен запис. - Прилози

104
Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и ..., 899; Љубо Мичуновиќ, 106
Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 189
Современ лексикон на ..., 1995, стр. 579-580
105
Исто, стр. 227; Исто, стр. 167

43
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Класификација на научните трудови:107 единиците кои ги користел во обработка на темата, да
даде оцена, коментари и заклучоци на туѓите и
1. Оригинални научни трудови (СЦИ) (Original scientific сопстевените истражувања. Исто така, потребно е
paper - SCI или Original scientific research paper) прегледно и критички да даде оцена на податоците,
содржат оригинални и необјавени резултати од информациите и резултатите од севкупното
фундаментални и применети испитувања. Научните истражување. Овој вид на трудови во суштина имаат
информации во трудот мора да бидат така истражувачко - инструктивен карактер.
обработени и изложени за да можат експериментите 4. Мета-анализа (Meta-analуsis)
да се репродуцираат и да се провери точноста на (грчки – meta: значи помеѓу) е комбинација на
анализите, прес-метктите, теоретското знаење, резултати од неколку студии кои се однесуваат на сет
резултатите и заклучоците. Овој вид публикации истра-жувачки хипотези. Главна цел на мета-
имаат свој индекс и влегуваат во две групи и тоа: анализата е уште повеќе зацврстување на вис-
Science Citation Index – SCI списанија во кои се тинската вредност на истра-жувањето и добивање на
објавуваат трудови од природни и технички науки, и поголем ефект отколку прет-ходните. Најчесто во
Social Science Citation Index – SSCI составен исто на мета-анализата се применуваат ста-тистички методи
исти начин како и претходните, и во нив се објавуваат за комбини-рање на доказите, а осо-бено
трудови од општествените, хуманистичките науки, но квантитативната синтеза.108 Во мета-анализата се
и од географија, кибернетика, еколигија итн. примену-ваат шест битни постапки: прецизно
2. Претходните соопштенија или научни белешки формули-рање на прашањето - што е предмет на
(Preliminary communication или Preliminary notes) истражување; барање на литература; начин, број и
содржи научни наоди или резултати од истражување репрезентативно компјутери-зирана база на податоци
чиј карактер бара итно објавување. и нејзино пребарување; комби-нирање на податоците
3. Прегледни научни трудови (Review article) содржи и статистичка анализа; донесу-вање заклучоци, и
целосен приказ за одредено прашање или нивна интер-претација. Мета-анализата се разликува
истражувачки проблем. Се разликува по тоа што од традиционалниот општ преглед на литературата
резултатите од истражувањето не мора да бидат (ревијски трудови), по тоа што претставува негово
оригинални. Но, мора да се објавени резултати, кои се подобру-вање и квантивикована вари-јанта кој
надополну-ваат на нови односи, анализи, аргументи помалку зависи од субјективноста на авторот, а
и се во функција на необјавени резултати. Во секој особено од личните склоности и пристапи во поедини
случај, авторот должен е библиографски да ги наведи спи-санија, написи и сл. Како главни цели на мета-
107
Исто, стр.190-193; Vlatko Silobrčić, Znanstveno djelo,Jumena,Zagreb,2000 108
http://en.wikipedia.org/wiki/Meta-analysis Превземено на 03.08.2011
g.,str.11-16

44
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

анализата се наведени: кратко прика-жување на
резултатите од една посебна област; детално ана- Сите наведени научни рако-писи подлежат на
лизирање и давање на препо-раки што треба да се научна - стручна рецензија, и после тоа се дозволува да се
направи за нивно подобрување, како и согледување објават.
на какви би биле последиците врз порастот на Научен проект е истра-жувачка активност со
знаењето за проблемот и практичната примена. Всу- привремен ангажман (завршува на одреден датум) на
шност, мета-анализата јасно го истакнува јазот помеѓу интелектуална или друга група луѓе чија цел е создавање
ориги-налниот и ревискиот научен труд, и е продукт на на оригинален, уникатен производ или услуга (различен од
научните работници кои работаат во лаборатории, претходните).
библиотеки и со компјутери.109 Меѓутоа, интен-зивниот Научен патент, латински - patere111: официјален
развој на науките придонесува мета-анализата да се документ, отворено писмо, повелба, декрет, потврда, со
применува и во другите научни подрачја, полиња и која се заштитува авторското право на некој нов изум,
области, а особено во оние кои во истражувањата иновација, пронајдок, производ, оригинална идеа,
користат статистички и математички методи и техники практична работа. Всушност, патентот, во техничко-
во обработка на податоците. технолошка смисла, на иноваторот (авторот,
5. Излагања на научни собири, симпозиуми, истражувачот, пронаоѓа-чот) како оригинален производ, му
конференции или Останати трудови (Conference дава ексклузивни права за продажба и експлоатација на
paper) Претста-вуваат посебен вид на трудови. Некои одредено време.
од нив заради својата оригиналност и примена на Научна студија, латински – stadium112: е научна
научно-истражувачки методи можат да се вбројат во расправа во помал обем. Изработенa е врз претходно
мали научни трудови. Меѓутоа, бидејќи ваквите испитување, истражу-вање, учење, проучување или
трудови речиси никогаш не се рецензирани, го губат набљудување. Студија може да представува и изработена
предзнакот научни, и остануваат како останати скица, нацрт или модел на одреден предмет, процес или
трудови. појава.
6. Стручни трудови (ЦА) (Professional paper) тоа се Научно списание е пери-одична публикација со
трудови кои не содржат оригинални погледи и резул- научен, но може да биде и со книжевен, стручен,
тати. Во нив се обработени познати факти, тежиштето уметнички, политички, забавен или друг карактер.
е примена на познатото, на ширење на знаењето, а не Списанијата се редовни изданија на јавни установи,
на откривање на ново знаење.110 стручни, политички и други организации и здруженија.

109
Jovan Ð. Savić, Kako napisati objaviti i vrednovati naučno delo u biomedicine, 111
Исто, стр. 677; Исто, стр. 499
“Kultura”, Beograd, 1996 g., str. 41-42 112
Исто, стр. 878; Исто, стр. 566
110
Vlatko Silobrčić, Znanstveno djelo, Jumena, Zagreb, 2000 g., str.16

45
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Излегуваат во подолг временски период како: прирачници, енциклопедии, лекси-кони, практикуми,
полумесечни, месечни, тримесечни, полугодишни или год- речници, библио-графии, летописи, списанија, збирки и
ишни списанија. друго.
Научен зборник претставува повремена Учебник е основно и задолжително наставно
публикација од општ или посебен карактер (од една или од средство - работено според важечки наставен план и
различни научни и други област) во која се објавени програм. Во поширока гледна точка во групата учебник
научни, научно-стручни и стручно трудови, соопштенија од можеме да ги вброиме: печатена книга, скрипта, читанка
повеќе автори. или хрестоматија, автори-зирани предавања, збирка
Хабилитациско дело, латински – habilitation: задачи, прирачник, работна белешка и друга литература
оспособување, стекнување право за држење на која го заменува уче-бникот и е изработена согласно
предавање, студија, научен труд како предуслов некој да наставниот план и програм. .
стане професор на универзитет.113 Е научно или многу Хрестоматија или читанка грчки – chrestos: добар,
квалитетно научно-истражувачко дело кое го изработува корисен, употребнив, и mathesis: учење, наука, знаење114 -
кандидатот по доктори-рањето, со цел да послужи како збирка или читанка со одбрани извадоци од познати
доказ за неговата способност да можи да држи предавања литературни дела, зборник со одбрани текстови од
како универзитетски професор. Канди-датот обработува одделни области115
еден важен проблем од научната дисциплина за која сака Скрипта е умношено писмено предавање од
да се квалификува и за таа тема и држи предавање пред професор за потребите на студенти. Изработена е според
студентите, експертска комисија од најмалку три члена- програма на одделни наставни предмети. Во недостаток на
наставници, факултетскиот совет и јавноста. Потоа следи адекватен учебник служат за совладување на содржините,
стручна расправа и давање на оцена, односно извештај- согласно наставната програма.
реферат, од страна на рецензентска комисија и советот на Авторизирани предавања се изработени од страна
факултетот, дали кандидатот има услови за да биде на професорот кој поради оправдани причини не бил во
избран во наставно-научно звање доцент. можност да подготви учебник. Сепак, преда-вањата се
работени согласно наставниот план и програм, потоа
Научно-стручни дела користена е содветна литература и методологијата,
единствено што недостасува, а може да се постигне, тоа е
Во групата на научно-стручни дела спаѓаат: лектура и рецензијата. Ако се задоволат и тие критериуми,
учебници, читанки, скрипти, авторизирани предавања, тогаш може да се започне со процедура за барање на

113
Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и ..., 986; Љубо Мичуновиќ, http://www.makedonski.info/show/ Дигитален речник на македонски јазик,
115

Современ лексикон на ..., стр. 643 Превземено на 04.08.2011
114
Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и ..., 1022

46
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

издавач, подготвување на рецензија, коректура и енциклопедијата варира и бројот на одредници кој се
објавување на предавањата како учебник. движи од десетина до повеќе стотици илјади одредници.
Прирачник е помошна книга која служи како Лексикон е книга во помала обем и значење од
дополнување на учебикот, за стекнување на различни речникот. Исто така, претставува збир на зборови, поими,
знаења и вештини. Прирачниците се научни и стручни дела називи, предмети, појави, факти наредени по азбучен ред.
кои даваат информации за одредена научно подрачје и Постојат разни видови на лексикони, кои обработуваат
можат да бидат изработени во вид на различна едиција странски зборови и изрази, потоа прашања од културата,
(дела) и тоа како: учебник, лексикон, енциклопедија, уметноста, историјата, цивилизацијата, литературата, од
библиографија и сл. Исто така, во потесна смисла на одредени научни области итн.
зборот, прирачник може да биде вид на помошна книга или Практикум е посебно дело, учебник или
дело кое содржи потребни информации за полесно инструктивен при-рачник, печатено упатство за прак-
совладување на знаењето од потесна научна тична реализација на настава кај одредени наставни
субдисциплина. Пример: Прирачник за теренска настава; предмети. Може да има универзален и специфичен
Прирачник за ИКТ во наставата; Туристички прирачник за карактер. Можат да бидат наменети за студенти,
менаџери и студенти и сл. истражувачи и прак-тиканти. Исто така, може да биде
Во групата на прирачници можат да се вбројат и напишано од еден или повеќе автори, специјалисти за
едиции на систематизирани таблици, како на пр.: одделни научни дисциплини. Овие инструк-тивни
Логаритамска таблица; Таблица на математички формули; прирачници се доста корисни практични и сеопфатни
Таблица за утврдување на просечната стапка на порст и водичи за корисниците, во кои на јасен, едноставен и
пад; Таблици за утврдување на наталитет и мораталитет, пристапен начин се внесени и објаснети сите релевантни
итн. постапки и работни операции, како на рационален,
Енциклопедија е пишана збирка на знаење. Можат успешен и соодветен начин би се решиле работни задачи
да бидат општи или универзални и специфични за и проблеми.
одредено поле.116 Во неа по азбучен или абецеден ред или Речник е книга во која се собрани и систематизиран
по предмети се дадени знаења за одредени научни сите збо-рови на некој јазик, граматика, правилното
области, уметности, личности, нас-тани и други важни пишување, правилниот изговор и сл. Речниците можат да
информации. Енциколпедиите обемот можат да бидат бидат: еднојазични (етимолошки-за странски јазици,
прирачни (една до четири тома), мали (до 18 тома) и историски, книжевни, енцикопедиски, стручни), двојазични
големи (со неколку десетици тома). Од големината на (содржат зборови и изрази од еден јазик и истите тие
паралелно објаснети на друг јазик, пр.: македонски-

116
http://mk.wikipedia.org/wiki/Енциклопедија, Превземено на [31.07.2011]

47
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

англиски речник), многујазични (содржи зборови и изрази или светите луѓе“.118 Овие животописи или биографии на
од еден јазик и истите тие паралелно објаснети на повеќе светците можат да бидат ставени и во посебна збирка на
јазици, пр.: англиско-германски-француско-руски речник), текстови.
фрек-венциски (содржи опсежни текстови и поими со Мемоари или спомени – француски: mémoire,
различна содржина, на пр.: фолклорни речник, трговски спомен/и, писмено изла-гање.119 Писмено дело, во кое
речник, сликовен речник, речник на латински цитати и авторот ги изнесува сеќавањата и настаните од својот
изрази и др.) и биографски речник (содржи податоци за живот. Може да биде и публикација, печатен труд на некоја
животот, работата и делото на истакнати научници, институција, научно друштво и слично.
политичари, уметници итн.).117 Зборник на трудови или дела-текстови е книга во
Летопис или хроника грчки – chronikos: летопис, која се објавени повеќе дела или текстови од разни автори.
историја. Вид на посебна книга или прирачник кој по Зборниците можат да бидат општи – универзални или
правило се издава секоја година. Може да биде општ или посебни за одредена пробламатика. Општите или
специфичен летопис. Пример: Статистички годишник или универзалните зборници третираат различни
летопис, дава различни статистички информации и проблематики, пр.: Зборник на стари текстови од разни
податоци (население, стопанство, образование, култруа) писма од целиот свет, Зборник на грбови и знамиња од
за одреден географски простор. Исто така, летопист или целиот свет (хералдика), итн. Додека, во посебните
хроника на популарен начин во вид на кус напис се среќава зборници се објавени разни тематски текстови и ракописи,
во дневните весници, електронските медиуми (радио, пр.: Зборник на средно-вековни текстови, Зборник на
телевизија, интернет) во кои се запишани дневните латински ракописи, Теолошки зборник на ракописи,
настани хронолошки забележани, од нај-старо минато до Зборник на хагиографии – текстови за животот на светците,
денес. Летопис е книга во која се документирани Зборник на правни текстови и закони, итн. Како автори на
историски, културни и други настани и податоци за овој вид на научно-стручно дело може да биде поединец
личности од минатото до денес. Сепак, летописот поради или група.
својата сестраност мора да се усовршува во правец на Патопис, е книга во која се опишани патувања на
потесна специјализација и електонска обра-ботка на одредено лице или личности. Описите можат да
податоците. изобилуваат и со литературни импресии. Денес патеписите
Хагиографија, грчки - hagiographia: hágios : свет и можат да се искористат за современи потреби како
gráphō пишува, што во буквален превод би значел: маркетиншка понуда за развој на туризмот, културата,
животопис на христијански светци или „житија на светците стопанството, науката и слично.

Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 194-200
117
Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и ..., 550; Љубо Мичуновиќ,
119

Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и ..., 986; Љубо Мичуновиќ,
118
Современ лексикон на ..., стр. 367
Современ лексикон на ..., стр. 643

48
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Списание е периодична публикација кои редовно се биде општа и специјална; според намената – пописна,
објавуваат и можат да имаат научно-стручен (научен, научна и библиографија по препорака за одредена група
книжевен, уметнички, политички, забавен) карактер. на читатели; според времето на настанување – тековна,
Ваквите списанијата се издаваат од научни, стручни, јавни ретроспективна, перспек-тивна; според местото на
установи, разни организации и здруженија. Според, издавње на индексирана литература – меѓународна,
времето на излегување од печат можат да бидат: неделни, национална, државна, регионална, локална или
месечни, дво-месечни, тримесечни, полугодишни или роднокрајна; и според методот на средување – составни и
годишни списанија. Се печатат во одреден број примероци. предметни или авотски. Денес, во многу држави, па и кај
Можат да бидат универзални и специја-листички нас библиотечкиот фонд електронски е евидентиран
(национални и меѓуна-родни. Најчесто списанијата се (пример: Виртуелна библиотека на Македонија - COBIS) и
делат на примарни и секундарни. Во првите се обајвуваат преку интернет може да се пребарува и задолжува за
изворни резултати од научните истражувања во облик на користење.
статија, а во вторите се објавени резултати од аналитичко- Збирка е вид на писмено дело - книга во која на едно
синтетичка обработка на примарни-те публикации, како место се собрани разни писмени, цртани и други
што се монографии, дисертации, трудови, патенти итн. материјали. Според видот на собраните материјали,
Библиографија е научно-стручна дисциплина која разликуваме: збирка на задачи, збирка на предавања,
се занимава со собирања, класи-фицирање, уредување и збирка на материјали, збирка на фотографии, збирка на
опис на ракописи, поединечни трудови и публикации, како илустрации, збирка на песни, збирка на мудри мисли итн.
и со составување на нивниот подробен попис, по азбучен Под поимот збирка се подразбира и збир на разни
или хронолошки ред. Библиографијата може да биде матријални предмети, како на пример: збирка на руди и
општа (национална) и специјали-зирана (по тема, автор, минерали, етнолошка збирка, збирка на археолошки
територија), дескриптивна (описна), ретроспек-тивна (за предмети, збирка на инструменти итн.
постари периоди), тековна, критичка, применета и сл.120 Во Едиција (латински: edition; англиски: edition) е
оваа група во поширок смисол на зборот спаѓаат и издавачки потфат бидејќи претставува серија од повеќе
називите: библиотека, каталог, список, листа, индекс и книги со сродни теми или слична тематика.121 Едиција
регистер. Според тоа, библио-графијата завзема многу може да биде на литературни дела од еден автор, но и од
важно место во науката и културата на секоја држава. повеќе автори од стродна област (пр.: проза, поезија,
Според тоа таа има свој предмет, цел, техника и облик на драма и др.). Потоа, едиција може да биде серија на повеќе
работа. Според содржината библиографиајта може да научни дела од еден или повеќе автори од една или повеќе

http://mk.wikipedia.org/wiki/Библиографија, Превземено на [31.07.2011]
120

Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и ..., 256; Љубо Мичуновиќ,
121

Современ лексикон на ..., стр. 192

49
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

научни области, подрачја, дисциплини
(пр.: едиција на добитници на нобелова награда по разни Стручни дела
научни области, физика, хемија и сл. Потоа едиција на
книги од познати антички филозофи итн.). Овој вид на дела е најброен, и во него покрај стручни
Книжевни дела со научно-стручен предзнак се дела – кои обработуваат соодржини за одре-дена стручна
кои ја проучуваат книжевноста, нејзнините видови и проблематика. Во групата на стручни дела се:
сложеност. Книжевноста е сложена општествена појава, а магистерски стручна работа, стручен напис, приказ,
за да се разбере потребни се повеќе знаења од бројни елаборат, експертиза, извештај, медитација, рецензија,
научни подрачја и дисциплини. Потсени подрачја на водич, референтни публикации и други стручни дела –
истражување на книжевноста се: поетика, лингивистика, дипломска работа, реферат, семинарска работа,
стилистика, книжевна критика, историја на книжевноста, дискусија, апологија и други
филологија, текстологија, методина на наставата по Во гупата на илустративно-популарни дела каде
книжевност итн. Вредните книжевни дела најпотполно младиот истражувач може да пројави интерес и да се јави
прикажуваат целовитост, богатство и смисла на човечкиот како автор се: изработка на проспекти, флаери, стрипови,
живот во негова целовитост. Највредните книжевни дела илустративно-текстуални карти, планови и многу други
се идејни и трајни кои делуваат на обликување на дела.
општествената свест, и истите се именуваат како Магистерски стручна работа е квалитетна стручна
литературни ремек дела, додека пак оние кои немаат работа која магистрантот на постдипломски или
уметничка вредност се именуваат како шунд (ѓубре) и кич специјалистички студии ја израбо-тува со помош на
(лошо, неуспешно уметничко дело). ментор. Резултатите од магистерската работа треба да
За да ја согледаме сложеноста на науката за придонесат за унапредување, развој и афирмација на
книжевност ќе го наведеме само примерот со романот – научната теорија и пракса.
најчеста, но и најсложена книжевна форма со широк Стручен напис или статија е дело или текст во кои
распона на градба. Имено, романот според темата и се изнесени корисни инфоромации кои се добиени врз
предметот на опишување се дели на: авантуристички, основа на развојно истражување (не фундаментално или
криминалистички, љубовни, детски, историски, социјални, применето). Овие написи не содржат оригинални
психолошки; според начинот на пристап се дели на: резултати од истражување, туку во него се внесени веќе
хумористички, сатиричен, публи-цистички; романите се познати сознанија, ставови, теории, факти и сл. Важноста
делат и според начинот на градба, изглед, циклус и и корисноста на овој вид статии е во ширењето на научното
слично.122 сознание за поширока читателска публика и нивно
122
Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 208-209

50
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

прилагодување во научната теорија и практика. обем може да биде мало или поголемо стручно дело кое
Стручен критички приказ, критика, грчки–kritike:123 дава стручно мислење за некој предмет, практичен
оценување, анализа, процена, приказ на научна книга, проблем и сл. Според предметот на вештачење, експерт-
онографија, труд и сл. изата може да биде: судска експерт-иза, сообраќајна,
Критички приказ е кратка анализа на изведено предавање економска, психи-јатриска, кривична, геодетска, фо-
со стручени, критички осврт и оцена, од кои може да се рензичка, хемиска итн.
согледаат позитивни или негативни страни. Во приказот Стручен извештаи, е писмен документ во кој
можат да бидат изнесени ставови и сфаќања на авторот за истражувачот или комисија ги соопштува резултатите,
некоја работа или појавана, како преку научни факти би наодите и заклучоците од проучува-њето на предметот,
придобил поголем број читатели. Критички приказ може да проблемот, процесот, појавата, дава одредено мислење и
се изработи и за објавена книга, учебник, расправа, друго. Постојат различни извештаи: извештај за научно-
студија, научен труд и сл. Изработката на критичка оцена истражувачка работа на ореден проект; Извештај на
на некое дело треба да содржи: синтетизиран приказ на комисијата за оценка или погодност на магистерска или
делото; критичка оцена (за насло-вот, содржината, докторска теза; Извештај на комисијата за избор на научно
терминологијата, илустрациите, стилот, јазикот, лите- звање или за избор на истражувач.
ратурата,прилозите); и заклучок. Стручна стратегија, е плански документ од збир на
Стручен елаборат, латински – еlaboratum: детален наведени описи, постапки, мерки, цели и активности кои
и студиозен писмен приказ на некој проект, предмет, труд треба да се применат на определен начин и време, а со
и дело.124 Елаборат е кратко стручно дело направено на цел да се унапредат и подобрат условите и приоритетите
ист начин по облик и структура кој дава насоки за развој на за разбој. Најчесто стратегијата ја изработува група од
одредена служба, претпријатие и сл. универзитетски професори, или екстерти од својата
Стручна експертиза, фран-цуски – expertise: област. Во сите стратегии е наведен период на
анализа и испитување на некој проблем, научно, реализација.
уметничко, архитектонско и друго дело, што бара Медитација е стручно дело со скромни стручни
специјално стручно знаење од страна на стручњаци, вредности. Во овие дела се изнесени лични и емотивни
специјалисти, експерти. Експертиза се толкува и како размислувања на авторот за поими, појави, процеси,
вештачење, исказ на вештак, записник за извршено предмети и слично. Ваквите размилувања најчесто се
вештачење, стручна процена и сл.125 Експер-тизата по својствени за млади и неискусни истражувачи, кои

Исто, стр. 480; Исто, стр. 320
123 125
Исто, стр. 263; Исто, стр. 196
Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и израз, Просвета, Београд, 270;
124

Љубо Мичуновиќ, Современ лексикон на странски зборови и изрази, Наша
книга, Скопје, 1995, стр. 199

51
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

неуспеале да најдат научна аргументација за своето пред-говорот, содржината, воведот, сите деловите во
мислвно набљудување. главниот текст, илус-трациите, цитатите, фуснотите, тер-
Рецензија, латински – recensio од recensere, минологијата, стилот, јазикот, актуелноста и
критички подетално да се прегледа некое дело. Стручно да оригиналноста на делото, други дела со иста или слична
се оцени, да се направи писмена информација - критички тематика, заклучок, резиме, библиографија-литература,
приказ за вредноста (на книга, монографија, стручен труд, попис на илустрации, примери, прилози, темелност во
театарска претстава, книжевно дело, уметничка изложба, експликацијата, осно-ваност на заклучокот, утврдување на
филм, музичка композиција, компјутерски софтвер и сл.), и видот на делото и посебно запазување на рецензентот. Во
да се даде оцена за позитивните и негативните аспекти.126 заклучокот на концизен, јасен и аргументиран начин се
Сепак, рецензијата претставува посебен вид на квалитетно дава синтетизиран заклучок. И на крајот, во предлогот, на
стручно дело, бидејќи рецензентот треба непристрасно и јасен начин се (не)одобрува делото или под кои услови
крајно објективно да ги пресуди, оцени и вреднува (измени и дополнувања) делото може да се отпечати.127
резултатите на туѓите дела: учебник, монографија, Семинарска работа е теоретска или практична
прирачник, практикум, студија, книжевно дело, научен или писмена творба на одредена тема. Во неа се искажани
стручен труд итн. Токму поради тоа, издавачот за лични ставови, коментари и истражувања во врска со
рецензент избира по две или три лица кои претставуваат темата кој е обработена. Постојат два типа на семинарски
афирмирани научни истражувачи, факултетски професори работи: теоретска и практична. Семинарската работа може
(редовен професор или научен советник) или признати да биде изработена од едно лице (индивидуална) или од
експерти во својата област, тоа се лицата кои можат повеќе лица (групна). За изработка авторот мора да
најобјективно да дадат критичко мислење за квалитетот користи повеќе извори, литература, прилози и слично.
или неквалитетот на туѓото дело. Семинарските работи се израбо-туваат на различни
За да биде методолошки и квалитетно изработена степени на образование. Особено во високото
рецензијата треба да ги има следните битни елементи: образование тие треба да бидат изработени самостојно и
општ дел, посебен дел, заклучок и предлог. Во општиот дел според однапред поставени правила. Семинарските
треба концизно да се согледаат следните релевантни работи изработени на магистерските студии треба да
факти и елементи на делото: обемот, распоредот, имаат карактер на мали стручни трудови и да
структурата, содржи-ната, оправданоста, совпаѓањето на обработуваат некој проблем преку кои магистрантот ќе се
текстот со програмата на одре-дениот предмет. Во сретне прво истражувачко искуство. Секоја семинарска
посебниот дел на научен, фундиран, непри-страсен и работа треба да ги има следните битн иелементи: наслов,
крајно објективен начин да се даде оцена за: насловот, предговор, вовед, главен дел на темата, заклучок,
126
Исто, стр. 805; Исто, стр. 521
127
Ratko Zelenika, Metodologija i tehnologija izrade…, str. 221-242

52
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

користена литература и прилози. Семинарската работа кај податоци. Според видот и намената водичите можат да
докторските студии треба да биде резултат на бидат: водич за држава, регион, национален парк, населба;
истражување и да претставува стручен труд кој е подготвен водич за одредени (не)-стопански гранки – земјоделие,
за публикување. рударство, туризам, образование, култура итн.
Магистерски стручен труд, е изклучиво самостојна Лекција (латински – lectio, предавање) или
работа под водство на ментор. Магистерската работа авторизирано предавање е јавно изнесен материјал за
најчесто не е оригинална научна, туку стручна работа, која некоја тема на наставен час или семинар, од страна на
преку примена на одредени научно-истражувачки методи, предавач, наставник – професор и сл.
инструменти систематско ги образложува веќе познатите Апологија, грчки – apologia: одбрана, одбрамбен
научни резултати од одреденото научно подрачје. Преку говор или спис во корист на некој човек или учење,
магистерската стручна работа се согледува дали младиот идеологија, филозофија,128 сфаќање, истражување и
истражувач располага со способност за писмено слично.
елаборирање, способност и вешти-на за решавање на Антологија, грчки – anthologia129: збирка на одбрани
теоретски и практични проблеми, односно подготвеност да најдобри литературни дела (поезија, проза), воопшто
биде иден научен истражувач за одредена научна област. збирка на одбрани дела (научни, стручни, уметнички и
Дипломска работа е самостојна работа на други дела).
студентот за одредена тема. Процесот на изработката на Сепарат, латински – separatus:130 е посебен
темата е надгледуван од страна на ментор. Во отпечаток, прилог (на некој напис, кратка сту-дија), од
дипломската работа се изнесени лични ставови, стручно, научно или друго списание, зборник на трудови,
објаснувања, коментра, истражувања, заклучоци книга и слично.
поткрепени со факти од странска и домашна литература. Автобиографија, е литературен жанр или книга за
Дипломската работа може да има теоретска и практична животот на една личност која ја напишал самиот.
форма презентирајќи резултати од прак-тичната работа. Дискусија, латински – discussion: е претресување на
Секоја дипломска работа треба да содржи некоку некое прашање, расправа, дебата, изнесување на разни
елементи: содржина, вовед, главен дел (теоретски и мислења, критички осврт на разни прашања за да се дојде
истражувачки), заклучок, предлози, прилози и литература. до вистината, размена на мислења, заземање ставови за
Водич, секвалитетни стручни дела, кои текстуално, разни прашања и сл.131
графички, технички и уметнички се добро подготвени. Во Полемика, грчки – pólemos:132 остра писмена или
нив изнесени се разновидни, корисни и занимливи усна расправа за некое важно научно или друго прашање,

128
Исто, стр. 64; Исто, стр. 53 131
Исто, стр. 230; Исто, стр. 169
129
Исто, стр. 58; Исто, стр. 50 132
Исто, стр. 720; Исто, стр. 467
130
Исто, стр. 834; Исто, стр. 541

53
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

во печатот или на собир, собрание, конференција, трибина, бидат книжевна критика, политички манифест, научни
преку енергично изнесување на докази и противдокази. аргументи, набљудување на секојдневниот живот,
Доктрина, латински – doctrina:133 е ученост, наука, сеќавања, рефлексии и сл.
теза, теорија, учење за нешто изложено како систем. Реферат е писмено или усмено стручно предавање
Превод, е пренос на писмен текст или говор од еден или извештај за нешто, некое прашање или работа.
на друг јазик. Преводот може да биде усен и писмен. Аталас, е вид на збирка на географски,, историски
Усниот превод се дели на консекутивен – последователен карти, но може да биде и збирака на фотографии, цртежи
или бавен превод (говорникот говори, а преведувачот му за одредена проблематика, пример: анатомски атлас,
преведува на соговорникот и обратно) и симултан или ботанички, зоолошки и сл.
напореден (еден зборува а другите го слушаат преводот Постер, англиски - poster136 е плакат со поголема
преку слушалки).134 Денешената совреме-на техника ја димензија. Во научното истражување претставува
олеснува говорната и текстуалната комуникација помеѓу неформален процес на научна комуникација на кој се
луѓето. Имено, со развојот на дигиталната технологија во изложени научни резултати презентирани на научни и
употреба се разни преведувачи – слушалки, диктофони, стручни собири.
симултани апарати, разни компјутерски засилувачи за
превод на говор и текст. Преку разните социјални мрежи Други текстови
(Facebook, Twitter, MySpace, Linkedin), како и разни други
софтверски алатки пребарувачи, вебстрани (Skype, Во групата на други текстови дела со предзнак
Windows Live Messenger), во кои се вградени преведувачи илустративно-популарни, пропагандни и сл., спаѓаат разни
на текстови и говор со што лесно ја олеснуваат комуни- видови на алтерна-тивни текстови во кои и младиот
кацијата помеѓу луѓето. Овие компјутерски симултани истражувач може да ги изнесе своите мисли и идеи.
апарати вршат брзо преведување уште при самото Фељтон е новинарска прилично долга статија,
пишување на текст и избор на јазикот за превод, веднаш се понекогаш во повеќе продолженија и ставена во стална
прави доста брз и квалитетен превод. Во блиска идина рублика во некое списание или весник.
преведувањето ќе се сведе на максимален можен начин Весник е публикација која излегува дневно или
односно на симултан со помош на совршени апарати за неделно, а поретко на петнаесет денови или месечно. Во
преведување. нив се објавуваат вести и разни други содржини од
Есеј, англиски – essay:135 е кратко течно, разбирливо секојдневниот живот, но и од општествените дејности –
и популарно парче од текст, расправа за некое научно, политика, стопанство, наука, култура, обра-зование,
уметничко, книжевно или јавно прашање. Есеите можат да литература, спорт и сл. Во зависност од интересот на
133
Исто, стр. 237; Исто, стр. 174 135
Исто, стр. 297; Исто, стр. 210
134
Исто, стр. 454 и 842; Исто, стр. 307 и 546 136
Исто, стр. 730

54
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

истражувачот, во весниците има простор да ги искаже за определени потреби, тематски карти; Попис на јадења и
своите мисли идеи, ставови и предлози. пијалоци во ресторан, кафеана142 , Географска карта
Колумна е рублика во весник пишувана од страна (копнена, поморска, астрономска) Карти на држава, регион,
на новинар или други лица (научник, истажувач, експерт наци-онален парк, резерват или поголема населба.
итн), а третира разни актуелни прашања. Картите можа да имаат и атрактивни содржини, во тој
Проспект, латински – prospectus: изглед, поглед, случај тие го добиваат епитетот на илустративно -
гледка.137 Претставува печатена реклама во вид на леток текстуални карти Според видот и намената картите можат
(еден лист) или брошура (неколку листови) во која се дава да се поделат на: географски, туристички, историски,
основни податоци за некое место, некој настан, некоја стопански, патни или сообраќајни, археолошки, карти за
фирма и нејзините производи и сл. културно-наследство и сл.
Памфлет, анг., фр. Pamphlet) кратка неповрзана План, цртеж, приказ во рам-нина, претходна намена,
расправа за некој предмет.138 Се изработува во вид на замисла, проект, однапред набележан систм од мерки за
леток, мала книга или брошура со цел на некој или некого навремено исполну-вање на поставени задачи, опреде-лен
да му нанесе навреда или лага. Оваа фрома најчесто ја ред за излагање, место на некој предел во перспектива во
користат политичките партии. Најчесто не се наведува име однос на неговата оддалеченост од гледачот, гледиште,
на автор. начин на размислу-вање.143 Рамница, површина, рамен
Манифест, е писмен проглас до јавноста на простор, рамно земјиште, нацрт, план во економијата,
културно или други движење со програмска содржина, или картографско прикажување на мали површини144 - град,
писмен проглас од власта за народот.139 или негови делови – градски центар, стара чаршија,
Стрип, англиски - strip: линија, трага, појас.140 Роман забавен парк, индустриска зона, рекреативна зона и друго.
или книга со цртежи или слики и малку текст.
Леток, парче хартија на кое се пишува пропаганден 4. Проект на истражување
материјал, или граѓанството треба да се информира нешто
актуелно да им се соопшти. Проектот е мислована сло-жена креативна
Карта, грчки – charte: парче крута и дебела активност насочена кон научно и стручно истражување на
хартија;141 Цртеж на Земијанта површина, одделни нејзини проблем кој завршува со изра-ботка на творечни продукт.
делови или на други небесни тела; Цртеж со специфични Процесот на проектирањето е динамичен систем на
податоци што служат за определени научни истражувања, активности, кои се меѓусебно координирани и

137
Исто, стр.756 141
Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и ..., стр. 405
138
Исто, стр. 657 142
http://www.makedonski.info/search/карта Превземено на 06.08.2011
139
http://www.makedonski.info/search/манифест Превземено на 06.08.2011 143
http://www.makedonski.info/search/план Превземено на 06.08.2011
140
Исто, стр. 877 144
Милан Вујаклија, Лексикон страних речи и ..., стр. 709

55
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

синхронизирани. Активностите на проектното истражување визијата, целите, субјектите инвол-вирани во проектот,
претежно се научни, стручни, творечки, мето-долошки и методите, техниките, финансиската конструк-ција, и уште
кеативни постапки или елементи на програмирање и пла- многу други фактори. Од ова, произлегува, дека, нема
нирање, и завршуваат со практичен труд. шема, клише по кое би се движеле научниците работници.
Секој научен работник во процесот на дефинирање Токму поради тоа, и ние, по сопствено видување, го
на проект и истражување на истиот потребно е да изнесуваме текстот кој следи.
консултура повеќе литература и примери на изработени Исто така, сложеноста на темата во проектот зависи
разни проекти, па потоа, да испланира најсоодветна и од просторот кој се истражува, дали е: микро – локален
методологија за истражувачкиот проект. простор, мезо –регионален простор, макро– национален
Сепак, проекот на истражува-њето има улога на простор или мега - меѓународен простор.
основен документ со следни основни функции:145 Во текот на научно-истра-жувачката работа добро е
- за поврзување на истражу-вачката теорија и научниот работник да учествува во повеќе разновидни
практика. проекти, бидејќи се стекнува со научна самодоверба, се
- за насочување на истражу-вањето – собирање, јакнат сопствените мисли, знаења, желби, стручност, се
обработка и толкување на податоците. става во мобилна ситуација постојано да истражува, да
- коорданитивна фукција на сите делови, актери, разрешува и елиминира проблеми, грешки, и има можност
средства и постапки во процесот на истражување. на материјална добивка., Претходно изнесеното можеме
- синхронизирачка функција на динамично единство да го сублимираме: преку проектот научниот работник
и согласност на сите чинители на истражувањето. има можност да се внесе во научен занес, возбуденост
Во денешно време, кога науката бргу напредува и и материјална до-бивка.
кога има стотици книги кои ја третираат проблематиакта на Секое проектно истражување го сочинуваат три
проектното истражување, и кога мислате на научниот елементи:
работник има апсолутна слобода, беспредметно е да се - субјект – истражувач, лице или група на лица кои
зборува за една строго дефинирана шема, потоа што треба поседуваат знаење (теоретско и практично) за да го
да содржи проектот, како треба да се истражува и изработи прифатат проектното истра-жувањето и да го објават,
проект итн. - објект – предмет на истражување (поединеци,
Фундаментална вистина е дека изгледот и општес-твена група, институција, физички објект и сл.), и
структурата-содржината на проектот зависи од: видот- - нарачател – лице, група, институција.
типот, карактерот, обемот, временската рамка, предметот,

145
Славомир Милосављевиќ, Поим, улога и функции на проектот на
истражување, стр. 133, (Извор: Цане Т. Мојановски, Методологија на
научно-истражувачка работа, Скопје, 1998 г.

56
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Процесот на истражување секогаш започнува преку собирање на податоци, обработка на податоци, анализа,
појава на идеја која го иницира научникот да размислува резултати или придобивки, практична примена, стратегија,
да формулира идејна или нацрт тема за истражување. акционен план, маркетинг, про-извод, промоција, имиџ и
Процесот на мисловната активност продолжува, па така, бренд-ирање.
следи нејзино забележување на хартија, односно Проектното истражување претставува сознаен
создавање на идејна скица. процес за конкретен проблем, негово истра-жување и
Во идејната скица од неколку страни се внесуваат: разрешување. Значи, процесот на проектното истра-
идеа, за прелиминарниот предмет на истражување, жување го сочинува тријадата: проблем, истражување и
називот на темата, работни или можни цели на разрешу-вање или скратено ПИР.
истражувањето, поставување на хипотетички став или Проблемот може да биде од различна природа, како
претпоставка за појавата, проблемот и предметот, теоретски или пректичен, природен или општествен,
значење и оправданост, методи, техники и интсруметни, социолошки, технички и сл. За проблемот да биде
време, кадри, средства, и аргументација пред подготвен за истражување, прет-ходно треба да се изврши
институциите за оправданост на идеата за реализација на избор на проблемот или тема, потоа да се дефинира
проект. објектот на истражување, па да се консултура постоечката
Доколку од општествената средина или од страна на литература, да се постави претпоставка или хипотеза.
друг субјект се прифати идејната скица за опточнување со Потоа, се влегува во процесот на истражување кој
проект, може од нивна страна да се побара (но и немора), подразбира: примена на техники за прибирање на
субјектот кој треба да го изработи проектот да достави податоци (набљудување, анкета, интервју, тестови,
нацрт верзија или нацрт проект. Тогаш на идејната верзија експеримент, мултимедија) средување на пода-тоците и
му се додаваат следните работни постапки: јасно класификација и објаснување на репрезентативен
дефиниран проблем, детален опис на активностите, како примерок. И конечно, влегува процесот на разрешување,
ќе се приберат податоците, како ќе се обработат, која ќе односно носење заклучок, извештај на резултатите отоа
биде практичната примена, како и во која форма ќе се анализа на податоците и презентација.
објават резултатите, каква ќе биде популаризацијата и
презентацијата, и колкави ќе бидат трошоците за целосно Варијанта N
реализирање на проектот. Фази и постапки во процесот на проектно
По нацрт фазата следи проектна фаза на истражување
подготовка, изработка и реализација на проектот: во кои се
среќаваат следните постапки: вовед, мисија, цели, ПРЕД ПРОЕКТНА ФАЗА
Пред фаза Постапка
структура-содржина, истра-жувачки методи, техники и
Идеа
инстру-менти, моментална состојба, се-гашни трендови, Идејна скица
Наслов на тема

57
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Хипотеза Промоција
Цели на истражувањето Имиџ
Значење и оправданост Брендирање
Методи,техники,инструменти
Време, кадри, средства
Аргументација пред институции
Нацрт Фаза Постапка Примери
Дефиниран проблем на можни главни наслови во содржини на проекти
Детален опис Фази и Фази и активности
Прибирање податоци
активности
Обработка на податоци
Нацрт проект Цели Зошто треба да истражуваме
Практична примена
Објавување на резултати Методи Значење на истаржувањето
Популаризација Алатки - техники Планирање
Пресметка за трошоци Испитаници Методи
ПРОЕКТНА ФАЗА Ставови Теренско истражување
ПРОЕКТ Постапка Коментари Начинот на истражување
Фаза на Вовед Оцена – Временска рамка и динамика
подготовка Мисија евалуација
Цели Предлози Поставување на принципите на
Структура-содржина работа
Истражувачки методи Заклучок Изработака на прашалник
Техники и инструменти Фази и Прибирање на податоците
Моментална состојба
активности
Сегашни трендови
Фаза на Предмет Анализа
Собирање на податоци
реализација Обработка на податоци Визија Резултати
Анализа Мисија Заклучок
Резултати-придобивки Цели Предлози
Практична примена Прашања Фази и активности
Стратегија Методи Вовед
Акционен план Извори Предмет
Фаза на Маркетинг Планирање Хипотеза
презентација
Производ Истражување Цели
58
Проф. д-р Никола В. Димитров Методологија на научно-истражувачка работа,интерна скрипта (скратена верзија)

Резултати Методи и извори Акционен план Истражување
Анализа Содржина Извори на Планирање
Заклучок Истражување финансирање
Фази и Анализа Реализација Имплементација
активности Литература Прилози
Вовед Резултати Прилози Фази и активности
Моментална Заклучоци Фази и Вовед
состојба активности
Сегашни Фази и активности Вовед Историјат
трендови Организација Карактеристики
Конкуренција Предмет Истражување Состојби
Организација Цели Спроведување Цели
Стратегија Методи Приоритети Методи
Брендирање Хипотези Заклучок Техники
Имиџ Пазар Прилози Истражување
Акционен план Пазар Фази и Анализа
Промоција Производ активности
Буџет Ресурси Предговор Предлози
Презентација Маркетинг Вовед Моноторинг
Фази и Промоција Профил Презентација
активности Инвентар Прилози
Вовед Имиџ Анализа Фази и активности
Партнери Анекта Проценка Вовед
Стратегија Заклучок Акционен план Методолигија
Методологија Литература Истражување Истражување
Профил Прилози Заклучок Резултати
Објекти Литература Литература
Субјекти Фази и активности Анекси Прилози
Ресурси Вовед
Трендови Опис
Развој Состојби

59