You are on page 1of 24

2-1

Orier. u í -oiéír'- cii : vcr: :: i cambiar constantemente pola acción dos axentes internos
e externos que, pouco a pouco, o van transformando.
■ Estudaremos a estrutura interna da Terra analizando as
distintas capas que a conforman, as características da codia A Terra non é unha esfera perfecta, por iso, dependendo
terrestre e mediante a ilustración explicaremos a teoria da desde onde a esteamos medindo, podemos distinguir tres
deriva continental. raios diferentes:
-4 Raio ecuatorial: 6378 km.
Solucións das activ 5
-5 Raio polar: 6356 km.
1. O Everest atópase situado no Hlmalaya, no continente -6 Raio medio: 6371 km.
asiático.
O núcleo divídese en: núcleo interno, desde os 6378 km.
A fosa das Marianas atópase situada no Océano ^/-\ de profundidade ata os 5100 km., e o núcleo externo, que
Pacífico. vai desde os 5100 ata os 2890 km.
x 2. A Terra divídese en tres partes: O manto da Terra, que recubre o núcleo terrestre, divídese
-1 A parte mais interna é o núcleo. en: manto Inferior, desde os 2900 km. ata os 700 km, e o
-2 Ao redor do núcleo está o manto. manto superior, entre os 700 km. e os 70 km. de
profundidade.
-3 A capa externa da Terra é a codia.
Γ A litosfera é a capa sólida da Terra. O grosor desta capa
3. Podemos apreciar que a codia da Terra está en continuo vai desde os 60 km. ata a superficie.
movemento, porque o relevo da Terra está a
I uui ι ΙΛ ΙΙ a.

A codia da Terra forma parte da litosfera, que é a parte Actividades de Reforzó


máis superficial que vai desde os 35 km. ata a superficie. HObservando o mapa das placas continentais e as dorsais
5.Actividade persoal. oceánicas máis importantes da Terra, contesta as
seguintes preguntas:
6. A masa continental onde estiveron unidos os actuais
continentes hai uns 200 millóns de anos denomínase - Cales son as zonas da Terra máis inestables? Ε as máis
Panxea. estables?
r\ Que zonas da Península Ibérica son as máis inestables?
7. As placas continentais son cada unha das grandes
partes da litosfera que flotan sobre o manto e cuxas Solución.
zonas de choque están cheas de actividade volcánica - As zonas máis inestables da Terra son as que coinciden
e sísmica. eos puntos de contacto entre placas tectónicas.
As dorsais oceánicas son grandes cordllleiras marinas As zonas máis estables son as que se atopan no centro
situadas no fondo dos grandes océanos que se encontran das placas tectónicas.
na liña de contacto entre dúas grandes placas. - Andalucía e Cataluña son as zonas máis inestables da
8. Actividade persoal. Península Ibérica. Estas rexións áchanse moi próximas,
sobre todo Andalucía, ao punto de contacto entre a placa
A modo de guía, algúns dos volcáns máis importantes do
euroasiática e a africana. Son, por tanto, susceptibles de
mar Mediterráneo son: Strómboli, Vulcano, Lípari, Etna,
sufrir un movemento sísmico.
Santorini, Vesúvio...
mación a través de Internet.

Orientacións didácticas - Volcáns: ás veces as gretas da codia terrestre son tan


profundas, que chegan ata as zonas onde hai magma.
-7 Examinaremos os axentes internos que interveñen na O magma ascende pola greta como por unha
formación do relevo: os volcáns e os terremotos. cheminea e, a través do cráter, pode sair ao exterior en
forma de erupción volcánica.
-8 Coa axuda das ilustracións identificaremos as partes dun
volcán, dun terremoto e dun maremoto, e saberemos como se Nas erupcións volcánicas expúlsanse gases, pedras e
mide a magnitude dun terremoto. lava incandescente.

- Terremotos: prodúcense como consecuencia do


ucións das actividades movemento de placas tectónicas que configuran a
1. Segundo a escala de Mercalli o terremoto de Paquistán de codia terrestre.
2013 tivo unha intensidade X. Os efectos que produce este O movemento propágase en todas as direccións en
nivel de intensidade son:
forma de ondas sísmicas, semellantes ás que se
-9 Moitas construcións destruidas. forman cando guindamos unha pedra a un lago.

-10 Chan moi agretado. Un sismógrafo é un instrumento que serve para medir „ a
intensidade das ondas sísmicas que provocan os tremores da
\2-J Debaixo da codia terrestre existen gases e outros materiais Terra durante un terremoto.
comprimidos. \/-\
Estes actúan como forzas internas e mediante a súa 4. Un tsunami é unha onda xigante que se produce "~" cando
presión provocan a actividade sísmica de volcáns e un terremoto ocorre no fondo do mar (maremoto).
terremotos.
cornxira.

5. Actividade persoal. de o centro cara ao exterior, semellante ás que se forman


cando guindamos unha pedra a un lago.

Actividades de Reforzó WM En que se pode converter un cono volcánico?

Η Responde as seguintes preguntas en relación ás partes e Solución.


aos efectos dun terremoto. Un cono volcánico pode chegar a converterse nunha
-11 Que se entende por hipocentro ou foco dun terre- montaña como o Teide.
moto? Noutras ocasións se a erupción volcánica se produciu no
-12 Que é o epicentro? mar, o cono volcánico resultante pode crear unha illa,
coma no caso da illa Zalzala, no mar Arábigo (2003).
- Como se propagan as ondas sísmicas?

Solución. Actividades de ampliación


-13 O hipocentro é a zona baixo a codia terrestre onde se UlConsulta o mapa anterior e explica por que o mar
orixina o terremoto e onde se xera a propagación das suas Mediterráneo é zona de volcáns e terremotos.
ondas.
Solución.
-14 O epicentro é o lugar da superficie terrestre que se
O mar Mediterráneo é zona de volcáns e terremotos
acha máis achegado ao hipocentro e é onde o sismo ten
porque nel ten lugar a confluencia de dúas placas
unha maior intensidade.
tectónicas: a euroasiática coa africana.
-15 As ondas sísmicas propáganse de forma circular, des-
2-5

territorio.

Orientacións didácticas O axente externo máis importante do modelado do relevo


é a auga. Esta actúa de diversas formas sobre o relevo:
■ Analizaremos cal é a intensidade de cada un dos axentes _
externos que forman e modelan o relevo da codia terrestre: a A jCJTOjya^ impacta sobre o chan desgastando,
auga, o vento, a vexetación e mais a acción do home. arrincando e transportando pequenos anacos de rocha
e pedra.

Solucións das actividades


-16 A auga dos ríos no seu curso desgasta as mon-
tañas.
7. Actividade persoal. Para realizar esta actividade, o alumno -17 As ondas e as correntes marinas coa súa forza
poderá consultar a seguinte páxina web: desgastan as rochas máis brandas.
http://www.tiching.com/732278
-18 As correntes marinas que acumulan masas de
8. A construción e presenza destes encoras supon, por unha área no litoral.
banda, a laminación e a diminución da capacidade erosiva -19 A auga introducida nas fisuras das rochas, cando
da auga e, por outra banda, a retención nas presas dos xea, aumenta de volume e exerce presión nas paredes
sedimentos que transporta e que impide a formación e das rochas ata que as rompe.
ampliación do delta.
-20 A auga pode provocar a disolución das rochas ao
3.) Os axentes externos que transforman o relevo terrestre reaccionar quimicamente cos seus componentes. É así
son: a auga, a vexetación, o vento e mais a acción do como se forman gretas e covas con ríos de augas
home. subterráneas.
UU μΐυΐ(ΞΪ>υια μυΰιοι l U I I ! ICI I L C WIIIAIIU.

5. Estas son algunhas das consecuencias da desa- pactan contra outras rochas e as erosionan.
parición dos bosques ou da deforestación:
Nas zonas áridas a acción do vento formou desertos, ao
-21 O chan espido vese exposto á erosión da auga e do longo de toda a superficie da Terra.
vento e, por tanto, á destrución das capas máis fértiles.
A vexetación contribúe a modelar o relevo a través das
-22 A desaparición da cubería vexetal favorece as raíces de plantas e árbores que penetran nos chans e
¡nundacións e as secas. poden axudar a romper as rochas ou, pola contra, a fixar o
-23 Desaparece a diversidade de habitats e especies que chan das ladeiras das montañas e así protexelas da
habitan nos bosques. erosión.

6. Actividade persoal.
Actividades de Ampliación
Actividades de Reforzó niCando se constrúe unha nova estrada, que eres que causa
iÜQue traballo efectúa o vento sobre o relevo? Como máis impacto no relevo: rebaixar unha montaña ou escavar
contribúe a vexetación á formación do relevo? un túnel?

Solución. Solución.

O vento actúa sobre as rochas desgastándoas e Resposta persoal. Pódese dicir que ambas as dúas
transportando pequenas partículas de área que im- suponen unha importante modificación do relevo, pero
quizáis sexa máis visible a primeira opción.
de análise de imaxes e esquemas.

Orientacións didácticas -28 Chaira abisal.

■ Neste apartado lembraremos cales son as principais formas -29 Fosa marina.
do relevo da superficie dos continentes e o do fondo dos -30 Dorsal oceánica.
océanos.
Unha depresión ou conca é unha zona máis ou menos
Irnos analizar como o relevo determina en moitas oca-sións, a extensa que se caracteriza por estar a unha altitude
localización de determinadas infraestruturas. inferior ás formacións do relevo que a rodean.
A formación dunha depresión ou conca pode ser o
Solucións das actividades resultado da acción erosiva dun río e os seus afluentes, ou
ben pode ser o resultado do afundimento daigunha falla
1. As formas de relevo que configuran a superficie terrestre (fosa tectónica).
son:
Un val é unha forma de depresión do relevo que adoita ter
-24 Relevo interior: montaña, depresión ou conca, val, unha configuración alongada. Pode ser un val fluvial ou un
altiplano ou meseta, chaira ou península. val glaciar.
-25 Relevo litoral: cabo, golfo, ría e illa. Tanto a meseta como a chaira son superficies planas ou
pouco onduladas. O que marca a dlferenza entre unha e
As formas de relevo que configuran o fondo oceánico son:
outra é a altitude. O altiplano é unha elevación do terreo
-26 Plataforma continental. situada a certa altitude respecto ao nivel do mar e a chaira
é un terreo situado a baixa altitude.
-27 Noiro continental.
2-8

ou profesora deseguido corrixira.

5. Actividade persoal. A modo de exemplo proponemos a Activl


seguinte solución:
-31 Parque eólico. Teria que situarse nunha zona plana e QOue diferenza existe entre unha chaira abisal e unha
elevada. plataforma continental?

-32 Porto marítimo. Teria que situarse nunha zona de Solución.


terra e auga, polo tanto, o lugar ten que ser a costa ou
nas beiras dun rio, nun lugar ao abrigo dos ventos e A principal diferenza é a profundidade. Mentres que a
que teña un acceso doado para os barcos. plataforma continental descende ata os 400 metros, a
chaira abisal é a zona plana máis profunda dos mares e
-33 Faro. Situariámolo na costa. Por onde transcurren as
mais os océanos, situada entre os 3000 e os 7000 metros.
rutas de navegación.
-34 Observatorio astronómico. O lugar ideal para sitúalo PÜEn que se diferencia un fiorde dunha ría?
sería unha zona elevada cunha atmosfera limpa, por
Solución.
exemplo no cumio dunha das montañas.
Un fiorde é un brazo de mar que penetra nun antigo val
-35 Piscifactoría. Na costa ou no río.
glacial. Porén, na ría é o mar o que penetra na terra, xusto
-36 Repetidor de radio-televisión. Adoitan situarse en no último tramo dun val fluvial deprimido.
edificios altos ou picos de montaña.
Nun dos casos o mar entra en contacto cun glaciar, e no
6. Actividade persoal. outro, cun río na súa desembocadura.
elementos principais.

Orientacións didácticas - Depresións.

■ A través da ilustración estudaremos as formas de relevo que As principais unidades de relevo de cinco dos continentes
constitúen o relevo continental no conxunto da Terra. son:

A Terra divídese en seis continentes, Europa, Asia, África, - Europa: hai cordilleiras antigas de formas suaves por
América, Oceanía e a Antártida, conformados por montañas, mor da erosión, como os Urais, o Macizo Central
chairas, mesetas, depresións e vales. Francés ou os Montes Escandinavos.
Nas montañas novas encóntranse os cumes máis
Solucións das actividades altos: os Alpes (Mont Blanc), os Pireneos (Aneto), o
Cáucaso (Elbrus) ou os Cárpatos (Gerlachovsky).
J.) O relevo continental son as distintas formas que configuran
Tamén destaca, pola súa extensión, a Gran Chaira
a superficie da Terra.
Europea.
As principais formas do seu relevo son: montañas, chairas,
- África: unha boa parte do relevo é un inmenso alti-
mesetas, vales e depresións.
plano. Sobresaen os macizos de Ahaggar, Tibesti e
-37 Montañas. Darfur. Tamén hai cordilleiras, como o Atlas e mais os
-38 Chairas. montes Drakensberg, e grandes depresións, como a de
Níxer, Chad, Nilo, Congo e Zambeze. Destacan tamén
-39 Mesetas. o deserto do Sahara e mais do Rift Valley.
-40 Vales.
representados neles.

Orientacións didácticas Ao norte: mar Branco, mar Báltico, mar do Norte e mar
de Barents.
■ Describiremos o relevo europeo e a localización dos seus
conxuntos e unidades de relevo: cordilleiras antigas, Urais, Ao leste: mar Negro e mar Caspio. Ao
Macizo Central francés, Escandinava e cordilleiras novas, sur: mar Mediterráneo.
Pireneos, Alpes, Cárpatos etc.
principais formas de relevo de Europa son:

A Gran Chaira Europea. Esténdese desde Bélxica e os


Solucións das actividades
Países Baixos ata case a totalidade da Rusia europea.
1. O continente europeo limita: Está sucada por grandes ríos, como o Rin.

-41 Ao norte co océano Glacial Ártico. As mesetas e os macizos montañosos antigos, como a
Meseta castelá ou o Macizo Central francés, os Montes
-42 Ao oeste co océano Atlántico.
Escandinavos e os montes das illas Británicas. Son
-43 Ao sur co mar Mediterráneo e co mar Negro. montes desgastados de escasa altitude.
-44 Ao leste eos Montes Urais e mais co mar Caspio. As cadeas montañosas novas, localízanse princi-
palmente no sur de Europa, e presentan un relevo
As súas costas están bañadas, ao norte, polo océano
elevado e abrupto (Pireneos, Alpes, Cárpatos, Cáucaso
Glacial Ártico e, ao oeste, polo océano Atlántico.
etc.
Os mares que impactan contra o litoral europeo son:
2-11

mente, corrixirá.

Os dous estreitos que separan o mar Exeo do mar Negro Actividades de Reforzó
son:
Q Cita os nomes de cinco penínsulas europeas.
-45 Estreito do Bosforo. Solución.
-46 Estreito de Dardanelos. A Península Ibérica.
A península Balcánica.
A meirande illa de Europa é Gran Bretaña.
A península Escandinava.
Os picos máis elevados das grandes cordilleiras de A península Itálica.
Europa son:
A península de Kola.
-47 Pireneos. Aneto, con 3404 m.
¡FHOue cores se empregaron para cartografar as terras da
-48 Alpes. Mont Blanc, con 4810 m.
chaira e as montañas máis elevadas?
-49 Montes Escandinavos. Galdhopiggen, con 2469
Solución.
m.
As cores verdes empréganse para representar as chairas
-50 Apeninos. Gran Sasso, con 2914 m. e mais as depresións. As cores amarelas e marróns claras,
-51 Cárpatos. Gerlachovsky con 2655 m. para os sectores de escasa altitude ou de altitude media.
As marróns máis escuras, para as grandes altitudes. A cor
-52 Balcáns. Botev con 2376 m. lila utilízase para as altitudes máximas.
-53 Cáucaso. Elbrus con 5633 m.
danos nas estradas, ¡nundacións provocadas polo As partes dun volcán son: 1. Magma (Interior da Terra). 2.
tsunami etc. Cheminea volcánica. 3. Cráter. 4. Cono volcánico. No
exterior deposítanse as cinzas e mais a lava.
No Xapón.
e) Para medir a intensidade dos terremotos emprégase a
-55 Lugar: o epicentro localizouse no océano Pacífico, a escala de Mercalli e a escala de Richter.
130 Km. ao leste de Sendai, O Xapón.
A escala de Richter asigna un número decimal para
-56 Ano: 11 de marzo de 2011. expresar a enerxía que libera un terremoto.
-57 Intensidade: 8,9 escala Rlchter. A escala de Mercalli mide de I a XII os efectos que causan
-58 Causa: prodúcese por unha subdución da placa do os movementos sísmicos.
Pacífico, baixo a placa Norteamericana, a cal se 11. O principal axente modelador do relevo é a auga. A
denomina, fosa do Xapón. auga despraza terras, abre barrancos e vales, deposita
-59 Consecuencias humanas. Prodúcense mllleiros de materiais formando chairas e deltas etc. A auga do mar
falecidos, feridos e afectados, en concreto, 20 896 tamén actúa sobre as costas e modela o litoral.
falecidos, 3084 desaparecidos e 6025 feridos.
12. Na formación do relevo interveñen outros axentes
-60 Consecuencias económicas: produciuse unha alerta como o vento, a vexetación e mais a acción do ser
de tsunami en máis de 20 países, incluido O Xapón, humano.
fugas radioactivas e graves problemas nucleares; en O vento desgasta as rochas cando impacta sobre elas, e
definitiva, foi a maior crise do Xapón, despois da ao mesmo tempo transporta as pequenas partículas que
Segunda Guerra Mundial. separa.
Produciuse unha enorme caída da actividade A vexetación actúa cando as raíces penetran nos solos e
económica debido aos danos nas comunicacións, á rompen as rochas, pero tamén fixan as rochas das ladeiras
interrupción na liñas de alimentación, á escaseza de das montañas.
enerxía etc.
O ser humano transforma o relevo mediante a
b), c), d) Actividades persoais. urbanización do solo e a explotación dos recursos naturais.

h) O ser humano, nos últimos tempos, e grazas á tec-


4. Elaboración de maquetas. Unha montaña da túa...
nología, transformou o territorio dunha maneira intensa
a), b), c) Actividades persoais. e rápida. Ocupou e urbanizou o solo de maneira pro-
gresiva, realizando obras de infraestrutura e equipa-
5. Traballo con fontes dixitais. Elabora un álbum... mento, que transformaron por completo a fisionomía
da paisaxe.
a), b) Actividades persoais.
i) Os grandes conxuntos do relevo europeo son: a Gran
Chaira Europea, as mesetas, os macizos antigos e as
Páxirta 39 cadeas montañosas novas.

1. Consolida o aprendido I) O relevo da Península Ibérica caracterízase pola súa


elevada altitude media e a súa complexidade.
9. A capa máis interna é o núcleo. Divídese en dúas capas: o
núcleo interno, en estado sólido, e o núcleo externo, onde A Meseta é a unidade central do relevo da Península. No
se atopan os materiais fundidos. seu interior elévanse o Sistema Central e os Montes de
Toledo.
10. A codia terrestre é a capa externa da Terra. A codia
terrestre ten unha anchura moi desigual. Nalgúns lugares é A Meseta está Miada do resto da Península por tres
moi ancha e forma os continentes, pero noutros lugares é cordilleiras: a Cordilleira Cantábrica ao norte, o Sistema
moi estreita e queda cuberta polos océanos. Ibérico ao leste, e Serra Morena ao sur.

A codia non é lisa, xa que tanto nos continentes, como no Fora da Meseta están as aliñacións montañosas dos
fondo dos océanos, forma montañas, vales, depresións e Pireneos, as Cordilleiras Costeiro-Catalás, as Cordilleiras
chairas. Béticas e o Macizo Galaico. Así como as depresións do
Ebro e do Guadalquivir.
c) Hai aproximadamente 200 millóns de anos, os conti-
nentes estiveron unidos formando só un, denominado
Panxea. 2. Define conceptos claves

Segundo a teoría da deriva continental, este continente • Litosfera: é a zona composta pola parte superior do manto e
fragmentouse en diversas placas continentais, que foron a codia terrestre.
arrastradas polos movementos do manto terrestre.
Volcán: prodúcese cando unha greta da codia terrestre
d) Cando algunha greta da codia terrestre acada unha acada zonas onde hai magma, este ascende por unha
zona onde hai magma, este ascende por ela como cheminea e sae por un cráter.
unha cheminea, e a través do cráter, sae ao exterior
en forma de erupción volcánica.
Epicentro: é o punto onde o terremoto provoca máis dano. -61 Magma: masa de rochas fundidas que se atopa nas
capas profundas da Terra.
Continente: é cada unha das grandes extensións de terra
na que se divide a superficie terrestre e que están -62 Maremoto: é un movemento sísmico que se localiza
separadas polos océanos. nas profundidades do mar, que axita a auga
violentamente.
Fosa: é unha depresión de gran profundidade e de-
senvolvemento lonxitudinal. -63 Península: é un anaco de terra, rodeada de auga por
todas as partes, agás por unha que a une a un territorio
Terremoto: é unha sacudida ou tremor do terreo, que se meirande.
produce como consecuencia do movemento de placas que
configuran a codia terrestre.
-64 Meseta: elevación do terreo que se caracteriza por
unha superficie máis ou menos cha situada a certa altitude
Hipocentro: é o lugar onde está localizada a orixe do respecto ao nivel do mar.
terremoto.
RESPONDE A PREGUNTA INICIAL
Cordilleira: é unha serie de montañas enlazadas entre si.
Solución. Resposta persoal.
3-14

Qrsentaeséns didácticas -70 Ríos.

-65 Iniciamos o tema da auga, a través dunhas foto- -71 Lagos.


grafías que nos mostran a esfericidade do planeta. Nelas -72 Pantanos ou encoros
observamos, dunha maneira clara, as costas do Mediterráneo
oriental e do delta do Nilo. -73 Acuíferos.

-66 Aproveitaremos para indicar que as zonas máis Estas son algunhas das actividades cotias que non
obscuras do delta do Nilo corresponden ás zonas de cultivo poderíamos realizar sen auga:
de regadío, irrigadas polas augas do río africano. -74 Hixiene persoal.

-67 Repasaremos as cousas que sabemos sobre este -75 Lavar a roupa.
ben prezado e escaso:a auga.
-76 Limpar a casa

-77 Cocinar.
Solución - "·* -lies
A auga dos océanos aprovéitase para:
-68 A palabra hidrosfera vén do prefixo hidro, que
significa auga, e mais de sfera, que fai referencia ao globo -78 Obter recursos alimenticios a través da pesca.
terráqueo. -79 Obter recursos enerxéticos.
-69 A agua doce que consumimos proven habitualmente -80 Como vías de comunicación, tamén son o princi-
dos seguintes puntos do planeta Terra: pal atractivo das zonas turísticas de costa.
A agua dos ríos aprovéitase para: Cales son os estados físicos nos que podemos encontrar a
agua?
-81 Abastecer a poboación de vilas e cidades.
Solución.
-82 Os campos, o gando e a industria.
A auga que hai na Terra pode presentarse en diferentes
-83 Como vía de comunicación.
estados:
-84 Producir enerxía eléctrica. En estado sólido, cando é xeo: glaciares, casquetes
polares...
• Resposta persoal. A modo de exemplo. Podemos considerar
que hai escaseza de auga no planeta, posto que millóns - En estado líquido, cando é agua líquida: lagos, mares, ríos...
de persoas en todo o mundo non poden acceder a este En estado gasoso, cando é vapor: atmosfera.
recurso.

Este déficit de agua, está provocado por dous factores: o Actividades de Ampliación
aumento do consumo de auga doce e o esgotamento dos
recursos. Tamén se pode indicar a pobre calidade da agua Q¡Que é máis abundante no noso planeta, a agua doce ou a
de boca en certas zonas do planeta. auga salgada? Que proporción de auga doce hai na Terra?

Solución.
Actividades de Reforzó A agua salgada, que constitúe o 97,21% do total, é máis
abundante ca a doce, que supon tan só o 2,79%.
§||A auga é a substancia máis abundante da Terra.
Orientacións didácticas
3-16

\5,! Estes conceptos están unidos ao ciclo da auga, así pois,


explicarémolos en relación a este proceso:
-85 Neste apartado verememos a distribución da auga na
Terra, de que maneira atopámola na natureza, e que procesos -87 Debido á calor, prodúcese o fenómeno da
experimenta. evaporación da auga de ríos, de lagos e de mares, así
como tamén da auga procedente das plantas e do
-86 O repartición da auga no planeta é desigual, por iso mesmo chan.
moitas zonas sofren escaseza. Unha xestión eficaz deste
-88 Ao chegar a certa altura, o vapor de auga
prezado ben, é unha prioridade a nivel mundial.
arrefría e condénsase para formar nubes. O vento
arrastra as nubes, e unha parte da auga cae en forma
de precipitación, que pode ser de auga, neve ou
Solucións das actividades saraiba.

13. Actividade persoal. -89 A agua precipitada volve a formar parte de


ríos, lagos e mares da Terra.
14. A hidrosfera é o conxunto das augas que hai na
Terra, formadas por océanos, ríos, lagos, mares, A agua que se precipita pode discorrer pola superficie;
casquetes polares, glaciares, augas subterráneas e o falamos, así, de escoamento. Tamén pode introducirse
vapor de auga que se atopa na atmosfera. no solo e, neste caso, prodúcese unha infiltración: que
dará lugar á agua subterránea.
15. Actividade persoal. 6. Como ocorria no exercício anterior, todos estes conceptos
forman parte dun mesmo proceso.
16. Actividade persoal.
3-17

-90 Infiltración: este fenómeno prodúcese cando as seu consumo non deja de aumentar. A nivel mundial,
augas que proveñen das precipitacións penetran no existe, polo tanto, unha gran parte da poboación que
subsolo. carece de agua potable. Isto é motivo de tensións e mais
conflitos.
-91 As aguas subterráneas son, pues, augas de chuvia
que se infiltraron nun terreo permeable.
-92 O nivel superior destas augas subterráneas deno- Actividades de Ampliación
mínase nivel freático.
Q¡Que tipo de consecuencias poderia traer o progresivo
-93 Noutras ocasións, hai que extraer a auga a dis-
aumento do consumo de auga por parte da poboación?
tintas profundidades excavando pozos.
Solución.
-94 Nalgúns lugares, as augas subterráneas regresan
á superficie, brotando da terra baixo a forma de O aumento do consumo fai que os ecosistemas dos que se
manantiais ou fontes. extrae a auga se sobreexploten, co cal se pon en perigo,
ao mesmo tempo, a capacidade de rexe-neración dos
devanditos ecosistemas.
Actividades de Reforzó
FHPoderias relacionar o cambio climático coa escaseza de
Π Por que a auga pode ser fonte de conflito? auga?
Solución.
Solución. Resposta persoal.
A distribución da auga no planeta non é uniforme e o
diapositivas.

continentes. Denominamos mar á prolongación dos


océanos nas zonas achegadas aos continentes.
-95 Neste apartado identificaremos os movementos das
augas oceánicas e analizaremos a composición e as As augas dos mares pechados e de latitudes máis cálidas
características das augas de mares e océanos. teñen un maior contido de sal. Isto débese a que a calor
facilita que haxa unha maior evaporación ca no caso dos
-96 Veremos como o ser humano aproveita os recursos mares fríos e abertos.
que lie ofrecen os mares e océanos.
As mareas son subidas e baixadas do nivel da auga do
mar provocadas pola atracción da Lúa sobre a auga.
Solucións das actividades
As correntes marinas son como grandes ríos que
(í) As ondas orixínanse cando o vento axita a superficie discorren polos océanos. Esta especie de ríos teñen unha
dos océanos e os mares. temperatura, unha densidade e unha salinidade diferentes
ás do resto do mar; por este motivo non se mesturan.
17. As ondas non avanzan cara á costa, aínda que sexa
esta a nosa impresión. En realidade, as ondas soben e Actividade persoal. A modo de exemplo. Proponemos o
baixan nun movemento circular e defórmanse e rompen seguinte: A desalinización pódese realizar mediante
cando tocan o fondo marino. diversos procesos:
18. Actividade persoal. - Osmose inversa.

19. Un océano é unha gran masa de auga que separa os


-97 Electrodiálise. serven como vías de comunicación. Hai que destacar o
transporte de pasaxeiros e mercadorias.
-98 Destilación.
-99 Conxelación. 23. Como recurso económico. O turismo. O mar é un
recurso turístico que atrae numerosos visitantes e que xera
-100 Evaporación lóstrego. moitos postos de traballo.
-101 Formación de hidratos. 24. Como auga potable. Nas desalinizadoras ensáianse
distintos procedementos para converter a auga do mar en
Actividades de Reforzó auga potable.

niExplica como o ser humano aproveita os recursos que nos


ofrecen mares e océanos. Actividades de Ampliación
Solución. IJObserva a fotografía da contaminación de augas oceánicas
20. Como recurso alimentario. Mediante a piscicultura e a e explica cales son as causas da contaminación en mares
aculcultura, críanse peixes e outras especies acuáticas. e océanos.

21. Como fonte de enerxía. Na actualidade investígase Solución.


para converter a forza das mareas e das ondas nunha
Entre as causas da contaminación das augas oceánicas
enerxía económica e limpa.
destacan as verteduras de petróleo por accidentes dos
22. Como vía de comunicación. As augas dos océanos seus buques transportadores e a acumulación de lixo que
chega a través dos ríos.
Orientacións
3-20 didácticas

-107 Encoras. A forza coa que a auga sae da


presa é aproveitada para producir enerxía nas
-102 Estudaremos como se reparten as augas centrais hidroeléctricas.
continentais entre ríos e lagos, augas subterráneas e
icebergs e glaciares. -108 Augas subterráneas. Son unha importante
reserva de auga doce, da que dependen moitas
-103 Analizaremos o aproveitamento que o ser humano comunidades.
fai desta auga doce.
Outros usos da auga son:

-109 Uso doméstico.


Solucións das actividades
-110 Uso público.
1. No libro aparecen os seguintes usos da auga:
-111 Uso na industria.
-104 Agricultura. É a actividade que máis
consumo de auga necesita.
-112 Uso como vía de comunicación.
(^). Definición de conceptos.
-105 Depósitos subterráneos urbanos, que
recollen auga de chuvlas, para dar servizo de limpeza -113 Río: é unha corrente de auga continua.
e de rega.
-106 Lecer. Os ríos e lagos atraen turismo
-114 Enxurrada: é un caudal natural de auga de carácter
temporal, que se produce cando as precipitacións son
porque ofrecen a posibilidade de practicar actividades
intensas.
deportivas e de lecer.
3-21

-115 Caudal: cantidade de auga que leva o curso dun río Un iceberg é un anaco de xeo de grandes dimenslóns que
nun período de tempo determinado. se desprendeu dun glaciar e que flota á deriva no mar.

-116 Réxime dun río: son as variacións que experimenta o Un glaciar é un bloque de xeo formado na superficie
seu caudal ao longo do ano. terrestre mediante a acumulación e a compactación da
neve.
25. A auga subterránea procede, principalmente, das
preclpitacións. Cando chove, unha parte da auga penetra
no subsolo, Infíltrase ata atopar rochas impermeables e Actividades de Ampliación
almacénase en acuíferos.
WObserva as fotografías do mar de Arai pertencentes aos
26. A criosfera é o conxunto de masas de auga xeada, anos 2003 e 2013 e contesta as seguintes preguntas:
principalmente a situada nos casquetes polares, pero
tamén nos glaciares das altas montañas. -117 Que diferenzas atopas entre unha e outra?

5., 6. Actividade persoal. -118 Como eres que se chegou a esta situación?

-119 Cales son as consecuencias para a poboación?


Actividades de Reforzó
Solución.
(^Repasaremos algúns conceptos respondendo á pregunta
Que son os icebergs e os glaciares? Resposta persoal.

Solución.
mapas.

O lago Baikal. Está situado en Sibéria e caracterízase por


ser o lago máis profundo da Terra.
■ Neste tema dirixiremos a nosa atención ao mapamundi
desta dobre páxina, e localizaremos os océanos, os mares, os O lago Eyre. Está situado na zona desértica de Australia
ríos e os lagos máis importantes do planeta. Tamén central. É un lago de auga salgada.
coñeceremos as características máis destacadas destas
masas de auga. 27. Actividade persoal.

28. Os océanos da Terra son:


Solucións das actividades -122 Océano Pacífico.
1. O río máis longo do mundo é o Nilo, atópase no -123 Océano Atlántico.
continente africano. -124 Océano índico.
O río máis caudaloso do mundo é o Amazonas e ató-pase -125 Océano Glacial Ártico.
no continente americano. -126 Océano Glacial Antartico.

2. Resposta persoal. A modo de exemplo: Algúns mares importantes da Terra son:

-120 Lago Vitoria. Na zona centrooriental de -127 Mediterráneo.


África, entre Kenya, Tanzania e Uganda. -128 Negro.

-121 Lago Tanganica. En África central, no Gran -129 Amarelo.


Val do Rif. -130 Caribe.
I3-23
uu piuitíbuici pusttsiiurmfcHiLfc! uumxira.

-131 de Tasmania. Solución.


-132 de Bering. Os principais ríos de América do Norte e tamén os de
-133 Arábigo. América do Sur acaban desembocando no océano
Atlántico.
Alguns dos principais ríos da Terra son:
A maioria son ríos longos e caudalosos porque recollen as
-134 Nilo.
augas de extensas concas. No seu percorrido non
-135 Congo. encontran ningunha cordilleira que lies peche o paso.
-136 Mississippi-Missouri.
lHObserva onde nacen as dúas cabeceiras do río Nilo e verás
-137 Amazonas. que nesta zona tamén hai lagos. Relaciona estes feitos co
-138 Volga. que estudaches sobre o relievo de África.

-139 Huan-He. Solución.


-140 Obi. Unha boa parte dos grandes ríos de África ten a súa orixe,
na zona oriental do continente, alí onde se sitúa unha gran
falla chamada Rif.
Actividades
É unha zona de altas mesetas na que se econtran grandes
Q¡En que océanos desembocan os ríos máis longos de lagos, como o lago Vitoria.
América do Norte? Ε os máis longos de América do Sur?
Porque?
3-24

terrtJSLIfci puia ciUUMIUIclUIUll G α υυιιιραι,ιαοιυιι ua


29. Hai millóns de persoas no planeta que non teñen
neve.
acceso directo aos recursos hídricos. Isto, unido ao feito de
que se están explotando estes recursos de maneira -144 Escoamento: é a auga de chuvia que corre pola
insustentable, fai que a xestión eficiente da auga sexa superficie dun terreo.
unha prioridade.
-145 Barranco: denominación que utilizan nas Illas
30. As augas marinas están en constante movemento. A Canarias para os cursos intermitentes de auga.
acción da auga, sobre todo das ondas e as mareas,
modela a costa.
-146 Acuífero: depósito de auga nunha capa subterránea.
31. Os océanos bañan as seguintes costas:
-147 Torrente: denominación que se emprega nas Illas
Baleares para os cursos intermitentes de auga.
-141 Océano Pacífico: costa occidental do
continente americano e costa oriental de Asia e
Australia. RESPONDE A PREGUNTA INICIAL

-142 Océano Atlántico: costa occidental de Algunhas das causas polas que todos os habitantes do mundo
Europa e África e a costa oriental de América. non poden acceder á auga son: o aumento da poboación, a
mala xestión dos recursos, problemas políticos, etc.
-143 Océano índico: costa oriental de África,
costa meridional de Asia e costa occidental de
Australia.