You are on page 1of 11

22.

Rukopisi Aleksijade

Sačuvano je 4 rukopisa i 8 kasnijih prepisa Aleksijade. Od sačuvanih rukopisa ni jedan nije


autograf autorke, a najraniji sačuvan spada u XII vek, dok su preostali iz XIV veka. Najraniji
rukopis- Florentinus Laurentianus (F), potiče iz druge polovine XII veka i počinje sa četvrtim
poglavljem prologa a završava se sa XIV knjigom. Rukopisi iz XIV veka su: Parisinus
Coislinianus 311 (C), koji počinje prvom knjigom; Vaticianus Graecus 981 (V), koji se nalazio u
kodeksu sa istorijama Jovana Zonare, Nikite Honijata i Gregorija Akropolita i koji obuhvata
izvode iz Aleksijade koji se završavaju XIV knjigom; i Parisinus Greacus 400 (P), koji se datuje
u 1343/44. i sadrži samo mali deo prologa Aleksijade. Najstariji rukops aleksijade F govori o
počecima umnožavanje dela Ane Komnin, iako je pozadina tog rukopisa dosta nejasna.
Interensatno je istaći da ostali prepisi potiču iz XIV veka a da nemamo ni jedan iz XIII veka.

Diter Rajnš priređivač prvog kritičkog izdanja je u svojoj studiji o rukopisima Aleksijade istakao
izmene koje su napravljene na poznijim verzijama rukopisa, na rukopisu C koji se hronološki
smešta na početak XIV veka, i koji sadrži dodatna ideološka ulepšavanja koja su služila da
naglase legitimitet vlasti Komnina, gde su reči koje su pobunu Komnina označavale terminom
apostasia zamenjene potpuno politički neutralnim izrazima.

Upotreba ovog termina može da se objasni sa stanovišta političkih ideja Ane Komnin koja stvara
sliku o legitimnosti carskog roda Duka nasuprot uzrupaciji koju su sproveli Komnini pre svog
dolaska na presto. Druga intervencija koja se nalazi na rukopisu C odnosila se na još jedno
politički osetljivo mesto koje je upućivalo kritiku na račun Aleksijevih nasledika, gde se Anina
izjava o tome da su Aleksijevi napori za uspostavljanje mira sa seldzučkim vođom Malih Šahom
doživeli neuspeh zbog nesposobnosti njegovih naslednika na tronu, opet menja neutralnim
izrazima koji odgovornost za neuspeh pripisuju sudbini i vraćaju je na Aleksija dok je sa
njegovih naslednika skinuta krivica. Vreme ovih izmena može biti doba Manojlove vladavine ili
neposredno posle, što je znajčajno jer svedoči o tome da su savremenici bili svesni politički
osetljivih i spornih pitanja u Aleksijadi i da je postojala potreba da se izvrše izmene ključnih
ideoloških termina; što dodatno govori u prilog o ulozi i značaju koji Aleksijada imala u
Manojlovo doba, odnosno o ozbiljnosti poruke koju je nosila i koja je u nekim delovima
smatrana kao pretnja za održavanje ideje o snazi i moći komninske dinastije. Takodje, bitno je
istaći da je Ana u svom delu prećutala ideju o caru-preteči, Isaku Komninu, i da je negirala
carsko pravo Aleksija Komnina, imenujući njegovu pobunu terminom apostasije.

Treba spomenuti i metafrazu Aleksijade iz XIV veka; reč je pojednostavljenoj verziji Aleksijade
koja je do nas došla u samo jednom prepisu i bez uvoda prepisivača. Sačuvani prepis sadrži samo
dve i po knjige od Aninih XV, knjige od XI-XIII. Herbert Hunger, izdavač ovog rukopuisa,
smatra da je predložak za ovu metafrazu Aleksijade bio Parisinus Coislinianus 311. Ovakvo
datovanje metafraze, kao i njene istorijske i lingvističke sličnosti govore nam da je ova metafraza
Aleksijade verovarno istog porekla kao i druge dve metafraze poznijeg perioda Paleologa-
istorije Nikite Honijata i carskog slova Nićifora Vlemida. Smatra se da sva tri prevoda pripadaju
periodu sredine XIV veka i da mogu biti smeštena u okvire prevodilačkog projekta poduzetog za
budućeg cara za čije su obrazovanje uzete ključne knjige; za carski odgoj (Vlemid) i za primer
carske istorije najznačajnijeg Komninskog veka. Iako se ne može sa sigurnošću utvrditi kada je i
u kojim okolnostima nastala, važno je da je u XIV veku postojala potreba da se Aleksijada
pojednostavi bilo da je reč o potrebi pojedinca ili čitavog kruga ljudi.

8. Posmrtno slovo za Anu Komnin od Georgija Tornika i Aleksijada Ane Komnin

Ovo posmrtno slovo je napisano između 1153. i 1155. godine. Ovaj govor je najverovatnije
naručila Anina kći Irina u čast majčine uspomene. Po govoru se vidi da je Georgije
najverovatnije poznavao Anu i to vrlo dobro. Rođen je negde u drugoj deceniji XII veka i bio je
učitelj u Carigradu četrdesetih i pedesetih godina XII veka.

U svojoj besedi Tornik opisuje Anu kao osobu koja nema političkih ambicija i pobija tračeve da
je bila bratovljev rival. Kaže da se odnosila prema roditeljima sa poštovanjem i da im je
pomagala, ali da je život uglavnom posvetila intelektualnim poduhvatima.

Anin manjak političke ambicije je prvi opisan u Tornikovom govoru i to kroz Aninu veridbu sa
Konstantinom Duka. On opisuje da je Bog razumeo Anu, koja nije želela partnera rastrojenog
političkim problemima, i da je njegova intervencija u njenu korist Konstantinova smrt. Zatim
opisuje kako je Nićifor bio bolji izbor za nju, pošto je ona želela da uči, a ne da vlada. Umesto da
pokaže njenu patnju za Konstantinom (koju sam opisuje u Aleksijadi) on kaže da je blagoslovena
zbog gubitka muža koji je ne bi podržavao u njenoj želji za znanjem.

Tornik opisuje kako su Ana i Nićifor pomagali Aleksiju i Irini u upravljanju carstvom. Opisuje
Anu kao neverovatno skromnu ženu koja se pred svojim suprugom ponašala kao (nova) mlada.
Kaže da je Ana verovala snaga duha vodi ka kontroli emocija. Opisuje kako je Ana pomagala
Irini kad i gde god je to bilo potrebno, i naglašava značaj Ane i Nićifora na dvoru tokom
Aleksijevog života. Po Torniku, nakon Aleksijeve smrti Irina nije favorizovala Nićifora. Kada
opisuje Aleksijevu smrt, kaže da su se svi ponašali pristojno i da su radili ono što se od njih
očekuje. Anu opisuje kako pomaže doktorima u pokušaju da spase oca. Nakon Aleksijeve smrti,
kaže da je Jovan otišao u palatu, ne zbog toga što je neko u porodici kovao zaveru protiv njega,
već zato što je tako moralo. Dok istovremeno opisuje Anu kako pati zbog njegove smrti.

Očigledno je znao za priču o rivalstvu brata i sestre i zbog toga oslikava događaj u kome se svi
ponašaju kako dolikuje i bez indikacija da je Ana pokušala da osujeti Jovana. Dalje kaže da je
tuga za ocem navela da uči filozofiju, i opet svodi Anin politički život na minimum, a naglašava
njenu želju za učenjem i intelektualnim poduhvatima.

Tornikova beseda naglašava tri glavna elementa Aninog života: ljubav prema roditeljima, ljubav
prema suprugu i ljubav prema učenosti. A ti isti motivi čine suštinu Aninog političkog manifesta
u Aleksijadi. Ljubav prema roditeljima, koja se na više mesta pojavljuje kod Tornika, vrlo je
značajan element Aleksijade i u saglasju je sa carskom ideologijom Komnina koja je
konstituisana u odnosu na Aleksija i čvrstu vezu između oca i sina. Apologetski ton Tornikovog
govora, svedoči o problematičnom pitanju Aleksijevog nasleđa i o zaveri Ane Komnin, a takav
utisak ostaje i nakon čitanja Aleksijade.

5. Aleksijada u odnosu na Istoriju Jovana Zonare

Jedan od najvećih izvora korišćenih da rekonstruiše Anin život je je istorija Jovana Zonare,
napisana oko sredine XII veka. Zonara u svom delu kritikuje Aleksijevu vladavinu, ali ga
istovremeno ponekad predstavlja kao dobrog i efikasnog vladara. Ana se pojavljuje kratko u
njegovom delu, predstavlja je pre svega kao intelektualca, a ne kao osobu željnu političke moci
ili kao autora.

Zonara u svom delu objašnjava kako je Aleksije kada mu se stanje pogoršalo dao autoritet svojoj
ženi Irini, stvarajući na taj način rivalitet između majke i sina, koji je nekoliko godina ranije
krunisan za savladara. Tenzija je rasla jer je Jovan stavljen u drugi plan i Irina samostalno
upravlja carstvom. Zonara objašnjava kako je ovakva situacija bila neprihvatljiva za Jovana koji
je u to vreme već bio odrastao čovek sa porodicom. On počinje da se plaši za svoj život i vlast,
jer primećuje da njegova majka pokazuje veliku naklonost prema svojoj najstarijoj kćeri i zetu
Nićiforu Vrijeniju. Jovan zbog toga poziva one koji ga podržavaju da obnove zakletve koje su
napravili da neće prihvatiti njikog drugog za cara nakon Aleksijeve smrti. Većina rođaka bila je
na njegovoj strani, sem mlađeg brata Andronika koji mu se suprotstavljao. Zonara opisuje kako
je Irina davala veliku prednost Aninom suprugu Nićiforu, i taj opis Irinine naklonosti prema
Nićiforu je jedno od retkih mesta gde spominje Anu.

Zatim prestaje da opisuje porodčnu dramu i pravi digresiju i opisuje štetu koju je Carigrad
doživeo u oluji, kao i Aleksijev povratak na bojno polje kako bi porazio Turke. Nakon ovoga se
vraća opisu tenzije koja je postojala između Irine i Jovana, pri čemu ovaj put naglašava da je
Irina želela vlast za sebe a ne za kćer ili zeta. Zatim daje opis Aleksijeve bolesti i raznih metoda
lečenja koje su doktori primenjivali ( između ostalog kauterizaciju grla užarenim gvožđem i
njegovo premeštanje iz Velike palate u Mangana palatu koja je imala bolji vazduh). Nakon toga
stvara patetičan opis Aleksija kao umirućeg čoveka, Irina i kćeri su pored njega dok Jovan nije.
Jovan dolazi na dan njegove smrti, po Zonarinim rečima kako bi proverio da li je Aleksije umro
a ne da ga poseti. Nakon toga, Jovan sa ljudima koji ga podržavaju odlazi do velike palate,
međutim stražari neće da ga puste da uđe dok ne dobiju potvrdu da je stari car mrtav. Uz pomoć
crkve Jovan je priznat za cara, ulazi u palatu i održava savet na kome treba da odluči šta da radi
po pitanju svoje majke, rođaka koji ga ne podržavaju i posebno zeta. Zonara ne prenosi ništa o
tome šta je odlučeno na savetu. Nakon ovog opisa, vraća se Aleksiju i njegovoj smrti i kaže kako
on umire predveče, napušten i od svojih sluga. Pri čemu zamera Aleksiju što nije uspeo da da
stvori klimu za laku predaju moći nakon svoje smrti. I na samom kraju svog dela daje konačnu
ocenu Aleksijeve vladavine.
U svom delu, Jovana oslikava kao žrtvu majčine zavere. Takođe kada se čita Zonara postavlja se
pitanje da li je Aleksije verovao Jovanu, pošto je za vreme svoje bolesti upravu nad Carstvom
poverio Irini a ne njemu, iako je već bio krunisan za savladara. Ana i Nićifor primeto nedostaju
Zonarinom delu. Nićifor se spominje kao popularna ličnost i Irinina konkurencija nakon
Aleksijeve smrti, dok se Ana spominje uglavnom samo kao njegova supruga. Kada opisuje
Aleksijevu smrt nju spominje među kćerima koje su bdele nad Aleksijem, dok Jovanu daje
mnogo veću ulogu. Sama ideja da se Ana nalazila na čelu zavere protiv brata ne dolazi iz
Zonarinog dela. On daje negativnu sliku o Jovanu, Irini i Aleksiju, dok Ana po njegovom opisu
nije imala nimalo političke moći. Ako je pročitao Aleksijadu, to ga nije navelo da ima loše
mišljenje o njoj, a ako nije njegovo mišljenje je zasnovano na drugim izvorima koje je imao na
raspolaganju.

4. Aleksijada u odnosu na materijal istorije Nićifora Vrijenija

Zbog sličnosti između dela Ane Komnin i Nićifora Vrijenija pretpostavljalo se da je Ana
preradila njegove beleške, a ne da je stvorila originalno delo. Međutim novija istraživanja
pokazuju da su njih dvoje koristili iste izvore, a poređenjem njihovih dela, vidi se da su imali
različite ciljeve, stilove i argumente tokom pisanja. Anino delo nije nastavak Nićiforove istorije,
već njeno pobijanje u određenim segmentima.

Jedan od argumenata da je Ana preuzela veći deo Nićiforove istorije je njen opis vojnih
kampanja, koji postoji i u njegovom delu. Međutim, kako je i sam Nićifor za opise bitaka
koristio izvore, a ne svoje lično iskustvo, a pristup tim izvorima je imala i Ana, kao vizantijska
princeza, ne može se tvrditi da je koristila samo Nićiforovo delo za svoju Aleksijadu. Takođe,
Ana ne piše od momenta gde se Nićiforova istorija prekida njegovom smrću, već prvo stvara
sliku o Aleksijevoj mladosti i početnim koracima njegove vojne karijere. Velika količina naracije
njihovih dela se poklapa, međutim koristeći iste izvore, oni ih prezentuju i argumentuju na
različite načine.

Kada pišu o Aleksijevoj prvoj vojnoj kampanji, Nićifor ga poredi sa ranijim rimskim generalima
samo da istakne njegovu mladost, dok Ana kaže da je uprkos mladosti bio dobar vojskovođa (he
was second Carthaginian Hannibal). Ana takodje, bira da ne uključi neke priče u svoje delo koje
vidimo kod Vrijenija, kao što je priča gde Aleksije vodi u smrt 10 od 15 ljudi, pa ga ostatk
vojske napušta, on sam beži na muli i pritom mu krene krv iz nosa dok se penje na brdo. Ana
svesno izbacuje iz svog dela priče koje daju lošu sliku o Aleksiju.

Velika je razlik i u njihovom opisu Raselove pobune, gde Nićifor mnogo više mesta posvećuje
vojnim kampanjama, dok ih Ana preskače i priča o Raselovom zarobljavanju i lažnom
oslepljivanju.

Ana u potpunosti izostavlja priču o abdikaciji Mihajla VII, u kojoj je Aleksije bio za to da se
pošalje straža na pobunjene građane. A ona stvara i drugačiji portret Konstantina Duke,
Mihajlovog brata, Nićifor ga opisuje kao pasivnog, a Ana kao agresivnog mladog Aleksijevog
oficira. Zatim, Ana, Mihajlovog sina Konstantina, svog verenika, tretira kao legitimnog
naslednika, dok je kod Nićifora Mihajlov brat Konstantin predstavljen kao naslednik, a
Mihajlovog sina i Aninog verenika ne spominje uopšte.

Njihov opis Vrijenijeve pobune se poklapa do jedne tačke. Razlika je u tome što Nićifor tvrdi da
su turski komandanti poslati da pomognu Aleksiju isplanirali ceo napad, dok Ana tvrdi da je sve
bio plan njenog oca. Ona skraćuje priču o Vrijenijevom zarobljavanju i tvrdi da Aleksije nije
ništa znao o njegovom oslepljivanju, što kasnije ponavlja. Sledeća scena koju različito opisuju je
Aleksijev poziv Vrijeniju da odmori sa njim na putu ka Carigradu. Aleksije zaspi, Vrijenije može
da mu uzme mač i da ga ubije, ali tada ga smiruje božanska moć i on odustaje od svoje namere.
Ova scena pomaže Ani da pokaže kako je Aleksije od strane Boga izabran da vlada, dok Nićifor
ovo drugačije formuliše i kaže da bez božije pomoći ne bi bio u stanju da pobedi.

Takođe, Nićifor Aleksijeve vojne manevre (napuštanje logora, a ostavljenje svetla da Vrijenije
misli da su tu, pa napad sa leđa) i samog Aleksija predstavlja kao varalicu, dok ga Ana poredi sa
Odisejem i kaže da je lukav. Nićifor ga poredi sa rimskim uzorima, a Ana sa grčkim (problem je
u tome su rimljani smatrali časnijom frontalnu borbu, pa ljudi kao Odisej ispadaju zlikovci, a
Ana pokušava da pokaže da su heroji). Ana troši dosta prostora u svom delu kako bi pokazala da
je korišćenje trikova hrabro, pri čemu se najverovatnije bori protiv opštih shvatanja društva.

Napomena: njegova istorija počinje od Isaka Komnina(1057-1059) a završava se 1079.

7. Uvod u testament Ane Komnin i odnos sa Aleksijadom

Uvod u testament Ane Komnin koji je sastavio Mihailo Italik pisan je mnogo pre Aleksijade, što
govori u prilog tezi da je autor uvoda bila zapravo Ana Komnin. U Italikvom uvodu, Ana je
predstavljena kao porfirogenitna princeza, posvećena učenosti, a potom je razrađena njena
posvećenost roditeljima. Kroz ovaj uvod Ana se predstavlja kao tipičan ideal vizantijske žene.
Dok u Aleksijadi nedostaje element njenog majčinstva, on je prisutan u Uvodu. Ističe se Anina
posvećenost roditeljima, prvenstveno majci, čiju volju ispunjava. A važno je naglasiti da je
Irinina volja bila i u pozadini testamenta i u pozadini Aleksijade.

Vrlo značajan element koji nedostaje u Uvodu Mihaila Italika je termin oceljubivosti, koji je
sveprisutan u Aleksijadi. Anina ljubav i posvećenost roditeljima opisana je poslušnošću i
iskazom da se uvek povinovala želji svojih roditelja. Ideja njene posvećenosti i poslušnosti
prisutna je u Aleksijadi. Međutim, nedostatak njenog karakterisanja kao oceljubive vrlo je
značajan jer govori o pozadini Uvoda u testament, i vremenu u koje je to delo sastavljano, a koje
je još uvek veoma blizu događaja oko zavere protiv cara Jovana. Svaka vrsta Aninog političkog
istupanja koje bi je proslavilo carskim terminima nije se uklapalo u doba kada je Uvod u
testament sastavljan i kada je Jovan bio na vrhuncu političke moći. Zbog toga je karakter
Italikovog uvoda dosta blaži u svojim motivima, koji ne bi bili toliko upečatljivi da nije napisana
Aleksijada u kojoj se jasno raspoznaje politička pozadina tih motiva. Značajno je da motiv koji
Ani nije donosio političku moć, niti je relevantan za njenu carsku ambiciju nije našao svoje
mesto u Aleksijadi, a to je njeno materinstvo.

6. Odjek Aleksijade u delu Nikite Honijata

Istorija Nikite Honijata je glavni izvor koji govori o tome da je Ana bila vlastoljubiva. Ana ima
izrazito negativan tretman u Honijatovom delu.

Honijat je napisao jednu verziju svoje istorije tokom vladavine Aleksija III u čijoj vladi je služio.
Preradio je oko deceniju kasnije, posle pljačke Carigrada 1204. Pišući u Nikeji u izgnanstvu,
Honijat je napravio finalnu verziju svog dela, koje predstavlja suzan i tužan izveštaj o pljački
Carigrada i izlaganje neuspeha koji su doveli do pada Carstva. Kritika vladarskog nemorala i
lošeg upravljanja izraženija je u prerađenom delu. Ovo je priča o padu ispunjena promašajima
porodice Komnin.

Nakon komplikovanog prologa, Honijat počinje svoje delo vladavinom Jovana Komnina, koja
počinje pre Aleksijeve smrti, i sadrži priče o porodičnom razdoru. Prva knjiga treba da postavi
scenu za glavne događaje njegove istorije. Ova knjiga počinje nabrajanjem Aleksijeve i Irinine
dece(sinovi Jovan, Andronik i Isak i ćerke Ana, Marija i Evdokija; imali su četiri sina i pet ćerki,
ali sam samo ova imena našla, za ostale nzm kako se zovu), i tvrdnjom da je Aleksije
favorizovao Jovana, a Irina Anu. Za razliku od Zonare koji je tvrdio da je Irina favorizovala
Nićifora Vrijenija, Honijat zasniva osnovu konflikta između Jovana i Ane, pri čemu svako od
njih ima podršku jednog roditelja.

Honijjat živo prenosi kako je Irina opanjkavala Jovana Aleksiju, pri čemu je naglašavala
Jovanove fizičke slabosti, dok je sa druge hvalila Nićifora, naglašavajući njegove vrline i
kvalitete. Ovim pokazuje kako je Irini nedostajalo majčinske ljubavi za sina, dok ih je imala za
zeta i kćer. Nakon toga Honijat predstavlja Aleksija kao popustljivog, obmanjivog uzurpatora sa
lošom naravi. Takođe, kaže da je Aleksije obično ignorisao Irinu, ali kada više nije mogao
odgovarao joj je u stilu ženo gde si još videla da ćerka nasleđuje presto pored odraslog sina
(bukvalno piše nemoj da me smaraš u ime tvoje kćeri). Hotanijat kaže da je Aleksije bio veoma
tajnovit čovek, više nego drugi, da je smatrao lukavost mudrošću, i da nikada nije odavao svoje
tajne velikom broju ljudi. Nakon opisa Aleksijevog karaktera, prelazi na opis njegove smrti.
Kaže da je Jovan bio svestan majčine mržnje, da odlazi kod Aleksija i krade prsten sa njegove
ruke i sa ljudima koji ga podržavaju i mlađim bratom Isakom, kreće ka palati. Na putu do palate
je u Svetoj Sofiji proglašen za cara. Međutim, stražari nisu hteli da ga puste u palatu, zbog čega
njegovi pratioci čupaju vrata iz šarki i omogućavaju mu da uđe. Sa njim i jegovim pratiocima u
palatu ulazi i rulja koja počinje da otima sve što joj padne pod ruku. Honijat koristi ovu sliku da
pokaže Jovanovu nesposobnost da održi red. Posebno je bitno što se sve to dešava 15. avgusta,
na dan kada se slavi Velika Gospojina, i kada je bitno da grad bude u miru. U Aninom delu smrt
njenog oca treba da pojača sliku njegovog odlaska (stvara sliku smrti Isusove, pored koga su
bdele samo verme žene; u slučaju Aleksija, ona, Irina i sestre Marija i Evdokija). Zatim nastavlja
sa negativnom slikom o Jovanu, jer kaže da on odbija da prati premeštanje očevog tela iz palate
do manastira koji je Aleksije podigao u čast Hrista Filantropa. (on ne želi da napusti palatu dok
ne učvrsti vlast, jer onaj ko drži palatu sigurniji, a da je ne zauzmu Ana i Nićifor u njegovom
odsustvu)

Nakon ovoga Honijat priča o zaveri sklopljenoj protiv Jovana od strane njegovih rođaka. Na čelu
zavere se nalazila Ana, dok je njen muž trebao da ubije Jovana, kada čuje da u tome nije uspeo
ona žali što nije rođena u muškom telu (scena opisana kao neuspeli orgazam). A ovu sliku
Honiijata koristi kako bi pokazao izvrnute porodične i rodne odnose. Irina nije učestvovala u
ovoj zaveri, želela je da spreči Jovana da postane car, ali kada je već proglašen za cara ona ne
želi više da interveniše. Kada je zavera otkrivena, zaverenici nisu povređeni, već im je samo
oduzeta imovina, koju im Jovan u većini vraća. Njegova popustljivost se prvo vidi po tome što
svu imovinu vraća Ani; ova scena služi da da podseti na vrlinu praštanja i na važnost dobrih
odnosa među rođacima. Nakon ovoga Honijat opisuje kako Jovanova vladavina postaje sve bolja
od tada i hvali ga kao jednog od najboljih careva.

Ne znamo da li je Honijat pročitao Aleksijadu, mada najverovatnije jeste, ali je svakako bio
svestan da je Ana napisala to delo. U svojoj istoriji je opisuje kao grabljivicu ka carskom tronu i
duboko frustriranu svojim polom.

18. Plač Ane Komnin

Tokom pisanja Aleksijade Ana svojim reflektovanjem lične tuge odudara od prethodnih istorija.
Ovaj emocionalizam jedinstven je za Anino pisanje. Kod lamenta (žaljenja) Ane Komnin mogu
se primetiti glavne teme vezane za njen plač i to su: oplakivanje smrti oca, oplakivanje verenika
Konstantina Duke, oplakivanje smrti supruga Nićifora Vrijenija, oplakivanje brata Andronika
Komnina(bio na njenoj strani u sukobu sa Jovanom) i oplakivanje sopstvene sudbine.
Interensatno je, kada je reč o osobama koje je izdvojila kao lično najvažnije i one čiju smrt nije
prebolela, da u tom nabrajanju nema njene dece. Odsustvo dece govori u prilog tome da je ona
birala koje će osobe oplakivati. A to su osobe koje su direktno povezane sa njenom političkom i
carskom ambicijom.

U prologu je veoma upečatljiva njena težnja da sopstveni život oslika na setan način sa jasnom
namerom da kod publike izazove jedan vid sažaljenja zbog nedaća sa kojima se susrela na svom
životnom putu. Pažljivim praćenjem njenog žaljenja mogu se ocrtati najznačajniji segmenti
njenog života, jer nije propustila da oplače ni jednu od ključnih ličnosti svog života. U tom
smislu se njene suze i patnja prepliću međusobno kao glavni pokretački motivi njenog
jadikovanja i intimne povesti o propalim političkim nadama.

Prva osoba koji srećemo zaogrnutu u njene suze je cezar Nićifor Vrijenije. Dok ga opisuje Ana
insistira na njegovoj podjednakoj sposobnosti u ratnim veštinma, u govorništvu i u učenosti. A to
su najvažnije osobine koje car treba da poseduje i vidimo da ih kao carske hvale i ostali pisci
(Honijat, Menandar, Prodrom...) .
Vrlo važan segment Aninog tugovanja, predstavlja oplakivanje „tri cara“: „oca, avtokratora i
mog vladara, majke i carice moje, i mog supruga cezara“. Ovim imenovanjem njenog supruga
terminom vasilevs Ana pokušava da pokaže kako je njen suprug istinski naslednik njenog oca.

Zatim, tugovanje vezano za Konstantina Duku, ogleda se u još jednim propalim carskim
ambicijama. Konstantin Duka je prvo proglašen za Aleksijevog savladara, ona je verena za
njega, i sa njim uključivana u carske aklamacije. Međutim, Jovanovim rođenjem i kasnijim
krunisanjem za savladara 1092. dolazi do preokreta i propasti njenih nada, jer je Jovanovim
krunisanjem Konstantinu de facto poništeno mesto savladara.

Najveća patnja iskazana je kroz opis smrti cara Aleksija. Vesti o njegovoj smrti predstavlja kao
početak velike propasti i direktnu najavu velikog gubitka koji ne može biti nadomšten. Careva
smrt donela je slom svim njenim nadama.

2. Komninske žene

Ekatarina Bugarska, žena Isaka Komnina, stoji na samom početku novog političkog uticaja koji
su žene carice zadobile u Vizaniji. Poticala je iz carskog roda kao potomak Samuilovog genosa,
ćerka njegovog bratanca i poslednjeg vladara države koju je osnovao, Jovana Vladislava.
Ekatarina se nalazila u specifičnom položaju nakon osvajanja vlasti Isaka Komnina 1057. Njihov
sin jedinac bio je već pokojan, a ćerka Marija neudata, tako da je njihov lični položaj bio
neraskidivo vezan za carski položaj Isaka Komnina. Isakovim odstupanjem sa vlasti (morao da
se zamonaši) njih dve ostaju potpuno nezaštićene. U tim trenucima njena snažna volja se najbolje
ispoljava. Postignuti politički dogovor oko smene vlasti, garantovao je Ekatarini carsko
dostojanstvo, ona zadržava položaj avguste i čak prvenstvo nad novim vladarom Konstantinom
X dukom, i na taj način je naglašen legitimitet njene vlasti. Međutim, ubrzo nakon faktičkog
osvajanja vlasti novog vladara Ekatarina Bugarska je u potpunosti uklonjena sa vlasti i
primorana da se zamonaši i povuče u manastir Mireleon zajedno sa ćerkom Marijom. Karakter
ove carice objedinjavao je u sebi borbenost, vlastoljublje i brigu o ukupnom uspehu svoje
porodice, a to su osobine koje će krasiti i Anu Dalasin, ženu Jovana Komnina, Ekatarininog
devera.

Ana Dalasin je nesumnjivo najvažnija i najuticajnija žena vizantijskog XI veka i velikoj meri
čitave Komninske epohe. Uspela je da nakon dugotrajne borbe dođe do najviše vlasti i moći u
Carstvu, da ispuni svoju ambiciju ne samo preko uspeha svojih sinova, već i lično, upravljajući i
stvarno vladajući Carstvom u godinama nakon osvajanja vlasti Komnina, ostvarivši na taj način
nešto što ni mnoge druge avguste nisu uspele.

Ana Dalasin predstavlja jedinu celovitu ličnost među Komninskim ženama. Ona je jedina žena
koja je bila stvarna glava porodice i to u višedecenijskom periodu,od smrti svog muža 12. Jula
1067, pa se do duboko u doba Aleksijeve vladavine. Njen poslednji akt potiče iz 1095, što
ukazuje da je ona sve do tada zadržala položaj neformalnog savladara njenog sina. Za razliku od
mnogih krunisanih carica, Ana Dalasin je u svojim rukama imala praktičnu delotvornu vlast.
Pojava Ane Dalasin kao sinovljeve ravnopravne savladarke, izazvalo je negodovanje, u kome se
osetio prekor zbog privatizovanja carskog upravnog i birokratskog sistema, ali i polno izražena
netrpeljivost prema stvarnoj vlasti jedne žene. Ana Dalasin je vladala kao nekrunisani vasilevs,
izdajući naredbe, civilnog i vojnog karaktera, postavljajući i smenjujući carske činovnike,
darujući imanja manastirima i pojedincima, sveprisutna u palati nametanjem svoje volje i svog
mišljenja svim članovima Komninskog klana.

Neuobičajenost Ane Dalasin, majke Komnina, ogledala se u njena dva, suprotstavljena položaja:
sa jedne strane, brižne majke, u koju je pretočena njena ženska ličnost, a sa druge ona zauzima
pložaj vladara, glave porodice i čitavog klana Komnina, položaj koji je u Vizantiji rezervisan
isključivo za muškarce. I sami pečati majke Komnina, kako olovni, tako i voštani svedoče o
neobičnoj pojavi i izuzetnom položaju koji je zauzimala. I pre osvajanja vlasti, Ana Dalasin je,
kao prava predvodnica klana koja je upravljala i njegovim posedima, imala svoje pečate na
kojima je uvek bila prikazana Bogorodica, kao njena zaštitnica.

Najpribližnija stalna intitulacija Ane Dalasin bila je monahinja(zamonašila se pre apostasije


Komnina 1081) i careva majka, čime su istaknuti presudni elementi ne samo njenog ugleda i
moći već je jezgrovito i obuhvaćena ideologija majke Komnina, stvarajući sliku o njoj u kojoj su
upravo dve navedene karakteristike bile najvažnije.

Ana Dalasin se povlači iznenada iz carske palate u manastir Hrista Pantepoptisa, a ovaj događaj
kao i njena smrt prećutan je u vizantijskim izvorima, posebno u Aleksijdi. Ana Dalasin umire
najverovatnije oko 1100.

Irina Duka je zapravo prvi pravi ženski lik epohe Komnina, bila je prava prestonička plemkinja
koja je okupljala oko sebe najistaknutije umove svoga vremena. U muškom društvu kakvo je
vizantijsko ona započinje svojevrsni unutarporodični feminizam okretanjem od svoje muške dece
i, najpre od najstarijeg sina, kojima njena pomoć nije bila potrebna ka ćerkama koje su uprkos
poreklu ponekad bile potpuno nezaštićene. Irina Duka i Ana Komnin, činile su zapravo žensku
dinastiju u okviru dinastije Komnin, stvorivši tako namerni paralelalizam dominantnoj muškoj
grani dinastije kojoj je pripala sva vlast nakon Aleksijeve smrti. Irina osniva ženski manastir
posvećen Bogorodici, kako bi njene ćerke pronašle utočište u njemu. U vreme osnivanja
manastira na prvom mestu se starala o sudbini ćerke Evdokije, nakon njenog kratkog i neuspelog
braka sa Mihailom Jasitom. Irina je dala da se za nju izgrade zgrade, za boravak i duhovni
odmor, koje se, nakon što se Evdokija zamonašila, vraćaju se pod caričinu upravu, uz naredbu
da će nakon njene smrti pripasti Ani Komnin. Irina je zvanično mrtva od 15. avgusta 1118. i
smrti cara Aleksija, i ostatak života provodi u svom manastiru.(misli se na to da gubi svaki
uticaj, a stvarno umire par godina pre smrti Irine- Piroške)

Irina-Piroška, ćerka ugarskog kralja Ladislava I, bila je žena Jovana Komnina. Njihovo venčanje
obavljeno je 1104. godine. Kao i sam Jovan i Irina je ostala u nedovoljno jasnom istorijskom
sećanju zbog nedostatka savremenih izvora. Poput Irine Duka, koja je svoj uticaj na vasilevsa
gradila postepeno, prateći ga i na vojnim pohodima, slično je i Irina-Piroška bila uz Jovana na
ratnim pohodima, pa je na jednom od njih ostavila i život u Vitiniji 13. Avgusta 1134. Ono što se
može naslutiti o držanju Irine-Piroške, karakteru ili odnosu prema caru, u velikoj meri podseća
na opis Irine Duka u Aleksijadi, kao brižne supruge i majke koja je svoju ličnost podredila
porodici. Kao avgusta poreklom sa zapada, iz jednog evropskog vladarskog roda, ona je
poslužila kao idealan objekat vizantijskim retorima za predstavu svetske vladavine romejskog
carstva, koja je stvorena ujedinjenjem vladara Novog i Starog Rima. Prvi ovakakv opis Irine, kao
žene koja potiče iz roda koji vlada svim zapadnim narodima, sreće se tek u vreme krunisanja
njenog najstarijeg sina Aleksija. Irina-Piroška, između ostalog predstavlja i savršenu majku,
pošto je rodila osmoro dece raspoređenih u savršenoj ravnoteži: četiri sina, i isto toliko ćerki.
Teodor Prodrom piše epitaf posvećen Irini-Piroški, predstavlja je kao stranu princezu, potomka
prvog rimskog cara, kao vladarku čitavog zapada, odnosno delova koji nikada nisu bili pod
vizantijskom vlašću, zatim kao idealnu majku i na kraju kao monahinju koja je odbacila porfiru i
zaogrnula se monaškom rizom.

Irina-Piroška, kao monahinja Kseni, bila je brzo nakon smrti uvršćena među blažene i
proslavljana u carigradskoj crkvi. Jovan Komnin je podsticao svetiteljstvo Irine, shvatajući
praktičnu korist koju će i sam zadobiti, a to je duhovna nadmoć nad ostalim ženama
monahinjama iz roda Komnina.

Sevastokratisa Irina, bila je udovica Manojlovog starijeg brata Andronika, koji je umro ubrzo
nakon prvenca Jovana Komnina Aleksija, u pozno leto 1142. Irina je i nakon smrti supruga,
zadržala težnju ka carskoj vlasti, koja bi joj i pripala da joj je muž ostao u životu. Nakon smrti
cara Jovana provela je život u nekoj vrsti političkog zatočeništva ili u Carigradu ili na
Prinčevskim ostrvima, što je ukazivalo na Manojlov strah od njenog političkog uticaja i
delovanja. Pri čemu je Manojlo često odvajao od sinova, Jovana i Aleksija, koje je vodio sa
sobom u vojne pohode.

Irina-Berta od Zulcbaha, bila je setra žene Konrada III, i supruga Manojla. Morala je da čeka tri
godine od Manojlovog krunisanja, kako bi i sama bila krunisana za caricu 1346. Njen politički
značaj i uloga na dvoru bili su gotovo nepostojeći, a Manojlova odluka da je kruniše proistekla je
verovatno iz potrebe za savezom sa nemačkim carstvom u osvit novog krstaškog rata. Njen
položaj se menja sa rodjenjem prvog deteta, porfirogenitne Marije, u martu 1153. Nakon čega se
ona vraća i u javni život pored Manojla kao njegova carica. Umire 1159/60. Nakon čega se
Manojlo, na Božić 1161, ženi Marijom Antiohijskom(ćerka Rajmonda od Poatjea i Konstance
Antiohijske), zabrinut za naslednika prestola.

Marijino odrastanje, obrazovanje i životna svakodnevica ostali su potpuno nepoznati. Međutim


kako Manojlo nije mogao da dobije muškog naslednika, on razmišlja da presto prepusti njenom
budućem suprugu, i veri je za Belu ugarskog princa 1163, a 1165, daje mu tiulu despota. Beli se
ime u Vizantiji menja u Aleksije. Međutim, Marija Antiohijska, 14.09.1169, rađa sina vasilevsu,
pravog naslednika i pravog Aleksija, nakon čega Manojlo odustaje od ideje sa Belom-Aleksijem
i raskida njegovu veridbu sa Marijom. Nakon čega Marija opet biva izopštena iz političkog
života. Posle više različitih planova za brak Marije, isključivo sa zapadnjacima među kojima se
nalazio i sin Fridriha Barbarose, Manojlo je tek pred kraj života, februara 1180, konačno udao
svoju ćerku, samo mesec dana pre venčanja svog sina Aleksija i Agnes, ćerke francuskog kralja
Luja VII.

Odmah nakon Manojlove smrti, 24.09.1180, Marija Antiohijska se zamonašila, što je bio uslov
da za preuzimanje regentstva u svoje ruke, i uzela je monaško ime Kseni kao i sve prethodne
vizantijske carice strankinje. Odmah dolazi do borbe izmedju carice Marije(bori se za sina) i
porfirogenitne Marije(bori se za sebe), međutim nikada nije došlo do konačnog obračuna između
njih dve jer je kao pobednik iz porodične borbe izašao Andronik Komnin, Manojlov brat od
strica.

3. Aleksijada u Komninskoj književnosti

Predstvanici Komninske književnosti bili su retori i učeni ljudi okupljeni oko carice Irine.
Mihajlo Italik koji je od carice Irine dobio zadatak da sastavi Uvod u testament Ane Komnin,
Georgije Tornik koji ne napisao Posmrtno slovo za Anu Komnin, i Nićifor Vrijenije, suprug Ane
Komnin, kome je prvobitno, Irina Duka, poverila da napiše istoriju Komnina. Međutim kako on
umire pre nego što je završio svoje delo, Materijal za istoriju, Irina inspiriše Anu da napiše svoju
Aleksijadu.