You are on page 1of 16

2015-2014 Ders Yılı Siyer Mektebi Müfredatı

Hz. Peygamber (sas) Dönemi Siyer coğrafyası

Cahiliye Dönemi Müşrik Araplar’da
İbadet ve Ritüeller
2014

Prof.Dr. İsmail Taşpınar
13. DERS/ 15 Aralık

M.Ü. İlahiyat Fakültesi
Dinler Tarihi Anabilim Dalı

Peygamberin ashabı ise. araştırmada dikkate alınacak tanım da bu olacaktır. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. câhiliye kelimesiyle milâdî 610 yılında vahyin inmeye başlamasından önce yaşadıkları devri kastediyorlardı. bi’set-i nebevîden hemen önceki Arapların putperestlik dönemi olarak tarif etmişlerdir ki. Peygamber Dönemi (Sas) Siyer Coğrafyası Cahiliye Dönemi Müşrik Araplar’da İbadet ve Ritüeller Giriş İslâmî dönemde ortaya çıkmış bir terim olan câhiliye. mutlak anlamda ‘Câhiliye’ kavramını. Câhiliye devri Arapları Allah’ı hakkıyla bilmedikleri. kötülük yapmalarını önleyen bir dine. 17. bir peygambere ve semavî bir ki- taba sahip bulunmayan insanlar olmaları gibi hususlar da sayılmaktadır. ‘Câhiliye’. Bu sebeple genellikle Araplar”ın İslâm’dan önceki dönemine ‘Câhiliye’ veya ‘Câhiliye çağı’ (asrü’l-câhiliyye) denir. Ayrıca. Onlar müslüman olduktan sonra bu devirle ilgili hâtıralarını. s. Bununla birlikte. Kimi araştırmacılar ise. Hz. tutum ve davranışlarını İslâmî devirdekinden ayırt etmek için kullanılmıştır. . tutum ve davranışlarını anlatırken veya Hz.242 Hz. O’na şeksiz ve şirksiz iman etmedikleri için de bu döneme Câhiliye de- nilmiştir. inançları- nı. Araplar’ın İslâm’dan önceki tarihle- rinin câhiliye kelimesiyle ifade edilmesinin sebepleri arasında puta tapan.[1] [1] Mustafa Fayda. Peygamber’e o dönemde yaptıkları işlerin İslâm’daki hükmünün ne olduğunu sorarken genellikle bu kelimeyi kullanmışlardır. gerek Kur’ân-ı Kerîm’de gerekse hadislerde Araplar’ın İslâm’dan önceki inanç. 19.

s. Peygamber’e karşı savaşmadan cünüplükten dolayı başına su değdirmeyeceğine yemin ettiği rivayet edilmektedir. . Bedir savaşından sonra. el-Milel ve’n-Nihal. Saîde’nin de namaz kıldığı rivayet edilmektedir. Ebu Zer el-Ğifari ve Zeyd b.2.13. Zira. [4] Şehristânî. s. Ebu Zer’in bi’set öncesi üç yıl boyunca namaz kıldığı belirtilir. Bunun yanında. Bu durum. [5] Muhammed b. c. Namaz Cahiliye dönemi Araplarda namaz ibadetinin. hz. putlara yaklaşmazlar ve onlara el sürmezlerdi. c. İbrahim’in getirdiği dinin birçok unsurunu değiştiridiği veya unuttuğu kaydedil- mektedir. Nitekim. 77. Amr b. onların temiz kabul edilmemeleri sebe- biyledir. Beyrut 1960. çev. arap toplumunun hz. Ders Cahiliye Dönemi Müşrik Araplar’da İbadet ve Ritüeller 243 1. 39. hz. İbnü’l-Kelbî. meşhur şair Kus b. İbrahim geleneğinin devamı olduğunu id- dia eden arap toplumunda bu ibadetin olmaması.[4] 2. İslam’daki namaz iba- deti ile aynı olup olmadığı konusu araştırmacılar arasında tartışılan bir konudur.[5] [2] Zebidî. Ebû Sufyân’ın tekrar hz.[3] Ayrıca. Abdest ve Gusül Cahiliye dönemi kaynaklarında. cahiliye döneminde hayızlı kadınlar. Bununla birlikte.[2] Bunun yanında. 248. s.4. s. İslam kaynaklarında. sünnet olma ve cünüplükten dolayı yıkanan kim- seler olarak bilindikleri nakledilmektedir. Tâcü’l-Arûs. Bununla birlikte. 483-484. mazmaza ve intinşak yapıp misvak kullandıkları belirtilmektedir. Târihü’l-Ümem ve’l-Mülûk. Tabakatü’l-Kübra. c. s. İbrahim döneminden kalma ol- duğu belirtilen su ile temizlenme veya gusül ibadetine rastlanmaktadır. [3] Taberî. Nitekim. cünüplükten dolayı gulettik- leri. 220.: Beyza Düşün- gen. 4. Sa’d. 2. Nüfeyl’in Kabe’ye yönelerek namz kıldıkları nakledilmektedir. Öyle ki. müşrük Araplar’ın da. Putlar Kitabı. bu uygulama cahiliye dönemi Hanifleri arasında mevcuttur ve Hanifler’in haccetme. c. söz konusu ibadetin zaman içerisinde deforme olabilir.

‘İslâm Öncesi Mekke Toplumunda Namaz. İslam’daki namazın.[7] [6] İbn Kesir. onların nasıl el çırptıklarını tarif ettikten sonra devamla şöyle demiştir: Yanaklarını yere koyarlardı. şekil olarak değil. İbn Ömer. böyle bir uygulamaya gidilebileceğini düşündürmektedir. ‘Onların Beyt’in (Beytullah’ın) yanındaki namazları. 149. bu ibadetin neden ‘ıslık çalma ve el çırpma’ ile gerçekleştirildiği hususu ayrıca incelenmelidir. c.[6] Kimi araştırmacılar. Abdullah İbn Ömer’den nak- ledilen bir diğer rivayete göre. Oruç ve Hac Uygulamaları’. ıs- lık çalma ve el çırpmaktan ibaretti’ şeklindeki ayet. s. kendi eliyle. Kabe’nin etrafındaki bu uygulamaları birer ‘âyin ic- rası’ olarak değerlendirenler de vardır. Bu konuda özellikle Mekkeliler’in Kabe etrafındaki ibadetler ve ritüellerin icrası konusunda söz sahibi oldukları unutulmamalıdır.: Mehmet Soysaldı. Bunun yanında. hz. Ancak. Tefsir. ‘ibadet anlamında- ki’ ‘salât’a işaret edilmektedir. müşriklerin onun yanına gelip böyle alkışlı ve gürültülü hareketler yaparak kendilerinin de ibadet ettikleri kaynaklarda yer almaktadır. Peygamber’in ve bazı dindar Mekkeliler’in bi’setten önce Nur dağındaki Hira mağarasına yılın belli günlerinde git- meleri ve orada ‘tahannüs’ adıyla uzlete çekilmeleri ve ibadet etmelerinin bazı hareketleri de içerdiğini belirtmişlerdir. . Peygamber Dönemi (Sas) Siyer Coğrafyası Kur’an’da. Hz.244 Hz. İstanbul. kesin olan bir şey varsa. Zekât. s. Peygamber Kabe’ye gelip namaz kılmak veya Kur’an okumak istediğinde. 308. İbadetlerin gereği gibi icrası için ilgili Kureyş kabilesinden gerekli iznin alınamaması. müşriklerin de İslam’daki namaza benzer bir ibadetleri vardı. [7] Ayrıca bkz. 2011. o da namaz ibadetinin en önemli ruknü olan ‘secde’nin İslam önce- si Araplar arasında ibadetlerde uygulanıyor olduğunun bilinmesidir. Tabii. rukün adeti ve vakitlerin tespiti bakımından yeniden düzenlendiği görüşünde olanlar vardır. 2. bu ve diğer rivayetleri değerlendirerek müşrik Arapların namazında birta- kım hareketler ve secdenin yer aldığı bir namaz olduğu sonucuna var- maktadırlar. Kur’an’ın Anlaşılmasına Katkısı Açısından Kur’an Öncesi Mekke Top- lumu. Nitekim. Bu nedenle.’ Araştırmacılar. Rivayete göre: ‘Kabe’yi tavaf ederler ve el çırparlardı.

Bir diğer oruç ibadeti ise.[8] [8] Bkz. Kureyşliler’in işledikleri günahlara kefaret olması için de oruç tuttukları nakledilmektedir. Bu konuda özellikle Ka’b b. Peygamber’in de bu orucu tuttuğu ve hicretin ikin- ci yılında Ramazan orucunun emredilmesine kadar bu orucu tutmaya özen gösterdiği ve sahabelerin tutmasını istediği nakledilmektedir.Savm. onlara hutbe okuduğu ve topluca ibadet ettirdiği rivayeti ilginçtir. Ayrıca. Kaynaklarda. Sıyam. Söz ko- nusu Cuma gününe ‘Yevmü’l-Arûbe’ yani ‘Araplık Günü’ veya ‘Maruzat’ yani ‘Açıklama’ günü adı da verilmekteydi. 3. bu orucun Yaudiler’in yıllık tek bir gün tuttukları ‘Yom Kippur’ orucuyla çok benzerlik arz ettiği görülmektedir.13. daha sonra aynı orucu Allah’a şükür olması için tutmaya devam etmişlerdir. Oruç İbadeti İslam öncesi arap cahiliye döneminin oruç ibadetine dair nakledilen bilgilere göre. karşılaşabilecekle- ri birtakım bela ve musibetlere karşı da şükür orucu tutarlardı. Ku- reyşliler’in aşure orucunu tutmalarının sebebi olarak nakledilen bilgilere göre. 19. Aşure orucudur. Cahiliye Arapları da Cuma gününü. bu orucun sadece Kureyş kabilesi arasında yaygın olması bu görüşü desteklemektedir. Ancak. hz. Yom Kippur orucu da adından anlaşılacağı üzere ‘keffaret günü’ orucudur. haftalık toplanma ve toplu ibadet icra etme günü olarak kullanmakta idiler. Aşure orucu ile ilgili hz. Kureyşliler’in tuttuğu en meşhur oruç Recebü’l-esam veya ‘Şehr-i Mudar’ adını verdileri ve aynı zamanda putların ziyaret edildiği Recep ayında tuttukları oruçtur. Peygamber’den nakledilen bilgiler değerlendirildiğinde. Lüey’in Kureyşlileri Cuma topladığı. Rivayete göre. Müslim. Bunun yanında. . 1. Kureyşliler büyük bir günah işledikten sonra kefaret olması için bu orucu tutmuşlardır. aşure orucu gününde eğlenceler düzenlenir ve Kabe’nin örtüsü bu gün değiştirilir- di. Nitekim. Bu ay içerisinde ayrıca Atîre adını ver- dikleri bir de kurban keserlerdi. Ders Cahiliye Dönemi Müşrik Araplar’da İbadet ve Ritüeller 245 İslam öncesi Mekke müşrikleri arasında haftalık olarak uygulanan bir ibadetten de bahsedilmektedir.: Buhari.

s.s. … (Ey müş- rikler!) Siz hacılara su vermeyi ve Mescid-i Haram’ı onarmayı. özellikle Kur’an’da nakledilen hz. 4. hac hizmetlerinden olan sikâye (su sağlama) ve sidâne (Ka- be’nin bakımı) dışındaki dinî gelenek ve uygulamaları’ yasakladığını be- lirtmektedir. Bu konuda. Hac İbadeti ve Harem Bölgesine Saygı Hac ibadetinin Cahiliye döneminde de yerine getirildiğinin en çarpı- cı ifadesi. Peygamber’in Veda haccındaki hutbesinde dile getirilmek- tedir. [10] Tevbe. 9/17-20. kan davasını. müşrik Arapların Kâbe’ye saygı gösterdiklerini. Çok ve gereksiz konuşmanın nefsi şımarttı- ğı ve nefsin terbiyesi için konuşmamanın telkin edildiği bu oruç türü. hz. Bu ibadet.’[10] Müşriklerin. kendi kâfirliklerine bizzat kendileri şahitlik ederken. Allah za- limler topluluğunu hidayete erdirmez. 18.246 Hz. Hı- ristiyan keşişlerin uyguladıkları oruca benzediği söylenebilir. Kur’an’da verilen bilgilere göre de. ‘Câhiliye’. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Meryem’in bir gün ve Zekeriya a. Allah’ın mescitlerini imar etmeye layık değildirler. Peygamber Dönemi (Sas) Siyer Coğrafyası Cahiliye Arapları arasında yaygın olan çok ilginç oruçlardan biri de ‘sükût orucudur’. Bu orucu tutanlar bir gün boyunca hiç konuşmazlar. Veda haccındaki meşhur hutbesinde o. Kabe’yi tavaf ettikleri ve hatta ayetin sebeb-i nüzulüne göre bazı kadınların tavaf esnasında galiz yerleri haricinde çıplak olarak tavaf ettiklerini yine şu ayetlerde zikredilmektedir: [9] Mustafa Fayda.’ın üç gün boyunca insanlarla konuşmama orucu yani susma orucu tutması da bu geleneğin kökenine dair işaretler içermektedir. daha çok riyazeti andıran ve daha çok nefis terbiyesine dayalı bir oruç olduğu anlaşılmaktadır.[9] Nitekim. şirke ve yakışık almayan çirkin davranışlara bulaşmış olsalar da hac menasikini icra ettiklerini ve Kâbe’yi tavaf ettikle- rini açıkça göstermektedir: ‘Allah’a ortak koşanlar. Allah’a ve ahiret gününe iman edip de Allah yolunda cihad edenlerin imanı ile bir mi tutuyorsunuz? Halbuki onlar Allah katında eşit değillerdir. ‘Câhiliye devrinin ribâsını. .

[12] Araf. Kurban İbadeti ve Haram Aylara Saygı[16] Müşriklerin haram aylarında kurban ibadetini yerine getirdikleri ve kurbanlıklarına gerdanlık taktıkları Maide suresinde şöyle ifade edilmek- tedir: [11] Tevbe. 7/28. hac ibadetlerini yerine getirme usulerinden. [16] Murat Sarıcık.’[12] Yine Kur’an’ın bir başka ayetinde. Bu durum. Her kim Beytullah’ı ziyaret eder veya umre yaparsa onları tavaf etmesinde kendisine bir günah yoktur.g. 253. Her kim gönüllü olarak bir iyilik yaparsa şüp- hesiz Allah kabul eder ve (yapılanı) hakkıyla bilir.’[13] Kabe ve civarının harem kabul edilmesi ve bu kutsiyetine saygı gös- terilmesi. Kabe’ye. bizim Mekke’yi güven içinde kutsi bir yer yaptığımızı görmediler mi?’[14] Cahiliye dönemi arap şairleri. 9/28. Kur’an’da bu hususta şöyle denmektedir: ‘Çevrelerinde insanlar kapılıp götürülürken. Ders Cahiliye Dönemi Müşrik Araplar’da İbadet ve Ritüeller 247 ‘Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir. . 2/158.[15] 5. s..e. s. Safâ ile Merve Allah’ın koyduğu nişanlardandır. haram aylarına. Al- lah da bize bunu emretti’ derler.: Harun Öğmüş. a. Onun için bu yılların- dansonraMescid-iHaram’ayaklaşmasınlar. hac menasikinin önemli bir unsu- ru olan Safâ ile Merve arasındaki sa’y ibadetinin cahiliye döneminde de uygulandığına işaret edilmektedir: ‘Şüphe yok ki. [13] Bakara. Isparta 2002. cahiliye dönemi müşrik Araplarda da var olduğu bilinmektedir.’[11] ‘Onlar bir kötülük yaptıkları zaman: ‘Babamızı bu yolda bulduk. İslam Öncesi Dönem Cahiliye Kültürü. 311-312. harem bölge- sine olan saygılarından. cahiliye döne- minde hac ibadetinin söz konusu toplumun önemli ibadetleri arasında yeraldığınıgöstermektedir. kurbanlık hayvanlara taktıkları gerdan- lıklardan şiirlerinde yer yer bahsetmişlerdir. 29/67. [15] Geniş bilgi için bkz. hac esnasında kurban kesmelerinden. [14] Ankebut.13.

. [19] Söz konusu telbiyelerin sözleri ve hac menasiklerine dair açıklamalar için ayrıca bkz. De ki: O ayda sa- vaşmak büyük bir günahtır. bu konudaki bazı yanlış uygulamaları Kur’an tarafından eleştirilmektedir. Kur’an’da bu hassasiyetin devam ettirilmesini istemektedir. [20] Tevbe. Kur’an’da bu konuda şöyle denmektedir: ‘Sana haram ayı. 5/2. Hatta. 2/217. bir yıl da haram sayarlar.248 Hz. 311. haram aya. önce putları yanında dualar ettikleri. hac ibadetini yerine getirmek iste- yen müşrik kabilelerin.’[20] [17] Maide. daha sonra Kabe’ye gelip tavaf ettikleri belirtilmektedir. Peygamber Dönemi (Sas) Siyer Coğrafyası ‘Ey iman edenler! Allah’ın işaretlerine. Allah’ın haram kıldığının sayısını bozmak ve O’nun haram kıldığını helâl kılmak için (haram ayını) bir yıl helâl sa- yarlar.g. [18] Bakara. (Böylece) onların kötü işleri kendilerine güzel gösterilmiştir. Hac ibadetini yerine getiren müşriklerin kendi putlarına mahsus telbiyeleri vardır. kimilerinin ise recez-i menhûk bahrinde mevzun sözlerden müteşekkil olduğu nakledilmektedir.: Ha- run Öğmüş. kurbana ve kur- bandaki gerdanlıklara saygısızlık etmeyin!’[17] Yukarıda işaret edilen haram aylarına saygı ve bu saygının bir gereği olarak Mescid-i Haram’ı ziyarete mani olmak da müşriklerin dikkat ettik- leri hususlardandır. yani onda savaşmayı soruyorlar. kâfir olanlar saptırılır.’[18] Kaynaklarda belirtildiğine göre. 9/37. bazı telbile- rin vezinsiz secilerden müteşekkil olduğu. (İnsanları) Allah yolundan çevirmek. Onların. s. a. Allah kâfirler topluluğunu hidayete erdirmez. Allah.e. sadece kâfirlikte ileri gitmektir.[19] Her ne kadar cahiliye dönemi Arapların haram aylara saygılı olduk- ları bilinse de. Çünkü onunla.. Mescid-i Haram’ın ziyaretine mâni olmak ve halkını oradan çıkarmak ise Allah katında daha büyük günahtır. işlerine gelmediği zaman takvimde oynamalar yaparak haram ayların yerlerini değiştirmeleri Kur’an’da sapkınlık olarak nitelendirilmektedir: ‘(Haram ayları) ertelemek. Allah’ı inkâr etmek.

Hâkka. . Tarih kitaplarında nakledilen bu bilgiler ile birlikte düşünüldüğünde.[21] 7. Bu nedenle. 69/34. ‘koyunlarım şu kadar adet artarsa bir ko- yun kesip fakirlere dağıtacağım’ şeklinde adak adadıklarında. Özellikle Hâtemü’t-Tâî cömertliği ile en meşhur Araplar arasında zikredilmektedir. Buna göre. cahiliye dönemi Araplar’ın Kur’an’da övgü ile bahsedilen zekat ibadetin- den haberdar oldukları anlaşılmaktadır. malın belli bir mik- tarını tasadduk etmenin kişiyi manevi olarak temizleneceğine inanmakta idiler. Cömertliği ile ün salmış diğer bir Arap ise. Araştırmacılar. Zekt ibadetini yerine getirenle- rin övülmesi. bu bilgilerden hareketle. bu ibadetin Araplar arasında köklü bir ibadet olduğuna işaretetmektedir. Mâûn. Adak yerine kesilip dağıtılan hayvana ‘atîre’ veya ‘rebîz’ denirdi. sadece ‘malın belli bir miktarını vermek’ten bahsedilmektedir. Abdullah b Cüd’ân’dır. zekat kelimesinin ne anlama gel- diğine dair ayrıca açıklamalar yapılmamaktadır. Cahiliye Arapları’nın adak ibadetini yerine getirirken birtakım hilelere başvurduk- ları nakledilmektedir. toplumda bilinen bir ibadete işaret edildiğini göstermek- tedir. cahiliye Arapların İslam’dan önce de sadaka verdikleri ve cömert oldukları nakledilmektedir. şayet şartla- rı gerçekleşecek olursa koyunu kesmeye kıyamadıkları için onun yerine avladıkları bir ceylanı veya benzer bir hayvanı keserlerdi. 107/3. Cahiliye Arapları’nın en çok ‘intikamlarının gerçekleşmesi şartıyla’ adak adamala- rıdır. Ders Cahiliye Dönemi Müşrik Araplar’da İbadet ve Ritüeller 249 6. Mesela. Kaynaklar. 89/ 18-20.13. Mekkeli Arapların cömertlikle övülmeye ve takdir edilmeye önem veren bir top- lum olduğu görülmektedir. Adak ve Nezirler Adak ibadetinin Cahiliye döneminde önemli bir yeri vardır. [21] Fecr. Araplar da. cahiliye Arapları arasında malın belli bir miktarının düzenli olarak fakirlere verilmesine zekat adını verdikleri anlaşılmaktadır. İlginç olan. Zekat İslam öncesi cahiliye dönemi ibadetlerini ele alan eserlerde.

Her ikisi- nin ortak noktası. [23] Neşet Çağatay. daha çok geçmişteki olaylar hakkında bilgi vermek için kullanılırdı. Cahiliye inancına göre. 144. Keldani kökenli olduğunu söyleyenler. Cahiliye dönemi Araplar’ın gâipten haber vermek için başvurdukları iki farklı uygulamadır. Mesela. intikamını alıncaya kadar kadınlara yaklaşmamaya. Câhiliye Döneminde Araplar. İslâm Dönemine Dek Arap Tarihi. s. İslâm Dönemine Dek Arap Tarihi. [22] Harun Öğmüş.[24] Bu uygulama. s. Kehanet ve Arafet Kehanet ve arafet. Bu yüz- den. Eski Mısır ve başka medeniyetlerde bilinen bir uygulamadır. İslâm Dönemine Dek Arap Tarihi. yapacakları her iş hakkında kahinlere başvururlardı. 144.[25] Cahiliye Arapları. şa- rap içmemeye yemin ederlerdi. çocuklar büyürken çıkardıkları dişleri baş parmakları ile işaret parmakları arasına alırlar ve güneşe doğru tutarak ‘bundan daha iyisi ile değiştir’ diyerek atarlardı. ‘gâipten haber vermektir’. nezirler de intikamlarının gerçekleşmesine bağlı olarak yapılırdı. kahinlerin sahip oldukları olağanüstü gücün geç- miş ve gelecekten haber vermeye imkan tanıdığına inanırlardı. Ayrıca. Ankara 1989.250 Hz. böyle yapıldığında çıkacak olan yeni dişlerin sağlam ve doğru çıkması sağlanmaktadır. İstanbul 2013.[22] 8. 317-318. Arafet ise. böyle yapmakla çocukların bir daha hayatları bo- yunca diş ağrısı çekmeyecekleri kabul edilirdi. Bu da sonsuz kan davalarının devam etmesine neden olurdu. Diş Atma Adeti Cahiliye dönemi Arapları. bunu Arapça’da bu mesleği yapanlara ‘hâzi’ denmesine dayandırmaktadırlar. Peygamber Dönemi (Sas) Siyer Coğrafyası Aynı şekilde. Çıkan anlaş- mazlıklarda kahinlerin verecekleri karara saygı duyarlardı. bu nezir borcunun yerine getirilmesi mirasçılarının üzeri- ne kalırdı. [24] Neşet Çağatay. Kimilerine göre. Nezreden kişinin isteği yerine gelmeden ölecek olursa. Ankara 1989. s. gelecekte vuku bulacak olaylara ait bilgi vermek için kullanılan bir kavramdır.[23] 9. Fenikeliler. Kehanet. Ankara 1989. İbranice bir kelime olması nedeniyle sonradan Yahudi- ler’den geçtiği kabul edilmektedir. Kahin kelimesinin ise. Hastalananlar. . esas itiba- riyle Babilliler. bu kehanet uygulaması Araplar’a dışa- rıdan gelmiştir. [25] Neşet Çağatay. 139.

Gördükleri rüyaların ne anlama gel- diğini ve yorumunu onlara sorarlardı. s. 10. 138.[28] 11. Deve bu durumda ölünceye kadar mezarın yanına bırakılırdı. Putlara Tapınma Cahiliye dönemi Arapların din anlayışlarında ve yaşayışlarında. 138. [27] Cevad Ali. bu şekilde cenaze ile birlikte gömülürdü. ölen kişinin cesedinden her yüzyılda bir kuş hasıl olduğuna ve bu kuşun daha sonra ölünün mezarının başına gelip konacağına inanılırdı. Daha sonra. 4. ancak kocalarının intika- mı alındıktan sonra onların yasını tutarlardı. Cevad Ali. 338. Ankara 1989. gö- çebe hayatının ve kabile düzeninin etkileri vardır. 273. Cenaze için yapılan bu ritüele cahiliye araparı ‘es-Salat’ derlerdi. Bu nedenle. s. kabilenin ileri geleni ayağa kalkar ve ölünün iyi haletlerini övücü bir konuşma yapardı. Buna göre. Ölülerle ilgili bir diğer uygulama ise. öldürenlerden intikam alınmadıkça ölünün ardından ağlamamaları idi. İslam kaynakları ca- hiliye dönemine ait bu tür uygılamalara ‘da’vâ’l-câhiliyye’ yani ‘cahiliye dönemiduaları’adınıvermektedir. öldürülen kimselerin hanımla- rının. Bağdat trsz. ölülerini yıkayıp kefenledikten sonra dualar okurlardı. Cenaze toprağa konulurken ‘Tanrı/Allah ona rahmet etsin’ derlerdi. Tarihu’s-Sa- lat fi’l-İslam. İslâm Dönemine Dek Arap Tarihi. Bu vesileyle. Ölüler taputa konduktan sonra. yani tenasühe inanmakta idiler. İslam Öncesi Dönem Cahiliye Kültürü. Tarihü’l-Arab Kable’l-İslam. Daha sonra. c. İslam öncesi Hicaz bölgesinde bir put ile temsil edilen tanrı veya tanrıça kültünün yaygın [26] Murat Sarıcık.13. s. öldükten son- raki hayata inanıp inanmamalarına göre farklılık göstermekte idi. cenaze toprağa veri- lirdi. mezarın yanına bir deve getirilir ve başı iple sırtından arkası- na veya göğsünden karnına doğru bağlanır.[27] Bazı Araplar ise. ruhun bir bedenden başka bir bedene göçtüğüne. Ankara 1989. koca öldürülmüş olan kadınlar. 11. Dirilişe inananlar. . Böyle gömülen develere ‘beliyye’ denmektedir. s. Ders Cahiliye Dönemi Müşrik Araplar’da İbadet ve Ritüeller 251 onların tavsiyelerini dikkate alırdı. Neşet Çağatay. Cenaze Merasimi[26] Cahiliye Arapları’nın ölülerini gömme uygulamaları. [28] Neşet Çağatay. ileride başlarına gele- ceklerden haberdar olmak isterlerdi. Isparta 2002. Bağdat 1993. s.. Bazen ise. İslâm Dönemine Dek Arap Tarihi.

Huzaa’dan Beni Müleyh kabilesinin cinlere tap- tığı nakledilmektedir. Bunun yanında.[29] Nitekim. eskiden Menutum denmekte idi. Bu uy- gulamaların M. cahiliye dönemi putlarından Kur’an’da da zikredilen Lat. Kureyş’in en önemli putu olan Hubel ise. yağmur ve savaş ilahı olarak kendisine dua edilir ve yardımı iste- nirdi. yeşil bir ağaca taptığı bilinmektedir. kendi putları olan Lat’a ve onun bulunduğu mabede hizmet etmekte idi- ler. [29] En’âm. Ezd kabilesinin putu olan Menat’a.’dan itibaren gerçekleştiği kabul edilmektedir. Diğer Lat ve Uzza ilahla- rı. Mekke-Taif yolu üzerinde Zatü’l-envat adındaki büyük. Her sene oraya geli- nir ve kurbanlar kesilir ve itikafa girilirdi. ağaçlara ve ruhların varlığına inandıkları eşyalara. Beni Sakif ise. İnsan şeklinde kırmızı akik taşından yontulmuş ve sağ eli kırılmış bir heykel olan Hubel. [30] Necm. Me- nat ve Uzza üçlü ilahlar topluluğuna tapınmanın önemli bir yeri vardı. Kabileler. Hubel’in yanında fal bakarlar. söz konusu ilahlar nusub / ansâb adını ver- dikleri taşlara tapıyorlardı.’da geldiği bilinen bu put. Evs ve Hazreçliler tarafından da ziyaret ettiği putlardandı. Yine.S 3. . çocuklarını sünnet ederler ve nikah merasimini gerçekleştirirlerdi. Peygamber Dönemi (Sas) Siyer Coğrafyası olduğu bilinmektedir. Taif ’te Lat adına inşa edilen mabed ziyaret edilmek- te idi. Hubel.[30] Bu üçlü ilahlar arasında en eski olanı Menat’tır. 53/19-22. Suriye ile Irak yolları arasındaki Nahle’den Mekke’ye getirilen ve buranın koruyucu ilahesi olan Uzza ise. Kureyşliler. Bereketlilik ilahesi olarak kabul edilen Lat. Önceleri. Ebu Sufyan’ın Uhud savaşında bu puta dua ettiği nakledilmektedir. herhangi bir taşa ilahi özellik atfederek tapınmakta idiler. Mekke’ye Suriye’den getiril- miştir. Sanem / asnâm adı verilen yontulmuş taşlara tapma uygulamasının ise daha sonraları olduğu tespit edilmiştir. Hicaz’a 3. sonraki dönemlerde kendisine en çok tapılan ve ziyarette bulunulan bir put olacaktır. Yy. Yy. cinlere kutsallık atfetmek ve onlara tapmak da cahiliye dönemi ibadet- lerindendi. Kureyş’in. sonradan monte edilmiş altından bir ele sahipti. Menat’ın tamamlayıcı ilahlarıdır. 6/100. Taif ’te bir beyaz taş ile temsil edilmekte idi.252 Hz.

369-371. s. 71//23-24. Bahîre. bereketi ve verimliliği temsil etmekte idiler. Allah.’ Bu kavramların ne anlama geldiği konusunda farklı yorumlar yer almaktadır. [32] Detaylı bilgi için ayrıca bkz. Kureyş’in ayrıca İsaf (erkek) ve Nâile (kadın) adında da putları vardı. kendilerine kurbanlar sunulur. İslam’a Giriş.’[33] ‘Bir de dediler ki: ‘Şu hayvanların karınlarındaki yavrular (canlı olur- sa) sırf erkeklerimize aittir. üzerine binilmez. Yağus. ‘İslam Öncesi Arap Yarımadası’nda Politik. ne Sâibe ne Vasîle ne de Hâm diye bir şey meşru kılmamıştır. Kur’an’da ayrıca. . birinci ve genel kabul gören görüşe göre Bahîre. vasîle ve hâm uygulamaları ile ilgili Kur’an’da şöyle bahsedilmektedir: ‘Allah ne Bahîre. Böyle Tanrılar için serbest bırakılan dişi [31] Nuh. Karılarımıza ise haramdır. Sâibe. bahîre. Şüphesiz O. Fakat inkar edenler Allah’a karşı yalan uyduruyorlar. Zaten çoklarının aklı da ermez. onların bu tür nitelemelerinin cezasını verecektir. Ders Cahiliye Dönemi Müşrik Araplar’da İbadet ve Ritüeller 253 Bunların yanında. Bunlardan özellikle Suva’nın sürülerikoruduğunainanılırdı. Vasîle. sütünü misafirden başkası içemez veya sadaka olarak fakirlere verilir. Bahîre olan deve- ler sağılmaz. 5/103. o vakit onda hepsi ortaktırlar. Sâibe. Ya’uk ve Nesr de zikredilmektedir. dini ve Kültürel Durum’. hakkıyla bilendir. bir kimsenin yakalandığı has- talıktan kurtulduğu veya bir işi başarması halinde Bahîre yaparak başı boş olarak salmayı adadığı devedir.[31] Bunlara.’ Eğer ölü olursa. Ankara 2008. Tanrı için adandığının bir işareti olarak kulağı yarılarak salıverilirler. Biri Safa. Buna göre. Bu nedenle. genellikle ço- banlık yapan kabileler tarafından tapılırdı. Suva. hüküm ve hikmet sahibidir.[32] 12. diğeri Merve tepesinde yer alan bu put- lar. hac ibadeti esnasında yapılan sa’ylarda bunlara tazim edilirdi.13. [33] Mâide. cahiliye Araplarının taptığı putlar arasında Vedd. eti yenilmez. beşincisi erkek olmak üzere beş batın doğuran devedir. Hâm uygulamaları Cahiliye dönemine ait sâibe.: Mehmet Paçacı.

yünleri kırkılmaz. Dişi hakkındaki hak- kında ‘kardeşini kendine bağlasın’ diyerek erkeğini de dişisi ile birlikte Tanrı’ya ayırırlardı. sa- ğılan sütleri ancak misafirlere ikram edilir ev sahipleri içmezdi. koyun dişi doğurursa yavruyu kendi- lerine saklar. Kur’an-ı Kerim Meâli. baskı: 17. Bahîre olan dişi deve yavrularının kulaklarına nişan vurulur ve anasıyla birlik- te başıboş bırakılır. Araplar. Ankara 2009.254 Hz. ikiz kardeşini kendi kaderine bağlayan bu dişi yavruya ‘vasîle’ (bağlanmış) denirdi. Peygamber Dönemi (Sas) Siyer Coğrafyası veya erkek deve. Fakat. bu doğan yavruların dişi- lerini Tanrılara ayırır. on nesil deveyi dölleyen ve sırtına yük vurulmayıp salıverilen erkek devedir. İşte. dişili erkekli ikiz olmaları halinde dişinin hürmetine. s. yünleri kırkılmaz. bu kuzulardan biri ölecek olursa. Bahîre ise. Ankara 1989. bir hayvan her defasında ikiz doğurursa sahibi. Diyanet İşleri Başkanlığı. bu durumda ailenin erkek ve kadınları birlikte yiyebi- lirler. arka arkaya on defa dişi yavru doğuran deveye denmektedir. başı boş dolaşır ve kendi halinde otlar. Nitekim bu uygulamayı tasvir eden Kur’an’da şöyle bir ayet zikre- dilmektedir: ‘O. s. bu yavru develere de büyüdüklerinde üzerlerine binilmez. arka arkaya beş defa ikiz dişi yaru kuzulayan koyuna verilen isimdir. s. . Ankara 1989. İslâm Dönemine Dek Arap Tarihi. İslâm Dönemine Dek Arap Tarihi. erkeklerini kendisine bırakır. keçiden de iki. Kuzuların.[35] Yine söz konusu ikinci açıklamaya göre. (hayvanlardan) sekiz eşi de yaratandır. (Erkek ve dişi olarak) ko- yundan iki. üzerlerine binilmez. Bunun da hiçbir şeyinden istifade edilmez. Aynı şekilde. sütleri de misafirlerden başkasına ikramedilmezdi.[34] İbn Hişam’a nispet edilen görüşe göre ise Sâibe. Sâibe olan develer. [35] Neşet Çağatay. 123. erkeği de kurban etmeyip vasîle adıyla Tanrılara adanmış olarak salıverirlerdi. erkek doğurursa bunu putlara kurban ederlerdi. ‘vasîle’. dipnot: 240. Buna göre. Hâm ise. Bu koyunların doğurduk- ları ilk ikiz dişi kuzulardan sonra doğacak olan kuzuların tamamı ailenin erkek çocuklarının olur. başıboş bırakılır. Bunlar kızlara verilmez. Ey Muhammed! De ki: ‘allah iki erkeği mi [34] Bu birinci görüşün kaynağı olarak İbn İshak zikredilmektedir: Neşet Çağatay. 139. 139. bu dişi devenin on dişi yavrudan sonra dünyaya gelen dişi yavrusuna verilen isimdir.

[38] [36] En’âm. bahîre. . De ki: ‘İki erkeği mi haram kıldı.[37] Sâibe. yünü kır- kılmaz.. [37] Neşet Çağatay. Kur’an’daki ayetlerle reddedilmiş ve bu hayvanların da diğerleri gibi helalolduklarıbelirtilmiştir. iki dişiyi mi? Yoksa iki dişinin rahimlerind bulu- nan (yavru)ları mı? Yoksa Allah size bunları haram ettiğinde. 139. orada hazır mı idiniz!?’ İnsanları bilgisizce saptırmak için Allah’a karşı yalan uyduran kimseden daha zalim kimdir? Şüphesiz Allah. dölünden arka arkaya on dişi yavru dünyaya gelen erkek deveye verilen isimdir. Hâm kabul edilen hayvanlarda başka hiçbir şekilde istifade edilmez. 362-363.3. İstanbul trsz. zalimler topluluğunu doğruyolailetmez. Bu durumdaki erkek deveye binilmez. yoksa iki dişiyi mi? Yoksa iki dişinin rahimlerinde bulunan (yavru)ları mı? Eğer doğru söyleyenler iseniz bana bilerek haber verin. s.: Ebu’l A’lâ Mevdudî. c.: Komisyon.’[36] Hâm adı ise. ‘Yine (erkek ve dişi olarak) deveden iki. vasîle ve hâm hayvanlarının yukarıda da işaret edildiği üzere Cahiliye Arapları tarafından yenilmesinin yasaklanması uygulama- sı. 6/143-144. damızlık olarak kullanılması hariç başı boş olarak salıverilir. sığırdan da iki. Ders Cahiliye Dönemi Müşrik Araplar’da İbadet ve Ritüeller 255 haram kıldı.13. İslâm Dönemine Dek Arap Tarihi. [38] Mesela: Hac. s. Ankara 1989. Tefhi- mu’l-Kur’an Kur’an’ın Anlamı ve Tefsiri. çev. Konuyla ilgili açıklama için ayrıca bkz. 22/56.

Kur’an-ı Kerim Meâli. Kur’an’ın Anlaşılmasına Katkısı Açısın- dan Kur’an Öncesi Mekke Toplumu. 17-19. İslam Öncesi Dönem Cahiliye Kültürü. Harun Öğmüş. Ebu’l A’lâ Mevdudî. Neşet Çağatay. çev. İstanbul trsz. Murat Sarıcık. İstanbul. Mustafa Fayda. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. s. İslâm Dönemine Dek Arap Tarihi. Zekât. baskı: 17. Ankara 1989. 147-170. İstan- bul 1996. Câhiliye Döneminde Araplar. İstanbul 2013. 7. s. ‘Câhiliye’.: Ko- misyon. c. Tefhimu’l-Kur’an Kur’an’ın Anlamı ve Tefsiri. Ankara 2009.256 Hz. Mehmet Soysaldı. İslam’a Göre Cahiliye ve Ehl-i Kitab Örf ve Âdetleri. Diyanet İşleri Başkanlığı. . Oruç ve Hac Uygulamaları’. Peygamber Dönemi (Sas) Siyer Coğrafyası Bibliyografya Ali Osman Ateş. Isparta 2002. 2011. ‘İslâm Öncesi Mekke Toplumunda Namaz.