ivúy-sUcI

suHsAr-1
BUimk A

dIGink Ay BAg - 1
1. bRµjAlsuØA . . . . . . . . . . . . . 1
2. sAm²YP lsuØA . . . . . . . . . . . . 2
3. Sýb§suØA . . . . . . . . . . . . . . 4
4. sofd»zsuØA . . . . . . . . . . . . . 7
5. kU xd®tsuØA . . . . . . . . . . . . . 9
6. mhAilsuØA . . . . . . . . . . . . . 11
7. jAilysuØA . . . . . . . . . . . . . 13
8. mhAsIhnAdsuØA . . . . . . . . . . . . 14
9. po§pAdsuØA . . . . . . . . . . . . . 15
10. suBsuØA. . . . . . . . . . . . . . 18
11. ke v¢suØA . . . . . . . . . . . . . 19
12. loihœcsuØA . . . . . . . . . . . . 20
13. teivÀjsuØA . . . . . . . . . . . . 21

dIGink Ay BAg - 2
1.
2.
3.
4.

mhApdAnsuØA . .
mhAindAnsuØA . .
mhApirinˆbAnsuØA .
mhAsud‰snsuØA . .

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

.
.
.
.

24
27
29
34

5. jnvsBsuØA . .
6. mhAgoiv®dsuØA . .
7. mhAsmysuØA . .
8. sEk p²hsuØA . .
9. mhAsitp§AnsuØA .
10. pAyAisrAj²YsuØA

.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.

36
39
42
42
44
47

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

48
50
52
55
57
59
61
62
63
64
65

dIGink Ay BAg - 3
1. pAiTk suØA . .
2. wduýbirk suØA .
3. cEk vVØAsuØA .
4. SŸg²YsuØA . .
5. sýpsAdnIysuØA
6. pAsAidk suØA .
7. lEKfsuØA . .
8. is½AlsuØA . .
9. SAxAnAixysuØA .
10. sMgIitsuØA . .
11. dsuØArsuØA . .

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.

mVÀJmink Ay BAg - 1
1. mUlpiryAyvŸg ···································66
1. mUlpiryAysuØA . . . . . . . . . . . . 66
2. sˆbAsvsuØA. . . . . . . . . . . . . 67
3. DýmdAyAdsuØA . . . . . . . . . . . . 69
4. ByBervsuØA . . . . . . . . . . . . . 70
5. Sn½fsuØA . . . . . . . . . . . . . 72
6. SAk ±e†ysuØA . . . . . . . . . . . . 74
7. v¥TsuØA . . . . . . . . . . . . . . 74

8. s£leKsuØA . . . . . . . . . . . . . 76
9. sýmAidi§suØA . . . . . . . . . . . . 78
10. sitp§AnsuØA . . . . . . . . . . . . 80
2. sIhnAdvŸg······································83
1. cULsIhnAdsuØA . . . . . . . . . . . . 83
2. mhAsIhnAdsuØA . . . . . . . . . . . . 84
3. mhAduEKEK®DsuØA. . . . . . . . . . . 86
4. cULduEKEK®DsuØA. . . . . . . . . . . 87
5. SnumAnsuØA . . . . . . . . . . . . . 88
6. cetoiKlsuØA. . . . . . . . . . . . . 90
7. vnp¥TsuØA . . . . . . . . . . . . . 91
8. mDuipV»zk suØA. . . . . . . . . . . . 91
9. «eDAivtEk suØA. . . . . . . . . . . . 94
10. ivtEk s»XAnsuØA . . . . . . . . . . 95
3. SopýmvŸg ······································97
1. k k cUpmsuØA . . . . . . . . . . . . 97
2. Slg¡OpmsuØA . . . . . . . . . . . . 98
3. výmIk suØA. . . . . . . . . . . . . 100
4. rTivnItsuØA . . . . . . . . . . . . 100
5. invApsuØA . . . . . . . . . . . . . 101
6. pAsrAissuØA . . . . . . . . . . . . 102
7. cULhV¥TpdopmsuØA . . . . . . . . . . 104
8. mhAhV¥TpdopmsuØA . . . . . . . . . . 106
9. mhAsAropmsuØA . . . . . . . . . . . 107
10. cULsAropmsuØA . . . . . . . . . . . 108
4. mhAymk vŸg···································109
1. cULgois½suØA. . . . . . . . . . . . 109

2. mhAgois½suØA . . . . . . . . . . . 109
3. mhAgopAlk suØA . . . . . . . . . . . 110
4. cULgopAlk suØA . . . . . . . . . . . 111
5. cULsœck suØA . . . . . . . . . . . 112
6. mhAsœck suØA . . . . . . . . . . . 114
7. cULt»hAs±ysuØA . . . . . . . . . . 116
8. mhAt»hAs±ysuØA . . . . . . . . . . 117
9. mhAS‰spursuØA . . . . . . . . . . . 118
10. cULS‰spursuØA . . . . . . . . . . . 119
5. cULymk vŸg····································121
1. sAle†yk suØA . . . . . . . . . . . . 121
2. ver²jk suØA . . . . . . . . . . . . 122
3. mhAved£lsuØA . . . . . . . . . . . . 122
4. cULved£lsuØA . . . . . . . . . . . . 123
5. cULDýmsmAdAnsuØA . . . . . . . . . . 123
6. mhADýmsmAdAnsuØA . . . . . . . . . . 124
7. vImMsk suØA . . . . . . . . . . . . 125
8. k osVýbysuØA. . . . . . . . . . . . 125
9. bRµinm®tink suØA . . . . . . . . . . 126
10. mArtÀjnIysuØA . . . . . . . . . . 128

mVÀJmink Ay BAg - 2
1. ghpitvŸg ·····································130
1. k ®drk suØA . . . . . . . . . . . . 130
2. S§k nAgrsuØA . . . . . . . . . . . 131
3. seKsuØA . . . . . . . . . . . . . 131
4. potilysuØA . . . . . . . . . . . . 132
5. jIvk suØA. . . . . . . . . . . . . 133

6. wpAilsuØA . . . . . . . . . . . . . 134
7. ku Eku rvitk suØ.A . . . . . . . . . . 135
8. SByrAjku mArsuØA . . . . . . . . . . 136
9. bhuvednIysuØA. . . . . . . . . . . . 137
10. Sp»fk suØA . . . . . . . . . . . 138
2. iBEKuvŸg······································139
1. Sýbli§k rAhulovAdsuØA . . . . . . . . 139
2. mhArAhulovAdsuØA. . . . . . . . . . . 139
3. cULmAluEysuØA . . . . . . . . . . . 140
4. mhAmAluEysuØA . . . . . . . . . . . 140
5. B¡AilsuØA . . . . . . . . . . . . . 141
6. lxuik k opmsuØA . . . . . . . . . . . 143
7. cAtumsuØA . . . . . . . . . . . . . 144
8. nLk pAnsuØA. . . . . . . . . . . . 144
9. goilyAinsuØA . . . . . . . . . . . . 145
10. k IxAigirsuØA . . . . . . . . . . . 145
3. pirˆbAjk vŸg··································147
1. teivÀjvœCgoØAsuØA . . . . . . . . . . 147
2. SVŸgvœCsuØA. . . . . . . . . . . . 147
3. mhAvœCsuØA . . . . . . . . . . . . 148
4. dIGnKsuØA . . . . . . . . . . . . 149
5. mAgV»zysuØA . . . . . . . . . . . . 150
6. s®dk suØA. . . . . . . . . . . . . 151
7. mhAsku ludAiysuØA . . . . . . . . . . 152
8. smfmuV»zk suØA. . . . . . . . . . . 153
9. cULsku ludAiysuØA . . . . . . . . . . 154
10. veKnssuØA . . . . . . . . . . . . 155

4. rAjvŸg········································157
1. Gixk ArsuØA . . . . . . . . . . . . 157
2. r§pAlsuØA . . . . . . . . . . . . . 158
3. mGdevsuØA . . . . . . . . . . . . . 159
4. mDursuØA . . . . . . . . . . . . . 160
5. boiDrAjku mArsuØA . . . . . . . . . . 160
6. S½‡ilmAlsuØA. . . . . . . . . . . . 162
7. ipyjAitk suØA . . . . . . . . . . . 163
8. bAihitk suØA . . . . . . . . . . . . 164
9. DýmceitysuØA . . . . . . . . . . . 165
10. k »fk ¥TlsuØ.A . . . . . . . . . . 166
5. bRAµfvŸg ·····································167
1. bRµAyusuØA . . . . . . . . . . . . . 167
2. selsuØA. . . . . . . . . . . . . . 168
3. S‰slAynsuØA . . . . . . . . . . . 169
4. GoxmuKsuØA . . . . . . . . . . . . 170
5. c¸IsuØA . . . . . . . . . . . . . 171
6. asuk ArIsuØA . . . . . . . . . . . . 171
7. Dn²jAinsuØA . . . . . . . . . . . . 172
8. vAse§suØA . . . . . . . . . . . . . 173
9. suBsuØA. . . . . . . . . . . . . . 174
10. s½ArvsuØA . . . . . . . . . . . . 175

mVÀJmink Ay BAg - 3
1. devdhvŸg ······································176
1. devdhsuØA . . . . . . . . . . . . . 176
2. p²cØAysuØA . . . . . . . . . . . . 177
3. ik V®tsuØA . . . . . . . . . . . . . 178

4. sAmgAmsuØA . . . . . . . . . . . . 179
5. sunEKØAsuØA . . . . . . . . . . . . 180
6. SAne²jsFpAysuØA . . . . . . . . . . 181
7. gfk moŸg£lAnsuØA . . . . . . . . . . 182
8. gopk moŸg£lAnsuØA. . . . . . . . . . 183
9. mhApu»fmsuØA. . . . . . . . . . . . 184
10. cULpu»fmsuØA . . . . . . . . . . . 185
2. SnupdvŸg ·····································186
1. SnupdsuØA. . . . . . . . . . . . . 186
2. CVˆbsoDnsuØA . . . . . . . . . . . 187
3. sFpuirsDýmsuØA . . . . . . . . . . . 187
4. seivtˆbAseivtˆbsuØA . . . . . . . . . 188
5. bhuDAtuk suØA . . . . . . . . . . . . 189
6. qisigilsuØA . . . . . . . . . . . . 190
7. mhAcØAArIsk suØA . . . . . . . . . . 190
8. SAnApAnsitsuØA. . . . . . . . . . . 191
9. k AygtAsitsuØA . . . . . . . . . . . 192
10. s±ArŒppVØAsuØA. . . . . . . . . . . 193
3. su²YtvŸg ·····································194
1. cULsu²YtsuØA . . . . . . . . . . . 194
2. mhAsu²YtsuØA . . . . . . . . . . . 194
3. SœCirySˆButsuØA . . . . . . . . . . 195
4. bAku lsuØA . . . . . . . . . . . . . 196
5. d®tBUimsuØA . . . . . . . . . . . . 196
6. BUimjsuØA . . . . . . . . . . . . . 197
7. SnurŒÂsuØA . . . . . . . . . . . . 198
8. wpVEk lessuØA . . . . . . . . . . . 199
9. bAlpV»ztsuØA . . . . . . . . . . . 200

10. devdUtsuØA . . . . . . . . . . . . 201
4. ivB½vŸg ······································203
1. B¡ek rØAsuØA . . . . . . . . . . . . 203
2. SAn®dB¡ek rØAsuØA . . . . . . . . . . 203
3. mhAk œcAnB¡ek rØAsuØ.A . . . . . . . . 203
4. lomsk i½yB¡ek rØAsuØA . . . . . . . . 204
5. cULk ýmivB½suØA . . . . . . . . . . 204
6. mhAk ýmivB½suØA . . . . . . . . . . 205
7. sLAytnivB½suØA . . . . . . . . . . 206
8. w¡esivB½suØA . . . . . . . . . . . 208
9. SrfivB½suØA . . . . . . . . . . . 208
10. DAtuivB½suØA . . . . . . . . . . . 209
11. sœcivB½suØA . . . . . . . . . . . 210
12. dVEKfAivB½suØA . . . . . . . . . . 211
5. sLAytnvŸg ···································212
1. SnATipV»zk ovAdsuØA . . . . . . . . . 212
2. CÚAovAdsuØA . . . . . . . . . . . . 212
3. pu»fovAdsuØA . . . . . . . . . . . . 214
4. n®dk ovAdsuØA . . . . . . . . . . . 214
5. cULrAhulovAdsuØA. . . . . . . . . . . 215
6. CCEk suØA. . . . . . . . . . . . . 215
7. mhAsLAytnsuØA. . . . . . . . . . . 217
8. ngriv®de†ysuØA . . . . . . . . . . . 218
9. ip»zpAtpAirsuiÂsuØA . . . . . . . . . 218
10. qV®ªyBAvnAsuØA . . . . . . . . . . 219

BUimk A
‘suØAsAr’ mš ‘suØA ipxk ’ke suØAAš k A sAr hÔ¦
BgvAn bu k IvAfI tIn ipxk Aš mš surVöt hÔ –ivny ipxk ,suØA ipxk
tTA SiBDým ipxk ¦‘ivny ipxk ’ mš SiDk triBöuSAš-iBöuifSAš ke ila
ivny k AivDAn hÔ, ‘suØA ipxk ’ mš sAmA®y sADk Aš ke ila idye gye wpdeÕAš
k A sMgRh hÔ SÈr ‘SiBDým ipxk ’ mš ivpÎynA sADnA mš KUb pke hua
sADk Aš ke ila gUìZ DmoQpdeÕ hÓ¦
buÂ-vAfI mš ‘suØA ipxk ’ k AivÕeú mhØv hÔ EyAšik sbse SiDk sAmgRI
qsI ipxk mš hÔ SÈr hr ik sIke ila wpyogI BI¦ ivpÎynA sADnA isKAte
smy ivpÎynAcAyQ üI s¥ynArAyf goy®k AjI BI qsI ipxk ke wÂrf
de-dek r DmQ smJAte hÓ¦ SiBDým ipxk smJne ke ila BI suØA ipxk k o
jAnne k I jÁrt hotI hÔ jÔse Ct pr jAne ke ila sIìZI k I¦
sýyk sMbu k IvAfI k Aak -ak Ոd sArgiBQt hotA hÔ¦ wsmš se sAr
ink AlnA Spne SApk o DoKA denA hÔ¦ St: ik sI BI pAXk ke mn mš yh
BAv k dAipnh™ jAgnA cAiha ik sAr k IbAtš CAMx-CAMx k ryhAM áA‰tut k r
dI gyI hÓ SÈr bAk I sb ku C in:sAr hÔ¦
yh ‘suØAsAr’ suØAAš k A sAr qs mAyne mš hÔ ik suØA ipxk mš jo ku C
vifQt hÔ wsk A yh ‰TUl Áp mš Sivk l (ibnA SpnI Sor se ku C
joìze-toìze) áA‰tutIk rf hÔ¦ qs sAr k I tulnA ws byAr se k I jA sk tI hÔ
jo rMg-ibrMge, sugMiDt puÏpAš ke bIc mš se lAMG k r mA© wnk I sugMD Spne
sAT hr le jAtI hÔ¦ yh ‘suØAsAr’ BI BgvAn ke ic©-ivic©, invAQf k I
gMD se suvAist wpdeÕAš k A ak h£k A-sApircymA© hÔ¦
v‰tut: yh gRMT k oqQ nyI kí it nh™ hÔ¦ ivpÎynA ivÕoDn iv®yAs «ArA
mUl Áp mš áAk AiÕt‘suØA ipxk ’ ke hr gRMT ke sAT wsmš sVýmilt suØAAš k A
sAr wnmš idyA gyA hÔ¦ SAcAyQ üI s¥ynArAfjI goy®k A ke SAdeÕAnusAr

yh sAr qsila tÔyAr ik yA gyA TA ik sADk phle q®hš pìZ k r iP r suØAAš
k o pìZš, to qsse suØA SÈr SiDk SœCI trh smJ mš SAne lgšge¦
Sb SAcAyQüI s¥ynArAyfjI goy®k A ne yh wict smJA hÔ ik yid ye
sBI suØAsAr ‰vtM© pu‰tk ke Áp mš áAk AiÕt k r idye jAyÙ to ak
SitirEt lAB yh hogA ik sADk gf jnBAúA ke mA›ym se buÂ-vAfI k o
xuk ìzAš-xuk ìzAšmš hI nh™, bV£k smgR Áp se BI sugmtApUvQk smJne lgšge¦
SAcAyQüI ke qsI ˜ctn ke P l‰vÁp yh kí it áA‰tut k I jA rhI hÔ¦
vtQmAn gRMT©y ke vl suØAipxk ke suØAAš k A sAr hÓ jo ik pAXk Aš k I
suivDA ke ila tIn BAgAš mš áAk AiÕt ho rhe hÓ¦ qske phle BAg mš dIG avM
mVÀJm ink AyAš k A, dUsre mš sMyuØA ink Ay k A SÈr tIsre mš SMguØAr avM
Ku¡k ink AyAš k A smAveÕ hÔ¦
jb suØAsAr tÔyAr ik ye jA rhe Te, tb ivpÎynA ivÕoDn iv®yAs ke
wÞx iv«An zAä. SMgrAj cÈDrI ne qnk A inÁpf k r qnmš smuict suDAr
ik ye Te¦ qske ila mÓ wnk A S¥yMt SABArI hUM¦
hmš ivÎvAs hÔ ik qs kí it se ivpÎyI sADk Aš k o DmQ ke Snek SnjAne
pöAš k I jAnk ArI imlne ke SitirEt buÂ-vAfI k o mUl Áp mš pìZne k I
áAerfA BI imlegI¦
sBI sADk gf ke áAit mMgl BAvAš siht,
s. nA. xMzn

dIGink Ay BAg - 1
1. bRµjAlsuØA
qs suØA k A SArMB rAjgh SÈr nAL®dA ke bIc ke rA‰te pr iBöu-sMG ke
sAT BgvAn bu k I yA©A ke sAT hotA hÔ¦
suVFpy pirvRAjk SÈr wske iÕÏy bRµdØA mš buÂ, DmQ SÈr sMG k olek r
vAd-ivvAd cl rhA hÔ¦ ak qnk I ˜ndA k rtA hÔ to dUsrA áAÕMsA¦
qs áAsMg k o lek r BgvAn iBöuSAš k o smJAte hÓ ik yid k oqQ ¯yVEt
buÂ, DmQ SÈr sMG k I ˜ndA k re to wsse n to vÔr, n SsMtoú SÈr n icØA
mš k op k re¦ aesA k rne se SpnI hI hAin hotI hÔ¦ bV£k sœcAqQ k A ptA
lgAnA cAiha ik jo ku C k hA jA rhA hÔ vh XIk hÔ yA nh™¦ aese hI yid
k oqQ ¯yVEt buÂ, DmQ SÈr sMG k I áAÕMsA k re to wsse n to SAnMidt, n
áAsÚA SÈr n húoQ¥Pu £l honA cAiha¦ aesA k rne se SpnI hI hAin hotI hÔ¦
bV£k sœcAqQ k A ptA lgAnA cAiha ik jo ku C k hA jA rhA hÔ vh XIk hÔ
yA nh™¦
tduprAMt BgvAn yh smJAte hÓ ik SôAnI log tTAgt k I áAÕMsA Coxe
yA bìze gÈf ÕIlAš ke ila k rte hÓ jb ik wnk IáAÕMsA wn gUìZ DmoÜ ke ila
k IjAnI cAiha ij®hš ve ‰vyM jAn k rSÈr sAöA¥k Ark ráAôðA ik yAk rte
hÓ¦ qs áAsMg mš ve Spne smy mš áAcilt bAsX áAk Ar k I imÉyA DArfASAš
(dAÕQink mtAš) pr áAk AÕ zAlte hÓ¦ qnmš se ku C to SA¥mA SÈr lok ke
‘SAid’ k oSÈr S®y qnke ‘SMt’ k olek ráAcilt T™¦ qnk ow®hAšne kR mÕ:
‘pUvAÜtk V£pk’ SÈr ‘SprAMtk V£pk’ k I sMôA dI hÔ¦
‘pUvAÜtk V£pk’ DArfASAš ke SMtgQt aesI mA®ytAaM btlAyI gyI hÓ jÔse
SA¥mA SÈr lok in¥y hÓ, SA¥mA SÈr lok SMÕt: in¥y SÈr SMÕt: Sin¥y
hÓ, lok SMtvAn STvA SnMt hÔ, SA¥mA SÈr lok ibnA k Arfw¥pÚA hote hÓ,
1. bRµjAlsuØA

1

q¥yAid¦ qn vAdAš k o áAôðA k rne vAle log q®hš yA to SpnI SDUrI
icØA-smAiD ke bl pr STvA ke vltk oÜ ke SADAr pr áAôðA ik yAk rte hÓ¦
‘SprAMtk V£pk’ DArfASAš ke SMtgQt aesI mA®ytAaM btlAqQ gqQ hÓ jÔse
mrne ke bAd BI SA¥mA sMôI (STAQt, hoÕ vA£AI) bnI rhtI hÔ, mrne ke bAd
SA¥mA S-sMôI (STAQt, ibnA hoÕ vA£AI) ho jAtI hÔ, mrne ke bAd SA¥mA n
sMôI rhtI hÔ n S-sMôI, SA¥mA k A pUfQ wœCed ho jAtA hÔ, q¥yAid¦
BgvAn ne ‰pÏx ik yAhÔ ik imÉyA DArfASAš k Apoúf k rnevAle ¯yVEt
sdA qMiªy-öe© mš bne rhte hÓ¦ qnk I ChAš qMiªyAš pr wnke ivúyAš k A ‰pÕQ
hote rhne se ve vednASAš k oSnuBv k rte rhte hÓ SÈr qn vednASAš ke k Arf
tíÏfA, tíÏfA ke k Arf SAsVEt, SAsVEt ke k Arf Bv, Bv ke k Arf j®m
SÈr j®m ke k ArfbuìZApA, mí¥yu, Õok ,ivlAp, du:K, dÈmQn‰y SÈr öoB k I
Sv‰TASAš mš se gujrte rhte hÓ¦ ye qMiªy-öe© se pre k I bAt nh™ jAnte¦
ke vl vhI ¯yVEt jo vednASAš ke wdy-¯yy, SA‰vAd, duÏpirfAm SÈr
qnke cMgul se bAhr ink lne ke wpAy k o áAôApUvQk yTABUt jAnte hÓ,
invAQf-lAB k r imÉyA DArfASAš se pre k I bAt k o jAn pAte hÓ¦
yhI k Arf hÔ ik nAnA áAk Ar ke vAd ‰TAipt k rne vAle log vednASAš k I
yTABUt jAnk ArIn hone se hmeÕA qMiªy-öe© mš bne rhne ke k ArftAlAb k I
mCilyAš ke smAn mAnAš ak bíhÀjAl (bRµjAl) mš P Ùse rhte hÓ¦

2. sAm²YP lsuØA
ak smy BgvAn jIvk k omArBœc ke SAmRvn mš ak bìze iBöu-sMG ke
sAT ivhAr k r rhe Te¦ w®h™ idnAš mgD-nreÕ SjAtsØAu ne vhAM SAk r
BgvAn se yh áAÎn ik yA ik jÔse iBÚA-iBÚA k lASAš se log qsI jIvn mš
áA¥yö jIivk Ak mAk rSpne SAp k osuKI k rte hÓ, EyA qsI áAk ArüAm»y
(STAQt, iBöu hone) k A P l BI áA¥yö P ldAyk btlAyA jA sk tA hÔ?
yh sun k rBgvAn ne svQáATm rAjA se hI pUC ilyA ik yid k oqQ SApke
áAjA-jn SpnI pu»y-pArmI bìZAne ke ila Gr se beGr ho pRvRijt ho jAyM to
wnke áAit SApk I DArfA kÔ sI hogI? qs pr rAjA ne k hA ik hm wnk A
SiBvAdn k ršge, wnk I sevA k ršge, wnk o SAsn dšge¦
2

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 1]

yh sun k rBgvAn ne k hAik üAm»y k Ayh P lto áA¥yö huSA¦ prMtu
qsse BI k h™suMdr SÈr wØAm sAMdíVÏxk (STAQt, SAMKo-deKe) P lhuSA k rte
hÓ¦
tb BgvAn ne w®hš iv‰tAr se smJAyA ik sMsAr mš jb k BI k oqQ
tTAgt w¥pÚA hotA hÔ tb vh SrhMt Sv‰TA pr phuÙcA huSA, sýyk sýbuÂ,
iv¬A SÈr SAcrf mš sMpÚA, SœCI git vAlA, lok Aš k A jAnk Ar, üeÏX,
logAš k o rA‰te pr lAne vAlA, devAš SÈr mnuÏyAš k A ÕA‰tA hok r Spne hI
áAy¥nAš se sAre lok Aš k AsAöA¥k Ark raese DmQ k AwpdeÕ detA hÔ jo SAid mš
k £yAfk ArI,m›y mš k £yAfk ArItTA SMt mš k £yAfk ArIhotA hÔ¦ aese DmQ
k o sun k r k oqQ BI gíhpit üÂAvAn ho Gr-bAr ¥yAg k r pRvRijt ho jAtA
hÔ SÈr wnke «ArA wpidÏx bRµcyQ k ApAln k rne mš jux jAtA hÔ¦ qsmš puÏx
hone ke ila vh ÕIl pAln k rtA hÔ, qMiªyAš k o vÕ mš k rtA hÔ, ‰míit SÈr
sMáAôAn bnAye rKtA hÔ SÈr mA© cIvr tTA ˜pzpAt se sMtuÏx rhtA hÔ¦
t¥pÎcAt vh ik sIinjQn ‰TAn pr jA k rpAlTI mAr, ÕrIr k osIDA rK,
muK ke qdQ-igdQ jAgÁk ho ›yAnAvV‰Tt hone k A wpkR m k rtA hÔ SÈr aesA
k rtA huSA Spne icØA se pAMcAš nIvrfAš k o dUr k r letA hÔ¦ yh nIvrf dUr
hote hI wse Spne BItr wØAroØAr áAmod, áAIit, áAüVˆD SÈr suK k ISnuBUit
hone lgtI hÔ¦ qske P l‰vÁp wsk A icØA smAiht hone lgtA hÔ¦
yh V‰Tit SAne pr nAnA áAk Ar ke üAm»y-P l áAk x hone lgte hÓ jo pUvQ
mš k he ga üAm»y-P l se k h™ bìZ-cìZ k r hote hÓ¦ qs áAk Ar ümf áATm
›yAn se lek rctuTQ ›yAn k o,wØAroØAr, áAAðA k rqnmš ivhAr k rne lgtA hÔ¦
qs Sv‰TA pr phuÙc k rwsk AicØA intAMt ÕuÂ, inÏpAp, EleÕ-riht, mídu,
mnorm SÈr inÎcl ho jAtA hÔ¦ tb yh iBÚA-iBÚA w¡eÎyAš ke ila nvAne
yoŸy ho jAtA hÔ ijsse qn ›yAnAš se BI bìZ k rüAm»y-P lSnuBv mš SAne
lgte hÓ¦
icØA k o ôAn-dÕQn ke ila nvAne pr áAôApUvQk yh jAnk ArI hone lgtI
hÔ ik cAr mhABUtAš se bnA huSA yh ÕrIr pUrI trh Sin¥ytA se gR‰t hÔ, yh
ivôAn wsse SAb hÔ¦ aese hI qse mnomy ÕrIr ke inmAQf, å iÂyAš k I
áAAVðA, id¯y üo©, pricØAôAn, pUvQj®mAš k I‰míit tTA áAAifyAš k Iœyuit SÈr
w¥pAd k o jAnne ke ila BI nvAyA jA sk tA hÔ¦ prMtu jb qse SAsRvAš
2. sAm²YP lsuØA

3

(icØA-mlAš) ke öy ke ôAn ke ila nvAyA jAtA hÔ tb ümf yh áAôApUvQk
jAnne lgtA hÔ ik yh du:K hÔ, yh du:K k Asmudy hÔ, yh du:K k AinroD hÔ
SÈr yh du:K k A inroD k rAne vAlA mAgQ hÔ¦ vh yh BI áAôApUvQk jAnne
lgtA hÔ ik ye SAsRv hÓ, yh SAsRvAš k Asmudy hÔ, yh SAsRvAš k AinroD hÔ
SÈr yh SAsRvAš k A inroD k rvAne vAlA mAgQ hÔ¦ qs áAk Ar jAnte-deKte
wsk AicØA k AmAsRvAš se BI muEt ho jAtA hÔ, BvAsRvAš se BI, Siv¬AsRvAš se
BI¦ tb wse yh áA¥yö ôAn ho jAtA hÔ – ‘mÓ muEt ho gyA! mÓ muEt ho
gyA!!’ vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA
huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hԒ¦
BgvAn ne k hA ik qsse bìZ k r SÈr k oqQ üAm»y-P l hotA nh™ hÔ¦

3. Sýb§suØA
ak smy BgvAn ak bìze iBöu-sMG ke sAT k osl deÕ ke qœCAnMgl
bRAµfgRAm mš ivhAr k rte Te¦ ws smy poEKrsAit nAm ke DnAZÒy bRAµf
k o yh jAnne k I qœCA huqQ ik wnke bAre mš jo yh ¼yAit PÔ l rhI hÔ ik ve
SrhMt, sýyk sýbuÂ, iv¬AcrfsMpÚA, SœCI git vAle, lok Aš ke jAnk Ar,
svQüeÏX, logAš k orAh pr lAne vAle sAriT, devAš SÈr mnuÏyAš ke ÕA‰tA, buÂ
BgvAn hÓ, q¥yAid – yh k hAM tk shI hÔ¦
qs k AyQ ke ila poEKrsAit ne iv«ØAA mš Spne smAn Sýb§ nAm ke
Spne iÕÏy k o BejA¦ iÕÏy «ArA yh pUCe jAne pr ik muJe yh kÔ se mAlUm
hogA ik BgvAn k I ¼yAit shI hÔ STvA nh™, wsne btlAyA ik mM©Aš ke
SnusAr mhApurŒúAš ke bØAIs ÕrIr löf hote hÓ¦ yid ve Gr mš rhte hÓ to
ckR vtIQ rAjA bnte hÓ SÈr Gr ¥yAg dš to sýyk sýbu hote hÓ¦
tb Sýb§ S®y bhut se mAfvk Aš ke sAT jhAM BgvAn bu Te vhAM gyA
SÈr vhAM phuÙc k r wnse SiÕÏxtApUfQ bAtš k rne lgA SÈr ÕAEyAš pr BI
Snuict SAöep k rne lgA¦ jb BgvAn ne wsk A ›yAn wske SiÕÏx
¯yvhAr k ISor SAk iúQt ik yA,tb vh bolA –‘he gÈtm! jo muMzk ,ümf,
qÄy (nIc), k Ale, bRµA ke pÔr k I sMtAn hÓ, wnke sAT aese hI k TA-sMlAp
ik yA jAtA hÔ jÔsA ik merA SAp gÈtm ke sAT huSA hԒ¦
4

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 1]

qs pr BgvAn ne Sýb§ k o wske Spne go© ‘k »hAyn’ k A qithAs
btlAte hua yh is k ridyA ik vh ÕAEyAš ke pUvQ-purŒú rAjA SoEk Ak ke
dAsI-pu© ‘k »h’ k AvMÕj hÔ¦ yh jAn k rSýb§ ke sAT SAa hua mAfvk
k olAhl k rne lge – ‘Sýb§ dujAQt hÔ, Sku lIn hÔ, ÕAEyAš k A dAsI-pu© hÔ,
ÕAEy Sýb§ ke SAyQpu© hote hÓ, q¥yAid¦’
jb BgvAn ne deKA ik mAfvk Sýb§ k o ‘dAsIpu©, dAsIpu©’ k h k r
bhut ljA rhe hÓ tb w®hAšne wsk o qsse CuìzAne ke ila mAfvk Aš se k hA ik
Sýb§ k o SiDk mt ljASo, yh ‘k »h’ ak å iÂ-sMpÚA mhAn å iú Te¦
w®hAšne wnk o qsk I k TA BI sunAyI¦
t¥pÎcAt BgvAn ne Sýb§ k o jAitvAd ke imÉyA SiBmAn k o Coìz dene
k A prAmÕQ dete hua k hA –“Sýb§! jhAM SAvAh-ivvAh hotA hÔ vh™ pr yh
k hA jAtA hÔ ‘tU mere yoŸy hԒ, ‘tU mere yoŸy nh™ hԒ¦ vh™ yh jAitvAd,
go©vAd, mAnvAd BI cltA hÔ ‘tU mere yoŸy hԒ, ‘tU mere yoŸy nh™ hԒ¦ Sýb§!
jo k oqQ jAitvAd mš P Ùse hÓ, go©vAd mš P Ùse hÓ, mAnvAd mš P Ùse hÓ,
SAvAh-ivvAh mš P Ùse hÓ, ve Snupm ‘iv¬A’ SÈr ‘crf’ k I sMpdA se dUr hÓ¦
Sýb§! jAitvAd, go©vAd, mAnvAd SÈr SAvAh-ivvAh ke b®Dn Coìz k r
hI Snupm ‘iv¬A’ SÈr ‘crf’ k I sMpdA k A sAöA¥k Ar ik yA jAtA hÔ¦”
Sýb§ «ArA yh pUCe jAne pr ik ‘iv¬A’ SÈr ‘crf’ EyA hote hÓ, BgvAn
ne wse smJAyA ik sMsAr mš jb k BI k oqQ tTAgt w¥pÚA hotA hÔ tb wske
«ArA áAitpAidt DmQ k o sun k r k oqQ gíhpit üÂAvAn ho, Gr-bAr ¥yAg,
áAvRÀyA gRhf k r, ÕIl-pAln, qMiªyAš ke vÕIk rf SÈr ‰míit-sMáAôAn ke
stt SÄyAs mš lgA rh k rsMtuVÏx k oáAAðA hotA hÔ SÈr t¥pÎcAt nIvrfAš
k o dUr k r áATm ›yAn k o áAAðA k r ivhAr k rtA hÔ to yh ‘crf’ ke SMtgQt
SAtA hÔ¦ aese hI i«tIy, títIy tTA ctuTQ ›yAn¦ qnmš se BI áA¥yek ‘crf’
ke SMtgQt SAtA hÔ¦
iP rjb vh gíhpit smAiht, Õu tTA EleÕ-riht icØA se ivpÎynA k A
ôAn áAAðA k rtA hÔ, vh ‘iv¬A’ ke SMtgQt SAtA hÔ¦ aese hI icØA se mnomy
ÕrIr k A inmAQf k rnA, å iÂyAš k o SnuBv k rnA, id¯y üo© áAAðA k rnA,
pricØAôAn, pUvQj®mAš k I ‰míit, áAAifyAš k I œyuit SÈr w¥pAd k A ôAn tTA
3. Sýb§suØA

5

SAsRvAš ke öy k A ôAn – ye sb ke sb ak -ak k rke ‘iv¬A’ ke SMtgQt
SAte hÓ¦
aesA iBöu ‘iv¬AsMpÚA’ BI k hlAtA hÔ, ‘crfsMpÚA’ BI, SÈr
‘iv¬AcrfsMpÚA’ BI¦ qs ‘iv¬AsMpdA’ SÈr ‘crfsMpdA’ se bìZ k r k oqQ
‘iv¬A-sMpdA’ STvA ‘crf-sMpdA’ nh™ hotI hÔ¦
qDr Sýb§ mAfvk ne BgvAn ke cMkR mf k rte hua wnke ÕrIr pr
mhApurŒúAš ke bØAIsAš löf deK ilye¦ t¥pÎcAt vh BgvAn k ISnumit áAAðA
k r Spne SAcAyQ poEKrsAit ke pAs clA SAyA¦
poEKrsAit k o wsne BgvAn ke sAT hua Spne sMlAp k A ˆyÈrA idyA
SÈr yh BI k hAik BgvAn k Ijo ¼yAit PÔ lrhI hÔ vh shI hÔ EyAšik mÓne
wnke ÕrIr pr iv¬mAn bØAIsAš mhApurŒú-löf deK ilye hÓ¦
poEKrsAit ne Sýb§ mAfvk k o BgvAn ke sAT SBªtApUfQ SAcrf
k rne ke ila burA-BlA k hA SÈr wse Spne pAs se dUr hxAyA¦
Sgle idn poEKrsAit ‰vyM BgvAn ke dÕQnATQ gyA SÈr Sýb§ ke
bAl-¯yvhAr ke ila wnse ömA-yAcnA k I¦ BgvAn ne Sýb§ ke suKI hone
k A SAÕIvQcn k hA¦
poEKrsAit ne BI BgvAn ke ÕrIr pr bØAIsAš mhApurŒú-löf deK ilye¦
t¥pÎcAt wsne iBöu-sMG siht BgvAn k o Bojn ke ila SAmMi©t ik yA¦
Bojn k rvA cuk ne ke pÎcAt vh BgvAn ke pAs ak nIce SAsn pr bÔX
gyA¦
tb BgvAn ne wse SAnupUvIQ k TA k hI jÔse ik dAn-k TA, ÕIl-k TA,
‰vgQ-k TA; BogAš ke duÏpirfAm; Spk Ar, milnk rf; SÈr gíh ¥yAgne ke
mAhA¥ýy k o áAk AiÕt ik yA¦ jb BgvAn ne poEKrsAit k o wpyuEt-icØA,
mídu-icØA, SAvrfriht-icØA, wÝt-icØA (áAsÚA-icØA) jAn ilyA tb wse
buÂAš k A ‰vyM jAnA huSA DmoQpdeÕ – du:K-smudy-inroD-mAgQ – áAk AiÕt
ik yA¦t¥pÎcAt jÔse Dvl, inmQl v‰© k orMg SœCI trh pk ìz letA hÔ, vÔse
hI poEKrsAit k owsI SAsn pr bÔXe-bÔXe ivrj, ivml, DmQcöu –‘jo ku C
w¥pÚA hone vAlA (smudyDmAQ) hÔ, vh sb ku C nAÕvAn (inroDDmAQ) hԒ –
w¥pÚA huSA¦
6

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 1]

tduprAMt poEKrsAit bRAµf ne Spne pu©, BAyAQ, pirúd tTA SmA¥yAš ke
sAT BgvAn k I Õrf gRhf k I, SÈr DmQ tTA iBöu-sMG k I BI¦

4. sofd»zsuØA
ak smy BgvAn ak bìze iBöu-sMG ke sAT S½ deÕ mš ivcrte hua cýpA
phuÙce SÈr vhAM gŸgrA puÏk irfI ke tIr pr ivhAr k rne lge¦
ws smy sofd»z nAm k A bRAµf mgDrAj ibVýbsAr «ArA áAdØA cýpA
k A‰vAmI ho k rrhtA TA¦ S®y bRAµfAš ke sAT BgvAn ke dÕQnATQ jAne k A
wsk A mn huSA prMtu ku C ak bRAµfAš ne wse vhAM jAne ke ila hto¥sAiht
ik yA SÈr Snek áAk Ar k I yuVEtyAM dete hua k hA ik ümf gÈtm k o hI
wske dÕQnATQ SAnA cAiha¦ qs pr sofd»z ne wnk I yuVEtyAš k A KMzn
k rte hua, BgvAn ke ik tne hI S®y gufAš k A bKAn k rte hua yh BI k hA
ik ve SAyQÕIlyuEt, k Am-rAg-riht, mhApurŒú ke ÕrIr löfAš se yuEt,
cArAš pirúdAš se sýmAint, Snupm iv¬A SÈr SAcrf ke k Arf yՉvI SÈr
cýpA mš SAne ke k Arf hmAre SitiT hÓ¦ wnk I ijtnI áAÕMsA k I jAye, vh
k m hÔ¦ St: muJe hI BgvAn ke dÕQnATQ jAnA cAiha¦
t¥pÎcAt vh bRAµf-jn ke sAT gŸgrA puÏk irfI gyA¦ vhAM BgvAn ne
wsse yh áAÎn pUCA ik bRAµf log ik tne SMgAš se yuEt purŒú k o ‘bRAµf’
k hte hÓ¦ qs pr sofd»z ne wØAr idyA ik bRAµf log pAMc SMgAš se yuEt
purŒú k o‘bRAµf’ k hte hÓ¦ ye SMg hÓ –(1) vh mAtA SÈr iptA –donAš Sor
se sujAt, sAt pIìZI tk sMÕuÂ, SÈr jAit ke mAmle mš svQTA doúriht ho¦
(2) vh vedpAXI; mM©Dr; inGMxu; kÔ xB,iÕöA, SöráABed avM qithAs-siht
tInAš vedAš mš pArMgt; pdk ; vÔyAk rf tTA lok Ayt avM mhApurŒú-löfAš k A
jAnk Ar ho¦ (3) gÈr-vfQ, suMdr avM dÕQnIy ho¦ (4) ÕIl mš KUb puÏx ho¦
(5) pMizt, meDAvI, yô-dVöfA gRhf k rne vAlAš mš áATm yA i«tIy ho¦
tb BgvAn «ArA yh pUCA gyA ik EyA qn pAMc SMgAš mš se ik ®h™SMgAš k o
Coìz dene pr BI k oqQ purŒú ‘bRAµf’ k hlA sk tA hÔ? qs pr sofd»z ne
ak -ak k rke vfQ, mM© SÈr jAit k o nk Arte hua k hA ik ÕIl SÈr meDA
(yAne áAôA) qn do SMgAš se yuEt purŒú k o BI ‘bRAµf’ k h sk te hÓ¦ Spne
qs k Tn k I puVÏx mš wsne Spne BAMje SMgk k A wdAhrf dete hua k hA ik
4. sofd»zsuØA

7

vh vfQvAn, mM©Dr SÈr jAit ke mAmle mš svQTA doúriht hÔ; prMtu yid vh
˜hsA, corI, pr‰©Igmn, Ss¥yBAúf SÈr m¬pAn –yh sBI ku Ck rtAho
to aese mš vfQ, mM© SÈr jAit k A EyA mh¥v hÔ?
BgvAn «ArA yh pUCe jAne pr ik EyA wproEt do SMgAš mš se ik sI ak
k o Coìz dene pr BI k oqQ purŒú ‘bRAµf’ k hlA sk tA hÔ, sofd»z ne k hA –
nh™¦ áAôA ÕIl se áAöAilt hÔ SÈr ÕIl áAôA se¦ jhAM ÕIl hÔ vhAM áAôA hÔ;
jhAM áAôA hÔ vhAM ÕIl hÔ¦ ÕIlvAn k o áAôA hotI hÔ, áAôAvAn k o ÕIl¦ ÕIl
SÈr áAôA k osMsAr mš SguSA btlAyA jAtA hÔ¦ yh aese hI hÔ jÔse k oqQ hAT
se hAT Doa, pÔr se pÔr¦
BgvAn ne qsk ASnumodn ik yApr yh pUC ilyA ik ‘ÕIl’ EyA hotA hÔ
SÈr ‘áAôA’ EyA hotI hÔ¦ qs pr sofd»z ne k hA ik hm to qtnA Br hI
jAnte hÓ¦ SœCA ho yid BgvAn hI qs pr áAk AÕ zAlš¦
tb BgvAn ne k hAik sMsAr mš jb k BIk oqQ tTAgt w¥pÚA hotA hÔ SÈr
k oqQ ¯yVEt wske «ArA sAöA¥k Arik ye gye DmQ ke áAit üÂAvAn hok rtInAš
áAk Arke ÕIlAš k ApAln k rne lgtA hÔ, tb vh ‘ÕIlsMpÚA’ ho jAtA hÔ¦ iP r
qMiªyAš k ovÕ mš k r,hr Sv‰TA mš ‰míitmAn SÈr sMáAôAnI rh, sMtuÏx huSA
huSA, Spne icØA se pAMcAš nIvrfAš k odUr k rsmAiht icØA se wØAroØAr cArAš
›yAnAš k A SÄyAs k r (ivpÎynA) ôAn ke ila Spne icØA k o nvAtA hÔ, to
yh ‘áAôA’ hotI hÔ¦ aese hI jb vh icØA k o SAsRvAš ke öy ke ôAn ke ila
nvAtA hÔ SÈr qske P l‰vÁp yh jAn letA hÔ ik ‘j®m smAðA huSA,
bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™
hԒ, to yh ‘áAôA’ hI hÔ¦
yh sun k r BAv-ivBor ho sofd»z ne BgvAn se k hA ik SAp muJe
SpnA SMjilb Õrf mš SAyA huSA wpAsk ‰vIk Ar k rš SÈr iBöu-sMG
siht mere yhAM k l k A Bojn ‰vIk Ar k rš¦
Sgle idn Bojn ho cuk ne pr sofd»z ne BgvAn se k hA ik yid mÓ
pirúd mš bÔXe hua SAsn se wX k r SApk A SiBvAdn k ÁM to pirúd merA
itr‰k Ar k regI ijsse merA yÕ öIf hogA SÈr yÕ öIf hone se Bog öIf
hogA¦ hmš yÕ se hI Bog imlte hÓ¦ St: yid mÓ pirúd mš bÔXe hua hAT joìzUM
8

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 1]

to qse SAp merA KìzA honA jAnš¦ yid mÓ pirúd mš bÔXA huSA SpnA sAP A
hxAWM to wse SAp merA isr se ik yA gyA SiBvAdn mAnš¦ aese hI yid yAn
mš bÔXe hua mÓ k oìzA Wpr wXAWM to wse SAp merA yAn se wtrnA mAnš SÈr
yid mÓ yAn mš bÔXA huSA hAT wXAWM to wse SAp merA isr se ik yA gyA
SiBvAdn ‰vIk Ar k rš¦

5. kU xd®tsuØA
ak smy BgvAn iBöuSAš ke ak bìze sMG ke sAT mgD deÕ ke KAfumt
bRAµfgRAm mš Sýbli§k A mš ivhAr k rte Te¦ ws smy kU xd®t nAm k A
bRAµf mgDrAj ibVýbsAr «ArA áAdØA KAfumt k A ‰vAmI hok r rhtA TA¦
BgvAn ke pAs jA k r wsne k hA ik mÓ ak mhAyô k rnA cAhtA hUM, mÓ
solh pirÏk Ar-siht i©ivD yô-sMpdA k o nh™ jAntA, muJe qsk A wpdeÕ
k rš¦
qs pr BgvAn ne k hA ik pUvQk Al mš mhAivijt nAm k A ak S¥yMt
vÔBvÕAlI rAjA TA¦ vh BI píÉvImMzl k A ÕAsk hok r ak mhAyô k rnA
cAhtA TA¦ wsne Spne puroiht bRAµf k o bulAyA SÈr wse qs bAre mš sIK
dene ke ila k hA¦
puroiht ne rAjA se k hA SApke rAÀy mš bhut lUxmAr hotI hÔ¦ phle qse
ÕAMt k rnA cAiha¦ qske ila SAp k o kí iú avM go-röA mš w¥sAh rKne
vAlAš k o bIj-Bojn, vAifÀy mš w¥sAh rKne vAlAš k o pUMjI, rAjk AyQ mš
w¥sAh rKne vAlAš k oBØAA-vetn denA cAiha¦ qsse ye log Spne-Spne k Am
mš lge hua SApke jnpd k ostAyšge nh™¦ SApk oBI ivpul rAiÕ áAAðA hogI¦
SApk A deÕ kM xk -rihtSÈr öem-yuEt ho jAyegA¦ rAjA ne aesA hI ik yA
SÈr k AlAMtr mš puroiht k o bulA k r k hA ik merA deÕ kM xk -rihtSÈr
öem-yuEt ho gyA hÔ¦
tb puroiht ne rAjA k oyô-sMpdA ke solh pirÏk ArAš ke bAre mš btlAyA –
1. cAr Snumit-pö : yô k rne ke bAre mš rAÀy ke öi©yAš, SmA¥yAš, bRAµf
mhAÕAlAš tTA DnI vÔÎyAš k I Snumit áAAðA k rnA¦

5. kU xd®tsuØA

9

2. rAjA ke SAX guf : sujAt, SiBÁp, ÕIlvAn, su-sMpÚA, cturMigfI senA se
yuEt, dAnpit, bhuüut tTA meDAvI honA¦
3. puroiht ke cAr guf : sujAt, ©Ôiv¬, ÕIlvAn tTA meDAvI honA¦
t¥pÎcAt puroiht ne rAjA k otIn iviDyAš k AwpdeÕ idyA¦ wsne k hAik
yô k rne se phle, yô k rte smy SÈr yô k r cuk ne pr yh ŸlAin nh™
honI cAiha ik ak bìzI DnrAiÕ ¯yy ho jAyegI, ¯yy ho rhI hÔ STvA ¯yy
ho gyI¦
tdnMtr puroiht ne yô k rne se pUvQ hI rAjA ke ãdy se dAn lene vAlAš ke
áAit w¥pÚA hone vAle ds áAk Ar ke icØA-ivk ArAš k o dUr ik yA SÈr yô k rte
smy wske icØA k A solh áAk Ar se smuØAejn-sMáAhúQf ik yA¦
ws yô mš n to gAyš mArI gy™, n bk re-Beìze, n mugeQ-sUSr, n nAnA áAk Ar
ke áAAfI ¦ n yUp ke ila víö k Axe gye, n vedI pr ibCAne ke ila dBQ¦ jo
k Am k rne vAle nÈk r-cAk rTe w®hAšne BI dMz-tijQt, By-tijQt ho, SAMsU
bhAte, rote hua sevA nh™ k I¦ ijsne jo cAhA vhI ik yA, jo nh™ cAhA vh
nh™ ik yA¦ GI, tel, mEKn, dhI, mDu, KAMz se vh yô sMpÚA huSA¦
BgvAn ne yh BI btlAyA ik ws yô k AyAjiytA puroiht mÓ hI TA¦
kU xd®t «ArA yh pUCe jAne pr ik EyA qs solh pirÏk Ar vAlI i©ivD
yô-sMpdA se k msAmgRI SÈr k mikR yAvAlA, ik ®tu mhAP ldAyI,k oqQ yô
hotA hÔ, BgvAn ne k hA – hAM¦
t¥pÎcAt w®hAšne wse ak -se-ak wØAm, áAfIttr yôAš ke bAre mš
btlAyA –
1. dAn-yô – ve in¥y-dAn jo áA¥yek ku l mš sdAcArI pRvRijtAš k o idye jAte
hÓ¦
2. i©Õrf-yô –yh jo áAsÚAicØA ho buÂ, DmQ SÈr sMG k IÕrf jAnA hÔ¦
3. iÕöApd-yô – yh jo áAsÚAicØA ho iÕöApdAš k A gRhf k rnA hÔ (STAQt,
jIvAš k I S-˜hsA, S-‰tey, S-¯yiBcAr, S-míúAvAd, nÕe-pte se
ivrit)¦
10

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 1]

4. ÕIl-yô – jb sMsAr mš tTAgt ke w¥pÚA hone pr wnke «ArA sAöA¥k Ar
ik ye gye DmQ ke áAit üÂAvAn hok r k oqQ ¯yVEt cUL, mVÀJm SÈr mhA
qn tInAš áAk Ar ke ÕIlAš k A pAln k rke ÕIlsMpÚA ho jAtA hÔ¦
5. smAiD-yô – jb k oqQ ¯yVEt qMiªyAš k o vÕ mš k r, hr Sv‰TA mš
‰míitmAn SÈr sMáAôAnI bnA rh, sMtuÏx huSA, Spne icØA se nIvrfAš k o
dUr k r,smAiht icØA se wØAroØAr áATm se ctuTQ ›yAn k oáAAðA k rivhAr
k rtA hÔ¦
6. áAôA-yô – jb k oqQ ¯yVEt Spne smAiht hua mídu, inmQl icØA k o
(ivpÎynA) ôAn ke ila tTA SAsRvAš ke öy ke ôAn ke ila nvAtA hÔ
ijsse vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m öIf huSA, bRµcyQ pUrA huSA,
jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre k rne k o ku C rhA nh™¦’ qs
yô-sMpdA se bìZ k r k oqQ dUsrI yô-sMpdA nh™ hÔ¦
yh sun k r kU xd®t bRAµf ne BgvAn se k hA SAp muJe SMjilb Õrf
mš SAyA huSA wpAsk ‰vIk Ar k rš¦ BgvAn ne wse SAnupUvIQ k TA k hI jÔse
ik dAn-k TA, ÕIl-k TA, ‰vgQ-k TA; BogAš ke duÏpirfAm, Spk Ar,
milnk rf; SÈr gíh ¥yAgne ke mAhA¥ýy k o áAk AiÕt ik yA¦ jb w®hAšne wse
wpyuEt-icØA, mídu-icØA, SAvrfriht-icØA, wÝt-icØA jAnA tb jo buÂAš
k A ‰vyM SnuBUt DmoQpdeÕ hÔ – du:K, smudy, inroD, mAgQ – wse áAk AiÕt
ik yA¦ jÔse Dvl, inmQl v‰© k o rMg SœCI trh pk ìz letA hÔ vÔse hI
kU xd®t bRAµf k o wsI SAsn pr, yh ivrj, ivml DmQcöu áAAðA huSA ik
jo ku C w¥pÚA hone vAlA hÔ, vh nAÕvAn hÔ¦

6. mhAilsuØA
ak smy vesAlI mš mhAvn k I kU xAgArÕAlA mš BgvAn ivhAr k rte Te¦
ws smy ilœCvI srdAr So§Â ne wnse k hA ik sunEKØA nAm ke
ilœCiv-pu© ne muJe btlAyA TA ik mÓ lgBg tIn vúQ tk BgvAn ke pAs
rhA ijsse mÓ mn k o luBAne vAle id¯y Ոd sun pAWM prMtu mÓ q®hš nh™ sun
pAyA¦ to EyA ilœCiv-pu© ne id¯y ՈdAš ke hote hua BI q®hš nh™ sunA STvA
qnk A SV‰t¥v nh™ hone se q®hš nh™ sunA?
6. mhAilsuØA

11

qs pr BgvAn ne k hA ik id¯y ՈdAš ke hote hua BI ilœCiv-pu© ne q®hš
nh™ sunA ¦ qsk A k Arf yh hÔ ik ik sI-ik sIk o id¯y ÁpAš ke dÕQnATQ
ak AMÕ (ak trìP A)smAiD áAAðA hotI hÔ, prMtu id¯y ՈdAš ke üvfATQ nh™¦
aese hI ik sI-ik sIk o id¯y ՈdAš ke üvfATQ ak AMÕ smAiD áAAðA hotI hÔ
prMtu id¯y ÁpAš ke dÕQnATQ nh™¦ SÈr ik sI-ik sIk o id¯y ÁpAš ke dÕQnATQ
SÈr id¯y ՈdAš ke üvfATQ wByAMÕ (dotrìP A) smAiD áAAðA ho jAtI hÔ¦
BgvAn ne So§Â ke qs sMÕy k o BI dUr ik yA ik iBöugf wnke pAs
qn smAiD-BAvnASAš ke sAöA¥k Ar hetu bRµcyQ k A pAln k rte hÓ¦ w®hAšne
‰pÏx ik yA ik qnse bìZ-cìZ k r SÈr qnse SiDk wØAm dUsre hI DmQ hÓ
ijnke sAöA¥k Arke ila iBöugf wnke pAs bRµcyQ k ApAln k rte hÓ¦ SÈr
ve hÓ –
* tIn sMyojnAš (bMDnAš) k A smUl nAÕ ho jAne se ‘sotApÚA’ ho jAnA,
ijsse ws ¯yVEt k A SD:ptn nh™ hotA SÈr wsk A sMboiD (prm ôAn)
áAAðA k r lenA suinVÎct ho jAtA hÔ;
* tIn sMyojnAš (bMDnAš) k A smUl nAÕ ho jAne SÈr rAg, «eú tTA moh
ke inbQl pìz jAne se ‘sk dAgAmI’ ho jAnA, ijsse vh ¯yVEt ak hI bAr
qs sMsAr mš SAk r Spne du:KAš k A SMt k r letA hÔ;
* pAMc SvrBAgIy (yh™ SAvAgmn mš SvrŒÂ rKne vAle) sMyojnAš k A
smUl nAÕ ho jAne se ‘SoppAitk ’ SnAgAmI ho jAnA, ijsse vh ¯yVEt qs
lok mš lÈx k r nh™ SAtA SÈr wœc lok mš hI invAQf-lAB k r letA hÔ;
SÈr
* SAsRvAš (icØA-mlAš) k AnAÕ ho jAne se qsI sMsAr mš SAsRv-riht icØA
k IivmuVEt SÈr áAôA k IivmuVEt k A‰vyM sAöA¥k Ark rivhAr k rne lgtA
hÔ¦
BgvAn ne yh BI dÕAQyA ik qn DmoÜ k AsAöA¥k Ark rne ke ila jo mAgQ
hÔ vh yhI hÔ ijse ‘SAyQ SÏxAMigk mAgQ’ k hte hÓ, STAQt –
sýyk díVÏx, sýyk sMk £p, sýyk vcn, sýyk k mAÜt, sýyk
SAjIivk A, sýyk ¯yAyAm, sýyk ‰míit SÈr sýyk smAiD¦
12

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 1]

7. jAilysuØA
BgvAn ke k osýbIke GoistArAm mš ivhAr k rte smy muV»zy pirvRAjk
SÈr dArŒpVØAk ke iÕÏy jAily ne BgvAn se áAÎn ik yA –‘SAvus! gÈtm!
jo jIv hÔ vhI ÕrIr hÔ yA jIv dUsrA SÈr ÕrIr dUsrA hÔ?’
BgvAn ne w®hš smJAyA ik sMsAr mš jb k oqQ ¯yVEt tTAgt ke btlAye
hua mAgQ pr cl k r ÕIl mš áAitVÏXt huSA, Spne icØA se pAMcAš nIvrfAš k o
dUr k r áATm ›yAn k o áAAðA k r ivhAr k rtA hÔ tb wske ila yh áAÎn
S-áAAsMigk ho jAtA hÔ – ‘jo jIv hÔ vhI ÕrIr hÔ yA jIv dUsrA SÈr ÕrIr
dUsrA hÔ?’
aese hI yh áAÎn ws ¯yVEt ke ila S-áAAsMigk ho jAtA hÔ jo i«tIy,
títIy STvA ctuTQ ›yAn k oáAAðA k rivhAr k rtAhÔ¦ aese hI ws ¯yVEt ke
ila jo Spne icØA k o ôAn-dÕQn ke ila, mnomy ÕrIr ke inmAQf ke ila,
å iÂyAš ke ila, id¯y üo©-DAtu áAAðA k rne ke ila, pricØAôAn ke ila,
pUvQj®mAš k o‰mrf k rne ke ila, áAAifyAš k Iœyuit SÈr w¥pAd k ojAnne ke
ila STvA SAsRvAš ke öy ke ôAn ke ila nvAtA hÔ¦ qs SMitm Sv‰TA ke
áAAðA hone pr to vh SpnI áAôA se jAnne lgtA hÔ ik yh du:K hÔ, yh du:K
k Asmudy hÔ, yh du:K k AinroD hÔ, yh du:K k AinroD k rAne vAlA mAgQ hÔ¦
vh qse BI áAôA se jAnne lgtA hÔ ik ye SAsRv hÓ, yh SAsRvAš k Asmudy hÔ,
yh SAsRvAš k A inroD hÔ, yh SAsRvAš k A inroD k rAne vAlA mAgQ hÔ¦ wske
qs áAk Ar jAnte, deKte wsk A icØA k AmAsRvAš se BI muEt ho jAtA hÔ,
BvAsRvAš se BI, Siv¬AsRvAš se BI¦ tb wse yh ôAn hotA hÔ – ‘mÓ muEt ho
gyA! mÓ muEt ho gyA!!’ vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAFt huSA,
bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™
hÔ¦’ jb k oqQ ¯yVEt qse qs áAk ArjAn letA hÔ, deK letA hÔ tb vh aesA nh™
k hsk tA –‘jo jIv hÔ vhI ÕrIr hÔ yA jIv dUsrA SÈr ÕrIr dUsrA hÔ¦’
BgvAn ne k hA mÓ ‰vyM qse qs áAk Ar jAntA hUM, deKtA hUM SÈr yh nh™
k htA –‘jo jIv hÔ vhI ÕrIr hÔ yA jIv dUsrA SÈr ÕrIr dUsrA hÔ¦’

13

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 1]

8. mhAsIhnAdsuØA
ak smy BgvAn wrŒ²YA ke pAs k »fk ¥TlnAm ke mígdAv mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy Scel k ‰sp ne wnke pAs jA k r pUCA EyA yh shI hÔ
ik SAp sBI áAk Ar k I tpÎcyAQ k I ˜ndA k rte hÓ SÈr k Xor tp‰yA k o
Snuict btlAte hÓ¦
qs pr BgvAn ne k hA ik aesA k hne vAle mere bAre mš XIk se nh™ k hte
hÓ¦ mÓ k Xor jIvn ibtAne vAle SÈr k m k Xor jIvn ibtAne vAle – donAš
áAk Ar ke tpV‰vyAš k I git k o jAntA hUM¦ ÕrIr Coìzne ke pÎcAt qnmš se
nrk mš BI pÔdA hote hÓ, ‰vgQ mš BI¦ St: mÓ sBI k I ˜ndA kÔ se k r sk tA
hUM? jo k oqQ SAyQ SÏxAMigk mAgQ k A Snusrf k regA vh k hne hI lgegA ik
ümf gÈtm smyoict bAt bolne vAlA, sœcI bAt bolne vAlA, sATQk
bAt bolne vAlA, DmQ k I bAt bolne vAlA SÈr ivny k I bAt bolne vAlA
hÔ¦
tb Scel k ‰spne k hAik Snek ümfAš SÈr bRAµfAš ke tp aese hote hÓ
jÔse nŸn rhnA, SAcAr-ivcAr Coìz denA, vRt k rnA, iBöA vA KAn-pAn ke
bAre mš trh-trh ke mAp-dMz SpnAnA, bAhrI veúBUúA, wXne-bÔXne-sone ke
tÈr-trIke , q¥yAid¦ yh sun k r BgvAn ne k hA ik qs áAk Ar k A tp k rne
vAlA ¯yVEt ÕIl-sMpVØA, icØA-sMpVØA SÈr áAôA-sMpVØA k I BAvnA nh™ k r
sk tASÈr n hI qnk AsAöA¥k Ark rsk tAhÔ¦ vh üAm»y SÈr bRAµ»y se
dUr rh jAtA hÔ¦ ümf STvA bRAµf to vhI k hlAtA hÔ jo vÔr SÈr
ªoh-riht ho k r mÔ©I-BAvnA k rtA hÔ SÈr icØA-mlAš k A öy ho jAne se
inmQl icØA k I muVEt SÈr áAôA «ArA muVEt k o qsI j®m mš ‰vyM jAn k r,
sAöA¥k Ar k r ivhAr k rtA hÔ¦
t¥pÎcAt Scel k ‰sp «ArA ÕIl-sMpVØA, icØA-sMpVØA SÈr áAôA-sMpVØA ke
bAre mš jAnk ArI cAhe jAne pr BgvAn ne k hA ik jb sMsAr mš k oqQ tTAgt
w¥pÚA hotA hÔ SÈr wske «ArA sAöA¥k Ar ik ye gye DmQ ke áAit üÂAvAn ho
k rk oqQ ¯yVEt ˜hsA k oCoìz ˜hsA se ivrt rhtA hÔ, dMz SÈr Չ© k oCoìz
detA hÔ, sMk oc-ÕIl,dyAvAn SÈr sBI jIvAš k AihtAnukM pIho ivhAr k rtA
hÔ, yh wsk I ÕIl-sMpVØA hotI hÔ¦ burI SAjIivk A se ivrt rhnA BI
8. mhAsIhnAdsuØA

14

ÕIl-sMpVØA hotI hÔ¦ aesA ÕIl-sMpÚA huSA ¯yVEt k h™ se By nh™ deKtA
SÈr Spne BItr indoQú suK k oSnuBv k rtAhÔ¦ yh hotI hÔ ‘ÕIl-sMpVØA’¦
jb vh ¯yVEt SpnI qMiªyAš k o vÕ mš k r, hr Sv‰TA mš ‰míit SÈr
sMáAôAn bnAye hua, sMtuÏx huSA, icØA ke nIvrfAš k o dUr k r, smAiht icØA
se áATm ›yAn k o áAAðA k r ivhAr k rtA hÔ, yh wsk I icØA-sMpVØA hotI hÔ¦
qsI áAk Ar jb vh i«tIy, títIy STvA ctuTQ ›yAn k o áAAðA k r ivhAr
k rtA hÔ, yh BI hotI hÔ wsk I‘icØA-sMpVØA’!
qsI áAk Ar smAiht-icØA hok r jb vh ¯yVEt (ivpÎynA) ôAn ke ila
Spne icØA k o nvAtA hÔ, yh wsk I áAôA-sMpVØA hotI hÔ¦ aese hI jb vh
Spne icØA k oSAsRvAš ke öy ke ôAn ke ila nvAtA hÔ ijske P l‰vÁpyh
áAôApUvQk jAn letA hÔ –‘j®m smAFt huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA
TA so k rilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hԒ –yh BI hotI hÔ ‘áAôA-sMpVØA’!
qs ‘ÕIl-sMpVØA’, ‘icØA-sMpVØA’, ‘áAôA-sMpVØA’ se bìZ k r k oqQ S®y
ÕIl-sMpVØA, icØA-sMpVØA, áAôA-sMpVØA nh™ hotI hÔ¦
BgvAn ne S®y SAcAyoÜ ke mn mš Spne bAre mš hone vAlI Snek BRAMityAš
k oBI yh k hk rdUr ik yAik ümf gÈtm ˜sh-gjQnA k rtAhÔ, pirúdAš mš
gjQnA k rtAhÔ, bìzI ku ÕltAke sAT gjQnA k rtAhÔ, log wsse áAÎn pUCte
hÓ, vh logAš «ArA pUCe gye áAÎnAš k AwØAr detA hÔ, áAÎnAš ke wØAr se icØA áAsÚA
k rtA hÔ, log qse sunne yoŸy mAnte hÓ, sun k r áAsÚA hote hÓ, áAsÚAtA áAk x
k rte hÓ, sœcAqQ k A áAitpAdn k rne lgte hÓ SÈr qske áAitpAdn mš lge hua
wse áAAðA k r lete hÓ¦
k AlAMtr mš Scel k ‰sp ne BgvAn ke pAs áAvRÀyA pAyI, wpsMpdA pAyI
SÈr sADnAÄyAs k rte hua SrhMtAš mš se ak huSA¦

9. po§pAdsuØA
ak smy sAv¥TI mš iBöAxn ke ila jAte-jAte BgvAn it®duk AcIr ke
vAd-Bvn pr cle gye¦ vhAM po§pAd nAm k A pirvRAjk tIn sÈ sADuSAš k o
inrTQk k TA-k hAinyAMsunA rhA TA¦ BgvAn k oSAte deK ve sb cup ho gye¦
15

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 1]

BgvAn k A ‰vAgt k r po§pAd ne wnse yh jAnnA cAhA ik
SiBsMôA-inroD kÔ se hotA hÔ¦ qs pr w®hAšne k hA ik purŒú k I sMôAaM
s-k Arf, s-áA¥yy w¥pÚA BI hotI hÓ SÈr inrŒÂ BI hotI hÓ¦ k oqQ-k oqQsMôA
iÕöA se w¥pÚA hotI hÔ, k oqQ-k oqQ iÕöA se inrŒÂ ho jAtI hÔ¦
t¥pÎcAt BgvAn ne ‘iÕöA’ ke bAre mš smJAyA ik jb k oqQ ¯yVEt
tTAgt «ArA sAöA¥k Ar ik ye gye DmQ ke áAit üÂAvAn ho k r ÕIlAš k A
pAln k rtA huSA; qMiªy-sMvr, ‰míit-sMáAôAn SÈr sMtoú k A SAüy letA
huSA Spne icØA se nIvrfAš k o dUr k r, smAiht icØA se, ak se ak WMcA
›yAn k rtA hÔ tb qn ›yAnAš ke smy iÕöA se w¥pÚA SÈr inrŒÂ hone vAlI
sMôASAš k I V‰Tit qs áAk Ar rhtI hÔ –
cUMik sADk SpnI hI sMôA gRhf k rne vAlA hotA hÔ, St: vh vhAM se
vhAM, vhAM se vhAM, kR mÕ:üeÏX se üeÏXtr sMôA k oáAAðA k rtAjAtA hÔ¦ wske
˜ctn n k rne, SiBsM‰k rf n k rne se sUçm sMôAaM nÏx ho jAtI hÓ SÈr
‰TUl sMôAaM w¥pÚA hotI nh™¦ qs áAk Ar, kR mÕ:, SiBsMôA-inroD k I V‰Tit
SA jAtI hÔ¦
tb po§pAd ne yh jAnnA cAhA ik sMôA purŒú k ISA¥mA hotI hÔ, yA sMôA
SÈr SA¥mA Slg-Slg hote hÓ¦ qs pr BgvAn ne k hA ik tum jÔse iBÚA
díVÏx vAle, iBÚA cAh vAle, iBÚA rŒic vAle, iBÚA SAyog vAle, iBÚA SAcAyQ
vAle ke ila yh jAn lenA duÏk r hÔ¦
tb po§pAd ne ak -ak k rke yh jAnnA cAhA ik EyA lok ÕAÎvt hÔ;
SÕAÎvt hÔ; SMtvAn hÔ; SnMt hÔ; jIv hI ÕrIr hÔ; jIv SÈr ÕrIr
Slg-Slg hÓ; mrne ke bAd tTAgt iP r pÔdA hotA hÔ, yA nh™ hotA hÔ, yA
hotA hÔ SÈr nh™ BI hotA hÔ, yA n hotA hÔ n nh™ hotA hÔ¦ qn áAÎnAš k o
BgvAn ne ‘S¯yAkí t’ (SinvQcnIy) k hA EyAšik ye n to STQyuEt hÓ, n
DmQyuEt, n SAid-bRµcyQ ke wpyuEt SÈr n hI ye inveQd, ivrAg, inroD,
ÕAMit, SiBôA, sMboiD STvA invAQf ke ila wpyogI hÓ¦
tb po§pAd «ArA yh pUCe jAne pr ik BgvAn ne EyA-EyA ‘¯yAkí t’ ik yA
hÔ, w®hAšne k hA –

9. po§pAdsuØA

16

‘yh du:K hԒ; ‘yh du:K k Asmudy hԒ; ‘yh du:K k AinroD hԒ; ‘yh du:K
ke inroD k A wpAy hԒ¦
do tIn idn bItne pr icØA hV¥TsAirpuØA SÈr po§pAd BgvAn ke pAs
gye¦ ws Svsr pr ccAQ ke dÈrAn BgvAn ne k hA ik k oqQ-k oqQ
ümf-bRAµf aesI díVÏx rKte hÓ ik ‘mrne ke bAd SA¥mA S-rog, ak AMt-suKI
hotI hÔ¦’ yh pUCe jAne pr ye k hte hÓ ik hm n to qs ak AMt suK vAle lok
STvA SA¥mA k o jAnte hÓ; n vhAM le jAne vAle mAgQ k o jAnte hÓ SÈr n hI
ws lok mš w¥pÚA hua devtASAš ke Ոd sun pAte hÓ ik aese hI mAgQ pr SAÁìZ
hok rhm yhAM pr pÔdA hua hÓ¦ qsse wnk Ak TnvÔse hI áAmAfriht ho jAtA
hÔ jÔse ik sI jnpdk £yAfI k I k AmnA k rne vAle ¯yVEt ne n to wse deKA
ho SÈr n wske bAre mš ku CjAntA ho, yA ik sImhl pr cìZne ke ila sIìZI
bnAne vAle ¯yVEt ne n to mhl k odeKA ho SÈr n wske bAre mš ku CjAntA
ho¦
t¥pÎcAt BgvAn ne tIn áAk Ar ke SA¥m-áAitlAB (j®m-gRhf) k I
jAnk ArIdI –‰TUl, mnomy tTA S-Áp (S-BÈitk )¦cAr mhABUtAš se bnA
huSA, gRAs-gRAs k rke SAhAr k rne vAlA ‘‰TUl’ j®m-gRhf hotA hÔ¦ ÁpI,
mnomy, sb SMg-áA¥yMg vAlA, qMiªyAš se pirpUfQ ‘mnomy’ j®m-gRhf hotA
hÔ¦ S-Áp (devlok mš) sMôAmy honA ‘S-Áp’ j®m-gRhf hotA hÔ¦
BgvAn ne k hA mÓ tInAš áAk Ar ke j®m-gRhf se CUxne ke ila DmoQpdeÕ
k rtA hUM¦ qsse icØA-ml w¥pÚA k rne vAle (sMEleiÕk ) DmQ CUx jAte hÓ,
ÕoDk DmQ bìZte hÓ, áAôA k I pirpUfQtA vA ivpultA k o qsI jIvn mš SpnI
SiBôA se sAöAt jAn k r, áAAðA k r, ivhAr k rne lgte hÓ¦ qsse áAmod BI
hotA hÔ SÈr áAIit, áAüVˆD, ‰míit, sMáAôAn tTA suK-ivhAr BI hotA hÔ¦
t¥pÎcAt BgvAn ne vtQmAn ÕrIr k Is¥ytA k oáAôðA ik yA¦w®hAšne k hA
ik ijs smy jÔsA j®m-gRhf hotA hÔ – ‰TUl, mnomy STvA S-Áp – ws
smy wsI k o‰vIk Ark rnAhotA hÔ, S®y k onh™¦ jÔse gAy se dUD, dUD se
dhI, dhI se mEKn, mEKn se GI, GI se GI k AsAr tÔyAr hotA hÔ pr®tu qn
pdAToÜ mš se ijs smy jo pdATQ iv¬mAn hotA hÔ, wsI k oyTATQt: ‰vIk Ar
k rnA hotA hÔ, S®y k o nh™¦
BgvAn ke wpdeÕ se áABAivt ho po§pAd pirvRAjk BgvAn k AÕrfAgt
17

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 1]

wpAsk huSA SÈr icØA hV¥TsAirpuØA BgvAn ke pAs áAvRÀyA, wpsMpdA pA
SrhMtAš mš se ak huSA¦

10. suBsuØA
BgvAn bu ke pirinvAQf ke ku C hI idn bAd SAyuÏmAn SAn®d sAv¥TI
mš SnATipV»zk ke jetvn SArAm mš ivhAr k rrhe Te¦ ws smy tode†ypu©
suB nAm ke mAfvk ne w®hš Spne Gr pr SAmMi©t k r wnse k hA –‘SAp
BgvAn gÈtm ke bhut idnAš tk sevk tTA smIpcArI rhe¦ kí pyA yh
btlAyš ik BgvAn ik n DmoÜ k I áAÕMsA ik yA k rte Te, ik n DmoÜ k o ve
jntA k o isKAte SÈr wnmš áAveiÕt-áAitVÏXt k rte Te?’
qs pr SAyuÏmAn SAn®d ne wse BgvAn «ArA áAÕMist tIn ‰kM DAš k I
jAnk ArI dI –
(1) SAyQ ÕIl-‰kM D,(2) SAyQ smAiD-‰kM D,tTA (3) SAyQ áAôA-‰kM D¦
t¥pÎcAt qnke bAre mš iv‰tAr se smJAyA ik sMsAr mš tTAgt ke w¥pÚA
hone pr wnke «ArA sAöA¥k Ar ik ye gye DmQ ke áAit üÂAvAn hok r k oqQ
gíhpit kÔ se ivivD áAk Ar ke ÕIlAš k A pAln k ‘ÕIlsM
r pÚA’ ho jAtA hÔ¦
iP rqMiªyAš k ovÕ mš k rtAhuSA, hr Sv‰TA mš ‰míit SÈr sMáAôAn bnAye
hua, sMtuÏx rh k r,pAMcAš nIvrfAš k AáAhAf k r,ak -ke -bAd-akcArAš ›yAn
k rke ‘smAiDsMpÚA’ ho jAtA hÔ¦
SÈr tdnMtr Spne icØA mš ivpÎynA-ôAn se lek r SAsRvöy-ôAn tk
ivivD áAk Ar ke ôAn jgA k r ‘áAôAsMpÚA’ ho jAtA hÔ¦ SAsRvöy-ôAn hone
ke sAT hI ws ¯yVEt k o yh SiBôAn ho jAtA hÔ – ‘mÓ muEt ho gyA! mÓ
muEt ho gyA!’
SAyQ áAôA-‰kM D se pre k rne k o ku C Õeú nh™ rh jAtA hÔ¦
suB mAfvk ne BI ‘SAyQ áAôA-‰kM D’ k I pirpUfQtA k o jAn k r SAÎcyQ
¯yEt ik yA SÈr Õrf-©y gRhf k rte hua SAyuÏmAn SAn®d se yAcnA k I
ik ve wse jIvn Br ke ila SpnI Õrf mš SAyA huSA wpAsk ‰vIk Ark rš¦

10. suBsuØA

18

11. ke v¢suØA
ak smy BgvAn nAL®dA ke ink x pAvAirk SAmRvn mš ivhAr k r rhe
Te¦ ws smy gíhpitpu© ke v¢ ne wnse SnuroD ik yA ik SAp smí avM
GnI SAbAdI vAle nAL®dA ngr mš Spne ik sI iBöu k o Bej k r vhAM
SlÈik k å iÂyAš k A áAdÕQn k rAvš¦ qsse nAL®dA-vAsI SAp ke áAit SÈr
SiDk üÂAlu ho jAyšge¦
qs pr BgvAn ne k hA mÓ Spne iBöuSAš k o aesA DmoQpdeÕ nh™ detA ik
tum gíh‰TAš k o SpnI å iÂyAš k A áAdÕQn k ro¦ å iÂ-bl tIn áAk Ar ke hote
hÓ ij®hš mÓne ‰vyM jAn k r SÈr sAöA¥k Ar k r btlAyA hÔ¦ ye hÓ – (1)
å iÂ-áAAithAyQ, (2) SAdeÕnA-áAAithAyQ, tTA (3)SnuÕAsnI-áAAithAyQ¦
tb BgvAn ne qn tInAš ke guf-doú btlAye¦ w®hAšne k hA‘å iÂ-áAAithAyQ’
mš iBöu Spne å iÂ-bl se Snek áAk Ar k I SlÈik k ÕVEtyAš k A áAdÕQn
k rtAhÔ, prMtu g®DArI nAm k Iiv¬A «ArA BI aesA ik yAjA sk tAhÔ¦ aese hI
‘SAdeÕnA-áAAithAyQ’ mš iBöu dUsrAš ke icØA k ojAn letA hÔ, prMtu mifk AnAm
k Iiv¬A «ArA BI aesA ik yAjAnA sMBv hÔ¦ qn donAš ke qn doúAš k odeK k r
muJe qnke áAdÕQn se sMk oc hotA hÔ¦
‘SnuÕAsnI-áAAithAyQ’ mš iBöu aesA SnuÕAsn k rtA hÔ – ‘aesA ivcAro,
aesA mt ivcAro; aesA mn mš k ro, aesA mn mš mt k ro; qse Coìz do, qse
‰vIk Ark rlo¦’ SÈr iP rjb qs sMsAr mš k oqQ tTAgt w¥pÚA hotA hÔ SÈr
wske «ArA sAöA¥k Ar ik ye gye DmQ ke áAit üÂAvAn ho k r k oqQ gíhpit
ÕIlsMpÚA ho jAtA hÔ SÈr tduprAMt qMiªyAš k ovÕ mš k r,‰míit SÈr sMáAôAn
k ASÄyAsI ho, sMtuÏx huSA, icØA ke nIvrfAš k odUr k ráATm ›yAn k oáAAðA
k r ivhrtA hÔ to yh BI ‘SnuÕAsnI-áAAithAyQ’ hÔ¦ SÈr qsI áAk Ar i«tIy,
títIy STvA ctuTQ ›yAn k oáAAðA hok rivhrnA STvA icØA k o(ivpÎynA)
ôAn se lek r SAsRvöy-ôAn tk nvAte jAnA ‘SnuÕAsnI-áAAithAyQ’ hI hÔ¦
SAsRvöy-ôAn k ISMitm Sv‰TA pr to iBöu áAôApUvQk yh jAn letA hÔ ik
‘j®m smAFt huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse
pre yhAM SAnA nh™ hÔ¦’
ak bAr ak iBöu ke mn mš yh áAÎn w¥pÚA huSA ik ye cAr mhABUt –
11. ke v¢suØA

19

píÉvIDAtu, jlDAtu, tejoDAtu tTA vAyuDAtu – k hAM jAk r ib£ku l inrŒÂ ho
jAte hÓ¦ tb ws iBöu ne Spne smAiht icØA se phle devlok SÈr iP r
bRµlok mš jAk r qs áAÎn k A smADAn cAhA prMtu n to k oqQ dev SÈr n hI
bRµA ‰vyM qsk A smADAn k r pAye¦
tb ws iBöu ne BgvAn bu se yhI áAÎn ik yA¦ qs pr w®hAšne k hA ik
yh áAÎn aese pUCnA cAiha – ‘k hAM pr jl, píÉvI, tej tTA vAyu V‰Tt nh™
rhte hÓ? k hAM dIGQ, ó‰v, Sfu, ‰TUl, ÕuB, SÕuB, nAm SÈr Áp ib£ku l
smAðA ho jAte hÓ?’
w®hAšne qsk A wØAr qs áAk Ar idyA – ‘SindÕQn (STAQt, jhAM w¥pVØA,
V‰Tit SÈr ly k IbAt nh™ hÔ), SnMt SÈr S¥yMt áABAyuEt invAQf jhAM hÔ,
vhAM jl, píÉvI, tej SÈr vAyu V‰Tt nh™ rhte¦ vhAM dIGQ, ó‰v, Sfu, ‰TUl,
ÕuB, SÕuB, nAm SÈr Áp ib£ku l smAðA ho jAte hÓ¦ ivôAn ke inroD se
vhAM sBI k A SvsAn ho jAtA hÔ¦’

12. loihœcsuØA
ak smy BgvAn k osldeÕ mš cAirk Ak rte hua sAlvitk AphuÙce¦ vhAM
pr loihœc nAm k AbRAµf rhtA TA¦ wske mn mš yh pAp-díVÏx pÔdA huqQ ik
k oqQ ümf yA bRAµf ku Õl DmQ k o jAn k r qse ik sI dUsre k o n btAye,
EyAšik k oqQ ik sI dUsre ke ila k r hI EyA sk tA hÔ?
BgvAn ne wsk I qs pAp-díVÏx k o dUr k rne ke ila wse k hA ik yid
k oqQ ¯yVEt SpnI smUcI SAy k A Ske lA hI wpBog k re, ik sI k o ku C n
de, to vh wske SAiütAš ke ila hAink Ark hogA, Sihtk Ark hogA, wnke
mn mš Õ©utA jgAne vAlA hogA ijsse imÉyA-díVÏx pÔdA hogI¦ SÈr
imÉyA-díVÏx rKne vAle k Ido hI gityAM hotI hÓ –nrk yA nIc yoin mš j®m!
aesI pAp-díVÏx vAlA ¯yVEt wn ku lpu©Aš ke ila BI hAink Ark is hogA
jo Bv se invíØA hone ke ila tTAgt ke btAye DmQ mš SAk r aesI ivdŸDtA
hAisl k r lete hÓ ijsse sotApÚA, sk dAgAmI, SnAgAmI STvA SrhMt ho
jAte hÓ STvA id¯ygBQ k A pirpAk k rte hÓ ¦ vh hAink Ark hone se
Sihtk Ark , Õ©utA jgAne vAlA SÈr imÉyA-díVÏx pÔdA k rne vAlA hogA
ijsk I do hI gityAM hotI hÓ – nrk yA nIc yoin mš j®m!
20

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 1]

t¥pÎcAt BgvAn ne wse smJAyA ik tIn áAk Arke gurŒ scmuc SAöep ke
yoŸy hote hÓ: (1) jo ümfBAv k o áAAðA ik ye ibnA hI üAvk Aš k o DmQ
isKAte hÓ SÈr üAvk wnk IbAt sunte nh™ hÓ¦ (qn gurŒSAš k Ayh kí ¥yaesA
lgtA hÔ mAnAš muÙh Pe re hua k ASA˜lgn k rnAcAhte hAš¦) (2) jo ümfBAv
k oáAAðA ik aibnA hI üAvk Aš k oDmQ isKAte hÓ SÈr üAvk wnk IbAt sunte
hÓ¦ (qn gurŒSAš k Ayh kí ¥yaesA lgtA hÔ mAnAš Spne Ket k IsP AqQ k oCoìz
k rdUsre ke Ket k IsP AqQ k rnAcAhte hAš¦) (3) jo ümfBAv k oáAAðA k r
üAvk Aš k oDmQ isKAte hÓ prMtu üAvk wnk IbAt k onh™ sunte¦ (qn gurŒSAš
k A yh kí ¥y aesA lgtA hÔ mAnAš ik sI purAne bMDn k o k Ax k r nyA bMDn
KìzA k rnA cAhte hAš¦)
sMsAr mš aese BI gurŒ hote hÓ ijn pr SAöep nh™ ik yA jA sk tA¦ jb
sMsAr mš k oqQ tTAgt w¥pÚA hotA hÔ SÈr wske «ArA sAöA¥k Arik ye gye DmQ
ke áAit üÂAvAn hok r k oqQ ¯yVEt ÕIlsMpÚA ho, smAiD k A SÄyAs k rtA
huSA áATm se lek r ctuTQ ›yAn k o kR mÕ: áAAðA k r qnmš ivhAr k rte hua
qsmš ivdŸDtA hAisl k r letA hÔ, aesA gurŒ SAöep ke yoŸy nh™ hotA¦ aese
hI jb k oqQ ¯yVEt inmQl ik ye hua smAiht icØA k o (ivpÎynA) ôAn ke
ila STvA SAsRvAš ke öy ke ôAn ke ila nvAtA hÔ jbik vh áAôApUvQk
jAn letA hÔ –‘j®m smAFt huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnATA so k r
ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hԒ –aesA gurŒ BI SAöep ke yoŸy nh™ hotA¦
BgvAn k A yh DmoQpdeÕ sun loihœc k o aese lgA mAnAš nrk ke g¾e mš
igrte hua wse Wpr K™c k rDrtI pr rK idyA gyA ho¦ BAv-ivBor hok r
wsne BgvAn se yAcnA k I ik SAp muJe jIvn Br ke ila wpAsk ‰vIk Ar
k rš¦

13. teivÀjsuØA
ak smy BgvAn k osl deÕ ke mnsAk x gRAm ke wØAr k I Sor
SicrvtI ndI ke tIr pr SAmRvn mš ivhAr k rrhe Te¦ ws smy vAse§ SÈr
BAr«Aj nAm ke do bRAµf mAfvk wnke pAs gye SÈr wnse SpnA yh
ivvAd sulJAne ke ila k hAik bRµA k Islok tAke ila shI vA sIDA mAgQ
13. teivÀjsuØA

21

k Èn sA hÔ¦ ye donAš hI Spne-Spne SAcAyQ ke btlAye hua mAgQ k o shI vA
sIDA btlA rhe Te¦
qs pr BgvAn «ArA Slg-Slg áAÎn pUCe jAne pr vAse§ mAfvk ne
‰vIk Arik yAik ©Ôiv¬ bRAµfAš mš ak BI bRAµf aesA nh™ hÔ ijsne bRµA k o
SpnI SAMK se deKA ho, qnke ak BI SAcAyQ-áAAcAyQ ne sAt pIìZI tk bRµA
k oSAMK se nh™ deKA¦ yhI nh™, jo ©Ôiv¬ bRAµfAš ke pUvQj, mM©Aš ke áAvEtA
å iúTe w®hAšne BI k h™pr yh nh™ k hA –‘jhAM bRµA hÔ, ijsse bRµA hÔ, jhAM
se bRµA hÔ hm wse jAnte hÓ, hm wse deKte hÓ¦’
qs pr BgvAn ne k hA ik aesA hone pr to ©Ôiv¬ bRAµfAš k A yh k Tn
svQTA S-áAAmAifk ho jAtA hÔ ik bRµA k Islok tAke ila ‘Smuk ’ mAgQ hÔ
EyAšik wnmš se, phle-pICe, n qse ik sI ne jAnA, n deKA – jÔse SMDAš k I
pMVEt mš phle vAlA BI nh™ deKtA, bIc vAlA BI nh™ deKtA, pICe vAlA BI
nh™ deKtA¦
qske SitirEt jb bRAµf bnAne vAle DmoÜ k o Coìz k r SÈr S-bRAµf
bnAne vAle DmoÜ k oSpnA k r©Ôiv¬ bRAµf bRµA-siht iviBÚA devtASAš k A
SA¹An k rte hÓ, tb aesA nh™ ho sk tA ik ve mí¥yu ke pÎcAt bRµA k I
slok tAáAAðA k rš –jÔse ndI ke qs tIr pr Kìze ¯yVEt ke SA¹An k rte rhne
se ndI k A dUsrA tIr qs Sor nh™ SA jAtA¦
aese hI bRAµf bnAne vAle DmoÜ k o Coìz k r SÈr S-bRAµf bnAne vAle
DmoÜ k o SpnA k r pAMc k AmBogAš mš zUbe hua ©Ôiv¬ bRAµf mí¥yu ke pÎcAt
bRµA k I slok tA áAAðA k rš, aesA nh™ ho sk tA –jÔse ndI ke qs pAr díìZ
sAMk l se pICe bAMh k rke mìjbUt bMDn se bÙDA huSA ¯yVEt ndI ke ws pAr
jAne k I qœCA hone pr BI ws pAr nh™ jA sk tA¦ (ye pAMc ‘k AmBog’
SAyQ-ivny mš ‘sAMk l’ STvA ‘bMDn’ k hlAte hÓ¦)
aese hI bRAµf bnAne vAle DmoÜ k o Coìz k r SÈr S-bRAµf bnAne vAle
DmoÜ k o SpnA k r pAMc nIvrfAš se ZÙke hua ©Ôiv¬ bRAµf mí¥yu ke pÎcAt
bRµA k I slok tA áAAðA k rš, aesA nh™ ho sk tA –jÔse ndI ke qs pAr Spne
SAp k oisr tk ZAMpe huae k oqQ ¯yVEt ndI ke ws pAr jAne k IqœCA hone pr
BI ws pAr nh™ jA sk tA¦ (ye pAMc ‘nIvrf’ SAyQ-ivny mš ‘SAvrf’
STvA ‘SvnAhn’, STAQt, bMDn k hlAte hÓ¦)
22

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 1]

tdnMtr BgvAn ne yh BI ‰pÏx ik yAik bRµA SÈr ©Ôiv¬ bRAµfAš ke guf
ak dUsre ke svQTA ivprIt hÓ¦ bRµA S-pirgRhI, S-vÔrI, S-ªohI,
sMEleÕ-riht SÈr pRBAvÕAlI hÔ jbik bRAµf pirgRhI, vÔrI, ªohI,
sMEleÕ-yuEt SÈr SpRBAvÕAlI hÓ¦ wpA‰y SÈr wpAsk ke gufAš mš qtnA
SMtr hone pr ik sI ©Ôiv¬ bRAµf k A mí¥yu ke pÎcAt bRµA k I slok tA áAAðA
k rnA sMBv nh™ ho sk tA¦
tb vAse§ mAfvk ne BgvAn se áAATQnA k Iik SAp hI bRµA k Islok tA
ke mAgQ k A wpdeÕ k rš¦
qs pr BgvAn ne k hA ik jb sMsAr mš k oqQ tTAgt pÔdA hotA hÔ SÈr
wske «ArA sAöA¥k Ar ik ye gye DmQ ke áAit üÂAvAn ho k r k oqQ ¯yVEt
ÕIlsMpÚA ho jAtA hÔ SÈr Spne icØA se nIvrf dUr k rSpne BItr wØAroØAr
áAmod, áAIit, áAüVˆD SÈr suK SnuBv k rne lgtA hÔ, qsse wsk AicØA KUb
smAiht ho jAtA hÔ¦ aese smAiht icØA se jÔse-jÔse mÔ©I, k rŒfA, muidtA
STvA wpeöA k o BAivt ik yA jAtA hÔ vÔse-vÔse bRµA k I slok tA k A mAgQ
KultA jAtA hÔ¦
qs áAk Ar bRµ-ivhAr k rne vAlA ¯yVEt S-pirgRhI, S-vÔrI, S-ªohI,
sMEleÕ-riht SÈr pRBAvÕAlI hotA hÔ¦ bRµA ke BI yhI guf hÓ¦ St:
bRµ-ivhAr k rne vAlA ¯yVEt bRµA ke smAn gufAš vAlA ho k rmí¥yu ke wprAMt
bRµA k I slok tA áAAðA k r letA hÔ¦

————

13. teivÀjsuØA

23

dIGink Ay BAg - 2
1. mhApdAnsuØA
ak smy sAv¥TI mš SnATipV»zk ke jetvn SArAm mš ivhAr k rte hua
BgvAn ne iBöugf ke SnuroD pr w®hš pUvQj®m-sMbMDI DAimQk k TA k hI¦
w®hAšne btlAyA ik SAj se qEyAnve k £pphle BgvAn, SrhMt SÈr sýyk
sMbu ivp‰sI sMsAr mš w¥pÚA hua Te¦ wnke bAd isKI, ve‰sBU, k ku s®D,
k ofAgmn, k ‰sp SÈr ve ‰vyM sýyk sMbu hua hÓ¦
qn sbk A sMVöðA pircy dene ke bAd w®hAšne ivp‰sI BgvAn k I jIvnI
k A iv‰tAr se w£leK k rte hua btlAyA ik wnke iptA rAjA b®DumAn SÈr
mAtA devI b®DumtI TI¦ wnk I rAjDAnI k A nAm BI b®DumtI TA¦ ve tuist
dev-lok se œyut ho k r,‰míit SÈr sMáAôAn ke sAT, SpnI mAtA k Ik oKmš
áAivÏx hua Te¦ wnke w¥pÚA hone pr nÔimVØAk bRAµfAš ne btlAyA TA ik qnk A
ÕrIr mhApurŒú ke bØAIs löfAš se yuEt hÔ¦ yid ye Gr mš rhe to ckR vtIQ
rAjA hAšge SÈr Gr se be-Gr ho pRvRijt hua to sýyk sMbu hAšge¦
rAjA b®DumAn ne ivp‰sI ku mAr ke ila svQ-áAk Ar k I suK-suivDAaM
juxAy™ SÈr pAMcAš k AmgufAš k AáAb®D k rvAyA¦prMtu Slg-Slg SvsrAš pr
víÂ, rogI, mít SÈr sM®yAsI k o deK k r wnke mn mš inveQd jAgne se ve
Spne isr-dAìZI muÙìzvA, k AúAyv‰© phn, Gr se be-Gr ho pRvRijt ho gye¦
t¥pÎcAt ak AMt mš ›yAn k rte smy wnke mn mš yh ivcAr SAyA ik yh
sMsAr bhut k Ïx mš pìzA hÔ¦ k oqQ j®mtA hÔ, jIfQ hotA hÔ, mr jAtA hÔ¦ ak
V‰Tit se œyut hotA hÔ SÈr dUsrI mš w¥pÚA ho jAtA hÔ¦ qsse bAhr ink lne
k A rA‰tA kÔ se jAnA jAye? tb shI ˜ctn ke «ArA, SpnI áAôA jgA k r,
w®hAšne yh jAn ilyA ik nAmÁp ke k Arf ivôAn, SÈr ivôAn ke k Arf
nAmÁp, nAmÁp ke k Arf Ch qV®ªyAM, Ch qV®ªyAš ke k Arf ‰pÕQ, ‰pÕQ ke
k Arf vednA, vednA ke k Arf tíÏfA, tíÏfA ke k Arf wpAdAn, wpAdAn ke
24

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 2]

k Arf Bv, Bv ke k Arf j®m SÈr j®m ke k Arf buìZApA, mí¥yu, Õok ,
ivlAp, du:K, dÈmQn‰y SÈr wpAyAs hote hÓ¦ qs áAk Ar qs ‘ke vl
du:K-smUh’ k I hI w¥pVØA hotI hÔ¦
tdnMtr w®hAšne yh BI jAn ilyA ik nAmÁp ke inroD se ivôAn, ivôAn
ke inroD se nAmÁp, nAmÁp ke inroD se Ch qV®ªyAM, Ch qV®ªyAš ke inroD
se ‰pÕQ, ‰pÕQ ke inroD se vednA, vednA ke inroD se tíÏfA, tíÏfA ke inroD se
wpAdAn, wpAdAn ke inroD se Bv, Bv ke inroD se j®m SÈr j®m ke inroD
se buìZApA, mí¥yu, Õok ,ivlAp, du:K, dÈmQn‰y SÈr wpAyAs –sBI inrŒÂ ho
jAte hÓ¦ qs áAk Ar sAre du:KAš k A inroD ho jAtA hÔ¦
qs sAre áApMc k Iw¥pVØA SÈr inroD k ojAnk rboiDs¥v ivp‰sI ke cöu
aese DmQ mš Kule ijske bAre mš phle k BI sunA hI nh™ TA¦ wnmš ôAn jAg
wXA SÈr jAg wXe – áAôA, iv¬A, SAlok ¦
t¥pÎcAt boiDs¥v ne pAMc wpAdAn-‰kM DAš mš wdy-¯yy k odeKA –yh Áp
hÔ, yh Áp k A smudy hÔ, yh Áp k A S‰t ho jAnA hÔ; yh vednA hÔ, yh
vednA k Asmudy hÔ, yh vednA k AS‰t ho jAnA hÔ; yh sMôA hÔ, yh sMôA k A
smudy hÔ, yh sMôA k A S‰t ho jAnA hÔ; yh sM‰k Ar hÔ, yh sM‰k Ar k A
smudy hÔ, yh sM‰k Ar k A S‰t ho jAnA hÔ; yh ivôAn hÔ, yh ivôAn k A
smudy hÔ, yh ivôAn k AS‰t ho jAnA hÔ¦ qn pAMcAš ‰kM DAš ke w¥pVØA-ivnAÕ
k o deKk r wnk A icØA ÕIGR hI icØA-mlAš se svQTA muEt ho gyA¦
tb sýyk sMbu hua ivp‰sI BgvAn ne Spne buÂ-cöu se sMsAr k o
deKA¦ qske P l‰vÁp w®hAšne ivivD áAk Ar ke áAAifyAš k o deKA – S£p rj
vAle, SiDk rj vAle; tIçf qV®ªy vAle, mídu qV®ªy vAle; SœCe SAk Ar
vAle, bure SAk Ar vAle; bAt k o j£dI smJne vAle, bAt k o der se smJne
vAle; prlok k ABy KAne vAle, prlok k ABy n KAne vAle¦ tb wnke mn
mš huSA ik jo k oqQ üÂA ke sAT merI bAt sunšge wnke ila Smít STAQt
moö k A «Ar Kul jAyegA¦
tdnMtr ivp‰sI BgvAn ne svQáATm meDAvI rAjpu© K»z SÈr puroihtpu©
it‰s k o ‰vyM SnuBv ik ye gye DmQ – du:K, smudy, inroD tTA mAgQ – k A
wpdeÕ idyA ijsse q®hš BI ivml DmQcöu w¥pÚA huSA –‘jo ku CsmudyDmAQ
1. mhApdAnsuØA

25

hÔ vh sb inroDDmAQ hÔ¦’ qs áAk Ar qsI jIvn mš DmQ k A sAöA¥k Ar k r,
sBI sMÕyAš se muEt ho, w®hAšne bu SÈr DmQ k I Õrf gRhf k I SÈr ÕnÔ:
ÕnÔ: wnke icØA intAMt SAsRv-ivhIn ho gye¦ iP rDmQ ke mh¥v k oBAMp k r
bhut bìzI sM¼yA mš S®y log BI Gr se be-Gr ho BgvAn ke pAs DmQ sIKne
ke ila SAye SÈr qsI áAk Ar SAsRv-ivhIn hua¦
wn idnAš rAjDAnI b®DumtI mš SìzsX lAK iBöuSAš k A mhAsMG invAs
k rtA TA¦ BgvAn ne w®hš sMboiDt k rte hua k hA –‘iBöuSAe! cAirk A ke
ila jASo, bhut logAš ke iht ke ila, bhut logAš ke suK ke ila, logAš pr
SnukM pA k rne ke ila, devAš SÈr mnuÏyAš ke STQ, iht SÈr suK ke ila¦
ak Ak Inh™, do-do hok rjASo¦ SAid mš k £yAfk ArI,m›y mš k £yAfk ArI,
SMt mš k £yAfk ArI,STQ-yuEt, ivÕd, ke vl pirpUfQ, pirÕu bRµcyQ k A
áAk AÕn k ro¦Toìze se mÔl ke k Arf DUiml díVÏx vAle aese log hÓ jo DmQ k I
bAt n sunne ke k Arf hAin wXA rhe hÓ¦ ve DmQ k o smJne vAle ho jAyšge¦
SÈr Ch-Ch vúoÜ ke SMtrAl pr áAAitmoö ke vAcn ke ila rAjDAnI
b®DumtI mš SAte rhnA¦’
yh sunk rSiDk AMÕ iBöu ak hI idn mš cAirk Ake ila ink lpìze SÈr
Ch vúQ bAd rAjDAnI mš lÈx SAye¦ ws smy iBöu-sMG ke ila áAAitmoö k A
pAX k rte hua ivp‰sI BgvAn ne k hA –
‘öAMit SÈr ititöA prm tp hÓ; pRvRijt ümf dUsrAš k o hAin nh™ phuÙcAtA,
n dUsrAš k ok ÏxdetA hÔ¦ buÂ-jn invAQf k osbse wØAm btlAte hÓ¦’
‘sb áAk Arke pApAš k An k rnA,ku Õlk moÜ k AsMcy k rnA,icØA k oinmQl
k rte rhnA – yh buÂAš k I iÕöA hԒ¦
‘k Xor vcn, duvQcn n k hnA, dUsrAš k I ˜hsA n k rnA, áAAitmoö mš sMym
brtnA, Bojn k I mA©A k o jAnnA, ak AMt mš sonA-bÔXnA, smAiD k A
SÄyAs – yh buÂAš k I iÕöA hԒ¦*
SMt mš BgvAn ne k hA ak smy muJe suÂAvAs devAš ne k hA TA ik SAj
se qEyAnve k £p phle ivp‰sI BgvAn ne sMsAr mš j®m lek r sMboiD áAAðA
k r DmQckR áAvitQt ik yA TA SÈr hm log w®h™ ke ÕAsn mš bRµcyQ k A
pAln k r, sAMsAirk Bog-ivlAsAš se ivrEt ho, yhAM w¥pÚA hua hÓ¦ S®y
26

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 2]

dev-lok Aš ke devAš ne BI Spne SAp k o BgvAn ivp‰sI se lek r wnke
wØArvtIQ sýyk -sMbuÂAš isKI, ve‰sBU, k ku s®D,k ofAgmn, k ‰sp tTA
merA sAöI honA btlAyA TA¦ tTAgt k IDmQ-DAtu qtnI b™Dne vAlI hotI hÔ
ik qsse vh StIt k Almš pirinvAQf áAAðA ik ye hua, sAre áApMc k oiCÚA-iBÚA
ik ye hua, sAre du:KAš se ivmuEt hua, buÂAš k o wnke sAre ivvrf siht w®hš
jAn lete hÓ¦

2. mhAindAnsuØA
ak smy jb BgvAn ku rŒ-deÕ mš ku rŒSAš ke ingm k ýmAsDým mš ivhAr
k r rhe Te, SAyuÏmAn SAn®d ne wnse k hA –‘SAÎcyQ hÔ BMte! Sއt hÔ BMte!
ik tnA gMBIr hÔ SÈr gMBIr-sA dIKtA BI hÔ yh áAtI¥ysmu¥pAd, ik ®tu muJe
yh sAP -sAP idKlAqQ pìztA hԒ¦
qs pr BgvAn ne w®hš smJAyA – ‘aesA mt k ho SAn®d! yh
áAtI¥ysmu¥pAd gMBIr hÔ SÈr gMBIr-sA idKlAqQ BI detA hÔ¦ SAn®d! qs DmQ
ke n jAnne se hI yh áAjA wlJe sUt-sI, gAMXš pìzI r‰sI-sI, mUMj-b£vj-sI,
SpAy, dugQit SÈr ptn k oáAAðA hotI hÔ SÈr sMsAr se pAr nh™ ho pAtI¦’
t¥pÎcAt BgvAn ne w®hš, k ArfAš ke ivÎleúf siht, áAtI¥ysmu¥pAd k A
isÂAMt smJAyA – “nAm-Áp ke k Arf ivôAn hotA hÔ, ivôAn ke k Arf
nAm-Áp¦ nAm-Áp ke k Arf ‰pÕQ hotA hÔ, ‰pÕQ ke k Arf vednA, vednA ke
k Arf tíÏfA, tíÏfA ke k Arf wpAdAn, wpAdAn ke k Arf Bv, Bv ke k Arf
j®m SÈr j®m ke k Arf buìZApA, mí¥yu, Õok , ivlAp, du:K, dÈmQn‰y SÈr
wpAyAs hote hÓ¦ qs áAk Ar qs ‘ke vl du:K-puMj’ k A smudy hotA hÔ ¦”
tdnMtr BgvAn ne btlAyA ik SA¥mA k o mAnne vAle SA¥mA k A áAôApn
cAr áAk Ar se k rte hÓ – 1. yh ÁpvAn SÈr sUçm hÔ; 2. ÁpvAn SÈr SnMt
hÔ; 3. Ápriht SÈr sUçm hÔ; 4. Ápriht SÈr SnMt hÔ¦ SA¥mA k o nh™
mAnne vAle qn áAôVðAyAš k o nk Arte hÓ¦
SA¥m-dÕIQ SA¥mA k otIn áAk Arse jAntA hÔ –1. vednA merI SA¥mA hÔ; 2.
vednA merI SA¥mA nh™, S-áAitsMvedn merI SA¥mA hÔ; STvA 3. n vednA merI

2. mhAindAnsuØA

27

SA¥mA hÔ, n S-áAitsMvedn merI SA¥mA hÔ, merI SA¥mA vednA DmQ vAlI hÔ¦ ye
tInAš áAk Ar ke ˜ctn XIk nh™ hÓ¦
phle áAk Ar ke ˜ctn mš yh doú hÔ ik vednAaM tIn áAk Ar k I hotI hÓ –
suKd, du:Kd SÈr Sdu:Kd-SsuKd – SÈr qn tInAš mš se ijs smy jo
áAk xhotI hÔ ws smy vhI SnuBv hotI hÔ, S®y do áAk Ark Inh™; SÈr ye
sb Sin¥yDmAQ BI hÓ; to jo k oqQ ijs ik sI vednA k o SA¥mA mAn letA hÔ
vh ToìzI hI der mš inrŒÂ ho jAtI hÔ SÈr tb aese lgne lgtA hÔ ik merI
SA¥mA to clI gqQ¦ dUsre áAk Arke ˜ctn mš yh doú hÔ ik jhAM S-áAitsMvedn
hÔ STAQt, ku C BI SnuBv nh™ hotA, vhAM ‘mÓ hUM’ – aesA nh™ k h sk te ¦
tIsre áAk Arke ˜ctn mš yh doú hÔ ik yid sArI-k I-sArIvednAaM svQ áAk Ar
se svQTA nÏx ho jAaM to vednASAš ke svQTA inrŒÂ ho jAne se ‘mÓ hUM’ – aesA
k h pAnA sMBv nh™ rhtA¦
prMtu jo ¯yVEt n vednA k o SA¥mA smJtA hÔ, n S-áAitsMvedn k o, SÈr
n hI qse vednA-DmQ vAlA mAntA hÔ, vh lok mš ik sIk o‘mÓ SÈr merA’ k rke
gRhf nh™ k rtA, gRhf n k rne vAlA hone se ©As nh™ pAtA, ©As n pAne se
‰vyM pirinvAQf k oáAAðA hotA hÔ¦ tb vh SpnI áAôA se jAn letA hÔ –‘j®m
smAFt huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnATA so k rilyA, Sb qsse pre
yhAM SAnA nh™ hÔ¦’ aesA ¯yVEt sMsAr mš ijtne BI SiDvcn,
vcn-¯yvhAr, inrŒVEt, BAúA-¯yvhAr, áAôVðA, áAôVðA-¯yvhAr, ôAn, ôAn ke
jo ivúy hote hÓ w®hš jAn k r muEt hotA hÔ¦ aese ¯yVEt ke ila yh k hnA
S-yuEt hotA hÔ – ‘nh™ jAntA hÔ, nh™ deKtA hÔ, yh qsk A dÕQn hÔ¦’
tdnMtr BgvAn ne yh smJAyA ik ‘áAôA-ivmuEt’ k Èn k hlAtA hÔ¦
áAôA-ivmuEt vh hotA hÔ jo sAt áAk Ark IivôAn k IV‰TityAš SÈr do áAk Ar
ke SAytnAš ke smudy, SvsAn, SA‰vAd, pirfAm tTA in‰srf k oyTABUt
jAn k r wpAdAnAš k o gRhf n k rte hua muEt hotA hÔ¦ ivôAn k I sAt
V‰TityAM hÓ –1. nAnA k AyA –nAnA sMôA, 2. nAnA k AyA –ak sMôA, 3. ak
k AyA –nAnA sMôA, 4. ak k AyA –ak sMôA, 5. SAk AÕ –SAytn, 6.
ivôAn – SAytn, 7. SA˜k c®y – SAytn¦ do SAytn hÓ – 1.
SsMVô-s¥v-SAytn STAQt, sMôAriht s¥vAš k A SAvAs, SÈr 2.
28

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 2]

nÔv-sMôA-n-SsMôA-SAytn STAQt, n to sMôA vAlA SÈr n hI S-sMôA vAlA
SAytn¦
BgvAn ne SAX ivmoö BI ignvAye hÓ¦ qnmš se SAXvš ivmoö ke SMtgQt
k oqQ ¯yVEt nÔv-sMôA-n-SsMôA-SAytn k A SitkR mf k r
sMôA-vediyt-inroD k I Sv‰TA, ijsmš sMôA SÈr vednA k A pUfQtyA inroD
ho jAne se svQ áAk Ar k A lok Iy SnuBv BI inrŒÂ ho jAtA hÔ, áAAðA k r
ivhrne lgtA hÔ¦ jb SAXAš ivmoöAš k o Snulom STAQt, 1 se 8, áAitlom
STAQt, 8 se 1, tTA Snulom áAitlom STAQt, 1 se 8, iP r 8 se 1, jhAM
cAhtA hÔ, jb cAhtA hÔ, ijtnA cAhtA hÔ wtnI smAiD áAAðA k r wX KìzA
hotA hÔ, SÈr SAsRvAš ke öy se qsI j®m mš SAsRv-riht icØA k I muVEt,
áAôA-ivmuVEt k o ‰vyM jAn k r, sAöA¥k Ar k r, áAAðA ho ivhrtA hÔ, tb vh
‘wBytoBAg-ivmuEt’ k hlAtA hÔ¦

3. mhApirinˆbAnsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš igÀJkU xpvQt pr ivhAr k rte Te¦ ws smy
mgD k A rAjA SjAtsØAu vÀjI pr SAkR mf k r wse ths-nhs k rnA
cAhtA TA¦ qs bAre mš BgvAn k Amt jAnne ke ila wsne Spne bRAµf mM©I
k o wnke pAs BejA¦ BgvAn ne wse btlAyA ik ak smy mÓne vVÀjyAš k o
sAt SpirhAfIy DmQ k he Te¦ jb tk ve qn DmoÜ k A pAln k rte rhšge tb
tk wnk A w¥k úQ hI hogA, Spk úQ nh™¦ bRAµf ke cle jAne pr BgvAn ne
iBöuSAš k o BI áAk Ar áAk Ar se SpirhAfIy DmoÜ k I jAnk ArI dI ijsse
wnk A BI w¥k úQ ho, Spk úQ nh™¦
ivhAr ke smy BgvAn áAAy: yhI DmQ-k TA k hA k rte Te – ‘yh ÕIl hÔ,
yh smAiD hÔ, yh áAôA hÔ¦ ÕIl se pirBAivt smAiD mhAP ldAyI hotI hÔ¦
smAiD se pirBAivt áAôA mhAP ldAyI hotI hÔ¦ áAôA se pirBAivt icØA
SAsRvAš –k AmAsRv,BvAsRv, Siv¬AsRv –se BlI áAk ArmuEt ho jAtA hÔ¦’
ku C smy pÎcAt BgvAn ke jIvn k I SMitm yA©A áAArMB huqQ¦ ve
Sýbli§k A hote hua nAL®dA phuÙce jhAM sAirpuØA ne wnke áAit bìzI wdAr
vAfI k hIik sMboiD mš wnse bìZk rn k oqQ huSA hÔ, n hogA, n hÔ¦ (qs bAre
mš deiKa ‘sýpsAdnIy-suØA’ – dIG03-5)¦ vhAM se pAxilgAm phuÙc k r
3. mhApirinˆbAnsuØA

29

BgvAn ne gíh‰TAš k o durAcAr ke pAMc duÏpirfAm SÈr sdAcAr ke pAMc
supirfAm ignAye¦ w®h™ idnAš vVÀjSAš k I rok -TAm ke ila qs gRAm mš ak
bìzA ngr bsAne k Ak AmBI cl rhA TA¦ qse deK BgvAn ne k hAik ijtne
BI SAyoÜ ke invAs hÓ SÈr ijtne BI ¯yApAirk mAgQ hÓ, wnmš yh pAxilpuØA
áADAn ngr hogA, pr qske tIn Õ©u hAšge –SAg, pAnI SÈr SAps k IPU x¦
vhAM se k oixgAm phuÙc BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik cAr SAyQ-s¥yAš k A
yTABUt dÕQn n k rne se hI qs sMsAr mš SAvAgmn k A kR m cltA SA rhA
hÔ¦ jb q®hš (ivpÎynA «ArA) deK lete hÓ tb Bv-rÀju (tíÏfA) nÏx ho jAtI
hÔ SÈr du:K k I jìz k x jAne se punjQ®m nh™ hotA¦ iP r nAitk A phuÙc
w®hAšne ‘DmQ-SAdÕQ’ nAm k A wpdeÕ idyA ijsse yuEt huSA SAyQüAvk
SpnI SAge k I git ‰vyM jAn sk tA hÔ¦
t¥pÎcAt vesAlI phuÙc BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik ‘‰míit’ SÈr
‘sMáAôAn’ ke sAT ivhAr k ro,yhI hmArA SnuÕAsn hÔ¦ iP ryh BI smJAyA
ik ‘‰míitmAn’ kÔ se hote hÓ SÈr ‘sMáAôAnI’ kÔ se? jb k oqQ ¯yVEt rAg SÈr
«eú k o dUr k rne ke ila jAgÁk rh, sMáAôAn jgAye hua, w¬ogÕIl ho
k AyA mš k AyAnupÎynA, vednASAš mš vednAnupÎynA, icØA mš icØAAnupÎynA
SÈr DmoÜ mš DmAQnupÎynA k rtA hÔ tb vh ‘‰míitmAn’ hotA hÔ; SÈr jb vh
clte-iP rte, wXte-bÔXte, KAte-pIte, sote-jAgte ÕrIr k I hr Sv‰TA mš
ik sI BI áAk Ar k I ÕArIirk ikR yA k rte hua Spne bAre mš sMpUfQ jAnk ArI
bnAye rKtA hÔ tb vh ‘sMáAôAnI’ hotA hÔ¦
vesAlI mš BgvAn ne iBöu-sMG ke sAT SýbpAlI gifk A ke yhAM Bojn
pAyA SÈr wske «ArA iBöu-sMG k odAn mš idye gye wske wpvn k o‰vIk Ar
ik yA¦ iP r vhAM se cl k r veLuvgAm phuÙce jhAM vúAQvAs ik yA¦ qs k Al mš
w®hš ByAnk bImArI lg gyI SÈr mrfA®tk pIìzA hone lgI prMtu w®hAšne wse
‰míit SÈr sMáAôAn ke sAT, ibnA du:K mAnte hua, shn k r ilyA¦
BgvAn ke ‰v‰T hote hI SAn®d ne BgvAn se k hA ik SApk I bImArI ke
smy muJe ku C nh™ sUJtA TA, ke vl yh ivÎvAs TA ik SAp tb tk
pirinvAQf áAAðA nh™ k ršge jb tk iBöu-sMG k oku Ck hn lšge¦ yh sun k r
BgvAn bole ik mÓne sb trh se KulAsA k rke DmQ dÕAQ idyA hÔ¦ merI k oqQ
SAcAyQ-muVÏx nh™ hÔ¦ aesA nh™ hÔ ik mÓ iBöu-sMG k o DArf k rtA hUM STvA
30

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 2]

yh mere w¡eÎy se hÔ¦ St: ibnA ik sIdUsre k AshArA ZUMZe SpnA «Ip, SpnA
shArA ‰vyM bn k rivhAr k ro¦DmQ k oSpnA «Ip bnA, DmQ ke shAre ivhAr
k ro¦ SÈr yh tb hotA hÔ jb k oqQ ¯yVEt ‰míitmAn, sMáAôAnI, w¬ogÕIl
ho k AyA, vednASAš, icØA tTA DmoÜ k I SnupÎynA k rne lgtA hÔ¦
t¥pÎcAt BgvAn ne vesAlI ke cApAl cÔ¥y mš jAk r yh GoúfA k I ik
tb se tIn mAh bAd tTAgt pirinvAQf k o áAAðA hAšge¦ qske sAT hI w®hAšne
‰míit SÈr sMáAôAn ke sAT Spne SAyu sM‰k Ark oCoìz idyA¦ ws smy bìzA
BIúf, lomhúQk BUcAl SAyA SÈr dev-du®duiByAM bj wX™¦ SAn®d ke pUCne
pr BgvAn ne wse wn SAX áA¥yyAš ke bAre mš btlAyA ijnk I vjh se aese
bìze BUcAl SAte hÓ¦
tduprAMt w®hAšne SAX áAk Ar k I pirúdAš, SAX áAk Ar ke SiBBU-SAytnAš
tTA SAX ivmoöAš ke bAre mš BI SAn®d k osmJAyA¦ w®hAšne k hAik SAXvAM
ivmoö vh hotA hÔ jb k oqQ ¯yVEt nÔv-sMôA-n-SsMôA SAytn k A svQTA
SitkR mf k r sMôA-vediyt-inroD k o áAAðA ho k r ivhAr k rne lge¦
qske bAd BgvAn ne mhAvn k I wp‰TAnÕAlA mš iBöuSAš k o sMboiDt
k rte hua k hAik mÓne ‰vyM jAn k rjo DmQ wpidÏx ik yAhÔ wse SœCI trh
sIK k r wsk A sevn, BAvn, sMvDQn k rnA ijsse yh bRµcyQ icr‰TAyI
ho, bhut logAš k A ihtk Ark ,bhut logAš k A suKk Ark ,lok Aš k A SnukM pk
SÈr devAš tTA mnuÏyAš ke STQ, iht SÈr suK ke ila ho ¦ ye DmQ hÓ – cAr
‰míit-áA‰TAn, cAr sýyk -áADAn,cAr å iÂ-pAd,pAMc qV®ªy, pAMc bl, sAt
bo›yMg SÈr SAyQ SÏxAMigk mAgQ¦
BgvAn ne w®hš yh BI k hAik sAre sM‰k Ar¯yyDmAQ hÓ, áAmAdriht ho qs
sœcAqQ k A sMpAdn k ro¦ w®hAšne wnk o tIn mAh bAd SpnA pirinvAQf hone
k I sUcnA BI dI¦
iP r vesAlI k o Coìz Bogngr phuÙc k r BgvAn ne iBöuSAš k o cAr
mhAáAmAfoM k A wpdeÕ idyA¦ qsmš w®hAšne yh smJAyA ik yid k oqQ ¯yVEt
ik sI k A BI hvAlA dek r yh k he ik ‘yh DmQ hÔ, yh ivny hÔ, yh ÕA‰tA
k AwpdeÕ hÔ,’ to ibnA qs wVEt k ASiBnMdn ik ye, ibnA qsk I˜ndA ik ye

3. mhApirinˆbAnsuØA

31

qsk I tulnA sU© se k r lenI cAiha SÈr ivny k o deK jAnA cAiha¦ yid
yh qnse mel KAye, to qse su-gíhIt jAnš, S®yTA dugíQhIt¦
vhAM se BgvAn pAvA phuÙce jhAM pr w®hAšne k mAQr-pu© cu®d ke SAmM©f pr
wske yhAM Bojn ik yA¦ qs Bojn k o KAk r w®hš KUn igrne k I k ìzI
bImArI w¥pÚA huqQ SÈr mrfA®tk pIìzA hone lgI¦ wse w®hAšne ‰míit SÈr
sMáAôAn se yuEt ho, ibnA du:iKt hua, shn k r ilyA¦ vhAM se w®hAšne
ku isnArAk ISor áA‰TAn ik yA¦mAgQ mš k ku DAndI mš êAAn k rjhAM SAmRvn
TA vhAM gye SÈr yh GoúfA k I ik SAj rAt ke ipCle phr ku isnArA ke
wpvØAn nAmk m£lAš ke ÕAlvn mš juìzvAM ÕAl-víöAš ke bIc ve
pirinvAQf-lAB k ršge¦
vhAM se SAge áA‰TAn k rne se pUvQ BgvAn ne SAn®d se k hAik ÕAyd k oqQ
k mAQr-pu© cu®d k o ˜citt k re ik tUne S-lAB k mAyA hÔ jÔsA ik terA
˜pzpAt KA k r tTAgt pirinvAQf k o áAAðA hua hÓ¦ tum wsk I ˜ctA k o yh
k h k r dUr k rnA ik mÓne ‰vyM BgvAn ke muK se sunA TA ik ‘do ˜pzpAt
smAn P l vAle hÓ, dUsre ˜pzpAtAš se bhut hI mhAP láAd hÓ¦ k Èn se do? 1.
ijs ˜pzpAt k ABojn k rtTAgt SnuØAr sýyk sMboiD k oáAAðA hua, SÈr
2. ijs ˜pzpAt k A Bojn k r tTAgt SnupAiDÕeú invAQfDAtu k o áAAðA
hua¦’
qske pÎcAt BgvAn ku isnArA ke m£lAš ke ÕAlvn wpvØAn mš gye SÈr
vhAM juìzvš ÕAlAš ke bIc mMck ibCvA k r‰míit-sMáAôAn ke sAT ivüAm k rne
lge¦ ws smy Sk Al hone pr BI vh juìzvAM ÕAl PU lAš se ld rhe Te SÈr
tTAgt k IpUjA ke ila ve PU lwnke ÕrIr pr ibKrne lge¦ aese hI SAk AÕ
se id¯y mMdAr-puÏp, cMdn-cUfQ wnke ÕrIr pr igrne lge¦ id¯y vA¬ bjne
lge, id¯y sMgIt hone lge¦ yh deK BgvAn ne SAn®d se k hA ik qnse
tTAgt s¥kí t, gurŒkí t, mAint, pUijt nh™ hote¦ jo iBöu, iBöufI,
wpAsk , wpAisk A DmQ ke mAgQ pr SAÁìZ ho ivhAr k rte hÓ wsI se tTAgt
s¥kí t, gurŒkí t, mAint, pUijt hote hÓ¦
ws smy dsAš lok DAtuSAš ke bhut se devtA tTAgt ke dÕQnATQ ak i©t
hua¦ BgvAn ne deKA ik jo devtA S-vItrAg Te ve burI trh kRM dnk rrhe Te
ik sugt bhut j£dI invAQf k oáAAðA k rrhe hÓ, prMtu jo devtA vItrAg Te ve
32

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 2]

‰míit-sMáAôAn ke sAT, ÕAMt rh k r yh jAn rhe Te – ‘sM‰k Ar (bne hua
pdATQ) Sin¥y hÓ, to kÔ se q®hš bnAye rK sk te hÓ?’
t¥pÎcAt BgvAn ne SAn®d k o smJAyA ik üÂAlu ku lpu© ke ila ye
cAr ‰TAn dÕQnIy, vÔrAŸy pÔdA k rne vAle hote hÓ – 1. jhAM tTAgt w¥pÚA
hua, 2. jhAM sýyk -sMbu bne, 3. jhAM DmQckR áAvtQn ik yA, SÈr 4. jhAM
SnupAiDÕeú invAQf-DAtu k o áAAðA hua¦ w®hAšne wse yh BI smJAyA ik tum
tTAgt k I ÕrIr-pUjA k I trP se beprvAh rhnA SÈr sdTQ ke ila hI
w¬ogÕIl rhnA¦ ij®hš tTAgt mš bhut SnurAg hogA ve hI wnk IÕrIr-pUjA
k ršge¦ iP r wse yh BI smJAyA ik tTAgt ke mhApirinvAQf ke pÎcAt
wnke ÕrIr k A EyA k rnA hotA hÔ SÈr k Èn log ‰tUp bnAye jAne ke yoŸy
hote hÓ¦
tb SAn®d ivhAr mš jAk rivlAp k rne lgA ik mÓ SBI ÕÔçy hUM SÈr mere
ÕA‰tA k A pirinvAQf ho rhA hÔ¦ BgvAn ne wse bulvA k r k hA ik tum Õok
mt k ro¦mÓne to phle hI k hrKA hÔ ik sBI iáAyAš se pATQEy hone vAlA hÔ¦
jo ku Cw¥pÚA huSA hÔ, sM‰kí thÔ vh nÏx hone vAlA hÔ¦ aesA nh™ ho sk tAik
vh nÏx n ho¦ tUne lMbe smy tk tn, mn, vcn se Spirimt mÔ©I ke sAT
tTAgt k IsevA k IhÔ¦ tUne pu»y k mAyAhÔ ¦ tU invAQf-sADn mš lg, ÕIGR hI
SnAsRv ho jA¦ iP rw®hAšne SAn®d ke cAr Sއt gufAš k AbKAn BI ik yA¦
SAn®d ne BgvAn se k hAik qs CoxI sI ngrI mš pirinvAQf k omt áAAðA
hAš¦ cýpA, rAjgh SAid ik sImhAngr mš pirinvAQf-lAB k rš¦ vhAM bhut se
log tTAgt ke BEt hÓ¦ qs pr BgvAn ne wse btlAyA ik yhI ku isnArA
pUvQk Al mš mhAsud‰sn nAm ke ckR vtIQ rAjA k I ku sAvtI nAm k I rAjDAnI
TI jo dUr dUr tk PÔ lI huqQ, jnAk IfQ, smí SÈr vÔBv-sMpÚA TI¦
tb SAn®d ne ku isnArA mš jAk r vhAM ke invAisyAš k o wnke öe© mš
tTAgt ke hone vAle mhApirinvAQf k I jAnk ArI dI¦ qs pr bhut se log
wnke dÕQnATQ cle SAye SÈr wnk I vMdnA k I¦ qsI bIc suB¡ nAm k A
pirvRAjk BI vhAM pr clA SAyA¦ vh DmQ ke bAre mš SpnA ku C sMÕy dUr
k rnA cAhtA TA¦ pr SAn®d ne yh k h k r wse BgvAn ke smIp jAne se
rok idyA ik ve qs smy Tke hua hÓ, w®hš k Ïx mt do¦ qn donAš k A
k TA-sMlApsun BgvAn ne pirvRAjk k oSpne pAs bulA wse DmoQpdeÕ idyA
3. mhApirinˆbAnsuØA

33

SÈr wske sMÕy k A invArf ik yA¦ BgvAn ne wse btlAyA ik ijs
DmQ-ivny mš SAyQ SÏxAMigk mAgQ wplˆD nh™ hotA, vhAM n sotApÚA hÔ, n
sk dAgAmI, n SnAgAmI, n SrhMt¦ ijs DmQ-ivny mš SAyQ SÏxAMigk mAgQ
wplˆD hotA hÔ vhAM sotApÚA BI hotA hÔ, sk dAgAmI BI, SnAgAmI BI SÈr
SrhMt BI¦ yid iBöu XIk se ivhAr k rš to lok SrhMtAš se ÕU®y n ho ¦
k AlAMtr mš áAvRÀyA, wpsMpdA pA yh pirvRAjk SrhMt huSA¦ yhI suB¡
BgvAn k A SMitm iÕÏy huSA¦
mhApirinvAQf áAAðA k rne se pUvQ BgvAn ne SAn®d se k hA ik ÕAyd tuýhš
aesA lge ik hmAre ÕA‰tA cle gye, Sb hmAre ÕA‰tA nh™ hÓ – aesA mt
socnA¦ mÓne jo DmQ SÈr ivny áAôðA ik ye hÓ, ve hI mere bAd tuýhAre ÕA‰tA
hAšge¦ iP rw®hAšne iBöuSAš k oBI SMitm bAr sMboiDt k rte hua k hAik sBI
sM‰k Ar Sin¥y hÓ, S-áAmAd ke sAT qs sœcAqQ k A sMpAdn k ro STAQt, qse
SnuBUit pr wtAro¦ yhI BgvAn k A SMitm vcn TA¦
t¥pÎcAt BgvAn ›yAnAvV‰Tt ho mhApirinvAQf k oáAAðA hua¦ qske sAT
hI BIúf, lomhúQk mhABUcAl huSA¦ devšª sEk (ÕkR ) ne gATA k hI –
‘sM‰k Ar(kí tv‰tuaM) S-in¥y hÓ, w¥pAd-¯yy ‰vBAv vAle hÓ, w¥pÚA ho-hok r
nÏx hote rhte hÓ, qnk A intAMt wp-Õmn hI (vA‰tivk ) suK hԒ¦
tTAgt ke ÕrIr k IdAh-ikR yAke pÎcAt áAdeÕAš ke ÕAsk wnk ISV‰TyAš
k o bxor w®hš ‰tUp-inmAQf ke ila le gye¦

4. mhAsud‰snsuØA
BgvAn Spne pirinvAQf ke smy ku isnArAke pAs wpvØAn nAm ke m£lAš
ke ÕAl-vn mš do ÕAl-víöAš ke bIc ivhAr k r rhe Te¦ ws smy SAn®d ne
wnse k hAyid SAp qs CoxI sI ngrI ke ‰TAn pr cýpA, rAjgh, sAv¥TI,
sAke t, k osýbI, bArAfsI jÔse ik sI mhAngr mš pirinvAQf lAB k rš to
SœCA ho¦ vhAM bhut se log tTAgt ke BEt hÓ jo wnke ÕrIr k I pUjA
k ršge¦
qs pr BgvAn ne k hA ik pUvQk Al mš mhAsud‰sn nAm k A cArAš idÕASAš
pr ivjy áAAðA k rne vAlA ak mUDAQiBiúEt öi©y rAjA TA¦ yhI ku isnArA
34

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 2]

wsk I ku sAvtI nAm k I rAjDAnI TI jo S¥yMt iv‰tIfQ, smí tTA
vÔBv-sMpÚA TI¦
ws rAjA ke pAs sAt r¥n Te –1. ckR -r¥n,2. hV‰t-r¥n, 3. SÎv-r¥n,
4. mif-r¥n, 5. ‰©I-r¥n, 6. gíhpit-r¥n, tTA 7. pirfAyk -r¥n¦wse cAr
å iÂyAM BI áAAðA T™ – 1. prm-sAÓdyQ, 2. dIGQ-SAyu, 3. nIrogtA, SÈr 4.
bRAµfAš tTA gíh‰TAš k A vA¥s£y¦
ak bAr vh rAjA SpnI cturMigfI senA ke sAT w¬AnBUim mš gyA¦ vhAM
pr wsne bhut sI puÏk irifyAM KudvAqQM SÈr wnke tIr pr ivivD áAk Ar ke
dAn ‰TAipt ik ye¦ qDr bRAµf SÈr gíh‰T BI rAjA k o Bšx k rne ke ila
bhut sA Dn lek rcle SAye prMtu rAjA ne wse ‰vIk Arnh™ ik yA,w£xA w®hš
hI Spne yhAM se SÈr Dn le jAne ke ila k hA¦ wn logAš ne Spne sAT lAa
hua Dn k oSpne GrAš mš vAips le jAnA wict nh™ smJA SÈr rAjA ke ila
ak áAAsAd (mhl) tÔyAr k rvAne k AinfQy ilyA¦ rAjA qsse shmt huSA ¦
devpu© iv‰sk ým ne ‘Dým’ nAmk áAAsAd tÔyAr k r idyA¦ rAjA ne wske
sAmne DmQ-puÏk irfI bnvA dI¦ qn donAš ke tÔyAr ho jAne pr rAjA ne ws
smy ke SœCe-SœCe ümfAš tTA bRAµfAš k osMtuÏx k r‘Dým’-áAAsAd mš áAveÕ
ik yA¦
tb rAjA k o yh BAn huSA ik ‘yh mere dAn, dm, sMym – qn tIn k moÜ
k A P l hÔ ijsse mÓ qs smy qtnA smíiÂÕAlI avM mhAnuBAv huSA hUM¦’
wske muK se áAIit-vAEy ink lA –
‘Xhr k Am-ivtkQ ! Xhr ¯yApAd-ivtkQ ! Xhr iv˜hsA-ivtkQ !
bs k Am-ivtkQ !! bs ¯yApAd-ivtkQ !! bs iv˜hsA-ivtkQ ’!!
t¥pÎcAt vh kU xAgAr mš áAveÕ k r wØAroØAr áATm, i«tIy, títIy tTA
ctuTQ ›yAn k o áAAðA k r qnmš ivhAr k rne lgA SÈr qske bAd kR mÕ: mÔ©I,
k rŒfA, muidtA tTA wpeöA-yuEt üeÏX icØA se ak -ak k rke sBI idÕASAš
k o ¯yAðA k r ivhrne lgA¦
bhut smy bAd suB¡AdevI nAm k I rAjmihúI S®y V‰©yAš ke sAT rAjA
k o deKne ke ila gyI¦ wse drvAjA pk ìze KìzA huSA deK rAjA ne wse BItr
4. mhAsud‰snsuØA

35

SAne se rok idyA SÈr ‰vyM tAlvn mš plMg ibCvA k r dAihnI k rvx ho,
pÔr ke Wpr pÔr rK, ‰míit SÈr sMáAôAn ke sAT ˜shՆyA lgA lI¦
qs pr mihúI k o SAÕMk A huqQ ik k h™ rAjA mrfAsÚA to nh™ hÔ? mn mš
yh ivcAr SAte hI wsne rAjA k o wske Dn-vÔBv k I yAd idlAte hua k hA
ik SAp qnse áAsÚA ho Spne jIivt rhne k I k AmnA k rš¦ qs pr rAjA ne
wse k hA, ‘tumne bhut idnAš tk mere sAT qÏx avM iáAy SAcrf ik yA hÔ;
St: qs SMitm smy mš SinÏx avM SiáAy SAcrf k rnA wict nh™ hÔ¦’
qs smy tuýhš yh k hnAcAiha –‘dev! sBI iáAy v‰tuSAš se ibCoh hotA hÔ¦
SAp ik sI k AmnA ke sAT áAAf n Coìzš¦ k AmnA-yuEt mí¥yu du:KpUfQ hotI hÔ,
g´Q hotI hÔ¦ SApk A jo qtnA vÔBv hÔ wsmš ilðA n hAš¦ jIivt rhne k I
k AmnA mn mš n k rš’¦
mihúI ne aesA hI ik yA¦ qske ku C hI der bAd rAjA k I mí¥yu ho gyI¦
cArAš bRµivhArAš k I BAvnA k rtA huSA vh bRµlok mš w¥pÚA huSA¦
SMt mš BgvAn ne k hA yh rAjA mhAsud‰sn mÓ hI TA¦ vh ku sAvtI nAm
k I rAjDAnI SÈr vh sArA vÔBv merA hI TA¦ deKo, ye sBI sM‰k Ar (kí t
v‰tuaM) öIf ho gye, inrŒÂ ho gye, bdl gye¦ qsI áAk Ar sBI sM‰k Ar
S-in¥y hÓ, S-DRuv hÓ, S-ivÎvsnIy hÓ¦ qsIila sBI sM‰k ArAš se inveQd áAAðA
k rnA, ivrEt ho jAnA, ivmuEt ho jAnA wict hÔ¦
BgvAn ne yh BI btlAyA ik phle Ch bAr qsI ‰TAn pr merI mí¥yu ho
cuk I hÔ¦ Sb yhAM sAtv™ bAr merA ÕrIrpAt ho rhA hÔ¦ mÓ sAre lok Aš mš k oqQ
S®y ‰TAn nh™ deKtA jhAM tTAgt k o SAXv™ bAr ÕrIr ¥yAgnA pìze¦
yh k h k r BgvAn ne yh BI k hA –
“sBI sM‰k Ar Sin¥y hÓ; w¥pVØA SÈr öy ‰vBAv vAle hÓ; ye w¥pÚA ho-ho
k r imx jAte hÓ; qnk A ÕAMt ho jAnA hI‘suK’ hÔ¦”

5. jnvsBsuØA
ak smy BgvAn nAitk Amš ig²jk AvsTmš ivhAr k rte hua k AsISÈr
k osl, vÀjI SÈr m£l, ceit SÈr vMs, ku rŒ SÈr p²cAl tTA mœC SÈr
sUrsen nAmk jnpdAš mš buÂ, DmQ SÈr sMG k I pircyAQ k rne vAle mít
36

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 2]

pircArk Aš k IpArlÈik k git k AbKAn k rrhe Te¦ SAyuÏmAn SAn®d ke mn
mš huSA ik BgvAn k o S½ SÈr mgD ke pircArk Aš k I git k A BI bKAn
k rnA cAiha EyAšik vhAM pr BI buÂ, DmQ SÈr sMG ke áAit üÂA rKne vAle
bhut log Te SÈr mgDrAj ibVýbsAr to mrte dm tk BgvAn k A yÕogAn
k rte rhe¦ wpyuEt smy pA k r SAyuÏmAn SAn®d ne BgvAn se qs bAre mš
invedn k r idyA¦
k AlAMtr mš BgvAn ne Spne smAiht icØA se mgD ke pircArk Aš k I
pArlÈik k git k o jAn ilyA SÈr bAd mš SAn®d k o btlAyA ik mere aesA
jAn lene ke pÎcAt mgDrAj ibVýbsAr mere sAmne jnvsB nAmk yö ke
Áp mš áAk xhuSA SÈr muJse k hAik mÓ Sb sAtv™ bAr ve‰svf mhArAj k A
im© ho k rw¥pÚA huSA hUM¦ jb se mÓ SAp ke áAit üÂAvAn huSA hUM tb se merI
SpAy git nh™ huqQ hÔ SÈr mÓ sk dAgAmI hone ke ila SAÕAV®vt hUM¦
jnvsB ne yh BI btlAyA ik ipCle idnAš wposT k ovÔÕAK pUifQmA k I
rAt k o sBI tAv˜ts devtA suDmAQ sBA mš qk §e hok r bÔXe Te¦ cArAš Sor
devtASAš k I bìzI BArI sBA lgI TI¦ cArAš idÕASAš ke lok pAl cArAš
mhArAjA BI bÔXe Te¦ ws smy qMª ke sAT-sAT sBI tAv˜ts devtA qs bAt
se bhut áAsÚA Te ik sugt ke ÕAsn mš bRµcyQ k ApAln k rke hmAre lok mš
SAye hua nye dev k AMit, SAyu SÈr yÕ mš dUsrAš se bìZ-cìZ k r hÓ¦ w®hš qs
bAt se BI áAsÚAtA huqQ ik ‘dev-lok Br rhA hÔ; Ssur-lok öIf ho rhA hÔ ¦’
tBI vhAM pr bìze BArI tej-puMj ke sAT sn¸‡mAr bRµA BI áAk xhua¦ SAX
SMgAš se yuEt bRµ‰vr mš w®hAšne tAv˜ts devtASAš k osMboDn k rtehua k hA –
* BgvAn logAš ke iht-suK ke ila áAy¥nÕIl hÓ¦ jo k oqQ buÂ, DmQ SÈr
sMG k I Õrf mš gye hÓ SÈr ij®hAšne ÕIlAš k o pUrA ik yA hÔ ve ik sI n
ik sI devlok mš w¥pÚA hote hÓ¦ sb se hIn ÕrIr pAne vAlA BI gMDvQ k A
ÕrIr pA letA hÔ¦
* sb ku C jAnnhAr, deKnhAr, SrhMt-Sv‰TA-áAAðA, sýyk sMbu k o cAr
å iÂpAdáAAðA hÓ –CMd, vIyQ, icØA avM mImAMsA¦ nAnA áAk Ark Iå iÂyAš k I
isi q®h™ cAr å iÂpAdAš k oBAivt k rne se hI hotI hÔ¦ mhAbRµA BI q®h™
cAr å iÂpAdAšk oBAivt k rnese mhAn å iÂvAle mhAnuBAv hua hÓ¦
5. jnvsBsuØA

37

* sb ku C jAnnhAr, deKnhAr, SrhMt-Sv‰TA-áAAðA, sýyk sMbu k o suK
k IáAAVðA ke ila tIn Svk AÕáAAðA hÓ –1. BogAš mš SÈr S-ku ÕlDmoÜ mš
n lgne se w¥pÚA hone vAlA suK, SÈr iP r qsse bìZ k r sÈmn‰y; 2.
k AyA, vAfI SÈr icØA ke ‰TUl sM‰k ArAš ke ÕAMt ho jAne se w¥pÚA hone
vAlA suK, SÈr iP r qsse bìZ k r sÈmn‰y; SÈr 3. Siv¬A ke dUr ho
jAne tTA iv¬A ke jAgne se w¥pÚA hone vAlA suK, SÈr iP rqsse bìZ k r
sÈmn‰y¦
* sb ku C jAnnhAr, deKnhAr, SrhMt-Sv‰TA-áAAðA, sýyk sMbu «ArA
ku Õl k I áAAVðA ke ila cArAš ‰míit-áA‰TAn áAôðA ik ye gye hÓ¦ k Èn se
cAr? k AyAmš k AyAnupÎyIhok rivhrnA, vednASAš mš vednAnupÎyI hok r
ivhrnA, icØA mš icØAAnupÎyI hok r ivhrnA, SÈr DmoÜ mš DmAQnupÎyI
hok r ivhrnA¦
* sb ku CjAnnhAr, deKnhAr, SrhMt-Sv‰TA-áAAðA, sýyk sMbu ne sýyk
smAiD k IBAvnA SÈr pirÕui ke ila sAt smAiD-pirÏk ArAš k oSœCI
trh áAôðA ik yA hÔ ¦ k Èn se sAt? sýyk díVÏx, sýyk sMk £p, sýyk
vAfI, sýyk k mAÜt, sýyk SAjIv, sýyk ¯yAyAm SÈr sýyk ‰míit¦
sýyk díVÏx vAlA mnuÏy sýyk sMk £p mš smTQ hotA hÔ, sýyk sMk £p
vAlA sýyk vAfI mš, sýyk vAfI vAlA sýyk k mAÜt mš, sýyk k mAÜt
vAlA sýyk SAjIv mš, sýyk SAjIv vAlA sýyk ¯yAyAm mš, sýyk
¯yAyAm vAlA sýyk ‰míit mš, sýyk ‰míit vAlA sýyk smAiD mš,
sýyk smAiD vAlA sýyk ôAn mš SÈr sýyk ôAn vAlA mnuÏy sýyk
ivmuVEt mš smTQ hotA hÔ ijse sýyk áAk Ar se k hne vAle mnuÏy k hte
hÓ – BgvAn k A DmQ ‰vA¼yAt (suMdr áAk Ar se k hA gyA) hÔ, sA®díVÏxk
(qsI sMsAr mš sAöA¥k Arik ye jAne ke yoŸy) hÔ, Sk Ailk (s¬: P láAd)
hÔ, aih-pVÎyk (‘SASo, deKo!’ k A BAv jgAne vAlA) hÔ, SÈpniyk
(invAQf ke smIp le jAne vAlA) hÔ, áA¥yek (hr ak ) ke ila ihtk ArI hÔ
SÈr ivôAš (pMiztAš) «ArA ôey hÔ¦ jo k oqQ buÂ, DmQ tTA sMG mš V‰Tr Áp
se áAsÚA hÓ SÈr wØAm iáAy ÕIl se yuEt hÓ wnke ila Smít (invAQf) k A
mAgQ KulA huSA hÔ¦
t¥pÎcAt bRµA ne GoúfA k I ik cÈbIs lAK se BI SiDk mgD ke
38

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 2]

pircArk StIt k Al mš mAr ke tIn bMDnAš ke k x jAne se sotApÚA ho gye
hÓ, ve iP rk BItIn SpAyAš mš nh™ igr sk te SÈr inyt Áp se sMboiD áAAðA
k rne mš lge hÓ¦ SÈr yhAM sk dAgAmI BI hÓ ¦
BgvAn ne yh sArA víØAAMt jnvsB yö se sun k r SÈr ‰vyM SiBôA se
jAn k rqse SAyuÏmAn SAn®d k obtAyA¦ SAyuÏmAn SAn®d ne qse iBöuSAš,
iBöuifyAš, wpAsk Aš,wpAisk ASAšk obtlAyA¦ yhI bRµcyQ å iÂyuEt,wÚAt,
iv‰tAirt, iv¼yAt SÈr ivÕAl ho k rdevAš tTA mnuÏyAš mš áAk AiÕthuSA¦

6. mhAgoiv®dsuØA
ak smy jb BgvAn rAjgh ke igÀJkU x pvQt pr ivhAr k r rhe Te,
p²cisK nAm k AgMDvQpu© ZltI rAt mš wnke pAs SAyA SÈr k hne lgA ik
mÓne jo tAv˜ts devAš ke muÙh se sunA hÔ, wse SApse k hUMgA¦
BgvAn k ISnumit pA k rwsne k hAik bhut idn phle ak wposT k I
rAt mš sBI tAv˜ts dev suDmAQsBA mš bÔXe Te¦ bhut bìzI dev-pirúd cArAš
Sor bÔXI TI¦ cArAš idÕASAš ke lok pAlcArAš mhArAjA BI bÔXe Te¦ ws smy
tAv˜ts dev qs bAt se S¥yMt áAsÚA ho rhe Te ik BgvAn ke yhAM se bRµcyQ
k A pAln k r jo log dev-lok mš SAye hÓ ve Civ SÈr yÕ mš S®y devAš se
bìZ-cìZ k r hÓ¦
devAš ke qMª sEk ne BI qsk A Snumodn ik yA SÈr BgvAn ke gufAš k A
bKAn ik yA¦qtne mš sn¸‡mAr bRµA BI vhAM pr SA gye¦ w®hAšne BI tAv˜ts
devAš k I SiB¯yVEt k A Snumodn ik yA, devšª sEk se BgvAn ke gufAš k o
sunA SÈr iP r devAš k o sMboiDt k rte hua k hA ik BgvAn bhut smy phle
BI mhAáAôAvAn Te¦
w®hAšne k hA ik bhut phle idsýpit nAm k A rAjA rAÀy k rtA TA¦
goiv®d nAm k AbRAµf wsk Apuroiht TA¦ goiv®d k Apu© joitpAl TA¦ refu
rAjpu©, joitpAl SÈr S®y Ch öi©y –ye SAXAš im© Te¦ goiv®d bRAµf ke
mrne pr wsk A ‰TAn joitpAl ne le ilyA jo Spne iptA se BI bìZ-cìZ k r
pMizt SÈr STQdÕIQ ink lA¦ qs pr logAš ne wsk A nAm ‘mhAgoiv®d’ rK
idyA¦
6. mhAgoiv®dsuØA

39

k AlAMtr mš rAjA k A BI dehAMt ho gyA SÈr rAjpu© refu k A rAÀyAiBúek
huSA¦ iP r refu ke SAdeÕ se mhAgoiv®d ne BArtvúQ k o sAt smAn BAgAš mš
bAMx idyA¦ bIc k A BAg refu ne rK ilyA SÈr Õeú Ch BAg Spne
öi©y-im©Aš mš bAMx idye¦ qn im©Aš ne BI mhAgoiv®d k o SpnA puroiht bnA
ilyA¦
tb mhAgoiv®d qn sAt mUDAQiBiúEt öi©yAš k A SnuÕAsn k rne lgA
SÈr sAt bRAµf mhAÕAlAš tTA sAt sÈ êAAtk Aš k o mM© pìZAne lgA¦ ku C
smy bAd wsk I aesI ¼yAit PÔ l gyI ik vh bRµA k o sAöAt deKtA hÔ,
wnse vAtAQlAp v mM©fA BI k rtA hÔ¦
tb mhAgoiv®d ke mn mš SAyA ik merI ¼yAit k Ak oqQ SADAr nh™ hÔ¦ pr
mÓne bìze-bUìZAš tTA SAcAyQgf k o yh k hte sunA hÔ ik jo vúAQ-k Al ke
cAtumAQs mš smAiD lgA k rk rŒfA-BAvnAk rtAhÔ vh bRµA k osAöAt deK
letA hÔ, wnse vAtAQlAp avM mM©fA BI k rne lgtA hÔ¦ St: mÓ BI EyAš n
vúAQ-k Al ke cAtumAQs mš smAiD lgA k r k rŒfA-BAvnA k ÁM?
tb mhAgoiv®d ne refu rAjA ke pAs jAk r yh sArI bAt btlAyI SÈr
wsse k hA ik mere smAiD-k Al mš Bojn lAne vAle k o Coìz k r k oqQ dUsrA
¯yVEt mere pAs n SAye¦ rAjA qsse shmt huSA¦ iP r ChAš öi©yAš, bRAµf
mhAÕAlAš tTA êAAtk Aš SÈr SpnI V‰©yAš k I BI shmit áAAðA k r vh ak
wpyuEt ‰TAn pr smAiD k A SÄyAs k rne lgA¦
ku C smy ke pÎcAt sn¸‡mAr bRµA mhAgoiv®d ke sAmne áAk x hua¦
mhAgoiv®d ne wnse pUCA – ‘k hAM rh k r SÈr EyA SÄyAs k r mnuÏy Smít
bRµlok k o áAAðA hotA hÔ?’ bRµA ne wØAr idyA – ‘mnuÏyAš mš mm¥v k o Coìz
k rak AMt mš rhnA, k rŒfABAv-yuEthonA, pApAš se Slg rhnA, mÔTun-k mQ se
ivrt rhnA – q®h™ k A SÄyAs k r, SÈr q®h™ k o sIK k r, mnuÏy Smít
bRµ-lok k o áAAðA hotA hÔ¦’ bRµA ne wse yh BI btlAyA ik kR oD,
imÉyA-BAúf, vMcnA, im©-ªoh, kí pftA, SiBmAn, qQÏyAQ, tíÏfA,
ivicik ¥sA, pr-pIìzA, rAg, «eú, md SÈr moh – qnse yuEt ho k r nArk Iy
log bRµlok se igr k r dugÜD k o áAAðA hote hÓ¦ q®hš‘SAmgMD’ k hte hÓ¦
mhAgoiv®d k o lgA ik SAmgMD gíh‰T se j£dI dUr nh™ ik ye jA sk te¦
40

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 2]

St: muJe Gr se be-Gr ho pRvRijt ho jAnA cAiha¦ tb vh refu rAjA, ChAš
öi©yAš, sAtAš bRAµfmhAÕAlAš, sAt sÈ êAAtk Aš tTA SpnI V‰©yAš k o SpnA
mMt¯y jtlA k risr SÈr dAìZI muÙzvA k rpRvRijt ho gyA¦ wsk IdeKAdeKI
ye sb BI pRvRijt ho gye SÈr qnke SitirEt hjArAš S®y logAš ne BI
áAvRÀyA gRhf k r lI¦
mhAgoiv®d ne ak -ak k rke mÔ©I, k rŒfA, muidtA tTA wpeöA-yuEt icØA
se sBI idÕASAš k o SAFlAivt ik yA SÈr Spne üAvk Aš k o bRµ-lok k A
mAgQ btlAyA¦ wnmš se ij®hAšne DmQ k o jAn ilyA, ve mr k r bRµ-lok mš
w¥pÚA hua¦ jo DmQ k o pUrI trh nh™ smJ pAye, ve mr k r
prinVýmtvsvØAI, inýmAnrit, tuist, yAmA, tAv˜ts STvA cAtumhArAijk
devlok mš w¥pÚA hua¦ ij®hAšne sb se hIn ÕrIr pAyA, ve g®Dˆb-lok mš
w¥pÚA hua¦ qs áAk Ar wn sBI ku lpu©Aš k I áAvRÀyA sATQk huqQ¦
BgvAn ne p²cisK se k hA,“mÓ hI ws smy k AmhAgoiv®d bRAµf TA¦
mÓne hI wn üAvk Aš k o bRµlok k A mAgQ btlAyA TA¦ merA vh bRµcyQ n
inveQd ke ila, n ivrAg ke ila, n inroD ke ila, n prm ÕAMit ke ila, n
ôAn-áAAVðA ke ila, n sMboiD ke ila SÈr n invAQf ke ila TA¦ vh ke vl
bRµ-lok k I áAAVðA ke ila TA¦ prMtu merA yh bRµcyQ inveQd, ivrAg, inroD,
prm ÕAMit, ôAn-áAAVðA, sMboiD SÈr invAQf ke ila hÔ¦ SÈr qs bRµcyQ k A
SADAr hÔ yhI ‘SAyQ SÏxAMigk mAgQ’ – sýyk díVÏx, sýyk sMk £p, sýyk
vcn, sýyk k mAÜt, sýyk SAjIv, sýyk ¯yAyAm, sýyk ‰míit, sýyk
smAiD¦”
BgvAn ne SAge k hAik jo mere üAvk pUrA-pUrA DmQ jAnte hÓ ve SAsRvAš ke
öy hone se, SAsRv-riht icØA k I ivmuVEt, áAôAivmuVEt k o qsI j®m mš
‰vyM jAn k r, sAöA¥k Ar k r, ivhAr k rte hÓ, SÈr jo pUrA-pUrA DmQ nh™
jAnte ve SÈppAitk , sk dAgAmI STvA sotApÚA ho jAte hÓ¦ aese sBI
ku lpu©Aš k I áAvRÀyA sATQk ho jAtI hÔ¦
t¥pÎcAt p²cisK BgvAn ke k Tn k A SiBnMdn k r SÈr wnk I
áAdVöfA k r vhAM se SMtDAQn ho gyA¦ **

6. mhAgoiv®dsuØA

41

7. mhAsmysuØA
ak smy BgvAn SrhMt-Sv‰TA-áAAðA pAMc sÈ iBöuSAš ke ak bìze sMG ke
sAT ÕAEydeÕ mš k iplv¥Tu ke mhAvn mš ivhAr k rrhe Te¦ ws smy wnk A
dÕQn k rne ke ila dsAš lok DAtuSAš ke bhut se devtA ak © hua¦ yh deK
cArAš suÂAvAs lok ke devtA BI vhAM pr cle SAye SÈr w®hAšne BgvAn ke
s®muK SpnI-SpnI gATAaM k h™¦
t¥pÎcAt BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik qn sb devÕrIrDAiryAš k o
ivvek pUvQk jAn lo¦ qs pr ik tnAš ne sÈ, hjAr STvA sØAr hjAr devtA
deKe; ik tnAš ne sÈ hjAr devtA deKe SÈr ik tnAš ne sBI idÕASAš k o SnMt
devAš se SAk IfQ pAyA¦
tb BgvAn ne yh sb jAn k r üAvk gf k o vhAM pr ak i©t
devÕrIrDAiryAš ke nAm, q¥yAid k A pircy idyA¦
qMª SÈr bRµA ke sAT sBI devAš ke SAgmn pr mAr senA BI vhAM pr SA
Dmk I SÈr sbk o rAg se vÕ mš k rne k A y¥n k rne lgI¦ qtne mš kR oD se
SAgbbUlA huSA mAr BI vhAM pr SA phuÙcA¦
yh sb SpnI SiBôA se jAn k r BgvAn ne üAvk Aš k o scet ik yA –
‘mAr-senA SAyI huqQ hÔ¦ qse ivvek pUvQk jAn lo¦’
BgvAn k IbAt sun k rsBI üAvk vIyQpUvQk scet ho gye¦ wn vItrAg
iBöuSAš ke SAge mAr-senA BAg CUxI SÈr ik sI ak k A BI bAl bAMk A nh™
k r pAyI¦

8. sEk p²hsuØA
ak smy BgvAn mgD mš veidyk pvQt k I q®dsAl-guhA mš ivhAr k r
rhe Te¦ ws smy devšª sEk tAv˜ts devAš ke sAT gMDvQpu© p²cisK k o
SAge k r wnke dÕQnATQ gye¦
sEk ne p²cisK se k hA ik ›yAnmŸn, smAiD‰T tTAgt ke pAs mere

42

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 2]

jÔsA k oqQ shsA nh™ jA sk tA¦St: phle SAp jA k rw®hš áAsÚA k rš¦ hm
SApke pICe wnke dÕQnATQ SAyšge¦
qs pr BgvAn se n bhut dUr, n bhut ink x rh k r p²cisK SpnI
beluvp»zu vIfA bjAne lgA SÈr buÂ, DmQ, sMG, SrhMt tTA Bog-sMbMDI
gATAaM gAne lgA¦ gATASAš ke pUrA hone pr BgvAn ne wsse pUCA tumne q®hš
k b rcA TA¦ p²cisK ne qsk A ivvrf idyA¦
t¥pÎcAt sEk BI tAv˜ts devAš ke sAT BgvAn ke smIp cle SAye¦
sEk ne BgvAn se k hAmÓne Spne se phle w¥pÚA hua devAš k oyh k hte sunA
hÔ ik jb k oqQ tTAgt sMsAr mš w¥pÚA hote hÓ tb devlok Brne lgte hÓ SÈr
Ssurlok öIf hone lgte hÓ¦ Sb mÓne qse SpnI SAMKAš se deK ilyA hÔ¦
w®hAšne gopk devpu© ke k Tnk AhvAlA dete hua btlAyA ik kÔ se ‰míit Koye
hua ¯yVEt ‰míit-lAB k r devAš se BI SAge ink l jAte hÓ¦
tdnMtr sEk ne BgvAn se Snumit áAAðA k rwnse pUCA ik aesA k ÈnsA
bMDn hÔ ijske k ArfsBI áAAfI vÔr, dMz, Õ©utA SÈr ˜hsABAv k oCoìz k r
vÔr-riht hok r rhnA cAhte hua BI sdA dMz-siht, Õ©utA SÈr ˜hsABAv se
yuEt ho k rhI rhte hÓ? BgvAn ne btlAyA ye bMDn hÓ –qQÏyAQ SÈr mA¥syQ¦
iP rqQÏyAQ SÈr mA¥syQ ke indAn, smudy ke bAre mš pUCe jAne pr BgvAn ne
k hA ye iáAy SÈr S-iáAy ke k Arf hote hÓ SÈr qnke nh™ hone se nh™ hote¦
iáAy SÈr S-iáAy CMd (cAh) ke k Arf hote hÓ¦ CMd ivtkQ ke k Arf hotA hÔ¦
ivtkQ áApMcsMôAsM¼yA ke k Arf hotA hÔ¦ iP r BgvAn ne sÈmn‰y, dÈmQn‰y
SÈr wpeöA-BAv k o lek r áApMcsMôAsM¼yA ke inroD k A mAgQ áAôðA ik yA¦
t¥pÎcAt sEk ke áAÎnAš ke wØAr mš BgvAn ne áAAitmoö-sMvr,
qV®ªy-sMvr ke bAre mš btlAyA SÈr yh BI ‰pÏx ik yA ik sBI ümf SÈr
bRAµf ak hI isÂAMt k A áAitpAdn k rne vAle, ak hI ÕIl k o mAnne vAle,
ak hI SiBáAAy vAle EyAš nh™ hote hÓ? BgvAn ne k hA qsk A k Arf yh hÔ
ik sMsAr ke sBI log iBÚA-iBÚA DAtu ke bne hote hÓ, to jo jIv ijs DAtu
k A bnA hotA hÔ wsI k o hXpUvQk , díìZtApUvQk gRhf k r letA hÔ ik yhI sc
hÔ, bAk I sb JUX¦ qsI k Arf sBI ümf, bRAµf ak Áp nh™ hote¦
sEk ne BgvAn ke áAit SABAr ¯yEt ik yAik SApne bhut idnAš se clI
8. sEk p²hsuØA

43

SA rhI merI ÕMk A SÈr duivDA k o dUr k r idyA hÔ¦ BgvAn ne wsse pUCA ik
EyA qsse phle BI tuýhš k BI aesA sMtoú, sÈmn‰y áAAðA huSA TA? sEk ne
k hA devAsur sMgRAm ke smy devtASAš k I jIt hone pr mere mn mš jo sMtoú,
sÈmn‰y huSA TA vh lìzAqQ-Jgìze ke sMbMD mš TA – inveQd, ivrAg, inroD,
ÕAMit, ôAn, sMboiD, invAQf ke ila nh™ TA¦ Sb BgvAn k A DmoQpdeÕ sun
muJe jo sMtoú, sÈmn‰y áAAðA huSA hÔ, vh lìzAqQ-Jgìze ke sMbMD mš nh™, bV£k
pUfQtyA inveQd, ivrAg, inroD, ÕAMit, ôAn, sMboiD SÈr invAQf ke ila hÔ¦
tb devšª sEk ne hAT se píÉvI k o CU k r tIn bAr áAIit-vAEy k he –
‘nmo t‰s Bgvto Srhto sýmAsýbu‰s!’
sEk ke qs áAk Ar k hte-k htewse ivrj, ivml DmQ-cöu w¥pÚA huSA –
‘jo ku C smudyDmAQ hÔ, vh sb inroDDmAQ hÔ¦’ SÈr S®y S‰sI hjAr
devtASAš k o BI¦

9. mhAsitp§AnsuØA
ak smy BgvAn ku rŒ-áAdeÕ mš ku rŒSAš ke ingm k ýmAsDým mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy iBöuSAš k osMboiDt k rte hua w®hAšne k hAik ye jo cAr
‰míit-áA‰TAn hÓ ve s¥vAš k I ivÕuiÂ, Õok SÈr kRM dn k A ivnAÕ, du:K SÈr
dÈmQn‰y k ASvsAn, s¥y k IáAAVðA, invAQf k AsAöA¥k Ar –qn sb ke ila
Ske lA mAgQ hÔ¦
cAr ‰míit-áA‰TAn hÓ – loluptA SÈr dÈmQn‰y k o dUr k r, ‰míit SÈr
sMáAôAn ke sAT, w¬ogÕIl ho, k AyA mš k AyAnupÎyI ho k r ivhrnA, SÈr
aese hI vednASAš mš vednAnupÎyI ho k r,icØA mš icØAAnupÎyI ho k rSÈr DmoÜ
mš DmAQnupÎyI ho k r ivhrnA¦
‘k AyAnupÎynA’ ke ila iBöu ik sI injQn ‰TAn pr jA k r pAlTI mAr,
ÕrIr k o sIDA rK, muK ke qdQ-igdQ jAgÁk tA bnAye rK, nÔsigQk tÈr pr
SAne jAne vAle ÎvAs k o jAnne k A k Am ÕuÁ k rtA hÔ¦ iP r sArI k AyA k o
SnuBv k rte hua, SÈr tduprAMt k AyApr hone vAle wpªvAš ke ÕAMt hone pr,
ÎvAs lenA vA CoìznA sIKtA hÔ¦ qs áAk Ar k AyA ke BItrI STvA bAhrI;
STvA BItrI SÈr bAhrI donAš áAk Ar ke BAgAš mš k AyAnupÎynA k rtA huSA
44

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 2]

ivhAr k rtA hÔ, k AyA mš wdy STvA ¯yy; STvA wdy ke sAT-sAT ¯yy
hone vAle DmoÜ k ASnupÎyI ho k rivhAr k rtAhÔ¦ tb ‘yh k AyAhÔ!’ –qs
pr jAgÁk tA V‰Tr ho jAtI hÔ¦ ijtnI der tk qs áAk Ar k A ke vl ôAn,
ke vldÕQn bnA rhtA hÔ wtnI der tk SnAsEt ho k rivhAr k rtAhÔ SÈr
sMsAr mš ku CBI gRhf k rne yoŸy nh™ rhtA¦ qs áAk Ark AyAmš k AyAnupÎyI
ho k r ivhAr k rnA hotA hÔ¦
iP r ke vl bÔXe-bÔXe hI nh™, clte-iP rte, Kìze rhte, lexe-lexe STvA ÕrIr
k I S®y Sv‰TASAš mš BI, qn Sv‰TASAš k o yTABUt jAnte hua,
k AyAnupÎynA k I jAtI hÔ¦ SÈr iP r qsse BI SAge bìZ k r hr áAk Ar k I
ÕArIirk ikR yAmš sMáAôAn bnAye rK k rk AyAnupÎynAk rnIhotI hÔ¦ ÕrIr
ke BItr SÕuic yAne áAitkU l ivúyAš k o SAlMbn bnA k r wEt áAk Ar se
k AyAnupÎynA k rnI hotI hÔ¦
‘vednAnupÎynA’ k rte smy jÔsI BI vednA SnuBv ho – suKd, du:Kd,
Sdu:Kd-SsuKd, sAimú, inrAimú – wse áAôApUvQk yTABUt jAnnA hotA hÔ
SÈr pUvQvt BItr, bAhr, svQ© wdy-¯yy k I SnuBUit ke sAT ivhAr k rnA
hotA hÔ ijsse jAgÁk tA V‰Tr ho k r ke vl qsI bAt k A ôAn STvA dÕQn
áAAðA ho – ‘yh vednA hÔ!’
‘icØAAnupÎynA’ k rte smy jÔsI BI icØA k I V‰Tit ho – rAgyuEt,
rAgivhIn; «eúyuEt, «eúivhIn; mohyuEt, mohivhIn; q¥yAid – wse
áAôApUvQk yTABUt jAnnA hotA hÔ SÈr pUvQvt BItr, bAhr, svQ© wdy-¯yy
k I SnuBUit ke sAT ivhAr k rnA hotA hÔ ijsse jAgÁk tA V‰Tr ho k r
ke vl qsI bAt k A ôAn, STvA dÕQn, áAAðA ho –‘yh icØA hÔ!’
‘DmAQnupÎynA’ k rte smy BI icØA mš jAgne vAle DmoÜ k I jÔsI-jÔsI
V‰Tit ho w®hš áAôApUvQk yTABUt jAnnA hotA hÔ SÈr pUvQvt BItr, bAhr,
svQ© wdy-¯yy k I SnuBUit ke sAT ivhAr k rnA hotA hÔ ijsse jAgÁk tA
V‰Tr hok r ke vl qsI bAt k A ôAn, STvA dÕQn, áAAðA ho –‘ye DmQ hÓ!’
nIvrfAš k IDmAQnupÎynA k rte smy áAôApUvQk yh jAnnA hotA hÔ ik qs
smy nIvrf hÔ, STvA nh™ hÔ, STvA w¥pÚA ho rhA hÔ, STvA qsk AáAhAf
ho rhA hÔ STvA áAhAf hua-hua k A Sb pun: wÞv nh™ hotA hÔ¦ (nIvrf hÓ:
9. mhAsitp§AnsuØA

45

1. k AmœCMd = k Amuk tA,2. ¯yApAd = ªoh, 3. ‰¥yAnmí = tn-mn k A
SAls, 4. SÈÂ¥y-k Èkí ¥y = w«eg-Ked, 5. ivicik ¥sA = sMdeh¦)
wpAdAn-‰kM DAš k I DmAQnupÎynA k rte smy áAôApUvQk yh jAnnA hotA hÔ
ik qs smy ‰kM Dwdy ho rhA hÔ STvA S‰t ho rhA hÔ¦ (wpAdAn-‰kM DhÓ:
1. Áp, 2. vednA, 3. sMôA, 4. sM‰k Ar, 5. ivôAn¦)
SAytnAš k I DmAQnupÎynA k rte smy áAôApUvQk yh jAnnA hotA hÔ ik
yh BItr k ASAytn hÔ, yh bAhr k ASAytn hÔ, yh donAš ke sMsgQ se hone
vAlA sMyojn hÔ, yh Siv¬mAn sMyojn k I w¥pVØA hÔ, yh w¥pÚA hua
sMyojn k A áAhAf hÔ SÈr yh áAhAf hua-hua sMyojn k A Sb SnuÞv hÔ¦
(SAytn hÓ: 1. bA´-cöu, 2. üo©, 3. GRAf = nAisk A;4. ij¯hA, 5. k Ay
= ¥vk ¦ 6. SAÄyMtr – mn tTA wnke ivúy¦)
bo›yMgAš k IDmAQnupÎynA k rte smy áAôApUvQk yh jAnnA hotA hÔ ik qs
smy bo›yMg hÔ, STvA nh™ hÔ, STvA w¥pÚA ho rhA hÔ, STvA BAivt ho k r
pirpUfQ ho rhA hÔ¦ (bo›yMg hÓ: 1. ‰míit, 2. DmQivcy, 3. vIyQ, 4. áAIit, 5.
áAüVˆD, 6. smAiD, 7. wpeöA ¦)
SAyQ-s¥yAš k I DmAQnupÎynA k rte smy áAôApUvQk , yTABUt, yh jAnnA
hotA hÔ ik yh du:K hÔ, yh du:K k A smudy hÔ, yh du:K k A inroD hÔ, yh
du:K-inroD k A wpAy hÔ¦
t¥pÎcAt BgvAn ne ‰pÏx ik yA ik du:K, du:K k A smudy, du:K k A
inroD SÈr du:K-inroD k A wpAy – qnse EyA SiBáAAy hÔ¦ sMöep mš pAMcAš
wpAdAn-‰kM DhI ‘du:K’ hÓ; bAr-bAr rAg jgAne vAlI tíÏfA ‘du:K k Asmudy’
hÔ; qs tíÏfA k AsvQTA inroD ‘du:K k AinroD’ hÔ; SÈr SAyQ SÏxAMigk mAgQ
(sýyk díVÏx, sýyk sMk £p, sýyk vcn, sýyk k mAÜt, sýyk SAjIv,
sýyk ¯yAyAm, sýyk ‰míit, sýyk smAiD)‘du:K-inroD k A wpAy’ hÔ¦
SMt mš BgvAn ne áAôðA ik yA ik jo k oqQ mere btlAye SnusAr qn cAr
‰míit-áA‰TAnAš k I sAt vúQ BAvnA k re wse qn do P lAš mš se ak k I SAÕA
rKnI cAiha – qsI j®m mš ShQ¥v k A sAöA¥k Ar STvA wpAiD Õeú hone pr
SnAgAim-BAv¦ BgvAn ne SAge áAôðA ik yAik qsse k h™k mSviD mš BI
qs P l k I SAÕA k I jA sk tI hÔ¦
46

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 2]

10. pAyAisrAj²YsuØA
ak smy SAyuÏmAn ku mArk ‰spak bìze iBöu-sMG ke sAT k osldeÕ mš
setˆyA ngr ke wØAr k ISor ˜sspA-vn mš ivhAr k rte Te¦ ws smy pAyAis
rAj®y k osl-nreÕáAsenid «ArA áAdØA setˆyA k A‰vAmI ho k rrhtA TA¦
wn idnAš ku mArk ‰spk I aesI k IitQ PÔ l rhI TI ik ve pMizt, meDAvI,
bhuüut, mn k IbAt jAnne vAle, SœCI áAitBA vAle, SnuBvI tTA SrhMt hÓ¦
yh mAnte hua ik SrhMtAš k A dÕQn k rnA SœCA hotA hÔ, setˆyA ke bhut se
log ˜sspA-vn jAne lge¦ pAyAis rAj®y BI wnke sAT ho ilyA¦
vhAM phuÙc k rpAyAis rAj®y ne ku mArk ‰spse k hAik mÓ aese isÂAMt k o
mAnne vAlA hUM ik n to k oqQ prlok hotA hÔ, n jIv mr k rpÔdA hote hÓ SÈr n
hI SœCe SÈr bure k moÜ k Ak oqQ P lhotA hÔ¦ qske ila wsne Snek tkQ idye –
1. mre huSAš k oik sIne lÈx k rSAte nh™ deKA, 2. DmAQ¥mA SAV‰tk Aš k oBI
mrne k IqœCA nh™ hotI, 3. jIv ke ink ljAne pr mít ÕrIr k An to vìjn
hI k mhotA hÔ SÈr n hI jIv k ok h™se ink ltejAte deKA jAtA hÔ¦
ku mArk ‰spne Zer-sArI wpmAaM dek r pAyAis rAj®y k I qs imÉyA-díVÏx
k o dUr ik yA¦ qsse BAv-ivBor ho k r pAyAis rAj®y ne k hA mÓ BgvAn
gÈtm k I Õrf jAtA hUM, DmQ k I BI, iBöu-sMG k I BI¦ SAj se SAp jIvn
Br ke ila muJe SpnA wpAsk ‰vIk Ar k rš¦
qs ‘suØA’ mš yh BI smJAyA gyA hÔ ik dAn kÔ se denA cAiha¦ dAn
üÂApUvQk , Spne hAT se, wØAm mn se denA cAiha¦

--------

10. pAyAisrAj²YsuØA

47

dIGink Ay BAg - 3
1. pAiTk suØA
ak smy BgvAn m£l deÕ mš Snuipy nAm ke ingm mš ivhAr k rte Te¦
ak idn iBöAxn ke ila jAne se pUvQ ve BAgQv-go© pirvRAjk ke yhAM cle
gye¦ pirvRAjk ne wnse pUCA EyA yh shI hÔ ik ilœCiv-pu© sunEKØA ne
SApk o Coìz idyA hÔ¦
BgvAn ne k hA sunEKØA ne muJe k hA TA ik mÓ SApk o CoìztA hUM¦ mÓ Sb
SAp ke DmQ-ivny yAne SnuÕAsn k o nh™ mAntA¦ SAp muJe SlÈik k
å iÂ-bl nh™ idKlAte¦ SAp muJe logAš mš SAge k rke wpdeÕ nh™ dete¦
yh sun k rmÓne wse hI pUCA TA ik EyA mÓne k BItuJe k hAik SA k rmere
DmQ k o ‰vIk Ar k r, mÓ tuJe SlÈik k å iÂ-bl idKlAWMgA, mÓ tuJe logAš mš
SAge k rke wpdeÕ dUMgA ¦ tUne hI vVÀjgAm mš Snek áAk Ar se merI, DmQ k I
tTA sMG k IáAÕMsA k ITI¦ Sb log tuýhš hI doú dšge ik tum ümf gÈtm ke
ÕAsn mš bRµcyQ k A pAln k rne mš SsmTQ rhe¦ mere aesA k hne pr vh
SApAiyk ke smAn qs DmQ-ivny se clA gyA¦
t¥pÎcAt BgvAn ne k hA ik sunEKØA ke sAmne Scel k orEKVØAy,
Scel k LArm¢k tTA Scel pAiTk ke aese áAsMg BI wpV‰Tt hua ijnmš qn
logAš ke bAre mš mÓne jo-jo BivÏyvAfI k ITI vh vÔsI-k I-vÔsIshI ink lI¦
yh SlÈik k å iÂ-bl hI Te, iP r BI vh yhI k htA rhA ik BgvAn muJe
SlÈik k å iÂ-bl nh™ idKlAte SÈr vh qs DmQ-ivny se clA gyA¦
tdnMtr BgvAn ne logAš k I qs mA®ytA ke bAre mš áAk AÕ zAlA ik síVÏx
qQÎvr STvA bRµA k I bnAyI huqQ hÔ¦ w®hAšne btlAyA ik k oqQ smy aesA
SAtA hÔ jb qs lok k AáAly ho jAtA hÔ¦ ws k Almš BI SAB‰sr yoin mš
j®me hua áAAfI mnomy, áAIit-BojI, ‰vyM-áAB, SMtirö-gAmI SÈr yՉvI
hok ricrk Altk bne rhte hÓ¦ bhut smy ke bAd iP rlok k Iw¥pVØA hotI
48

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 3]

hÔ¦ ws smy ÕU®y bRµ-ivmAn áAk x hotA hÔ¦ tb SAB‰sr lok k A k oqQ
áAAfI ws lok se œyut ho k r qs ivmAn mš w¥pÚA hotA hÔ¦ vh mnomy,
áAIit-BojI, ‰vyM-áAB, SMtirö-gAmI SÈr yՉvI bnA rh k r, bhut idnAš
tk qsmš rhtA hÔ¦ iP rSke le rh, jI Wb jAne se dUsre áAAifyAš ke SAne k I
k AmnA k rtA hÔ¦ tb SAyu STvA pu»y ke öy hone se dUsre áAAfI BI ws
ivmAn mš w¥pÚA hote hÓ SÈr mnomy, áAIit-BojI, ‰vyM-áAB, SMtirö-gAmI
SÈr yՉvI bne rh k r, bhut idnAš tk vhAM ixk te hÓ¦
tb ÕU®y bRµ-ivmAn mš phle w¥pÚA huSA áAAfI soctA hÔ ik mÓ hI bRµA,
qQÎvr, k tAQ, inmAQtA hUM¦ mere cAhne se hI ye dUsre áAAfI w¥pÚA hua hÓ¦ bAd mš
w¥pÚA hua áAAfI BI socte hÓ ik yhI bRµA, qQÎvr, k tAQ, inmAQtA hÔ EyAšik
hmne qse yhAM pr phle se hI iv¬mAn pAyA TA¦
wn bAd mš w¥pÚA hua áAAifyAš mš se jb k oqQ áAAfI qs lok mš j®m lek r,
smAiD k A SÄyAs k r, Spne ws pUvQj®m-ivÕeú k o ‰mrf k rtA hÔ, prMtu
wsse phle ke j®m k o‰mrf nh™ k rtA,tb aesA k hne lgtA hÔ ik jo vh
bRµA, qQÎvr, k tAQ, inmAQtA hÔ; ijsne hmš w¥pÚA ik yA, vh in¥y, DRuv,
ÕAÎvt, S-ivpirfAmDmAQ hÔ SÈr hm log, jo wnse w¥pÚA hua; S-in¥y,
S-DRuv, S£pAyu avM mrfDmAQ hÓ¦
qsI áAk Ar ik tne hI log iKŠApdoisk , mnopdoisk STvA
SiDœcsmuFpÚA devtA ke SAidpurŒú hone ke mt k o mAnte hÓ¦ ye devtA BI
SpnI-SpnI devk AyACoìzk rqs lok mš w¥pÚA ho, smAiD ke SÄyAs «ArA,
Spne pUvQj®m-ivÕeú k o ‰mrf k r, prMtu wsse phle ke j®m k o ‰mrf n
k r, glt DArfA ke iÕk Ar ho jAte hÓ¦
prMtu mÓ lok Aš k I SgR Sv‰TA k o áAôA se jAntA hUM¦ mÓ qse to áAôA se
jAntA hI hUM, qsse pre BI áAôA se jAntA hUM, SÈr ws áAôA se jAne hua ke
áAit SAsVEt nh™ k rtA hUM, SÈr SnAsEt rh mÓ Spne BItr muVEt k A
SnuBv k rtAhUM, ijse hr áAk Arse jAn k rtTAgt k BIdu:K nh™ pAte hÓ¦
yh k hne ke wprAMt BgvAn ne k hA ik k qQ log muJ pr yh k hne k A
JUXA doú lgAte hÓ ik ijs smy ÕuB ivmoö w¥pÚA k rke yogI ivhAr k rtA
hÔ ws smy vh áAôA se sb ku C SÕuB hI SÕuB deKtA hÔ¦ v‰tut: mÓ aesA
1. pAiTk suØA

49

nh™ k htA¦ merA k hnA to yh hÔ ik ijs smy ÕuB ivmoö w¥pÚA k rke
yogI ivhAr k rtAhÔ ws smy vh áAôA se sb ku CÕuB hI ÕuB deKtA hÔ¦
qs pr pirvRAjk ne BgvAn se áAATQnA k I ik SAp muJe ws DmQ k A
wpdeÕ k rš ijsse mÓ ÕuB-ivmoö k ow¥pÚA k rivhAr k rskUM ¦prMtu BgvAn
ne k hAik dUsre mt vAle, dUsre ivcAr vAle, dUsrI rŒic vAle, dUsre ÕAsn k A
Snugmn k rnee vAle, dUsre SAcAyQ vAle logAš ke ilye ÕuB-ivmoö k o w¥pÚA
k r ivhAr k rnA duÏk r hÔ¦

2. wduýbirk suØA
ak smy BgvAn rAjgh ke igÀJkU x pvQt pr ivhAr k rte Te¦ ws
smy ingRoD nAm k ApirvRAjk tIn hjAr pirvRAjk Aš k Iak bìzI mMzlI ke
sAT wduýbirk A nAmk SArAm mš vAs k rtA TA¦
ak idn ingRoD nAnA áAk Ar k I inrTQk k TA-k hAinyAM k htI, Õor
mcAtI, SpnI mMzlI ke sAT bÔXA TA¦ qtne mš BgvAn ke s®DAn nAm ke
üAvk gíhpit vhAM SA phuÙce¦ gíhpit ke sAT sMlAp k rte hua ingRoD ne
BgvAn ke bAre mš SpՈd k he ik wnk I bui mArI gyI hÔ, ve sBA se muÙh
curAte hÓ, sMvAd k rne mš SsmTQ hÓ, q¥yAid¦
qtne mš BgvAn BI vhAM pr SA gye¦ ingRoD ne wnk A ‰vAgt k r wnse
pUCA ik vh k Èn sA DmQ hÔ ijsse SAp Spne üAvk Aš k o ivnIt k rte hÓ,
ijsse ivnIt hua-hua ve SAid-bRµcyQ ke pAln mš SAÎvAsn pAte hÓ¦ qs pr
BgvAn ne k hAik S®y mt vAle, S®y isÂAMt vAle, S®y rŒic vAle, S®y
ÕAsn k ASnugmn k rnee vAle, S®y SAcAyQ vAle tum logAš k oyh smJAnA
bhut k iXn hÔ, St: tum Spne mt ke bAre mš hI áAÎn pUCo¦
qs pr ingRoD ne pUCA ik EyA hone se tp-juguFsA pUrI hotI hÔ SÈr EyA
hone se pUrI nh™ hotI¦ BgvAn ne k hA yid k oqQ tp‰vI Spne tp ke k Arf
Spne mn mš ShMk Ar, qQÏyAQ, mA¥syAQid ivkí ityAM jgAtA hÔ STvA SpnI
mA®ytA ke áAit icpk AvpÔdA k rletA hÔ to ye ws tp‰vI ke wpEleÕ hote hÓ
SÈr yid vh aesA nh™ k rtAhÔ to vh qn mAmlAš mš pirÕu bnA rhtA hÔ¦

50

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 3]

iP r BgvAn ne qsse SAge-se-SAge áAÕMsnIy SÈr sATQk tpAš k I
jAnk ArI dI¦ jÔse –
* k oqQ ¯yVEt cAr sMymAš (cAtuyAQm sMvr) se surVöt ho jAy STAQt, n
jIv-˜hsA k re, n k rvAye, n qsmš shmt ho; SÈr qsI áAk Ar corI n
k rne, JUX n bolne SÈr pAMc k AmgufAš mš áAvíØA n hone ke bAre mš sjg
rhe¦ iP r áAvRÀyA k o inBAtA huSA, bRµcyQ k A pAln k rtA huSA, ak AMt
mš ‰míit SÈr sMáAôAn ke sAT pAMcAš nIvrfAš k odUr k ricØA ke wpEleÕAš
k oáAôA se dubQl k rne ke ila mÔ©I, k rŒfA,muidtA tTA wpeöA-yuEt icØA
se sBI idÕASAš mš ivhAr k re¦
* wEt áAk Ar se bRµivhAr k rne ke bAd Spne pUvQ-j®mAš k o ‰mrf k rne mš
lge¦
* wEt áAk Ar se Spne pUvQ-j®mAš k o ‰mrf k rne ke SnMtr Spne id¯y-cöu
se s¥vAš k I œyuit SÈr w¥pAd k o jAnne lge¦
yhAM pr BgvAn ne k hA ik qtne se hI tp-juguFsA üeÏX SÈr sATQk ho
jAtI hÔ prMtu ijs DmQ mš mÓ Spne üAvk Aš k o ivnIt k rtA hUM vh qsse
bìZ-cìZ k r hÔ¦
yh sun k rpirvRAjk bhut h£lA k rne lge ik hm to SAcAyQ-siht mAre
gye EyAšik hm log qsse SiDk ku C jAnte nh™¦
qs Svsr k o wict jAn gíhpit s®DAn ne ingRoD k o yAd idlAyA ik
tum to k hte Te ik BgvAn k I bui mArI gyI hÔ, ve sBA se muÙh curAte hÓ,
sMvAd k rne mš SsmTQ hÓ, q¥yAid¦ Sb tum EyAš nh™ áAÎn k rke wnk o
cEk r iKlAte?
yh sun k ringRoD k oSpne k he pr bhut pÎcAØAAp huSA SÈr qske ila
BgvAn se k hAik sMym n rKne ke mere SprAD k oömA k rš¦ BgvAn ne wse
ömA k rte hua k hA ik SAyQ-ivny mš yh buiÂmAnI hI smJI jAtI hÔ ik
¯yVEt BivÏy mš sMym rKne ke ila Spne SprAD k o ‰vyM ‰vIk Ar k r
DmAQnukU l áAitk Ar k re¦ w®hAšne wse yh BI smJAyA ik ‘BgvAn’ bu ho
boD ke ila, dAMt ho dmn ke ila, ÕAMt ho Õmn ke ila, tIfQ ho trf ke
ila SÈr pirinvíØA ho pirinvAQf ke ila DmoQpdeÕ k rte hÓ¦
2. wduýbirk suØA

51

BgvAn ne yh BI k hA ik yid k oqQ sÀjn, inÎCl, srl ‰vBAv vAlA,
buiÂmAn mere pAs SAye, mÓ wse DmQ isKAWM SÈr vh merI iÕöA ke SnusAr
k Am k re, to ijs w¡eÎy ke ila ku lpu© Gr se beGr ho Snupm bRµcyQ ke
SMitm lçy k osAt vúQ mš hI ‰vyM jAn k r,sAöA¥k Ark r,áAAðA k rivhAr
k rne lgte hÓ vh ws lçy k o áAAðA k r legA¦ SÈr sAt vúQ hI EyAš, qsse
k h™ k m smy mš BI áAAðA k r sk tA hÔ¦
BgvAn ne ingRoD k oSÈr BI smJAyA ik tum aesA mt socnA ik mÓ jo
ku Ck hrhA hUM vh Spne celAš k IsM¼yA bìZAne ke ila, tuýhš Spne w¡eÎy se
izgAne ke ila, tumse SpnI SAjIivk ACuìzvAne ke ila, tuýhAre mtAcAyoÜ k I
burAqyAš k o díìZ k rne ke ila STvA wnk I SœCAqyAš se tuýhš Slg k rne ke
ila hÔ¦ mÓ to cAhtA hUM ik SBI jo tuýhArA SAcAyQ hÔ, vhI tuýhArA SAcAyQ
rhe, SBI jo tuýhArA w¡eÎy hÔ, vhI tuýhArA w¡eÎy rhe, SBI jo tuýhArI
SAjIivk A hÔ, vhI tuýhArI SAjIivk A rhe, SBI jo Spne SAcAyoÜ ke sAT
tuýhAre Sku ÕlSTvA ku ÕlDmQ hÓ, ve vÔse ke vÔse bne rhš¦ merA DmoQpdeÕ to
qsila hÔ ik jo S-nÏx burAqyAM EleÕAš k ow¥pÚA k rne vAlI, SAvAgmn k I
k ArfBUt, sBI áAk Ar k I pIìzASAš k o dene vAlI, du:K-pirfAm vAlI, j®m,
jrA SÈr mí¥yu k I k Arf hÓ, wnk A nAÕ ho jAye ijsse ik tuýhAre EleÕ dene
vAle DmQ nÏx ho jAaM SÈr Õu DmQ bìZš, SÈr tum áAôA k I pUfQtA SÈr
ivpultA k o áAAðA ho, wse qsI sMsAr mš jAn k r, sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r
ivhAr k rne lgo¦

3. cEk vVØAsuØA
ak smy BgvAn mgD ke mAtulA nAmk ‰TAn pr ivhAr k rrhe Te¦ vhAM
pr w®hAšne iBöuSAš k osMboiDt k rte hua k hAik Spne SApk oSpnA «Ip,
SpnA SAüy, bnA k rivhAr k ro;DmQ k oSpnA «Ip, SpnA SAüy, bnA
k r ivhAr k ro; k oqQ S®y SAüy mt deKo¦ SÈr yh tb sMBv ho pAtA hÔ
jb k oqQ ¯yVEt ‰míit SÈr sMáAôAn bnAye hua, w¬ogÕIl ho, k AyA mš
k AyAnupÎynA,vednASAš mš vednAnupÎynA, icØA mš icØAAnupÎynA SÈr DmoÜ mš
DmAQnupÎynA k rne vAlA ho¦
t¥pÎcAt BgvAn ne wnk o d¨hneim nAmk ckR vtIQ rAjA k A víØAAMt
52

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 3]

sunAyA¦ sAt r¥nAš se yuEt vh qs píÉvI k odMz SÈr Չ© ke ibnA hI DmQ se
jIt k r qs pr rAÀy k rtA TA¦ smy SAne pr vh Spne ÀyeÏX pu© ku mAr
k orAÀy-BAr sAÓp k rpRvRijt ho gyA ¦ ku mArne BI DmAQnusAr ÕAsn ik yA
SÈr ckR vtIQ rAjA huSA¦ qske bAd ke Ch ÕAsk BI ckR vtIQ rAjA hua¦ ye
sBI DmQ k I röA k rne vAle hok r ckR vtIQ-vRt k A pAln ik yA k rte Te¦
qnmš se SMitm rAjA ne bAk I sb ku C to ik yA prMtu inDQnAš k o Dn nh™
idyA ijsse inDQntA bhut bìZ gyI SÈr log ak dUsre k Iv‰tuaM curAne lge¦
jb cetAvnI dene pr BI log qsse ivrt nh™ hua tb rAjA ne tej hiTyArAš se
wnk A isr k xvAnA ÕuÁ ik yA¦ iP r rAjA k I deKA-deKI log BI tej-tej
hiTyAr bnvAne lge ijsse KUn-KrAbA bìZne lgA¦ qsse wnk I SAyu BI
Gxne lgI, vfQ BI Gxne lgA¦ ÕnÔ: ÕnÔ: JUX bolnA, cuglI KAnA, V‰©yAš se
durAcAr, k Xor vcn, inrTQk áAlAp, Snuict loB, ˜hsABAv, imÉyAdíVÏx,
mAtA-iptA ke áAit gÈrv k A SBAv, ümfAš-bRAµfAš SÈr pirvAr ke bìze-bUìZAš
ke áAit üÂA k ASBAv –qn bAtAš k oáAo¥sAhn imlne lgA¦ qnse SAyu SÈr
vfQ k A BI, wØAroØAr óAs hone lgA¦
Sb ak aesA smy SAyegA jb sdAcAr pUrI trh luðA ho jAyegA SÈr
k dAcArKUb bìZ jAyegA¦ mAtA-iptA k AsýmAn n k rne vAlAš k IáAÕMsA hone
lgegI¦ mAtA, mÈsI, mAmI, gurŒp¥nI yA bìze logAš k IV‰©yAš k Aku CivcAr n
rhegA¦ logAš mš ak dUsre ke áAit bìzA tIvR kR oD,áAit˜hsA, duBAQvnA pÔdA hogI
SÈr ve tIçf Չ©Aš se – ‘yh míg hÔ, yh míg hԒ – qs BAv se ak dUsre ke
áAAf-levA ho jAyšge¦
aesI Sv‰TA SA jAne pr ku ClogAš ke mn mš yh hogA ik pAp-k mQk rne
se hm qs áAk Ar ke Gor jAit-ivnAÕ k o áAAðA hua hÓ, St: pu»y k rnA
cAiha¦ hm log jIv-˜hsA se ivrt hAš¦ qsse wnk I SAyu BI bìZne lgegI,
vfQ BI¦ qsse ve SÈr ku Õl k mQ k rne ke ila áAo¥sAiht hAšge, yTA corI se
ivrt rhnA, ¯yiBcAr se ivrt rhnA, JUX bolne se ivrt rhnA, cuglI KAne
se ivrt rhnA, k Xor vcn se ivrt rhnA, inrTQk áAlAp se ivrt rhnA,
Snuict loB, ˜hsABAv SÈr imÉyAdíVÏx k oCoìz denA SÈr mAtA-iptA ke áAit
gÈrv k A BAv tTA ümfAš-bRAµfAš SÈr pirvAr ke bìze-bUìZAš ke áAit üÂA k A
3. cEk vVØAsuØA

53

BAv SpnAnA¦ qsse wnk I SAyu SÈr vfQ k I BI, wØAroØAr víi hotI clI
jAyegI¦
ws smy jýbu-«Ip S¥yMt smí SÈr sMpÚA hogA¦ wsmš s± nAm k A
ckR vtIQ rAjA w¥pÚA hogA jo qs píÉvI k o dMz SÈr Չ© ke ibnA hI DmQ se
jIt k r qs pr SiDVÏXt hogA¦ ws smy meØAe†y nAm ke BgvAn, SrhMt,
sýyk sMbu sMsAr mš w¥pÚA hAšge¦ ve BI dev, mAr, bRµA, ümf-bRAµf
siht, dev-mnuÏy-yuEt qs lok k o‰vyM jAn SÈr sAöA¥k Ark rwpdeÕ dšge
SÈr STQpUfQ, ivÕd, ke vl pirpUfQ SÈr pirÕu bRµcyQ k o áAôðA k ršge¦
rAjA s± BI Gr-bAr Coìz k r,wnke pAs pRvRijt hua, S-áAmØA, sMymI SÈr
SA¥m-ingRhI ho, ivhAr k rte-k rte,wsI j®m mš bRµcyQ k I crm wplVˆD
k r lšge¦
qske pÎcAt BgvAn ne iP r ak bAr iBöuSAš k o ‰vAvlMbI bnne k A
wpdeÕ idyA, SÈr yh BI smJAyA ik –
* iBöu, qœCA hone pr, cAr å iÂpAdAš (CMd, vIyQ, icØA, mImAMsA) k IBAvnA
k rne se SpnI SAyu k £p Br yA qsse ku C SiDk , k r sk tA hÔ – yhI
iBöu k I ‘SAyu’ hotI hÔ¦
* jb iBöu ÕIlvAn hotA hÔ, áAAitmoö ke sMym se sMyt hok rivhAr k rtA
hÔ, SAcAr-ivcAr se yuEt hotA hÔ, Toìze BI bure k mQ se By KAtA hÔ,
inymAš (iÕöApdAš) ke SnusAr SAcrf k rtAhÔ –yhI wsk A‘vfQ’ hotA
hÔ¦
* jb iBöu áATm, i«tIy, títIy STvA ctuTQ ›yAn k o áAAðA k r ivhAr
k rtA hÔ – yhI wsk A‘suK’ hotA hÔ¦
* jb iBöu mÔ©I, k rŒfA, muidtA, wpeöA-Bre icØA se sBI idÕASAš mš ivhAr
k rtA hÔ – yhI wsk A‘Bog’ hotA hÔ¦
* jb iBöu SAsRvAš (icØA-mlAš) ke öy ho jAne se SAsRv-riht icØA k I
ivmuVEt, áAôA «ArA ivmuVEt k o qsI j®m mš jAn k r, sAöA¥k Ar k r
ivhAr k rtA hÔ – yhI wsk A‘bl’ hotA hÔ¦

54

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 3]

4. SŸg²YsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš puˆbArAm mš ivhAr k rte Te¦ ws smy vAse§
SÈr BAr«Aj nAm ke do bRAµf áAvRÀyA lene k I díVÏx se iBöuSAš ke sAT
pirvAs k rte Te¦
ak idn BgvAn ne vAse§ se pUCA ik tum bRAµf ku l se áAvRÀyA lene ke
ila SAye ho¦ EyA qs k Arf bRAµf log tuýhArI ˜ndA STvA pirhAs nh™
k rte hÓ?
vAse§ ne k hAye log k hte hÓ ik bRAµf hI üeÏX vfQ hÔ, dUsre vfQ hIn hÓ;
bRAµf hI ÕuEl vfQ hÓ, dUsre vfQ kí Ïf hÓ; bRAµf hI Õu hote hÓ, S-bRAµf
nh™; bRAµf hI bRµA ke muK se w¥pÚA hua pu©, bRµjAt, bRµinimQt tTA
bRµdAyAd hÓ¦ ye muMze ümf nIc, kí Ïf,BRÏx SÈr bRµA ke pÔr se w¥pÚA hua hÓ¦
yh wict nh™ hÔ ik tum log üeÏX vfQ k o Coìz k r nIc vfQ ke ho jASo¦
qs áAk Ar ye bRAµf log hmArI ˜ndA STvA pirhAs k rte rhte hÓ¦
qs pr BgvAn ne k hAye log purAnI bAtAš k oBUl jAne ke k ArfhI aesA
k hte hÓ ¦ öi©y, bRAµf, vÔÎy SÈr ÕUª cAr vfQ hÓ¦ qn sBI mš kí Ïf SÈr
ÕuEl DmoÜ k o k rne vAle – donAš áAk Ar ke log pAye jAte hÓ¦ to bRAµf yh
kÔ se k h sk te hÓ ik bRAµf hI üeÏX vfQ hÓ? iv«An log aesA nh™ mAnte,
EyAšik q®h™ cAr vfoÜ mš jo iBöu SrhMt, öIfAüv, bRµcArI, kí tkí ¥y,
BArmuEt, prmATQ-áAAðA, iÕiTl Bv-bMDn vAlA SÈr svoQ¥kí ÏxôAn ke k Arf
ivmuEt ho jAtA hÔ, vh sBI se SAge bìZ jAtA hÔ¦
BgvAn ne SAge smJAyA ik DmQ hI mnuÏy mš üeÏX hÔ¦ ijs ik sI k I
tTAgt mš SxUx üÂA hotI hÔ, vh ik sI BI ümf, bRAµf, dev, mAr, bRµA
yA sMsAr mš S®y ik sI se BI izgAyA nh™ jA sk tA SÈr wsk A yh k hnA
XIk hotA hÔ ik mÓ BgvAn ke muK se w¥pÚA, DmQ se w¥pÚA, DmQ-inimQt SÈr
DmQ-dAyAd pu© hUM¦ yh qsila, EyAšik DmQ-k Ay, bRµ-k Ay, DmQ-BUt,
bRµ-BUt – ye tTAgt ke hI nAm hÓ¦
t¥pÎcAt BgvAn ne áAly ke bAd síVÏx ke kR imk ivk AsSÈr áAAifyAš k I
kR imk Svnit k A iv‰tArpUvQk vfQn ik yA¦ áAAifyAš ke nÔitk ptn k A
4. SŸg²YsuØA

55

w£leK k rte hua w®hAšne k hA ik jb V‰Tit yhAM tk ibgìz gyI ik logAš ne
DAn ke KetAš k A bÙxvArA k r qnke qdQ-igdQ meìz bAMD dI, tb k oqQ k oqQ loBI
s¥v Spne BAg k o bcA k r dUsre ke BAg k o curAne lge¦ k qQ bAr cetAvnI
dene pr BI jb qs áAvíVØA mš k oqQ suDAr nh™ huSA tb logAš ne hAT se, Zele se,
lAXI se mArAmArI ÕuÁ k rdI¦ wsI ke bAd se corI, ˜ndA, imÉyA-BAúf SÈr
dMz-k mQ hone lge¦
tb áAAifyAš k o ShsAs huSA ik hm mš pAp jAgA hÔ jÔsA ik hm corI,
˜ndA, imÉyA-BAúf SÈr dMz-k mQ k rte hÓ¦ St: hm EyAš n ak aese áAAfI k A
cyn k rš jo scmuc kR oD k rne yoŸy bAt pr kR oD k re, ˜ndnIy k moÜ k I
˜ndA k re SÈr ink Alne yoŸy k oink Alde¦ qske ila hm wse Spne DAn mš
se ih‰sA dš¦
t¥pÎcAt wn áAAifyAš ne qs k Am ke ila Spne mš se suMdr, suÁp,
áAAsAidk SÈr mhAÕVEtÕAlI ¯yVEt k A cyn k r ilyA jo XIk se
wictAnuict k A SnuÕAsn k rne lgA SÈr log wse DAn k A SMÕ dene lge¦
mhAjnAš «ArA sýmt hone se wsk A nAm ‘mhAsýmt’ pìzA, öe©Aš k A SiDpit
hone se wsk A nAm ‘öi©y’ pìzA SÈr DmQ se dUsrAš k A rMjn k rne se wsk A
nAm ‘rAjA’ pìzA¦
tb w®h™ áAAifyAš mš se ik ®h™-ik ®h™ke mn mš yh huSA ik hm mš pAp
jAgA hÔ jÔsA ik hm corI, ˜ndA, imÉyA-BAúf SÈr dMz-k mQ k rte hÓ¦ St:
hm pAp k rnACoìz dš¦ wn logAš ne pAp k rnACoìz (bAh) idyA, qsse wnk A
nAm ‘bRAµf’ pìzA¦ ve jMgl mš pfQku xI bnA k r vhAM ›yAn k rte rhte Te,
qsse wnk A nAm ‘›yAyk ’ pìzA¦ q®h™ mš se ku C log ›yAn pUrA n k r sk ne
ke k Arf gRAm yA ingm ke pAs SAk r gRMT bnAte hua rhne lge¦ ›yAn n
k rne ke k Arf qnk A nAm ‘S-›yAyk ’ pìzA¦ ws smy aesA ¯yVEt hIn
smJA jAtA TA, SAj vh üeÏX smJA jAtA hÔ¦
w®h™ áAAifyAš mš se ik tne hI mÔTun-k mQ k rke Slg-Slg k AmAš
(ivÏvkÒ-k mAÜt) mš lg ga¦ qsse wnk A nAm ‘vÔÎy’ pìzA¦ bce hua jo áAAfI
öuª SAcAr vAle Te, ve ‘ÕUª’ k hlAa¦

56

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 3]

öi©y, bRAµf, vÔÎy, ÕUª – qn cAr mMzlAš se hI ümf-mMzl k I w¥pVØA
huqQ¦ prMtu qhlok tTA prlok mš mnuÏyAš mš DmQ hI üeÏX hÔ¦
Ble hI k oqQ öi©y ho yA bRAµf, yA vÔÎy, yA ÕUª, yA ümf, vh k AyA,
vAfI SÈr mn se durAcAr k r, imÉyA-díVÏx vAlA ho, mí¥yu ke wprAMt nrk mš
pÔdA hotA hÔ; k AyA, vAfI SÈr mn se sdAcAr k r, sýyk díVÏx vAlA ho,
mí¥yu ke wprAMt ‰vgQ mš pÔdA hotA hÔ; k AyA, vAfI SÈr mn se donAš áAk Ar ke
k mQ k r, imiüt díVÏx vAlA ho, mí¥yu ke wprAMt suK-du:K donAš BogtA hÔ¦
SÈr yid vh sÓtIs boiDpöIy DmoÜ k I BAvnA k re to qsI lok mš invAQf
áAAðA k r letA hÔ¦
cArAš vfoÜ mš jo iBöu SrhMt, öIfAüv, bRµcArI, kí tkí ¥y,BArmuEt,
prmATQ-áAAðA, iÕiTl Bv-b®Dn vAlA SÈr svoQ¥kí Ïx ôAn ke k Arf muEt ho
jAtA hÔ, vhI wnmš üeÏX k hlAtAhÔ¦ DmQ hI mnuÏyAš mš üeÏX hotA hÔ –qhlok
mš BI, prlok mš BI¦
‘go© lek rclne vAle logAš mš öi©y üeÏX hotA hÔ; iv¬A SÈr SAcrf se
yuEt, devAš vA mnuÏyAš mš üeÏX hotA hÔ¦’

5. sýpsAdnIysuØA
ak smy nAL®dA ke pAvAirk SAmRvn mš BgvAn ke ivhAr k rte smy
sAirpuØA ne wnse k hA ik ‘sMboiD’ (prm ôAn) mš SAp se bìZ k r n k oqQ
huSA hÔ, n hogA, n hÔ¦
qske ila BgvAn ne w®hš tAìznA dI ik jb tuýhš n to StIt ke buÂAš k A
ôAn hÔ, n SnAgt buÂAš k A SÈr n tum vtQmAn bu ke bAre mš hI pUrI trh
jAnte ho to iP r mere bAre mš aesA prm wdAr ˜shnAd EyAš?
qs pr sAirpuØA ne SpnA ‰pÏxIk rf áA‰tut ik yA ik Ble sBI buÂAš k A
muJe cet:pirôAn nh™ hÔ, ik ®tu sBI k I DmQ-smAntA muJe ividt hÔ¦ StIt
k Al ke buÂAš ne pAMcAš nIvrfAš k o dUr k r, áAôA «ArA icØA ke mÔl hxA, cArAš
‰míit-áA‰TAnAš mš icØA k o su-áAitVÏXt k r, sAt bo›yMgAš k I yTATQ se BAvnA
k r, svQüeÏX sýyk sMboiD k o áAAðA ik yA TA¦ BivÏy k Al mš BI bu aese
5. sýpsAdnIysuØA

57

hI sýyk sMboiD áAAðA k ršge¦ SÈr SAp BgvAn ne BI qse qsI trh áAAðA
ik yA hÔ¦
tdnMtr sAirpuØA ne bu k I ivÕeútASAš k A w£leK ik yA –
* yh BgvAn sýyk sMbu hÓ, qnk A DmQ SœCI trh SA¼yAt ik yA huSA
hÔ, qnk A üAvk -sMG su-áAitpÚA hÔ¦
* ye cAr ‰míit-áA‰TAn, cAr sýyk áADAn, cAr å iÂpAd, pAMc qMiªy, pAMc
bl, sAt bo›yMg, SAyQ SÏxAMigk mAgQ – qn ku Õl DmoÜ k A wpdeÕ dete
hÓ¦
* ye cöu avM Áp, üo© avM Ոd, GRAf avM gMD, rsnA avM rs, k AyA avM
‰pÕQ, SÈr mn avM DmQ – qn SAytn-áAôVðAyAš k A wpdeÕ k rte hÓ¦
* ye cAr áAk Ar se áAAifyAš ke gBQ-áAveÕ ke bAre mš wpdeÕ k rte hÓ¦
* ye cAr áAk Ar k ISAdeÕnA-iviD k A DmoQpdeÕ k rte hÓ¦
* ye cAr áAk Ar k I dÕQn-smApVØAyAš ke bAre mš btlAte hÓ¦
* ye puÝláAôVðA-ivúyk wpdeÕ k rte hÓ¦
* ye áADAnAš ke bAre mš wpdeÕ k rte hÓ¦
* ye cAr áAk Ar k I áAitpdA ke bAre mš wpdeÕ k rte hÓ¦
* ye vAick SAcrf ke bAre mš DmoQpdeÕ k rte hÓ¦
* ye ÕIl-sMbMDI SAcrf ke bAre mš DmoQpdeÕ k rte hÓ¦
* ye sotApÚA, sk dAgAmI, SnAgAmI tTA SrhMt – qnse sMbMiDt
SnuÕAsn-iviD k A wpdeÕ k rte hÓ¦
* ye prpuÝlivmuVEtôAn k o wpdeÕte hÓ¦
* ye tIn áAk Ar ke ÕAÎvt-vAdAš k o lek r DmoQpdeÕ k rte hÓ¦
* ye Snek áAk Ar ke pUvQ-j®mAš k o SAk Ar SÈr nAm ke sAT ‰mrf k rte hÓ
SÈr s¥vAš k I œyuit tTA w¥pVØA ke bAre mš BI DmoQpdeÕ k rte hÓ¦
* ye å iÂivD (id¯y ÕVEtyAš) ke bAre mš DmoQpdeÕ k rte hÓ¦
58

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 3]

t¥pÎcAt BgvAn ne sAirpuØA ke qs k Tn k o DmAQnukU l btlAyA ik
StIt k Al mš jo SrhMt sýyk sMbu Te ve sMboiD mš BgvAn ke brAbr Te
SÈr jo SnAgt k Al mš hAšge ve BI wnke brAbr hAšge¦ w®hAšne yh BI áAôðA
ik yA ik ak hI lok DAtu mš ak hI smy do SrhMt sýyk sMbu nh™ ho
sk te¦
BgvAn ne sAirpuØA se k hA tum iBöu-iBöuifyAš tTA wpAsk -wpAisk ASAš
k oyh DmoQpdeÕ dete rho¦ qsse ijn SjAn ¯yVEtyAš k otTAgt ke bAre mš
k oqQ sMÕy STvA sMdeh hogA vh dUr ho jAyegA¦
sAirpuØA «ArA qs áAk Ar BgvAn ke sýmuK SpnA sMáAsAd (üÂABAv)
¯yEt k rne ke k Arf qs wpdeÕ k A nAm‘sýpsAdnIy’ pìzA¦

6. pAsAidk suØA
ak smy BgvAn ÕAEy-deÕ mš veD²YA nAmk ÕAEyAš ke Sýbvn áAAsAd
mš ivhAr k rte Te¦
ws smy ingRÜT nAxpuØA k IpAvA mš hAl hI mš mí¥yu huqQ TI¦ wnke mrne pr
ingRÜTAš mš PU xpìz gyI SÈr DmQ-ivny k olek rSAps mš vAŸyu hone lgA¦
wnke gíh‰T iÕÏy BI DmQ mš S®ymn‰k ho iKÚA SÈr ivrEt rhne lge¦
cu®d nAm ke ¯yVEt se yh smAcAr jAn k r SAyuÏmAn SAn®d wse Spne
sAT le k rBgvAn ke pAs gye SÈr w®hš BI qsk IjAnk ArIdI¦ BgvAn ne
k hA jhAM ÕA‰tA sýyk sMbu nh™ hotA, DmQ durA¼yAt, duÏáAveidt, pAr n
lgAne vAlA, ÕAMit n phuÙcAne vAlA hotA hÔ SÈr ws DmQ mš üAvk DmAQnusAr
mAgAQÁìZ hok rivhAr nh™ k rte, vhAM ÕA‰tA k IBI ˜ndA hotI hÔ, DmQ k IBI,
üAvk k I BI¦
qs smy lok mš mÓ SrhMt, sýyk sMbuÂ, ÕA‰tA w¥pÚA huSA hUM, DmQ
‰vA¼yAt, suáAveidt, pAr lgAne vAlA, ÕAMit phuÙcAne vAlA hÔ; SÈr mere üAvk
sÂmQ k A SAÕy smJte hÓ SÈr wnk A bRµcyQ sAMgopAMg tTA sb trh se
pirpUfQ hÔ¦ merA yh bRµcyQ smíÂ, wÚAt, iv‰tAirt, áAisÂ, ivÕAl SÈr devAš
tTA mnuÏyAš mš su-áAk AiÕt hÔ¦
mÓne ‰vyM jAn k r ijn DmoÜ k A wpdeÕ ik yA hÔ wnk A sBI k o imljul
6. pAsAidk suØA

59

k r sMgAyn k rnA cAiha¦ wnmš ivvAd nh™ k rnA cAiha¦ ye DmQ hÓ – cAr
‰míit-áA‰TAn, cAr sýyk áADAn, cAr å iÂpAd, pAMc qMiªy, pAMc bl, sAt
bo›yMg SÈr SAyQ SÏxAMigk mAgQ¦ merA DmoQpdeÕ aehlÈik k SÈr
pArlÈik k – donAš hI SAsRvAš ke sMvr SÈr nAÕ ke ila hotA hÔ¦
suKopBog do áAk Ar ke hote hÓ – ak ve jo inkí Ïx, mUZAš «ArA seivt,
SnTQyuEt hote hÓ ijnk A áAyojn n inveQd, n ivrAg, n inroD, n ÕAMit, n
SiBôA, n sMboiD SÈr n invAQf hotA hÔ; dUsre ve jo ak AMt-inveQd, ivrAg,
inroD, ÕAMit, SiBôA, sMboiD SÈr invAQf ke ila hote hÓ¦ phlI áAk Ar ke
suKopBog hÓ – jIvAš k A vD k r, corI k r, JUX bol, pAMc k AmgufAš se
seivt ho SAnMd mnAnA¦ dUsrI áAk Ar ke suKopBog hÓ – cArAš ›yAnAš k o áAAðA
k r ivhAr k rnA¦ qske cAr P l ho sk te hÓ – 1. tIn sMyojnAš ke nAÕ se
SivinpAtDmAQ, inyt sMboiD-prAyf sotApÚA honA; 2. tIn sMyojnAš ke
nAÕ ke SitirEt rAg, «eú SÈr moh ke dubQl ho jAne se sk dAgAmI honA;
3. pAMc SvrBAgIy sMyojnAš ke nÏx ho jAne se SÈppAitk devtA ho vh™
invAQf pA lenA; SÈr 4. SAsRvAš ke öy se SAsRv-riht cetoivmuVEt,
áAôAivmuVEt k oyh™ ‰vyM jAn k r,sAöA¥k Ark r,áAAðA k r,ivhAr k rnA¦
jAnn-hAr, deKn-hAr, SrhMt, sýyk sMbu Spne üAvk Aš k o jo
DmQ-deÕnA dete hÓ vh yAvÀjIvn Snu£lMGnIy rhtI hÔ, jÔse nIce tk SœCI
trh gìzA huSA qMªk IlScl SÈr díìZ hotA hÔ¦ jo iBöu bRµcyQ k opUrA k r,
kí tkí ¥y,BArmuEt, prmATQ-áAAðA, sAMsAirk bMDnAš se muEt, öIfAüv, SrhMt
ho jAte hÓ ve nÈ bAtAš ke S-yoŸy ho jAte hÓ – 1. jAn bUJ k r jIv-˜hsA
k rnA; 2. corI k rnA; 3. mÔTun-sevn; 4. jAn bUJ k r JUX bolnA; 5.
gíh‰T-k Alke sAMsAirk BogAš k ojoìznA-bxornA; 6. rAg k AmAgQ SpnAnA;
7. «eú k A mAgQ SpnAnA; 8. moh k A mAgQ SpnAnA; 9. By k A mAgQ
SpnAnA¦
tTAgt StIt, SnAgt SÈr áA¥yu¥pÚA DmoÜ ke ivúy mš k Aloict vEtA,
s¥y-vEtA, STQvAdI, DmQvAdI, ivnyvAdI hote hÓ¦ wnk o vh sb mAlUm
rhtA hÔ jo devtASAš, mAr, bRµA siht lok k I
dev-mnuÏy-ümf-bRAµf-siht jntA ne deKA, sunA, pAyA, jAnA, KojA, mn
se ivcArA hotA hÔ¦ ijs rAi© k otTAgt Snupm sýyk sMboiD áAAðA k rte hÓ
60

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 3]

SÈr ijs rAi© k o wpAiD-riht pirinvAQf áAAðA k rte hÓ, qn do GxnASAš ke
bIc mš jo ku C k hte hÓ, jo indeQÕ dete hÓ, vh sb vÔsA hI hotA hÔ, S®yTA
nh™¦ qsIila tTAgt yTAvAdI tTAk ArI SÈr yTAk ArI tTAvAdI hote hÓ¦
t¥pÎcAt BgvAn ne ‘S¯yAkí t’ SÈr ‘¯yAkí t’ ivúyAš k I ccAQ k rte hua
k hA ik vhI ivúy ¯yAk rfIy (ivvecn-yoŸy) hote hÓ jo SToQpyogI,
DmoQpyogI, bRµcyoQpyogI STvA ak AMt-inveQd, ivrAg, inroD, ÕAMit, ôAn,
sMboiD, invAQf ke ila hAš, jÔse – ‘yh du:K hԒ, ‘yh du:K k A smudy hԒ,
‘yh du:K k A inroD hԒ, ‘yh du:K-inroD k A wpAy hÔ¦’
tduprAMt w®hAšne pUvAÜt SÈr SprAMt díVÏxyAš k IccAQ k rte hua k hAik jo
log ke vl SpnI díVÏx k o sc SÈr bAk I sb k o JUX btlAte hÓ, mÓ wnse
shmt nh™ hUM EyAšik aese mAmlAš mš Slg áAk Ar se socne vAle log BI hote
hÓ¦ qs áAôVðA mš mÓ ik sI k o Spne smAn BI nh™ deKtA, Spne se bìZ k r
k hAM? bV£k áAôVðA mš mÓ hI bìZ-cìZ k rhUM¦ qn sBI díVÏxyAš k odUr k rneke
ila mÓne cAr ‰míit-áA‰TAn áAôðA ik ye hÓ – ‰míit SÈr sMáAôAn bnAye hua,
w¬ogÕIl ho, k AyA mš k AyAnupÎynA k rnA, vednASAš mš vednAnupÎynA
k rnA, icØA mš icØAAnupÎynA k rnA, DmoÜ mš DmAQnupÎynA k rnA¦

7. lEKfsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke jetvn SArAm mš ivhAr
k r rhe Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA ik mhApurŒú ke
bØAIs ÕrIr löf hote hÓ¦ qn löfAš se yuEt ¯yVEt k I do hI gityAM hotI
hÓ, k oqQ S®y nh™¦ yid vh Gr mš rhtA hÔ to DAimQk , DmQ-rAjA, cArAš Sor
ivjy pAne vAlA, logAš k I BlAqQ k A sMrök , sAt r¥nAš se yuEt ckR vtIQ
rAjA hotA hÔ¦ vh sAgr-pyÜt qs píÉvI k odMz SÈr Չ© ke ibnA hI DmQ se
jIt k rqs pr áAitVÏXt hotA hÔ¦ yid vh Gr se be-Gr ho k rpRvRijt hotA
hÔ to sMsAr ke SAvrf k o hxAne vAlA SrhMt, sýyk sMbu hotA hÔ¦
t¥pÎcAt BgvAn ne bØAIs mhApurŒú-löfAš k A ivvrf dete hua k hA ik
qn löfAš k o bAhr ke å iú BI jAnte hÓ, ik ®tu ve yh nh™ jAnte ik
ik s-ik s k mQ ke k rne se ik s-ik s löf k A lAB hotA hÔ¦
7. lEKfsuØA

61

tdnMtr BgvAn ne yh ‰pÏx ik yAik tTAgt «ArA Spne pUvQ ke j®mAš mš
mnuÏy k A jIvn ibtAte hua ik s-ik sáAk Ar ke wØAm k mQ ik ye jAte hÓ
ijnke P l‰vÁpvtQmAn jIvn mš mhApurŒú-löf áAk xho jAte hÓ, SÈr aese
löfAš vAlA ¯yVEt yid ckR vtIQ rAjA bne to wse ik s-ik s bAt k I
wplVˆD hotI hÔ SÈr yid vh sýyk sMbu bne to wse EyA-EyA wplVˆD
hotI hÔ¦
tTAgt «ArA Spne pUvQ-j®mAš mš ik ye jAne vAle k mQ aese hote hÓ, jÔse –
sdAcAr k A jIvn jInA, bhut logAš k o suK phuÙcAnA, jIv-˜hsA se ivrt
rhnA, wØAm Bojn k AdAn, logAš k Apr‰pr mel k rAnA,STQ-DmQ-yut vAfI,
üÂApUvQk k lAaM sIKnA, iht-ijôAsA, SkR oD, v‰©-dAn, ibCuìze huSAš k A
mel k rAnA, yoŸy-SyoŸy purŒú k A ivcAr, priht-SAk AMöA, dUsrAš k o n
stAnA, iáAy-díVÏx, ku Õl k moÜ mš SguSApn, sœcI áAitôA k rnA, k lh
imxAnA, mIXA bolnA, BAvpUfQ vcn, sýyk SAjIivk A¦

8. is½AlsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš veLuvn ke k l®dk invApmš ivhAr k rte Te¦
wn idnAš ak trŒf gíh‰T is½Al ne wnse yh jAnnA cAhA ik SAyQ-ivny mš
Ch idÕASAš k o nm‰k Ar kÔ se ik yA jAtA hÔ¦
qs pr BgvAn ne k hA jb SAyQ-üAvk ke cAr k mQ-EleÕ nÏx ho gye
hote hÓ, vh cAr ‰TAnAš se pAp-k mQ nh™ k rtASÈr Ch SpAy-muKAš k Asevn
nh™ k rtA –tb vh cÈdh pApAš se dUr ho, Ch idÕASAš k o áAitœCAidt k r
donAš lok Aš k I ivjy mš lg jAtA hÔ SÈr mrne pr ‰vgQ-lAB k rtA hÔ¦
cAr k mQ-EleÕ hÓ – jIv-˜hsA, corI, ¯yiBcAr SÈr Ss¥y-BAúf¦
pAp-k mQ n k rne vAle cAr ‰TAn hÓ – CMd, «eú, moh SÈr By ke rA‰te n
jAnA¦
Ch SpAy-muK (ivnAÕ ke hetu) hÓ –nÕe k Asevn, sM›yA-smy cÈr‰te k I
sÔr, nAc-tmAÕe mš lgnA, juSA SÈr dUsrI mV‰tÏk ibgAìzne vAlI áAvíVØAyAš
mš lgnA, bure im© k I imtAqQ SÈr SAl‰y mš P ÙsnA¦
t¥pÎcAt BgvAn ne btlAyA ik qn cAr k o im© ke Áp mš S-im©
62

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 3]

jAnnA cAiha –prDnhArk ,bAtUnI, KuÕAmdI tTA ivnAÕ mš shAyk ¦SÈr
qn cAr im©Aš se suãd jAnnA cAiha – wpk Ar k rne vAlA, suK-du:K mš
smAn BAv rKne vAlA, STQ k I áAAVðA k A wpAy btlAne vAlA SÈr SnukM pA
k rne vAlA¦
tduprAMt BgvAn ne Ch idÕASAš ke áAitœCAdn ke bAre mš smJAyA –
mAtA-iptA k opUvQ-idÕA, SAcAyoÜ k odVöf-idÕA, pu©-‰©I k opVÎcm-idÕA,
im©-SmA¥yAš k o wØAr-idÕA, dAs-k mQk rAš k o nIce k I idÕA SÈr
ümf-bRAµfAš k o Wpr k I idÕA jAnnA cAiha¦
BgvAn ne yh BI áAôðA ik yAik qn logAš k IsevA ik tne-ik tneáAk Arse
k IjAnI cAiha SÈr sevA pA k rye log sevA k rne vAle pr ik s-ik sáAk Ar
se SnukM pA k rne lgte hÓ¦ aesA hone pr iviBÚA idÕAaÙ áAœCÚA (ZÙk I huqQ),
öemyuEt SÈr inrApd ho jAtI hÓ¦

9. SAxAnAixysuØA
ak smy BgvAn rAjgh ke igÀJkU x pvQt pr ivhAr k rte Te¦ ws
smy cArAš idÕASAš ke SiBpAlk mhArAjA (ve‰svf, Dtr§, ivrŒ¨hk SÈr
ivrŒpEK) Spne yöAš, gMDvoÜ, kU ÏmAMzAš tTA nAgAš k I ivÕAl senA ke sAT
wnke pAs gye¦
vhAM pr ve‰svf mhArAj ne BgvAn se k hAik bhut se yö SApse áAsÚA
hÓ SÈr bhut se S-áAsÚA¦ SAp jIv-˜hsA, corI, ¯yiBcAr, JUX bolne SÈr
nÕe k A sevn k rne se ivrt rhne k A DmoQpdeÕ k rte hÓ¦ jo-jo yö qnse
ivrt nh™ rhte hÓ, wnk o SApk A DmoQpdeÕ suhAtA nh™ hÔ¦ SApke üAvk
jMglAš mš ak AMtvAs k rte hÓ¦ vhAM pr bìze-bìze yö BI invAs k rte hÓ, jo
SApke qs áAvcn se S-áAsÚA hÓ¦ wnk o áAsÚA rKne ke ila iBöuSAš,
iBöuifSAš, wpAsk Aš, wpAisk ASAš k I röA, S-iv˜hsA SÈr suK-ivhAr ke
ila SAxAnAixy röA (SnumodnATQ) gRhf k rš¦
BgvAn k I mÈn-‰vIkí it pA k r ve‰svf mhArAj ne ‘SAxAnAixy röA’
k hI¦
qske SMtgQt w®hAšne svQáATm BgvAn ivp‰sI se lek r ÕAEypu© gotm
9. SAxAnAixysuØA

63

tk sAtAš buÂAš k o nm‰k Ar ik yA¦ t¥pÎcAt cArAš mhArAjASAš SÈr wnke
áABu¥v k AvfQn ik yA¦tduprAMt röA n mAnne vAle yöAš k oáAAðA hone vAle dMz
k Aw£leK ik yASÈr SMtt: yh BI btlAyA ik yid k oqQ S-mnuÏy «eúyuEt
icØA se üAvk Aš ke pICe lg jAye to ws smy ik n yöAš, mhAyöAš,
senApityAš, mhAsenApityAš k o xer denI cAiha¦
t¥pÎcAt cArAš mhArAjA SÈr qsI áAk Ar yö BI Spne-Spne SAsn se
wX k r SÈr BgvAn k A SiBvAdn k r vhAM se SMtDAQn ho gye¦
rAt bIt jAne pr BgvAn ne iBöuSAš k o BI wproEt áAsMg k I jAnk ArI
dI SÈr wnse k hA SAxAnAixy röA k o sIKo, qsmš ku Õl ho jASo, qse
DArf k ro¦SAxAnAixy röA iBöuSAš, iBöuifyAš, wpAsk AšSÈr wpAisk ASAš
ke bcAv, SiBröf, Siv˜hsA avM suK-ivhAr ke ila sATQk hÔ¦

10. sMgIitsuØA
ak smy BgvAn iBöuSAš ke mhAsMG ke sAT m£l-deÕ mš cAirk A k rte
hua pAvA-nAmk ngr mš phuÙce¦ vhAM pr ngrvAisyAš ke SnuroD pr BgvAn ne
wnke «ArA hAl hI mš bnAye gye s®TAgAr (áAjAtM© Bvn) mš SAk r DAimQk
k TA sunA k r w®hš sMáAhiúQt ik yA¦
ngrvAisyAš ke cle jAne ke pÎcAt BgvAn ne iBöu-sMG k o DAimQk k TA
k hne ke ila SAyuÏmAn sAirpuØA se k hA SÈr ‰vyM ivüAm k rne ke ila lex
gye¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA ik ingRÜT
nAxpuØA ne pAvA mš SBI-SBI áAAf Coìze hÓ SÈr tBI se ingRÜTAš mš PU xpìz gyI
hÔ¦ ve ak dUsre pr SArop-áA¥yArop lgA rhe hÓ ik tum DmQ-ivny k o nh™
jAnte, tum imÉyAÁìZ ho, tuýhArA k TnSTQvAn nh™ hÔ, tum phle k hne vAlI
bAt k opICe k hte ho SÈr pICe k hne vAlI bAt k ophle, tuýhArA vAd w£xA
hÔ, q¥yAid-q¥yAid¦ qsk A k Arf yh hÔ ik nAxpuØA «ArA áAitpAidt DmQ
durA¼yAt,
duÏáAveidt,
S-nÔyAQifk ,
SnupÕm-sMvtQink ,
S-sýyk -sMbuÂ-áAveidt, áAitÏXA-riht SÈr SAüy-riht TA¦ prMtu hmAre
BgvAn «ArA áAitpAidt DmQ ‰vA¼yAt (SœCI áAk Ar btlAyA gyA),
64

suØAsAr [dIGink Ay BAg - 3]

su-áAveidt (XIk áAk Ar se áAk x ik yA gyA), nÔyAQifk (du:K se pAr le jAne
vAlA), wpÕm-sMvtQink (ÕAMit-dAyk ),sýyk -sMbuÂ-áAveidt(sýyk sMbuÂ
«ArA áAk x ik yA gyA) hÔ¦ qse sBI k o smAn Áp se sMgAyn k rnA cAiha,
ivvAd nh™ k rnA cAiha, ijsse yh bRµcyQ icr‰TAyI ho, bhut logAš ke
iht-suK ke ila ho, lok pr SnukM pA k rne vAlA ho, devtASAš tTA mnuÏyAš
ke Ble SÈr iht-suK ke ila ho¦
t¥pÎcAt SAyuÏmAn sAirpuØA ne BgvAn bu «ArA áAitpAidt DmoÜ k oak
se lek r ds tk k I sM¼yA mš vgIQkí t k rte hua iBöuSAš k o wnk A sMgAyn
k rte rhne SÈr wnmš ivvAd n k rne ke ila k hA ijsse bRµcyQ icr‰TAyI
ho¦ SAyuÏmAn sAirpuØA ne bAr-bAr qs bAt k o dohrAyA hÔ ik qn DmoÜ k A
BlI áAk Ar SA¼yAn qnke jAnn-hAr, deKn-hAr, SrhMt-Sv‰TA-áAAðA,
sýyk sMbu ne ik yA hÔ¦

11. dsuØArsuØA
ak smy BgvAn ak bìze iBöu-sMG ke sAT cýpA mš gŸgrA puÏk irfI ke
tIr pr ivhAr k r rhe Te¦ vhAM pr SAyuÏmAn sAirpuØA ne wn iBöuSAš k o
SAmMi©t k rw®hš sb gRMiTyAš k Aivmocn k rne vAle ‘dsuØAr’ DmQ k AbKAn
ik yA ijsse ik ve Spne-Spne du:KAš k A SMt k r invAQf-lAB k r skš ¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ne áAôðA ik yA hÔ ik ‘dsuØAr’ DmoÜ mš k Èn-k Ènse DmQ
wpk Ark , BAvnIy, pirôey, áAhAt¯y, hAnBAgIy, ivÕeúBAgIy,
duÏáAitve›y, w¥pAdnIy, SiBôey STvA sAöA¥k Ar ik ye jAne ke yoŸy hÓ¦
ye sBI DmQ vA‰tivk tA pr SADAirt, tÉypUfQ, yTATQ SÈr BgvAn
tTAgt «ArA sýyk áAk Ar se SpnI boiD «ArA jAne gye hÓ¦

--------

11. dsuØArsuØA

65

mVÀJmink Ay BAg - 1
1. mUlpiryAyvŸg
1. mUlpiryAysuØA
ak smy BgvAn wEk §A ke suBgvn mš ivhAr k rte Te¦ vhAM w®hAšne
iBöuSAš k o sm‰t DmoÜ ke mUl k A wpdeÕ idyA¦ w®hAšne k hA –
“qs sMsAr mš píTŸjn píÉvI k opíÉvI ke tÈr pr jAntA hÔ, SÈr qse aesA
jAnk rqsk omAntA hÔ, qsmš mAntA hÔ, qsse mAntA hÔ, ‘yh merI hԒ –aesA
mAntA hÔ SÈr qsk A SiBnMdn k rtA hÔ¦ vh aesA qsila k rtA hÔ EyAšik
wse pUrI sœcAqQ ôAt nh™ hÔ¦
“aesA ¯yVEt jÔsA píÉvI ke bAre mš jAntA hÔ, vÔsA hI jl, SVŸn, vAyu,
BUt (áAAfI), dev, áAjApit, bRµA, SABA‰vr, ÕuBkí ¥êA, vehFP l, SiBBU,
SAk AÕAn®¥yAytn, ivôAnAn®¥yAtn, SA˜k c®yAytn, nÔvsMôAnAsMôAytn,
díÏx, üut, mut (GAiyt, sAiyt, Pu ist), ivôAt, ak ¥v, nAnA¥v, svQ SÈr
invAQf ke bAre mš jAntA hÔ¦
“aese hI vh iBöu BI jo SBI ÕÔçy hÔ, ShÜt nh™ huSA hÔ, svoQ¥kí Ïx
yogöem k I tlAÕ mš ivhrtA hÔ, píÉvI, jl, SVŸn SAid k o wEt áAk Ar se
s®deh ke sAT jAntA hÔ¦ wske aesA jAnne k A k Arf yh hÔ ik wse SBI
sIKnA hÔ¦
“jo iBöu ShÜt ho gyA hÔ, SAsRv-riht ho gyA hÔ, bRµcyQvAs pUrA k r
cuk A hÔ, jo k rnA TA so k r cuk A hÔ, ijsne SpnA boJ wtAr idyA hÔ,
ijsne sdTQ (invAQf) áAAðA k r ilyA hÔ, ijske sAMsAirk bMDn nÏx ho cuke
hÓ, jo sýyk ôAn ke SADAr pr ivmuEt ho cuk A hÔ, vh píÉvI k o píÉvI ke
tÈr pr jAntA hÔ, SÈr qse aesA jAn k rqsk on mAntA hÔ, n qsmš mAntA
66

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

hÔ, n qsse mAntA hÔ, n ‘píÉvI merI hԒ – aesA mAntA hÔ, SÈr n qsk A
SiBnMdn k rtA hÔ¦ vh aesA qsila k rtA hÔ EyAšik wse pUrI sœcAqQ ôAt
rhtI hÔ¦
“aese hI wse jl, SVŸn, vAyu SAid ke bAre mš pUrI sœcAqQ ôAt rhtI hÔ¦
“ShÜt-Sv‰TA-áAAðA, SAsRv-riht ¯yVEt ke smAn hI vItrAg, vIt«eú,
vItmoh ¯yVEt k o qnke bAre mš pUrI sœcAqQ ôAt rhtI hÔ¦
“ShÜt-Sv‰TA-áAAðA, sýyk sMbuÂ,tTAgt k oBI píÉvI, jl, SVŸn, vAyu
SAid ke bAre mš pUrI sœcAqQ ôAt rhtI hÔ¦
“ShÜt-Sv‰TA-áAAðA, sýyk sMbuÂ, tTAgt píÉvI k o píÉvI ke tÈr pr
jAntA hÔ, SÈr qse aesA jAn k r n qsk o mAntA hÔ, n qsmš mAntA hÔ, n
qsse mAntA hÔ, n ‘píÉvI merI hԒ – aesA mAntA hÔ, SÈr n qsk A SiBnMdn
k rtAhÔ¦ aesA qsila hÔ EyAšik yh jAnk rik ‘n®dI (tíÏfA) du:K k AmUl
hԒ, vh jAn letA hÔ ik Bv se j®m SÈr j®me hua k o buìZApA SÈr mí¥yu
SvÎyMBAvI hÔ¦ qsila vh sArI tíÏfASAš ke öy, ivrAg, inroD, ¥yAg,
áAitin:sgQ se svoQ¥kí Ïx sýyk sMboiD (yTATQ prmôAn) k o áAAðA hÔ¦”
sunne vAle iBöuSAš ne BgvAn ke BAúf k A SiBnMdn nh™ ik yA (EyAšik
ve qsk A SAÕy nh™ smJ pAa)¦

2. sˆbAsvsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sAre SAsRvAš ke sMvr se sMbMiDt wpdeÕ
idyA¦
BgvAn ne SArMB mš hI ‰pÏx k r idyA ik mÓ SAsRvAš (icØA-mlAš) ke öy
ke bAre mš ‰vyM jAnte hua, deKte hua wpdeÕ detA hUM; ibnA jAne, ibnA deKe
nh™¦ w®hAšne btlAyA ik mn k A ˜ctn-mnn do áAk Ar k A hotA hÔ – yTATQ
SÈr S-yTATQ¦ S-yTATQ ˜ctn-mnn se Snu¥pÚA SAsRv w¥pÚA hote hÓ SÈr
w¥pÚA hua SAsRv KUb bìZte hÓ¦ yTATQ ˜ctn-mnn se Snu¥pÚA SAsRv w¥pÚA
nh™ hote hÓ SÈr w¥pÚA hua SAsRv nÏx hote hÓ¦
w®hAšne SAsRvAš se Cuxk ArA pAne k A wpAy btAyA –
2. sˆbAsvsuØA

67

1. dÕQn: S-mnisk rfIy DmoÜ k o mn mš n k rne SÈr mnisk rfIy
DmoÜ k o mn mš k rne se iBöu yTATQ ˜ctn-mnn k rtA hÔ –yh du:K hÔ, yh
du:K k A smudy hÔ, yh du:K k A inroD hÔ, yh du:K k A inroD k rAne vAlA
mAgQ (wpAy) hÔ¦ qsse tIn sMyojn (bMDn) nÏx ho jAte hÓ – (1)
s¥k AydíVÏx (k AyA ke BItr ik sI in¥y SA¥mA k A SV‰t¥v ‰vIk Ar k rnA);
(2) ivicik ¥sA (sMÕy); (3) ÕIlvRt-prAmÕQ (ÕIl avM vRt se ÕuiË áAAðA
k rnA)¦ qse k hte hӑdÕQn’ se SAsRvAš k A áAhAf¦
2. sMvr: XIk se jAn k r, cöu, üo©, GRAf, ij¹A, k AyA avM mn – qn
C: qMiªyAš mš sMvr k rne vAle k o pIìzAjnk SÈr sMtðA k rne vAle SAsRv
w¥pÚA nh™ hote hÓ¦ qse k hte hÓ ‘sMvr’ se SAsRvAš k A áAhAf¦
3. áAitsevn: XIk se jAn k r, iBöu «ArA cIvr k A qtnA mA© sevn
k rne se ijsse sdIQ, gmIQ, zMs-mœCr-hvA-DUp-srIsíp k A áAitGAt SÈr
ÕrIr k AZMk nA-mA©hotA ho; SÈr qsI áAk Ar˜pzpAt (iBöAÚA), ÕynAsn,
SÈúD k A qtnA mA© wpyog k rne se ijsse iBöu k I SpirhAyQ BÈitk
SAvÎyk tASAš k I hI pUitQ hotI ho, pIìzAjnk SÈr sMtðA k rne vAle SAsRv
w¥pÚA nh™ hote hÓ¦ qse k hte hÓ ‘áAitsevn’ se SAsRvAš k A áAhAf¦
4. SiDvAsn: XIk se jAn k r, iBöu «ArA sdIQ, gmIQ, BUK, FyAs,
zMs-mœCr- hvA-DUp-srIsíp ke SAGAt k o, SÈr ÕrIr pr w¥pÚA hone vAlI
iviBÚA áAk Ar k I du:Kd sMvednASAš k o shn k rne k A ‰vBAv ho jAne pr
pIìzAjnk SÈr sMtðA k rne vAle SAsRv w¥pÚA nh™ hote hÓ¦ qse k hte hÓ
‘SiDvAsn’ se SAsRvAš k A áAhAf¦
5. pirvjQn: XIk se jAn k r, Snuict SAsn, Snuict ivcrf-‰TAn,
bure im©Aš ke sevn k o¥yAgne se pIìzAjnk SÈr sMtðA k rne vAle SAsRv w¥pÚA
nh™ hote hÓ¦ qse k hte hÔ ‘pirvjQn’ se SAsRvAš k A áAhAf¦
6. ivnodn: XIk se jAn k r, w¥pÚA hua k AmivtkQ , ¯yApAdivtkQ ,
iv˜hsAivtkQ k o dUr k rne se pIìzAjnk SÈr sMtðA k rne vAle SAsRv w¥pÚA
nh™ hote hÓ¦ qse k hte hÓ ‘ivnodn’ se SAsRvAš k A áAhAf¦
7. BAvnA: XIk se jAn k r, ivvek -yuEt, ivrAg-yuEt, inroD-yuEt,
muVEt-pirfAm vAle ‰míit, DmQivcy, vIyQ, áAIit, áAüVˆD, smAiD avM wpeöA
68

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

sMbo›yMgAš k I BAvnA k rne se pIìzAjnk SÈr sMtðA k rne vAle SAsRv w¥pÚA
nh™ hote hÓ¦ qse k hte hÓ ‘BAvnA’ se SAsRvAš k A áAhAf¦
SMt mš BgvAn ne k hA ik qn wpAyAš k A SAüy lene se ijs iBöu ke
SAsRv nÏx ho jAte hÓ, wske bAre mš k hA jAtA hÔ – ‘yh iBöu sAre SAsRvAš
(sˆbAsv) ke sMvr se yuEt ho ivhrtA hÔ; qsne tíÏfA k o k Ax idyA hÔ;
sMyojn (bMDn) k o hxA idyA hÔ; mAnAiBsmy (SiBmAn ke ‰pÏx ôAn) se
du:K k A SMt k r idyA hԒ¦

3. DýmdAyAdsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o wpdeÕ idyA ik tum mere ‘DmQ-dAyAd’ (DmQ
k I ivrAst pAne vAle) hoSo, SAimú-dAyAd (BÈitk v‰tuSAš k I ivrAst
pAne vAle) mt bno¦
bAd mš SAyuÏmAn sAirpuØA ne iBöuSAš k o smJAyA ik ik n k ArfAš se
üAvk ÕA‰tA se Slg hok r ivhrte hua ivvek (ak AMt˜ctn) k I iÕöA
gRhf nh™ k rte SÈr ik n k ArfAš se gRhf k rte hÓ¦
ivvek k IiÕöA gRhf n k rne vAle iBöu tIn k ArfAš se ˜ndA ke pA© hote
hÓ: (1) ÕA‰tA se Slg hok r ivhrte hua ivvek k I iÕöA gRhf nh™ k rte;
(2) ijn bAtAš k o Coìzne ke ila ÕA‰tA k hte hÓ w®hš nh™ Coìzte; (3) sMgRh
k rne k I áAvíVØA vAle, ZIle-ZAle, BAgne mš SAge SÈr ak AMt˜ctn mš iP sl
jAne vAle hote hÓ¦
ivvek k I iÕöA gRhf k rne vAle iBöu tIn k ArfAš se áAÕMsA ke pA© hote
hÓ: (1) ÕA‰tA se Slg hok rivhrte hua ivvek k IiÕöA gRhf k rte hÓ; (2)
ijn bAtAš k oCoìzne ke ila ÕA‰tA k hte hÓ w®hš Coìz dete hÓ; (3) n to sMgRh
k rne k IáAvíVØA vAle, n hI ZIle-ZAle, n BAgne mš SAge SÈr n ak AMt˜ctnmš
iP sl jAne vAle hote hÓ¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ne yh BI smJAyA ik bure hÓ loB, «eú, kR oD, vÔr,
pAKMz, duBAQvnA, qQÏyAQ, mA¥syQ, mAyA, XgI, jìztA, wØAejnA, mAn, SitmAn,
md tTA áAmAd¦ qnke ivnAÕ ke ila hÔ ‘m›ym mAgQ’, jo yhI hÔ ‘SAyQ
3. DýmdAyAdsuØA

69

SÏxAMigk mAgQ’, STAQt sýyk dÕQn, sýyk sMk £p, sýyk vcn, sýyk
k mAÜt, sýyk SAjIv, sýyk ¯yAyAm, sýyk ‰míit tTA sýyk smAiD¦

4. ByBervsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM jAnu‰soif nAm k AbRAµf wnke pAs gyA SÈr wnse vAtAQlAp
k rte smy wnse k hne lgA – “he gÈtm! k iXn hÓ dUr‰T vnKMz, ak AMt
ÕynAsn; duÏk r hÔ ak AMt-rmf (áAivvek ); Ske le ivhrnA k iXn hÔ; smAiD
áAAðA n hone vAle iBöu ke mn k o vn mAno hr lete hÓ¦”
BgvAn ne qsk A smTQn ik yA SÈr k hA –“mÓ BI jb tk sýyk sMbuÂ
nh™ huSA TA, muJe BI aesA hI lgtA TA¦ prMtu tb mere mn mš aesA huSA ik
ijs ik sIümf STvA bRAµf ke k Aiyk ,vAick STvA mAnisk k mQ avM
SAjIivk ASpirÕu hote hÓ, jo loBI avM k Am-vAsnASAš mš tIvR rAg rKne
vAle, ˜hsAyuEt icØA vAle, mn mš duÏx sMk £p rKne vAle, ÕArIirk SÈr
mAnisk SAl‰y se áAeirt, wÂt SÈr SÕAMt icØA vAle, sMÕyAlu, sMdeh-gR‰t,
SpnA w¥k úQ cAhne vAle pr dUsre k I ˜ndA k rne vAle, jìz SÈr BIrŒ áAkí it
vAle, lAB, s¥k Ar tTA áAisi cAhne vAle, SAlsI, w¬oghIn, nÏx huqQ
‰míit vAle, SsMáAôAnI, SsmAiht, ivBRAMticØA, duÏáAô, bhre SÈr gUMge hote hÓ
ve dUr‰T vnKMz avM ak AMt ÕynAsn k A sevn k rte hua Spne qn doúAš ke
k Arfbure By-BÔrv (By SÈr ©As k A)SA¹An k rte hÓ, ˜k tu mÓ wn logAš mš
se ak hUM ijnmš ye doú nh™ hÓ¦ mÓ qn doúAš ke ivprIt s݇fAš se sMpÚA huSA
dUr‰T vnKMz avM ak AMt ÕynAsn k Asevn k rtAhUM¦ he bRAµf! Spne BItr
Snv¬tA k odeKk rmuJmš Sr»y-ivhAr k rne k ASÈr SiDk w¥sAh huSA¦
“mÓne BI ByáAd, romAMck ArI vAs‰TAnAš mš ivhAr ik yA ijsse ku C
By-BÔrv deK skUM ¦jb mere pAs k oqQ míg SAtA, yA mor k AXigrAtA STvA
pvn p£lvAš k o P rP rAtA,tb muJe aese lgtA mAnAš By-BÔrv SA rhA hÔ¦
tb mÓ soctA ik mÓ EyAš dUsre mš By k I SAk AMöA se ivhrtA hUM? EyAš n mÓ
ijs-ijs Sv‰TA mš rhte By-BÔrv mere pAs SAtA hÔ ws-ws Sv‰TA mš rhte
wse hxAWM? tb mere xhlte smy By-BÔrv SAtA to mÓ wse xhlte hua
hxAtA¦ aese hI Kìze-Kìze, bÔXe-bÔXe, lexe-lexe BI hxAtA¦
70

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

“k oqQ-k oqQümf STvA bRAµf rAt k o idn SÈr idn k o rAt ke smAn
jAnte hÓ¦ mÓ qse ‘sýmoh-ivhAr’ k htA hUM¦ mÓ rAt k o rAt SÈr idn k o idn
ke smAn jAntA hUM¦
“he bRAµf! mÓne n dbne vAlA vIyQ (w¬og) SArMB ik yA TA¦ ws smy
merI Smuiút ‰míit jAgít TI, áAüˆD k AyA wØAejnA-riht TI, smAiDinÏX
icØA ak AgR TA¦ iP r mÓ, kR mÕ:, áATm ›yAn se ctuTQ ›yAn k o áAAðA k r
ivhrne lgA¦
“qs áAk Ar icØA ke ak AgR, pirÕuÂ, SMgf-riht, wpEleÕ-riht, k oml,
k AyoQpyogI, V‰Tr avM Scl ho jAne pr mÓne pUvQj®mAš k I ‰míit ke ôAn ke
ila icØA k o nvAyA¦ qs áAk Ar mÓ SAk Ar avM w¡eÎy siht Snek áAk Ar ke
pUvQ-invAsAš k o ‰mrf k rne lgA¦ qs trh rAi© ke áATm phr mš muJe yh
phlI iv¬A áAAðA huqQ¦
“iP r mÓne icØA k o áAAifyAš k I œyuit SÈr w¥pVØA ke ôAn ke ila nvAyA¦
tb mÓ SmAnuú, ivÕuÂ, id¯y cöu se SœCe-bure, suvfQ-duvQfQ, sugit vAle,
dugQit vAle áAAifyAš k o mrte-j®mte deKne lgA; k mAQnusAr git k o áAAðA hote
áAAifyAš k ophcAnne lgA¦ qs trh rAi© ke dUsre phr mš muJe yh dUsrI iv¬A
áAAðA huqQ¦
“iP r mÓne icØA k o SAsRvAš ke öy ke ôAn ke ila nvAyA¦ tb mÓne pUrI
trh yTATQt: jAn ilyA –‘yh du:K hԒ; ‘yh du:K k Asmudy hԒ; ‘yh du:K
k A inroD hԒ; ‘yh du:K ke inroD k A mAgQ (wpAy) hԒ¦ mÓne pUrI trh
yTATQt: yh BI jAn ilyA – ‘yh SAsRv hԒ; ‘yh SAsRvAš k A smudy hԒ;
‘yh SAsRvAš k A inroD hԒ; ‘yh SAsRvAš ke inroD k A mAgQ (wpAy) hԒ¦ qs
áAk Ar deKte, jAnte merA icØA k Am (k Am-vAsnA-ÁpI) SAsRvAš se muEt ho
gyA, Bv (j®m lene ke loB ÁpI) SAsRvAš se muEt ho gyA, Siv¬A-SAsRvAš
se muEt ho gyA¦ ivmuEt hone pr ‘ivmuEt ho gyA!’ – aesA ôAn huSA¦ mÓne
pUrI trh jAn ilyA – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQ-vAs pUrA huSA, jo k rnA
TA so k rilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hÔ¦’ qs trh rAi© ke tIsre phr mš
yh tIsrI iv¬A áAAðA huqQ¦”
SMt mš BgvAn ne ‰pÏx ik yAik vIt-rAg, vIt-«eú, vIt-moh hone pr BI
4. ByBervsuØA

71

mÓ dUr‰T vnKMz avM ak AMt ÕynAsn k A sevn do k ArfAš se k rtA hUM – (1)
qsI ÕrIr mš Spne suKivhAr ke ila; SÈr (2) SAne vAlI jntA pr
SnukM pA k rne ke ila (ijsse vh BI merA Snugmn k r suP lBAgI ho)¦

5. Sn½fsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM SAyuÏmAn sAirpuØA ne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA –
“SAvus! sMsAr mš cAr áAk Ar ke ¯yVEt hote hÓ¦ k Èn se cAr?
(1) k oqQ ¯yVEt SMgf(icØAml)-siht hotA huSA ‘mere BItr SMgf hԒ –
qse yTATQt: nh™ jAntA hÔ¦
(2) k oqQ SMgf-siht hotA huSA ‘mere BItr SMgf hԒ – qse yTATQt:
jAntA hÔ¦
(3) k oqQ SMgf-riht rhtA huSA ‘mere BItr SMgf nh™ hԒ –qse yTATQt:
nh™ jAntA hÔ¦
(4) k oqQ SMgf-riht rhtA huSA ‘mere BItr SMgf nh™ hԒ –qse yTATQt:
jAntA hÔ ¦
“qn ¯yVEtyAš mš se ijnk o Spne BItr SMgf hone STvA n hone k I
yTATQt: jAnk ArI rhtI hÔ ve ‘üeÏX’, SÈr ij®hš aesI jAnk ArI nh™ rhtI hÔ
ve ‘hIn’, k hlAte hÓ ¦”
SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn «ArA SAyuÏmAn sAirpuØA se qsk A k Arf pUCe
jAne pr w®hAšne btlAyA ik jo Spne BItr SMgf ke hone k I yTATQt:
jAnk ArI nh™ rKte hÓ, ve wse dUr k rne ke ila w¬m nh™ k rte SÈr
SMgf-yuEt, miln icØA se hI mí¥yu k o áAAðA ho jAte hÓ ¦ jo yTATQt:
jAnk ArI rKte hÓ, ve wse dUr k rne ke ila w¬m k rte hÓ SÈr SMgf-riht,
inmQl icØA se mí¥yu k o áAAðA hote hÓ¦ jo Spne BItr SMgf ke n hone k I
yTATQt: jAnk ArI nh™ rKte hÓ, ve mn mš ÕuB-inimØA k o k rte hÓ ijsse
wnke mn mš rAg icpxtA hÔ SÈr ve SMgf-siht, miln icØA se mí¥yu k oáAAðA
hote hÓ¦ jo yTATQt: jAnk ArI rKte hÓ, ve mn mš ÕuB-inimØA k o nh™ k rte
hÓ, ijsse wnke mn mš rAg nh™ icpxtA hÔ SÈr ve SMgf-riht, inmQl icØA
72

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

se mí¥yu k o áAAðA hote hÓ¦ SMgf-yuEt, miln icØA se mí¥yu k o áAAðA hone vAle
‘hIn’, SÈr SMgf-riht, inmQl icØA se mí¥yu k o áAAðA hone vAle ‘üeÏX,’
k hlAte hÓ ¦
tdnMtr yh pUCe jAne pr ik ‘SMgf’ se EyA SiBáAAy hotA hÔ, w®hAšne
btlAyA ik pAppUfQ, Sku Õl, qœCASAš se gR‰t honA SMgf k hlAtA hÔ¦ qse
‰pÏx k rne ke ila w®hAšne Snek wdAhrf ida¦ jÔse – ik sI iBöu ke mn mš
yh qœCA w¥pÚA ho ik mÓ SprAD k ÁM pr dUsre iBöu n jAn pAaM ik mÓne
SprAD ik yA hÔ¦ yid ws iBöu k o ptA cl jAa ik dUsre iBöu wske
SprAD k o jAn jAte hÓ to vh ku ipt avM SáAsÚA hotA hÔ¦ yh k op, yh
SáAsÚAtA – donAš hI SMgf hÓ¦
ijs ik sI iBöu k I pAppUfQ, Sku Õl qœCAaM ivnÏx nh™ hotI hÓ,
sbRµcArI wsk A s¥k Ar nh™ k rte hÓ, Ble hI vh vnvAsI ho¦ aese iBöu ke
bAre mš aesI k £pnAk IjA sk tIhÔ mAnAš do cmcmAtI huqQ k AMse k ITAilyAš
ke bIc mudAQ sAMp, ku ØAe STvA mnuÏy k A mAMs ZÙk A huSA rKA ho¦ ijs iBöu
k I pAppUfQ, Sku Õl qœCAaM nÏx ho jAtI hÓ, sbRµcArI wsk A s¥k Ar k rte
hÓ, Ble hI vh gRAmvAsI ho¦ aese iBöu ke bAre mš aesI k £pnAk IjA sk tIhÔ
mAnAš do cmcmAtI huqQ k AMse k I TAilyAš ke bIc sAP ÕAil ke cAvl k o
Snek áAk Ar ke sUp avM ¯yMjn ke sAT sjA k r rKA ho¦
t¥pÎcAt SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn ne k hAik ak smy ak yAnk ArrT
ke cEke k I pu§I k o gìZ rhA TA jb ik wske pAs bÔXA huSA ak S®y
yAnk Armn-hI -mncAh rhA TA ik vh yAnk Arws pu§I ke bAMke pnk odUr
k r wse gìZ pAa SÈr vh doú-riht ho jAa¦ scmuc aesA hote deK dUsrA
yAnk Ar áAsÚAicØA ho bol wXA – “mAnAš ãdy se mere ãdy k I bAt jAn k r
gìZ rhA hÔ¦” aese hI qs smy SAyuÏmAn sAirpuØA qs wpdeÕ «ArA Spne ãdy
se aese iBöuSAš ke ãdy k o jAn k r jo üÂA-riht, ÕX, mAyAvI, pAKMzI,
wÂt, SiBmAnI, cpl, muKr, SsMyteV®ªy avM S®y duguQfAš se yuEt hÓ, gìZ
rhe hÓ¦ SÈr jo iBöu üÂAlu, S-ÕX, S-mAyAvI, pAKMz-riht, SnuÂt,
SniBmAnI, S-cpl, S-muKr, sMyteV®ªy avM S®y s݇fAš se yuEt hÓ, ve qs
DmoQpdeÕ k o sun k r mAnAš vcn SÈr mn se pAn k r rhe hÓ, SAhAr k r rhe
5. Sn½fsuØA

73

hÓ¦ SAyuÏmAn sAirpuØA sbRµcAiryAš k o burAqyAš se wXA k r SœCAqyAš mš
‰TAipt k r rhe hÓ¦
qs áAk Ar donAš mhAnAgAš ne ak dUsre ke suBAiút k A Snumodn ik yA¦

6. SAk ±e†ysuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA –“ ÕIl avM
áAAitmoö se yuEt hok r ivhAr k ro¦ SAcAr tTA gocr se sMpÚA hua,
CoxI-se-CoxI burAqyAš mš BI By deKte hua, áAAitmoö ke sMvr se sMvít hua
ivhAr k ro¦ iÕöApdAš k o gRhf k r wnk A SÄyAs k ro¦”
tdnMtr BgvAn ne iBöuSAš k I iviBÚA SAk AMöASAš k A w£leK k rte hua
btlAyA ik q®hš pUrA k rne ke ila w®hš ÕIlAš k o pirpUfQ k rne vAlA, BItr
se ÕAMticØA, SKMz-›yAnI, ivpÎyI tTA ÕU®yAgArAš k A SiDk AiDk sevn
k rne vAlA honA cAiha¦
iBöuSAš k I SAk AMöAaM qs áAk Ar k I ho sk tI hÓ jÔse sbRµcAiryAš
(gurŒBAqyAš) k A iáAy, vAMCnIy, SAdít avM sýmAn-BAjn honA; cIvr,
˜pzpAt, ÕynAsn SÈr ŸlAn-áA¥yy –BÔúÀy-pirÏk Ar k A lABI honA;
By-BÔrv k o prA‰t k rne vAlA honA; qsI j®m mš suK-ivhAr k rAne vAle
cArAš ›yAnAš k o ibnA ik sI k iXnAqQ ke áAAðA k rne vAlA honA; sMyojnAš ke
öy ho jAne se sotApÚA, sk dAgAmI, SnAgAmI ho jAnA; Snek áAk Ar k I
å iÂyAš k A SnuBv k rnA; id¯y üo©, pricØAôAn, pUvQ-invAs-Snu‰míit,
id¯y cöu áAAðA k rnA; SAsRvAš ke öy se qsI jIvn mš ‰vyM k I SiBôA se
SAsRv-riht icØA k I ivmuVEt SÈr áAôA «ArA SMitm muVEt áAAðA k rnA,
q¥yAid¦

7. v¥TsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA –
“mÔle-ku cÔle v‰© k o ik sI BI rMg mš zAlA jAa to vh bdrMg hI rhegA –
74

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

v‰© ke mÔlA hone se¦ aese hI icØA ke miln hone se dugQit hI ho sk tI hÔ¦
prMtu yid wjle v‰© k o ik sI rMg mš zAlA jAa to vh XIk se rMg k o
pk ìztAhÔ –v‰© ke Dvl hone se ¦ aese hI icØA ke inmQl hone se sugit hI ho
sk tI hÔ¦
“icØA ke wpEleÕ (ml) hÓ – (1) SiB›yA (ivúm loB); (2) ¯yApAd
(ªoh); (3) kR oD; (4) wpnAh (vÔrBAv); (5) mRö (dUsre ke gufAš k A
SvmU£yn k rnA); (6) áAdAÕ (inÏXurtA); (7) qQÏyAQ; (8) mA¥syQ; (9)
mAyA; (10) ÕXtA; (11) ‰tMB (jìztA); (12) sArMB (wØAejnA); (13)
mAn; (14) SitmAn; (15) md; tTA (16) áAmAd¦
“jb k oqQ iBöu qn wpEleÕAš k oqs áAk ArjAn k rq®hš ¥yAg detA hÔ, tb
vh bu mš áAgAìZ üÂA vAlA ho jAtA hÔ, SÈr ˜ctn k rtA hÔ – ‘vh BgvAn
ShÜt, sýyk -sMbuÂ, iv¬AcrfsMpÚA, sugt, lok Aš ke jAnk Ar, purŒúAš k o
dmn k rne (s®mAgQ pr lAne) ke ila Snupm sArTI, devAš SÈr mnuÏyAš ke
ÕA‰tA, bu BgvAn hÓ¦’ vh DmQ mš áAgAìZ üÂA vAlA ho jAtA hÔ SÈr ˜ctn
k rtA hÔ – ‘BgvAn k A DmQ su-SA¼yAt (suMdr Áp se k hA gyA), sAMdíVÏxk
(qsI jIvn mš P l dene vAlA), Sk Ailk (s¬:P láAd), aihpVÎyk
(SASo – deKo k A BAv jgAne vAlA), SÈpneV†yk (invAQf k I Sor le jAne
vAlA) SÈr iv«AnAš «ArA áA¥yA¥m Áp se jAnne yoŸy hÔ¦’ vh sMG mš áAgAìZ
üÂA vAlA ho jAtA hÔ SÈr ˜ctn k rtA hÔ – ‘BgvAn k A üAvk -sMG
su-áAitpÚA (sumAgQ pr SAÁìZ), å ju-áAitpÚA (srl mAgQ pr SAÁìZ),
®yAy-áAitpÚA (®yAy ke mAgQ pr SAÁìZ), sAmIic-áAitpÚA (XIk mAgQ pr
SAÁìZ) hÔ¦ yh jo cAr purŒú-yugl (sotApÚA, sk dAgAmI, SnAgAmI,
ShÜt), SAX purŒú-puÝl (mAgQ avM P l ke Bed se cAr purŒú-yugl) hÓ, yh
BgvAn k A üAvk -sMG hÔ, jo ik SA¹An k rne yoŸy hÔ, pAhunA bnAne yoŸy
hÔ, dVöfA dene yoŸy hÔ, hAT joìzne yoŸy hÔ, SÈr lok ke ila pu»y bone k A
Snupm öe© hÔ¦
“jb iBöu ke ml nÏx ho jAte hÓ SÈr vh buÂ, DmQ SÈr sMG mš áAgAìZ
üÂA vAlA ho jAtA hÔ tb vh STQved, DmQved SÈr DmoQpsMiht áAmod áAAðA
k rtA hÔ¦ áAmod-áAAðA ¯yVEt k o áAIit w¥pÚA hotI hÔ, áAIitmn‰k k I k AyA
7. v¥TsuØA

75

áAÕAMt hotI hÔ, áAÕAMt k AyA vAlA suK SnuBv k rtA hÔ, suKI k A icØA
smAiht ho jAtA hÔ¦
“vh iBöu, kR mÕ:, mÔ©I, k rŒfA, muidtA avM wpeöA yuEt icØA se áA¥yek
idÕA k o ¯yAðA k r ivhrtA hÔ¦
“vh jAntA hÔ ik ‘yh inkí ÏxhԒ, ‘yh wØAm hԒ –qn lÈik k sMôASAš se
Wpr in‰srf (ink As) hÔ¦ aesA jAnte, deKte wsk A icØA k AmAsRvAš,
BvAsRvAš tTA Siv¬AsRvAš –qn sBI se ivmuEt ho jAtA hÔ¦ ivmuEt ho jAne
pr ‘ivmuEt ho gyA’ – yh ôAn hotA hÔ¦ vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m
smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnATA so k rilyA, qsse pre yhAM
SAnA nh™ hÔ¦’ aese ¯yVEt ke ila k hAjAtA hÔ –‘iBöu BItr k AêAAn ik a
hua hÔ¦’”
ws smy su®dirk BAr«Aj bRAµf BgvAn ke pAs bÔXA TA¦ wsne wnse
êAAn k rne ke ila bAhuk A ndI clne ke ila k hA¦ wsk A k hnA TA ik yh
ndI piv© mAnI jAtI hÔ SÈr bhut se log qsmš Spne ik a pApAš k o bhAte
hÓ¦ qs pr BgvAn ne k hA –“bAhuk A, SiDk Ek ,gyA, su®dirk A, sr‰stI,
pyAg tTA bAhumtI mš Sku Õl k moÜ vAlA mUìZ cAhe in¥y nhAye, ˜k tu ÕuÂ
nh™ hogA¦ yid tU JUX nh™ boltA, ˜hsA nh™ k rtA, corI nh™ k rtA,
üÂAvAn SÈr mA¥syQ-riht hÔ to gyA jAk r EyA k regA, ku SAM BI tere ilye
gyA hÔ¦” aesA k hAjAne pr su®dirk BAr«Aj SAÎcyQcik thok rbuÂ, DmQ
SÈr sMG k I Õrf clA gyA SÈr BgvAn se áAvRÀyA, wpsMpdA pAk r ak AMt
mš áAmAdriht, w¬ogyuEt, SA¥mingRhI ho ivhrte hua Toìze hI smy mš
invAQf-lABI huSA¦

8. s£leKsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM pr w®hAšne SAyuÏmAn mhAcu®d ke ak áAÎn k A smADAn k rte
hua k hA –
“sMsAr mš SA¥mvAd STvA lok vAdk olek rjo Snek áAk Ark IdíVÏxyAM
w¥pÚA hotI hÓ, wnk o jhAM ye díVÏxyAM w¥pÚA hotI hÓ, jhAM ye SAüy gRhf
76

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

k rtI hÓ, jhAM ye ¯yvãt hotI hÓ, vhAM ‘yh merA nh™’, ‘n yh mÓ hUM’, ‘n yh
merI SA¥mA hԒ – qs áAk Ar qse yTATQ tÈr pr sýyk áAôA se deK k r qn
díVÏxyAš k A áAhAf, pir¥yAg hotA hÔ¦
“yid áATm ›yAn k rte hua k oqQ iBöu smJe ik mÓ k ìzAtp (s£leK) k rte
hua ivhr rhA hUM, to yh aesA nh™ hÔ¦ SAyQivny mš qse díÏxDmQ suKivhAr
(qsI j®m mš suKpUvQk ivhAr k rnA) k hte hÓ¦ yhI bAt i«tIy, títIy tTA
ctuTQ ›yAn ke bAre mš BI cirtATQ hotI hÔ¦
“yid k oqQ iBöu SAk AÕAn®¥yAytn, ivôAnAn®¥yAytn, SA˜k c®yAytn
SÈr nÔvsMôAnAsMôAytn k o áAAðA hok r ivhrte smy aesA smJe ik mÓ k ìzA
tp k rrhA hUM, to yh aesA nh™ hÔ¦ SAyQivny mš q®hš ÕAMtivhAr k hte hÓ¦
“k ìzA tp aese áAsMgAš mš k rnA cAiha – dUsre ˜hsk hAšge, hm S˜hsk
rhšge; dUsre áAAf lene vAle hAšge, hm qsse ivrt rhšge; dUsre ibnA idyA lene
vAle (t‰k r)hAšge, hm qsse ivrt rhšge; dUsre S-bRµcArI hAšge, hm bRµcArI
rhšge; dUsre JUX bolne vAle hAšge, hm qsse ivrt rhšge; dUsre cuglI KAne vAle
hAšge, hm qsse ivrt rhšge; dUsre k Xorvcn k hne vAle hAšge, hm qsse ivrt
rhšge; dUsre ¯yTQ áAlAp k rne vAle hAšge, hm qsse ivrt rhšge; q¥yAid¦
“ku Õl DmoÜ (SœCI bAtAš) ke bAre mš ivcAr w¥pÚA honA hI bìzA ihtk r
hotA hÔ, k AyA SÈr vAfI se wske SnuÏXAn k A to k hnA hI EyA? qsila
qn bAtAš ke bAre mš ivcAr k rnA cAiha – dUsre ˜hsk hAšge, hm S˜hsk
rhšge; q¥yAid¦
“jÔse k oqQ ivúm (WbìzKAbìz) mAgQ ho SÈr wsk IpirkR mAk rne ke ila
dUsrA smtl mAgQ ho, STvA jÔse k oqQ ivúm (du‰tr) tITQ (nAv k AGAx) ho
SÈr wsk I pirkR mA k rne ke ila dUsrA sm-tITQ ho, aese hI ˜hsk ¯yVEt
k I pirkR mA k rne ke ila S˜hsA hotI hÔ; q¥yAid¦
“jÔse Sku Õl DmQ nIce igrAne vAle hote hÓ SÈr ku Õl DmQ Wpr wXAne
vAle, vÔse hI ˜hsk ¯yVEt k o S˜hsA Wpr wXAne vAlI hotI hÔ; q¥yAid¦
“jo ‰vyM igrA huSA hÔ, vh dUsre igre hua k o wXA pAyegA, yh sMBv nh™
hÔ¦ jo ‰vyM igrA huSA nh™ hÔ, vh dUsre igre hua k owXA pAyegA, yh sMBv hÔ¦
jo ‰vyM SdA®t (sMym-riht), SivnIt, SpirinvíØA (pirinvAQf n pAyA
8. s£leKsuØA

77

huSA) hÔ, vh dUsre k o dA®t, ivnIt, pirinvíØA k regA, yh sMBv nh™ hÔ¦ jo
‰vyM dA®t, ivnIt, pirinvíØA hÔ, vh dUsre k odA®t, ivnIt, pirinvíØA k regA,
yh sMBv hÔ¦ ˜hsk ¯yVEt ke ila S˜hsA pirinvAQf ke ila hotI hÔ;
q¥yAid¦
SMt mš BgvAn ne SAyuÏmAn cu®d k o k hA – “üAvk Aš ke ihtÔúI,
SnukM pk ,ÕA‰tA ne SnukM pA k rke jo ku C k rnA cAiha TA, vh k r idyA
hÔ¦ Sb yh rhe víömUl, yh rhe ÕU®yAgAr! ›yAnrt ho jASo, áAmAd mt k ro,
bAd mš pCtAvA mt k rnA¦ yh tuýhAre ila hmArA SnuÕAsn hÔ¦”

9. sýmAidi§suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM iBöuSAš «ArA pUCe jAne pr SAyuÏmAn sAirpuØA ne w®hš btlAyA –
“jb SAyQüAvk Sku Õl (burAqQ) k o jAntA hÔ, Sku Õl-mUl k o jAntA
hÔ, ku Õl (BlAqQ) k o jAntA hÔ, ku Õl-mUl k o jAntA hÔ – qtne se vh
sýyk díVÏx vAlA hotA hÔ¦ wsk I díVÏx sIDI hotI hÔ, vh DmQ mš áAgAìZ üÂA
vAlA hotA hÔ SÈr sÂmQ k o áAAðA hotA hÔ ¦
“Sku Õl hote hÓ – áAAifyAš k I ˜hsA, corI, ¯yiBcAr, JUX bolnA, cuglI
k rnA, k Xor vcn bolnA, ¯yTQ áAlAp k rnA, loluptA, áAit˜hsA SÈr
imÉyAdíVÏx (glt DArfA)¦ Sku Õl-mUl hÓ – loB, «eú tTA moh¦
“ku Õl hote hÓ – áAAifyAš k I ˜hsA n k rnA, corI n k rnA, ¯yiBcAr n
k rnA, JUX n bolnA, cuglI n k rnA, k Xor vcn n bolnA, ¯yTQ áAlAp n
k rnA, loluptA k A SBAv, áAit˜hsA k A SBAv SÈr sýyk díVÏx (shI
DArfA)¦ ku Õl-mUl hÓ – S-loB, S-«eú tTA S-moh¦
“jb SAyQüAvk qs áAk Ar Sku Õl, Sku Õl-mUl, ku Õl tTA ku Õl-mUl
k o jAntA hÔ tb vh rAgAnuÕy k A áAhAf k r, áAitG(áAit˜hsA)-SnuÕy k o
dUr k r, ‘SV‰m’ (mÓ hUM) – qs díVÏxmAn-SnuÕy k A smuœCed k r, Siv¬A k o
nÏx k r, iv¬A k o w¥pÚA k r, qsI jIvn mš du:KAš k A SMt k rne vAlA hotA
hÔ –qtne se BI SAyQüAvk sýyk díVÏxvAlA hotA hÔ¦ wsk IdíVÏx sIDI hotI
hÔ, vh áAgAìZ üÂA vAlA hotA hÔ SÈr sÂmQ k o áAAðA hotA hÔ¦” tdnMtr
78

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

SAyuÏmAn sAirpuØA ne iBöuSAš ke ila S®y DmQ-pyAQy BI áA‰tut ik a ijnse
SAyQüAvk sýyk díVÏx vAlA hotA hÔ¦ ye pyAQy hÓ –
* jb vh áAôApUvQk SAhAr, SAhAr k A smudy, SAhAr k A inroD, tTA
SAhAr k A inroD k rAne vAle mAgQ (wpAy) k o jAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk du:K, du:K k Asmudy, du:K k AinroD tTA du:K k A
inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk jrA-mrf, jrA-mrf k A smudy, jrA-mrf k A
inroD tTA jrA-mrf k A inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk jAit (j®m), jAit k Asmudy, jAit k AinroD tTA
jAit k A inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk Bv, Bv k A smudy, Bv k A inroD tTA Bv k A
inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk wpAdAn, wpAdAn k Asmudy, wpAdAn k AinroD tTA
wpAdAn k A inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk tíÏfA, tíÏfA k A smudy, tíÏfA k A inroD tTA tíÏfA
k A inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk vednA, vednA k Asmudy, vednA k AinroD tTA vednA
k A inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk ‰pÕQ, ‰pÕQ k Asmudy, ‰pÕQ k AinroD tTA ‰pÕQ k A
inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk úìzAytn (Ch qV®ªyAM), úìzAytn k A smudy,
úìzAytn k AinroD tTA úìzAytn k AinroD k rAne vAle mAgQ k ojAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk nAmÁp, nAmÁp k Asmudy, nAmÁp k AinroD tTA
nAmÁp k A inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk ivôAn, ivôAn k A smudy, ivôAn k A inroD tTA
ivôAn k A inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦

9. sýmAidi§suØA

79

* jb vh áAôApUvQk sM‰k Ar, sM‰k Ar k A smudy, sM‰k Ar k A inroD tTA
sM‰k Ar k A inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk Siv¬A, Siv¬A k A smudy, Siv¬A k A inroD tTA
Siv¬A k A inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦
* jb vh áAôApUvQk SAsRv, SAsRv k A smudy, SAsRv k A inroD tTA
SAsRv k A inroD k rAne vAle mAgQ k o jAntA hÔ¦ SÈr yh jo sAre mAgQ
btlAa ga hÓ, yh ‘SAyQ SÏxAMigk mAgQ’ hI hÔ, STAQt sýyk díVÏx,
sýyk sMk £p, sýyk vcn, sýyk k mAÜt, sýyk SAjIv, sýyk ¯yAyAm,
sýyk ‰míit, sýyk smAiD¦

10. sitp§AnsuØA
ak smy BgvAn ku rŒ-áAdeÕ mš ku rŒSAš ke ingm k ýmAsDým mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy iBöuSAš k osMboiDt k rte hua w®hAšne k hAik ye jo cAr
‰míit-áA‰TAn hÓ ve s¥vAš k I ivÕuiÂ, Õok SÈr kRM dn k A ivnAÕ, du:K SÈr
dÈmQn‰y k ASvsAn, s¥y k IáAAVðA, invAQf k AsAöA¥k Ar –qn sb ke ila
Ske lA mAgQ hÔ¦
cAr ‰míit-áA‰TAn hÓ – loluptA SÈr dÈmQn‰y k o dUr k r, ‰míit SÈr
sMáAôAn ke sAT, w¬ogÕIl ho, k AyA mš k AyAnupÎyI ho k r ivhrnA, SÈr
aese hI vednASAš mš vednAnupÎyI ho k r,icØA mš icØAAnupÎyI ho k rSÈr DmoÜ
mš DmAQnupÎyI ho k r ivhrnA¦
‘k AyAnupÎynA’ ke ila iBöu ik sI injQn ‰TAn pr jA k r pAlTI mAr,
ÕrIr k o sIDA rK, muK ke qdQ-igdQ jAgÁk tA bnAye rK, nÔsigQk tÈr pr
SAne jAne vAle ÎvAs k o jAnne k A k Am ÕuÁ k rtA hÔ¦ iP r sArI k AyA k o
SnuBv k rte hua, SÈr tduprAMt k AyApr hone vAle wpªvAš ke ÕAMt hone pr,
ÎvAs lenA vA CoìznA sIKtA hÔ¦ qs áAk Ar k AyA ke BItrI STvA bAhrI;
STvA BItrI SÈr bAhrI donAš áAk Ar ke BAgAš mš k AyAnupÎynA k rtA huSA
ivhAr k rtA hÔ, k AyA mš wdy STvA ¯yy; STvA wdy ke sAT-sAT ¯yy
hone vAle DmoÜ k ASnupÎyI ho k rivhAr k rtAhÔ¦ tb ‘yh k AyAhÔ!’ –qs
pr jAgÁk tA V‰Tr ho jAtI hÔ¦ ijtnI der tk qs áAk Ar k A ke vl ôAn,
80

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

ke vldÕQn bnA rhtA hÔ wtnI der tk SnAsEt ho k rivhAr k rtAhÔ SÈr
sMsAr mš ku CBI gRhf k rne yoŸy nh™ rhtA¦ qs áAk Ark AyAmš k AyAnupÎyI
ho k r ivhAr k rnA hotA hÔ ¦
iP r ke vl bÔXe-bÔXe hI nh™, clte-iP rte, Kìze rhte, lexe-lexe STvA ÕrIr
k I S®y Sv‰TASAš mš BI, qn Sv‰TASAš k o yTABUt jAnte hua,
k AyAnupÎynA k I jAtI hÔ¦ SÈr iP r qsse BI SAge bìZ k r hr áAk Ar k I
ÕArIirk ikR yAmš sMáAôAn bnAye rK k rk AyAnupÎynAk rnIhotI hÔ¦ ÕrIr
ke BItr SÕuic yAne áAitkU l ivúyAš k o SAlMbn bnA k r wEt áAk Ar se
k AyAnupÎynA k rnI hotI hÔ¦
‘vednAnupÎynA’ k rte smy jÔsI BI vednA SnuBv ho – suKd, du:Kd,
Sdu:Kd-SsuKd, sAimú, inrAimú – wse áAôApUvQk yTABUt jAnnA hotA hÔ
SÈr pUvQvt BItr, bAhr, svQ© wdy-¯yy k I SnuBUit ke sAT ivhAr k rnA
hotA hÔ ijsse jAgÁk tA V‰Tr ho k r ke vl qsI bAt k A ôAn STvA dÕQn
áAAðA ho – ‘yh vednA hԒ¦
‘icØAAnupÎynA’ k rte smy jÔsI BI icØA k I V‰Tit ho – rAgyuEt,
rAgivhIn; «eúyuEt, «eúivhIn; mohyuEt, mohivhIn; q¥yAid – wse
áAôApUvQk yTABUt jAnnA hotA hÔ SÈr pUvQvt BItr, bAhr, svQ© wdy-¯yy
k I SnuBUit ke sAT ivhAr k rnA hotA hÔ ijsse jAgÁk tA V‰Tr ho k r
ke vl qsI bAt k A ôAn, STvA dÕQn, áAAðA ho –‘yh icØA hÔ!’
‘DmAQnupÎynA’ k rte smy BI icØA mš jAgne vAle DmoÜ k I jÔsI-jÔsI
V‰Tit ho w®hš áAôApUvQk yTABUt jAnnA hotA hÔ SÈr pUvQvt BItr, bAhr,
svQ© wdy-¯yy k I SnuBUit ke sAT ivhAr k rnA hotA hÔ ijsse jAgÁk tA
V‰Tr hok r ke vl qsI bAt k A ôAn, STvA dÕQn, áAAðA ho –‘ye DmQ hÓ!’
nIvrfAš k IDmAQnupÎynA k rte smy áAôApUvQk yh jAnnA hotA hÔ ik qs
smy nIvrf hÔ, STvA nh™ hÔ, STvA w¥pÚA ho rhA hÔ, STvA qsk AáAhAf
ho rhA hÔ STvA áAhAf hua-hua k A Sb pun: wÞv nh™ hotA hÔ¦ nIvrf hÓ –
(1) k AmœCMd = k Amuk tA,(2) ¯yApAd = ªoh, (3) ‰¥yAnmí = tn-mn k A
SAls, (4) SÈÂ¥y-k Èkí ¥y = w«eg-Ked, (5) ivicik ¥sA = sMdeh¦
wpAdAn-‰kM DAš k I DmAQnupÎynA k rte smy áAôApUvQk yh jAnnA hotA hÔ
10. sitp§AnsuØA

81

ik qs smy ‰kM D k A wdy ho rhA hÔ STvA S‰t ho rhA hÔ¦ wpAdAn-‰kM D
hÓ – (1) Áp, (2) vednA, (3) sMôA, (4) sM‰k Ar, (5) ivôAn¦
SAytnAš k I DmAQnupÎynA k rte smy áAôApUvQk yh jAnnA hotA hÔ ik
yh BItr k ASAytn hÔ, yh bAhr k ASAytn hÔ, yh donAš ke sMsgQ se hone
vAlA sMyojn hÔ, yh Siv¬mAn sMyojn k I w¥pVØA hÔ, yh w¥pÚA hua
sMyojn k A áAhAf hÔ SÈr yh áAhAf hua-hua sMyojn k A Sb SnuÞv hÔ¦
SAytn hÓ: bA´- (1) cöu, (2) üo©, (3) GRAf = nAisk A; (4) ij¹A,
(5) k Ay (=¥vk )¦ SAÄyMtr – (6) mn tTA wnke ivúy¦
bo›yMgAš k IDmAQnupÎynA k rte smy áAôApUvQk yh jAnnA hotA hÔ ik qs
smy bo›yMg hÔ, STvA nh™ hÔ, STvA w¥pÚA ho rhA hÔ, STvA BAivt ho k r
pirpUfQ ho rhA hÔ¦ bo›yMg hÓ – (1) ‰míit, (2) DmQivcy, (3) vIyQ, (4)
áAIit, (5) áAüVˆD, (6) smAiD, (7) wpeöA¦
SAyQ-s¥yAš k I DmAQnupÎynA k rte smy áAôApUvQk , yTABUt, yh jAnnA
hotA hÔ ik yh du:K hÔ, yh du:K k A smudy hÔ, yh du:K k A inroD hÔ, yh
du:K-inroD k A wpAy hÔ¦
t¥pÎcAt BgvAn ne ‰pÏx ik yA ik du:K, du:K k A smudy, du:K k A
inroD SÈr du:K-inroD k A wpAy – qnse EyA SiBáAAy hÔ¦ sMöep mš pAMcAš
wpAdAn-‰kM DhI ‘du:K’ hÓ; bAr-bAr rAg jgAne vAlI tíÏfA ‘du:K k Asmudy’
hÔ; qs tíÏfA k AsvQTA inroD ‘du:K k AinroD’ hÔ; SÈr SAyQ SÏxAMigk mAgQ
(sýyk díVÏx, sýyk sMk £p, sýyk vcn, sýyk k mAÜt, sýyk SAjIv,
sýyk ¯yAyAm, sýyk ‰míit, sýyk smAiD)‘du:K-inroD k A wpAy’ hÔ¦
SMt mš BgvAn ne áAôðA ik yA ik jo k oqQ mere btlAye SnusAr qn cAr
‰míit-áA‰TAnAš k I sAt vúQ BAvnA k re wse qn do P lAš mš se ak k I SAÕA
rKnI cAiha – qsI j®m mš ShQ¥v k A sAöA¥k Ar STvA wpAiD Õeú hone pr
SnAgAim-BAv¦ BgvAn ne SAge áAôðA ik yAik qsse k h™k mSviD mš BI
qs P l k I SAÕA k I jA sk tI hÔ¦

----------

82

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

2. sIhnAdvŸg
1. cULsIhnAdsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua w®hAšne k hA –
“iBöuSo! yhAM hI ümf hÔ, yhAM i«tIy ümf hÔ, yhAM títIy ümf hÔ, yhAM
ctuTQ ümf hÔ, S®y mt (áAvAd) ümfAš se ÕU®y hÓ¦ qs áAk Arsýyk Áp se
˜shnAd k ro¦
“yid S®y mtAvlMbI k hš ik SApke pAs yh k hne ke ila EyA áAmAf hÔ,
to w®hš k hnA cAiha ik wn BgvAn jAnnhAr, deKnhAr, ShÜt,
sýyk sMbu ne hmš cAr bAtš btlAqQ hÓ, ijnk o hm Spne BItr BlI áAk Ar
deKte hua aesA k htehÓ¦ ye cAr bAtš hÓ – ÕA‰tA mš üÂA, DmQ mš üÂA, ÕIlAš
k o pirpUfQ k rne vAlA honA SÈr gíh‰TAš avM áAvRijtAš k A shDmIQ, iáAy tTA
mnonukU l honA¦”
t¥pÎcAt BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik yid S®y mtAvlMbI k hš ik
hmArI BI yhI V‰Tit hÔ, St: SAp mš SÈr hm mš EyA SMtr hÔ, to wnse
wnk I inÏXA ke bAre mš áAÎnoØAr k rnA cAiha¦
tdnMtr BgvAn ne do áAk Ar k I díVÏxyAš (Bv-díVÏx tTA ivBv-díVÏx),
SÈr cAr áAk Arke wpAdAnAš (k Am-wpAdAn,díVÏx-wpAdAn, ÕIl-vRt-wpAdAn,
SA¥mvAd-wpAdAn) k I ccAQ k rte hua btlAyA ik Snek ümf STvA
bRAµf Spne SAp k o sAre wpAdAnAš k A pir¥yAg k rne vAlA bKAnte to hÓ
prMtu qnk I yTATQ Áp se jAnk ArI n hone ke k Arf ve q®hš sýyk Áp se
áAôðA nh™ k r pAte hÓ¦ qs áAk Ar ke DmQivny mš ÕA‰tA vA DmQ ke bAre mš
üÂA, ÕIlAš mš pirpUfQ k rne vAlA honA SÈr shDimQyAš ke sAT iáAy avM
mnonukU lhonA –ye sb sýyk áAk Arke nh™ hote¦ qsk Ak Arfyh hotA hÔ
ik qnk AsMbMD aese DmQivny se hotA hÔ jo durA¼yAt (XIk áAk Arse ¯yA¼yA
n ik yA huSA), duÏáAveidt (XIk áAk Ar se n jAnA gyA), SnÔyAQifk (pAr n
le jAne vAlA), SnupÕm-sMvtQink (ÕAMit k o áAAðA n k rAne vAlA) SÈr
S-sýyk sMbuÂ-áAveidt (S-sýyk sMbu «ArA jAnA gyA) hotA hÔ¦ tTAgt
1. cULsIhnAdsuØA

83

ShÜt sýyk sMbu Spne SAp k osAre wpAdAnAš k Apir¥yAg k rne vAlA k hte
hÓ SÈr qnk I yTATQ Áp se jAnk ArI hone ke k Arf q®hš sýyk Áp se áAôðA
k rte hÓ¦ qs áAk Ar ke DmQ-ivny mš ÕA‰tA vA DmQ ke bAre mš üÂA vA S®y
bAtš sýyk áAk Ar k I hotI hÓ¦ qnk A sMbMD aese DmQivny se hotA hÔ jo
su-SA¼yAt,
su-áAveidt,
nÔyAQifk , wpÕm-sMvtQink
tTA
sýyk sMbuÂ-áAveidt hotA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne smJAyA ik pUvQ-vifQt cArAš wpAdAnAš k A indAn,
smudy, jAit, áABv ‘tíÏfA’ hÔ¦ ‘tíÏfA’ k A indAn, smudy, jAit, áABv
‘vednA’ hÔ¦ aese hI ‘vednA’ k A ‘‰pÕQ’; ‘‰pÕQ’ k A ‘úìzAytn’; ‘úìzAytn’ k A
‘nAmÁp’; ‘nAmÁp’ k A ‘ivôAn’; ‘ivôAn’ k A ‘sM‰k Ar’; SÈr ‘sM‰k Ar’ k A
‘Siv¬A’¦ jb iBöu k ISiv¬A nÏx ho jAtI hÔ SÈr iv¬A w¥pÚA ho jAtI hÔ,
tb yh ik sI BI wpAdAn k o gRhf nh™ k rtA hÔ; gRhf n k rne se wØAeijt
nh™ hotA hÔ; SÈr wØAeijt nh™ hone se qsI ÕrIr se invAQf pA letA hÔ¦ vh
áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA
TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hÔ¦’

2. mhAsIhnAdsuØA
ak smy BgvAn vesAlI ngr ke bAhr pVÎcm idÕA ke vnKMz mš ivhAr
k rte Te¦
ws smy sunEKØA nAm k A ilœCivpu©, ijsne hAl hI mš BgvAn ke
DmQivny k o Coìz idyA TA, vesAlI k I pirúd mš k htA iP rtA TA – “ümf
gÈtm ke pAs wØArmnuÏyDmQ (id¯yÕVEt) SÈr SAyQôAndÕQnivÕeú k I
prAk AÏXA nh™ hÔ¦ vh tkQ se áAAðA, ivmÕQ pr SADAirt, ‰vyM k I áAitBA se
jAne hua DmQ k AwpdeÕ detA hÔ¦ vh ijs ik sIk oDmoÜpdeÕ detA hÔ, vh pUrI
trh se Spne du:K ke ivnAÕ k o áAAðA hotA hÔ¦”
SAyuÏmAn sAirpuØA k o qsk I jAnk ArI imlne pr w®hAšne qs bAre mš
BgvAn se k hA ¦ qs pr BgvAn bole – “sunEKØA kR oDI ¯yVEt hÔ¦ wsne
kR oD mš hI yh k hA hogA¦ ˜ndA k rne ke ivcAr se bolte hua BI wsne yh
k h k r tTAgt k I áAÕMsA hI k I hÔ – ‘vh ijs ik sI k o DmoQpdeÕ detA hÔ,
vh pUrI trh se Spne du:K ke ivnAÕ k o áAAðA hotA hÔ¦’” tdnMtr BgvAn ne
84

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

tTAgt ke ds blAš SÈr cAr vÔÕAr¬Aš k A vfQn k rte hua btlAyA ik qnse
yuEt ho tTAgt wœc (SAúQB) ‰TAn k o jAnte hÓ, pirúd mš ˜shnAd k rte
hÓ, bRµckR (DmQckR ) k o clAte hÓ¦ BgvAn ne SAX pirúdAš, cAr yoinyAš
SÈr pAMc gityAš k IBI iv‰tít jAnk ArIdI SÈr bAr bAr jtlAyA ik qnke
qs áAk ArjAnnhAr, deKnhAr mere bAre mš yid k oqQ aesA k he ik ümf gÈtm
ke pAs wØArmnuÏyDmQ SÈr SAyQôAndÕQnivÕeú k IprAk AÏXAnh™ hÔ, q¥yAid
SÈr Spne qs ˜ctn k o n Coìze SÈr qs pr SìzA rhe, to vh nrk mš zAlA
huSA jÔsA hogA¦
t¥pÎcAt BgvAn ne k hA ik mÓ cAr SMgAš se yuEt bRµcyQ k A pUfQ Áp se
pAln k rnA jAntA hUM –
(1) tpV‰vyAš mš mÓ prm tp‰vI TA;
(2) ÁöAcAiryAš mš mÓ prm ÁöAcArI TA;
(3) juguFsA k rne vAlAš mš mÓ prm juguFsu TA;
(4) ak AMtseivyAš mš mÓ prm ak AMtsevI TA¦
qnke Snek Anek wdAhrf dete hua w®hAšne btlAyA ik mÓ Spne ÕrIr k o
trh trh k I BIúf yAtnAaM detA TA, Spne ÕrIr pr vúoÜ k A mÔl cìZAa
rKtA TA, öuª se öuª áAAifyAš ke áAit dyABAv bnAa rKtA TA, hemMt k I
bP IQlIrAtAš mš rAt rAt Br Kule mÔdAn mš ivhrtA TA¦ mÓ ÎmÕAn mš mudoÜ k I
hiŠyAš k A tik yA bnAk r sotA TA¦ ws smy crvAhe mere pAs SAk r muJ
pr TUk te Te, mU© k rte Te, DUl Pš k teTe, k AnAš mš s™k BI zAlte Te, pr mÓ
SpnA wpeöA-BAv bnAa rKtA TA¦
BgvAn ne SAge k hA ik k oqQ k oqQ ümf-bRAµf aesI díVÏx rKte hÓ –
‘SAhAr se Õui hotI hÔ¦’ tb ve ber, mUMg, itl STvA tMzul se bne SAhAr k A
hI sevn k rte Te¦ mÓ BI ak smy mš qnmš se ak hI v‰tu ke brAbr SAhAr
k o k Am mš letA TA¦ qske P l‰vÁp merA ÕrIr S¥yMt kí Õ ho gyA¦ mere
SMg-áA¥yMg aese ho ga mAnAš ik sI S‰sI vúQ ke bUìZe ¯yVEt ke hAš¦ mere kU £he
WMx ke pAMv ke smAn, merI pIX ke k AMxe r‰sI k I aeMXn jÔse, merI psilyAM
purAnI qmArt k I iKsk I huqQ k ìizyAš k I ®AAqQÜ ho gqÜ ¦ mÓ pex k A cmìzA
pk ìzne lgtA to pIX k A k AMxA hAT mš SAtA SÈr pIX k A k AMxA pk ìzne
2. mhAsIhnAdsuØA

85

lgtA to pex k A cmìzA hAT mš SA jAtA¦ mere pex k A cmìzA pIX ke k AMxAš se
sx gyA TA¦
BgvAn ne k hA ik aesI k Xor cyAQ ke bAvjUd mÓ wØArmnuÏyDmQ tTA
SAyQôAndÕQnivÕeú k IprAk AÏXAk onh™ pA sk A¦qsk Ak ArfyhI TA ik
mere pAs invAQf k I Sor le jAne vAlI, du:KAš k A smUl nAÕ k rAne vAlI yh
SAyQáAôA nh™ TI¦
BgvAn ne Spne injI SnuBv ke SADAr pr k itpyS®y díVÏxyAš k oBI
SsATQk btlAyA, jÔse –‘sMsrf k rne se Õui hotI hԒ; ‘wppVØA (punjQ®m)
se Õui hotI hԒ; ‘SAvAs se Õui hotI hԒ; ‘yô se Õui hotI hԒ; ‘hvn se
Õui hotI hÔ¦’
BgvAn ne qs DmQpyAQy k o‘lomhMsnpiryAy’ BI k hAEyAšik qse suntesunte BgvAn k I pircyAQ mš juxe hua SAyuÏmAn nAgsmAl k o lomhúQf
(romAMc) ho SAyA TA¦

3. mhAduEKEK®DsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ak idn iBöuSAš ne wnse k hA –“SAj hm sAv¥TI mš iBöAxn ke
ila jAne se pUvQ S®ytÔiTQk (dUsre mt vAle) pirvRAjk Aš ke SArAm mš cle
ga¦ vhAM pr w®hAšne hmse pUCA ik hmAre SÈr ümf gÈtm ke DmoQpdeÕ mš
EyA SMtr hÔ jbik hm BI ümf gÈtm ke smAn k AmAš (k AmBogAš), ÁpAš
tTA vednASAš ke pir¥yAg k o áAôðA k rte hÓ¦ qs pr hm yh soc k r ibnA
SiBnMdn, ibnA áAitvAd ik a vhAM se cle SAa ik qs bAre mš BgvAn se hI
pUCšge¦” yh sunk rBgvAn ne k hA –“aese logAš se k AmAš, ÁpAš tTA vednASAš
ke SA‰vAd (Bog), SAdInv (duÏpirfAm) tTA in‰srf (ink AsI) ke bAre mš
pUCnA cAiha¦ cUMik yh wnk A ivúy nh™ hÔ, qsila ve qsk A wØAr nh™ de
pAaMge¦”
tdnMtr BgvAn ne wnk o k AmAš, ÁpAš tTA vednASAš ke SA‰vAd, SAdInv
tTA in‰srf ke bAre mš iv‰tAr se smJAyA¦ vednASAš k I ccAQ k rte smy
w®hAšne ¯yEt ik yA ik jb k oqQ iBöu áATm ›yAn se lek r ctuTQ ›yAn tk
86

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

ik sIBI ›yAn k oáAAðA k rivhrtA hÔ, ws smy vh n to Spne SAp k o,n
ik sI dUsre k o, n donAš k o pIìzA phuÙcAne k o soctA hÔ¦ ws smy vednA
pIìzA-riht hotI hÔ SÈr pIìzA-rihttA vednASAš k AüeÏX (wHm) SA‰vAdhÔ ¦
vednASAš k I Sin¥ytA, du:KtA tTA ivpirfAmDmQtA (bdlte rhne k A
‰vBAv) wnk ASAdInv hÔ¦ vednASAš se C®d-rAg k odUr k rnA,C®d-rAg k A
pir¥yAg wnk A in‰srf hÔ ¦
jo k oqQ ümf STvA bRAµf k AmAš, ÁpAš tTA vednASAš ke SA‰vAd k o
SA‰vAd ke smAn, SAdInv k oSAdInv ke smAn SÈr in‰srf k oin‰srf
ke smAn yTABUt jAnte hÓ, ve ‰vyM BI vednASAš k opUrI trh jAn lete hÓ SÈr
dUsre k oBI aese hI iÕVöt k rpAte hÓ¦ jo qs bAre mš ‰vyM SôAnI hote hÓ, ve
aesA nh™ k r pAte¦

4. cULduEKEK®DsuØA
ak smy BgvAn sEk (ÕAEy) jnpd mš k iplv¥Tu ke ingRoD SArAm mš
ivhAr k rte Te¦ ws smy mhAnAm ÕAEy wnke pAs SAk r k hne lgA –
“BMte! lMbe smy se mÓ BgvAn «ArA wpidÏx DmQ k o aese smJtA hUM – ‘loB
icØA k A wpEleÕ hÔ, «eú icØA k A wpEleÕ hÔ, moh icØA k A wpEleÕ hÔ¦ pr
k BI mere icØA se loB vAle, k BI «eú vAle SÈr k BI moh vAle DmQ icpxe
rhte hÓ¦ tb muJe aesA hotA hÔ ik k Èn-sADmQ mere BItr se CUxA nh™ hÔ ijsse
k BI icØA se loB vAle, k BI «eú vAle SÈr k BI moh vAle DmQ icpxe rhte
hÓ?”
yh sunk r BgvAn ne k hA –“mhAnAm! vhI DmQ tere BItr se CUxA huSA
nh™ hÔ ijsse k BI loB vAle, k BI «eú vAle SÈr k BI moh vAle DmQ tere
icØA se icpxe rhte hÓ¦ yid vh tere BItr se CUxA huSA hotA, to tU Gr mš n
rhtA, n k AmopBogk rtA¦cUMik vh DmQ tere BItr se CUxA nh™ hÔ, qsila tU
gíh‰T hÔ, k AmopBog k rtA hÔ¦”
t¥pÎcAt BgvAn ne mhAnAm k o k AmBogAš ke SA‰vAd avM SAdInv
(duÏpirfAm) ke bAre mš iv‰tít jAnk ArI dI¦
qske wprAMt BgvAn ne rAjgh mš igÀJkU x pvQt pr Spne ivhAr k rne
4. cULduEKEK®DsuØA

87

ke smy k I ak GxnA k A w£leK ik yA¦ ws smy bhut se ingRÜT qisigil
ke pAs k ALislA pr Kìze hua, SAsn Coìz, wpkR m k rte hua du:KpUfQ, tIvR
vednAaM SnuBv k rrhe Te¦ BgvAn «ArA yh pUCe jAne pr ik ve aesA EyAš k r
rhe hÓ, w®hAšne k hA ik ingMX nAtpuØA svQô hÓ SÈr wnk A yh k Tn hÔ –
“phle ke ik a hua duÏk moÜ k I injQrA qs k Xor tp‰yA se k ro SÈr jo qs
smy yhAM k AyA,vAfI SÈr mn k AsMvr hÔ, wsse BivÏy ke duÏk moÜ se bco¦
qs áAk AricØA SAsRv-riht ho jAagA ijsse ÕnÔ: ÕnÔ: k moÜk Aöy, du:K
k A öy SÈr vednA k A öy ho jAagA¦ vednA k A öy ho jAne se sAre du:KAš
k IinjQrA ho jAagI¦ hmš yh k TnSœCA lgtA hÔ¦ hm qsse sMtuÏx hÓ¦”
tb BgvAn «ArA pUCe ga iviBÚA áAÎnAš ke wØAr mš ingRÜTAš ne ‰vIk Arik yA
ik hmš yh nh™ mAlUm ik hm phle Te BI yA nh™; hmne pUvQ mš duÏk mQ ik ye
BI hÓ yA nh™; hmne Smuk -Smuk duÏk mQ ik ahÓ; qtne du:K k IinjQrA ho gqQ
hÔ, qtne k I honI hÔ SÈr qtne du:K k I injQrA hone pr sAre du:K k I injQrA
ho jAagI; qsI j®m mš Sku Õl DmoÜ k A ivnAÕ SÈr ku Õl DmoÜ k A lAB
honA hÔ¦ BgvAn ne k hA ik yid aesA hI ho to indQyI, kRU r avM lhU se rMge
hATAš vAle nIc jAit ke log hI áAvRijt hAšge¦
tdnMtr ccAQ ke dÈrAn ingRÜTAš ke muMh se yh bAt ink l gqQ ik mgD ke
rAjA seiny ibVýbsAr BgvAn se SiDk suK-ivhArI hÓ¦ qs sMdBQ mš BgvAn
ne wnse pUCA ik EyA rAjA ibVýbsAr ibnA ÕrIr k oihlAa zulAa, mÈn rhte
hua sAt rAt-idn ak AMt-suK SnuBv k rte hua ivhAr k r sk tA hÔ? ingRÜTAš
ne wØAr idyA – nh™¦ tduprAMt w®hAšne yhAM tk ‰vIk Ar k r ilyA ik rAjA
ibVýbsAr ak rAt-idn BI qs áAk ArivhAr nh™ k rsk tA¦BgvAn ne k hA
ik mÓ qs áAk ArsAt rAt-idn tk ivhAr k rsk tAhUM¦ aesA hone pr SiDk
suK-ivhArI k ÈnhuSA –mgDrAj seiny ibVýbsAr STvA mÓ? qs pr ingRÜTAš
ne SMgIk Arik yA –“aesA hone pr to mgDrAj se SAyuÏmAn gÈtm hI SiDk
suK-ivhArI hÓ¦”
mhAnAm ÕAEy ne sMtuÏx hok r BgvAn ke BAúf k A SiBnMdn ik yA¦

5. SnumAnsuØA
ak smy SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn BŸg jnpd mš susumArigir ke
88

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

Besk LAvn mígdAv mš ivhAr k rte Te¦ vhAM pr w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt
k rte hua k hA –
“cAhe k oqQ iBöu SA¹An k re –‘SAp muJ se sMBAúf k rš, mÓ SAp ke «ArA
sMBAúf ke yoŸy hUM¦’ ˜k tu yid vh duvQcn k hne vAle, duvQcn pÔdA k rne vAle
DmoÜ se yuEt hÔ, SÈr iÕöA gRhf k rne mš SsmTQ, w¥sAhhIn hÔ to iP r
sbRµcArI wse sMBAúf ke yoŸy nh™ mAnte SÈr n ws ¯yVEt mš ivÎvAs
w¥pÚA k rnA wict smJte hÓ¦
“prMtu yid vh suvcn k hne vAle, suvcn pÔdA k rne vAle DmoÜ se yuEt hÔ,
SÈr iÕöA gRhf k rne mš smTQ, w¥sAhI hÔ to iP rsbRµcArI wse sMBAúf ke
yoŸy mAnte hÓ SÈr ws ¯yVEt mš ivÎvAs w¥pÚA k rnA wict smJte hÓ¦
SAyuÏmAn moŸg£lAn ne iv‰tAr se yh BI smJAyA ik duvQcn pÔdA k rne
vAle SÈr suvcn pÔdA k rne vAle DmQ k Èn se hote hÓ¦
t¥pÎcAt SAyuÏmAn moŸg£lAn ne k hA –“iBöuSpne SAp k o qs áAk Ar
smJAa ik jo ¯yVEt pAp k IqœCA k rne vAlA hÔ, pAppUfQ qœCA ke vÕIBUt
hÔ, vh muJe SiáAy, SrŒick r hotA hÔ¦ mÓ BI pAp k I qœCA k rne vAlA hUM,
pAppUfQ qœCA ke vÕIBUt hUM¦ St: mÓ BI dUsrAš k oSiáAy, SrŒick rhoWMgA¦
yh jAnte hua iBöu k o aesA icØA w¥pÚA k rnA cAiha ik mÓ pAp k I qœCA
k rne vAlA nh™ hoWMgA, mÓ pAppUfQ qœCASAš ke vÕIBUt nh™ hoWMgA¦
“iBöu k oSpne SAp k oqs áAk ArprKnA cAiha –EyA mÓ pAp k IqœCA
k rne vAlA hUM, pAppUfQ qœCASAš ke vÕIBUt hUM? yid wse áAtIt ho ik mÓ pAp
k IqœCA k rne vAlA hUM, pAppUfQ qœCASAš ke vÕIBUt hUM, to wse Sku ÕlDmoÜ
ke pir¥yAg ke ila y¥n k rnAcAiha¦ prMtu yid wse aesA lge ik mÓ pAp k I
qœCA k rne vAlA nh™ hUM, pAppUfQ qœCASAš ke vÕIBUt nh™ hUM, to wse wsI
áAsÚAtA avM SAnMd ke sAT rAt-idn ku Õl DmoÜ k o sIKte ivhAr k rnA
cAiha¦”
SAyuÏmAn moŸg£lAn ne S®y Snek Sku Õl DmoÜ k I BI ccAQ k rte hua
Spne SAÕy k o su‰pÏx ik yA SÈr SMt mš k hA –
“jÔse k oqQ cmk dmk iáAyyuvtI STvA yuvk ak dm ‰vœC dpQf STvA
jl-pA© mš Spne muK ke áAit˜bb k o deKte hua – yid vhAM pr mÔl idKe to
5. SnumAnsuØA

89

wse dUr k rne k A áAy¥n k rte hÓ, SÈr vhAM pr mÔl nh™ idKe to wsse sMtuÏx
rhte hÓ – ‘Sho! lAB hÔ hmš! intAMt ‰vœC hÔ hmArA muK!’
“aese hI yid iBöu SpnI prK k rte smy Spne SAp mš Sku ÕlDmoÜ k o
SivnÏx pAa, to wse qnke ivnAÕ ke ila y¥n k rnAcAiha¦ prMtu yid vh
q®hš ivnÏx pAa, to wse wsI áAsÚAtA avM SAnMd ke sAT rAt-idn ku ÕlDmoÜ
k o sIKte ivhAr k rnA cAiha ¦”

6. cetoiKlsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM pr w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA –
“iBöuSo! ijs ik sI iBöu ke icØA ke pAMc cetoiKl (kM xk )nÏx nh™
hua, icØA ke pAMc bMDn BlI áAk Ar ivVœCÚA nh™ hua, vh qs DmQivny mš
víiÂ, w¥k úQ, ivpultA k o áAAðA ho pAyegA, yh sMBv nh™ hÔ¦
“icØA ke nÏx n hua pAMc cetoiKl (kM xk )hÓ – (1) ÕA‰tA ke bAre mš
sMdeh; (2)DmQ ke bAre mš sMdeh; (3) sMG ke bAre mš sMdeh; (4) iÕöA ke bAre mš
sMdeh; tTA (5) sbRµcAiryAš ke bAre mš ku ipt,SsMtuÏx avM roúpUfQ mAns¦
“icØA ke SivVœCÚA pAMc bMDn hÓ – (1) k AmBogAš mš rAg, «eú, áAem,
ippAsA, pirdAh (jln) tTA tíÏfA k ASBAv n honA; (2) aese hI k AyAmš;
(3) aese hI Áp mš; (4) qœCAnusAr pex Br Bojn k rke ՆyA-suK, k rvx
k A suK tTA SAl‰y k A suK Bogte hua ivhAr k rnA; tTA (5) ik sI
dev-ink Ay devyoin k A áAifDAn k rke bRµcyQ k A pAln k rnA¦
“jb tk icØA ke ye pAMc kM xk tTA pAMc bMDn k Aym rhte hÓ, tb tk
vh iBöu k A icØA SAtFy (k Xor pirüm), Snuyog (sADnA), sAt¥y
(inrMtr SÄyAs) tTA áADAn (díìZ w¬og) ke ila nh™ Juk tA hÔ¦
“ijs ik sIiBöu ke icØA ke pAMc kM xk dUr ho jAte hÓ, icØA ke pAMc bMDn
BlI áAk Ar k x jAte hÓ, vh qs DmQivny mš víiÂ, w¥k úQ, ivpultA k o áAAðA
k r ske gA, yh sMBv hÔ¦ aesA iBöu CMd-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt
å iÂpAd k I BAvnA k rtA hÔ; vIyQ-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd
k I BAvnA k rtA hÔ; icØA-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd k I BAvnA
90

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

k rtAhÔ; mImAMsA-smAiD-áADAn-sM‰k Arse yuEt å iÂpAdk IBAvnA k rtAhÔ;
SÈr pAMcvAM hÔ w¥sAh¦
“qs áAk Ar w¥sAh-siht pMªh SMgAš se yuEt iBöu inveQd (vÔrAŸy), sMboiD
(prmôAn) tTA svoQØAm yogöem (invAQf) k I áAAVðA ke yoŸy hotA hÔ¦”

7. vnp¥TsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM pr w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA –“yid k oqQ
iBöu vnáAdeÕ, gRAm, ngr, jnpd STvA ¯yVEt k ASAüy lek rivhre prMtu
wsk I SnupV‰Tt ‰míit wpV‰Tt n ho, SsmAiht icØA smAiht n ho,
SpiröIf SAsRv piröIf n hAš, SlˆD SnuØAr yogöem (invAQf) wplˆD n
ho, SÈr áAvRVjt ke ila SpeVöt cIvr, ˜pzpAt SAid BI k iXnAqQ se imlte
hAš, to vhAM nh™ rhnA cAiha, vhAM se rAt ho yA idn cle jAnA cAiha¦ yid
cIvr, ˜pzpAt SAid SAsAnI se iml jAte hAš, to BI vhAM nh™ rhnA cAiha,
vhAM se cle jAnA cAiha¦
“prMtu yid SnupV‰Tt ‰míit wpV‰Tt hotI ho, SsmAiht icØA smAiht
hotA ho, SpiröIf SAsRv piröIf hote hAš, SlˆD SnuØAr yogöem
(invAQf) wplˆD hotA ho, SÈr áAvRijt ke ila SpeVöt cIvr, ˜pzpAt
SAid k iXnAqQ se imlte hAš, to vh™ rhnA cAiha, vhAM se cle nh™ jAnA
cAiha SÈr yid cIvr, ˜pzpAt SAid SAsAnI se iml jAte hAš, tb to
yAvÀjIvn vh™ bne rhnA cAiha, vhAM se cle nh™ jAnA cAiha¦”
[qs suØA k A SAÕy yh hÔ ik jhAM rhne se SA›yAV¥mk wÚAit hotI ho,
Ble hI BÈitk suivDAaM juxAnA srl ho STvA k iXn,vhAM bne rhnA cAiha,
vhAM se cle nh™ jAnA cAiha¦]

8. mDuipV»zk suØA
ak smy BgvAn sEk (ÕAEy) jnpd mš k iplv¥Tu ke ingRoD SArAm mš
ivhAr k rte smy mhAvn mš idvA-ivhAr ke ila cle ga¦ vhAM pr d»zpAif
ÕAEy ne wnse pUCA – “SAp ümf ik s vAd, ik s isÂAMt vAle hÓ?”
8. mDuipV»zk suØA

91

BgvAn ne k hA –“SAvus! ijs vAd vAlA dev-mAr-bRµAsiht sAre lok
mš, ümf-bRAµf-dev-mnuÏy sArI áAjA mš, lok mš ik sI ke sAT JgìzA nh™
k rtA; k Amuk tAse riht ivhrte hua sMdehriht, k Èkí ¥yk o ths-nhs ik a
hua, Bv-SBv mš tíÏfAriht bRAµf k o jÔse sMôAaM nh™ stAt™ – yh hÔ merA
vAd, yh hÔ merA isÂAMt¦”
aesA k hne pr d»zpAif isr ihlA k r clA gyA¦
bAd mš BgvAn ne ingRoDArAm mš iBöuSAš k o qs GxnA k I jAnk ArI dI¦
qs pr ak iBöu ne BgvAn «ArA d»zpAif k o ida ga wØAr ke bAre mš
‰pÏxIk rf cAhA, ijs pr w®hAšne k hA –“iBöuSo! ijske k Arf purŒú k o
áApMcsMôA k A ôAn SAtA hÔ, jhAM SiBnMdn, SiBvAdn avM gveúfA k rne
yoŸy nh™ hÔ, yhI hÔ SMt iBÚA iBÚA áAk Ar ke SnuÕyAš k A, cAhe vh
rAg-sMbMDI hAš STvA «eú, díVÏx, ivicik ¥sA, mAn, BvrAg STvA
Siv¬A-sMbMDI¦ yhI hÔ SMt dMzgRhf, Չ©gRhf, k lh, ivgRh, ivvAd,
‘tU-tU-mÓ-mӒ, ipÕuntA (cuglI) SÈr míúAvAd (JUX) k A¦ yhAM ye pAppUfQ
Sku Õl DmQ pUfQtyA nÏx ho jAte hÓ ¦”
yh k h k r BgvAn vhAM se wX k r ivhAr mš cle ga¦
BgvAn ke cle jAne ke ToìzI hI der bAd iBöuSAš k oyh huSA ik BgvAn
Spne áAvcn k Aiv‰tAr se STQ btAa ibnA ivhAr mš áAveÕ k rga hÓ, St:
EyAš n BgvAn «ArA áAÕMist SÈr ivô sbRµcAiryAš «ArA sýmAint SAyuÏmAn
mhAk œcAn se qsk A iv‰tAr se STQ jAn ilyA jAa¦
iBöuSAš ke SnuroD pr SAyuÏmAn mhAk œcAn ne w®hš btlAyA – “SAvus!
cöu SÈr Áp ke k Arf cöuivQôAn w¥pÚA hotA hÔ, tInAš (cöu-qV®ªy,
Áp-ivúy, SÈr ivôAn) k Amel ‰pÕQ k hlAtAhÔ, ‰pÕQ ke k ArfvednA hotI
hÔ, ijsk A vedn (SnuBv) k rtA hÔ, wsk A sMôAn (phcAn) k rtA hÔ,
ijsk A sMôAn k rtA hÔ wske bAre mš ivtkQ k rtA hÔ, ijske bAre mš ivtkQ
k rtAhÔ, wsk AáApMc k rtAhÔ¦ ijsk AáApMc k rtAhÔ wske k ArfpurŒú k o
BUt, BivÏy avM vtQmAn se sMbMiDt cöu «ArA ivôey ÁpAš mš áApMc-sMôA k A
sM¼yAn SAtA hÔ¦
“aese hI üo© tTA Ոd ke k Arf üo©ivôAn; GRAf tTA gMD ke k Arf
92

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

GRAfivôAn; ij¹A tTA rs ke k Arf ij¹AivôAn; k AyA tTA ‰áAÏx¯y ke
k Arf k AyivôAn; SÈr mn tTA wske DmQ ke k Arf mnoivôAn w¥pÚA hote
hÓ; SÈr iP r pUvQvt SAge k I áAikR yA cltI jAtI hÔ¦
“cöu, Áp tTA cöuivQôAn ke hone pr hI ‰pÕQ k A áAôApn sMBv hotA hÔ,
‰pÕQ ke áAôApn se vednA k A, vednA ke áAôApn se sMôA k A, sMôA ke áAôApn
se ivtkQ k A SÈr ivtkQ ke áAôApn se áApMc-sMôA-sM¼yA-smudAcrf (ôAn ke
wpcAr k A jAnnA) sMBv ho pAtA hÔ¦ “aese hI üo©, Ոd tTA üo©ivôAn;
GRAf, gMD tTA GRAfivôAn; ij¹A, rs tTA ij¹AivôAn; k AyA,‰áAÏx¯y tTA
k AyivôAn; SÈr mn, wske DmQ tTA mnoivôAn ke hone pr hI ‰pÕQ k A
áAôApn sMBv hotA hÔ SÈr pUvQvt SAge k A kR m cltA jAtA hÔ¦
“cöu, Áp tTA cöuivQôAn ke n hone pr ‰pÕQ k AáAôApn sMBv nh™ hotA
hÔ ijsse pUvQ mš w£leK-áAAðA SAge k I áAikR yA nh™ cl pAtI¦ aesA hI üo©,
Ոd tTA üo©ivôAn; GRAf, gMD tTA GRAfivôAn; ij¹A, rs tTA
ij¹AivôAn; k AyA, ‰áAÏx¯y tTA k AyivôAn; SÈr mn, wske DmQ tTA
mnoivôAn ke sMdBQ mš jAnne yoŸy hÔ¦”
SMt mš SAyuÏmAn mhAk œcAn ne iBöuSAš se k hA ik mÓne SpnI smJ se
BgvAn «ArA ¯yA¼yA n ik a ga wpdeÕ k A STQ btlAyA hÔ, yid SAp cAhš
to BgvAn se BI STQ pUC lš SÈr vh jÔsA ¯yA¼yAn k rš, vÔsA DArf k rš¦
qske bAre mš iBöuSAš «ArA BgvAn se pUCe jAne pr w®hAšne wØAr idyA –
“iBöuSo, pMizt hÔ mhAk œcAn; mhAáAôAvAn hÔ mhAk œcAn! yid tumne yh
STQ muJ se pUCA hotA, to mÓ BI qsk A aese hI ¯yA¼yAn k rtA jÔsA
mhAk œcAn ne ik yA hÔ¦ qsk o aese hI DArf k ro¦”
tdnMtr SAyuÏmAn SAn®d ne k hA –“BMte! jÔse ik sIbhut BUKe ¯yVEt k o
k oqQ mDu˜pz (lŠO) iml jAa SÈr vh qse jhAM-jhAM se KAa, vh™ -vh™ se
tíVðAk Ark ‰vAdu rs pAa; aese hI k oqQ ku ÕAgRbuiÂiBöu qs DmQpyAQy ke STQ
k oSpnI áAôA se jhAM k h™se prKe, vh™-vh™ se SA¥mivBortA SÈr icØA k I
áAsÚAtA áAAðA k regA¦ BMte! EyA nAm hÔ qs DmQpyAQy k A?
qs pr BgvAn ne k hA –“ to SAn®d! qse mDuipV»zk -DmQpyAQy ke nAm
se DArf k r¦”
8. mDuipV»zk suØA

93

9. «eDAivtEk suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM pr iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua w®hAšne k hA –
“iBöuSo! sMboiD áAAðA k rne se phle BI mere mn mš aesA hotA TA –‘EyAš n
mÓ ivtk oÜ k o do xUk k rke ivhAr k ÁM?’ tb mÓ k AmivtkQ ,¯yApAdivtkQ
SÈr iv˜hsAivtkQ k o ak BAg bnAtA TA SÈr nÔÏkR ýyivtkQ ,
SˆyApAdivtkQ SÈr Siv˜hsAivtkQ k o dUsrA BAg ¦
“SáAmØA, w¬ogÕIl tTA SA¥msMymI hok r ivhrte smy BI muJe
k AmivtkQ w¥pÚA hotA TA¦ tb mÓ áAôApUvQk jAntA TA –‘muJe yh k AmivtkQ
w¥pÚA huSA hÔ¦ yh mere ila, dUsre ke ila, hm donAš ke ila bADAjnk hÔ¦
yh áAôA-inroDk , ivnAÕ pö vAlA SÈr invAQf tk n le jAne vAlA hÔ¦’
jÔse- jÔse mÓ qn bAtAš k Amnn k rtA,vÔse-vÔse k AmivtkQ smAðA hotA jAtA¦
qs áAk ArmÓ bAr-bAr w¥pÚA hone vAle k Amivtk oÜk odUr k rtArhtA TA¦ aese
hI ¯yApAdivtkQ STvA iv˜hsAivtkQ ke w¥pÚA hone pr mÓ w®hš BI dUr ik yA
k rtA TA¦
“iBöu jÔse-jÔse SiDk SnuivtkQ , SnuivcAr k rtA hÔ, vÔse-vÔse icØA k o
Juk nA hotA hÔ¦ yid k AmivtkQ ke bAre mš SiDk SnuivtkQ , SnuivcAr
k rtA hÔ, to vh nÔÏkR ýyivtkQ k o CoìztA hÔ SÈr k AmivtkQ k o bìZAtA hÔ
ijsse wsk A icØA k AmivtkQ k I Sor Juk tA hÔ ¦ aese hI ¯yApAdivtkQ avM
iv˜hsAivtkQ ke bAre mš BI hone se icØA qnk I Sor Juk tA hÔ ¦
“SáAmØA, w¬ogÕIl tTA SA¥msMymI hok r ivhrte smy muJe jb
nÔÏkR ýyivtkQ w¥pÚA hotA TA, tb mÓ áAôApUvQk jAntA TA – ‘muJe yh
nÔÏkR ýyivtkQ w¥pÚA huSA hÔ¦ yh n mere ila, n dUsre ke ila, n hm donAš ke
ila bADAjnk hÔ¦ yh áAôApUvQk ,SivnAÕ-pö vAlA SÈr invAQf k ISor le
jAne vAlA hÔ¦’ mÓ k BI BI qs bAre mš SnuivtkQ , SnuivcAr k rtA to qs
k Arf se By nh™ deKtA¦ pr bhut der tk SnuivtkQ , SnuivcAr k rne se
merA ÕrIr Tk jAtA, ijsse icØA BI iÕiTl hok r smAiD se pre hx jAtA
TA¦ so mÓ Spne BItr hI icØA k o‰TAipt k rtATA, ijsse yh iÕiTl n ho
94

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

jAy ¦ aese hI mÓ S¯yApAdivtkQ STvA Siv˜hsAivtkQ ke w¥pÚA hone pr BI
ik yA k rtA TA¦
“yid iBöu nÔÏkR ýyivtkQ ke bAre mš SiDk SnuivtkQ ,SnuivcAr k rtAhÔ
to vh k AmivtkQ k o CoìztA hÔ SÈr nÔÏkR ýy ivtkQ k o bìZAtA hÔ, ijsse
wsk A icØA nÔÏkR ýyivtkQ k I Sor Juk tA hÔ¦ aese hI S¯yApAdivtkQ avM
Siv˜hsAivtkQ ke bAre mš BI hone se icØA qnk I Sor Juk tA hÔ¦
“mÔne n dbne vAlA vIyQ SArMB k r rKA TA, n BUlne vAlI ‰míit mere
sýmuK TI, merA ÕrIr áAÕAMt SÈr icØA ak AgR TA¦ ÕnÔ:ÕnÔ: mÓ áATm, i«tIy,
títIy tTA ctuTQ ›yAn k o áAAðA ho ivhrne lgA¦ ak AgR hua, intAMt ÕuÂ,
wpEleÕriht, mídu, SAne²jáAAðA icØA k o iviBÚA w¡eÎyAš ke ila nvAne pr
muJe pUvQinvAsAš k I ‰míit wBr SAqQ, k mAQnusAr áAAifyAš k I œyuit avM w¥pVØA
k AôAn hone lgA SÈr SAsRvAš ke öy k AôAn hone se ‰pÏx ho gyA ik j®m
smAðA ho gyA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre
yhAM SAnA nh™ hÔ¦ qs áAk Ar áAmAdriht, w¬ogÕIl tTA SA¥msMymI hok r
ivhAr k rte hua merI Siv¬A nÏx huqQ, iv¬A w¥pÚA huqQ; SMDk Ar nÏx huSA,
áAk AÕ w¥pÚA huSA¦”
SMt mš BgvAn ne ak wpmA dÕAQne ke pÎcAt iBöuSAš k o k hA –
“iBöuSo! üAvk Aš ke ihtÔúI, SnukM pk ,ÕA‰tA ne SnukM pA k rke jo ku C
k rnA TA vh k r idyA hÔ¦ yh rhe víö-mUl, yh rhe ÕU®yAgAr! ›yAnrt ho
jASo, mt áAmAd k ro, mt pICe pÎcAHAp k rnA – yh tuýhAre ila hmArA
SnuÕAsn hÔ¦”

10. ivtEk s»XAnsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM pr w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua btlAyA ik w®hš
smy smy pr inýnAMik t pAMc inimØAAš k A ˜ctn k rnA cAiha –
(1) ijs inimØA k o lek r mn mš rAg, «eú SÈr moh vAle Sku Õl ivtkQ
w¥pÚA hote hAš, w®hš Coìz ku Õl inimØA k o mn mš lAnA cAiha¦ aesA k rne se
Sku Õl ivtkQ nÏx ho jAte hÓ SÈr mn ak AgR ho jAtA hÔ¦
10. ivtEk s»XAnsuØA

95

(2) yid aesA k rne pr BI Sku Õl ivtkQ w¥pÚA hote hAš, to wn ivtk oÜ
ke duÏpirfAm k I jAMc k rnI cAiha¦
(3) yid iP rBI Sku ÕlivtkQ w¥pÚA hAš, to wn ivtk oÜ k omn mš nh™
lAnA cAiha¦
(4) yid Sku Õl ivtkQ iP r BI w¥pÚA hote hI hAš, to qn ivtk oÜ ke
sM‰k Ar k A sM‰TAn (SAk Ar) mn mš lAnA cAiha¦
(5) yid aesA k rne pr BI V‰Tit pUvQvt bnI rhe, to dAMtAš k o dAMtAš pr
rK k r, ij¹A k o tAlu se icpxAk r, icØA se icØA k A ingRh k rnA cAiha¦
aesA k rne se Sku Õl ivtkQ nÏx ho jAte hÓ SÈr mn ak AgR ho jAtA hÔ¦
aesA iBöu ivtkQ ke tÈr-trIk Aš k o vÕ mš k rne vAlA k hlAtA hÔ¦ vh
ijs ivtkQ k o cAhtA hÔ, wse mn mš lAtA hÔ; ijs ivtkQ k o nh™ cAhtA,
wse mn mš nh™ lAtA ¦ vh tíÏfA k A wœCed k r, bMDn-muEt ho, ShMk Ar k o
sýyk Áp se jAn k r du:K k A SMt k r zAltA hÔ¦

----------

96

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

3. SopýmvŸg
1. k k cUpmsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy moiLyP Ÿgun nAm k A iBöu iBöuifyAš se S¥yiDk
meljol rKtA TA¦ BgvAn ne wse smJAyA ik tere smAn üÂApUvQk Gr se
beGr ho áAvRijt hua ku lpu© ke ila yh XIk nh™ hÔ ik tU iBöuifyAš se
S¥yiDk meljol rKe¦ tuýhš to yh sIKnA cAiha ik n to mere icØA mš
ivk Ar jAgšge, n mÓ muÙh se bure vcn bolUMgA SÈr mÓ «eúriht ho, mÔ©I-pUfQ
icØA se iht˜ctk avM SnukM pk hok r ivhÁMgA¦
t¥pÎcAt BgvAn ne iBöuSAš k osMboiDt k rte hua k hAik tum BI burAqQ
k o Coìzo SÈr SœCAqQ mš lgo¦ qsse tum qs DmQivny mš pirpuÏx hoge¦
tdnMtr BgvAn ne BUtk Al k I vedeihk A nAm k I gíhp¥nI k I bAt btAqQ
ijske bAre mš yh áAis TA ik vh ivnmR, JgìzA n k rne vAlI SÈr ÕAMt hÔ¦
pr®tu jb k ALInAm k Iwsk IdAsI ne ku CZAšg rc k rwsk IprIöA lI to
ptA clA ik wske BItr to bhut kR oD smAyA huSA hÔ¦ iBöuSAš k o qsse
iÕöA gRhf k rnIcAiha SÈr ke vlDmQ k AhI s¥k Ar,pUjn avM SiBvÂQn
k rte hua ivnmRtA hAisl k rnI cAiha¦
qske bAd BgvAn ne btlAyA ik log ak dUsre se pAMc trh se bAt k rte
hÓ – (1)smyAnusAr STvA ibnA smy deKe; (2)sc STvA JUX; (3)k oml
STvA k Xor; (4)sATQk STvA inrTQk ; SÈr (5)mÔ©IpUfQ icØA se STvA
«eúyuEt icØA se¦ qs bAre mš iBöuSAš k o to yhI sIKnA cAiha ik n to
hmAre icØA mš ivk Ar jAgšge, n hm muÙh se bure vcn bolšge SÈr hm «eúriht
ho, mÔ©IpUfQ icØA se iht˜ctk avM SnukM pk hok r ivhAr k ršge¦ ivroDI
¯yVEt k o BI mÔ©IpUfQ icØA se SAFlAivt k r ivhršge¦ wse SAlMbn bnA k r
sAre sMsAr k oivpul, iv‰tIfQ, SáAmey mÔ©IpUfQ, vÔrriht icØA se srAbor k r
ivhAr k ršge¦
SMt mš BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik yid k oqQ cor-wcEke SAre se
1. k k cUpmsuØA

97

tuýhAre SMg-SMg k o cIre SÈr aesA hone pr tummš se k oqQ SpnA icØA dUiút
k r bÔXe, to vh merI iÕöA ke SnusAr clne vAlA nh™ hogA¦
kR k c(SAre) ke díÏxAMt vAlA yh wpdeÕ inrMtr mn mš bnAa rKne se
icrk Al tk iht-suK ke ila hotA hÔ¦

2. Slg¡OpmsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy Sir§ nAm ke iBöu k oaesI pAppUfQ díVÏx w¥pÚA huqQ –“mÓ
BgvAn «ArA wpidÏx DmQ k o aese jAntA hUM – ij®hš BgvAn ne ivÐnk Ark
DmQ btlAyA hÔ, ve sevn ik a jAne pr ivÐn nh™ k r sk te¦”
qs glt DArfA ke ila BgvAn ne wsk IB¥sQnA k ISÈr k hA –“mÓne to
Snek áAk Ar se ivÐnk Ark DmoÜ k o ivÐnk Ark btlAyA hÔ SÈr sevn ik a
jAne pr ve ivÐn hI k rte hÓ¦ mÓne k AmBogAš k o SV‰T-kM k Al,mAMs-peÕI,
tíf-w£k A, sulgte SMgAr, ‰vFn, vD-ÕAlA, ÕVEt-ÕUl, spQ-iÕr SAid k I
wpmA dete hua q®hš S¥yMt du:KdAyI, bhut preÕAnI pÔdA k rne vAlA SÈr
duÏpirfAmI bKAnA hÔ¦”
t¥pÎcAt BgvAn ne k hA ik k oqQ-k oqQmoGpurŒú DmQ k o DArf k rte hua
BI wske STQ k oáAôA se nh™ prKte, ijsse ve qsk ISnuBUit se vMict rh
jAte hÓ¦ jÔse Slg¡ (sAMp) k ItlAÕ mš GUmtA huSA ¯yVEt ak bìze sAMp k o
pA le, prMtu wse glt ‰TAn se pk ìze ijsse sAMp wse zs le SÈr vh mí¥yu
STvA mí¥yu-smAn du:K k o áAAðA ho jAa, vÔse hI moGpurŒú «ArA dugíQhIt DmQ
icrk Al tk wske Siht avM du:K k A k Arf bnA rhtA hÔ¦
qske ivprIt k oqQ-k oqQku lpu© DmQ k o DArf k rte hua wske STQ k o
áAôA se prKte hÓ ijsse ve qse SnuBUit pr wtAr lete hÓ¦ jÔse Slg¡ k I
tlAÕ mš GUmtA huSA ¯yVEt ak bìze sAMp k o pA le SÈr wse shI áAk Ar se
pk ìze ijsse sAMp Ble wsse ilpx jAa prMtu vh wsk I k oqQ hAin n k r
ske , vÔse hI ku lpu© «ArA sugíhIt DmQ icrk Al tk wske iht avM suK k A
k Arf bnA rhtA hÔ¦

98

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

tdnMtr BgvAn ne k hA –“mÓ ak beìze ke smAn (BvsAgr se) pAr jAne ke
ila DmQ k A wpdeÕ k rtA hUM, wse pk ìz rKne ke ila nh™¦”
qske bAd BgvAn ne C: díVÏx-‰TAnAš pr áAk AÕzAlA¦ k oqQ SnAyQ ¯yVEt
Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar,ivôAn SÈr díÏx, üut, mut, ivôAt, áAAðA, pyeQiút
SÈr mn «ArA SnuivcAirt pdAToÜ k o ‘yh merA hԒ, ‘yh mÓ hUM’, ‘yh merI
SA¥mA hԒ –aesA smJtA hÔ¦ prMtu SAyQ-üAvk q®hš aesA nh™ smJtA ijsse
vh SÕin©As (By) k o áAAðA nh™ hotA hÔ ¦
t¥pÎcAt BgvAn ne yh BI smJAyA ik bAhr ik s áAk Ar SÕin©As
hotA hÔ SÈr kÔ se SÕin©As nh™ hotA hÔ¦ aese hI BItr ik s áAk Ar
SÕin©As hotA hÔ SÈr kÔ se SÕin©As nh™ hotA hÔ¦
BgvAn ne SAge smJAyA ik (ÕrIr ke ) BItr STvA bAhr, ‰TUl STvA
sUçm, inkí Ïx STvA w¥kí Ïx, dUr STvA ink x, jo ku C BI
BUt-BivÏy-vtQmAn k A Áp hÔ, vh sb - ‘yh merA nh™ hԒ, ‘yh mÓ nh™ hUM’,
‘yh merI SA¥mA nh™ hԒ – aese qse yTATQt: XIk se jAnk r deKnA cAiha¦
aesA hI vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn ke bAre mš BI k rnA cAiha¦ qsse
SAyQ-üAvk Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn se inveQd áAAðA k r letA hÔ
¦ inveQd se ivrAg k o áAAðA hotA hÔ¦ ivrAg áAAðA hone pr ivmuEt ho jAtA hÔ¦
ivmuEt hone pr “mÓ ivmuEt ho gyA!” – yh jAn letA hÔ¦ iP r vh áAôApUvQk
jAn letA hÔ – “j®m öIf huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r
ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hÔ¦” qsI k o k hte hÓ “wV¥öðA-pirG”,
“sMk IfQ-pirK”, “vIttíÏf”, “inrgQl”, “SAyQ”, “pÚA-›vj”, “pÚA-BAr”,
“iv-sMyuEt”¦ (BgvAn ne qnk A SAÕy BI ‰pÏx ik yA)¦
SMt mš BgvAn ne iBöuSAš se k hA –“Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar, ivôAn
tuýhAre nh™ hÓ¦ q®hš (STAQt, qnke áAit SAsVEt) Coìz do¦ yh CoìznA
icrk Al tk tuýhAre iht-suK ke ila hogA¦ qs áAk Ar mÓne DmQ k o Kol k r
BlI áAk Ar smJA idyA hÔ¦ aese su-SA¼yAt DmQ mš wn iBöuSAš k o ku C BI
wpdeÕ dene k I SAvÎyk tA nh™ rhI hÔ jo ShÜt, SÈppAitk (SnAgAmI),
sk dAgAmI,sotApÚA ho cuke hÓ¦ aese su-SA¼yAt DmQ mš jo iBöu üÂAnusArI,
DmAQnusArI hÓ ve BI sMboiDprAyf hÓ¦ ijnk ImuJ mš mA© üÂA STvA áAem hÔ,
ve ‰vgQprAyf hÓ STAQt, wnk A ‰vgQ-lAB k rnA suinVÎct hÔ¦”
2. Slg¡OpmsuØA

99

3. výmIk suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy SAyuÏmAn ku mArk ‰sp S®Dvn mš ivhrte Te¦
ik sIÕuBR rAi© mš ak ÕuBR devtA ne SAyuÏmAn ku mArk ‰spke pAs SAk r
wnse phelI ke Áp mš ku CáAÎn ik a¦rAt bIt jAne pr SAyuÏmAn ne BgvAn
ke pAs jAk r qnk A STQ jAnnA cAhA¦
BgvAn ne sBI áAÎnAš k AsmADAn ik yA¦qnk AsAr yh ink lAik ÕÔçy
(invAQf k I Sor SgRsr) ¯yVEt k o SAyQ áAôA se Siv¬A k A nAÕ k rnA
cAiha SÈr nIvrfAš, wpAdAn-‰kM DAš STAQt ‰k MDAš mš ¯yAðA wpAdAn, k AmgufAš
tTA nMdIrAg (tíÏfA) k o BlI áAk Ar Coìz denA cAiha¦

4. rTivnItsuØA
ak smy m®tAif-pu© SAyuÏmAn pu»f SMDvn mš idvA-ivhAr ke ila ga¦
vhAM SAyuÏmAn sAirpuØA BI jA phuÙce¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ne SAyuÏmAn pu»f se yh jAnnA cAhA ik vh ik s
ila BgvAn ke pAs bRµcyQvAs k rte hÓ – EyA ÕIl-ivÕui ke ila?
icØA-ivÕui ke ila? díVÏx-ivÕui ke ila? k AMöAivtrf-ivÕui (STAQt,
sMÕy dUr k rne) ke ila? mAgAQmAgQôAndÕQn-ivÕui ke ila?
áAitpd-ôAndÕQn-ivÕui ke ila? ôAndÕQn-ivÕui ke ila?
SAyuÏmAn pu»f «ArA hr bAr nk ArA¥mk wØAr ida jAne pr SAyuÏmAn
sAirpuØA ne wnse k hA ik SAp hI btAqa ik ik sila SAp BgvAn ke pAs
bRµcyQvAs k rte hÓ¦ qs pr w®hAšne k hA ik mÓ wpAdAn-riht pirinvAQf ke
ila BgvAn ke pAs bRµcyQvAs k rtA hUM ¦
tb SAyuÏmAn sAirpuØA ne SAyuÏmAn pu»f se iP r pUC ilyA ik EyA
ÕIl-ivÕui wpAdAn-riht pirinvAQf hÔ? icØA-ivÕui wpAdAn-riht
pirinvAQf hÔ? díVÏx-ivÕui wpAdAn-riht pirinvAQf hÔ?
k AMöAivtrf-ivÕuiÂwpAdAn-riht pirinvAQf hÔ? mAgAQmAgQôAndÕQn-ivÕuiÂ
100

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

wpAdAn-riht pirinvAQf hÔ? áAitpd-ôAndÕQn-ivÕui wpAdAn-riht
pirinvAQf hÔ? ôAndÕQn-ivÕui wpAdAn-riht pirinvAQf hÔ?
qs bAr BI SAyuÏmAn pu»f «ArA hr bAr nk ArA¥mk wØAr hI idyA gyA¦
SÈr yh pUCe jAne pr ik EyA wpAdAn-riht pirinvAQf wproEt DmoÜ se
Slg hotA hÔ, w®hAšne nk ArA¥mk wØAr hI idyA¦
t¥pÎcAt SAyuÏmAn pu»f ne ak díÏxAMt dek rSpne k Tnk o‰pÏx ik yA¦
w®hAšne k hA ik jÔse k oslnreÕ psenid k o sAv¥TI mš rhte hua sAke t mš
S¥yAvÎyk k AyQ ho jAa SÈr vh qn donAš ngrAš ke bIc sAt rTivnIt
‰TAipt k re SÈr iP r, kR mÕ:, phle se dUsre, dUsre se tIsre, tIsre se cÈTe,
cÈTe se pAMcvš, pAMcvš se CXe SÈr CXe se sAtvš rTivnIt se yA©A k r Spne
gMt¯y ‰TAn pr jA phuÙce, aese hI ÕIl-ivÕuiÂ, icØA-ivÕuiÂ, díVÏx-ivÕuiÂ,
k AMöAivtrf-ivÕuiÂ, mAgAQmAgQôAndÕQn-ivÕuiÂ, áAitpd-ôAndÕQn-ivÕuiÂ,
ôAndÕQn-ivÕui mš se hr k oqQ Spne se SglI Sv‰TA tk phuÙcAne ke ila
hÔ¦ ôAndÕQn- ivÕui BI tBI tk hÔ jb tk k oqQ wpAdAn-riht pirinvAQf
k o áAAðA nh™ ho jAtA¦
SAyuÏmAn pu»f ne iP r dohrAyA ik mÓ wpAdAn-riht pirinvAQf ke ila
BgvAn ke pAs bRµcyQvAs k rtA hUM¦
tdnMtr donAš SAyuÏmAnAš ne ak dUsre k Apircy áAAðA ik yASÈr ak dUsre
ke suBAiút k A smnumodn ik yA¦

5. invApsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM pr w®hAšne invAp (mígAš k oPÙ sAne ke ilye tÔyAr ik aga Ket)
se sMbMiDt díÏxAMt dete hua iBöuSAš k o btAyA ik invAp se SiBáAAy pAMc
k AmgufAš se hÔ, invAp k o bone vAlA nÔvAipk pApI mAr hÔ, nÔvAipk pirúd
mAr k I pirúd hÔ SÈr míg-smUh ümf-bRAµfAš k A nAm hÔ¦ jÔse míg
SiDk trnÔvAipk tTA wsk Ipirúd ke cMgul mš PÙ sjAte hÓ prMtu k oqQ-k oqQ
wnk I pk ìz mš nh™ SAte, vÔse hI ümf-bRAµf SiDk tr pApI mAr tTA
wsk Ipirúd ke vÕIBUt ho jAte hÓ, prMtu k oqQ-k oqQwnke vÕ mš nh™ SAte¦
5. invApsuØA

101

mAr ke vÕ mš SAne vAle ümf-bRAµf tIn áAk Ar ke hote hÓ – jo
lok AimúAš (sAMsAirk ivúyAš) k o Bogte hua mdm‰t, áAmAdI avM ‰veœCAcArI
ho jAte hÓ; jo lok AimúAš se ByBIt hok r jMgl mš invAs k rne lgte hÓ
prMtu vhAM k Ïx SAne pr wse n Jel sk ne ke k Arf lok AimúAš k o Bogne ke
ila cle SAte hÓ ijsse mdm‰t, áAmAdI avM ‰veœCAcArI ho jAte hÓ; jo
SmUiCQt rh k r lok AimúAš k o Bogte hÓ prMtu Snek áAk Ar k I imÉyA díVÏxyAš
k AiÕk Arho jAte hÓ, yTA ‘lok in¥y hԒ, ‘lok Sin¥y hԒ, ‘lok S®tvAn
hԒ, ‘lok S®triht hԒ, ‘jo jIv hÔ vhI ÕrIr hԒ, ‘jIv S®y SÈr ÕrIr
S®y hԒ, q¥yAid¦
cÈTe áAk Ar ke ümf-bRAµf vhAM SAüy gRhf k rte hÓ jhAM mAr SÈr mAr
pirúd k I phuÙc nh™ hotI¦ yh tb hotA hÔ jb k oqQ iBöu áATm ›yAn k o
áAAðA ho ivhrtA hÔ¦ qse k hte hÓ –‘iBöu ne mAr k oSMDA k ridyA hÔ, mAr k I
díVÏx se Sgýy hok r vh pApI ke ila SdíÎy ho gyA hÔ¦’ aese hI iP r
i«tIy, títIy SÈr ctuTQ ›yAn, SAk AÕAn®¥yAytn, ivôAnAn®¥yAytn,
SA˜k c®yAytn, nÔvsMôAnAsMôAytn k o áAAðA ho ivhrne pr¦ SÈr tb
nÔvsMôAnAsMôAytn k ASitkR mfk rsMôAvediytinroD k oáAAðA k rivhrne
pr¦ áAôA se deKne ke k Arf wske SAsRvAš (icØAmlAš) k A pUfQ öy ho jAtA
hÔ¦ qs SMitm Sv‰TA ke ila to yh SÈr BI k hA jAtA hÔ – “wsne lok mš
tíÏfA k o pAr k r ilyA hÔ¦”

6. pAsrAissuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte hua rýmk bRAµf ke SAüm mš cle ga¦ vhAM pr ak © hua iBöuSAš k o
w®hAšne k hA –“iBöuSo! ak ©hone pr tuýhAre ila do hI k Amk rne yoŸy hote
hÓ – DAimQk k TA k rnA STvA SAyQ mÈn k A pAln¦”
t¥pÎcAt BgvAn ne k hA ik pyeQúfA (gveúfA) do áAk Ar k I hotI hÔ –
SAyQ tTA SnAyQ¦ SnAyQ pyeQúfA k rne vAlA ¯yVEt ‰vyM j®m, jrA, ¯yAiD,
mrf, Õok , sMEleÕ DmoÜ vAlA hok r q®h™ DmoÜ k I Koj k rtA hÔ¦ SAyQ
pyeQúfA k rne vAlA ¯yVEt ‰vyM qn DmoÜ vAlA hok r qnke duÏpirfAmAš k o
deKk r qnke ivprIt SnuØAr, yogöem, invAQf k I Koj k rtA hÔ¦
102

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

BgvAn ne btlAyA –“bu bnne se phle mÓ BI SnAyQ pyeQúfA k rtATA¦
iP r muJe huSA ik mÓ EyAš n SAyQ pyeQúfA k ÁM? tb mÓ trŒf Sv‰TA mš hI
Gr bAr Coìzk r wØAm ÕAMitpd k I tlAÕ mš ink l pìzA¦ SAcAyQ SAlAr
k AlAm ne muJe SA˜k c®yAytn tk iv¬A isKAqQ SÈr SAcAyQ w¡k rAmpu©
ne wsse SAge nÔvsMôAnAsMôAytn tk iv¬A isKAqQ SÈr Spne brAbr ke pdAš
pr ‰TAipt ik yA¦ prMtu, cUMik qnke «ArA isKAa ga DmQ n to inveQd, n
ivrAg, n inroD, n wpÕm, n SiBôA, n sMboD SÈr n invAQf ke ila Te,
St: mÓ q®hš SpyAQðA jAnk riP rwØAm ÕAMitpd k IKoj mš ink lgyA¦
“vhAM se cAirk A k rte hua mÓ mgG mš wrŒvelA senAingm mš phuÙcA jo
S¥yMt rmfIy SÈr ›yAn ke ila S¥yMt wpyuEt ‰TAn TA¦ vhAM pr muJe
invAQf k A sAöA¥k Ar huSA SÈr yh ôAn w¥pÚA huSA – ‘merI ivmuVEt Scl
ho gqQ hÔ, yh SV®tm j®m hÔ, Sb nyA j®m nh™ ho sk tA’¦
“tb muJe aese lgA ik muJe jo gMBIr, dudQÕQ, duôeQy, ÕAMt, wØAm, tkQ se
SáAAFy, inpuf tTA pMiztAš «ArA jAnne yoŸy DmQ áAAðA huSA hÔ, yid mÓ
k AmBogAšmš rt logAš k oqsk AwpdeÕ k ÁMto ve qse smJ nh™ pAaMge SÈr
qsse ke vl preÕAnI hI hogI¦ St: merA mn DmQ-áAcAr k I Sor n Juk
S£p-w¥suk tA k I Sor Juk gyA¦
“tb shýpit bRµA ne áAk xhok rmuJse k hA –‘BMte! SAp DmoQpdeÕ k rš¦
S£p ml vAle áAAfI BI hÓ, DmQ n sunne se ve nÏx ho jAaMge¦ (wpdeÕ sunk r)
ve DmQ ke ôAtA ho jAaMge’¦
“tb mÓ buÂ-ne© se lok k oinhArne lgA¦ mÓne pAyA ik qsmš donAš trh ke
áAAfI hÓ – k m mÔl vAle; SiDk mÔl vAle; tIçf-qV®ªy, mMd-qV®ªy; suMdr
‰vBAv vAle, bure ‰vBAv vAle; sugmtA se isKAa jAne yoŸy, k iXntA se
isKAa jAne yoŸy; q¥yAid¦ yh deK mÓne bRµA se k hA –‘ijnke üo© hÓ wnke
ila Smít ke «Ar Kul ga hÓ¦ ve üÂA se muEt hovš’¦
“tb svQáATm mÓne Spne SAcAyQ SAlAr k AlAm k o DmoQpdeÕ denA cAhA
prMtu ve ak sðAAh pUvQ hI áAAf ¥yAg cuke Te¦ iP r mÓne SAcAyQ w¡k rAmpuØA
k o DmoQpdeÕ denA cAhA prMtu ve BI ipClI rAt áAAf Coìz cuke Te¦ tb mÓne

6. pAsrAissuØA

103

Spne purAne sAiTyAš –pMcvgIQy iBöuSAš –k oDmoÜpdeÕ dene k AsocA jo ws
smy vArAfsI ke qisptn imgdAy mš ivhAr k r rhe Te¦
“mÔne vhAM phuÙc k rw®hš DmQ isKAyA ijske P l‰vÁpw®hAšne j®m, jrA,
¯yAiD, mrf, Õok ,sMEleÕ DmoÜ ke duÏpirfAmAš k ojAnk r,SnuØAr yogöem
invAQf k A sAöA¥k Ar k r ilyA SÈr w®hš BI yh ôAn w¥pÚA huSA – ‘hmArI
ivmuVEt Scl ho gqQ hÔ, yh SV®tm j®m hÔ, Sb nyA j®m nh™ ho sk tA’”¦
qske wprAMt BgvAn ne iBöuSAš k o pAMc k AmgufAš ke bAre mš smJAyA¦
w®hAšne k hA –“jÔse pAÕ-rAiÕ (jAl ke Zer) mš bÙDA huSA jMglI míg musIbt
mš pìzA hotA hÔ, vÔsI hI dÕA wn ümf-bRAµfAš k IhotI hÔ jo pAMc k AmgufAš
mš ilðA rhte hÓ¦ bMDn-áAAðA míg iÕk ArI ke vÕ mš hotA hÔ SÈr k AmgufAš mš
ilðA ümf-bRAµf mAr ke vÕ mš¦
“jo ümf-bRAµf pAMc k AmgufAš se S-ilðA rhte hÓ ve mAr k I phuÙc se
bAhr cle jAte hÓ¦ mAr k I phuÙc se bAhr rhne k A wpAy hÔ áATm ›yAn,
i«tIy ›yAn, títIy ›yAn, ctuTQ ›yAn, SAk AÕAn®¥yAytn,
ivôAnAn®¥yAytn,
SA˜k c®yAytn,
nÔvsMôAnAsMôAytn
SÈr
sMôAvediytinroD k ISv‰TA k oáAAðA k rivhrnA¦ qs SMitm Sv‰TA mš to
icØA svQTA SAsRv-ivhIn ho jAtA hÔ¦”

7. cULhV¥TpdopmsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy vœCAyn go© ke iploitk pirvRAjk ne jAfu‰soif
bRAµf ke smö BgvAn ke áAôA-pAMiz¥y k I bhut srAhnA k I¦
jAfu‰soif «ArA qsk A k Arf pUCe jAne pr vœCAyn ne k hA –“jÔse k oqQ
ctur nAg-vink nAg-vn mš lMbe-cÈìze hATI ke pÔr k o deK k r ivÎvAs k rne
lge – ‘Sre, mhAnAg hԒ, vÔse hI muJe ümf gÈtm ke cAr pd deKne pr yh
ivÎvAs ho gyA ik ve sýyk -sMbu hÓ, wnk ADmQ su-SA¼yAt hÔ SÈr wnk A
üAvk -sMG su-áAitpÚA hÔ¦
“mÓne phlA pd yh deKA ik bAl k I KAl ink Alne vAle k oqQ-k oqQöi©y
pMizt ümf gÈtm se ÕA‰©ATQ k rne k I tÔyArI k rte hÓ prMtu jb vh wnk o
104

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

Spne DAimQk wpdeÕ se smuØAeijt, sMáAhiúQt k rte hÓ tb ve w®h™ ke iÕÏy ho
jAte hÓ¦ dUsrA pd yh deKA ik bRAµf pMizt BI yhI k rte hÓ¦ tIsrA pd yh
deKA ik gíhpit pMizt BI yhI k rte hÓ¦ SÈr cÈTA pd yh deKA ik ümf
pMizt BI ümf gÈtm se ÕA‰©ATQ k rne ke ‰TAn pr gíh¥yAgI bn wnse
áAvRÀyA k ImAMg k rne lgte hÓ¦ qs pr ümf gÈtm w®hš áAvRijt avM wpsMpÚA
k rte hÓ¦ tb ve log ak AMt sevn k rte hua, áAmAdriht ho, SA¥msMymI bn,
ws Snupm bRµcyQ-P l k o ÕIGR hI, qsI j®m mš ‰vyM jAnk r, sAöA¥k Ar
k r,áAAðA k r,ivhrne lgte hÓ ijske ila ku lpu© Gr se beGr hok ráAvRijt
hote hÓ¦”
yh sunk r jAfu‰soif bRAµf ne hAT joìz k r tIn bAr yh wdAn k hA –
‘nm‰k Ar hÔ wn BgvAn, ShÜt, sýyk sMbu k o! nm‰k Ar hÔ wn BgvAn,
ShÜt, sýyk sMbu k o!! nm‰k ArhÔ wn BgvAn ShÜt, sýyk sMbu k o!!!’
tdnMtr jAfu‰soif bRAµf BgvAn ke pAs gyA SÈr w®hš iploitk
pirvRAjk ke sAT hua k TA-sMlAp k o k h sunAyA¦ qs pr w®hAšne k hA ik
qtne mA© se hV‰tpd-wpmA pirpUfQ nh™ hotI¦
tb BgvAn ne wpmA k oiv‰tAr se smJAyA –“jÔse k oqQ ctur nAg-vink
nAg-vn mš lMbe-cÈìze hATI ke pÔr k o deK k r BI yh ivÎvAs nh™ k rtA –
‘Sre, mhAnAg hԒ, EyAšik nAg-vn mš vAmink A nAm k I hiTinyAš ke BI bìze
pÔr hote hÓ¦ vh lMbe-cÈìze pÔr SÈr WMce zIl k odeK k rBI aesA ivÎvAs nh™
k rtA,EyAšik k ALAirk AnAm k IhiTinyAM BI aesI hI hotI hÓ¦ vh lMbe-cÈìze
hATI ke pÔr, WMce zIl SÈr WMce dAMtAš se suÕoiBt áAAfI k odeK k rBI aesA
ivÎvAs nh™ jmAtA EyAšik k refuk AnAm k I hiTinyAM BI aesI hI hotI hÓ¦
prMtu jb vh lMbe-cÈìze hATI ke pÔr, WMce zIl, WMce dAMtAš se suÕoiBt SÈr
WMce se ÕAKA k o xUxte hua deKtA hÔ SÈr ws víö ke tle, STvA Kule ‰TAn
pr clte hua, Kìze hua, bÔXe hua yA lexe hua nAg k o deKtA hÔ, tb ivÎvAs
k rne lgtA hÔ –‘yhI vh mhAnAg hԒ¦
“jb qs lok mš tTAgt ke áAit üÂAvAn hok rk oqQ gíhpit Gr se beGr
ho áAvRijt ho jAtA hÔ SÈr SAyQ ÕIl-‰kM D, SAyQ qV®ªy-sMvr, SAyQ
‰míit-sMáAôAn se yuEt ho, nIvrfAš k o ¥yAg, áATm ›yAn k o áAAðA ho ivhrtA
hÔ, to Ble hI yh tTAgt se seivt, tTAgt se rMijt, tTAgt k A pd
7. cULhV¥TpdopmsuØA

105

k hlAtAhÔ, SAyQ-üAvk qtne se hI ivÎvAs nh™ k rletA ik BgvAn sýyk
sMbu hÓ, wnk A DmQ su-SA¼yAt hÔ SÈr wnk A üAvk -sMG su-áAitpÚA hÔ¦
“aese hI i«tIy ›yAn, títIy ›yAn tTA ctuTQ ›yAn,
pUvQinvAsAnu‰míit-ôAn SÈr œyuit-w¥pAd-ôAn BI tTAgt ke pd k hlAte hÓ
prMtu SAyQ-üAvk qnse ivÎvAs nh™ k r letA ik BgvAn sýyk -sMbu hÓ,
wnk A DmQ su-SA¼yAt hÔ SÈr wnk A üAvk -sMG su-áAitpÚA hÔ¦
“jb pirÕu hua smAiht icØA k oSAsRvAš ke öy ke ôAn ke ila nvAyA
jAtA hÔ, tb cArAš SAyQ s¥yAš k I áAôApUvQk yTABUt jAnk ArI hone lgtI hÔ¦
qs bAt k I BI áAôApUvQk jAnk ArI hotI hÔ ik ye SAsRv hÓ, yh SAsRvAš k A
smudy hÔ, yh SAsRvAš k A inroD hÔ, yh SAsRvAš ke inroD k A wpAy hÔ¦ yh
BI tTAgt k Apd k hlAtAhÔ prMtu SAyQ-üAvk qsse BI ivÎvAs nh™ k rtA
ik BgvAn sýyk -sMbu hÓ, wnk ADmQ su-SA¼yAt hÔ SÈr wnk AüAvk -sMG
su-áAitpÚA hÔ¦
“jb qs áAk Ar jAnte, deKte icØA k AmAsRvAš, BvAsRvAš tTA Siv¬AsRvAš
se ivmuEt ho jAtA hÔ tb yh ôAn w¥pÚA hotA hÔ – ‘mÓ CUx gyA’! tb iBöu
yh BI áAôApUvQk jAnne lgtA hÔ – ‘j®m öIf huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA,
jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hÔ¦ yh BI tTAgt k A
pd hÔ¦’ qsse SAyQ-üAvk k o ivÎvAs jmtA hÔ – ‘BgvAn sýyk -sMbu hÓ,
wnk ADmQ su-SA¼yAt hÔ, wnk AüAvk -sMG su-áAitpÚA hÔ¦’ qsse hV‰tpd k I
wpmA BI iv‰tAr se pirpUfQ ho jAtI hÔ¦”
yh sunk r jAfu‰soif bRAµf SAÎcyQ ¯yEt k rte hua BgvAn k I Õrf
mš clA gyA, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦

8. mhAhV¥TpdopmsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM SAyuÏmAn sAirpuØA ne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA –
“jMgm áAAifyAš ke ijtne pd hÓ, ve sBI hATI ke pÔr mš smA jAte hÓ¦ mhAntA
mš hATI k ApÔr wnmš SgR(üeÏX) k hlAtAhÔ¦ aese hI ijtne ku ÕlDmQ hote hÓ,
ve sBI cAr SAyQ-s¥yAš mš smAa hote hÓ¦ SAyQ-s¥y hÓ – du:K, du:K-smudy,
du:K-inroD tTA du:K-inroD-gAimnI áAitpdA¦”
106

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

qske pÎcAt SAyuÏmAn sAirpuØA ne ‰pÏx ik yA ik ‘du:K’ SAyQ-s¥y EyA
hotA hÔ? sMöep mš pAMc wpAdAn-‰kM D hI du:K hÓ¦ ye pAMc wpAdAn-‰kM D hÓ –
Áp-wpAdAn‰kM D,
vednA-wpAdAn‰kM D,
sMôA-wpAdAn‰kM D,
sM‰k Ar-wpAdAn‰kM D tTA ivôAn-wpAdAn‰kM D¦
tdnMtr w®hAšne áA¥yek wpAdAn‰kM D k A KulAsA k rne ke pÎcAt btlAyA
ik qn pAMc wpAdAn‰kM DAš mš jo CMd-rAg jAgtA hÔ, vhI ‘du:K-smudy’ hÔ
SÈr qnmš jo CMd-rAg k A ¥yAgnA hÔ, vhI ‘du:K-inroD’ hÔ¦

9. mhAsAropmsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš igÀJkU x pvQt pr ivhAr k rte Te¦ vhAM pr
w®hAšne devdØA k o lek r iBöuSAš k o smJAyA ik yid k oqQ ku lpu© Spne
du:KAš k A SMt k rne ke ila Gr se beGr ho áAvRijt ho jAa, prMtu áAvRÀyA ke
P l‰vÁplAB-s¥k Ar-áAÕMsApA k ryh socne lge ik merA sMk £ppUrA huSA,
SÈr qs bAt k o lek r SiBmAn k rne lge SÈr áAmAdI ho jAa, to vh du:K
mš hI pìzA rhegA¦ aese hI vh ¯yVEt BI du:K mš hI pìzA rhegA jo ÕIl-sMpdA,
STvA smAiD-sMpdA, STvA ôAndÕQn ke SArADn se Spne sMk £p k I pUitQ
honA mAn letA hÔ, SÈr qs bAt k o lek r SiBmAn k rtA hÔ SÈr áAmAdI ho
jAtA hÔ¦ qske ivprIt yid k oqQ ku lpu© ôAndÕQn se BI Spne SAp k o
pirpUfQ-sMk £pn mAne SÈr n qs bAt k ASiBmAn k re, n áAmAd k re to vh
Sk Al ivmoö k A SArADk ho jAtA hÔ¦ aesA ¯yVEt Sk Al ivmoö se œyut
ho jAa, qsk I sMBAvnA nh™ hotI hÔ¦
qs sMdBQ mš BgvAn ne víö k AdíÏxAMt dete hua k hAik k oqQsAr (hIr) cAhne
vAlA purŒú k BI xhnI vA pØAe k o, k BI ppìzI k o, k BI CAl k o SÈr k BI
P £gu k osAr mAn w®hš k Axk rle jAtA hÔ¦ prMtu jo k AmsAr se lenA hotA hÔ,
vh qnse le nh™ pAtA¦ yid vh purŒú scmuc sAr k osAr mAn wse k Axk rle
jAa, to jo k AmsAr se lenA hotA hÔ, vh wske ila smTQ ho jAtA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne k hA –“yh bRµcyQ lAB-s¥k Ar-áAÕMsApAne ke ila nh™
hÔ, n ÕIl-sMpdA, n smAiD-sMpdA, n ôAndÕQn pAne ke ila¦ yh jo œyut n
hone vAlI icØA k IivmuVEt hÔ, wsI ke ila yh bRµcyQ hÔ, yhI sAr hÔ, yhI
qsk A SMt hÔ¦”
9. mhAsAropmsuØA

107

10. cULsAropmsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne ip½lk oœC nAmk bRAµf k o k hA –“yid k oqQ sAr
cAhne vAlA purŒú víö ke sAr (hIr) k o Coìz qsk I xhnI vA pØAe, STvA
ppìzI, STvA CAl, STvA P £gu k o sAr mAn q®hš k Ax k r le jAa, to jo
k Am sAr se lene yoŸy hotA hÔ vh wsmš ivP l rhtA hÔ¦
“aese hI yid k oqQ purŒú Spne du:KAš k A SMt k rne ke ila Gr se beGr ho
áAvRijt ho jAa, prMtu áAvRÀyA ke P l‰vÁp lAB-s¥k Ar-áAÕMsA pAk r yh
socne lge ik merA sMk £p pUrA huSA, SÈr qs bAt k o lek r SiBmAn k rne
lge, to vh qsse wØAm DmQ k AsAöA¥k Ark rne ke ila n to rŒic pÔdA k rtA
hÔ SÈr n w¬og hI k rtA hÔ¦ yhI dÕA wn purŒúAš k I BI hotI hÔ jo
ÕIl-sMpdA, STvA smAiD-sMpdA, STvA ôAndÕQn k A SArADn k r Spne
SAp k o pirpUfQ-sMk £p mAn lete hÓ¦
“prMtu k oqQ purŒú aesA BI hotA hÔ jo ôAndÕQn k A SArADn k rke BI
Spne SAp k o pirpUfQ-sMk £p nh™ mAntA, n qs bAt k o lek r SiBmAn
k rtAhÔ, bV£k qsse wØAm DmQ k AsAöA¥k Ark rne ke ila rŒic w¥pÚA k rtA
hÔ SÈr w¬og k rtA hÔ¦”
t¥pÎcAt BgvAn ne btlAyA ik ôAndÕQn se wØAm DmQ hote hÓ – áATm
›yAn, i«tIy ›yAn, títIy ›yAn, ctuTQ ›yAn, SAk AÕAn®¥yAytn,
ivôAnAn®¥yAytn,
SA˜k c®yAytn,
nÔvsMôAnAsMôAytn
tTA
sMôAvediytinroD¦ qs SMitm Sv‰TA pr áAôA se deK k r purŒú ke SAsRv
pUfQtyA nÏx ho jAte hÓ¦
BgvAn ne SAge k hA –“yid k oqQ purŒú víö ke sAr k o hI sAr mAn qse
k Axk rle jAa, to wse sAr se jo k Amk rnATA vh wsse k rpAyegA¦
“yh bRµcyQ lAB-s¥k Ar-áAÕMsA pAne ke ila nh™ hÔ, n ÕIl-sMpdA, n
smAiD-sMpdA, n ôAndÕQn pAne ke ila¦ yh jo œyut n hone vAlI icØA k I
ivmuVEt hÔ, wsI ke ila yh bRµcyQ hÔ, yhI sAr hÔ, yhI qsk ASMt hÔ¦”
yh sun k rip½lk oœCbRAµf SAÎcyQ ¯yEt k rte hua BgvAn k IÕrf
mš clA gyA, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦
---------108
suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

4. mhAymk vŸg
1. cULgois½suØA
ak smy BgvAn nAitk A ke ig²jk AvsT mš ivhAr k rte hua
gois½-sAlvndAy mš jA phuÙce jhAM SAyuÏmAn SnurŒÂ, SAyuÏmAn nV®dy
tTA SAyuÏmAn ik Výbl ivhrte Te¦
vhAM pr BgvAn «ArA wnk A ku Õl-öem, SAid pUCe jAne pr w®hAšne
btlAyA – “hm ak jux hok r, áAmuidt mn se, ibnA ivvAd ik a, dUD vA
pAnI ke imüf ke smAn, ak -dUsre k o FyAr-BrI díVÏx se deKte hua ivhrte
hÓ¦ hmAre ÕrIr nAnA hÓ, prMtu icØA ak hÔ¦
“hm áAmAd-riht, SAl‰y-riht, sMymI ho ivhAr k rte hÓ¦ hr pAMcvš roj
rAt-Br DAimQk ccAQ k rte hÓ¦
“hmš wØAr-mnuÏy-DmQ SlmAyQôAndÕQn-ivÕeú áAAðA huSA hÔ¦ qœCA hone pr
hm áATm ›yAn k o áAAðA ho ivhrte hÓ¦ aese hI i«tIy ›yAn, títIy ›yAn,
ctuTQ ›yAn, SAk AÕAn®¥yAytn, ivôAnAn®¥yAytn, SA˜k c®yAytn,
nÔvsMôAnAsMôAytn, sMôAvediytinroD k o áAAðA ho ivhrte hÓ¦ qs SMitm
Sv‰TA pr áAôA se deK k r hmAre SAsRvAš k A pUfQtyA öy ho gyA hÔ¦ qsse
pre vA qsse wØAm k oqQ suKivhAr hmš idKlAqQ nh™ detA hԔ¦
BgvAn ne qsk A Snumodn ik yA SÈr tb ve tInAš SAyuÏmAnAš k o DAimQk
k TA «ArA smuØAeijt, sMáAhiúQt k r vhAM se cle ga¦
dIG prjn yö k oBgvAn ne k hA –“ye tInAš ku lpu© bhut logAš ke suK
ke ila, bhut logAš ke iht ke ila, lok pr SnukM pAk rne ke ila t¥pr hӔ¦

2. mhAgois½suØA
ak smy BgvAn gois½-sAlvndAy mš Snek áAisÂ-áAis ‰Tivr
iÕÏyAš ke sAT ivhAr k rte Te¦
vhAM pr ak idn sAyMk Al ke wprAMt SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn, SAyuÏmAn
2. mhAgois½suØA

109

mhAk ‰sp, SAyuÏmAn SnurŒÂ, SAyuÏmAn revt tTA SAyuÏmAn SAn®d,
SAyuÏmAn sAirpuØA ke pAs DmQ sunne ke ila jA phuÙce¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ne bArI-bArI se q®h™ se pUC ilyA ik rmfIy
gois½-sAlvn ik s áAk Ar ke iBöu se ÕoBAymAn ho sk tA hÔ? qs pr qn
sBI ne, SÈr SMt mš ‰vyM sAirpuØA ne BI, qs bAre mš Spne-Spne ivcAr áAk x
ik a¦
t¥pÎcAt ve sBI BgvAn ke pAs cle ga SÈr w®hš sArA víØAAMt k h
sunAyA¦ tb SAyuÏmAn sAirpuØA ne BgvAn se pUCA ik hmmš se ik sk Ak Tn
suBAiút hÔ?
qs pr BgvAn ne sBI ke k Tnk osuBAiút btlAyA SÈr SpnI Sor se
k hA –“ik sáAk Arke iBöu se gois½-sAlvn ÕoBAymAn ho sk tAhÔ? yhAM,
sAirpuØA, k oqQ iBöu Bojn ke wprAMt iBöA se invíØA ho, SAsn mAr, ÕrIr
k o sIDA rK, ‰míit k o muK ke qdQ-igdQ áA‰TAipt k r yh sMk £p k re –‘mÓ
tb tk qs SAsn k o nh™ CoìzUMgA jb tk mere icØA se pUfQtyA SAsRv CUx
n jAaM¦’ sAirpuØA! aese iBöu se gois½-sAlvn ÕoBAymAn hogA”¦

3. mhAgopAlk suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA ik ŸyArh SMgAš
(bAtAš) se yuEt ŸvAlA goyUT k I röA k rne ke S-yoŸy hotA hÔ¦ ye SMg hÓ –
(1) Áp k A jAnk Ar nh™ hotA; (2) löf-ku Õl nh™ hotA; (3) k AlI
mVEKyAš k A invArk nh™ hotA; (4) vRf k o ZMk ne vAlA nh™ hotA; (5)
DuSAM k rne vAlA nh™ hotA; (6) tITQ (GAx) k AjAnk Arnh™ hotA; (7) pAn
k o nh™ jAntA; (8) vITI (mAgQ) k o nh™ jAntA; (9) gocr (crAgAh) k A
jAnk Ar nh™ hotA; (10) ibnA Coìze (SÕeú) duh lene vAlA hotA hÔ; (11)
go-iptrAš, go-pirfAyk Aš (víúBAš) k I SitirEt sevA nh™ k rtA¦
tdnMtr BgvAn ne k hA ik ŸyArhvš SMg ke SMtgQt go-iptrAš,
go-pirfAyk Aš ke ‰TAn pr sMG-iptrAš, sMG-pirfAyk Aš k AS›yAhAr k rne pr
q®h™ ŸyArh SMgAš se yuEt iBöu BI qs DmQ-ivny mš víi pAne ke S-yoŸy
hotA hÔ¦
110

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

BgvAn ne yh BI btlAyA ik qn SMgAš ke ivprIt ŸyArh SMgAš se yuEt
ŸvAlA goyUT k I röA k rne ke yoŸy ho jAtA hÔ SÈr iBöu BI qs DmQ-ivny
mš víi pAne ke yoŸy ho jAtA hÔ¦
BgvAn ne iBöu ke sMdBQ mš qn SMgAš k I¯yA¼yA k rtehua ‰pÏx ik yAik
cAr mhABUtAš k I yTATQt: jAnk ArI honA Áp k o jAnnA hÔ; k mQ-löf se
k oqQ bAl hotA hÔ SÈr k oqQ pMizt – qsk I yTATQt: jAnk ArI hone se
löf-ku Õl hotA hÔ; w¥pÚA hua Sku Õl DmoÜ k A ‰vAgt n k rne vAlA k AlI
mVEKyAš k AinvArk hotA hÔ; qMiªyAš k AsMvr k rne vAlA vRf k oZMk ne vAlA
hotA hÔ; sune, jAne SnusAr dUsrAš k o iv‰tAr se DmQ k A wpdeÕ k rne vAlA
DuSAM k rne vAlA k hlAtA hÔ; bhuüut iBöuSAš ke pAs smy-smy pr jAk r
áAÎn pUCne vAlA tITQ k A jAnk Ar hotA hÔ; DmQ-ivny ke wpdeÕ ke smy
STQ-ved, DmQ-ved DmQ-áAmod k o pAne vAlA pAn k A jAnk Ar hotA hÔ; SAyQ
SÏxAMigk mAgQ k o yTATQt: jAnne vAlA vITI k A jAnk Ar hotA hÔ; cArAš
‰míit-áA‰TAnAš k A yTABUt ôAtA gocr-ku Õl hotA hÔ; üÂAlu gíhpityAš se
cIvr, ˜pzpAt, BÔúÀy SAid imlne pr wnse gRhf k rne yoŸy mA©A k o
jAnne vAlA s-Õeú duhne vAlA hotA hÔ; SÈr ‰Tivr iBöuSAš ke ila guðA avM
áAk x Áp se mÔ©IyuEt k Aiyk , vAick tTA mAnisk k mQ k rne vAlA
sMG-iptrAš, sMG-pirfAyk Aš k I SitirEt sevA k rne vAlA hotA hÔ¦

4. cULgopAlk suØA
ak smy BgvAn vÀjI deÕ ke wEk celA mš gMgA ndI ke tIr pr ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k oak ŸvAle k ImUKQtA SÈr dUsre k IbuiÂmØAA
se sMbMiDt díÏxAMt dek r smJAyA ik jo k oqQ ümf STvA bRAµf qhlok
tTA prlok se Spirict hÓ, mAr ke lçyAlçy se Spirict hÓ, mí¥yu ke
lçyAlçy se Spirict hÓ, wnke wpdeÕ k o üÂA-yoŸy mAnnA icrk Al tk
Sihtk r, du:Kk r hotA hÔ¦ qske ivprIt jo k oqQ ümf STvA bRAµf
qhlok tTA prlok se pirict hÓ, mAr ke lçyAlçy se pirict hÓ, mí¥yu ke
lçyAlçy se pirict hÓ, wnke wpdeÕ k o üÂA-yoŸy mAnnA icrk Al tk
ihtk r, suKk r hotA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne k hA –“mÓ qhlok tTA prlok k A jAnk Ar hUM, mAr ke
4. cULgopAlk suØA

111

lçyAlçy k A jAnk Ar hUM, mí¥yu ke lçyAlçy k A jAnk Ar hUM¦ jo k oqQ mere
wpdeÕ k o üÂA-yoŸy mAnšge wnke ila yh icrk Al tk ihtk r, suKk r
hogA¦
“jAnk Ar sMbu ne invAQf k I áAAVðA ke ila k £yAfk ArISmít-«Ar Kol
idyA hÔ¦ pApI mAr ke sRot k o iCÚA-iBÚA, iv›v‰t SÈr ivòAíMKilt k r idyA
hÔ¦ iBöuSo! KUb áAmuidt ho, mMglk AmI ho”¦

5. cULsœck suØA
ak smy BgvAn vesAlI mš mhAvn mš áAivÏx ho ak víö ke tle
idvAivhAr ke ila bÔXe Te¦ ws smy sœck nAm k A ingRÜTpu© bìzI BArI
ilœCvI-pirúd ke sAT vhAM jA phuÙcA¦
vhAM sœck ne BgvAn se yh jAnnA cAhA ik SAp Spne iÕÏyAš k o kÔ se
iÕöA dete hÓ¦ qs pr w®hAšne k hA –“mÓ qs áAk Ar iÕöA detA hUM – ‘iBöuSo!
Áp Sin¥y hÔ, vednA Sin¥y hÔ, sMôA Sin¥y hÔ, sM‰k Ar Sin¥y hÔ, ivôAn
Sin¥y hÔ¦ iBöuSo! Áp SnA¥m hÔ, vednA SnA¥m hÔ, sMôA SnA¥m hÔ, sM‰k Ar
SnA¥m hÔ, ivôAn SnA¥m hÔ¦ sAre sM‰k ArSin¥y hÓ, sAre DmQ Sin¥y hӔ¦
sœck ne qsk A áAitvAd k rte hua k hA –“jÔse bIj tTA áAAfI píÉvI k A
SAüy lek r víi k o áAAðA hote hÓ; jÔse bl se ik a jAne vAle k Am píÉvI k A
SAüy lek r sMpÚA ik a jAte hÓ; aese hI purŒú BI Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar
tTA ivôAn k A SAüy lek r pu»yApu»y k A síjn k rtA hԔ¦
sœck ne SAge k hA –“mere ivcAr mš Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar, ivôAn
meerI SA¥mA hӔ¦
tb BgvAn ne sœck se pUCA ik EyA k oqQ rAjA Spne rAÀy mš ik sI k o
mrvA sk tA hÔ, jlvA sk tA hÔ, deÕ se ink lvA sk tA hÔ? sœck ne qse
sMBv btlAyA¦ tb BgvAn ne wsse pUC ilyA ik jo tum yh k hte ho ik
Áp merI SA¥mA hÔ, to EyA yh Áp tuýhAre vÕ mš hÔ –‘merA Áp aesA hove, merA
Áp aesA n hove’?
qs pr sœck phle to cup ho gyA prMtu jb BgvAn «ArA tIsrI bAr
yhI áAÎn pUCA gyA, to k hA – “nh™, Bo gÈtm”!
112

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

iP r ÕnÔ: ÕnÔ: BgvAn ke S®y áAÎnAš ke wØAr k o sœck ‰vIk Ar k rtA
clA gyA –
* vednA, sMôA, sM‰k Ar, ivôAn BI mere vÕ mš nh™ hÓ¦
* Áp Sin¥y hÔ¦
* jo Sin¥y hÔ, vh du:K hÔ¦
* jo Sin¥y, du:K, pirvtQnÕIl hÔ, wske bAre mš yh socnA wict nh™
hÔ – ‘yh merA hԒ, ‘yh mÓ hUM’, ‘yh merI SA¥mA hÔ¦’
* jo V‰Tit Áp k I hÔ, vhI vednA, sMôA, sM‰k Ar, ivôAn k I BI hÔ¦
* jo k oqQ du:K mš pìzA hÔ, du:K k o ‘yh merA hԒ, ‘yh mÓ hUM’, ‘yh merI
SA¥mA hԒ –aesA smJtA hÔ, vh du:K k odUr k rske ,yh sMBv nh™ hÔ¦
qske wprAMt BgvAn ne k hA ik yid k oqQ sAr cAhne vAlA purΜ sAr
(hIr) k I Koj mš tIçf ku £hAìze ke sAT vn mš áAveÕ k re SÈr vhAM ak bìze
BArI ke le ke tne k odeKe SÈr wse vh jìz se k Axe, isr se BI k Axe SÈr iP r
pØAAš k Ilpexn k owDeìztA clA jAa to aesA k rne pr BI P £gu tk nh™ pA
sk tA, sAr k hAM se pAyegA?
tb sœck ne BgvAn se pUCA ik SApke üAvk kÔ se sMdehriht,
SA¥mivÎvAsI avM SA¥minBQr hok r SApke ÕAsn mš ivhrte hÓ? qs pr
BgvAn ne k hA –“mere üAvk BUt, BivÏy, vtQmAn k A, ÕrIr ke BItr yA
bAhr k A, ‰TUl yA sUçm, dUr yA ink x –jo k oqQ Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar
STvA ivôAn hotA hÔ, wse ‘n yh merA hԒ, ‘n yh mÓ hUM’, ‘n yh merI SA¥mA
hԒ – qs áAk Ar yTABUt áAôA se deKte hӔ¦
qske bAd sœck ne iP r pUC ilyA – “Bo gÈtm! iBöu ik s áAk Ar ShÜt,
öIfAsRv, bRµcyQvAs pUrA k rne vAlA, kí t-kí ¥y, BAr-muEt, sdTQ-áAAðA,
BvbMDn-riht tTA sýyk ôAn se ivmuEt hotA hÔ? BgvAn ne qsk A wØAr
BI phle smAn hI idyA¦
t¥pÎcAt sœck ne BgvAn k oiBöu-sMG siht Sgle idn Bojn ke ila
SAmMi©t ik yA tTA Spne yhAM wØAm Bojn k rA sMtíðA ik yA¦
5. cULsœck suØA

113

6. mhAsœck suØA
ak smy jb BgvAn vesAlI mš mhAvn k I kU xAgArÕAlA mš ivhAr k rte
Te, sœck nAm k A ingRÜTpu© xhltA huSA vhAM clA SAyA¦
sœck ne BgvAn se k hA –“jo ümf-bRAµf k AyAk IBAvnA mš lge hua
icØA k I BAvnA nh™ k rte, ve ÕArIirk du:K vednA pAte hÓ¦ jo icØA k I
BAvnA mš lge hua k AyAk IBAvnA nh™ k rte, ve cÔtisk du:K vednA pAte hÓ¦
muJe lgtA hÔ SApke iÕÏy icØA k IBAvnA k rte hÓ, k AyAk IBAvnA nh™”¦
BgvAn k o wse smJAnA pìzA ik SAyQivny mš k oqQ ¯yVEt kÔ se
SBAivtk Ay vA SBAivticØA hotA hÔ SÈr kÔ se BAivtk Ay vA BAivticØA¦
mUìZ ¯yVEt k o suK vednA w¥pÚA hone pr vh qsmš rAg k rtA hÔ, jb yh
vednA inrŒÂ hok r du:K vednA w¥pÚA hotI hÔ tb iblKtA hÔ¦ SBAivtk Ay
hone se suK vednA wske icØA se icpxtI hÔ SÈr SBAivticØA hone se
du:K-vednA¦ SAyQ-üAvk k o suK vednA w¥pÚA hone pr vh qsmš rAg nh™
k rtA, jb vh vednA inrŒÂ hok r du:K vednA w¥pÚA hotI hÔ tb iblKtA
nh™¦ BAivtk Ay hone se suK vednA wske icØA se icpxtI nh™ SÈr n hI
BAivticØA hone se du:K vednA¦
tb sœck ne BgvAn se pUCA ik EyA SApk o icØA se icpxne vAlI suK
vednA STvA du:K vednA w¥pÚA hotI hÔ? qs pr BgvAn ne wse btlAyA –
“mÓ trŒf Sv‰TA mš hI GrbAr Coìzk r wØAm ÕAMitpd k I tlAÕ mš ink l
gyA TA¦ SAcAyQ SAlAr k AlAm ne muJe SA˜k c®yAytn tk SÈr SAcAyQ
w¡k rAmpuØA ne muJe wsse SAge nÔvsMôAnAsMôAytn tk iv¬A isKAqQ SÈr
Spne brAbr ke pdAš pr ‰TAipt ik yA¦ prMtu, cUMik qnke «ArA isKAa ga
DmQ n to inveQd, n ivrAg, n inroD, n wpÕm, n SiBôA, n sMboD, SÈr n
invAQf ke ila Te, St: mÓ q®hš SpyAQðA jAnk riP rwØAm ÕAMitpd k IKoj
mš ink l gyA¦
“vhAM se cAirk A k rte hua mÓ mgD mš wrŒvelA senAingm mš phuÙcA jo
S¥yMt rmfIy SÈr ›yAn ke ila S¥yMt wpyuEt ‰TAn TA¦ vhAM mÓne dAMtAš pr
dAMt rK k r, ij¯hA «ArA tAlu k o dbAk r, icØA k A icØA se ingRh ik yA¦
114

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

qsse merI k AMK se psInA CUxtA TA¦ iP r mÓne ÎvAsriht ›yAn k rnA ÕuÁ
ik yA¦ qsse ÕrIr pr Snek áAk Ar ke wpªv áAk x hone lge SÈr mÓ
mít-smAn ho gyA¦ prMtu hr Sv‰TA mš merA vIyQ dbne vAlA n TA, merI ‰míit
Smuiút TI, SÈr k AyAt¥pr TI prMtu sADnA se pIiìzt hone ke k ArfSÕAMt
ho jAtI TI¦ aese mš BI w¥pÚA huqQ du:K vednA mere icØA se nh™ icpxtI TI¦
“tb ak bAr mÓne SAhAr k o ib£ku l Coìz dene k o socA, iP r ToìzA-ToìzA
SAhAr lenA SArMB k ridyA¦ ws smy merA ÕrIr dubQltA k Icrm sImA tk
phuMc cuk ATA¦ merI pIX ke k AMxe SÈr pex k IKAl SAps mš sx ga Te¦ ws
smy muJe lgtA TA ik jo k oqQ ümf STvA bRAµf tp k rke du:KpUfQ,
tIvR, k Xor, k xu vednA SnuBv k rte rhe hÓ, k r rhe hÓ STvA k ršge, ve qsse
SiDk nh™ ho sk t™¦ prMtu qs duÏk r k Airk Ase BI muJe wØAr-mnuÏy-DmQ
SlmAyQôAndÕQnivÕeú k I wplVˆD nh™ huqQ¦ tb mÓne socA ik EyA boiD
áAAðA k rne k A k oqQ S®y wpAy BI ho sk tA hÔ?
“tb mÓne ‰TUl SAhAr gRhf k r, sbl ho, áATm ›yAn mš ivhrne k A
wpkR m ik yA ¦ iP r i«tIy ›yAn, títIy ›yAn, ctuTQ ›yAn k o áAAðA k r
ivhrne lgA¦ qn ›yAnAš ke smy w¥pÚA huqQ suK vednA mere icØA se nh™
icpxtI TI¦
“iP rak AgR hua, intAMt ÕuÂ, wpEleÕ-riht, mídu, Szol icØA k oiviBÚA
w¡eÎyAš ke ila nvAne pr muJe pUvQinvAsAš k I ‰míit wBr SAqQ, k mAQnusAr
áAAifyAš k I œyuit avM w¥pVØA k A ôAn hone lgA SÈr SAsRvAš ke öy k A ôAn
hone se ‰pÏx ho gyA ik ‘j®m smAðA ho gyA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo
k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hÔ¦’ qs áAk Ar áAmAdriht,
w¬ogÕIl tTA SA¥msMymI hok rivhAr k rte hua merI Siv¬A nÏx huqQ, iv¬A
w¥pÚA huqQ, SMDk Ar nÏx huSA, áAk AÕ w¥pÚA huSA¦ aese mš w¥pÚA huqQ suK
vednA BI mere icØA se nh™ icpxtI TI¦”
qske wprAMt sœck ne iP r BgvAn se pUC ilyA ik EyA SAp idn k o
sote hÓ? qs pr BgvAn ne k hA ik mÓ gRIÏm ke SMitm mAs mš Bojn ke
pÎcAt iBöA se inpx k r ctuguQf sMGAxI k o ibCA k r dAihnI k rvx
‰míit-sMáAôAn se yuEt ho sotA hUM¦
6. mhAsœck suØA

115

sœck ne ixFpfI k Iik qse to k oqQ-k oqQsýmoh (mUìZtA) k AivhAr k hte
hÓ¦ BgvAn ne ‰pÏx ik yAik qtne se hI sýmUìZ yA S-sýmUìZ nh™ hotA¦ ijs
ik sIke sMEleiÕk ,punjQ®m dene vAle, k Ïxk Ark d, u:K-pirfAmI SAsRv nÏx
nh™ hote vh ‘sýmUìZ’ hotA hÔ¦ SAsRvAš ke nÏx ho jAne se ‘S-sýmUìZ’ hotA hÔ¦
tTAgt ke SAsRv wVœCÚA-mUl, SBAv k oáAAðA, BivÏy mš w¥pÚA n hone yoŸy
isr-k xe tAìz jÔse ho jAte hÓ¦

7. cULt»hAs±ysuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš imgArmAtA ke áAAsAd puˆbArAm mš ivhAr
k rte Te¦ devšª sEk (ÕkR ) ne vhAM jAk r BgvAn se pUCA – “BMte! iBöu kÔ se
sMöep mš tíÏfA ke öy ho jAne se ivmuEt ho, S¥yMt inÏXAvAn, S¥yMt
bRµcArI, prAk AÏXApr phuMcA huSA, devAš SÈr mnuÏyAš mš üeÏX ho jAtA hԔ?
BgvAn ne áA¥yuØAr idyA – “devšª! iBöu yh sunA hotA hÔ – ‘sBI DmoÜ mš
SiBinveÕ (rAg) nh™ k rnA cAiha¦’ qsse vh sAre DmoÜ k o BlI-BAMit,
pirpUfQtA se jAn letA hÔ SÈr tb suKd, du:Kd STvA Sdu:Kd-SsuKd –
ijs ik sI vednA k o SnuBv k rtA hÔ, wsmš Sin¥yAnudÕIQ, ivrAgAnudÕIQ,
inroDAnudÕIQ, áAitinsgAQnudÕIQ hok rivhAr k rtAhÔ¦ aesA k rte hua vh lok
(qMiªyjgt) mš ku CBI gRhf nh™ k rtA¦ku CBI gRhf nh™ k rne se wØAeijt
nh™ hotA¦ wØAeijt nh™ hone se qsI ÕrIr mš pirinvAQf k oáAAðA ho jAtA hÔ SÈr
áAôApUvQk jAnne lgtA hÔ –‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA
TA so k rilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hÔ¦’ qs áAk AriBöu sMöep mš tíÏfA ke
öy ho jAne se ivmuEt ho, S¥yMt inÏXAvAn, S¥yMt yogöem vAlA, S¥yMt
bRµcArI, prAk AÏXApr phuMcA huSA, devAš SÈr mnuÏyAš mš üeÏX ho jAtA hԔ¦
t¥pÎcAt devšª BgvAn ke BAúf k A Snumodn k r, w®hš áAfAm k r,
áAdVöfA k rte hua vhAM se SMtDAQn ho gyA¦
ws smy SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn BgvAn ke pAs hI bÔXe Te¦ w®hš yh
jAnne k I qœCA huqQ ik EyA ws yö ne BgvAn ke BAúf k o smJ k r
wsk ASnumodn ik yAhÔ STvA ibnA smJe hI? tb vh vhAM se SMtDAQn ho
k r tAv˜ts devlok mš áAk x hua SÈr vhAM devšª se BgvAn ke BAiút k o
sunk r vAps lÈxe¦
116

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

8. mhAt»hAs±ysuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy sAit nAm ke iBöu k o yh pAppUfQ díVÏx w¥pÚA huqQ – “mÓ
BgvAn «ArA wpidÏx DmQ k oaese jAntA hUM ik vhI ivôAn sMDAvn, sMsrf
k rtA hÔ, k oqQ dUsrA nh™”¦
BgvAn k o yh mAlUm hone pr w®hAšne wse bulvA k r k hA –“moGpurŒú!
tumne ik sk omuJe aesA wpdeÕ k rte hua sunA hÔ? mÓne to Snek áAk Ar se
ivôAn k o áAtI¥y-smu¥pÚA (áA¥yy, STAQt k Arf se w¥pÚA huSA) k hA hÔ;
áA¥yy ke ibnA ivôAn w¥pÚA nh™ ho sk tA¦ tU bAt k o XIk se n smJ k r
hm pr lAMCn lgA rhA hÔ SÈr pAp k mArhA hÔ¦ yh dIGQk Altk tere Siht
avM du:K ke ila hogA”¦
t¥pÎcAt BgvAn ne S®y iBöuSAš k o smJAyA ik ijs-ijs áA¥yy se
ivôAn w¥pÚA hotA hÔ, vhI-vhI wsk I sMôA hotI hÔ¦ jÔse cöu ke áA¥yy se
Áp mš w¥pÚA hone vAlA ivôAn cöuivQôAn k hlAtA hÔ¦ aese hI üo©Aid ke
S›yAhAr se üo©-ivôAn, GRAf-ivôAn, ij¹A-ivôAn, k Ay-ivôAn tTA
mno-ivôAn SpnI-SpnI sMôA pAte hÓ¦
tdnMtr BgvAn ne pAMc ‰kM DAš SÈr cAr áAk Ar ke SAhArAš k A ivÎleúf
k rne ke bAd k hA –“iBöuSo! Siv¬A ke k Arf sM‰k Ar hotA hÔ, sM‰k Ar ke
k Arf ivôAn, ivôAn ke k Arf nAm-Áp, nAm-Áp ke k Arf úzAytn,
úzAytn ke k Arf ‰pÕQ, ‰pÕQ ke k Arf vednA, vednA ke k Arf tíÏfA, tíÏfA
ke k ArfwpAdAn, wpAdAn ke k ArfBv, Bv ke k Arfj®m, j®m ke k Arf
jrA-mrf, Õok ,ivlAp, du:K, dÈmQn‰y tTA wpAyAs (preÕAnI) hote hÓ¦ qs
áAk Ar qs inre du:K-‰kM D k I w¥pVØA hotI hÔ¦
“prMtu Siv¬A ke pUrI trh ivrAg, inroD se sM‰k Ar k A inroD hotA hÔ,
sM‰k Arke inroD se ivôAn, ivôAn ke inroD se nAm-Áp, nAm-Áp ke inroD
se úzAytn, úzAytn ke inroD se ‰pÕQ, ‰pÕQ ke inroD se vednA, vednA ke
inroD se tíÏfA, tíÏfA ke inroD se wpAdAn, wpAdAn ke inroD se Bv, Bv ke
inroD se jAit (j®m), jAit ke inroD se jrA-mrf, Õok , ivlAp, du:K,
8. mhAt»hAs±ysuØA

117

dÈmQn‰y tTA wpAyAs k A inroD hotA hÔ¦ qs áAk Ar qs inre du:K-‰kM D k A
inroD ho jAtA hԔ¦
BgvAn ne áAÎnoØAr ke mA›ym se iBöuSAš k oyh ãdyMgm k rAyA –‘qske
hone pr yh hotA hÔ; qske w¥pÚA hone se yh w¥pÚA hotA hԒ, SÈr qsI áAk Ar
‘qske n hone pr yh nh™ hotA; qsk AinroD hone pr qsk AinroD hotA hԒ¦
t¥pÎcAt BgvAn ne btlAyA ik kÔ se k oqQ ku mAr qV®ªyAš ke pirpEv ho
jAne pr phle iKlÈnAš se KeltA hÔ SÈr iP r bìzA hok r pAMc áAk Ar ke
k AmgufAš k Asevn k rtAhuSA rAg SÈr «eú k rne lgtA hÔ¦ vh vednASAš k A
SiBnMdn k r tíÏfA-jint wpAdAn se gR‰t ho jAtA hÔ ijsse, kR mÕ:, inre
du:K-‰kM D k I w¥pVØA hotI hÔ¦ iP r jb k BI sMsAr mš k oqQ tTAgt w¥pÚA
hote hÓ SÈr k oqQ gíhpit wnke «ArA sAöA¥k Arik aga DmQ ke áAit üÂAvAn
hok r SAyQ ÕIl-‰kM D, SAyQ qMiªy-sMvr, SAyQ ‰míit-sMáAôAn se yuEt ho,
›yAn ke ila bÔX, pAMcAš nIvrfAš k o icØA se hxA, kR mÕ:, áATm ›yAn se
ctuTQ ›yAn k oáAAðA ho ivhrtA hÔ, tb vh cöu se Áp k odeK k riáAy Áp mš
rAgyuEt nh™ hotA, n SiáAy Áp mš «eúyuEt hotA hÔ, bV£k áAmAfriht icØA
ke sAT k Aiyk ‰míit k obnAa rKtA hÔ¦ vh ws icØA k IivmuVEt, áAôA k I
ivmuVEt k o yTATQt: jAn letA hÔ ijsmš wske sAre Sku Õl DmQ inrŒÂ ho
jAte hÓ¦ vh vednASAš k A SiBnMdn nh™ k rtA ijsse tíÏfA-jint wpAdAn
k AinroD ho jAtA hÔ¦ wpAdAn k AinroD ho jAne se, kR mÕ:,inre du:K-‰kM D
k A inroD ho jAtA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne k hA – “iBöuSo! mere «ArA sMöep mš k hI gqQ qs
tíÏfA-sMöy-ivmuVEt k o DArf k ro SÈr sAit k o tíÏfA ke mhAjAl mš PÙ sA
huSA jAno”¦

9. mhAS‰spursuØA
ak smy BgvAn S½ deÕ mš S‰spur nAm ke ingm mš ivhAr k rte Te¦
vhAM w®hAšne iBöuSAš k osmJAyA ik ve shI STQ mš ‘ümf’ kÔ se k hlAsk te
hÓ¦
BgvAn ne k hA ik ümf-BAv ke ila ke vl lÀjAÕIl SÈr sMk ocÕIl
118

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

honA hI pyAQðA nh™ hÔ¦ qsse SAge BI sIKnA hotA hÔ k Aiyk SAcrf k I
pirÕuÂtA; vAick SAcrf k I pirÕuÂtA; mAnisk SAcrf k I pirÕuÂtA;
SAjIivk A k I pirÕuÂtA; qV®ªy-sMvr; Bojn k I mA©ôtA; jAgrf mš
t¥prtA; ‰míit-sMáAôAn se yuEttA¦
BgvAn ne SAge k hA ik qske pÎcAt iBöu ak AMt-vAs k rtA huSA ›yAn
k rne ke ila bÔXtA hÔ SÈr pAMcAš nIvrfAš se icØA k A pirÕoDn k rtA hÔ¦
iP r áATm ›yAn se lek r ctuTQ ›yAn k o áAAðA ho ivhrtA hÔ¦ tdnMtr ak AgR
hua, intAMt ÕuÂ, wpEleÕ-riht, mídu, Szol icØA k oiviBÚA w¡eÎyAš ke ila
nvAne pr pUvQinvAsAš k o ‰mrf k rtA hÔ, k mAQnusAr áAAifyAš k I œyuit avM
w¥pVØA k ojAnne lgtA hÔ SÈr SAsRvAš ke öy k AyTATQ ôAn ho jAne se vh
áAôApUvQk jAnne lgtA hÔ – ‘j®m öIf huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo
k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hԒ¦
SMt mš BgvAn ne k hAik aesA iBöu ‘ümf’ BI k hlAtAhÔ, ‘bRAµf’ BI,
‘êAAtk ’ BI, ‘vedgU’ BI, ‘üoi©y’ BI, ‘SAyQ’ BI, ‘ShÜt’ BI¦ w®hAšne yh BI
‰pÏx ik yA ik iBöu k o aesA k hne ke EyA k Arf hÓ¦

10. cULS‰spursuØA
ak smy BgvAn S½ deÕ mš S‰spur nAm ke ingm mš ivhAr k rte Te¦
vhAM w®hAšne iBöuSAš k o smJAyA ik k oqQ iBöu kÔ se ümfAš ke wpyuEt
áAitpd pr SAÁìZ nh™ hotA hÔ SÈr kÔ se SAÁìZ hotA hÔ¦
ümfAš ke wpyuEt áAitpd pr SnAÁìZ iBöu ke rAg, «eú, kR oD, vÔr,
pAKMz, itr‰k Ar, qQÏyAQ, mA¥syQ, ÕXtA, mAyA, pApeœCA yA imÉyA díVÏx nÏx
nh™ hua hote¦ wske ik sI bA´AcAr ke k Arf BI wsmš ümf-BAv nh™ SA
jAtA¦ yid aesA hotA to wsk oim©-SmA¥y, jAit-bMDu pÔdA hote hI wse vÔsA
bA´AcArI bnA dete SÈr k hte ik qs bA´AcAr ke k Arf tuýhAre rAg, «eú,
kR oDAid nÏx ho jAyšge¦
ümfAš ke wpyuEt áAitpdA pr SAÁìZ iBöu ke rAg, «eú, kR oD, vÔr,
pAKMz, itr‰k Ar, qQÏyAQ, mA¥syQ, ÕXtA, mAyA, pApeœCA yA imÉyA díVÏx nÏx
hua hote hÓ¦ vh qn pApk ArI, Sku Õl DmoÜ se Spne SAp k o ivmuEt deKtA
10. cULS‰spursuØA

119

hÔ¦ qsse wsmš áAmod jAgtA hÔ, áAmod se áAIit hotI hÔ, áAIit hone se k AyA
áAüˆD hotI hÔ, k AyA áAüˆD hone se suK k A SnuBv hotA hÔ SÈr suKI hone
se icØA smAiht ho jAtA hÔ¦ tb vh kR mÕ: mÔ©I, k rŒfA, muidtA avM
wpeöA-yuEt icØA se, ak -ak k rke sBI, idÕASAš k oSAFlAivt k rivhrtA
hÔ¦ qsk I inrMtr BAvnA k rne se BItr ÕAMit áAAðA hotI hÔ¦ BItr ÕAMit áAAðA
hone se iBöu ümfAš ke wpyuEt áAitpdA pr SAÁìZ huSA hotA hÔ¦ öi©y,
bRAµf, vÔÎy, ÕUª –qnmš se ik sIBI ku lk A¯yVEt ho, vh SAsRvAš k Aöy
ho jAne se ‘ümf’ k hlAne lgtA hÔ¦

----------

120

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

5. cULymk vŸg
1. sAle†yk suØA
ak smy BgvAn k osl deÕ mš cAirk A k rte hua sAlA nAmk
bRAµf-gRAm mš phuÙce¦ ws smy ws gRAm ke bRAµf-gíhpit BgvAn ke
dÕQnATQ ga¦ tb wnk I ijôAsA ÕAMt k rne ke ila BgvAn ne w®hš btlAyA
ik k oqQ-k oqQ áAAfI SDmAQcrf, ivúm-SAcrf ke k Arf ÕrIr Coìzne pr
SpAy-git k o áAAðA hote hÓ SÈr k oqQ-k oqQDmAQcrf, smtApUfQ SAcrf ke
k Arf su-git k o¦
tduprAMt BgvAn ne w®hš btlAyA ik k AyA, vAfI tTA mn se sMbMiDt
SDmAQcrf, ivúm SAcrf inýn áAk Ar ke hote hÓ –
* k Aiyk –(1) áAAifyAš ke áAit indQytA, (2) SidÚAAdAn (n dI huqQ v‰tu
hr lenA), (3) k AmAš mš imÉyAcAr¦
* vAick –(1) imÉyAvAidtA, (2) cuglKorI, (3) k Xor BAúf, (4)
áAlAp¦
* mAnisk – (1) loB, (2) ˆyApAd, (3) imÉyA díVÏx¦
iP ryh BI btlAyA ik DmAQcrf, smtApUfQ SAcrf inýn áAk Arke hote
hÓ * k Aiyk –(1) áAAifyAš ke áAit dyAlutA, (2) SidÚAAdAn se ivrit, (3)
k AmAš mš imÉyAcAr se ivrit¦
* vAick –(1) imÉyAvAidtA se ivrit, (2) cuglKorI se ivrit, (3)
k Xor BAúf se ivrit, (4) áAlAp se ivrit¦
* mAnisk – (1) loB k A SBAv, (2) SˆyApAd, (3) sýyk díVÏx¦
SMt mš BgvAn ne btlAyA ik yid DmAQcrf, smtApUfQ SAcrf k rne
vAlA ¯yVEt yh SAk AMöA k re ik mÓ ÕrIr Coìzne pr vÔBv-sMpÚA öi©yAš,
STvA bRAµfAš, STvA vÔÎyAš, STvA Smuk -Smuk devtASAš ke bIc w¥pÚA
hoWM, to ho sk tAhÔ wsk ISAk AMöApUrI ho jAa ¦ qsk Ak Arfyh hotA hÔ
1. sAle†yk suØA

121

ik vh vÔsA hI DmAQcrf, smtApUfQ SAcrf k rne vAlA hotA hÔ ¦ vh to
yid cAhe ik mÓ SAsRvAš ke öy se SAsRv-riht icØA k I ivmuVEt, áAôA k I
ivmuVEt k o qsI j®m mš ‰vyM jAn k r, sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhÁM to,
qsI k ArfvÕ, yh BI sMBv ho sk tA hÔ¦
BgvAn ke vcn sunk rgíhpityAš ne SAÎcyQ ¯yEt ik yASÈr ve BgvAn
k I Õrf cle ga, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦

2. ver²jk suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy ver²jA-invAsI bRAµf-gíhpit BI ik sIk AyQvÕsAv¥TI
mš invAs k rte Te¦
ak bAr ve BgvAn ke dÕQnATQ wnke pAs ga¦ vhAM wnk I ijôAsA ÕAMt
k rne ke ila BgvAn ne w®hš btlAyA ik k oqQ-k oqQ áAAfI SDmAQcrf,
ivúm-SAcrf ke k Arf ÕrIr Coìzne pr SpAy git k o áAAðA hote hÓ SÈr
k oqQ-k oqQ DmAQcrf, smtApUfQ SAcrf ke k Arf su-git k o¦ (Õeú
‘sAle†yk suØA’ ke smAn)

3. mhAved£lsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM SAyuÏmAn mhAk oi§k ne SAyuÏmAn sAirpuØA se áAôA, ivôAn,
vednA, sMôA, sýyk díVÏx,Bv-punBQv, áATm ›yAn, pAMc qV®ªyAM, SAyu sM‰k Ar
tTA vednIy DmQ, sMôAvediytinroD SAid se sMbMiDt Snek áAÎn pUCk r
qnk A smADAn áAAðA ik yA¦
SMt mš SAyuÏmAn mhAk oi§k ne cetoivmuVEt se sMbMiDt BI Snek áAÎn
pUCe ijnk A smADAn k rte hua SAyuÏmAn sAirpuØA ne k hA ik yh jo
SáAmAfA, SA˜k c®yA tTA SinimØA cetoivmuVEtyAM hÓ, wnmš Sk oFyA
cetoivmuVEt sbse üeÏX hÔ EyAšik yh rAg, «eú SÈr moh se ÕU®y hotI hÔ¦

122

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

4. cULved£lsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš veLuvn ke k l®dk invApmš ivhAr k rte Te¦
ws smy ivsAK nAm ke wpAsk ne DýmidÚAA iBöufI se s¥k Ay, SAyQ
SÏxAMigk mAgQ, smAiD, sM‰k Ar, sMôAvediytinroD, vednA SAid se sMbMiDt
Snek áAÎn pUCe ijnk A wsne sMtoújnk ZMg se wØAr idyA¦ iP r BI wsne
k hA ik yid cAho to BgvAn se BI q®h™ áAÎnAš k o pUCo SÈr jÔsA vh k hš
vÔse hI DArf k ro¦
wpAsk ivsAK «ArA BgvAn k o DýmidÚAA iBöufI ke sAT hua Spne
k TA-sMlAp k A ˆyÈrA ida jAne pr w®hAšne k hA – “DýmidÚAA pMiztA hÔ,
mhAáAAôA hÔ¦ yid tum muJse BI yhI bAt pUCte, to mÓ BI aese hI wØAr detA
jÔsA DýmidÚAA ne idyA hÔ¦ St: qse qsI trh DArf k ro”¦

5. cULDýmsmAdAnsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o cAr áAk Ar keDmQsmAdAn btlAa –
(1) vtQmAn mš suKd prMtu SAge ke ila du:K-pirfAmI; SÈr
(2) vtQmAn mš BI du:Kd SÈr SAge ke ila BI du:K-pirfAmI;
(3) vtQmAn mš du:Kd prMtu SAge ke ila suK-pirfAmI; SÈr
(4) vtQmAn mš BI suKd SÈr SAge ke ila BI suK-pirfAmI¦
tdnMtr BgvAn ne smJAyA ik phle DmQsmAdAn ke SMtgQt ¯yVEt
k AmBogAš mš zUbe rhte hÓ SÈr ÕrIr Coìzne ke bAd SpAy git pAte hÓ¦ dUsre
DmQsmAdAn ke SMtgQt ve k AyAke SAtApn-sMtApn mš lge rhte hÓ SÈr ÕrIr
Coìzne ke bAd SpAy git pAte hÓ¦ tIsre DmQsmAdAn ke SMtgQt ve ‰vBAv se
hI tIvR rAg, «eú avM moh vAle hok r du:K-dÈmQn‰y k o Jelte hua BI pirpUfQ
pirÕu bRµcyQ k ASAcrf k rte hÓ SÈr ÕrIr Coìzne pr sugit pAte hÓ¦ cÈTe
DmQsmAdAn ke SMtgQt ve ‰vBAv se hI tIvR rAg, «eú avM moh vAle n hok r

5. cULDýmsmAdAnsuØA

123

du:KdÈmQn‰y k oSnuBv n k rte hua áATm ›yAn, i«tIy ›yAn, títIy ›yAn,
ctuTQ ›yAn k o áAAðA ho ivhrte hÓ SÈr ÕrIr Coìzne pr sugit pAte hÓ¦

6. mhADýmsmAdAnsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o smJAyA ik SnAìzI ¯yVEt n to sevn
k rne yoŸy DmoÜ k o jAntA hÔ, n S-sevn k rne yoŸy DmoÜ k o¦ St: vh
S-sevnIy DmoÜ ke sevn mš lg jAtA hÔ, sevnIy DmoÜ ke nh™¦ qsse wske
SinÏx DmQ bìZne lgte hÓ SÈr qÏx DmQ öIf hone lgte hÓ¦ qske ivprIt
SAyQ üAvk sevn k rne yoŸy DmoÜ k oBI jAntA hÔ SÈr S-sevn k rne yoŸy
DmoÜ k o BI¦ St: vh S-sevnIy DmoÜ k A sevn nh™ k rtA, bV£k sevnIy
DmoÜ ke sevn mš lgtA hÔ¦ qsse wske SinÏx DmQ öIf hote hÓ SÈr qÏx DmQ
bìZte hÓ¦
t¥pÎcAt BgvAn ne w®hš btlAyA ik cAr DmQsmAdAn hote hÓ –
(1) vtQmAn mš du:Kd SÈr BivÏy mš BI du:K-pirfAmI,
(2) vtQmAn mš suKd prMtu BivÏy mš du:K-pirfAmI,
(3) vtQmAn mš du:Kd prMtu BivÏy mš suK-pirfAmI, SÈr
(4) vtQmAn mš suKd SÈr BivÏy mš BI suK-pirfAmI¦
Siv¬A-gR‰t ¯yVEt qn DmQsmAdAnAš k o yTATQt: nh™ jAntA¦ vh
BivÏy mš du:KpirfAmI DmQsmAdAnAš k A sevn SÈr suKpirfAmI
DmQsmAdAnAš k A S-sevn k rtA hÔ¦ qske P l‰vÁp wske SinÏx DmQ bìZte
SÈr qÏx DmQ öIf hone lgte hÓ¦ qske ivprIt, iv¬A k o áAAðA huSA ¯yVEt
qn DmQsmAdAnAš k o yTATQt: jAntA hÔ¦ vh BivÏy mš du:K-pirfAmI
DmQsmAdAnAš k A S-sevn SÈr suKpirfAmI DmQsmAdAnAš k A sevn k rtA hÔ¦
qske P l‰vÁp wske SinÏx DmQ öIf hote hÓ SÈr qÏx DmQ bìZte hÓ¦
qske SnMtr BgvAn ne qn DmQsmAdAnAš ke wdAhrf BI ida SÈr q®hš
‰pÏx k rne ke ila wpmAaM BI k h™¦

124

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

7. vImMsk suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o btAyA ik dUsre ke mn k I bAt n jAnne
vAle mImAMsk iBöu k o tTAgt ke bAre mš jAMc k rnI cAihye ik vh
sýyk sMbu hÓ STvA nh™¦ qske ila mImAMsk k o SpnI jAMc ke
P l‰vÁp, kR mÕ:, qn infQyAš pr phuMcnA cAiha –
* SAMK SÈr k An se jAnne yoŸy miln DmQ (pAp) tTAgt mš nh™ hÓ¦
* SAMK SÈr k Anse jAnne yoŸy pAp-pu»y-imiüt DmQ tTAgt mš nh™ hÓ¦
* SAMK SÈr k An se jAnne yoŸy SvdAt DmQ (pu»y) tTAgt mš hÓ¦
* yh dIGQk Alse qs ku ÕlDmQ se yuEt hÓ, hAl hI mš yuEt nh™ hua hÓ¦
* yh ¼yAit-áAAðA, yÕ-áAAðA hÓ SÈr qnmš k oqQ doú nh™ SAa hÓ¦
* yh By se nh™, ibnA By ke ivrEt hua hÓ; SÈr rAg ke öy ke k Arf
vItrAg hone se k Am-BogAš k Asevn nh™ k rte hÓ¦ qske pÎcAt mImAMsk k o
tTAgt se BI pUCnA cAiha ik wnmš SAMK SÈr k An se jAnne yoŸy miln
DmQ (pAp), pAp-pu»y-imiüt DmQ, SvdAt DmQ (pu»y) EyA hÓ? wnke wØAr
se BI pUvoQEt infQyAš k I puVÏx hI hogI¦
aese ÕA‰tA ke pAs DmQ sunne ke ila jAnA cAiha¦ wnke wØAmoØAm
DmoQpdeÕ sunk r wnke áAit üÂA jAgtI hÔ – “BgvAn sýyk sMbu hÓ,
wnk A DmQ su-SA¼yAt hÔ, wnk A üAvk -sMG su-áAitpÚA hԔ¦
jb ik sI ¯yVEt mš tTAgt ke áAit qn ¯y²jnAš se dÕQn-mUlk díìZ üÂA
w¥pÚA hotI hÔ, tb vh ik sI BI ümf, bRAµf, dev, mAr, bRµA STvA lok
mš ik sI BI ¯yVEt «ArA hxAqQ nh™ jA sk tI hÔ¦

8. k osVýbysuØA
ak smy BgvAn ke k osýbI ke GoistArAm mš ivhrte smy k osýbI mš
iBöu pr‰pr k lh avM ivvAd k rte Te¦ BgvAn ne w®hš bulA k r k hA –
“iBöuSo! ijs smy tum pr‰pr k lh avM ivvAd k rte ho, ws smy Spne
8. k osVýbysuØA

125

sbRµcAiryAš ke áAit tuýhArA áAœCÚA STvA áAk x,mÔ©IpUfQ, n to k Aiyk k mQ
wpV‰Tt rhtA hÔ, n vAick k mQ, n mAnisk k mQ¦ yh icrk Al tk tuýhAre
Siht avM du:K ke ila hogA¦”
t¥pÎcAt w®hAšne sBI iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA –“ye C: DmQ
SApsI meljol, S-ivvAd tTA ak IBAv ke ila hote hÓ – (1) sbRµcAiryAš
ke áAit áAœCÚA STvA áAk x, mÔ©IpUfQ, k Aiyk k mQ k A wpV‰Tt honA; (2)
aese hI vAick k mQ k A; (3) aese hI mAnisk k mQ k A; (4) DmQ se áAAðA hone
vAle lABAš k o ÕIlvAn sbRµcAiryAš ke sAT iml-bAMx k r wpBog k rnA;
(5) smAiD k o áAAðA k rAne vAle inÏk lMk ÕIlAš se yuEt hok r áAœCÚA avM
áAk xÁp se sbRµcAiryAš ke sAT ivhAr k rnA;SÈr (6) sýyk Áp se du:K
k A nAÕ k rAne vAlI SAyQ díVÏx se yuEt hok r áAœCÚA avM áAk x Áp se
sbRµcAiryAš ke sAT ivhrnA”¦
tdnMtr BgvAn ne k hA –“qn C: DmoÜ mš jo sýyk Áp se du:K k AnAÕ
k rAne vAlI SAyQ díVÏx hÔ, vh kU xAgAr ke kU x (iÕKr) ke smAn sb mš SgR
(üeÏX) hotI hÔ¦
“qs díVÏx se sAt lok oØAr SAyQ-ôAn áAAðA hote hÓ – (1) sœcAqQyAš k o
jAnne ke ila mAns k A V‰Tr-sMk £p honA; (2) BItr ÕAMit avM suK
SnuBv k rnA; (3) S®y prMprA vAlAš k A aesI díVÏx se sMpÚA n honA; (4)
doú ho jAne pr Spne ÕA‰tA STvA ivô sbRµcAiryAš ke sAmne wse áAk x
k r denA SÈr BivÏy ke ila stkQ rhnA; (5) sbRµcAiryAš ke Coxe-bìze
k rfIyAš k o ›yAn mš rKnA; (6) tTAgt «ArA wpidÏx DmQ-ivny k o mn
lgA k r sunnA; SÈr (7) qs DmQ-ivny ke wpdeÕ ke smy STQ-ved,
DmQ-ved tTA DmQ se sMisEt áAmod áAAðA k rnA”¦
SMt mš BgvAn ne k hA ik qn sAt SMgAš se yuEt SAyQ-üAvk ‘sotApÚA’
ho jAtA hÔ¦

9. bRµinm®tink suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA –“iBöuSo! ak
126

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

smy mere wEk §A ke suBgvn mš ivhrte smy bk nAmk bRµA k o yh
pAppUfQ díVÏx w¥pÚA huqQ – ‘yh (bRµlok ) in¥y, DRuv, ÕAÎvt, ke vl,
SœyvnDmAQ hÔ; yh n j®mtA hÔ, n jIfQ hotA hÔ, n mrtA hÔ, n œyut hotA
hÔ, n wpjtA hÔ¦ qsse SAge k oqQ dUsrA in‰srf (ink As) nh™ hԒ¦
“tb mÓ Spne icØA se bk bRµA ke icØA k I bAt jAnk r, vh™ SMtDAQn
hok r,ws bRµlok mš jA áAk xhuSA SÈr wse k hAik tum Siv¬A mš pìze ho
jo S-in¥y k o in¥y, S-DRuv k o DRuv, S-ÕAÎvt k o ÕAÎvt, S-ke vl k o
ke vl, œyvnDmAQ k o S-œyvnDmAQ k hte ho SÈr jo j®mtA hÔ, jIfQ hotA
hÔ, mrtA hÔ, œyut hotA hÔ, wpjtA hÔ, wse k hte ho – ‘yh n j®mtA hÔ, n
jIfQ hotA hÔ, n mrtA hÔ, n œyut hotA hÔ, n wpjtA hԒ; SÈr SAge in‰srf
(ink As)hone pr BI yh k hte ho –‘qsse SAge k oqQ dUsrA in‰srf nh™ hԒ¦
“bRµA! mÓ tuýhArI git SÈr áABAv k o jAntA hUM ik tum kÔ se mhAn å iÂ
vAle, mhAnuBAv tTA mhAÕVEtÕAlI ho¦ pr dUsre BI k Ay (lok smUh) hÓ
ij®hš tum n jAnte ho, n deKte ho, ˜k tu mÓ w®hš jAntA-deKtA hUM¦ tum
SAB‰sr nAmk lok se œyut hok ryhAM w¥pÚA hua ho¦ yhAM bhut lMbA invAs
k rne se tuýhš wsk I ‰míit nh™ hÔ, pr mÓ wse jAntA-deKtA hUM¦ aese hI
suBik »h, vehFP l, SiBBU nAm ke lok hÓ ij®hš tum n jAnte ho, n deKte
ho, pr mÓ w®hš jAntA-deKtA hUM¦ qs áAk ArmÓ SiBôA (ôAn) mš tuýhAre se bìZ
k r hUM¦
“bRµA! mÓne píÉvI, jl, SVŸn, vAyu SAid k oqnke shI ‰vÁp mš jAnk r
qnse SAsVEt nh™ k I SÈr qnse pre k I sœcAqQ (invAQf) k o BI jAnA¦
qsse BI mÓ SiBôA mš tuýhAre se bìZ k r hUM¦
“tb bk bRµA ne muJe SMtDAQn k rne k I ceÏxA k I prMtu vh qsmš sP l
nh™ ho pAyA¦ qs pr mÓne bk se k hA ik yid tum cAho to mÓ tuýhe SMtDAQn
k ÁM¦ wsk I ‰vIkí it imlne pr mÓne qs áAk Ar k A å iÂ-bl áAyog ik yA
ijsse bRµA, bRµ-pirúd SÈr bRµ-pAúQd mere Ոd sunte Te, pr muJe deK nh™
pAte Te¦ ws smy mÓne yh gATA k hI –‘Bv mš By k o deK, SÈr Bv k o
iv-Bv k A qœCuk deK, mÓne Bv k A ‰vAgt nh™ ik yA, SÈr nMdI (tíÏfA) k o
‰vIk Ar nh™ ik yA’¦
9. bRµinm®tink suØA

127

“merI mhAn å iÂmØAASÈr mhAnuBAvtA k odeKk rbRµA, bRµ-pirúd tTA
bRµ pAúQd SAÎcyQcik t ho ga SÈr k hne lge ik ÕAEyku l se áAvRijt
ümf gÈtm ke smAn k oqQ dUsrA ümf STvA bRAµf hmne qsse phle nh™
deKA¦
“tb pApI mAr ne ak bRµ pAúQd mš SAivÏx ho muJe dUsrAš k oDmoQpdeÕ dene
se hto¥sAiht ik yA¦ qs pr mÓne wsse k hA ik mÓ tuJe phcAntA hUM, tU pApI
mAr hÔ¦ tuJe lgtA hÔ ik ümf gÈtm ke DmoQpdeÕ se log tere cMgul se bAhr
ink l jAaMge, qsIila muJe hto¥sAiht k rtA hԔ¦
yh suØA mAr ke áAloBn mš n pìzne SÈr bRµA ke inmM©f se k hA gyA,
St: qsk A nAm ‘bRµinm®tink ’ pìzA¦

10. mArtÀjnIysuØA
ak smy SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn BŸg deÕ mš susumArigir ke
Besk LAvn mígdAy mš ivhAr k rte smy xhl rhe Te¦ ws smy pApI mAr
wnke pex mš GusA TA¦
SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn k o aesA huSA ik EyAš merA pex guìzguìzA rhA hÔ?
tb vh ivhAr mš áAveÕ k r, ibCe SAsn pr bÔX Spne mn mš qsk A k Arf
Kojne lge¦ w®hAšne pApI mAr k o phcAn ilyA SÈr wse k hA –“ink l,
pApI! mt tTAgt yA wske üAvk k o stA, mt yh icrk Al-pyÜt tere ila
Sihtk r, du:KáAd ho”¦
t¥pÎcAt SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn ne mAr k o btlAyA – “BUtk Al mš mÓ
dUsI nAm k A mAr TA SÈr tU merA BAMjA TA¦ ws smy BgvAn k ku s®D
ShQt, sýyk -sMbu lok mš w¥pÚA hua Te¦ ivDur SÈr s²jIv wnke mu¼y
üAvk -yugl Te¦
“dUsI mAr ÕIlvAn, k £yAfDmAQ iBöuSAš k I git-Sgit k o nh™ jAntA
TA, St: bRAµf-gíhpityAš k o hI wk sAtA rhtA TA ijsse wnke mA›ym se
wse wn iBöuSAš k o igrAne k A Svsr imltA rhe”¦
“ak bAr BgvAn k ku s®DSAyuÏmAn ivDur k o pICe le gRAm mš iBöA ke
ila áAivÏx hua¦ tb dUsI mAr ne ak bAlk mš SAivÏx ho ak kM k ìzle, wse
128

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 1]

SAyuÏmAn ivDur ke isr pr de mArA ijsse wnk A isr P x gyA¦ iP r BI
SAyuÏmAn ivDur BgvAn k A Snugmn k rte rhe¦ tb BgvAn ne nAgAvlok n
ik yA¦ qs Svlok n mA© se dUsI mAr Spne ‰TAn se œyut ho mhAnrk mš
w¥pÚA huSA SÈr vhAM shsRAš vúoÜ tk pk tA rhA¦
“SAg nh™ cAhtI ik mÓ mUKQ k o jlAWM, mUKQ hI jltI SAg se iBìz k r
jltA hÔ ¦ aese hI mAr! tU BI tTAgt se iBìz k rSAg pk ìzte mUKQ ke smAn
‰vyM jlegA¦ mAr ! tU bu se pre hx SÈr iBöuSAš se igrne k I SAÕA mt
k r”¦
qs áAk Ar Besk LAvn mš iBöu ne mAr k o P xk ArAijsse vh iKÚA ho,
vh™ SMtDAQn ho gyA¦

----------

10. mArtÀjnIysuØA

129

mVÀJmink Ay BAg - 2
1. ghpitvŸg
1. k ®drk suØA
ak smy BgvAn ak bìze iBöu-sMG ke sAT cýpA mš gŸgrA puÏk irfI ke
tIr pr ivhAr k rte Te¦ hATIvAn ke pu© pe‰s SÈr k ®drk pirvRAjk vhAM jA
phuMce¦
ak dm mÈn DArf ik a iBöu-sMG k o deK k r k ®drk k o bìzA SAÎcyQ
huSA SÈr wsne BgvAn se k hA ik jÔse SApne iBöu-sMG k o suáAitpÚA ik yA
hÔ, vÔse hI BUtk Al mš sýyk sMbuÂAš ne ik yA hogA SÈr aese hI BivÏy mš
sýyk sMbu k ršge¦
BgvAn ne qsk IpuVÏx k ISÈr wse btlAyA ik qs iBöu-sMG mš öIfAsRv
ShÜt BI hÓ SÈr cArAš ‰míit-áA‰TAnAš mš V‰TricØA ho ivhrne vAle ÕÔçy BI¦
iP r w®hAšne pe‰s se ccAQ ke dÈrAn wse cAr áAk Ar ke puÝlAš k I jAnk ArI
dI – (1) SA¥mMtp, (2) prMtp, (3) SA¥mMtp-prMtp, tTA (4)
n-SA¥mMtp-n-prMtp¦ qnmš se phle áAk Ark A¯yVEt Spne SAp k osMtAipt
k rne vAle k AmAš mš lgA hotA hÔ, dUsre áAk Ar k A ¯yVEt dUsrAš k o sMtAipt
k rnevAle k AmAšmš, tIsre áAk Ark A¯yVEt Spne SAp k oBI SÈr dUsrAš k o
BI sMtAipt k rne vAle k AmAš mš, SÈr cÈTe áAk Ark A¯yVEt n Spne SAp k o
SÈr n dUsrAš k o sMtAipt k rne vAle k AmAš mš ¯yApít hotA hÔ¦
pe‰s tTA k ®drk ke cle jAne ke pÎcAt BgvAn ne iBöuSAš k o cArAš
áAk Arke puÝlAš k IsodAhrf iv‰tít jAnk ArIdI¦ n-SA¥mMtp-n-prMtp puÝl
k I ccAQ k rte hua w®hAšne k hA ik aese ¯yVEt k A icØA pUrI trh se
SAsRv-ivhIn ho jAne se wsmš ôAn jAgtA hÔ – ‘mÓ ivmuEt ho gyA! mÓ
130

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

ivmuEt ho gyA!’ SÈr vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA,
bRµcyQ-vAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™
hÔ¦’ vh qsI jIvn mš ivtíÏf, ÕAMt, ÕItl, suK k ASnuBv k rne vAlA SÈr
‰vyM bRµBUt hok r ivhAr k rne lgtA hÔ¦

2. S§k nAgrsuØA
ak smy SAyuÏmAn SAn®d vesAlI ke veLuvgAmk mš ivhAr k rte Te¦ vhAM
S§k ngr ke dsm gíhpit ne wnse pUCA – “BMte! EyA jAnnhAr, deKnhAr,
ShÜt-Sv‰TA-áAAðA, sýyk sMbu BgvAn ne k oqQ aesA ak DmoQpdeÕ ik yA hÔ
ijsmš áAmAdriht, w¬ogÕIl, t¥pr hok r ivhrte hua, ivmuEt n huSA icØA
ivmuEt ho jAa, pUrI trh öIf n hua SAsRv pUrI trh öIf ho jAy, áAAðA n
huSA Snupm yogöem (invAQf) áAAðA ho jAy?”
qs pr SAyuÏmAn SAn®d ne gíhpit k oqs DmoQpdeÕ ke bAre mš smJAyA¦
w®hAšne k hA ik jb k oqQ iBöu áATm ›yAn k o áAAðA hok r ivhrtA hÔ tb vh
qse SiBsM‰kí t (kí t) smJtA huSA qse SpnI áAôA se Sin¥y avM inroD
‰vBAv vAlA jAntA hÔ¦ qs ›yAn mš SvV‰Tt ho vh SAsRvAš ke öy k oáAAðA
hotA hÔ, STvA pAMcAš SvrBAgIy sMyojnAš ke öy se SÈppAitk , SnAgAmI
ho jAtA hÔ¦
SAyuÏmAn SAn®d ne aese hI i«tIy ›yAn, títIy ›yAn avM ctuTQ ›yAn,
cArAš bRµivhArAš, SAk AÕAn®¥yAytn,ivôAnAn®¥yAytn avM SA˜k c®yAytn
k o lek r BI gíhpit k o smJAyA¦
tb gíhpit ne k hA –“BMte! jÔse k oqQ purŒú ak iniD-muK (KjAne ke muÙh)
k o Kojte hua ak hI bAr ŸyArh iniDmuKAš k o pA jAa, aese hI mÓne ak
Smít-«Ar k o Kojte hua ak hI bAr ŸyArh Smít-«Ar pA ilyA hÔ¦”

3. seKsuØA
ak smy BgvAn sEk (ÕAEy) jnpd mš k iplv¥Tu ke ingRoDArAm mš
ivhAr k rte Te ¦ ws smy k iplv¥Tu ke ÕAEyAš ne hAl hI mš ak nyA
sM‰TAgAr bnvAyA TA¦ w®hAšne BgvAn ke pAs jAk r SÄyTQnA k I ik áATm
3. seKsuØA

131

bAr SAp hI qsk Awpyog k rš¦ qske bAd jb hm qsk Awpyog k ršge, tb
vh icrk Al tk hmAre iht-suK ke ila hogA¦
qs pr BgvAn ne sM‰TAgAr mš jAk r ÕAEyAš k o bhut rAt tk DAimQk
k TA k h k r smuØAeijt, sMáAhiúQt ik yA SÈr iP r SAyuÏmAn SAn®d k o
bAk I wpdeÕ dene ke ila k h k r ‰vyM ‰míit-sMáAôAn ke sAT ivüAm k rne
lge¦
t¥pÎcAt SAyuÏmAn SAn®d ne mhAnAm ÕAEy k o sMboiDt k rte hua
k hA –“mhAnAm ! SAyQüAvk ÕIl-sdAcAr se yuEt, qMiªyAš mš sMym rKne
vAlA, Bojn k ImA©A k AjAnk Ar,jAgrf mš t¥pr, sAt sÂmoÜ siht qsI
j®m mš suK-ivhAr ke ila wpyogI cArAš cÔtisk ›yAnAš k A qœCAnusAr avM
ibnA ik sI k iXnAqQ ke áAAðA k rne vAlA hotA hÔ¦”
iP rSAyuÏmAn SAn®d ne qs pr iv‰tAr se áAk AÕzAlte hua k hAik aesA
SAyQüAvk ÕÔçy-áAAitpd (invAQf-áAAVðA ke ila mAgAQÁìZ) k hlAtA hÔ¦ vh
inBeQdn k rne, sMboiD áAAðA k rne tTA Snupm yogöem SiDgt k rne ke yoŸy
hotA hÔ¦ vh wpeöA SÈr jAgÁk tA k I pirÕuÂtA k o áAAðA k r Snek áAk Ar
ke pUvQj®mAš k o ‰mrf k rne lgtA hÔ, id¯y cöu se k mAQnusAr git k o áAAðA
hote áAAifyAš k o áAôApUvQk jAnne lgtA hÔ, SAsRvAš ke öy se SAsRv-riht
icØA k I ivmuVEt SÈr áAôA «ArA ivmuVEt qsI j®m mš ‰vyM jAn k r,
sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhrne lgtA hÔ¦ aesA SAyQüAvk iv¬AsMpÚA
k hlAtA hÔ, crfsMpÚA BI, SÈr iv¬AcrfsMpÚA BI¦
tdnMtr BgvAn wX Kìze hua SÈr w®hAšne SAyuÏmAn SAn®d k I wnke
BAúf ke ila srAhnA k I¦

4. potilysuØA
ak smy BgvAn S½‡ØArAp jnpd mš SApf nAm ke ingm mš ivhAr
k rte Te¦ ws k Almš potily gíhpit ne wnke pAs jAk rwnse k hAik mÓne
sArA k Am-DMDA Coìz idyA hÔ, sMpVØA pu©Aš k o de dI hÔ, ke vl KAne-phnne Br
se merA vA‰tA rhA hÔ –qs áAk Armere sAre ¯yvhArAš k ApUfQtyA wœCed ho gyA
hÔ¦
132

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

qs pr BgvAn ne k hAik SAyQ-ivny mš qse ¯yvhAr-wœCed nh™ k hte¦
tb gíhpit ke SnuroD pr BgvAn ne wse smJAyA ik ¯yvhAr-wœCed ke
ilye ye SAX DmQ hote hÓ –
(1) S˜hsA k A shArA le, ˜hsA k o CoìznA;
(2) S-cÈyQ k A shArA le, corI k o CoìznA;
(3) sc k A shArA le, JUX k o CoìznA;
(4) S-ipÕuntA k A shArA le, ipÕuntA (cuglI) k o CoìznA;
(5) S-loB k A shArA le, loB k o CoìznA;
(6) S-˜ndAdoú k A shArA le, ˜ndAdoú k o CoìznA;
(7) SkR oD-wpAyAs k A shArA le, kR oD-wpAyAs k o CoìznA; SÈr
(8) SnÒ-SitmAn k A shArA le, SitmAn k o CoìznA¦
iP r BgvAn ne k hA ik qnse BI pUrI trh se ¯yvhAr-wœCed nh™ hotA¦
pUrI trh se ¯yvhAr-wœCed tb hotA hÔ jb k oqQ SAyQ-üAvk Snupm wpeöA
avM ‰míit k I pirÕuÂtA k o áAAðA k r –
* Snek áAk Ar ke pUvQ-invAsAš k o SAk Ar avM nAm siht ‰mrf k rne
lgtA hÔ;
* ivÕuÂ, SmAnuú, id¯y cöu se mrte-j®mte, k mAQnusAr git áAAðA k rte
áAAifyAš k o jAnne lgtA hÔ; SÈr
* qsI j®m mš SAsRvAš ke öy se, SAsRv-riht icØA k IivmuVEt SÈr áAôA
«ArA pUfQ ivmuVEt k o ‰vyM SiBôA se jAn k r ivhrne lgtA hÔ¦
yh sun k r BAv-ivBor hok r gíhpit BgvAn k I Õrf clA gyA, SÈr
DmQ tTA sMG k I BI¦

5. jIvk suØA
ak smy jb BgvAn rAjgh mš jIvk k omArBœc ke SAmRvn mš ivhAr
k rte Te, tb jIvk ne wnke pAs jAk r k hA –“BMte! mÓne sunA hÔ ik log
ümf gÈtm ke w¡eÎy se jIv k o mArte hÓ, SÈr vh jAnte hua Spne w¡eÎy
5. jIvk suØA

133

se bnAa, Spne w¡eÎy se ik ye k mQ vAle mAMs k o KAte hÓ¦ EyA aesA k hne
vAle BgvAn ke ivúy mš sc k hte hÓ? wn pr JUXA doú to nh™ lgAte?”
qs pr BgvAn ne k hA –“aesA k hne vAle mere ivúy mš sc nh™ k hte hÓ¦
ve muJ pr JUXA doú lgAte hÓ¦ v‰tut: jo k oqQ tTAgt yA wnke üAvk ke
w¡eÎy se jIv k o mArtA hÔ, vh pAMc ‰TAnAš se bhut pAp k mAtA hÔ¦ ye pAMc
‰TAn hÓ : (1) yh k hnA – ‘jASo, Smuk jIv k o le SASo’; (2) gle mš
PM dAzAl jIv k oK™c k rlAte deK du:K, dÈmQn‰y SnuBv k rnA;(3) yh
k hnA –‘jASo, qs jIv k omAro’; (4) jIv k omArte smy du:K, dÈmQn‰y
SnuBv k rnA; SÈr (5) tTAgt yA wske üAvk k o Snuict pdATQ
iKlAnA¦
yh sun k r S¥yMt BAv-ivBor ho jIvk k omArBœc BgvAn k I Õrf
clA gyA, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦

6. wpAilsuØA
ak smy BgvAn nAL®dA mš pAvAirk -SAmRvn mš ivhAr k rte Te¦ ws
k Al mš ingRÜT nAxpuØA BI ingRÜTAš k I ak bìzI pirúd ke sAT wsI ngr mš
ivhrte Te¦
ak idn ingRÜT dIGtp‰sI BgvAn ke pAs clA gyA¦ vhAM wsne wnk o
btlAyA ik ingRÜT nAxpuØA pApk mQ k rne ke ila, pApk mQ k I áAvíVØA ke ila
k moÜ k A ivDAn nh™ k rte, ke vl ‘dMz’ k A ivDAn k rte hÓ, SÈr k Ay-dMz,
vcn-dMz, mn-dMz mš se ‘k Ay-dMz’ k o mhAdoúyuEt btlAte hÓ¦ BgvAn ne
k hA ik tTAgt dMz k A nh™, ‘k moܒ k A ivDAn k rte hÓ, SÈr k Ay-k mQ,
vcn-k mQ, mn-k mQ mš se‘mn-k mQ’ k o mhAdoúyuEt btlAte hÓ¦
ingRÜT nAxpuØA k o qsk A ptA clne pr wnk I Snumit áAAðA k r wnk A
iÕÏy wpAil gíhpit BgvAn se qs bAre mš vAd ropne ke ila wnke pAs
gyA¦ prMtu vhAM vh wnk I yuVEtyAš se qtnA áABAivt huSA ik vh wnk I
Õrf clA gyA, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦
qs pr BgvAn ne wsse k hA –“gíhpit! soc smJ k r k ro¦” yh sun
134

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

k rwpAil SÈr SiDk áABAivt huSA, SÈr dUsrI bAr BgvAn k IÕrf clA
gyA, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦
BgvAn iP r bole – “gíhpit! lMbe smy se tuýhArA ku l ingRÜTAš ke ila
FyAW k I trh rhA hÔ, wnke SAne pr ‘˜pz nh™ denA cAiha’ – yh mt
smJnA¦” yh sun k rwpAil SÈr BI SiDk áABAivt huSA SÈr tIsrI bAr
BgvAn k I Õrf clA gyA, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦
tduprAMt BgvAn ne wse SAnupUvIQ k TA k hI, jÔse ik dAn-k TA,
ÕIl-k TA, ‰vgQ-k TA, BogAš ke duÏpirfAm, Spk Ar, milnk rf, SÈr gíh
¥yAgne ke mAhA¥ýy k o áAk AiÕt ik yA¦ jb BgvAn ne wse wpyuEt-icØA,
mídu-icØA, SAvrfriht-icØA, wÝt-icØA (áAsÚA-icØA) jAn ilyA tb wse
buÂAš k A ‰vyM jAnA huSA DmoQpdeÕ – du:K, smudy, inroD tTA mAgQ –
áAk AiÕt ik yA¦ t¥pÎcAt jÔse Dvl, inmQl v‰© k o rMg SœCI trh pk ìz
letA hÔ, vÔse hI wpAil k o wsI SAsn pr bÔXe-bÔXe ivrj, ivml, DmQcöu –
‘jo ku C w¥pÚA hone vAlA (smudyDmAQ) hÔ, vh sb ku C nAÕvAn
(inroDDmAQ) hԒ – w¥pÚA huSA¦
tb se wpAil ne ingRÜTAš, ingRÜiTinyAš ke ila Spne Gr ke k pAx bMd k r
ida SÈr iBöuSAš-iBöuifyAš tTA wpAsk Aš-wpAisk ASAš ke ila Kol ida¦
yh jAnk ArIimlne pr ik wpAil gíhpit ümf gÈtm k AüAvk ho gyA
hÔ, phle dIGtp‰sI SÈr bAd mš ingRÜT nAxpuØA ‰vyM wske Gr ga SÈr qs
bAt k oshI pAyA¦ wpAil ne BgvAn ke Snek Anek gufAš k AbKAn k rte hua
su‰pÏx ik yA ik vh BgvAn k A hI üAvk hÔ¦

7. ku Eku rvitk suØA
ak smy BgvAn k oily jnpd mš hil¡vsn nAm ke ingm mš ivhAr
k rte Te¦ ws k Al mš go¯ARitk (gAy ke smAn SAcrf k rne k A vRt ilye
hua) pu»f SÈr ku Eku r¯ARitk(ku ØAeke smAn SAcrf k rnek AvRt ilye hua)
Scel seiny vhAM SAk r wnse mí¥yu ke wprAMt ak dUsre k I git ke bAre mš
pUCne lge¦
BgvAn ne k hA ik go¯ARitk SÈr ku Eku r¯ARitk imÉyA díVÏx vAle hote hÓ,
7. ku Eku rvitk suØA

135

SÈr imÉyA díVÏx vAlAš k I qn do mš se ak hI git hotI hÔ – nrk yA
pÕu-yoin mš j®m¦
yh sun k rpu»f SÈr Scel seiny donAš rone lge¦ iP rpu»f ne BgvAn se
yAcnA k I ik hmš aesA DmoQpdeÕ k rš ijsse hm ye donAš áAk Ar ke vRt Coìz
dš¦
tduprAMt BgvAn ne w®hš btlAyA ik mÓne cAr áAk Arke k moÜ k o‰vyM jAn
k r, sAöA¥k Ar k r, SnuBv ik yA hÔ¦ ye k mQ hÓ –
(1) kí Ïf SÈr kí Ïf-ivpAk (bure SÈr bure pirfAm vAle);
(2) ÕuEl SÈr ÕuEl-ivpAk (SœCe SÈr SœCe pirfAm vAle);
(3) kí Ïf-ÕuEl SÈr kí Ïf-ÕuEl-ivpAk ; SÈr
(4) Skí Ïf-SÕuEl SÈr Skí Ïf-SÕuEl-ivpAk ¦
iP r w®hAšne qnk A KulAsA k rte hua btlAyA ik jo jÔsA k rtA hÔ, vÔsI
hI wsk I w¥pVØA hotI hÔ¦ k AyA, vAfI SÈr mn se ¯yApAd ke sM‰k Ar bnAne
vAlA ke vldu:Kmy vednA SnuBv k rte hua ¯yApAd-yuEt lok mš w¥pÚA hotA
hÔ, jÔse inrylok ¦ ¯yApAd-riht sM‰k Ar bnAne vAlA ke vl suKmy vednA
SnuBv k rte hua ¯yApAd-riht lok mš w¥pÚA hotA hÔ, jÔse devlok ¦
¯yApAd-yuEt tTA ¯yApAd-riht sM‰k Ar bnAne vAlA du:Kd-suKd vednA k o
SnuBv k rtA huSA mnuÏy-lok mš, STvA devlok mš STvA ivinpAitk ho
j®m letA hÔ¦ pUvoQEt tInAš áAk Arke sM‰k ArAš ke öy ke ila wpyogI mAnisk
cetnA k hlAtI hÔ – Skí Ïf-SÕuEl, Skí Ïf-SÕuEl-ivpAk ¦
yh sun k rpu»f S¥yMt BAv-ivBor ho BgvAn k IÕrf clA gyA, SÈr
DmQ tTA sMG k I BI¦ Scel seiny ne BgvAn se áAvRÀyA, wpsMpdA pAqQ SÈr
ku C hI k Al ke pÎcAt ak AMtvAs k rte hua, áAmAd-riht avM SA¥msMymI ho
ShÜt Sv‰TA k o áAAðA huSA¦

8. SByrAjku mArsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš veLuvn k l®dk invApmš ivhAr k rte Te¦ ws
k Al mš SBy rAjku mAr ke SAmM©f pr ve wske Gr ga jhAM w®hAšne wsk o
136

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

btlAyA ik tTAgt ik sáAk Arke vcn bolte hÓ, SÈr ik sáAk Arke vcn
nh™ bolte hÓ¦
BgvAn ne k hA ik tTAgt qs áAk Ar ke vcn nh™ bolte hÓ –
(1) SyTATQ, Ss¥y, SnTQyuEt SÈr dUsrAš ke ilye SiáAy, SmnAp;
(2) yTATQ, s¥y, SnTQyuEt SÈr dUsrAš ke ilye SiáAy, SmnAp;
(3) SyTATQ, Ss¥y, SnTQyuEt pr dUsrAš ke ilye iáAy, mnAp;
(4) yTATQ, s¥y, SnTQyuEt SÈr dUsrAš ke ilye iáAy, mnAp¦
vh smy deKk r qs áAk Ar ke vcn bolte hÓ –
(1) yTATQ, s¥y, STQyuEt pr dUsrAš ke ilye SiáAy, SmnAp; SÈr
(2) yTATQ, s¥y, STQyuEt SÈr dUsrAš ke ilye iáAy, mnAp¦

9. bhuvednIysuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws k Al mš p²ck ½ ‰Tpit tTA SAyuÏmAn wdAyI mš qs bAt pr
mtBed TA ik BgvAn ne ik tne áAk Ark IvednAaM k hIhÓ¦ ak k htATA tIn
áAk Ar k I –suKd, du:Kd avM Sdu:Kd-SsuKd¦ dUsrA k htA TA do áAk Ar
k I – suKd avM du:Kd¦
jb yh bAt BgvAn tk phuÙcI, tb w®hAšne ‰pÏx ik yA ik mÓne pyAQy se
do vednAaM BI k hIhÓ, tIn BI, pAMc BI, C: BI, SXArh BI, CØAIs BI, ak
sÈ SAX BI¦
tdnMtr w®hAšne yh BI ‰pÏx ik yA ik pAMc k AmgufAš ke SAüy se jo
suK, sÈmn‰y w¥pÚA hotA hÔ, vh k Am-suK k hlAtA hÔ¦ qs suK se bìZk r,
wØAroØAr, dUsre suK BI hote hÓ, jÔse áATm ›yAn, i«tIy ›yAn, títIy ›yAn
tTA ctuTQ ›yAn, SÈr iP r SAk AÕAn®¥yAytn, ivôAnAn®¥yAytn,
SA˜k c®yAytn tTA nÔvsMôAnAsMôAytn k o áAAðA ho ivhrnA, SÈr iP r
qsk A BI svQTA SitkR mf k r sMôAvediytinroD k o áAAðA ho ivhrnA¦

9. bhuvednIysuØA

137

10. Sp»fk suØA
ak smy BgvAn ak bìze iBöu-sMG ke sAT k osl (jnpd) mš cAirk A
k rte hua sAlA nAmk bRAµf-gRAm mš phuÙce¦ wnk ImMgl-k IitQ sunk rvhAM ke
bRAµf-gíhpit dÕQnATQ wnke pAs cle SAa¦
BgvAn ne wnse pUCA – “gíhpityo! EyA tuýhAre mnonukU l k oqQ ÕA‰tA hÔ
ijsmš tuýhArI ghrI üÂA ho?”
gíhpityAš se nk ArA¥mk wØAr imlne pr BgvAn ne wnse k hA ik tb to
tuýhš SpfQk (i«ivDA-riht) DmQ gRhf k rnA cAiha¦
t¥pÎcAt BgvAn ne pr‰pr-ivroDI vAd ‰TAipt k rne vAlAš k I
imÉyA-díVÏx k ItulnA bu «ArA áAitpAidt sýyk díVÏx se k ISÈr w®hš qske
lABAš se Svgt k rAyA¦
SMt mš w®hAšne w®hš sMsAr mš iv¬mAn cAr áAk Ar ke puÝlAš k I jAnk ArI
dI – (1) SA¥mMtp, (2) prMtp, (3) SA¥mMtp-prMtp, tTA (4)
n-SA¥mMtp-n-prMtp¦ (iv‰tAr ke ila deiKa – “k ®drk suØA”, píÏX sM.
131)
n-SA¥mMtp-n-prMtp puÝl k I ccAQ k rte hua w®hAšne k hA ik aese ¯yVEt
k A icØA pUrI trh se SAsRv-ivhIn ho jAne se wsmš ôAn jAgtA hÔ – ‘mÓ
ivmuEt ho gyA! mÓ ivmuEt ho gyA!’ SÈr vh áAôApUvQk jAn letA hÔ –‘j®m
smAðA huSA, bRµcyQ-vAs pUrA huSA, jo k rnATA so k rilyA, qsse pre yhAM
SAnA nh™ hÔ¦’ vh qsI jIvn mš ivtíÏf, ÕAMt, ÕItl, suK k ASnuBv k rne
vAlA SÈr ‰vyM bRµBUt huSA ivhAr k rne lgtA hÔ¦
yh sun k r, SAÎcyQ-cik t ho, sAlA-invAsI bRAµf gíhpit BgvAn k I
Õrf cle ga, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦

----------

138

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

2. iBEKuvŸg
1. Sýbli§k rAhulovAdsuØA
ak smy jb BgvAn rAjgh mš veLuvn k l®dk invApmš ivhAr k rte Te,
tb SAyuÏmAn rAhul Sýbli§k A mš ivhrte Te¦
ak idn BgvAn sAyMk Al ›yAn se wX Sýbli§k A cle ga SÈr vhAM
SAyuÏmAn rAhul k o wpdeÕ dete hua yh sIKne ke ila k hA –
* mÓ hÙsI mš BI JUX nh™ bolUMgA¦
* mÓ bAr-bAr ivvecn k rke k AyA, vAfI tTA mn ke k moÜ k o pUfQ Áp se
suDAÁMgA¦

2. mhArAhulovAdsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws k Al mš w®hAšne SAyuÏmAn rAhul k o smJAyA ik Áp, vednA,
sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn k o qs áAk Ar yTABUt, sýyk áAk Ar se jAnnA
cAiha – ‘n yh merA hԒ, ‘n mÓ yh hUM’, ‘n yh merI SA¥mA hԒ¦
w®hAšne wse yh BI smJAyA ik ik sáAk ArSAnApAnsit k IBAvnA ik ye
jAne pr vh mhAP ldAiyk A,bìze mAhA¥ýy vAlI hotI hÔ¦ w®hAšne k hA ik
BItrI SÈr bAhrI pAMcAš mhABUtAš (píÉvI, jl, SVŸn, vAyu, SAk AÕ) mš se
áA¥yek k o qs áAk Ar yTABUt, sýyk áAk Ar se jAnnA cAihye – ‘n yh merA
hԒ, ‘n mÓ yh hUM’, ‘n yh merI SA¥mA hԒ¦ qnke smAn BAvnA k rne se icØA k o
SœCe yA bure lgne vAle ‰pÕQ qsse icpxte nh™¦ aese hI mÔ©I, k rŒfA,muidtA
avM wpeöA k I BAvnA k rne se «eú, iv˜hsA, Srit tTA áAit˜hsA, kR mÕ:,
CUx jAte hÓ¦ SÕuB k I BAvnA k rne se rAg SÈr Sin¥y-sMôA k I BAvnA
k rne se ShMk Ar CUx jAtA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne iBöu k I iviBÚA Sv‰TASAš mš wske «ArA Spne
SAÎvAs-áAÎvAs k I jAnk ArI bnAye rKne ke bAre mš sArI áAikR yA k o
2. mhArAhulovAdsuØA

139

smJAyA¦ w®hAšne k hA ik qs áAk Ar BAivt k I gqQ SAnApAnsit se SMitm
ÎvAs BI jAnk ArI mš hI CUxte hÓ, ibnA jAnk ArI ke nh™¦

3. cULmAluEysuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ mAluEy-pu© ne vhAM jAk r wnse jAnnA cAhA ik ijn bAtAš k o
w®hAšne ‘S-¯yAkí t’ k hA hÔ (jÔse ik ‘lok in¥y hÔ,’‘lok Sin¥y hԒ, ‘lok
SMtvAn hԒ, ‘lok SnMt hԒ, q¥yAid) – qnke bAre mš vh wse sAP -sAP
btlAaM ik vh qnke ivúy mš jAnte BI hÓ, STvA nh™¦
BgvAn ne k hA ik cAhe lok in¥y ho STvA Sin¥y, lok SMtvAn ho
STvA SnMt, j®m, buìZApA, mí¥yu, Õok , ronA-pIxnA, du:K, dÈmQn‰y,
preÕAnI –ye sb to hÓ hI¦ mÓ qsI j®m mš qnke ivnAÕ k AwpAy btlAtA hUM¦
w®hAšne SAge k hA ik mere «ArA ‘S-¯yAkí t’ DmQ sATQk avM SAid-bRµcyQ
ke ilye wpyogI nh™ hÓ; ye n to inveQd, n ivrAg, n inroD, n wpÕm, n
SiBôA, n sMboiD, n invAQf ke ilye hÓ¦ mere «ArA ‘¯yAkí t’ DmQ hÓ –
(1) ‘yh du:K hԒ;
(2) ‘yh du:K k A smudy hԒ;
(3) ‘yh du:K k A inroD hԒ;
(4) ‘yh du:K k A inroD k rAne vAlI áAitpdA hԒ¦
ye sATQk avM SAid-bRµcyQ ke ilye wpyogI hÓ; ye inveQd, ivrAg, inroD,
wpÕm, SiBôA, sMboiD, invAQf ke ilye hÓ¦ St: mere «ArA ‘S-¯yAkí t’ k o
‘S-¯yAkí t’ ke tÈr pr SÈr ‘¯yAkí t’ k o ‘¯yAkí t’ ke tÈr pr gRhf k rnA
cAiha¦

4. mhAmAluEysuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM mAluEy-pu© BgvAn «ArA wpidÏx pAMc SvrBAgIy sMyojnAš
ke sýb®D mš yTATQ wØAr nh™ de pAyA¦ St: BgvAn ne qse iP rse smJAyA¦
140

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

w®hAšne k hA ik pAMc SvrBAgIy sMyojn hÓ –
(1) s¥k Ay-díVÏx;
(2) ivicik ¥sA;
(3) ÕIlvRtprAmÕQ;
(4) k Am-rAg; SÈr
(5) ¯yApAd¦
qnke ivnAÕ ke ilye wpAy hÔ, wpiD k o ¥yAg k r, Sku Õl DmoÜ k o dUr
k r, k Aiyk cMcltA k o ÕAMt k r, k AmAš se ivriht ho, áATm ›yAn k o áAAðA
ho ivhrnA; pAMc ‰kM DAš se sMbMD rKne vAle DmoÜ k oSin¥y, du:K avM SnA¥m
ke tÈr pr deK, wn DmoÜ se icØA k ohxA, invAQf-DAtu k ISor icØA lgAnA¦
qsmš V‰Tt hone se SAsRvAš ke öy k o áAAðA honA – SÈr yid aesA n ho, to
wsI DmQ-SnurAg se, pAMcAš SvrBAgIy sMyojnAš ke öy se, SÈppAitk ,
SnAgAmI ho jAnA¦
q®h™ pAMc SvrBAgIy sMyojnAš ke ivnAÕ ke ilye S®y wpAy hÓ –i«tIy
›yAn, títIy ›yAn tTA ctuTQ ›yAn k o áAAðA ho ivhrnA; iP r Áp-sMôA k o
svQTA Coìzne ke wprAMt, kR mÕ:, SAk AÕAn®¥yAytn, ivôAnAn®¥yAytn,
SA˜k c®yAytn k o áAAðA ho ivhrnA SÈr pUvQvt invAQf-DAtu mš V‰Tt ho
SAsRvAš ke öy k o áAAðA honA, STvA SÈppAitk , SnAgAmI ho jAnA¦
t¥pÎcAt SAyuÏmAn SAn®d ne BgvAn se pUC ilyA ik yid pAMc
SvrBAgIy sMyojnAš ke ivnAÕ ke ila yhI wpAy hÔ, to k oqQ iBöu icØA k I
ivmuVEt vAle SÈr k oqQ áAôA se pUfQ ivmuVEt vAle EyAš hote hÓ? BgvAn ne
‰pÏx ik yA ik qMiªy(mn:ÕVEt)-Bed ke k Arf aesA hotA hÔ¦

5. B¡AilsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA –“iBöuSo! mÓ ak
SAsn-Bojn k A sevn k rtA hUM¦ qsse mÓ SAroŸy, w¥sAh, bl SÈr
suK-ivhAr SnuBv k rtA hUM¦ tum BI aesA hI k ro¦”
5. B¡AilsuØA

141

qs pr SAyuÏmAn B¡Ail ne k hA –“BMte! mÓ aesA nh™ k r sk tA, EyAšik
qsse muJe ˜ctA SÈr wdAsI hogI¦” prMtu lgBg tIn mAh pÎcAt w®hAšne
BivÏy mš sMvr rKne k AsMk £pjtlAte hua, qs SprAD ke ila BgvAn se
ömA-yAcnA k I¦BgvAn ne yh k hte hua w®hš ömA k ridyA ik SAyQ-ivny
mš yh víi hI k hlAtI hÔ jb k oqQ ¯yVEt SprAD k o SprAD ke tÈr pr
deKk r BivÏy mš sMvr rKne ke ila wsk A DmAQnusAr áAitk Ar k r de¦
t¥pÎcAt BgvAn ne w®hš smJAyA ik –
* ÕA‰tA k IiÕöA k ApUrI trh pAln k rne se kÔ se, wØAroØAr, SA›yAV¥mk
lAB hotA jAtA hÔ¦
* vh k Èn sA hetu hÔ ijske k Arf k oqQ iBöu bAr bAr SprAD k rtA hÔ
SÈr k oqQ iBöu nh™ k rtA hÔ¦
* vh k Èn sA hetu hÔ ijske k Arf pUvQk Al mš iÕöApd k m hote Te pr
bhut se iBöu wØAm ôAn mš SvV‰Tt Te, prMtu Sb iÕöApd bhut hÓ pr k m
iBöu hI wØAm ôAn mš SvV‰Tt hÓ¦
tdnMtr BgvAn ne w®hš ‘SAjAnIysusUpm’ DmQpyAQy k A wpdeÕ idyA¦
qsmš w®hAšne yh btlAyA ik jÔse k oqQ ctur sArTI ik sI SœCI nsl ke
Goìze k opAk rwse ds áAk Arse, kR mvAr,inrMtr iÕöA dete hua qs yoŸy bnA
detA hÔ, ijsse vh rAjA k ASMg k hlAne lge; vÔse hI ds SMgAš se yuEt iBöu
BI SAvAhn-yoŸy, pAhunA bnAne yoŸy, dVöfA ida jAne yoŸy, hAT joìze
jAne yoŸy, lok ke pu»y bone k ASnupm öe© ho jAtA hÔ¦ iBöu ke sMdBQ mš ye
ds SMg hÓ –
(1) SÕeú sýyk díVÏx,
(2) SÕeú sýyk sMk £p,
(3) SÕeú sýyk vcn,
(4) SÕeú sýyk k mAÜt
(5) SÕeú sýyk SAjIivk A,
(6) SÕeú sýyk ¯yAyAm,
(7) SÕeú sýyk ‰míit,
142

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

(8) SÕeú sýyk smAiD,
(9) SÕeú sýyk ôAn, tTA
(10) SÕeú sýyk ivmuVEt¦

6. lxuik k opmsuØA
ak smy BgvAn S½‡ØArAp (jnpd) mš SApf nAm ke ingm mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM SAyuÏmAn wdAyI «ArA ccAQ Ceìzne pr BgvAn ne k hAik mÓ jb
ik sI bAt k o Coìzne ke ila k htA hUM, tb k oqQ-k oqQ moGpurŒú wse nh™
Coìzte, prMtu sIK cAhne vAle iBöu wse Spne ila díìZ bMDn mAnte hua wse
Coìz dete hÓ¦ pUit-ltA ke bMDn se bMDI huqQ lxuik k A(gor†yA) vh™ vD, bMDn
STvA mrf k IáAtIöA k rtIhuqQ díìZ bMDn se bMDI huqQ hI mAnI jA sk tIhÔ,
ik sI dubQl bMDn se nh™¦
BgvAn ne SAge k hA ik sMsAr mš cAr áAk Ar ke ¯yVEtyAš mš se jo ¯yVEt
wpiD (SAsVEt) k o du:KAš k A mUl jAnk r, wpiD-riht ho jAtA hÔ, vhI
‘iv-sMyogI’ k hlAtA hÔ; S®y áAk Ar ke ¯yVEt nh™¦ ‘iv-sMyogI’ ke mn k A
Juk Av Slg áAk Ar k A hotA hÔ¦
t¥pÎcAt w®hAšne pAMc k Am-gufAš k I ccAQ k rte hua qnse w¥pÚA hone vAle
suK k o ‘SnAyQ suK’ k hA, ijsse By KAnA cAiha¦ prMtu cAr ›yAnAš k o
áAAðA ho wnmš ivhrne se hone vAle suK k o ‘nÔÏkR ýy suK’ k hA, ijsse By
k rne k A k oqQ k Arf nh™¦
›yAnAš k IccAQ k rte hua w®hAšne k hAik qnmš se phle tIn áAk Arke ›yAn
qMigt (SV‰Tr) k hlAte hÓ EyAšik qnmš se áA¥yek mš ku C-n-ku CS-inrŒÂ rh
jAtA hÔ¦ ctuTQ ›yAn S˜nigt (V‰Tr) k hlAtA hÔ¦
iP r w®hAšne k hA ik mÓ áATm ›yAn se lek r nÔvsMôAnAsMôAytn tk k I
áA¥yek Sv‰TA k o ‘SpyAQðA’ btlAte hua wsk A ‘SitkR mf’ k rne ke ila
k htA hUM¦ nÔvsMôAnAsMôAytn k A svQTA SitkR mf “sMôAvediytinroD”k I
Sv‰TA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne SAyuÏmAn wdAyI se pUCA ik EyA k oqQ aesA CoxA-bìzA
sMyojn (bMDn) deKte ho ijse dUr k rne ke ila mÓ nh™ k htA?
6. lxuik k opmsuØA

143

SAyuÏmAn wdAyI ne k hA – “nh™, BMte!”

7. cAtumsuØA
ak smy jb BgvAn cAtumA ke SAmlk Ivn mš ivhAr k rte Te, tb
sAirpuØA, moŸg£lAn SAid pAMc sÈ iBöu wnke dÕQnATQ vhAM cle SAa¦ cUMik
ye SAgMtuk iBöu k qQ k ArfAš se bhut k olAhl k r rhe Te, St: BgvAn ne
w®hš vhAM se cle jAne ke ilye k hA, prMtu bAd mš wn pr SnukM pA k rte hua
w®hš DmoQpdeÕ idyA¦
w®hAšne iBöuSAš k o k hA ik pAnI mš wtrne vAle k o cAr áAk Ar ke By ho
sk te hÓ –
(1) WimQ-By;
(2) kuM BIl-By;
(3) SAvtQ-By; tTA
(4) susuk A-By¦
yhI cAr By ws ¯yVEt k o BI ho sk te hÓ, jo qs DmQ-ivny mš Gr se
beGr ho áA¯ARijt huSA ho¦
t¥pÎcAt BgvAn ne qn cAr áAk Ar ke ByAš ke bAre mš iv‰tAr se smJAte
hua btlAyA ik SnuÕAsn k rne vAle ke áAit kR oD, du˜ÎctA k A honA
WimQ-By hÔ; XUMs-XUMs k r pex BrnA kuM BIl-By hÔ; pAMc k AmgufAš k A honA
SAvtQ-By hÔ; SÈr V‰©yAš k A hI nAm hÔ susuk A-By¦

8. nLk pAnsuØA
ak smy BgvAn k osljnpd mš nLk pAnke plAsvn mš ivhAr k rte
Te¦ ws k Almš bhut se áAisÂ-áAis ku lpu© BgvAn ke pAs Gr se beGr ho
áA¯RAijt hua Te¦ w®hAšne wnk osmJAyA ik áA¯RAijt ho, ku lpu© k oEyA k rnA
cAihye¦
w®hAšne wnk o yh BI ‰pÏx ik yA ik yh jo tTAgt mre hua üAvk Aš k I
w¥pVØA btlAte hÓ – ‘vh vhAM pÔdA huSA hÔ, vh vhAM pÔdA huSA hԒ – yh
144

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

ik sila hÔ¦ yh n logAš k o Xgne ke ila, n logAš k o bAtcIt mš lgAa
rKne ke ila, n lAB-s¥k Ar-áAÕMsA pAne ke ila, SÈr n qsila hÔ ik log
tTAgt k oaesA jAnš¦ yh qsila hÔ ik KUb w¥sAh vAle, áAmod-áAAðA, üÂAlu
ku lpu© wse sunk rwske ilye icØA lgAaM¦ yh dIGQ k Altk wnke iht-suK
ke ila hotA hÔ¦

9. goilyAinsuØA
ak smy jb BgvAn rAjgh mš veLuvn-k l®dk invApmš ivhAr k rte Te
tb SAyuÏmAn sAirpuØA ne goilyAin nAmk iBöu k o vnvAsI iBöuSAš «ArA
pAln k rne yoŸy SXArh DmoÜ ke bAre mš wpdeÕ idyA¦
w®hAšne k hA ik sMG mš SAye, sMG mš rhte vnvAsI iBöu k o sbRµcAiryAš
ke áAit sýmAn-BAv rKnA cAiha; SAsn-ku ÕlhonA cAiha (STAQt ‰TivrAš
ke bÔXne se pUvQ ‰vyM n bÔXnA SÈr nye iBöuSAš k o SAsn se n hxAnA – yh
jAnnA cAiha); Spne Coxe-moxe k tQ¯yAš k ojAnnA cAiha; Ssmy mš gRAm mš
áAveÕ nh™ k rnA cAiha; q¥yAid¦ qske SitirEt wse qMiªyAš pr sMym rKne
vAlA, Bojn k I mA©A k A jAnk Ar, jAgrf mš t¥pr, w¬ogÕIl, ‰míitmAn,
ak AŸARicØA avM áAôAvAn honA cAiha¦ wse SiBDmQ, Áp-riht lok Aš se
sMbMiDt ÕAMt ivmoöAš tTA wØAr-mnuÏyDmoÜ mš BI mn lgAnA cAiha¦

10. k IxAigirsuØA
ak smy BgvAn ak bìze iBöu-sMG ke sAT k AsI [jnpd] mš cAirk A
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o SAmMi©t k r k hA – “iBöuSo! mÓ
rAi©-Bojn se ivrt ho Bojn k rtA hUM¦ qsse mÓ SAroŸy, w¥sAh, bl SÈr
suK-ivhAr SnuBv k rtA hUM¦ tum BI aesA hI k ro¦”
iBöuSAš ne k hA – “SœCA, BMte!”
jb cAirk A k rte hua BgvAn wsI jnpd ke k IxAigir ingm mš phuÙce,
tb qn iBöuSAš ne vhAM ke invAsI iBöuSAš S‰sij SÈr punˆbsu k o BI
rAi©-Bojn se ivrt ho Bojn k rne ke ila k hA, prMtu ve nh™ mAne¦ ve qsI
bAt pr Sìze rhe ik hm sAyMk AlBI Bojn k ršge, áAAt:k AlBI, idn mš BI,
10. k IxAigirsuØA

145

ivk Almš BI¦ wnk Ak hnATA ik jb hmš qsse áA¥yö SAroŸy, w¥sAh, bl
SÈr suK-ivhAr SnuBv hotA hÔ, tb hm BivÏy ke pICe EyAš dÈìzš?
qs pr BgvAn ne w®hš Spne pAs bulAk r BAMit-BAMit se smJAyA ik mÓ
wsI k A wpdeÕ k rtA hUM jo muJe ôAt, díÏx, ividt, sAöA¥kí t SÈr áAôA se
SnuBUt hotA hÔ¦
qs sMdBQ mš w®hAšne yh BI smJAyA ik mÓ ShQt-Sv‰TA-áAAðA iBöuSAš k o
‘áAmAd-riht ho k ro’ – aesA nh™ k htA, EyAšik ve to ‘k rfIy’ k o k r cuke
hote hÓ¦ ‘áAmAd-riht ho k ro’ – merA yh wpdeÕ ÕÔçyAš ke ila hotA hÔ, ij®hš
SBI invAQf k AsAöA¥k Ark rnAhotA hÔ¦ aese hI mÓ sAt áAk Arke puÝlAš mš se
‘wBytoBAg-ivmuEt’ SÈr ‘áAôA-ivmuEt’ – qn do áAk Ar ke puÝlAš k o
‘áAmAd-riht ho k ro’ – aesA nh™ k htA¦ aesA k rne ke ila mÓ S®y pAMc
áAk Ar ke puÝlAš k o k htA hUM¦ ye puÝl k hlAte hÓ – k Ay-sAöI, díVÏx-áAAðA,
üÂA-ivmuEt, DmAQnusArI tTA üÂAnusArI¦ qske SitirEt mÓ SArMB se hI
prm ôAn k ISArADnA ke ila nh™ k htA; prm ôAn k ISArADnA, kR mÕ:,
iÕöA, ikR yA tTA áAitpdA se hotI hÔ¦
SMt mš BgvAn ne ctuÏpd ¯yAk rfk IjAnk ArIBI dI, ijsk ASTQ k rne
pr buiÂmAn ¯yVEt wse j£dI hI áAôA se jAn letA hÔ¦

----------

146

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

3. pirˆbAjk vŸg
1. teivÀjvœCgoØAsuØA
ak smy BgvAn vesAlI mš mhAvn k IkU xAgArÕAlA mš ivhAr k rte Te¦
ve ak pu»zrIk pirvRAjk ArAm mš vAs k rne vAle vœCgoØA pirvRAjk ke yhAM
cle ga¦
vhAM w®hAšne vœCgoØA k I qs BRAMit k o dUr ik yA ik ümf gÈtm svQô hÓ
SÈr clte, Xhrte, sote, jAgte w®hš hr smy ôAn-dÕQn wpV‰Tt rhtA hÔ¦
w®hAšne ‰pÏx ik yAik vA‰tivk tAto yh hÔ ik mÓ tIn iv¬ASAš k AveØAA hUM –
(1) mÓ jb cAhUM, Spne Snek pUvQinvAsAš (pUvQj®mAš) k o‰mrf k rsk tA
hUM;
(2) mÓ jb cAhUM, S-mAnuú ivÕu id¯y cöu se Spne-Spne k mAQnusAr
git k o áAAðA k rne vAle áAAifyAš k o jAn letA hUM; SÈr
(3) mÓ SAsRvAš ke öy se SAsRv-riht icØA k I ivmuVEt SÈr áAôA «ArA
ivmuVEt k o qsI j®m mš ‰vyM sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhrtA hUM¦

2. SVŸgvœCsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws k Al mš vœCgoØA pirvRAjk ne vhAM jAk r BgvAn se lok ,
jIv tTA tTAgt k o lek r ws smy áAcilt iviBÚA díVÏxyAš k I ccAQ k rte
hua wnse pUCA ik qnmš EyA doú deKk r SAp q®hš gRhf nh™ k rte?
BgvAn ne k hA ik qnmš se áA¥yek díVÏx cMcl vA bAMDne vAlI hÔ; du:K,
ivGAt, preÕAnI avM jln pÔdA k rne vAlI hÔ; n inveQd, n ivrAg, n inroD,
n wpÕm, n SiBôA, n sMboiD SÈr n invAQf ke ilye hÔ¦ qnmš yhI doú
deK k r mÓ q®hš gRhf nh™ k rtA¦
tb vœCgoØA «ArA yh pUCe jAne pr ik SApk I EyA díVÏx hÔ, BgvAn ne
k hA ik tTAgt k I díVÏx dUr ho gqQ hÔ¦ Sb to tTAgt k A díÏx (sAöA¥k Ar
ik yAhuSA) yhI hÔ –‘yh Áp hÔ, yh Áp k Asmudy hÔ, yh Áp k AinroD hÔ;
2. SVŸgvœCsuØA

147

SÈr aese hI vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn ke bAre mš¦ k oqQ BI sArI
mA®ytASAš, sAre mMTnAš, sAre ShMk Ar-mmk Ar-mAnÁpI SnuÕyAš ke öy,
ivrAg, inroD, ¥yAg SÈr Snu¥pAd se ivmuEt ho jAtA hÔ –mÓ yh k htAhUM¦’
iP r yh pUCe jAne pr ik aesA ivmuEt-icØA ¯yVEt k hAM pÔdA hotA hÔ,
BgvAn ne k hA ik yh áAÎn aese hI hÔ jÔse jltI huqQ SAg ke buJ jAne pr
k oqQ yh jAnnA cAhe ik vh SAg ik s idÕA k o gqQ – pUvQ k o, pVÎcm k o,
wØAr k o yA dVöf k o? aesA hI tTAgt ke bAre mš hotA hÔ¦ áAAf Coìzne pr
vh ivôAn sMôA se muEt ho, mhAsAgr ke smAn gMBIr, SáAmey, SvgAhn ke
SyoŸy ho jAtA hÔ¦ qsila wske bAre mš yh nh™ k hA jAtA – ‘w¥pÚA hotA
hԒ; ‘w¥pÚA nh™ hotA hԒ; ‘w¥pÚA hotA BI hÔ SÈr nh™ BI hotA hԒ; ‘n w¥pÚA
hotA hÔ, n nh™ w¥pÚA hotA hԒ¦
yh sunk r vœCgoØA pirvRAjk SAÎcyQcik t ho BgvAn k I Õrf clA
gyA, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦

3. mhAvœCsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš veLuvn k l®dk invApmš ivhAr k rte Te¦
vhAM w®hAšne vœCgoØA pirvRAjk k o wske cAhne pr ku Õl-Sku Õl
(BlAqQ-burAqQ) k AwpdeÕ idyA¦ iP ryh BI smJAyA ik iBöu tíÏfA ke smUl
nÏx ho jAne se ShQt, öIfAsRv, bRµcyQvAs pUrA ik yA huSA, kí tkí ¥y,
BArmuEt, sdTQ-áAAðA, BŸn-BvsMyojn SÈr sýyk ôAn «ArA ivmuVEt pAne
vAlA ho jAtA hÔ¦
t¥pÎcAt pirvRAjk ke Snek áAÎnAš ke wØAr mš BgvAn ne wse btlAyA ik
SAsRvAš ke öy se SAsRv-riht icØA k I ivmuVEt avM áAôA-ivmuVEt k o qsI
j®m mš sAöA¥k Ark r,áAAðA k rivhrne vAle; SvrBAgIy sMyojnAš ke öy se
SÈppAitk , SnAgAmI hua; SÈr wnke ÕAsn mš SitüÂAvAn hok r ivhrne
vAle ¯yVEtyAš k I sM¼yA k AP I bìzI hÔ¦
qs pr pirvRAjk k olgA ik BgvAn k AbRµcyQ pUfQ hÔ, EyAšik vh ‰vyM
ijs DmQ k I SArADnA k rte hÓ, wnse iÕöA gRhf k rne vAle BI wsI ke
SArADk hÓ¦ jÔse gMgA ndI sAgro®muK hotI hÔ, vÔse hI BgvAn k I pirúd
148

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

invAQfo®muK hÔ¦ tb vh SAÎcyQcik tho, BgvAn k IÕrf clA gyA, SÈr
DmQ tTA sMG k I BI¦
smy SAne pr vœCgoØA pirvRAjk ne BgvAn ke pAs áAvRÀyA, wpsMpdA
pAqQ SÈr k AlAMtr mš ÕmT SÈr ivpÎynA k A ghrA SÄyAs k r vh ShÜt
Sv‰TA k o áAAðA huSA¦

4. dIGnKsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš igÀJkU x pvQt pr sUk rKt mš ivhAr k rte
Te¦ dIGnK pirvRAjk ne vhAM SAk r wnse k hA –“mÓ qs vAd, díVÏx k o
mAnne vAlA hUM – sBI (mt) muJe SœCe nh™ lgte¦”
qs pr BgvAn ne wse btlAyA ik ümf-bRAµf SpnI-SpnI psMd ke
SnusAr qn díVÏxyAš k o mAnte hÓ – (1) ‘hmš sBI mt SœCe lgte hӒ; (2)
‘hmš sBI mt SœCe nh™ lgte’; SÈr (3) ‘hmš k oqQ-k oqQmt SœCe lgte hÓ,
k oqQ-k oqQ nh™¦’ qnmš se phlI díVÏx S-srAg, S-sMyog, SnÒ-wpAdAn ke
smIp hotI hÔ; dUsrI díVÏx srAg, sMyog, wpAdAn ke smIp; SÈr tIsrI díVÏx
mš donAš k A sMimüf rhtA hÔ¦ iP r w®hAšne btlAyA ik qn díVÏxyAš k o kÔ se
CoìzA jAtA hÔ¦
tduprAMt w®hAšne yh BI btlAyA ik –
* cAr mhABUtAš se bnI qs k AyAk ISin¥ytA, du:KtA tTA SnA¥mtA k o
sýyk áAk Ar se deKne se qske áAit SAsVEt jAtI rhtI hÔ¦
* suKd, du:Kd tTA Sdu:Kd-SsuKd vednASAš k o Sin¥y, sM‰kí t,
áAtI¥y-smu¥pÚA, öy-DmAQ, ivrAg-DmAQ, inroD-DmAQ jAnne se SAyQ üAvk
qnse inveQd k oáAAðA hotA hÔ, inveQd k oáAAðA ho ivrEt hotA hÔ, ivrAg k oáAAðA
ho ivmuEt hotA hÔ, ivmuEt hone pr – ‘mÓ ivmuEt hUM!’ – yh ôAn jAgtA hÔ,
SÈr vh áAôApUvQk jAnne lgtA hÔ – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA
huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™¦’ qs áAk Ar
ivmuEt-icØA iBöu n ik sI ke sAT sMvAd k rtA hÔ, n ivvAd¦
BgvAn ke BAiút k o sun k r vhAM pr iv¬mAn SAyuÏmAn sAirpuØA k A
icØA SAsRvAš se Slg ho muEt ho gyA, EyAšik w®hš lgA ik BgvAn w®hš
4. dIGnKsuØA

149

wn-wn DmoÜ k o Coìzne ke ila k h rhe hÓ¦ wDr dIGnK pirvRAjk k o BI
yh ivrj, ivml DmQ-cöu w¥pÚA huSA –‘jo ku Cw¥pVØA ‰vBAv vAlA hÔ, vh
inroD ‰vBAv vAlA BI hÔ hI¦’

5. mAgV»zysuØA
ak smy BgvAn ku rŒ (jnpd) ke k ýmAsDým nAmk ingm mš
BAr«Aj-go© bRAµf k I SVŸnÕAlA mš tíf ke SAsn pr ivhrte Te¦ vhAM
mAgV»zy pirvRAjk ne ws SAsn k o ‘BUnhu’ (Svnitk Ark )gÈtm k I
ՆyA k hA¦
qs pr BgvAn ne wse phle qMiªyAš ke sMvr SÈr iP rqn qMiªyAš ke ivúyAš
ke smudy, inroD, SA‰vAd, SAdInv (doú), tTA in‰srf (qnse bAhr
ink lne ke wpAy) ke bAre mš btlAyA¦ iP r yh BI btlAyA ik phle gíh‰T
jIvn mš mÓ BI pAMc k AmgufAš se yuEt TA, prMtu gíh ¥yAgne ke pÎcAt mÓ
k AmBogAš ke smudy, inroD, SA‰vAd, SAdInv, in‰srf k o yTATQt: jAn
k r,qnk Ijln k odUr k r,ÕAMticØA ho ivhrne lgA hUM¦ id¯y suKAš k oBI
mAt k rne vAlI qs rit mš rmte hua mÓ pUvQk AlInk AmBogAš se hone vAlI rit
k I ‰píhA nh™ k rtA¦ yh aese hI hÔ jÔse k oqQ rogI ¯yVEt SÈúD ke sevn se
rog-riht ho jAne pr SÈúD-sevn k I ‰píhA k rnA Coìz de¦
iP r BgvAn ne yh wdAn k hA –“SAroŸy prm lAB hÔ, invAQf prm suK
hÔ¦ Smít k I Sor le jAne vAle mAgoÜ mš SÏxAMigk mAgQ mMglk ArI hÔ¦”
yh sunk rmAgV»zy pirvRAjk k obhut SAÎcyQ huSA SÈr k hne lgA ik
‘SAroŸy prm lAB hÔ, invAQf prm suK hԒ – yh k Tn to hmAre
SAcAyQ-áAAcAyoÜ ke k Tn se mel KAtA hÔ¦ jb BgvAn ne wse qsk A SAÕy
smJAne ke ila k hA to vh qsk A shI SAÕy smJAne mš SsmTQ rhA¦ qs
pr BgvAn ne k hAik pUvQ ke ShQt sýyk sMbuÂAš ne qs gATA k ok hATA jo
DIre-DIre SnAiìzyAš mš clI gqQ SÈr ve qsk A shI SAÕy BUl ga¦
BgvAn ne mAgV»zy se k hA ik tuýhš SAyQ-cöu nh™ hone se tuýhAre ila
SAroŸy k ojAn lenA, invAQf k odeK pAnA sMBv nh™ hÔ¦ prMtu jb mAgV»zy
ne BgvAn mš SpnI S¥yiDk üÂA ¯yEt k I tb w®hAšne wse s¥purŒúAš k A
150

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

sevn k rne ke ila k hA ijsse vh sÂmQ k o sun, SÈr tdnusAr SAcrf
k r, ‰vyM hI jAn le, deK le – ‘yh rog, gMz, Õ£y hÔ; yhAM sAre rog, gMz,
Õ£y inrŒÂ ho jAte hÓ¦’
k AlAMtr mš SAyuÏmAn mAgV»zy ne BgvAn ke pAs áAvRÀyA, wpsMpdA pAqQ
SÈr wske Toìze hI smy pÎcAt ak Ak I,ak AMtvAsI, áAmAdriht, w¬ogI
SÈr SA¥m-sMymI ho, ivhrte hua w®hAšne qsI j®m mš Snupm bRµcyQ-P lk A
sAöA¥k Ar k r ilyA, SÈr vh ShÜtAš mš se ak huSA¦

6. s®dk suØA
ak smy jb BgvAn k osýbI ke GoistArAm mš ivhAr k rte Te, tb
SAyuÏmAn SAn®d iBöuSAš k odevk tsoˆBk IguìP AdeKne ke ila le ga¦ vhAM
s®dk pirvRAjk ne pirvRAjk Aš k I ak bìzI pirúd ke smö SAyuÏmAn
SAn®d k o DAimQk k TA k hne ke ila SnuroD ik yA¦
qs pr SAyuÏmAn SAn®d ne w®hš btlAyA ik jAnnhAr, deKnhAr
sýyk sMbu BgvAn ne cAr S-bRµcyQvAs k he hÓ, SÈr cAr SAÎvAsn n dene
vAle bRµcyQvAs¦ qnk AvAs k rne pr k oqQ sýyk mAgQ, DmQ SÈr ku Õlk o
nh™ pA sk tA¦ iP r w®hAšne qnmš se áA¥yek k I iv‰tít jAnk ArI dI¦
tdnMtr s®dk ne sýyk mAgQ, DmQ SÈr ku Õl k o áAAðA k rAne vAle
bRµcyQvAs ke bAre mš pUCA¦
qs pr SAyuÏmAn SAn®d ne btAyA ik jb k oqQ tTAgt sMsAr mš w¥pÚA
hotA hÔ SÈr wske «ArA sAöA¥k Ar ik a ga DmQ k o sun k r k oqQ gíhpit
wske áAit üÂAvAn ho SAyQ ÕIl, SAyQ qMiªy-sMvr, SAyQ ‰míit-sMáAôAn k A
SÄyAsI ho, Spne icØA se pAMcAš nIvrfAš k o dUrk r, áATm ›yAn áAAðAk r
ivhrne lge, tb vh üAvk ÕA‰tA ke pAs SpnI pUrI ÕVEt lgAk r
bRµcyQvAs k rtAhuSA sýyk mAgQ, DmQ SÈr ku Õlk opA sk tAhÔ¦ aese hI
i«tIy ›yAn, títIy ›yAn tTA ctuTQ ›yAn k oáAAðAk rivhrte hua; SÈr iP r
icØA ke smAiht, pirÕuÂ, wpEleÕ-riht, mídu avM Szol hone pr qse
iBÚA-iBÚA w¡eÎyAš ke ila nvAne pr pUvQ-invAsAš k I ‰míit wBrne, STvA
k mAQnusAr áAAifyAš k I œyuit avM w¥pAd, STvA SAsRvAš ke öy k A ôAn hone
6. s®dk suØA

151

pr BI ÕA‰tA ke pAs SpnI pUrI ÕVEt lgA k r bRµcyQvAs k rtA huSA
sýyk mAgQ, DmQ SÈr ku Õl k o pA sk tA hÔ¦
tb s®dk «ArA yh pUCe jAne pr ik qs DmQ-ivny mš ik tne DmQnAyk hÓ,
SAyuÏmAn SAn®d ne wnk IsM¼yA pAMc sÈ se BI SiDk btlAqQ¦ qsse s®dk
k o bhut SAÎcyQ huSA ik qtne SiDk DmQnAyk hone pr BI n Spne DmQ
k IbìzAqQ k rte hÓ, n pr-DmQ k I˜ndA, bV£k XIk jgh pr DmQ wpdeÕte hÓ¦
SMtt: s®dk pirvRAjk ne SpnI pirúd k o BgvAn ke pAs bRµcyQvAs
k rne ke ila áAeirt ik yA¦

7. mhAsku ludAiysuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš veLuvn k l®dk -invApmš ivhAr k rte Te¦
ws k Al mš mor-invAp pirvRAjk ArAm mš sku ludAyI jÔse áAis pirvRAjk
vAs k rte Te¦
ak idn BgvAn bhut svere mor-invAp pirvRAjk ArAm cle ga¦ vhAM
sku ludAyI pirvRAjk ne wnse k hA ik ipCle idnAš ümf-bRAµf yh ccAQ
k rte pAa ga ik pUrf k ‰sp, mEKil gosAl SAid SAcAyQ Spne üAvk Aš
se n s¥kí t hÓ, n pUijt¦ ke vl ümf gÈtm hI Spne üAvk Aš se s¥kí t,
pUijt hÓ¦
BgvAn «ArA yh pUCe jAne pr ik muJ mš aese k Ènse DmQ hÓ ijnke k Arf
mÓ üAvk Aš se s¥kí t, pUijt hUM, wdAyI ne ye pAMc DmQ btAa – (1) S£pAhArI
honA, (2) jÔse-tÔse cIvr se sMtuÏx rhnA, (3) jÔse-tÔse ˜pzpAt se sMtuÏx
rhnA, (4) jÔse-tÔse ÕynAsn me sMtuÏx rhnA, SÈr (5) ak AMtvAsIhonA¦
qs pr BgvAn ne k hA ik qn DmoÜ ke k Arf mÓ üAvk Aš se s¥kí t, pUijt
nh™ hUM¦ ijn DmoQ ke k Arf mÓ s¥kí t, pUijt hUM, ve hÓ –
(1) wØAm ÕIl-‰kM D,
(2) suMdr ôAn-dÕQn,
(3) wØAm áAôA-‰kM D,
(4) cAr SAyQ s¥yAš k A ¯yA¼yAn, SÈr
152

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

(5) üAvk Aš k o aesA mAgQ btlAnA ijs pr SAÁìZ ho ve cArAš
‰míit-áA‰TAnAš, cArAš sýyk -áADAnAš, cArAš å iÂpAdAš, pAMc qMiªyAš, pAMc blAš,
sAt bo›yMgAš, SAyQ SÏxAMigk mAgQ, SAX ivmoöAš, SAX SiBBU-SAytnAš, ds
kí ¥êA-SAytnAš SÈr cAr ›yAnAš k IBAvnA k rne lgte hÓ¦ qs mAgQ pr SAÁìZ
ho üAvk jAn lete hÓ ik cAr mhABUtAš se bnA huSA yh ÕrIr pUrI trh
Sin¥ytA se gR‰t hÔ, yh ivôAn wsse SAb hÔ¦ ve qs k AyAse S®y k AyA
k AinmAQf k rne mš söm ho jAte hÓ, Snek áAk Arke å iÂivDSnuBv k rte
hÓ, id¯y üo© avM pricØAôAn ke lABI ho jAte hÓ, pUvQ-invAsAš SÈr
k mAQnusAr áAAifyAš k I œyuit avM w¥pAd ke jAnk Ar ho jAte hÓ, SÈr SAsRvAš
ke öy se icØA k I ivmuVEt, áAôA-ivmuVEt k o qsI j®m mš ‰vyM jAn k r,
sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhrne lgte hÓ¦

8. smfmuV»zk suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM p²ck ½ ‰Tpit ne wnse k hA ik muJe wŸgAhmAn pirvRAjk ne
btlAyA hÔ ik k AyAse pAp-k mQ n k rne vAlA, bure vcn n bolne vAlA, duÏx
sMk £pn k rne vAlA SÈr dUiút SAjIivk An k mAne vAlA –qn cAr SMgAš se
yuEt ¯yVEt ku ÕlsMpÚA,prm ku Õl,wØAmtA k oáAAðA, Syo›y (ijsse lìzA
n jA ske ) ümf k hlAtA hÔ¦
BgvAn ne k hA ik aesA hone pr to wHAn sone vAlA SboD CoxA bœcA
hI ku ÕlsMpÚA, prm ku Õl wØAmtA k o áAAðA Syo›y ümf hogA, EyAšik
wske SMg S-pirpEv hone ke k Arfvh pApAcAr mš áAvíØA hI nh™ ho sk tA¦
w®hAšne k hA ik mÓ ds DmoÜ se yuEt ¯yVEt k o ku ÕlsMpÚA, prm ku Õl,
wØAmtA k o áAAðA, Syo›y ümf k htA hUM¦ ye DmQ hÓ – (1) SÕÔçy
(invAQfáAAðA) k I sýyk díVÏx, (2) SÕÔçy k A sýyk sMk £p, (3) SÕÔçy
k I sýyk vAfI, (4) SÕÔçy k A sýyk k mAÜt, (5) SÕÔçy k I sýyk
SAjIivk A, (6) SÕÔçy k A sýyk ¯yAyAm, (7) SÕÔçy k I sýyk ‰míit,
(8) SÕÔçy k I sýyk smAiD, (9) SÕÔçy k A sýyk ôAn, SÈr (10)
SÕÔçy k I sýyk ivmuVEt¦
8. smfmuV»zk suØA

153

9. cULsku ludAiysuØA
ak smy jb BgvAn rAjgh mš veLuvn-k l®dk invApmš ivhAr k rte Te,
tb vh ak idn pirvRAjk ArAm mš ak bìzI pirúd ke sAT vAs k rne vAle
sku ludAyI pirvRAjk ke yhAM cle ga¦
vhAM áAArMiBk ccAQ ke wprAMt BgvAn ne wse DmQ k A bKAn ik yA –“aesA
hone pr yh hotA hÔ, qske w¥pÚA hone se yh w¥pÚA hotA hÔ¦ aesA nh™ hone pr
yh nh™ hotA hÔ, qsk A inroD hone se yh inrŒÂ ho jAtA hÔ¦”
wdAyI pirvRAjk k o DmQ k A yh vfQn bhut SœCA lgA¦
t¥pÎcAt wsne BgvAn se k hA –“BMte! hmArI prMprA mš yh k hA jAtA
hÔ – ‘yh prm vfQ hÔ, yh prm vfQ hÔ¦’”
BgvAn «ArA ‘prm vfQ’ k o ‰pÏx k rne ke ila k he jAne pr wdAyI ne
k hA –“jÔse ÕuBR, wØAm jAit k I SXk ofI, pAilÕ k I huqQ vÔdUyQ-mif pIle
doÕAle mš rKI huqQ BAist hotI hÔ, mí¥yu ke wprAMt SA¥mA BI qsI áAk Ar ke
vfQ vAlI hok r inrog hotI hÔ¦”
iP r BgvAn «ArA pUCe jAne pr wdAyI ne ‰vIk Ar ik yA ik qs vÔdUyQ-mif
ke vfQ se SiDk cmk IlA to rAi© ke SMDk Ar mš cmk ne vAlA jugnU k IìzA
hI hotA hÔ¦ qs pr BgvAn ne wse k hA ik jo vfQ jugnU k Iìze se BI
gyA-bItA hÔ, tum qsI k o‘prm vfQ’ btlAk rwsI k IáAÕMsA k rrhe ho?
tduprAMt wdAyI ne SpnI prMprA k I S®y bAt btAqQ – “ak AMt suK vAlA
lok hÔ, wsk A sAöA¥k Ar k rne ke ila tkQ sMgt mAgQ BI hÔ¦” prMtu qs bAre
mš BgvAn «ArA áAÎn ik a jAne pr vh qse ‰pÏx nh™ k r pAyA¦
qs pr BgvAn ne ‰vyM qs pr áAk AÕ zAlte hua wse btlAyA ik ak AMt
suK vAle lok k A sAöA¥k Ar k rne ke ila jo áAitpdA hÔ wsmš hotA hÔ –
áATm ›yAn se lek r ctuTQ ›yAn k o, kR mÕ:, áAAðA k r qnmš ivhrnA; SÈr
ctuTQ ›yAn k o áAAðA k r ivhrte smy ak AMt suK vAle lok mš w¥pÚA hua
devtASAš ke sAT XhrnA, sMlAp k rnA SÈr wnk A sAöA¥k Ar k rnA¦
iP rBgvAn ne k hAik ke vlqsI ke ila iBöu mere pAs bRµcyQ k ApAln
154

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

nh™ k rte¦ qsse wØAm dUsre hI DmQ hÓ ijnk AsAöA¥k Ark rne ke ila ve mere
pAs bRµcyQ k A pAln k rte hÓ¦ w®hAšne ‰pÏx ik yA ik qske SMtgQt
pUvQ-invAsAš k I Snu‰míit, áAAifyAš k I k mAQnusAr œyuit SÈr w¥pAd SÈr
SAsRvAš ke öy k AôAn ho jAtA hÔ¦ SAsRvAš ke öy se iBöu k oyh boD hotA
hÔ – ‘mÓ ivmuEt ho gyA, mÓ ivmuEt ho gyA!’ SÈr vh áAôApUvQk jAn letA hÔ
‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse
pre yhAM SAnA nh™ hÔ¦’
yh sunk r,SAÎcyQ-cik tho, sku ludAyIpirvRAjk ne BgvAn, SÈr DmQ
tTA sMG k IBI, Õrf jAne k ASpnA mMt¯y áAk xik yA,prMtu wsk Ipirúd
ne wsk o BgvAn ke pAs bRµcyQ pAln k rne mš ivÐn zAlA¦

10. veKnssuØA
ak smy jb BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš
ivhAr k rte Te, tb veKns pirvRAjk ne wnke pAs SAk r yh wdAn k hA –
“yh prm vfQ hÔ! yh prm vfQ hÔ!!”
BgvAn «ArA ‘prm vfQ’ k o‰pÏx k rne ke ilye k he jAne pr pAirvRAjk ne
k hA –“jÔse ÕuBR, wØAm jAit k I SXk ofI, pAilÕ k I huqQ vÔdUyQ-mif pIle
doÕAle mš rKI huqQ BAist hotI hÔ, mí¥yu ke wprAMt SA¥mA BI qsI áAk Ar ke
vfQ vAlI hok r inrog hotI hÔ¦”
tb BgvAn «ArA pUCe jAne pr pirvRAjk ne ‰vIk Ar ik yA ik qs
vÔdUyQ-mif ke vfQ se SiDk cmk IlA to rAi© ke SMDk Ar mš cmk ne vAlA
jugnU k IìzAhI hotA hÔ¦ qs pr BgvAn ne wse k hAik jo vfQ jugnU k Iìze se
BI gyA-bItA hÔ, tum wsI k o ‘prm vfQ’ btlAk r wsI k I áAÕMsA k r rhe
ho¦
tdnMtr BgvAn ne wse yh BI k hAik k AmAš se k Am-suK,SÈr k Am-suK
se k AmAgR-suK üeÏX k hlAtA hÔ, prMtu dUsrI díVÏx SÈr S®y áAk Ar k I rŒic
rKne ke k Arf tuýhAre ilye qse smJ pAnA duÏk r hÔ¦ qse to vhI iBöu jAn
sk te hÓ jo ShÜt, öIfAsRv, bRµcyQvAs pUrA ik ye hua, kí tk rfIy,

10. veKnssuØA

155

BArmuEt, sdTQ-áAAðA, öIf-BvsMyojn SÈr sýyk áAk Ar se ivmuEt ho
invAQf áAAðA ik a hua hAš¦
BgvAn ne yh BI k hA ik yid k oqQ DoKADìzI, XgI n k rne vAlA, srl
áAkí it k A ivô purŒú mere pAs SAa SÈr mÓ wse SnuÕAist k r DmQ isKAWM,
SÈr vh mere SnuÕAsn mš rhte hua qsk ASÄyAs k re, to vh ÕIGR hI, ‰vyM
hI jAn legA, deK legA ik kÔ se sýyk áAk Ar se Siv¬A-ÁpI bMDn se muVEt
hotI hÔ¦

-----------

156

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

4. rAjvŸg
1. Gixk ArsuØA
ak smy ak bìze iBöu-sMG ke sAT k osl jnpd mš cAirk A k rte hua
BgvAn ak ‰TAn pr mu‰k rA wXe¦ jb SAyuÏmAn SAn®d ne qsk A k Arf
jAnnA cAhA, tb w®hAšne btlAyA ik pUvQk Almš qs áAdeÕ mš vegil½ nAm k A
gRAmingm TA jo S¥yMt smí SÈr GnI SAbAdI vAlA TA¦ qske smIp
sýyk sMbu BgvAn k ‰sp k A SArAm TA, jhAM vh iBöu-sMG k o wpdeÕ
idyA k rte Te¦
tdnMtr w®hAšne btlAyA ik qsI gRAmingm mš Gixk Ar nAm k A ku ýhAr
rhtA TA, jo BgvAn k ‰sp k A wp‰TAk (áADAn sevk ) TA¦ joitpAl nAm
k A mAfv wsk A iáAy im© TA¦ Gixk Ar ke bAr-bAr SAgRh k rne pr
joitpAl BgvAn ke dÕQn k rne clA gyA, jhAM w®hAšne wsk o DAimQk k TA
k hk r smuØAeijt, sMáAhiúQt ik yA¦ bAd mš iP r BgvAn ke pAs jAk r
joitpAl ne wnse áAvRÀyA, wpsMpdA gRhf k I¦ qske Toìze hI idn bAd
BgvAn vhAM se vArAfsI jAk r qisptn imgdAy mš ivhAr k rne lge¦
k Ais-nreÕ ik k Ine BgvAn se SnuroD ik yAik vh vArAfsI mš vúAQvAs
k rnA ‰vIk Ar k rš, prMtu w®hAšne yh k hte hua ik merA vúAQvAs ho cuk A hÔ,
wske áA‰tAv k o ‰vIk Ar nh™ ik yA¦ qsse wse du:K, dÈmQn‰y huSA¦
tdnMtr k Ais-nreÕ ne BgvAn se pUCA ik EyA muJse SœCA SApk A k oqQ
wp‰TAk hÔ ? qs pr w®hAšne k hA ik Gixk Ar ku ýhAr merA SgR-wp‰TAk hÔ¦
jÔse tuýhš mere «ArA vúAQvAs ‰vIk Ar n k rne se du:K, dÈmQn‰y huSA hÔ, vÔsA
Gixk Ar k o n hotA, n hogA¦ Gixk Ar buÂ, DmQ SÈr sMG mš S¥yMt
üÂA-BAv rKtA hÔ¦ vh SAyQ ÕIlAš se yuEt hÔ¦ vh cArAš SAyQ s¥yAš mš
sMÕy-riht hÔ¦ vh SMDe mAtA-iptA k Apoúf k rtAhÔ¦ vh pAMc SvrBAgIy
sMyojnAš ke öy se SÈppAitk , SnAgAmI ho, invAQf áAAðA k rne vAlA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne k hA ik ws smy k A joitpAl mAfv mÓ hI TA¦

1. Gixk ArsuØA

157

2. r§pAlsuØA
ak smy BgvAn ku rŒ(jnpd) mš ak bìze iBöusMG ke sAT cAirk Ak rte
hua Tu£lk oi§k nAm ke ingm mš phuÙce¦ ‘ShQtAš k A dÕQn k rnA SœCA hotA
hԒ –yh soc k ringm ke bRAµf-gíhpit wnke pAs cle SAa¦ vhAM BgvAn
ne DAimQk k TA k h wnk o smuØAeijt-sMáAhiúQt ik yA¦
ws pirúd mš vhAM ke SgR-ku ilk k Apu© r§pAl BI bÔXA TA¦ vh BgvAn
k IvAfI se qtnA áABAivt huSA ik wsne Gr se beGr ho áA¯ARijt hone k IXAn
lI¦ jb wsne BgvAn ke pAs áAvRÀyA, wpsMpdA pAne ke ila yAcnA k I to
w®hAšne qske ila wske mAtA-iptA k I pUvAQnumit k A honA SAvÎyk
btlAyA¦ mAtA-iptA ne qs ÕtQ pr Snumit dI ik áA¯ARijt hone ke wprAMt
vh wnk o dÕQn degA¦ t¥pÎcAt BgvAn se áAvRÀyA, wpsMpdA pA k r
SA¥m-sMymI ho ivhrte SAyuÏmAn r§pAl ne j£dI hI ShQt Sv‰TA k A
sAöA¥k Ar k r ilyA¦
tdnMtr BgvAn k I Snumit áAAðA k r SAyuÏmAn r§pAl mAtA-iptA k o
dÕQn dene ke ila Spne iptA ke Gr ga¦ vhAM pr wnke iptA ne w®hš SpAr
Dn k AlAlc dek rgíh‰T bn, BogAš k oBogne SÈr pu»y k rne ke ila k hA¦
SAyuÏmAn r§pAl ne vh Dn gMgA ndI mš bhA dene k A suJAv idyA¦ w®hAšne
jAte-jAte yh BI k hAik muJ míg ke ila jo jAl PÔ lAyAgyA TA, mÓ wsmš
nh™ PÙ sA¦
vhAM se SAyuÏmAn r§pAl rAjA k or¯yke imgcIr w¬An mš cle ga¦ rAjA
k or¯y BI vhAM SA phuMcA SÈr wnse Gr se beGr ho, áA¯ARijt hone k A k Arf
pUCA¦ qs pr w®hAšne k hA ik jAnnhAr, deKnhAr BgvAn bu ne cAr
DmQ-w¡eÕ k he hÓ ijnk o jAn k r, deK k r, sun k r mÓne aesA ik yA hÔ¦ ye
DmQ-w¡eÕ hÓ –
(1) yh nÎvr sMsAr le jAyA jA rhA hÔ;
(2) yh lok ©Af-riht, SAÎvAsn-riht hÔ;
(3) lok SpnA nh™ hÔ, sb ku C Coìz k r jAnA hotA hÔ; SÈr
(4) lok k imyAš vAlA, tíVðA-riht SÈr tíÏfA k A dAs hÔ¦
158

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

SAyuÏmAn r§pAl ne qn DmQ-w¡eÕAš k A SAÕy BI iv‰tAr se smJAyA,
SÈr SMt mš k hA ik k AmBogAš ke duÏpirfAm k o deK k r mÓ áA¯ARijt huSA hUM;
doú-riht hone se üAm»y hI üeÏX hÔ¦

3. mGdevsuØA
ak smy BgvAn imiTlA mš mGdev-SAmRvn mš ivhAr k rte Te¦ vhAM
w®hAšne SAyuÏmAn SAn®d k o btlAyA ik pUvQk Al mš qsI imiTlA mš mGdev
nAm k Aak DAimQk rAjA huSA TA¦ Spne isr mš pke ke ÕdeKk rwsne socA
ik mÓne mAnuú-k Am Bog ilyA hÔ, Sb id¯y BogAš ke Kojne k A smy hÔ¦
St: vh dAìZI-mUMC muMìzvA, k AúAyv‰© phn, Gr se beGr ho áA¯ARijt ho gyA¦
jAte smy wsne Spne üeÏX pu© ku mArk oBI smy SAne pr aesA hI k rne ke
ila k hA, ijsse yh k £yAfk ArImAgQ SnuáAvitQt rhe¦ wsne wse qs bAt
ke ila BI scet ik yAik k h™vh qs wØAm prMprA k AsmuœCedk bn qsk A
SMitm purŒú n ho jAa¦
k AlAMtrmš áA¯ARijt huSA rAjA mGdev cAr bRµivhArAš k IBAvnA k rÕrIr
Coìzne pr bRµlok k o áAAðA huSA¦
rAjA mGdev ke pu©, pÈ©Aid qsI mGdev SAmRvn mš qsI áAk Ar áA¯ARijt
hua¦ qs prMprA k A invAQh k rne vAlA SMitm rAjA inim huSA¦ qs rAjA ke
pu© k LArjnk ne Gr-bAr nh™ CoìzA, ijsse vh qs k £yAfk ArImAgQ k A
smuœCedk SÈr qs prMprA k A SMitm purŒú huSA¦
t¥pÎcAt BgvAn ne áAk x ik yA ik ws smy k A rAjA mGdev mÓ hI TA¦
ws smy k A k £yAfk ArImAgQ n to inveQd, n ivrAg, n inroD, n wpÕm,
n SiBôA, n sMboiD, n invAQf ke ila TA; yh ke vlbRµlok pAne tk TA¦
prMtu Sb jo SAX SMgAš vAlA mAgQ mere «ArA áAôðA ik yA gyA hÔ vh ak AMt
inveQd, ivrAg, inroD, wpÕm, SiBôA, sMboiD tTA invAQf ke ila hÔ¦
BgvAn ne SAyuÏmAn SAn®d k oscet ik yAik k h™tum mere «ArA áAvitQt
qs k £yAfk ArI mAgQ ke SMitm purŒú mt ho jAnA¦

3. mGdevsuØA

159

4. mDursuØA
ak smy SAyuÏmAn mhAk œcAn mDurA mš gu®dAvn mš ivhAr k rte Te¦ ws
k Al mš mADur rAjA SvV®tpuØA ne vhAM SAk r wnse pUCA – “Bo k œcAn!
bRAµf aesA k hte hÓ – ‘bRAµf hI üeÏX vfQ hÔ, dUsre vfQ hIn hÓ; bRAµf hI
ÕuEl vfQ hÓ, dUsre vfQ kí Ïf hÓ; bRAµf hI Õu hote hÓ, S-bRAµf nh™;
bRAµf hI bRµA ke SÈrs pu© hÓ, muK se w¥pÚA, bRµj, bRµ-inimQt, bRµA ke
wØArAiDk ArI hÓ¦’ qs bAre mš SApk o EyA k hnA hÔ?”
qs pr SAyuÏmAn mhAk œcAn ne Snek wdAhrf áA‰tut k r yh is k r
idyA ik bRAµf-smet ik sI BI vfQ k A ¯yVEt duÏk mQ k rne pr SpAygit
SÈr s¥k mQ k rne pr sÝit k ABAgI ho sk tAhÔ¦ v‰tut: cArAš vfQ smAn hÓ,
SÈr lok mš yh áAlAp hI hÔ ik ‘bRAµf hI üeÏX vfQ hÔ, dUsre vfQ hIn hÓ;
q¥yAid¦’
tdnMtr S¥yMt BAvivBor ho mADur rAjA bu k I Õrf clA gyA, SÈr
DmQ tTA sMG k I BI¦

5. boiDrAjku mArsuØA
ak smy BgvAn BŸg (jnpd) mš susumArigir ke Besk LAvnmígdAy mš
ivhAr k rte Te¦ ws k Al mš boiD rAjku mAr ne w®hš nv-inimQt k ok ndnAm
ke áAAsAd pr SAmMi©t k r iBöusMG siht Bojn k rvAne ke pÎcAt k hA –
“BMte! muJe aesA hotA hÔ ik suK se suK nh™ áAAðA k rnAcAihye, bV£k du:K se
suK áAAðA k rnA cAihye¦”
qs pr BgvAn ne k hA –“bu bnne se phle muJe BI aesA hI hotA TA¦
tb mÓ trŒf Sv‰TA mš hI GrbAr Coìzk rwØAm ÕAMitpd k ItlAÕ mš ink l
pìzA¦ SAcAyQ SALAr k AlAm ne muJe SA˜k c®yAytn tk SÈr SAcAyQ w¡k
rAmpuØA ne qsse SAge nÔvsMôAnAsMôAytn tk iv¬A isKAqQ SÈr Spne brAbr
ke pdAš pr ‰TAipt ik yA¦prMtu cUMik qnke «ArA isKAa ga DmQ n to inveQd,
n ivrAg, n inroD, n wpÕm, n SiBôA, n sMboD SÈr n invAQf ke ila
Te, St: mÓ q®hš SpyAQðA jAnk riP rwØAm ÕAMitpd k IKoj mš ink lgyA¦
160

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

“vhAM se cAirk A k rte hua mÓ mgD mš wrŒvelA senAingm mš phuÙcA jo
S¥yMt rmfIy SÈr ›yAn ke ila S¥yMt wpyuEt ‰TAn TA¦ vhAM mÓne dAMtAš pr
dAMt rK k r, ijóA «ArA tAlu k o dbA k r, icØA k A icØA se ingRh ik yA¦
qsse merI k AMK se psInA CUxtA TA¦ iP r mÓne ÎvAsriht ›yAn k rnA ÕuÁ
ik yA¦ qsse ÕrIr pr Snek áAk Ar ke wpªv áAk x hone lge SÈr mÓ
mít-smAn ho gyA¦ prMtu hr Sv‰TA mš merA vIyQ n dbne vAlA TA, merI ‰míit
Smuiút TI, merI k AyAt¥pr TI, Ble sADnA se pIiìzt hone ke k ArfSÕAMt
ho jAtI TI¦
“tb ak bAr mÓne SAhAr k o ib£ku l Coìz dene k I socI, prMtu bAd mš
ToìzA-ToìzA SAhAr lenA SArMB k r idyA¦ ws smy merA ÕrIr dubQltA k I
crm sImA pr phuÙc gyA TA¦ merI pIX ke k AMxe SÈr pex k I KAl SAps mš
sx ga Te¦ ws smy muJe lgtA TA ik jo k oqQ ümf STvA bRAµf tp
k rke du:KpUfQ, tIvR, k Xor,k xu vednA SnuBv k rte rhe Te, k rrhe hÓ STvA
k ršge, ve qsse SiDk nh™ ho sk tI¦ prMtu qs duÏk r k Airk Ase BI muJe
wØAr-mnuÏyDmQ SlmAyQôAn-dÕQnivÕeú k IwplVˆD nh™ huqQ¦ tb mÓne socA
ik EyA boiD áAAðA k rne k A k oqQ S®y wpAy BI ho sk tA hÔ?
“tb mÓne ‰TUl SAhAr gRhf k r, sbl ho, áATm ›yAn mš ivhrne k A
wpkR m ik yA ¦ iP r i«tIy ›yAn, títIy ›yAn, ctuTQ ›yAn k o áAAðA k r
ivhrne lgA¦
“iP rak AgR hua, intAMt ÕuÂ, wpEleÕ-riht, mídu, Szol icØA k oiviBÚA
w¡eÎyAš ke ila nvAne pr muJe pUvQinvAsAš k I ‰míit wBr SAqQ, k mAQnusAr
áAAifyAš k I œyuit avM w¥pVØA k A ôAn hone lgA SÈr SAsRvAš ke öy k A ôAn
hone se ‰pÏx ho gyA ik j®m smAðA ho gyA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo
k rnA TA so k r ilyA, qsse pre k rne k o ku C rhA nh™¦ qs áAk Ar
áAmAdriht, w¬ogÕIl tTA SA¥msMymI hok r ivhAr k rte hua merI Siv¬A
nÏx huqQ, iv¬A w¥pÚA huqQ, SMDk Ar nÏx huSA, áAk AÕ w¥pÚA huSA¦
“tb shýpit bRµA ke suJAv pr áAAðA iv¬A k o mÓne logAš mš bAMxne k A
infQy ilyA ¦ Spne SAcAyoÜ –SALAr k AlAm tTA w¡k rAmpuØA –k AdehAMt
ho cuk ne ke k Arf mÓ w®hš yh iv¬A nh™ isKlA pAyA¦ tb mÓne Spne purAne
sAiTyAš –pMcvgIQy iBöuSAš –k o DmoQpdeÕ idyA, ijske P l‰vÁp ve BI
5. boiDrAjku mArsuØA

161

wØAm bRµcyQ-P l k o qsI j®m mš ‰vyM jAn k r, sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r
ivhrne lge¦”
boiD rAjku mAr ke ak áAÎn ke wØAr mš BgvAn ne wse pAMc SA›yAi¥mk
áAyAs ke SMgAš k I jAnk ArI BI dI¦ ye SMg hÓ –
(1) tTAgt k I boiD ke áAit üÂA k A BAv,
(2) nIrogtA avM Pu tIQlApn,
(3) SÕXtA,
(4) díìZ prAkR m, tTA
(5) b™Dne vAlI SAyQ áAôA¦
iP r w®hAšne k hA ik qn SMgAš se yuEt iBöu tTAgt k o ivnAyk pAk r
SnuØAr bRµcyQ-P l k o qsI j®m mš sAt vúoÜ mš ‰vyM jAnk r, sAöA¥k Ar
k r, áAAðA k r ivhAr k r sk tA hÔ¦ iP r w®hAšne sAt vúQ k I SviD k o ÕnÔ:
ÕnÔ: k mk rte hua yhAM tk k hidyA ik qn SMgAš se yuEt iBöu sAyMk Alk o
SnuÕAist ik yAjAne pr áAAt:k AlSÈr áAAt:k AlSnuÕAist ik yAjAne pr
sAyMk Al (ivÕeú) invAQfpd áAAðA k r sk tA hÔ¦

6. S½‡ilmAlsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws k Almš rAjA psenid ke k oslrAÀy mš S½‡ilmAl nAm k Aak
indQyI zAkU rhtA TA¦ vh mnuÏyAš k o jAn se mAr k r wnk I SMguilyAš k I
mAlA DArf k rtA TA¦ wske SAtMk se gRAm S-gRAm, ingm S-ingm SÈr
jnpd S-jnpd ho ga Te¦
ak bAr BgvAn wsI rA‰te se jA rhe Te jhAM S½‡ilmAl rhtA TA¦ qs pr
S½‡ilmAl Spne hiTyAr le wnke pICe ho ilyA, prMtu vh bìze veg se dÈìzk r
BI wnk opk ìz nh™ pAyA¦ tb KìzA hok rvh BgvAn se bolA –“Xhr jA,
ümf!”
BgvAn ne k hA – “mÓ to XhrA huSA hUM, S½‡ilmAl! tU cl rhA hÔ¦”
S½‡ilmAl k o yh smJ mš nh™ SAyA ik yh ümf ‰vyM clte hua k o
162

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

XhrA huSA SÈr muJ Xhre hua k oclAymAn kÔ se btA rhA hÔ¦ St: wsne qs
bAre mš wnse pUCA¦
BgvAn ne k hA –“S½‡ilmAl! sAre áAAifyAš ke áAit dMz Coìz dene se mÓ sdA
V‰Tr hUM, SÈr tU áAAifyAš mš S-sMymI hone se S-V‰Tr hÔ¦”
BgvAn ke DAimQk vcn sunk r S½‡ilmAl ne Spne hiTyAr Pš k idye,
SÈr wnse vh™ pr áAvRÀyA mAMgI¦ BgvAn ne wse k hA –“SASo, iBöu!” yhI
wsk I áAvRÀyA huqQ¦
tb BgvAn SAyuÏmAn S½‡ilmAl k o SnugAmI-ümf bnA, cAirk A k rte
hua, sAv¥TI le ga¦ vhAM pr w®hš iBöu ke Áp mš ›yAn k rte hua deKk rrAjA
psenid k o bìzA SAÎcyQ huSA ik ijse hm dMz se BI, Չ© se BI dA®t nh™
bnA ske , wse BgvAn ne ibnA d»z, ibnA Չ© dA®t bnA idyA hÔ¦
k AlAMtr mš SAyuÏmAn S½‡ilmAl ShÜt Sv‰TA k o áAAðA hua¦ ivmuVEt k A
suK SnuBv k rte hua w®hAšne yh wdAn k hA –
“jo phle áAmAd k rke pICe áAmAd nh™ k rtA, vh meG se muEt hua cMªmA
ke smAn qhlok k o áAk AiÕt k rtA hÔ¦
“k oqQ dMz se dmn k rte hÓ, k oqQ SMku ÕSÈr k oìze se¦ tTAgt «ArA mÓ ibnA
dMz, ibnA Չ© hI dimt ik yA gyA hUM¦
“˜hsk hone se phle merA nAm S˜hsk TA¦ SAj mš yTATQ nAm vAlA ho
gyA hUM, EyAšik mÓ ik sI k I ˜hsA nh™ k rtA¦
“mÓne tInAš iv¬ASAš k o pA ilyA hÔ, bu k A ÕAsn k r ilyA hÔ¦”

7. ipyjAitk suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws k Almš ak gíhpit k A iáAy, ak lÈtA pu© mr gyA¦ qsse wse
n to k oqQ k Am SœCA lgtA, n Bojn, SÈr vh ÎmÕAn mš jAk r ivlAp
k rtA rhtA¦
vh BgvAn ke pAs gyA, to w®hAšne k hAik iáAyjAitk se w¥pÚA hote hI
7. ipyjAitk suØA

163

hÓ – Õok , ivlAp, du:K, dÈmQn‰y, wpAyAs (preÕAnI)¦ wse BgvAn k A yh
k Tn SœCA nh™ lgA SÈr vh vhAM se clA gyA¦
ws smy ToìzI hI dUr pr bhut se juSArI juSA Kel rhe Te¦ gíhpit ne w®hš
yh sArI bAt btlAqQ, to w®hAšne k hA ik iáAyjAitk se w¥pÚA hote hÓ –
SAnMd, sÈmn‰y¦ wse wnk A k Tn SœCA lgA – Spne ˜ctn ke SnuÁp¦
yh ccAQ, kR mÕ:, rAjA ke rinvAs mš BI phuÙc gyI¦ vhAM k osl-nreÕ
psenid ne rAnI mV£lk A k o BgvAn ke k he k o SnAdr ke BAv se k hA¦ tb
rAnI ne nAiLj³ nAm ke bRAµf k o BgvAn ke pAs wnke k Tn k I puVÏx
k rvAne ke ilye BejA¦ BgvAn ne Snek wdAhrf dek r Spne k Tn k I puVÏx
k I¦
tb rAnI ne rAjA k o ak -ak k rke pUCA ik EyA w®hš ku mArI vijrI,
öi©yA vAsBA, senApit ivxxUB SÈr vh ‰vyM iáAy hÓ¦ rAjA ne qn sbk A
iáAy honA btlAyA¦ iP r rAnI ne pUC ilyA ik yid qn pr k oqQ sMk x SA
jAye, STvA S®yTA¥v ho, to EyA SApk o Õok , ivlAp, du:K, dÈmQn‰y,
wpAyAs hAšge yA nh™? rAjA ne k hAik qsse to mere jIvn k ABI S®yTA¥v
ho sk tAhÔ, Õok Aidw¥pÚA hone k Ato k hnAhI EyA hÔ¦ iP rrAnI ne k hA –
“mhArAj! qsIilye jAnnhAr, deKnhAr, ShÜt, sýyk sMbu BgvAn ne k hA
TA ik iáAyjAitk se w¥pÚA hote hI hÓ – Õok , ivlAp, du:K, dÈmQn‰y,
wpAyAs¦”
tb rAjA ne k hA –“SAÎcyQ! mV£lke !! SAÎcyQ! mV£lke !! muJe lgtA hÔ
BgvAn áAôA se KUb b™D-b™D k r deKte hÓ¦” iP r wsne ijDr BgvAn Te,
wDr hAT joìzk r tIn bAr yh wdAn k hA –
“nm‰k Ar hÔ wn BgvAn, ShÜt, sýyk sMbu k o!”

8. bAihitk suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws k Al mš ak bAr k osl ke rAjA psenid ne SicrvtI ndI ke
tIr pr SAyuÏmAn SAn®d se k TA-sMlAp k rte hua pUCA ik EyA BgvAn
164

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

ümfAš, bRAµfAš tTA ivôAš se ˜nidt k Aiyk , vAick STvA mAnisk
SAcrf k r sk te hÓ?
SAyuÏmAn SAn®d ne k hA – “nh™, mhArAj¦”
tdnMtr rAjA psenid ke S®y áAÎnAš ke wØAr mš SAyuÏmAn SAn®d ne
btlAyA –
* Sku Õl SAcrf s-doú hotA hÔ¦
* s-doú SAcrf ˜hsA-yuEt hotA hÔ¦
* ˜hsA-yuEt SAcrf du:K-pirfAmI hotA hÔ¦
* du:K-pirfAmI SAcrf vh hotA hÔ jo SpnI pIìzA, pr-pIìzA, donAš k I
pIìzA ke ilye hotA hÔ¦
iP r yh BI btlAyA –
* ku Õl SAcrf S-doú hotA hÔ¦
* S-doú SAcrf ˜hsA-riht hotA hÔ¦
* ˜hsA-riht SAcrf suK-pirfAmI hotA hÔ¦
* suK-pirfAmI SAcrf vh hotA hÔ jo n SpnI pIìzA, n pr-pIìzA, n
donAš k I pIìzA ke ilye hotA hÔ¦
w®hAšne yh BI k hA ik BgvAn sBI Sku Õl DmoÜ se riht SÈr sBI
ku Õl DmoÜ se yuEt hÓ¦
SAyuÏmAn SAn®d ke k TA-sMlAp se S¥yMt áAsÚA ho k r rAjA psenid ne
w®hš ak solh hAT lMbA, SAX hAT cÈìzA bAihitk (v‰©-ivÕeú) Bšx ik yA,
jo w®hAšne bAd mš BgvAn k o smipQt k r idyA¦

9. DýmceitysuØA
ak smy BgvAn sEk (ÕAEy) jnpd mš medALup nAmk ingm mš ivhAr
k rte Te¦ k oslke rAjA psenid ne vhAM jAk rwnse k hAik BgvAn mš muJe
DmQ-dÕQn hotA hÔ – BgvAn sýyk sMbu hÓ, wnk A DmQ su-SA¼yAt hÔ, sMG
sumAgQ pr SAÁìZ hÔ¦ Spne qs k Tn k I puVÏx mš wsne k hA –
9. DýmceitysuØA

165

* k oqQ-k oqQümf-bRAµf ku C smy tk hI bRµcyQ k A pAln k rte hÓ
SÈr iP r pAMc k AmgufAš ke sevn mš lg jAte hÓ¦ prMtu yhAM iBöu jIvnBr
pirpUfQ, pirÕu bRµcyQ k A pAln k rte hÓ¦
* bAhr ivvAd hI ivvAd clte rhte hÓ, prMtu yhAM iBöu ivvAd-riht ho,
dUD-jl ke imüf ke smAn, ak jux hok r ivhrte hÓ¦
* k oqQ-k oqQümf-bRAµf kí Õ, duvQfQ, rogI idKlAqQ dete hÓ, pr yhAM iBöu
ãÏx-puÏx, wdgR (SAnMidt) avM áAsÚAeV®ªy idKlAqQ dete hÓ¦
* bAhr k I pirúd mš k Am ke smy log bIc-bIc mš SpnI bAt zAlte
rhte hÓ, pr yhAM pirúd aesI ivny-sMpÚA hotI hÔ ik BgvAn ke DmoQpdeÕ
k rte hua üAvk Aš ke TUk ne, KAMsne tk k A BI Ոd sunAqQ nh™ detA¦
* k qQ ÕA‰©ATQ k rne vAle BgvAn ke sAT vAd ropne k I tÔyArI k rte hÓ,
prMtu wnke sAmne SAne pr wnk I DAimQk k TA se áAeirt ho, vAd ropnA BUl,
w£xe w®h™ ke üAvk bn, wnse áAvRÀyA k I mAMg k rne lgte hÓ¦
* mÓ ijnk Ae SAjIivk AdetA hUÙ, yÕ lAtA hUM, ve BI merA wtnA sýmAn nh™
k rte, ijtnA BgvAn k Ak rte hÓ¦ ye BgvAn ke ÕAsn mš SvÎy k oqQ ivÕeú
bAt deKte hAšge¦
jb rAjA psenid DmQ-cÔ¥yAš k A bKAn k r clA gyA, tb BgvAn ne
iBöuSAš k o k hA – “iBöuSo! DmQ-cÔ¥yAš k o sIKo, DmQ-cÔ¥yAš k o pUrA k ro,
DmQ-cÔ¥yAš k o DArf k ro¦ DmQ-cÔ¥y sATQk avM bRµcyQ ke mUl hÓ¦”

10. k »fk ¥TlsuØA
ak smy BgvAn wrŒ²YA mš k »fk ¥TlimgdAy mš ivhAr k rte Te¦ ws
smy ak bAr k osl-nreÕ psenid ne vhAM SAk r wnse svQôtA, cArAš vfoÜ
k IÕuiÂ, devAš tTA bRµA ke bAre mš pUCA¦ BgvAn ne wske áAÎnAš k AyToict
wØAr idyA¦
lÈxte smy k osl-nreÕ ne k hA –“BMte! jo-jo hmne BgvAn se pUCA,
vhI-vhI w®hAšne btlAyA¦ vh hmk o rŒctA hÔ, SœCA lgtA hÔ, wsse hm
sMtuÏx hÓ¦”
----------166

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

5. bRAµfvŸg
1. bRµAyusuØA
ak smy BgvAn pAMc sÈ iBöuSAš ke mhA-iBöusMG ke sAT ivdeh
(jnpd) mš cAirk Ak rrhe Te¦ ws smy imiTlA-invAsI 120-vúIQy bRµAyu
nAm ke mhAiv«An bRAµf k o yh jAnne k I qœCA huqQ ik BgvAn ke bAre mš
jo yh ¼yAit PÔ l rhI hÔ ik vh SrhMt, sýyk sMbuÂ, iv¬AcrfsMpÚA,
SœCI git vAle, lok Aš ke jAnk Ar, svQüeÏX, logAš k o rAh pr lAne vAle
sAriT, devAš SÈr mnuÏyAš ke ÕA‰tA, bu BgvAn hÓ, q¥yAid – yh k hAM tk
s¥y hÔ¦
qs k AyQ ke ilye bRµAyu ne wØAr nAm ke Spne iÕÏy k oBejA¦ iÕÏy «ArA
yh pUCe jAne pr ik muJe yh kÔ se mAlUm hogA ik BgvAn k I ¼yAit shI hÔ
STvA nh™, wsne btlAyA ik mM©Aš ke SnusAr mhApurŒúAš ke bØAIs ÕrIr
löf hote hÓ¦ yid ve Gr mš rhte hÓ to ckR vtIQ rAjA bnte hÓ SÈr Gr ¥yAg dš
to sýyk sMbu hote hÓ¦
tdnMtr wØAr ne BgvAn ke pAs jAk r wnke ÕrIr mš bØAIsAš
mhApurŒú-löfAš k oKoj ilyA SÈr C: mAh tk CAyA ke smAn wnk ApICA
k rte hua wnk IcAl-ZAl k oBI deKA¦ tb pUfQtyA sMtuÏx hok rwsne Spne
SAcAyQ se BgvAn k I ¼yAit shI hone ke bAre mš invedn k r idyA¦
k AlAMtr mš jb cAirk A k rte hua BgvAn imiTlA phuÙce, tb bRµAyu ‰vyM
dÕQnATQ wnke pAs clA gyA SÈr wsne BI wnke ÕrIr pr bØAIsAš
mhApurŒú-löfAš k o jAn ilyA¦ BgvAn ne BI wse qs bAre mš SpnA sMÕy
dUr k rne ke ilye k hA¦ w®hAšne yh BI k hA ik ‘muJe SiBôey SiBôAt ho
gyA hÔ, mÓne BAvnIy k oBAivt k rilyA hÔ SÈr áAhAt¯y k oáAhIf k ridyA
hÔ, qsIila mÓ bu hUM’¦
tdnMtr bRµAyu k I ijôAsA ÕAMt k rne ke ilye BgvAn ne wse ‘bRAµf’,
‘vedgU’, ‘©Ôiv¬’, ‘üoi©y’, ‘ShQt’, ‘ke vlI’, ‘muin’ tTA ‘bu’ – qn ՈdAš
k AshI SAÕy BI smJAyA¦ yh sunte hI bRµAyu BgvAn ke pAMv cUmne SÈr
1. bRµAyusuØA

167

shlAne lgA SÈr qs áAk Arwnke áAit S¥yMt ivnmRtA k ABAv áAdiÕQt k rne
mš lg gyA¦
tb BgvAn ne wse rok k rwsk oSAnupUvIQ k TAk hIjÔse ik dAn-k TA,
ÕIl-k TA, ‰vgQ-k TA, BogAš ke duÏpirfAm, Spk Ar, mlIntA, SÈr gíh
¥yAgne ke mAhA¥ýy k o áAk AiÕt ik yA¦ jb w®hAšne bRµAyu k o wpyuEt-icØA,
mídu-icØA, SAvrfriht-icØA, wÝt-icØA (áAsÚA-icØA) jAn ilyA tb wse
buÂAš k A ‰vyM jAnA huSA DmoQpdeÕ – du:K, smudy, inroD, mAgQ – áAk AiÕt
ik yA¦t¥pÎcAt jÔse Dvl, inmQl v‰© rMg k oSœCI trh pk ìz letA hÔ, vÔse
hI bRµAyu k owsI SAsn pr bÔXe-bÔXe ivrj, ivml, DmQcöu –‘jo ku Cw¥pÚA
hone vAlA (smudyDmAQ) hÔ, vh sb ku C nAÕvAn (inroDDmAQ) hԒ – w¥pÚA
huSA¦
qs pr SAÎcyQcik t, avM BAvivBor ho, bRµAyu BgvAn k I Õrf clA
gyA, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦
qske ku ChI idn bAd bRµAyu k AdehAMt ho gyA¦ iBöuSAš «ArA wsk Igit
ke bAre mš pUCe jAne pr BgvAn ne btlAyA ik bRµAyu pAMc SvrBAgIy
sMyojnAš ke öy se SÈppAitk (devtA) ho, vh™ invAQf áAAðA k rne vAlA hÔ,
ws lok se lÈx k r SAne vAlA nh™ hÔ¦

2. selsuØA
ak smy BgvAn sAìZe bArh sÈ iBöuSAš ke ak bìze iBöu-sMG ke sAT
S½‡ØArAp jnpd mš cAirk A k rte hua SApf nAm ke ingm mš phuÙce¦ vhAM
ke ify jixl wnse imlne ke ilye SAyA, SÈr wnke DmoQpdeÕ se smuØAeijt,
sMáAhiúQt ho wsne w®hš iBöu-sMG siht Sgle idn Spne yhAM Bojn k rne ke
ilye SAmMi©t ik yA¦
jb Spne SAüm pr phuÙc k r ke ify jixl ¯yv‰TA mš jux gyA, tb
tIn sÈ iv¬AiTQyAš k oved pìZAne vAle sel nAmk bRAµf k oBI wsse yh ptA
cl gyA ik Sgle idn iBöu-sMG siht ‘bu’ vhAM SA rhe hÓ¦ yh sock rik
‘bu’ – aesA Goú BI sMsAr mš dulQB hÔ, SÈr sýyk sMbu mš mhApurŒúAš ke

168

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

bØAIs ÕrIr-löf hote hÓ, vh Spne tIn sÈ mAfvk Aš ke sAT BgvAn ke
pAs imlne ke ilye clA gyA¦
vhAM phuÙc k r sel ne BgvAn ke ÕrIr pr bØAIsAš mhApurŒú-löf deK
ilye, SÈr SpnA yh sMÕy BI dUr ik yA ik vh scmuc sýyk sMbu hÓ¦
tduprAMt wsne SpnI pirúd ke sAT BgvAn ke pAs áAvRÀyA avM wpsMpdA
pAqQ¦ k AlAMtr mš vh SÈr wsk I pirúd ShÜt Sv‰TA k o áAAðA hua¦

3. S‰slAynsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy S‰slAyn bRAµf ne wnke pAs jAk rk hA –“Bo gotm!
bRAµf aesA k hte hÓ – ‘bRAµf hI üeÏX vfQ hÔ, dUsre vfQ hIn hÓ¦ bRAµf hI
ÕuEl vfQ hÔ, dUsre vfQ kí Ïf hÓ¦ bRAµf hI Õu hote hÓ, S-bRAµf nh™¦
bRAµf hI bRµA ke SÈrs pu© hÓ, muK se w¥pÚA, bRµj, bRµ-inimQt, bRµA ke
dAyAd hÓ¦’ qs ivúy mš SApk A EyA k hnA hÔ?”
qs pr BgvAn ne S‰slAyn se hI ak -ak k r k qQ áAÎn pUCe ijnk A
wØAr dete hua wsne ‰vIk Ar ik yA ik bRAµf-öi©y-vÔÎy-ÕUª mš se k oqQ BI
áAAif-˜hsk , cor, durAcArI, JUXA, cuglKor, k xuBAúI, bk vAdI, loBI,
«eúI, imÉyA díVÏx vAlA ho, k AyA Coìz, mí¥yu ke wprAMt dugQit k o áAAðA hogA,
SÈr yid vh qnse ivrt rhegA, to sÝit k o áAAðA hogA¦
S‰slAyn ne yh BI ‰vIk Ar ik yA ik cArAš vfoÜ mš se ik sI BI vfQ k A
¯yVEt vÔr-riht, «eú-riht, mÔ©I-icØA k IBAvnA k rsk tAhÔ, ke vlbRAµf
hI nh™¦ ik sI BI vfQ k A ¯yVEt ÕuVEt (sutuhI, istuSA) SÈr êAAn-cUfQ
lek r ndI pr jAk r mÔl Do sk tA hÔ, ke vl bRAµf hI nh™ ¦ ik sI BI vfQ
k A¯yVEt SAg jlAa, vh jAÀv£ymAn hogI SÈr wsse SAg k Ak AmilyA
jA ske gA¦
SMt mš BgvAn ne S‰slAyn k o pUvQ-k Al k I bAt btAqQ jbik sAt
bRAµf-å iúyAš k o BI aesI hI pAppUfQ díVÏx w¥pÚA huqQ TI ik bRAµf hI üeÏX
vfQ hÔ, q¥yAid¦ prMtu ve Sist devl nAm ke ak S®y å iú ke smö SpnI
DArfA k o is nh™ k r pAa¦
3. S‰slAynsuØA

169

yh sun k r, SAÎcyQ-cik t ho, S‰slAyn BgvAn k I Õrf clA gyA,
SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦

4. GoxmuKsuØA
ak smy SAyuÏmAn wden vArAfsI mš Keimy SMbvn mš ivhAr k rte Te¦
vhAM DAimQk áAvRÀyA k o lek r wnk A GoxmuK bRAµf ke sAT k TA-sMlAp
SArMB huSA¦
qs k TA-sMlAp ke dÈrAn SAyuÏmAn wden ne GoxmuK k o cAr áAk Ar ke
puÝlAš k I jAnk ArI dI – (1) SA¥mMtp, (2) prMtp, (3) SA¥mMtp-prMtp,
tTA (4) n-SA¥mMtp-n-prMtp¦ (iv‰tAr ke ila deiKa “k ®drk suØA” –píÏX
sM. [131])
GoxmuK bRAµf ne k hAik qnmš se muJe cÈTe áAk Ark ApuÝl rŒctA hÔ¦
t¥pÎcAt SAyuÏmAn wden ne wse do áAk Ar k I pirúdAš k I jAnk ArI dI –
(1) mif-kuM zl, pu©-BAyAQ, dAs-dAsI, Ket-mk An, sonA-cAMdI mš SnurEt;
SÈr (2) mif-kuM zl,pu©-BAyAQ, dAs-dAsI, Ket-mk An,sonA-cAMdI k oCoìz,
Gr se beGr ho, áAvRÀyA-áAAðA¦
GoxmuK bRAµf ne ‰vIk Ar ik yA ik cÈTe áAk Ar ke puÝl SiDk tr dUsrI
áAk Ar k I pirúd mš imlte hÓ¦ qske sAT hI DAimQk áAvRÀyA ke bAre mš jo
wsk I gltP hmI TI, vh BI dUr ho gyI¦
tdnMtr SAyuÏmAn wden ne GoxmuK ke cAhne pr wse cAr áAk Ar ke puÝlAš
ke bAre mš bìze iv‰tAr se jAnk ArI dI¦ qs pr SAÎcyQ-cik t ho GoxmuK ne
k hA ik mÓ SAyuÏmAn wden k I Õrf jAtA hUM, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦ pr
SAyuÏmAn wden ne wse SpnI bjAy BgvAn k I Õrf jAne ke ilye áAeirt
ik yA¦
GoxmuK bRAµf ne pAxilpuØA mš sMG ke ilye wp‰TAn-ÕAlA BI bnvAqQ, jo
‘GoxmuKI’ k hlAqQ¦

170

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

5. c¸IsuØA
ak smy BgvAn ak bìze iBöu-sMG ke sAT k osl mš cAirk A k rte hua
SopAsAd nAm ke bRAµf-gRAm mš jA phuÙce¦ ws smy c¸I nAm k A bRAµf
k osl-nreÕ psenid «ArA áAdØA SopAsAd k A ‰vAmI ho k r rhtA TA¦
c¸I bRAµf k A mn huSA ik vh BI S®y bRAµfAš ke sAT BgvAn ke
dÕQnATQ jAa prMtu ku C logAš ne wse vhAM jAne ke ila hto¥sAiht ik yA SÈr
Snek áAk Ar k I yuVEtyAM dete hua k hA ik ümf gÈtm k o hI wske dÕQnATQ
SAnA cAiha¦ qs pr wsne wnk IsBI yuVEtyAš k AKMzn k rte hua, BgvAn
ke ik tne hI S®y gufAš k A bKAn k rte hua, k hA ik SopAsAd mš SAne ke
k Arf vh hmAre SitiT hÓ¦ St: muJe hI wnke dÕQnATQ jAnA cAiha¦
tb vh S®y bRAµfAš ke sAT BgvAn ke ivhAr k rne ke ‰TAn pr jA phuÙcA¦
vhAM k Apixk nAm ke trŒf bRAµf ne BgvAn se Snek áAk Ar ke áAÎn ik a
ijnk Aw®hAšne smuict smADAn ik yA¦qske pÎcAt k Apixk k hnelgA –
“s¥y-Snuröf k ohmne SAp gÈtm se pUCA¦ SApne wse hmš btlAyA¦ vh
hmš rŒctA hÔ¦ hm wsse sMtuÏx hÓ¦ aese hI s¥y-SnuboD, s¥y-áAAVðA,
s¥y-áAAVðA ke bhuk ArI DmQ SÈr S®y bAtAš ke bAre mš BI jo ku C hmne pUCA,
vh sb SApne hmš btlAyA¦ vh hmš rŒctA hÔ¦ hm wsse sMtuÏx hÓ¦
“he gÈtm! phle hm aesA jAnte Te ik k hAM nIc, k Ale, bRµA ke pAMv se
w¥pÚA, muMzk -ümf SÈr k hAM DmQ k A ôAn! prMtu Sb SAp gÈtm ne muJ mš
ümfAš ke áAit áAem, üÂA avM sýmAn k A BAv pÔdA k r idyA hÔ¦”
t¥pÎcAt SAÎcyQ-cik t ho k Apixk BgvAn k I Õrf clA gyA, SÈr
DmQ tTA sMG k I BI¦

6. asuk ArIsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM jAk rasuk ArIbRAµf ne wnse k hAik bRAµf log cArAš vfoÜ
k o lek r cAr áAk Ar k I pircyAQ áAôðA k rte hÓ – qs bAre mš SApk A EyA
k Tn hÔ?
6. asuk ArIsuØA

171

BgvAn ne wsI se pUCA ik EyA sMsAr ke logAš ne bRAµfAš k o k oqQ aesA
SiDk Arde rKA hÔ ik ve dUsrAš ke ilye BI pircyAQ k AáAôApn k rš? iP rBI
mÓ wse pircyAQ ke yoŸy mAntA hUM ijsk I pircyAQ k rne se üÂA,
ÕIl-sdAcAr, üut, ¥yAg tTA áAôA mš víi hotI ho¦
iP r asuk ArI ne wnse pUCA ik bRAµf log hr vfQ ke ilye ik sI-n-ik sI
injI sMpVØA k A áAôApn k rte hÓ, jÔse bRAµf ke ilye iBöAcAr, öi©y ke
ilye Dnuú-k lAp, vÔÎy ke ilye kí iú avM goröA, SÈr ÕUª ke ilye lk ìzI
k AxnA, ZonA, SAid – qs bAre mš SApk A EyA k Tn hÔ?
BgvAn ne iP rwsI se pUCA ik EyA sMsAr ke logAš ne bRAµfAš k oSiDkí t
k r rKA hÔ ik ve dUsrAš ke ilye injI sMpVØA k A áAôApn k rš! iP r BI mÓ
lok oØAr SAyQ DmQ k o purŒú k I injI sMpVØA áAôðA k rtA hUM¦ mAtA-iptA ke
purAne ku l-vMÕ ke k Arf, j®m lene pr, k oqQ ¯yVEt öi©y, bRAµf, vÔÎy
STvA ÕUª k hlAtA hÔ, prMtu jb qnmš se k oqQ BI Gr se beGr ho áA¯ARijt ho
jAtA hÔ SÈr tTAgt «ArA ‰vyM jAne ga DmQ-ivny k o pAk r, ÕIl-sdAcAr
mš puÏx hok r,icØA se rAg-«eú k odUr k r,sýyk díVÏx vAlA ho jAtA hÔ, tb
vh ®yAy pr SADAirt ku Õl DmQ k A SArADk ho jAtA hÔ¦
yh sunk r SAÎcyQ ¯yEt k rte hua, BAvivBor ho, asuk ArI bRAµf
BgvAn k I Õrf clA gyA, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦

7. Dn²jAinsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš veLuvn k l®dk invApmš ivhAr k rte Te¦ ws
k Al mš SAyuÏmAn sAirpuØA k o yh ptA clne pr ik Dn²jAin nAm k A
bRAµf Sb DmQ mš áAmAd k rne lgA hÔ, w®hAšne wsse qsk A k Arf jAnnA
cAhA¦ Dn²jAin ne btlAyA ik mAtA-iptA, pu©-BAyAQ, nÈk r-cAk rSAid ke
pAln-poúf mš lge rhne se aesA hone lgA hÔ¦
qs pr SAyuÏmAn sAirpuØA ne wse smJAyA ik dUsre BI DAimQk k mAÜt hote
hÓ ijnse qn sbk A pAln-poúf ik yA jA sk tA hÔ, ˜k tu pAp-k mQ k o n
k rte hua, SpnAnA to pu»y-mAgQ k o hI cAiha¦
k AlAMtr mš Dn²jAin bhut bImAr ho gyA SÈr wsne SAyuÏmAn sAirpuØA
172

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

k o Spne Gr bulvA BejA¦ wnke vhAM phuÙcne pr Dn²jAin ne w®hš SpnI
Ss´, mrfAMtk vednA se Svgt k rAyA¦
yh jAnk r SAyuÏmAn sAirpuØA k o lgA ik mÓ EyAš n qse bRµASAš k I
sAyuÀytA k A mAgQ wpdeÕUM, jÔsA ik bRAµf log bRµlok ke áAit üÂABAv
rKte hÓ¦
tdnMtr w®hAšne wse qs mAgQ ke bAre mš btlAyA ik kÔ se k oqQ iBöu
mÔ©I-Bre, ivpul, áAmAd-riht, vÔr-riht, «eú-riht icØA se ak -ak k rke
sBI idÕASAš k o ¯yAðA k rke ivhrtA hÔ, SÈr iP r qsI áAk Ar, kR mÕ:,
k rŒfA, muidtA avM wpeöA-Bre icØA se ivhrtA hÔ¦
t¥pÎcAt SAyuÏmAn sAirpuØA Dn²jAin bRAµf k o,s-k rfIyhote hua BI
(jhAM phuÙc k r SAge BI k rne k o ku C Õeú rhtA hÔ), hIn bRµlok mš
áAitVÏXt k r vhAM se cl ida¦ qske ku C hI smy pÎcAt bRAµf ne Spne
áAAf Coìz ida¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ne BgvAn ke pAs jAk rw®hš sArA víØAAMt k hsunAyA¦
qs pr w®hAšne pUCA ik tum s-k rfIyhote hua wse hIn bRµlok mš áAitVÏXt
k r vhAM se EyAš cle SAa? SAyuÏmAn sAirpuØA ne wØAr idyA ik bRAµf log
bRµ-lok ke áAit bhut üÂA-BAv rKte hÓ, qsIila mÓne Dn²jAin k o
bRµASAš k I sAyuÀytA k A mAgQ wpdeiÕt ik yA¦
BgvAn ne k hA ik Dn²jAin mrk r bRµlok mš w¥pÚA huSA hÔ¦

8. vAse§suØA
ak smy BgvAn qœCAn½l ke vnKMz mš ivhAr k rte Te¦ ws k Al mš
vAse§ SÈr BAr«Aj mAfvAš ne wnke pAs jAk r yh jAnnA cAhA ik k oqQ
¯yVEt j®m se bRAµf hotA hÔ, STvA k mQ se¦
BgvAn ne w®hš smJAyA ik j®m se n bRAµf hotA hÔ, n S-bRAµf¦ k mQ
se bRAµf hotA hÔ, SÈr S-bRAµf BI¦ clte hua rT ke cEke k I meK ke
smAn áAAfI k mQ mš bMDe hÓ ¦ tp, bRµcyQ, sMym SÈr dm – qnse hI bRAµf
hotA hÔ¦ jo pUvQj®m k o jAntA hÔ, ‰vgQ SÈr SpAy git k o jAntA hÔ,
ijsk A punjQ®m öIf ho gyA hÔ – wse mÓ bRAµf k htA hUM¦
8. vAse§suØA

173

yh sunk r donAš mAfv BAv-ivBor ho, BgvAn k I Õrf cle gye, SÈr
DmQ tTA sMG k I BI¦

9. suBsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne tode†y-pu© suB mAfvk k I qn BRAMityAš k o dUr ik yA
ik –gíh‰T hI ®yAy-ku Õl-DmQ (invAQf) k ASArADk hotA hÔ, áA¯ARijt nh™;
Gr mš rh k rik yAjAne vAlA k mQ bìzA P láAdhotA hÔ, áAvRÀyA vAlA nh™¦
t¥pÎcAt suB mAfvk ne btlAyA ik bRAµf pu»y k rne tTA ku Õl k I
SArADnA ke ila qn pAMc DmoÜ k A áAôApn k rte hÓ –
(1) s¥y,
(2) tp,
(3) bRµcyQ,
(4) S›yyn, tTA
(5) ¥yAg¦
prMtu BgvAn «ArA pUCe jAne pr wsne ‰vIk Ar ik yA ik k oqQ BI bRAµf,
wnk ASAcAyQ, SAcAyQ-áAAcAyQ, mM©Aš ke áAvEtA å iúaese nh™ hÓ jo yh k hte
hAš ik hm qn pAMc DmoÜ k o ‰vyM jAnk r, sAöA¥k Ar k r, qnke ivpAk k o
btlAte hÓ¦ qsse bRAµfAš k A k Tn SMD-vefI-prMprA-smAn ho jAtA hÔ¦
suB mAfvk ne k hA ik poEKrsAit bRAµf k A k Tn hÔ ik jo k oqQ
ümf-bRAµf wØAr-mnuÏyDmQ SlmAyQôAndÕQn-ivÕeú k I wplVˆD k A dm
Brte hÓ vh wphAsA‰pd hÔ, EyAšik mnuÏy hok r k oqQ kÔ se qsk A sAöA¥k Ar
k r sk tA hÔ? qs pr BgvAn ne k hA ik poEKrsAit k A yh díVÏxk of
qsila hÔ EyAšik vh ‰vyM pAMc nIvrfAš (rAg, «eú, tn-mn k A SAl‰y,
wÂtpn-sMk oc, tTA sMÕy) se gR‰t hÔ¦
tduprAMt suB mAfvk ke cAhne pr BgvAn ne wse bRµASAš k Islok tAke
mAgQ k A wpdeÕ idyA, ijse sun k r SAÎcyQcik t ho vh mAfvk BgvAn
k I Õrf clA gyA, SÈr DmQ tTA sMG k I BI¦
174

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 2]

10. s½ArvsuØA
ak smy BgvAn ak bìze iBöu-sMG ke sAT k osl jnpd mš cAirk A
k rte hua c²cilk Fp gRAm mš phuÙce¦ vhAM s½Arv nAm ke mAfv ne wnse
pUCA – “Bo gÈtm! k oqQ-k oqQümf-bRAµf SAid-bRµcyQ ke bAre mš yh dAvA
k rte hÓ ik w®hAšne qsI j®m mš invAQf k AsAöA¥k Ark rilyA hÔ¦ qnmš SAp
k Èn hÓ?”
qs pr BgvAn ne k hA –“BAr«Aj! k oqQ-k oqQümf-bRAµf ke vl sunk r
hI SAid-bRµcyQ k A dAvA k rte hÓ, jÔse ©Ôiv¬ bRAµf; k oqQ-k oqQ
ümf-bRAµf üÂA-mA© se aesA dAvA k rte hÓ, jÔse tAik Qk -ivmÕIQ; SÈr
k oqQ-k oqQümf-bRAµf phle n sune ga DmoÜ mš se DmQ k o‰vyM jAnk raesA
dAvA k rte hÓ – mÓ qnmš se hUM¦”
tdnMtr BgvAn ne bu bnne se phle Gr-bAr Coìzne se lek rivmuEt hone
tk SpnI jIvnI k A pircy idyA¦ yh jAnk r s½Arv mAfv ne k hA –
“SAp gÈtm k A ‘pDAn’ (áAyAs) üeÏX TA, s¥purŒú ke SnuÁp TA – ShÜt,
sýyk sMbu jÔsA TA¦”
SMtt: s½Arv mAfv BgvAn k I Õrf clA gyA, SÈr DmQ tTA sMG k I
BI¦

----------

10. s½ArvsuØA

175

mVÀJmink Ay BAg - 3
1. devdhvŸg
1. devdhsuØA
ak smy BgvAn sEk (ÕAEy) jnpd mš devdh nAm ke ingm mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua btlAyA ik ingRÜT qs
mA®ytA vAle hÓ ik ‘jo ku C BI yh purŒú-puÝl suK, du:K STvA
Sdu:K-SsuK SnuBv k rtA hÔ, vh sb phle ik ye gye k moÜ ke k Arf hotA
hÔ¦ purAne k moÜk Atp‰yA «ArA SMt k rnese, nye k moÜke n k rnese, BivÏy
mš ivpAk nh™ hotA¦ BivÏy mš ivpAk nh™ hone se k mQ-öy, k mQ-öy se
du:K-öy, du:K-öy se vednA-öy SÈr vednA-öy se sBI du:K jIfQ ho jAte
hÓ¦’
w®hAšne k hA ik ingÜRTAš se pUCe jAne pr ve yh nh™ btlA pAte ik ve phle
Te BI yA nh™; w®hAšne pUvQ mš pAp-k mQ ik yA BI hÔ yA nh™; w®hAšne aesA-aesA
pAp-k mQ k r rKA hÔ; qtnA du:K nÏx ho gyA hÔ, qtnA SBI nÏx k rnA hÔ,
qtnA du:K nÏx hone pr sArA du:K nÏx ho jAyegA; q¥yAid¦ wnk I qs
SniBôtA se wnk I mA®ytA sMgt nh™ XhrtI¦
iP r BgvAn ne iv‰tAr se smJAyA ik ingRÜTAš k A wpkR m, áAyAs EyAšk r
inÏP l hotA hÔ, SÈr v‰tut: sP l wpkR m, áAyAs EyA hotA hÔ¦
sP l wpkR m, áAyAs k A iv‰tít ivvrf dete hua BgvAn ne SMt mš k hA
ik jb k oqQ ¯yVEt tTAgt «ArA wpidÏx DmQ ke áAit üÂAvAn hok r
Gr-bAr Coìz SAyQ ÕIl-‰kM D, SAyQ qMiªy-sMvr, SAyQ ‰míit-sMáAôAn se yuEt
ho, nIvrfAš k oicØA se dUr k ráATm ›yAn k oáAAðA k rivhrne lgtA hÔ, tb
wsk AwpkR m,áAyAs sP lhotA hÔ¦ aese hI wsk AwpkR m,áAyAs tb sP l
hotA hÔ jb vh, kR mÕ:, i«tIy ›yAn, títIy ›yAn vA ctuTQ ›yAn k o áAAðA
176

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

k r ivhrne lgtA hÔ, Spne Snek áAk Ar ke pUvQ-invAsAš k A Snu‰mrf k rne
lgtA hÔ, ivÕu id¯y cöu se áAAifyAš k I œyuit avM w¥pVØA k o jAnne lgtA
hÔ, SÈr SMtt: SAsRvAš ke öy se wse yh boD hotA hÔ –‘mÓ ivmuEt ho gyA!’
SÈr vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA,
jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hԒ¦

2. p²cØAysuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua btlAyA ik k oqQ-k oqQ
ümf-bRAµf SprAMt díVÏx vAle SÈr k oqQ-k oqQ pUvAÜt díVÏx vAle hote hÓ¦
SprAMt díVÏx vAle aese mt áAitpAidt k rte hÓ jÔse ik ‘mrne ke bAd SA¥mA
sMôI (hoÕ vAlI) SÈr nIrog hotI hԒ; ‘mrne ke bAd SA¥mA S-sMôI SÈr
nIrog hotI hԒ; ‘mrne ke bAd SA¥mA n-sMôI-n-SsMôI SÈr nIrog hotI hԒ;
q¥yAid¦ pUvAÜt díVÏx vAle aese mtAš k A áAitpAdn k rte hÓ jÔse ik ‘lok SÈr
SA¥mA ÕAÎvt hÓ – yhI sc hÔ, bAk I sb JUX hԒ; ‘lok SÈr SA¥mA
S-ÕAÎvt hÓ – yhI sc hÔ, bAk I sb JUX hԒ; ‘lok SÈr SA¥mA ÕAÎvt BI
hÓ SÈr S-ÕAÎvt BI – yhI sc hÔ, bAk I sb JUX hԒ; q¥yAid¦
BgvAn ne k hA ik tTAgt qn sBI vAdAš, mtAš k o SiBôA ke ‰tr pr
jAnte hÓ¦ ve jAnte hÓ ik ‘yh sM‰kí t (bne hua) hone se ‰TUl hÓ SÈr jo ku C
sM‰kí t hÔ wsk A inroD hotA hI hԒ – St: qnse ink lne k A mAgQ deK k r,
vh qnse pre cle jAte hÓ¦
w®hAšne SAge k hA ik k oqQ-k oqQümf-bRAµf SprAMt tTA pUvAÜt – donAš
áAk Ar k I díVÏxyAš k o Coìz, k Am-sMyojnAš se pre hx, ak AMt ›yAn se hone
vAlI ‘áAIit’, ‘inrAimú suK’, ‘Sdu:Kd-SsuKd vednA’ k I Sv‰TA k o áAAðA
k r ivhrte hÓ, SÈr k oqQ-k oqQto qsse BI SAge bìZk r k hne lgte hÓ – ‘mÓ
ÕAMt hUM, wpAdAn-riht hUM, invAQf-áAAðA hUM’¦ tTAgt qn Sv‰TASAš ke bAre mš
BI jAnte hÓ ik ‘ye sM‰kí t (bnI huqÜ) hone se ‰TUl hÓ, SÈr jo ku C sM‰kí t hÔ
wsk A inroD hotA hI hԒ – St: qnse ink lne k A mAgQ deK k r, vh qnse
pre cle jAte hÓ¦
SMt mš BgvAn ne k hAik tTAgt ne SnuØAr, üeÏX ÕAMit-pd k AôAn áAAðA
2. p²cØAysuØA

177

k r ilyA hÔ, jo ik yh C: ‰pÕAQytnAš (cöu, üo©, GRAf, ij¹A, k AyA SÈr
mn tTA qnke ivúyAš) ke smudy, S‰tgmn, SA‰vAd, duÏpirfAm SÈr
in‰srf (bAhr ink lne ke mAgQ) k o jAnk r, ibnA wpAdAn ik a, ivmuiEt
(Cuxk ArA) hÔ¦

3. ik V®tsuØA
ak smy BgvAn ku isnArA mš bilhrf vnKMz mš ivhAr k rte Te¦ vhAM
w®hAšne iBöuSAš se pUCA ik EyA ümf gÈtm cIvr, ˜pzpAt, ÕynAsn
STvA Smuk BvABv ke ila DmoQpdeÕ k rte hÓ? iBöuSAš ne k hA –‘nh™; ve
SnukM pk avM ihtÔúI hÓ, SnukM pA k r DmoQpdeÕ k rte hÓ¦’ qs pr BgvAn ne
k hA ik yid aesA hÔ, to mere «ArA jAn k r wpdeÕ ik a ga DmoÜ k A sBI
ak jux hok r,áAsÚAicØA se, ibnA ivvAd ik ye SÄyAs k ro¦ye DmQ hÓ –cAr
‰míitáA‰TAn, cAr sýyk áADAn, cAr å iÂpAd, pAMc qMiªyAM, pAMc bl, sAt
bo›yMg SÈr SAyQ SÏxAMigk mAgQ¦
BgvAn ne SAge k hA ik ibnA ivvAd ik ye, iml-jul k r rhne pr BI
iBöuSAš mš DmQ ke ivúy mš ik ®h™SAyuÏmAnAš ke k Tnk olek rcAr áAk Arke
mt ho sk te hÓ –‘STQ mš iBÚAtA, Ոd mš BI iBÚAtA’; ‘STQ mš iBÚAtA, Ոd
mš smAntA’; ‘STQ mš smAntA, ˆyMjn mš iBÚAtA’; ‘STQ mš smAntA, Ոd mš
BI smAntA¦’ aesI dÕA mš suvctr iBöu k o sArI bAt btA k r dugíQhIt k o
dugíQhIt SÈr sugíhIt k o sugíhIt jAn k r, DmQ SÈr ivny k o hI bolnA
cAiha¦
tduprAMt BgvAn ne k hA ik yid ik sI iBöu se k oqQ SprAD ho jAa, to
wske áAit SiByog lAne k Ij£dI nh™ k rnIcAihye, bV£k yh jAMc k rnI
cAihye ik EyA SiByog lAne se –
(1) muJe preÕAnI hogI, wsk o cox phuÙcegI;
(2) muJe preÕAnI nh™ hogI, pr wsk o cox phuÙcegI;
(3) muJe preÕAnI hogI, pr wsk o cox nh™ phuÙcegI;
(4) muJe BI preÕAnI hogI SÈr wsk o BI preÕAnI hogI? yid scmuc
178

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

ws iBöu k oburAqQ se hxA k rBlAqQ mš áAitVÏXt ik yAjA sk tAho, to doú
k h denA cAiha, S®yTA wpeöA k rnI cAiha¦
aese hI k BI pr‰pr vcn k A SMtr pìz jAa, STvA icØA mš duBAQvnA,
SivÎvAs, SsMtoú jAg jAa, tb BI suvctr iBöu ke pAs jAk r wse yh
bAt btAnI cAiha¦ vh yhI k hegA –‘SAvuso! qs bAt k oCoìze ibnA invAQf
k A sAöA¥k Ar nh™ ik yA jA sk tA hԒ ¦

4. sAmgAmsuØA
ak smy BgvAn sEk (ÕAEy) jnpd mš sAmgAm mš ivhAr k rte Te¦
vhAM SAyuÏmAn SAn®d ne üAmfer cu®d «ArA dI gqQ jAnk ArI ke SADAr pr
wnse k hA ik pAvA mš hAl hI mš ingRÜT nAtpuØA ke áAAf Coìzne ke pÎcAt
ingRÜTAš mš ivBAjn hok rwnmš SAps mš k lh,vAd-ivvAd hone lgA hÔ¦ iP r
w®hAšne SAÕMk A ¯yEt k I ik k h™ BgvAn ke mhApirinvAQf ke bAd BI sMG
mš aesA ku C n hone lge, jo bhutAš ke Siht, SsuK ke ila hogA¦
qs pr BgvAn ne k hA –“SAn®d! mÓne sAöA¥k Ar k r ijn DmoÜ k A
wpdeÕ ik yA hÔ, ve hÓ – cAr ‰míit-áA‰TAn, cAr sýyk áADAn, cAr å iÂpAd,
pAMc qMiªyAM, pAMc bl, sAt bo›yMg SÈr SAyQ SÏxAMigk mAgQ¦ EyA qnke bAre
mš k oqQ do iBöu Slg-Slg mt rKte hÓ ?”
SAyuÏmAn SAn®d ne áA¥yuØAr idyA – “nh™¦ leik n jo BgvAn ke shAre
ivhrte hÓ, ve BgvAn ke n rhne pr, sMG mš SAjIivk ASTvA iBöu-inymAš ke
bAre mš ivvAd KìzA k r sk te hÓ¦ yh ivvAd bhutAš ke Siht, SsuK ke ilye
hogA¦”
tb BgvAn bole – “sMG mš SAjIivk A STvA iBöu-inymAš ke bAre mš
ivvAd sAmA®y bAt hÔ¦ mAgQ STvA áAitpdA ke bAre mš yid sMG mš ivvAd wX
KìzA ho, to vh bhutAš ke Siht, SsuK ke ila hogA¦”
t¥pÎcAt w®hAšne ivvAd ke C: k ArfAš pr áAk AÕ zAlA¦ iP r w®hAšne cAr
SiDk rf SÈr sAt SiDk rf-ÕmT btlAyA¦ iP r yh smJAyA ik
smy-smy pr w¥pÚA hone vAle SiDk rfAš (JgìzAš) k o ÕAMt k rne ke ilye
SiDk rf-ÕmT k o kÔ se k Am mš lenA cAiha¦
4. sAmgAmsuØA

179

SMt mš BgvAn ne ivvAdriht ho, ak jux bne rhne ke ila yAd rKne
yoŸy C: DmQ btlAa¦

5. sunEKØAsuØA
ak smy BgvAn vesAlI mš mhAvn k I kU xAgArÕAlA mš ivhAr k rte Te¦
ws smy bhut se iBöuSAš ne wnke sAmne SpnI invAQf-áAAVðA k A qs áAk Ar
bKAn ik yA –“hm áAôApUvQk jAn ga hÓ ik j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs
pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hÔ¦”
ilœCiv-pu© sunEKØA ne BgvAn se yh jAnnA cAhA ik ijn iBöuSAš ne
SpnI invAQf-áAAVðA k A bKAn ik yA hÔ, vh XIk bKAn ik yA hÔ, yA
ik ®h™-ik ®hI M ne SiBmAnvÕ aesA ik yA hÔ?
BgvAn ne btlAyA ik qnmš donAš hI áAk Arke iBöu hÓ –XIk bKAn k rne
vAle SÈr SiBmAnvÕ aesA k rne vAle¦
tduprAMt BgvAn ne k hAik sAMsAirk lAB cAhne vAlA ¯yVEt Spne jÔse
¯yVEt k IhI sMgit k rtAhÔ, wsI se áAIit k rtAhÔ; SAne²j (V‰Tr) smAiD
k I bAt k rne pr ws pr k An nh™ detA, SÈr n aesI bAt k hne vAle k I
sMgit k rtAhÔ, n wsse áAIit k rtAhÔ¦ vh SAne²j ke sMyojn se iv-sMyuEt
hotA hÔ¦ aese hI SAne²j k A SnurAgI sAMsAirk lAB ke sMyojn se,
SA˜k c®yAytn k A SnurAgI SAne²j ke sMyojn se, nÔvsMôAnAsMôAytn k A
SnurAgI SA˜k c®yAytn ke sMyojn se, sýyk invAQf k A SnurAgI
nÔvsMôAnAsMôAytn ke sMyojn se iv-sMyuEt hotA hÔ¦
BgvAn ne SAge k hAik yid k oqQ iBöu yh smJe ik mÓne tíÏfA-ÁpI Õ£y
k o Pš k idyA hÔ SÈr Siv¬A-ÁpI ivú-doú k o dUr k r idyA hÔ, SÈr qs
áAk Ar Spne SAp k o sýyk invAQf k A SnurAgI smJe, prMtu jo bAtš aese
¯yVEt ke ila S-ihtk r hAš wnmš lgA rhe, to wsk A icØA rAg se ›v‰t
hogA, SÈr vh aese hI icØA se mí¥yu STvA mí¥yu-smAn du:K k o áAAðA hogA¦
prMtu yid vh S-ihtk r bAtAš mš n lge to wsk A icØA rAg se ›v‰t nh™
hogA, SÈr vh aese icØA se n mí¥yu, n mí¥yu-smAn du:K k o áAAðA hogA¦
BgvAn ne SÈr SAge k hAik jo iBöu C: ‰pÕAQytnAš mš sMymI ho, ‘wpiD
180

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

(SAsVEt) du:K k AmUl hԒ –qse jAn wpiD-riht ho, wpiD ke öy se muEt
ho gyA ho, vh wpiD mš k AyA k o lgAa, yA icØA k o de – aesA nh™ ho
sk tA¦

6. SAne²jsFpAysuØA
ak smy BgvAn ku rŒjnpd mš k ýmAsDýmnAm ke ingm mš ivhAr k rte
Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA ik k Am (ivúy-Bog)
Sin¥y, tuœC, Ss¥y avM nAÕvAn hÔ¦ aeihk SÈr pArlÈik k k Am tTA
k Am-sMôAaM mAr k A PM dA hÓ¦ yhAM pAppUfQ, Sku Õl mn loB, «eú SAid ke
BAv k o jgAtA hÔ jo SÄyAs k rne vAle SAyQ-üAvk k A SMtrAy (ivÐn)
hotA hÔ¦
iP r BgvAn ne k hA ik SAyQ-üAvk ivpul, ivÕAl icØA se lok k o
SiBBUt k r, mn se SiDVÏXt k r, ivhrtA hÔ, ijsse wsk I mAnisk
burAqyAM dUr ho, icØA áAsÚAtA se Br jAtA hÔ, SÈr vh SAne²j (ScMcltA)
k oáAAðA hotA hÔ, yA áAôA «ArA muEt hotA hÔ¦ qs bAt k IsMBAvnA rhtI hÔ ik
k AyA Coìzne ke pÎcAt wsk A ivôAn SAne²j k o áAAðA hove¦ yh
‘SAne²j-sFpAy’ (ScMcltA ke ila lABáAd) áAitpdA k hlAtI hÔ, jo tIn
áAk Ar k I hotI hÔ¦
qske pÎcAt BgvAn ne qsse áAfIttr ‘SA˜k c®yAytn-sFpAy’ k ItIn
áAitpdASAš, SÈr iP r ‘nÔvsMôAnAsMôAytn’ k I tIn áAitpdASAš ke bAre mš
btlAyA¦
tdnMtr SAyuÏmAn SAn®d ne BgvAn se pUCA ik yid k oqQ iBöu aese
mAgAQÁìZ ho – ‘yh n hotA, yh merA n hotA; nh™ hogA, n merA hogA; jo hÔ,
jo ho gyA hÔ – wse mÓ áAôApUvQk CoìztA hUM’ – qs áAk Ar wpeöABAv jgA le,
to EyA vh pirinvAQf-lAB k r pAyegA STvA nh™?’
BgvAn ne k hAik jo k oqQ wpeöA-BAv k ASiBnMdn k r,wsse icpk Av
k r legA, vh pirinvíØA nh™ hogA, SÈr jo qsk A SiBnMdn n k r, wsse
icpk Av pÔdA nh™ k regA, vh pirinvíØA hogA¦
t¥pÎcAt ‘SAyQ ivmoö’ ke bAre mš pUCe jAne pr BgvAn ne k hAik aeihk
6. SAne²jsFpAysuØA

181

tTA pArlÈik k k Am, k Am-sMôA, Áp, Áp-sMôA, SAne²j-sMôA,
SA˜k c®yAytn-sMôA, nÔvsMôAnAsMôAytn-sMôA – yhAM tk s¥k Ay hotA hÔ¦
qsse icpk Avn k rjo icØA k Aivmoö (CUxnA) hÔ, vh Smít (invAQf) hÔ¦
SMt mš BgvAn ne k hA –“SAn®d! jo ku C SnukM pA k rke ,SnukM pk ,
iht˜ctk ÕA‰tA k ok rnAcAihye, vh sb mÓne tuýhAre ilye k ridyA hÔ¦ Sb
ye rhe víö-mUl, ye rhe ÕU®yAgAr! qnmš bÔX k r›yAn k ro,mt áAmAd k ro,mt
pICe pCtAvA k rnA – tuýhAre ilye yh hmArI sIK hÔ¦”

7. gfk moŸg£lAnsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš imgArmAtA ke áAAsAd puˆbArAm mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM gfk moŸg£lAn ne wnse pUCA ik jÔse lok mš kR imk iÕöA,
kR imk ikR yA, kR imk áAitpdA k A ivDAn deKne mš SAtA hÔ, EyA SApke
DmQ-ivny mš BI qsI áAk Ar kR imk iÕöA, kR imk ikR yA, kR imk áAitpdA
btlAqQ jA sk tI hÔ?
qs pr BgvAn ne k hA –“jÔse k oqQ ctur sArTI wØAm Goìze k opAk rwse
phle muÙh mš lgAm pk ìzAne k I ikR yA isKlAtA hÔ SÈr iP r SAge k I ikR yA
btlAtA hÔ, aese hI tTAgt sMyt ik a jAne yoŸy purŒú k o pAk r phle wse
ÕIlvAn, áAAitmoösMvr-sMvít, SAcArgocr-sMpÚA, SfumA© doúAš mš BI By
deKne vAlA, iÕöApdAš k ogRhf k rwnk ASÄyAsI hone ke ilye ivnIt k rte
hÓ¦”
“wske qs áAk Ar ivny-sMpÚA ho jAne pr wse SAge k A ivny dete hÓ –
qMiªyAš k A sMym; iP r Bojn mš mA©ôtA; iP r jAgrf mš t¥prtA; iP r
‰míit-sMáAôAn se yuEttA¦ tduprAMt pAMc nIvrfAš se icØA k A ÕoDn hone pr,
kR mÕ:, áATm ›yAn se ctuTQ ›yAn k A ivhAr¦”
iP r BgvAn ne k hA ik merI yh iÕöA ÕÔçyAš ke ilye hÔ, jo SBI invAQf
k o áAAðA nh™ hua hÓ¦ öIfAsRv ShÜtAš ke ilye ye DmQ qsI ÕrIr mš suKpUvQk
ivhAr k rne tTA ‰míit-sMáAôAn ke ilye hote hÓ¦
qske pÎcAt gfk moŸg£lAn ne BgvAn se áAÎn ik yA ik EyA SApke
wpdeÕ sunne pr sBI invAQflAB k r lete hÓ, yA k oqQ-k oqQnh™ k r pAte hÓ?
182

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

BgvAn ne wØAr idyA ik k oqQ-k oqQinvAQflAB k rlete hÓ, SÈr k oqQ-k oqQnh™
k r pAte hÓ¦ gfk moŸg£lAn «ArA qsk A k Arf pUCe jAne pr BgvAn ne ak
wpmA dete hua k hA –“mere «ArA áAeirt ku Cto invAQf áAAVðA mš lg jAte hÓ, ku C
nh™ lgte hÓ, qsmš mÓ EyA k r sk tA hUM, mÓ to ke vl mAgQ k A SA¼yAn k r
sk tA hUM¦”

8. gopk moŸg£lAnsuØA
ak smy BgvAn ke pirinvAQf ke Toìze hI smy pÎcAt, SAyuÏmAn
SAn®d rAjgh mš veLuvn k l®dk invApmš ivhAr k rte Te¦ ak idn áAAt:
iBöAcAr se pUvQ ve gopk moŸg£lAn bRAµf ke yhAM cle ga¦ vhAM bRAµf ne
wnse pUCA ik EyA ak BI iBöu aesA hÔ jo sAre ke sAre, SÈr svQ áAk Ar se,
wn DmoÜ se yuEt ho ijnse gÈtm ShQt sýyk sMbu yuEt Te?
SAyuÏmAn SAn®d ne wØAr idyA – “nh™¦ aesA ak BI iBöu nh™ hÔ¦
BgvAn Snu¥pÚA mAgQ ke w¥pAdk , SsMjAt mAgQ ke sMôApk , SnA¼yAt mAgQ
ke SA¼yAtA, mAgQô, mAgQivdU, mAgQk oivd Te; pICe se SAa qs smy ke
üAvk wnke mAgQ pr clne vAle hÓ¦”
qsI smy mgD k A mhAmA¥y v‰sk Ar bRAµf BI vhAM SA phuÙcA¦ wsne
BI SAyuÏmAn SAn®d se k qQ áAÎn pUCe ijnk AwØAr dete hua w®hAšne k hAik –
*BgvAn ne ak BI aese iBöu ‰TAipt nh™ ik ye hÔ jo wnke bAd hmArA
áAitÕrf ho¦
*sMG-sýmt ak BI iBöu aesA nh™ hÔ jo BgvAn ke bAd hmArA áAitÕrf
ho¦
*aesA hone pr BI hm áAitÕrf-riht nh™ hÓ; hm DmQ-áAitÕrf hÓ¦
* ‘DmQ-áAitÕrf’ hone se tA¥pyQ hÔ wposT ke idn ak ‰TAn pr ak i©t
ho, BgvAn «ArA wi¡Ïx áAAitmoö k AvAcn k rte smy, doú ik aiBöu «ArA
wsk A DmAQnusAr áAitk Ar k rnA¦
* BgvAn «ArA k he ga ds áAsAdnIy (üÂo¥pAdk ) DmoÜ ke DArk iBöu
k A S®y iBöu s¥k Ar, gurŒk Ar, mAnn, pUjn k rte hÓ SÈr wske smIp
ivhrte hÓ¦
8. gopk moŸg£lAnsuØA

183

* BgvAn rAg, «eú, ‰¥yAnmíÂ, SÈÂ¥y-k Èkí ¥ytTA sMÕy se yuEt ›yAn
k IáAÕMsA nh™ k rteTe¦ ve áATm ›yAn se lek rctuTQ ›yAn k IáAÕMsA k rteTe¦

9. mhApu»fmsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš imgArmAtA ke áAAsAd puˆbArAm mš ivhAr
k rte Te¦ ak pUifQmA k I rAt k o ve iBöu-sMG se iGre hua Kule ‰TAn pr bÔXe
Te¦ ws smy wnk ISnumit áAAðA k rak iBöu ne wnse k qQ áAÎn pUCe, jÔse –
* pAMc wpAdAn-‰kM DAš(Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar,ivôAn) k AEyA mUl hÔ?
* wpAdAn SÈr pAMc wpAdAn-‰kM D ak hI hÓ, yA Slg-Slg?
* EyA pAMc wpAdAn-‰kM DAš mš CMd, rAg k I iviBÚAtA ho sk tI hÔ?
* ‰kM DAš mš ik tne tk k A nAm‘‰kM D’ hotA hÔ?
* wpAdAn-‰kM DAš ke áAôApn mš EyA hetu hÔ?
* wpAdAn-‰kM DAš ke SA‰vAd, SAdInv tTA in‰srf EyA hÓ?
* s¥k Ay-díVÏx kÔ se hotI hÔ? kÔ se nh™ hotI hÔ?
BgvAn ne qn áAÎnAš k A yToict smADAn ik yA¦
tBI ak iBöu ke mn mš aesA ivtkQ w¥pÚA huSA ik jb Áp, vednA, sMôA,
sM‰k Ar, ivôAn – ye sBI SnA¥m hÓ, to SnA¥m ke ik ye k mQ ik s SA¥mA mš
sMyuEt hAšge? qs sMdBQ mš BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik jo k oqQ Áp,
vednA, sMôA, sM‰k Ar,ivôAn, StIt, SnAgt STvA áA¥yu¥pÚA, BItrI STvA
bAhrI, ‰TUl STvA sUçm, inkí Ïx STvA w¥kí Ïx, dUr‰T STvA ink x‰T hAš,
ve sb – ‘yh merA nh™ hÔ, yh mÓ nh™ hUM, yh merI SA¥mA nh™ hԒ – qs áAk Ar
yTATQt: sýyk Áp se áAôApUvQk deKnA cAiha¦ aesA k rne se SAyQüAvk
ÁpAid se inveQd k o áAAðA hotA hÔ, inveQd k o áAAðA ho ivrEt hotA hÔ, ivrAg ke
k Arf ivmuEt hotA hÔ¦ ivmuEt hone pr ‘mÓ ivmuEt ho gyA!’ – yh ôAn
jAgtA hÔ SÈr vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs
pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hԒ¦
qs áAvcn ke k he jAte smy sAX iBöuSAš ke icØA wpAdAn-riht ho,
SAsRvAš se ivmuEt ho gye¦
184

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

10. cULpu»fmsuØA
ak smy jb BgvAn sAv¥TI mš imgArmAtA ke áAAsAd puˆbArAm mš ivhAr
k r rhe Te tb ak pUifQmA k I rAt k o w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua
k hAik qs bAt k IsMBAvnA nh™ hotI hÔ ik k oqQ S-s¥purŒú S-s¥purŒú k o
jAn ske –‘yh SAp S-s¥purŒú hӒ, STvA s¥purŒú k o jAn ske –‘yh
SAp s¥purŒú hÓ¦’ yh qsila hotA hÔ EyAšik S-s¥purŒú SsÂmQ-yuEt,
Ss¥purŒú-BEt, Ss¥purŒú-˜ctI, Ss¥purŒú-mM©I, Ss¥purŒú-BAúI,
Ss¥purŒú-k mAÜt, Ss¥purŒú-díVÏx SÈr Ss¥purŒú-dAnI hotA hÔ¦
tduprAMt BgvAn ne smJAyA ik S-s¥purŒú kÔ se SsÂmQ-yuEt,
Ss¥purŒú-BEt (Ss¥purŒúAš k A BEt), Ss¥purŒú-˜ctI, Ss¥purŒú-mM©I,
Ss¥purŒú-BAúI, Ss¥purŒú-k mAÜt, Ss¥purŒú-díVÏx SÈr Ss¥purŒú-dAnI
(Ss¥purŒúAš k odAn dene vAlA) hotA hÔ, SÈr yh BI btlAyA ik ÕrIr Coìzne
ke pÎcAt S-s¥purŒú nrk STvA pÕuyoin k o áAAðA hote hÓ¦
iP r BgvAn ne k hA ik qs bAt k I sMBAvnA rhtI hÔ ik k oqQ s¥purŒú
s¥purŒú k o jAn ske –‘yh SAp s¥purŒú hӒ, STvA S-s¥purŒú k o jAn
ske – ‘yh SAp S-s¥purŒú hÓ¦’ yh qsila hotA hÔ EyAšik s¥purŒú
sÂmQ-yuEt, s¥purŒú-BEt (s¥purŒúAš k ABEt), s¥purŒú-˜ctI, s¥purŒú-mM©I,
s¥purŒú-BAúI, s¥purŒú-k mAÜt, s¥purŒú-díVÏx SÈr s¥purŒú-dAnI (s¥purŒúAš k o
dAn dene vAlA) hotA hÔ¦
tdnMtr BgvAn ne smJAyA ik s¥purŒú kÔ se sÂmQ-yuEt, s¥purŒú-BEt,
s¥purŒú-˜ctI, s¥purŒú-mM©I, s¥purŒú-BAúI, s¥purŒú-k mAÜt, s¥purŒú-díVÏx
SÈr s¥purŒú-dAnI hotA hÔ, SÈr yh BI btlAyA ik ÕrIr Coìzne ke pÎcAt
s¥purŒú devtA hok r STvA üeÏX mnuÏy-ku l mš j®m pAte hÓ¦

----------

10. cULpu»fmsuØA

185

2. SnupdvŸg
1. SnupdsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua sAirpuØA k o pMizt,
ivivD áAk Ar se áAôA-sMpÚA SÈr SDQ-mAs tk Snupd-DmQ ivpÎynA k rne
vAlA btlAyA¦
iP r w®hAšne yh BI btlAyA ik sAirpuØA k I Snupd-DmQ ivpÎynA EyA
hotI hÔ¦ qske SMtgQt sAirpuØA áATm ›yAn k o áAAðA ho ivhrte hÓ¦ ws smy
qske áATm ›yAn ke DmQ ak -ke -pICe-ak ¯yvV‰Tt hote hÓ¦ ye DmQ qnk I
jAnk ArI mš w¥pÚA hote hÓ, qnk I jAnk ArI mš iv¬mAn rhte hÓ, SÈr qnk I
jAnk ArI mš luðA ho jAte hÓ¦ ve qn DmoÜ mš SAsEt nh™ hote, SÈr áAôApUvQk
jAnte hÓ – ‘qsse SAge BI in‰srf (ink lne k A mAgQ) hÔ ’¦
iP r ve qsI áAk Ar, kR mÕ:, i«tIy ›yAn, títIy ›yAn, ctuTQ ›yAn,
SAk AÕAn®¥yAytn, ivôAnAn®¥yAytn tTA SA˜k c®yAytn k o áAAðA k r
ivhrte hÓ¦ jb ve SA˜k c®yAytnk ASitkR mfk rnÔvsMôAnAsMôAytn k I
Sv‰TA k o áAAðA k r ivhrte hÓ SÈr qsk I smApVØA lAB k r ‰míit-siht
wXte hÓ, to phle ke inrŒÂ hua DmoÜ k osýyk áAk Arse deKte hÓ¦ ve qn DmoÜ
mš SAsEt nh™ hote, SÈr áAôApUvQk jAnte hÓ – ‘qsse SAge BI in‰srf
(ink lne k A mAgQ) hԒ¦
prMtu jb ve nÔvsMôAnAsMôAytn k A SitkR mf k r sMôAvediytinroD k I
Sv‰TA k o áAAðA k r ivhrte hÓ, tb áAôA se deK k r wnke SAsRv pUfQtyA
öIf ho jAte hÓ¦ jb ve qsk I smApVØA lAB k r ‰míit-siht wXte hÓ, tb
phle ke inrŒÂ hua DmoÜ k osýyk áAk Arse deKte hÓ¦ ve qn DmoÜ mš SAsEt
nh™ hote, SÈr áAôApUvQk jAn lete hÓ – ‘qsse SAge in‰srf (ink lne k A
mAgQ) nh™ hÔ¦’
SMt mš BgvAn ne k hAik sAirpuØA tTAgt «ArA áAvitQt Si«tIy DmQckR
k o sýyk Áp se Snu-áAvitQt k r rhe hÓ¦
186

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

2. CVˆbsoDnsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA –“yid k oqQ iBöu
ShQ¥pd-áAAVðA k A aese bKAn k re –‘mÓ áAôApUvQk jAntA hUM ik j®m smAðA
huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA
nh™ hԒ – to n to qs k he k A SiBnMdn k rnA cAiha, n KMzn, bV£k yh
áAÎn pUCnA cAiha ik jAnnhAr, deKnhAr, ShÜt, sýyk sMbu BgvAn ne
jo cAr ¯yvhAr SœCI trh btlAye hÓ, qnmš jAnte, deKte, SApk AicØA kÔ se
SAsRv-riht ho gyA?
“wsse sMtoújnk wØAr imlne pr, ‘sADuk Ar’ k r, wsse SglA áAÎn
pUCnA cAiha – BgvAn «ArA áAôðA pAMc wpAdAn-‰k DAš se SApk A icØA kÔ se
SAsRv-riht huSA?
“sMtoúáAd wØAr imlne pr, ‘sADuk Ar’ k r, SglA áAÎn pUCnA cAiha –
BgvAn «ArA áAôðA C: DAtuSAš se SApk A icØA kÔ se SAsRv-riht huSA?
“aese hI SglA áAÎn –BgvAn «ArA áAôðA C: BItrI SÈr bAhrI SAytnAš
se SApk A icØA kÔ se SAsRv-riht huSA?
“iP r SAge k A áAÎn – ivôAn se sMyuEt qs k AyA mš SÈr bAhr ke sAre
inimØAAš mš jAnte, deKte ShMk Ar, mmk Ar, mAn, SnuÕy kÔ se sýyk Áp se
nÏx hua?
“qs áAÎn k A BI sMtoúáAd wØAr imlne pr, ‘sADuk Ar’ k r, ws iBöu k o
k hnAcAihye –‘lAB hÔ hmš SAvus! sulAB imlA hmš SAvus! jo ik hm SAp
jÔse sbRµcArI k o áA¥yö deKte hÓ¦”

3. sFpuirsDýmsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o s¥purŒú-DmQ SÈr Ss¥purŒú-DmQ ke bAre mš
wpdeÕ idyA¦
3. sFpuirsDýmsuØA

187

w®hAšne k hA ik jo ¯yVEt SpnI wœcku lIntA, áAitÏXA, BÈitk
wplVˆDyAš, iv«ØAA, rhn-shn SAid ke k Arf Spne SAp k o WMcA SÈr
dUsre k o nIcA mAntA hÔ, vh Ss¥purŒú hotA hÔ¦ s¥purŒú smJtA hÔ ik
wœcku lIntA,SAid ke k ArfrAg, «eú, moh nÏx nh™ huSA k rte¦ jo sýyk
mAgQ pr SAÁìZ ho DmAQcrf k re, vhI pUÀy, áAÕMsnIy honA cAihye¦ St:
s¥purŒú vh hotA hÔ jo yh smJdArI rKte hua wœcku lIntASAid ke k Arf
Spne SAp k o WMcA SÈr dUsre k o nIcA nh™ mAntA hÔ¦
BgvAn ne SAge k hA ik jo ¯yVEt áATm ›yAn se lek r
nÔvsMôAnAsMôAytn tk ik sI BI smApVØA k o áAAðA k r ivhrtA hÔ, SÈr
SpnI qs smApVØA ke k ArfSpne SAp k oWMcA SÈr dUsre k onIcA mAntA
hÔ, vh Ss¥purŒú hotA hÔ¦ s¥purŒú soctA hÔ ik BgvAn ne qn smApVØAyAš ke
wprAMt BI tíÏfA ke nh™ hone k I bAt k hI hÔ¦ St: s¥purŒú vh hotA hÔ jo
qs tíÏfA ke nh™ hone k IbAt k odíVÏx mš rKte hua SpnI ›yAn-smApVØA ke
k Arf Spne SAp k o WMcA SÈr dUsre k o nIcA nh™ mAntA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne k hA ik s¥purŒú nÔvsMôAnAsMôAytn k A svQTA
SitkR mfk rsMôAvediytinroD k ISv‰TA k oáAAðA k rivhrtA hÔ¦ áAôA se
qse deKk r wske SAsRv pUfQtyA öIf ho jAte hÓ¦ aesA ¯yVEt n ku C mAn
k rtA hÔ, n k h™ mAn k rtA hÔ, n ik sI ke sAT mAn k rtA hÔ¦

4. seivtˆbAseivtˆbsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sevnIy, SsevnIy DmQ-pyAQy k I deÕnA
dI¦
BgvAn ne k hA mÓ q®hš sevnIy, SsevnIy – do áAk Ar k A k htA hUM –
* k Aiyk SAcrf¦ vAick SAcrf¦ mAnisk SAcrf¦ icØA-w¥pAd¦
sMôA-lAB ¦ díVÏx-lAB¦ ÕrIr-lAB¦
* cöuivQôey Áp¦ üo©ivôey Ոd¦ GRAfivôey gMD¦ ij¹Aivôey rs¦
k Ayivôey ‰áAÏx¯y¦ mnoivôey DmQ¦
*cIvr¦ ˜pzpAt¦ ÕynAsn¦ gRAm¦ ingm¦ ngr¦ jnpd¦ puÝl (¯yVEt)¦
188

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

SAyuÏmAn sAirpuØA ne sMöep mš k IgqQ BgvAn k IdeÕnA k Aiv‰tAr se STQ
btlAyA ¦ wnk Ak hnATA ik ijske sevn se Sku ÕlDmQ bìZte hAš, ku Õl
DmQ öIf hote hAš wsk A sevn nh™ k rnA cAiha, SÈr ijske sevn se
Sku ÕlDmQ öIf hote hAš, ku ÕlDmQ bìZte hAš wsk Asevn k rnAcAiha¦
BgvAn ne qsk A Snumodn ik yA SÈr ‰vyM BI wske ¯yA¼yAn k o
dohrAyA¦ w®hAšne yh BI k hA ik mere sMVöðA BAúf k A qs áAk Ar iv‰tAr se
ik yA gyA STQ ik sI BI vfQ k A ¯yVEt jAn le, to vh dIGQk Al tk wske
iht-suK ke ila hogA¦

5. bhuDAtuk suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA ik jo k oqQ By,
wpªv, wpsgQ w¥pÚA hote hÓ, ve mUKQ se w¥pÚA hote hÓ, pMizt se nh™¦ St:
tuýhš sIKnA cAiha –‘hm pMizt, mImAMsk bnšge¦’
tb SAyuÏmAn SAn®d «ArA yh pUCe jAne pr ik ik tne se iBöu k opMizt,
mImAMsk k hA jA sk tA hÔ, BgvAn ne k hA ik jb vh DAtu-ku Õl,
SAytn-ku Õl,áAtI¥ysmu¥pAd-ku ÕltTA ‰TAnA‰TAn-ku ÕlhotA hÔ, tb vh
vÔsA k he jAne k A SiDk ArI hotA hÔ¦
t¥pÎcAt BgvAn ne qnmš se ak -ak pr áAk AÕ zAlA¦ w®hAšne k hA ik
‘DAtuku Õl’ vh hotA hÔ jo pyAQyAnusAr DAtuSAš k o jAntA-deKtA hÔ;
‘SAytnku Õl’ vh hotA hÔ jo BItr SÈr bAhr ke Ch SAytnAš k o
jAntA-deKtA hÔ; ‘áAtI¥ysmu¥pAd-ku Õl’ vh hotA hÔ jo yh áAôApUvQk jAntA
hÔ –‘qske hone se yh hotA hÔ, qske w¥pÚA hone se yh w¥pÚA hotA hÔ; qske n
hone se yh nh™ hotA hÔ, qske inroD se yh inrŒÂ ho jAtA hԒ; SÈr
‘‰TAnA‰TAn-ku Õl’ vh hotA hÔ jo yuEtAyuEt ke bAre mš áAôApUvQk jAnk ArI
rKtA hÔ¦
BgvAn ne yh BI btlAyA ik qs DmQ-pyAQy k o ‘bhuDAtuk ’,
‘ctupirv¢’, ‘DýmAdAs’, ‘Smtdu®duiB’, STvA ‘SnuØAr s½Amivjy’ BI
jAnA jA sk tA hÔ¦
5. bhuDAtuk suØA

189

6. qisigilsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš qisigil pvQt pr ivhAr k rte Te¦ vhAM
w®hAšne iBöuSAš k o btlAyA ik pUvQk Al mš qs pvQt pr pAMc sÈ áA¥yek buÂ
lMbe smy se rh rhe Te¦ ve qs pvQt mš áAveÕ k rte hua to idKlAqQ idye Te, pr
áAivÏx ho jAne ke pÎcAt idKlAqQ nh™ idye¦ yh deK, log k hne lge –“yh
pvQt qn å iúyAš k o ingltA hÔ¦” qsse qsk A nAm ‘qisigil’ (å iúyAš k o
inglne vAlA) ho gyA¦
t¥pÎcAt BgvAn ne áA¥yek buÂAš ke nAm btlAa SÈr iBöuSAš se k hA ik
pirinvAQf-áAAðA mhiúQyAš k I vMdnA k ro¦

7. mhAcØAArIsk suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o áA¥yy-siht, pirÏk Ar-siht SAyQ sýyk
smAiD k AwpdeÕ idyA¦ w®hAšne k hAqsk ASAÕy hotA hÔ sýyk díVÏx, sýyk
sMk £p,sýyk vcn, sýyk k mAÜt,sýyk SAjIivk A,sýyk ¯yAyAm tTA
sýyk ‰míit –qn sAt SMgAš se icØA k Iak AgRtAk ApirÏkí thonA¦
t¥pÎcAt w®hAšne smJAyA ik pUvQ-vifQt SMgAš mš ‘sýyk díVÏx’ pUvQgAmI
hotI hÔ EyAšik k oqQ qsI se ‘imÉyA díVÏx’ k o‘imÉyA díVÏx’, ‘sýyk díVÏx’ k o
‘sýyk díVÏx’; ‘imÉyA sMk £p’ k o ‘imÉyA sMk £p’, ‘sýyk sMk £p’ k o
‘sýyk sMk £p’; ‘imÉyA vcn’ k o‘imÉyA vcn’, ‘sýyk vcn’ k o‘sýyk
vcn’; ‘imÉyA k mAÜt’ k o ‘imÉyA k mAÜt’, ‘sýyk k mAÜt’ k o ‘sýyk
k mAÜt’; SÈr ‘imÉyA SAjIivk A’ k o ‘imÉyA SAjIivk A’, ‘sýyk
SAjIivk A’ k o ‘sýyk SAjIivk ’A – qs áAk Ar áAôApUvQk jAn pAtA hÔ¦
‘sýyk díVÏx’ qsilye BI pUvQgAmI hotI hÔ EyAšik sýyk díVÏx vAle k o
sýyk sMk £p hotA hÔ, sýyk sMk £p vAle k o sýyk vcn, sýyk vcn
vAle k o sýyk k mAÜt, sýyk k mAÜt vAle k o sýyk SAjIivk A, sýyk
SAjIivk A vAle k o sýyk ¯yAyAm, sýyk ¯yAyAm vAle k o sýyk ‰míit,
sýyk ‰míit vAle k o sýyk smAiD, sýyk smAiD vAle k o sýyk ôAn
190

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

SÈr sýyk ôAn vAle k o sýyk ivmuVEt hotI hÔ¦ ÕÔçy (invAQf-pT pr
SAÁìZ ¯yVEt) SAX SMgAš se yuEt hotA hÔ, SÈr ShÜt ds SMgAš se¦
‘sýyk díVÏx’ qsila BI pUvQgAmI hotI hÔ EyAšik qsse imÉyA díVÏx óAs
k o áAAðA hotI hÔ, ijsse imÉyA díVÏx ke k Arf hone vAle Snek Sku Õl DmQ
nÏx ho jAte hÓ, SÈr sýyk díVÏx ke k Arf Snek ku Õl DmQ BAvnA k I
pirpUfQtA k o áAAðA hote hÓ¦ aese hI sýyk sMk £p, sýyk vcn, sýyk
k mAÜt, sýyk SAjIivk A, sýyk ¯yAyAm, sýyk ‰míit, sýyk smAiD,
sýyk ôAn tTA sýyk ivmuVEt Spne-Spne öe© mš áABAvI hote hÓ¦
SMt mš BgvAn ne k hAik qs áAk Arku Õlpö ke bIs SÈr Sku Õlpö
ke bIs (donAš imlA k r cAlIs DmoÜ vAle) ‘mhAcØAArIsk ’ DmQ-pyAQy k A
áAvtQn ik yA gyA hÔ ijsk A k oqQ BI ümf, bRAµf, dev, mAr, bRµA yA lok
mš S®y k oqQ S-áAvtQn nh™ k r sk tA¦

8. SAnApAnsitsuØA
ak smy BgvAn ne sAv¥TI mš imgArmAtA ke áAAsAd puˆbArAm mš ivhAr
k rte hua iBöuSAš k o k hA ik SAnApAnsit k I BAvnA k rne se vh
mhAP láAd, mhAlABáAd hotI hÔ¦ qsk I BAvnA se cAr ‰míit-áA‰TAn pirpUfQ
hote hÓ, cAr ‰míit-áA‰TAnAš k I BAvnA se sAt bo›yMg pirpUfQ hote hÓ, sAt
bo›yMgAš k I BAvnA se iv¬A SÈr ivmuVEt pirpUfQ hotI hÓ¦
qske pÎcAt w®hAšne svQáATm yh btlAyA ik ik s áAk Ar SAnApAnsit
k I BAvnA k rne se vh mhAP láAd, mhAlABáAd hotI hÔ¦ qske ilye iBöu
ak AMt ‰TAn mš pAlTI mAr, ÕrIr k o sIDA rK, muK ke qdQ-igdQ ‰míitmAn
ho, nÔsigQk tÈr pr SAne-jAne vAle ÎvAs-áAÎvAs k o áAôApUvQk jAnne se
k Am áAArýB k rtA hÔ SÈr ÕnÔ:-ÕnÔ: ws Sv‰TA pr jA phuÙctA hÔ jhAM vh
Sin¥ytA, ivrAg, inroD, áAitinsgQ k A SnupÎyI hok r ÎvAs-áAÎvAs k o
jAnne lgtA hÔ¦
SAnApAnsit k I BAvnA cAr ‰míit-áA‰TAnAš k o tb pirpUfQ k rtI hÔ jb
iBöu SAnApAnsit k A SÄyAs k rtA huSA lok mš SiB›yA (loB) SÈr
dÈmQn‰y k o dUr k r, ‰míitmAn SÈr sMáAôAnI hok r, k AyA mš k AyAnupÎynA,
8. SAnApAnsitsuØA

191

vednA mš vednAnupÎynA, icØA mš icØAAnupÎynA SÈr DmoÜ mš DmAQnupÎynA
k rne lgtA hÔ¦
iP r BgvAn ne yh BI btlAyA ik cAr ‰míit-áA‰TAnAš k I BAvnA se sAt
bo›yMg, SÈr sAt bo›yMgAš k IBAvnA se iv¬A SÈr ivmuVEt kÔ se pirpUfQ hotI
hÓ¦

9. k AygtAsitsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o smJAyA ik kÔ se BAivt ik ye jAne pr
k AygtA ‰míit bhut P láAd, bhut lABáAd hotI hÔ¦
svQáATm BgvAn ne yh btlAyA ik k AygtA ‰míit k o kÔ se BAivt ik yA
jAtA hÔ¦ qske ilye SáAmØA avM sMymÕIl ho SAnApAn (ÎvAs-áAÎvAs),
qQyAQpT (SMg-sMcAln), ÕrIr ke BItr k I bØAIs áAk Ar k I gMdgI, cAr
DAtuSAš, STvA k œce ÎmÕAn mš Coìze hua mít ÕrIr ke áAit jAgÁk rhne k A
díìZ SÄyAs k rnA hotA hÔ¦ qsse sADk kI sAMsAirk ‰míityAÙ SÈr
mhØvAk AMöAaM (sMk £p) nÏx ho jAtI hÓ SÈr icØA ak AgR hok r ismx jAtA
hÔ¦ aesA hI áATm ›yAn, i«tIy ›yAn, títIy ›yAn STvA ctuTQ ›yAn k o
áAAðA k r ivhrne pr BI hotA hÔ¦
BgvAn ne SAge k hA ik jo k AygtA ‰míit k o BAivt k r letA hÔ, wske
BItr sBI iv¬ABAgIy ku ÕlDmQ smA jAte hÓ¦ jo qse BAivt nh™ k rtAhÔ,
ws pr mAr CA jAtA hÔ¦
k AygtA ‰míit k o BAivt ik a ¯yVEt k o ye ds lAB hone cAihaM –
(1) S-rit SÈr rit ke áAit shnÕIltA;
(2) By-BÔrv ke áAit shnÕIltA;
(3) sdIQ, gmIQ, BUK, FyAs, zMk , duvQcn SAid tTA du:Kd se du:Kd
ÕArIirk vednASAš ke áAit shnÕIltA;
(4) cArAš ›yAnAš k o qœCAnusAr SAsAnI se áAAðA k rne k A sAmÉyQ;
(5) Snek áAk Ar k I å iÂyAš k A SnuBv;
192

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

(6) id¯y üo©;
(7) pr-icØA-ôAn;
(8) pUvQ-invAsAš k I Snu‰míit;
(9) id¯y cöu;
(10) SAsRvAš ke öy ho jAne se jo SAsRv-riht icØA k I ivmuVEt hÔ,
áAôA «ArA ivmuVEt hÔ, wse qsI j®m mš ‰vyM jAn k r, sAöA¥k Ar k r, áAAðA
k r ivhrnA¦

10. s±ArŒppVØAsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sM‰k Ar-w¥pVØA ke bAre mš wpdeÕ idyA¦
w®hAšne k hA –“k oqQ iBöu üÂA, ÕIl, üut, ¥yAg avM áAôA se yuEt hotA
hÔ¦ wsk o aesA hotA hÔ – ‘Sho! ÕrIr Coìzne pr mÓ mhADnI öi©yAš ke bIc
j®m lUM¦’ vh qs pr mn lgAtA hÔ, XhrAtA hÔ, BAivt k rtA hÔ¦ wske ve
sM‰k Ar tTA ivhAr qs áAk Ar BAivt, bhulIkí t hok r wsk I vhAM w¥pVØA ke
ilye hI hote hÓ¦ vhAM w¥pÚA hone ke ilye yh mAgQ hÔ¦
mhADnI bRAµfAš, vÔÎyAš, iviBÚA devlok Aš mš w¥pÚA hone ke ilye BI yhI
mAgQ hÔ; ke vl vÔsA-vÔsA sMk £p k r ws pr mn lgAnA, XhrAnA, BAivt
k rnA SBIÏx hotA hÔ¦
“yid ik sI k o aesA hotA hÔ – ‘Sho! mÓ SAsRvAš ke öy se SAsRv-riht
icØA k IivmuVEt, áAôA k IivmuVEt k oqsI j®m mš ‰vyM jAn k r,sAöA¥k Ar
k r,áAAðA k rivhÁM’, to vh vÔse hI ivhrtA hÔ, SÈr k h™w¥pÚA nh™ hotA¦”

----------

10. s±ArŒppVØAsuØA

193

3. su²YtvŸg
1. cULsu²YtsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš imgArmAtA ke áAAsAd puˆbArAm mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne SAyuÏmAn SAn®d k obtlAyA ik mÓ phle BI SiDk tr
ÕU®ytA-ivhAr se ivhrtA TA, SÈr Sb BI aese hI ivhrtA hUM¦ iP rw®hAšne yh
BI ‰pÏx ik yA ik kÔ se, kR mÕ:, ‰TUl sMôASAš k o mn mš n lAne se ve ÕU®y
hotI jAtI hÓ SÈr wnk I pIìzAaM smAðA hotI jAtI hÓ, SÈr SpeöAkí t sUçm
sMôASAš k o mn mš lAne se mn vhAM-vhAM ixk ne lgtA hÔ SÈr ke vl w®h™ k I
pIìzAaM Õeú rhtI jAtI hÓ¦ qs áAk Ar iBöu k A yTATQ avM pirÕu ÕU®ytA mš
áAveÕ hotA hÔ¦
BgvAn ne k hA ik jb SA˜k c®yAytn sMôA k o, SÈr
nÔvsMôAnAsMôAytn sMôA k oBI, mn mš n lAk r,ke vlSinimØA cet:smAiD
k o lek r mn mš SÄyAs ik yA jAtA hÔ, tb iBöu k A icØA SinimØA
cet:smAiD mš XhrtA hÔ¦ vh aesA jAntA hÔ ik yh cet:smAiD SiBsM‰kí t
hÔ, SÈr SiBsM‰kí t hone se Sin¥y hÔ¦ qs áAk Ar jAnte-deKte wsk A icØA
k AmAsRvAš, BvAsRvAš, Siv¬AsRvAš se muEt ho jAtA hÔ¦ ‘mÓ muEt ho gyA!’ –
wsmš yh ôAn jAgtA hÔ¦ vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA,
bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™
hÔ¦’ aesI Sv‰TA mš k AmAsRvAš, BvAsRvAš, Siv¬AsRvAš k o lek r hone vAlI
pIìzAaM nh™ rhtI hÓ, prMtu jIvn ke k Arf, qs Ch SAytn vAlI k AyA k o
lek r to pIìzAaM rhtI hI hÓ¦ aesI Sv‰TA mš iBöu yTATQ, pirÕu avM prm
SnuØAr ÕU®ytA mš áAivÏx hotA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne k hA ik tInAš k AlAš mš ümfAš STvA bRAµfAš ke ila
yhI prm SnuØAr ÕU®ytA-ivhAr hÔ, St: ‘pirÕuÂ, prm SnuØAr ÕU®ytA k o
áAAðA k r ivhÁMgA’ – yh sIKnA cAiha¦

2. mhAsu²YtsuØA
ak smy BgvAn sEk (ÕAEy) jnpd mš k iplv¥Tu ke ingRoDArAm mš
194

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

ivhAr k rte Te ¦ ak bAr ve idvA-ivhAr ke ila k AlKemk ÕAEy ke ivhAr mš
cle ga, jhAM w®hAšne bhut se ÕynAsn lge hua deKe¦ qsse w®hš ôAt huSA
ik vhAM bhut se iBöu ivhrte hAšge¦
sAyMk Al ve GxAy ÕAEy ke ivhAr mš ga jhAM SAyuÏmAn SAn®d iBöuSAš
ke sAT cIvrk mQ k r rhe Te¦ vhAM SAyuÏmAn SAn®d ne qs bAt k I puVÏx k I
ik k AlKemk ÕAEy ke ivhAr mš bhut se iBöu ivhrte hÓ¦
yh jAn k r BgvAn ne SAyuÏmAn SAn®d k o k hA ik jmAtbMdI mš rhtA
huSA iBöu ÕoBA nh™ detA¦ aesA iBöu nÔÏkR ýy, ak AMt, wpÕm, sMboiD tTA
icØA k I ak AgRtA se hone vAle suK k A qœCAnusAr lABI ho ske –qsk I
sMBAvnA nh™ hotI hÔ¦ n hI qs bAt k IsMBAvnA hotI hÔ ik vh ik sIáAk Ar
k I icØA k I ivmuVEt áAAðA k r ske gA¦
BgvAn ne SAge k hA ik tTAgt ne sBI inimØAAš k o mn mš n lA k r
BItrI ÕU®ytA k o áAAðA k r ivhrne k I sMboiD áAAðA k I TI¦ St: yid k oqQ
iBöu cAhe ik mÓ BItrI ÕU®ytA k o áAAðA k r ivhÁM, to wse BItr hI Spne
icØA k o sM‰TAipt k rnA cAiha¦ aesA k rte smy vh cAhe kÔ sI BI
pirV‰Tit mš se gujre, sMáAôAn bnA hI rhnA cAiha¦
SMt mš BgvAn ne k hA ik ihtÔúI ÕA‰tA SnukM pA k rke üAvk Aš k o
DmoQpdeÕ k rte hÓ – ‘yh tuýhAre iht ke ila hÔ, yh tuýhAre suK ke ila hÔ¦’
prMtu k oqQ-k oqQüAvk wse sunnA nh™ cAhte, ws pr ›yAn nh™ dete SÈr
wpdeÕ k Aw£lMGn k rte hÓ¦ qs áAk Arve ÕA‰tA k oÕ©uvt mAnte hÓ, im©vt
nh™¦ pr k oqQ-k oqQüAvk DmoQpdeÕ k o sunnA cAhte hÓ, ws pr ›yAn dete hÓ
SÈr wsk A w£lMGn nh™ k rte¦ aese üAvk ÕA‰tA k o im©vt mAnte hÓ,
Õ©uvt nh™¦ tuýheM muJe BI im©vt bnAnA cAihye, Õ©uvt nh™¦ yh dIGQ k Al
tk tuýhAre iht-suK ke ila hogA¦

3. SœCirySˆButsuØA
ak smy BgvAn SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr k rte Te¦
vhAM SAyuÏmAn SAn®d ne BgvAn ke sýmuK tTAgt ke SAÎcyQ, Sއt DmQ
k A bKAn ik yA¦
3. SœCirySˆButsuØA

195

w®hAšne k hA ik BgvAn ke muK se q®hš sunk r mÓ q®hš DArf ik ye huye hUM,
jÔse ik boiDsØv ‰míit SÈr sMáAôAn ke sAT tuist lok mš w¥pÚA hua Te;
‰míit SÈr sMáAôAn ke sAT vhAM rhe; SAyu-pyÜt tuist lok mš rhe; tuist
lok se œyut hok r ‰míit SÈr sMáAôAn ke sAT mAtA k I k oK mš áAivÏx hua;
q¥yAid¦
SMt mš BgvAn ne k hA ik tum qse BI tTAgt k A SAÎcyQ, SއtDmQ
jAno – “tTAgt k I jAnk ArI mš vednAaM w¥pÚA hotI hÓ, jAnk ArI mš V‰Tt
rhtI hÓ SÈr jAnk ArImš S‰t ho jAtI hÓ¦ aese hI sMôAaM, SÈr aese hI ivtkQ
BI!”

4. bAku lsuØA
ak smy SAyuÏmAn bAku l rAjgh mš veLuvn k l®dk invApmš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne Scel k ‰spke pUCne pr wse btlAyA ik muJe áAvRijt
hua S‰sI vúQ ho ga hÓ SÈr qs k Al mš ‘muJe k Am-sMôA k A w¥pÚA honA’ mÓ
nh™ jAntA¦ (SAyuÏmAn bAku l k A SAÎcyQ-SއtDmQ!)
qsI áAk Ar SAyuÏmAn bAku l ne qn S‰sI vúoÜ mš ¯yApAd-sMôA,
iv˜hsA-sMôA; k Am-ivtkQ ,¯yApAd-ivtkQ , iv˜hsA-ivtkQ ; SAid w¥pÚA hone
k I BI SniBôtA áAk x k I¦ (SAyuÏmAn bAku l k A SAÎcyQ-SއtDmQ!)
SMt mš SAyuÏmAn bAku l ne btlAyA ik mÓne sAt idn hI s-rf
(icØAml-yuEt) ho rAÏxà k ASÚA KAyA, iP rSAXvš idn ShQ¥v k IáAAVðA k I¦
(SAyuÏmAn bAku l k A SAÎcyQ-SއtDmQ!)
iP r Scel k ‰sp ne qs DmQ-ivny mš áAvRÀyA, wpsMpdA pAne k I k AmnA
¯yEt k I SÈr q®hš pAk r Toìze hI smy bAd ve ShÜt ho ga¦
ak idn SAyuÏmAn bAku l ne GoúfA k I ik SAj merA pirinvAQf hogA¦
(SAyuÏmAn bAku lk ASAÎcyQ-SއtDmQ!) SAyuÏmAn bAku liBöu-sMG ke bIc
bÔXe-bÔXe pirinvAQf k o áAAðA huye! (SAyuÏmAn k A SAÎcyQ-SއtDmQ!)

5. d®tBUimsuØA
ak smy jb BgvAn rAjgh mš veLuvn k l®dk invApmš ivhAr k rte Te,
196

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

ws smy Sicrvt nAm k A üAmfer Sr»y-ku xI mš ivhrtA TA¦ ws smy
jysen rAjku mAr ne üAmfer ke pAs jA wse qs ivúy pr DmoQpdeÕ dene ke
ilye k hA ik iBöu áAmAdriht, w¬ogI, sMymI ho ivhrte icØA k I ak AgRtA
k o kÔ se áAAðA hotA hÔ¦ üAmfer ne DmoQpdeÕ idyA, prMtu rAjku mAr ‘aesA nh™
ho sk tA’ – yh k h k r vhAM se clA gyA¦
tb üAmfer ne BgvAn ke pAs jAk r w®hš yh bAt btlAqQ¦ qs pr
w®hAšne k hA ik jo nÔÏkR ýy se ôAt¯y, ªÏx¯y, áAAðA¯y SÈr sAöA¥k Ar ke
yoŸy hÔ, wse k AmBogAš ke m›y bstA, k AmAš k o BogtA, k Am-ivtk oÜ se
KAyA jAtA huSA, k Am-dAh se jlAyA jAtA huSA, k AmAš k I Koj ke ilye
w¥suk rAjku mAr jAn pAye, deK pAye – aesA nh™ ho sk tA¦
iP r BgvAn ne hV‰t-dmk «ArA rAjA ke k hne pr jMglI hATI k o dA®t,
ivnIt bnAa jAne k I wpmA dete hua yh btlAyA ik kÔ se pAMc k Am-gufAš mš
SAsEt ¯yVEt k o tTAgt dA®t, ivnIt bnAte hÓ ijsse vh ÕnÔ:-ÕnÔ: ws
Sv‰TA pr jA phuÙctA hÔ jhAM wse yh ôAn jAgtA hÔ – ‘mÓ muEt ho gyA!’
SÈr vh áAôApUvQk yh jAn letA hÔ – “j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA
huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hÔ ¦”
BgvAn ne SAge k hA ik ik sI BI wmR k A hATI S-dA®t ho mre, to yhI
k hA jAtA hÔ – ‘hATI S-dA®t hI mrA’; SÈr yid vh dA®t ho mre, to k hA
jAtA hÔ – ‘hATI dA®t ho mrA¦’ aese hI ik sI BI wmR k A iBöu öIfAsRv
(ShQt) huye ibnA mre, to yhI k hAjAtA hÔ –‘iBöu ne S-dA®t ho mí¥yu pAqQ’;
SÈr yid vh öIfAsRv hok r áAAf Coìze, to k hA jAtA hÔ – “iBöu ne dA®t ho
áAAf Coìze¦”

6. BUimjsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš veLuvn k l®dk invApmš ivhAr k rte Te¦ ws
smy SAyuÏmAn BUimj jysen rAjku mAr ke Gr ga¦ vhAM rAjku mAr ne
SAyuÏmAn BUimj se k hA – “k oqQ-k oqQümf-bRAµf yh mAnte hÓ ik yid
k oqQ SAÕA k rke ,STvA SnAÕA k rke ,STvA SAÕA-SnAÕA k rke ,STvA
n-SAÕA-n-SnAÕA k rke bRµcyQvAs k rtA hÔ, to BI vh P l pAne ke
SyoŸy hotA hÔ¦ qs bAre mš SApke ÕA‰tA k A EyA k hnA hÔ?”
6. BUimjsuØA

197

qs pr SAyuÏmAn BUimj ne k hA –“mÓne BgvAn ke muK se yh nh™ sunA,
pr yh sMBv hÔ ik vh aese ¯yA¼yAn k rš ik SAÕA k rke ,STvA SnAÕA
k rke ,STvA SAÕA-SnAÕA k rke ,STvA n-SAÕA-n-SnAÕA k rke BI yid
k oqQ S-yoinÕ: (k AyQ-k Arfk Amn mš ›yAn n rKte hua) bRµcyQvAs k rtA
hÔ, to vh P lpAne ke SyoŸy hotA hÔ¦ pr yid yoinÕ: bRµcyQvAs k rtAhÔ,
to vh P l pAne ke yoŸy ho jAtA hÔ¦”
yh sunk r jysen rAjku mAr k hne lge – “yid SApke ÕA‰tA k A yh
SA¼yAn hÔ, to vh sBI ümfAš-bRAµfAš k o mAt dene vAlA hÔ¦”
bAd mš SAyuÏmAn BUimj ne BgvAn k o yh sArA víØAAMt k h sunAyA SÈr
pUCA ik EyA vÔsA wØAr dek rmÓne BgvAn pr Ss¥y k hne k ASArop to nh™
lgAyA?
BgvAn ne wnke k Tn k o yuEt XhrAyA SÈr yh BI k hA ik jo
ümf-bRAµf imÉyA díVÏx, imÉyA sMk £p, imÉyA vcn, imÉyA k mAÜt, imÉyA
SAjIv, imÉyA ¯yAyAm, imÉyA ‰míit, imÉyA smAiD vAle hÓ ve SAÕA k rke ,
STvA SnAÕA k rke ,STvA SAÕA-SnAÕA k rke ,STvA n-SAÕA-n-SnAÕA
k rke yid bRµcyQvAs k rte hÓ, to BI ve P l pAne ke SyoŸy hote hÓ¦ aesA
qsila hÔ EyAšik yh P l áAAðA k rne k I iviD nh™ hÔ¦
Spne k he k A SAÕy ‰pÏx k rne ke ilye BgvAn ne cAr suMdr wpmAaM BI
sunAqܦ

7. SnurŒÂsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy p²c½ ‰Tpit ne SAyuÏmAn SnurŒÂ k o Spne yhAM
SAmMi©t k r wnse ‘SáAmAfA cetoivmuVEt’ tTA ‘mhÝtA cetoivmuVEt’ ke
bAre mš yh jAnnA cAhA ik ye do DmQ iBÚA STQ vAle, iBÚA ¯yMjn vAle hÓ, yA
ak STQ vAle hÓ SÈr ke vl ¯yMjn hI nAnA hÓ¦
qs pr SAyuÏmAn SnurŒÂ ne k hA ik ye donAš DmQ nAnA STQ vAle SÈr
nAnA ¯yMjn vAle hÓ¦ ‘SáAmAfA cetoivmuVEt’ tb hotI hÔ jb k oqQ iBöu
mÔ©IyuEt icØA se ak -ak k rke sArI idÕASAš k o pirpUfQ k r, ivpul,
198

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

áAmAf-riht, vÔr-riht, «eú-riht icØA se sAre lok k o ¯yAðA k r ivhrtA hÔ,
SÈr iP r aese hI, kR mÕ:, k rŒfA, muidtA tTA wpeöA yuEt icØA se ivhrtA
hÔ¦ ‘mhÝtA cetoivmuVEt’ tb hotI hÔ jb iBöu ak víömUl ke brAbr mhÝt
k o ¯yAðA k r, SiDmuEt hok r ivhrtA hÔ, SÈr iP r aese hI do yA tIn
víömUl, STvA ak gRAmöe©, STvA do yA tIn gRAmöe©, STvA ak
sAmRAÀy, STvA do yA tIn sAmRAÀy, STvA smuªpyÜt píÉvI ke brAbr
mhÝt k o ¯yAðA k r, SiDmuEt hok r ivhrtA hÔ¦ qs pyAQy se BI smJnA
cAiha ik ye DmQ nAnATQ BI hÓ SÈr nAnA-¯yMjn BI¦
qske pÎcAt SAyuÏmAn SnurŒÂ ne ‰Tpit k o cAr Bv-wppVØAyAš ke bAre
mš btlAyA ik k oqQ ¯yVEt kÔ se ÕrIr Coìzne pr pirØA (S£p), SáAmAf,
sMVElÏx STvA pirÕu SABA vAle devtASAš ke bIc jA w¥pÚA hotA hÔ¦
aesA k he jAne pr SAyuÏmAn siBy k œcAn ne qsse SAge ke áAÎn BI pUCe
ijnk A SAyuÏmAn SnurŒÂ ne yToict wØAr idyA, SÈr yh BI áAk x ik yA
ik mÓ jAn k raesA k htAhUM EyAšik mÓ dIGQk Altk devtASAš ke sAT rhA hUM,
wnse mÓne sMlAp ik yA hÔ, SÈr wnk A sAöA¥k Ar ik yA hÔ¦

8. wpVEk lessuØA
ak smy BgvAn k osýbI ke GoistArAm mš ivhAr k rte Te¦ ws smy
k osýbI mš iBöu SAps mš k lh avM ivvAd k rte Te¦ BgvAn ne w®hš aesA n
k rne k I sIK dI, prMtu yh bAt wnk I smJ mš nh™ SAqQ¦ qs pr BgvAn
k osýbI se bAlk lofk Ar gRAm hote hua pAcInvMsdAy cle ga, jhAM
SAyuÏmAn SnurŒÂ, SAyuÏmAn nV®dy SÈr SAyuÏmAn ik imlivhAr k rte Te¦
vhAM BgvAn «ArA SAyuÏmAnAš k A ku Õlöem SAid pUCe jAne pr w®hAšne
btlAyA ik hmArA invAQh BlI áAk Ar ho rhA hÔ¦ hm ak jux hok r, mod-Bre
icØA se, ibnA ivvAd ik a, dUD-pAnI ke imüf ke smAn, ak -dUsre k o
FyAr-BrI díVÏx se deKte hua ivhAr k rte hÓ¦ hmAre ÕrIr Slg-Slg hÓ, pr
icØA ak hÔ¦
t¥pÎcAt SAyuÏmAnAš ne BgvAn se yh jAnnA cAhA ik hmš ›yAn k rte

8. wpVEk lessuØA

199

smy SvBAs SÈr ÁpAš ke dÕQn hote hÓ, prMtu ye j£dI hI SMtDAQn ho jAte
hÓ – qsk A EyA k Arf hÔ?
qs pr BgvAn ne k hAik sMboiD áAAðA k rne se phle muJe BI aesA hI hotA
TA, prMtu qsk A k Arf Kojne pr muJe mAlUm huSA ik qske hetu hÓ – (1)
ivicik ¥sA; (2) Smnisk Ar; (3) ‰¥yAnmíÂ; (4) ‰tMiBtØv (By se
jìzIBUt honA); (5) w¥pIìzA; (6) du:‰TÈ£y (PU hìzpnA); (7) S¥yiDk
SÄyAs; (8) S¥y£p SÄyAs; (9) SiBj£p; (10) nAnA¥v-sMôA; tTA
(11) Sitin›yAiytØv (S¥yiDk ›yAn lgAnA)¦ tb mÓne q®hš icØA ke
wpEleÕ jAn k r qnk o Coìz idyA¦ qske bAd áAmAdriht, inrAls, sMymI
ho ivhAr k rne pr mÓ SvBAs k ojAntA, SÈr ÁpAš k onh™ deKtA TA; ÁpAš
k o deKtA, SÈr SvBAs k o nh™ phcAntA TA ik ke vl rAt hÔ, yA ke vl
idn, yA ke vl rAt-idn¦ iP r mÓne qsk A BI k Arf Koj ilyA¦
BgvAn ne SAge k hA ik mere icØA ke wpEleÕ CUx jAne pr mÓ ijs áAk Ar
se smAiD BAvnA k rne lgA wsse muJe ôAn-dÕQn huSA, SÈr merI icØA k I
ivmuVEt Scl ho gqQ – “yh SMitm j®m hÔ, Sb k oqQ nyA Bv nh™ hԔ¦

9. bAlpV»ztsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k omUKQ ke tIn löf btlAa –(1) du˜Ïcitt
k I˜ctA k rne vAlA, (2) duBAQiút k obolne vAlA, (3) duÏkí tk mQ k ok rne
vAlA¦ iP r yh btlAyA ik vh qsI j®m mš ik tne áAk Ar ke du:K-dÈmQn‰y
SnuBv k rtAhÔ, SÈr ÕrIr Coìzne pr nrk mš w¥pÚA hotA hÔ¦ nrk mš ijtnA
du:K hÔ wsk I wpmA denA SAsAn nh™ hÔ¦
gMdgI mš hI j®mne, bUìZe hone SÈr mrne vAle ityQŸyoin ke áAAifyAš k IccAQ
k rte smy BgvAn ne k hA ik yid ak Ced vAle jua k o mhAsmuª mš Pš k
idyA jAa SÈr wse pvn Slg-Slg idÕASAš mš bhAtI rhe, SÈr vhAM ak
k AnA k CuvA ho jo sÈ-sÈ vúQ bAd wtrAtA ho, to vh ÕAyd k BI ik sI
smy dIGQk Al ke pÎcAt ws Ced vAle jua mš SpnI gdQn GusA ske ¦ qsmš
ijtnA smy lgtA ho, wsse k h™ SiDk smy ak bAr pitt hua mUKQ k o
iP r mnuÏy¥v k I áAAVðA mš lgegA¦ k Arf? –ityQŸyoin mš DmQcyAQ, smcyAQ,
200

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

ku ÕlikR yA,pu»yikR yA k A SBAv rhtA hÔ¦ yhAM ak dUsre ke Bök hI rhte
hÓ¦ iP rBI qs yoin k AáAAfI jb k BImnuÏy¥v-lAB k rtAhÔ, tb nIc ku l
mš hI, duvQfQ, dudQÕQn, ivpÚAtA-gR‰t ho w¥pÚA hotA hÔ¦
qske pÎcAt BgvAn ne pMizt ke tIn löf btlAa –
(1) su˜citt k I ˜ctA k rne vAlA,
(2) suBAiút k o bolne vAlA,
(3) sukí t k mQ k A k rne vAlA¦
iP r yh btlAyA ik vh qsI j®m mš ik tne áAk Ar ke suK-sÈmn‰y k A
SnuBv k rtA hÔ, SÈr ÕrIr Coìzne pr ‰vgQ mš w¥pÚA hotA hÔ¦ SÈr ‰vgQ mš
ijtnA suK hÔ wsk IwpmA denA SAsAn nh™ hÔ¦ aesA ¯yVEt jb mnuÏy-yoin
mš SAtA hÔ, tb wœcku lmš hI, vfQvAn, dÕQnIy, vÔBv-sMpÚA ho, w¥pÚA hotA
hÔ¦

10. devdUtsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k osMboiDt k rte hua btlAyA ik mÓ SmAnuú,
ivÕuÂ, id¯ycöu se SœCe-bure, suvfQ-duvQfQ, sugit vAle, dugQit vAle áAAifyAš
k o mrte-j®mte jAntA hUM¦ qnmš se k AyA, vAfI tTA mn se durAcAr k rne
vAle, SAyoÜ ke ˜ndk , imÉyA-díVÏx vAle nrk mš w¥pÚA hote hÓ¦
tduprAMt BgvAn ne k hA ik nrk mš w¥pÚA hua k o ymrAj bArI-bArI se
qn pAMc devdUtAš ke bAre mš pUCte hÓ – (1) wØAAn sone vAlA, ml-mU© mš
ilpxA, SboD CoxA bAlk ; (2) zMze ke shAre cltA huSA, kM pAymAn,
gt-yÈvn, xUxe dAMt avM sPe d bAlAš vAlA jIfQ ¯yVEt; (3) dUsrAš «ArA sevA
ik yA jAtA S¥yMt rŒŸf ¯yVEt; (4) SnAcAr ke k Arf ÕAsk «ArA dMizt
ik yAjAtA ¯yVEt; SÈr (5) PU lAhuSA, ivvfQ, pIb se BrA mít ¯yVEt¦ jb
vh ¯yVEt qnk IjAnk ArIhonA SMgIk Ark rtAhÔ, tb ymrAj wse k hte hÓ
ik q®hš deK k r to tuýhš hoÕ jAgnA cAiha TA ik mÓ BI jAitDmAQ,
jrADmAQ, ¯yAiDDmAQ, duÏk moÜ ke k Arf dMz Bogne vAlA SÈr mrfDmAQ hUM,
SÈr mÓ k AyA,vAfI tTA mn se SœCA k Amk ÁM¦ jb vh ¯yVEt SpnI BUl
10. devdUtsuØA

201

‰vIk Ark rtAhÔ, tb ymrAj wse k hte hÓ ik pAp-k mQ tUne hI ik yAhÔ, ik sI
dUsre ne nh™, St: qsk A P l tuJe hI BugtnA hogA¦
t¥pÎcAt ymdUt ws ¯yVEt k o pMcivDbMDn nAm k I yAtnA dete hÓ,
ijsse wse Sit-du:Kd vednA SnuBv hotI hÔ¦ iP r nrk SÈr nArk Iy
yAtnASAš k A ivÕd vfQn imltA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne SpnI ‰vyM k IjAnk ArIke SADAr pr k hAik pUvQk Al
mš ymrAj k oaesA huSA TA ik sMsAr mš Sku Õlk mQ k rne vAle qs áAk Ark I
yAtnAaM pAte hÓ¦ Sho ! mÓ mnuÏy¥v k o áAAðA hoWM SÈr lok mš tTAgt ShQt
sýyk sMbu w¥pÚA hovš, mÓ wnk I pyuQpAsnA k ÁM, vh muJe DmQ isKAaM SÈr
mÓ DmQ k o BlI áAk Ar smJUM¦
qske wprAMt BgvAn ne yh BI k hAik devdUt se áAeirt hok rBI jo log
áAmAd k rte hÓ, ve nIcI yoin áAAðA k r lMbe smy tk Õok k rte hÓ, SÈr jo
SAyQ-DmQ mš k BI áAmAd nh™ k rte, ve j®m-mrf ke öy se wpAdAn-riht ho
ivmuEt ho jAte hÓ¦

----------

202

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

4. ivB½vŸg
1. B¡ek rØAsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k osMboiDt k rte hua k hA –“StIt ke pICe n
pìze, BivÏy k I ˜ctA n k re¦ StIt to nÏx ho cuk A hÔ SÈr BivÏy SBI
SAyA nh™ hÔ¦ jo áA¥yu¥pÚA (qs smy áAk xhuSA) DmQ hÔ, wse jhAM-thAM ivcy
(xuk ìze-xuk ìze) k rte hua deKš¦ jo SivnAÕI, Scl hÔ wsk A bìZAvA k rš”¦
“SAj hI se w¬og SArMB k r denA cAiha, k Èn jAne k l mrnA ho jAa!
bìzI senA vAle mí¥yurAj ke sAT hmArA k oqQ qk rAr nh™ hÔ¦ rAt-idn, ibnA
SAls ik a, w¬ogI ho, qs áAk Ar ivhAr k rne vAle k o ÕAMt muin-jn
‘BªÔk rt’ k hte hÓ¦”
qske bAd BgvAn ne smJAyA ik k oqQ ¯yVEt kÔ se StIt ke pICe pìztA hÔ
SÈr kÔ se qske pICe nh™ pìztA hÔ; kÔ se BivÏy k I ˜ctA k rtA hÔ SÈr kÔ se
˜ctA nh™ k rtA hÔ; kÔ se áA¥yu¥pÚA DmoÜ mš SAsEt hotA hÔ SÈr kÔ se SAsEt
nh™ hotA hÔ¦

2. SAn®dB¡ek rØAsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws k Almš SAyuÏmAn SAn®d ne iBöuSAš k oB¡ek rØAke w¡eÕ SÈr
ivBMg k ok hA¦BgvAn ne qsk An ke vlSnumodn hI ik yA,bV£k ‰vyM BI
qsk o dohrAyA¦

3. mhAk œcAnB¡ek rØAsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš tpodArAm mš ivhAr k rte Te¦ vhAM SAyuÏmAn
simi ne ak devtA se áAerfA pAk r w®hš B¡ek rØA ke w¡eÕ SÈr ivBMg k A
wpdeÕ k rne ke ila invedn ik yA¦

3. mhAk œcAnB¡ek rØAsuØA

203

qs pr BgvAn ne yh wpdeÕ ik yA (deiKa ‘B¡ek rØAsuØA’ – suØA sM.
131) SÈr qske bAd ivhAr mš cle ga¦
wnke cle jAne ke Toìze hI smy pÎcAt iBöuSAš k o huSA ik BgvAn
sMöep se w¡eÕ k h k r, ibnA iv‰tAr se ivBAg ik a, ivhAr mš cle ga hÓ¦
St: w®hAšne ÕA‰tA se áAÕMist, SÈr ivô sbRµcAiryAš se sMBAivt (s¥kí t),
SAyuÏmAn mhAk œcAn k o BgvAn ke k he k o iv‰tAr se STQ-ivBAg k rne ke
ila SnuroD ik yA¦
SAyuÏmAn mhAk œcAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik k oqQ kÔ se StIt k A
Snugmn k rtAhÔ, kÔ se Snugmn nh™ k rtAhÔ; kÔ se SnAgt k I˜ctA k rtA
hÔ, kÔ se ˜ctA nh™ k rtA hÔ; kÔ se áA¥yu¥pÚA DmoÜ mš SAsEt hotA hÔ, kÔ se
SAsEt nh™ hotA hÔ¦
SAyuÏmAn mhAk œcAn ne k hA ik BgvAn ke sMöep mš k he BAúf k A STQ
mÓ qs áAk Ar iv‰tAr se jAntA hUM¦ yid SAp cAho to BgvAn se BI qs bAre
mš pUC lo, SÈr jÔsA ve k hš vÔsA DArf k ro¦
ve iBöu BgvAn ke pAs ga SÈr w®hš sArA víØAAMt k hsunAyA¦ BgvAn ne
w®hš k hA ik mhAk œcAn pMizt hÔ, mhAáAôAvAn hÔ¦ yid tum muJse yhI bAt
pUCte, to mÓ BI qsk A qsI áAk Ar ¯yA¼yAn k rtA, jÔsA ik mhAk œcAn ne
ik yA hÔ¦ yhI qsk A STQ hÔ, qse qsI áAk Ar DArf k ro¦

4. lomsk i½yB¡ek rØAsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne SAyuÏmAn lomsk i½y ke SnuroD pr w®hš B¡ek rØA ke
w¡eÕ SÈr ivBMg k o k hA¦

5. cULk ýmivB½suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM tode†y-pu© suB nAm ke trŒf ne wnse yh jAnnA cAhA ik
ik sk Arfse mnuÏyAš mš S£pAyu, dIGAQyu; bhurogI, S£progI; duvQfQ, vfQvAn;
204

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

S£p-sAmÉyQvAn, mhA-sAmÉyQvAn; S£pBog vAle, mhABog vAle; nIc ku l
vAle, WMce ku l vAle; duÏáAô, áAôAvAn hote hÓ¦
BgvAn ne k hA ik áAAfI k mQ-‰vk (k mQ hI Dn hÔ ijnk A), k mQ-dAyAd,
k mQ-yoin, k mQ-bMDu, k mQ-áAitÕrf hote hÓ¦ k mQ hI áAAifyAš k o qs
hIntA-áAfIttA mš ivBEt k rtA hÔ ¦
iP r w®hAšne iv‰tAr se yh BI smJAyA ik kÔ se-kÔ sek moÜ se mnuÏyAš mš
hIntA STvA áAfIttA SAtI hÔ¦

6. mhAk ýmivB½suØA
ak smy BgvAn rAjgh mš veLuvn k l®dk -invApmš ivhAr k rte Te¦
vhAM w®hAšne SAyuÏmAn SAn®d k omhAk mQivBMg k AivBAjn k rke sunAyA¦
w®hAšne k hA ik sMsAr mš cAr áAk Ar ke ¯yVEt hote hÓ –
(1) du:ÕIl, loBI, «eúyuEt icØA avM imÉyA díVÏx vAlA, jo ÕrIr Coìzne
pr nrk mš w¥pÚA hotA hÔ;
(2) aesA hI, jo ÕrIr Coìzne pr ‰vgQ mš w¥pÚA hotA hÔ;
(3) ÕIlvAn, inloQBI, «eúriht icØA avM sýyk díVÏx vAlA, jo ÕrIr
Coìzne pr ‰vgQ mš w¥pÚA hotA hÔ; SÈr
(4) aesA hI, jo ÕrIr Coìzne pr nrk mš w¥pÚA hotA hÔ¦
jo k oqQ ümf STvA bRAµf SpnI smAiD ke bl pr id¯y cöu se
du:ÕIl ¯yVEt k o nrk mš j®mA deKte hÓ, w®hš lgtA hÔ ik pAp k mQ hotA hÔ
SÈr wsk AP lBI hotA hÔ; aese ¯yVEt k o‰vgQ mš j®mA deK k rw®hš lgtA
hÔ ik k oqQ pAp-k mQ nh™ hotA, n qsk A P l hotA hÔ¦ ÕIlvAn ¯yVEt k o
‰vgQ mš j®mA deK k rw®hš lgtA hÔ ik pu»y k mQ hotA hÔ SÈr wsk AP lBI
hotA hÔ; pr aese ¯yVEt k onrk mš j®mA deK k rw®hš lgtA hÔ ik k oqQ pu»y
k mQ nh™ hotA, n qsk A P l hI hotA hÔ¦
BgvAn ne k hA –
* phle áAk Ark A¯yVEt du:KvednIy pAp k mQ k ophle hI k rilyA hotA
hÔ, yA pICe k r ilyA hotA hÔ, yA wsne mí¥yu ke smy imÉyA díVÏx gRhf k I
6. mhAk ýmivB½suØA

205

hotI hÔ¦ vh yhAM Spne ik ye k A P l yA to qsI j®m mš Bog letA hÔ, yA
w¥pÚA hok r dUsrI bAr¦
* dUsre áAk Ark A¯yVEt suKvednIy pu»y k mQ k ophle hI k rilyA hotA
hÔ, yA pICe k r ilyA hotA hÔ; yA wsne mí¥yu ke smy sýyk díVÏx gRhf k I
hotI hÔ¦ vh yhAM Spne ik ye k A P l yA to qsI j®m mš Bog letA hÔ, yA
w¥pÚA hok r dUsrI bAr¦
* tIsre áAk Ark A¯yVEt pu»y k mQ k ophle hI k rilyA hotA hÔ, yA pICe
k r ilyA hotA hÔ, yA wsne mí¥yu ke smy sýyk díVÏx gRhf k I hotI hÔ¦ vh
yhAM Spne ik a k A P l yA to qsI j®m mš BogtA hÔ, yA w¥pÚA hok r dUsrI
bAr¦
* cÈTe áAk Ar k A ¯yVEt pAp k mQ k o phle hI k r ilyA hotA hÔ, yA pICe
k r ilyA hotA hÔ, yA wsne mí¥yu ke smy imÉyA díVÏx gRhf k I hotI hÔ¦ vh
yhAM Spne ik a k A P l yA to qsI j®m mš Bog letA hÔ, yA w¥pÚA hok r
dUsrI bAr¦
qs áAk ArSB¯y áAtIt hone vAle SB¯y k mQ hote hÓ; B¯y áAtIt hone vAle
SB¯y k mQ hote hÓ; B¯y áAtIt hone vAle B¯y k mQ BI hote hÓ; SÈr SB¯y
áAtIt hone vAle B¯y k mQ BI hote hÓ¦

7. sLAytnivB½suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sLAytnivB½ k A wpdeÕ dete hua k hA –
“qn-qn k ojAnnA cAiha –C: BItr ke SAytn, C: bAhr ke SAytn, C:
ivôAn-k Ay, C: ‰pÕQ-k Ay, SXArh mnopivcAr tTA CØAIs sØvpd¦ vhAM
(k rnA hotA hÔ) – ‘qske «ArA qse Coìzo’¦ tIn ‰míit-áA‰TAn hÓ, ij®hš SAyQ
sevn k rte hÓ¦ q®hš sevn k rne vAlA SAyQ ÕA‰tA, gf (SnuyAyI-vgQ) k A
SnuÕAsn k r sk tA hÔ¦ aesA ÕA‰tA áAiÕöf dene vAle SAcAyoÜ mš Snupm
purŒú-dýy-sArTI (purŒúAš k o ivny isKlAne vAlA cAbuk -svAr) k hlAtA
hÔ¦”
tduprAMt BgvAn ne smJAyA –
206

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

* C: BItr ke SAytn hÓ – cöu, üo©, GRAf, ij¹A, k AyA, mn¦
* C: bAhr ke SAytn hÓ – Áp, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y, DmQ¦
* C: ivôAn-k Ay hÓ – cöuivQôAn, üo©ivôAn, GRAfivôAn, ij¹AivôAn,
k AyivôAn, mnoivôAn¦
* C: ‰pÕQ-k Ay hÓ – cöu:sM‰pÕQ, üo©sM‰pÕQ, GRAfsM‰pÕQ, ij¹AsM‰pÕQ,
k AysM‰pÕQ, mn:sM‰pÕQ¦
* SXArh mnopivcAr hÓ – C: BItr ke SAytnAš «ArA Spne se sMbÂ
bAhr ke SAytnAš k ogRhf k rne se sÈmn‰y, dÈmQn‰y STvA wpeöABAv k A
wp-ivcAr SAnA¦
* CØAIs sØvpd hÓ – C: geD (loB) sMbMDI sÈmn‰y, C: nÔÏkR ýy-sMbMDI
sÈmn‰y, C: geD-sMbMDI dÈmQn‰y, C: nÔÏkR ýy-sMbMDIdÈmQn‰y, C: geD-sMbMDI
wpeöABAv, C: nÔÏkR ýy-sMbMDI wpeöABAv¦
* ‘qske «ArA qse Coìzo’ – qsse tA¥pyQ hÔ nÔÏkR ýy se sMb sÈmn‰y,
dÈmQn‰y STvA wpeöA k A SAüy lek r, kR mÕ:, geD (loB) se sMbÂ
sÈmn‰y, dÈmQn‰y, STvA wpeöA k o Coìz denA; SÈr qsI áAk Ar nÔÏkR ýy se
sMb sÈmn‰y STvA wpeöA k A SAüy lek r, kR mÕ:, nÔÏkR ýy se sMbÂ
dÈmQn‰y STvA sÈmn‰y k o Coìz denA¦
* ‘tIn ‰míit-áA‰TAn ijnke sevn se SAyQ ÕA‰tA, gf (SnuyAyIvgQ) k A
SnuÕAsn k rsk tAhԒ –qsk ASAÕy hÔ ik ihtÔúI ÕA‰tA «ArA üAvk Aš k o
DmoQpdeÕ k rne pr yid üAvk ›yAn n dš, STvA k oqQ-k oqQ›yAn dš SÈr
k oqQ-k oqQ›yAn n dš, STvA sBI ›yAn dš, to tTAgt phlI do pirV‰TityAš
mš n to SsMtuÏx hote hÓ, n sMtuÏx; SÈr ke vl tIsrI pirV‰Tit mš sMtoú
SnuBv k rte hÓ; pr tInAš pirV‰TityAš mš wpeöABAv bnAa hua ‰míit SÈr
sMáAôAn ke sAT ivhrte hÓ¦ ye hI hÓ tIn ‰míit-áA‰TAn¦
* ‘Snupm purŒú-dýy-sArTI’ – qsk A SAÕy hÔ ik Spne-Spne áAiÕök Aš
«ArA dA®t (ivnIt) ik ahua hATI, Goìze, bÔl ak hI idÕA mš BAgte hÓ, prMtu
tTAgt purŒúAš k o dA®t k rne vAle aese sArTI hÓ ijnke «ArA ivnIt ik yA
huSA SAXAš idÕASAš mš BAgtA hÔ¦ (BgvAn ne ak -ak k rke qn SAXAš
idÕASAš k A vfQn k rte hua smJAyA ik jb k oqQ nÔvsMôAnAsMôAytn k A
7. sLAytnivB½suØA

207

svQTA SitkR mf k r sMôAvediytinroD k I Sv‰TA k o áAAðA k r ivhrtA hÔ,
tb vh hotI hÔ SAXv™ idÕA¦)

8. w¡esivB½suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k ow¡es-ivBMg k AwpdeÕ dete hua k hA –“iBöu
k o vÔse-vÔse wpprIöf k rnA cAihye ijsse wsk A ivôAn (icØA) bAhr
S-ivVöðA rhe, SÈr BItr BI S-sMV‰Tt ho, wpAdAn n k rne ke k Arf,
wØAejnA k o áAAðA n ho¦ aesA hone se SAge ke ilye j®m-jrA-mrf ÁpI du:K
pÔdA hone k I sMBAvnA nh™ rh jAtI hÔ¦”
yh k h k r BgvAn SAsn se wX k r ivhAr mš cle ga¦ wnke cle jAne
ke pÎcAt iBöuSAš k olgA ik BgvAn sMöep mš wpdeÕ dek r,ibnA iv‰tAr se
STQ k AivBAjn ik a,ivhAr mš cle ga hÓ¦ St: w®hAšne ÕA‰tA se áAÕMist,
SÈr ivô sbRµcAiryAš «ArA sMBAivt (s¥kí t), SAyuÏmAn mhAk œcAn k o
BgvAn ke k he k A iv‰tAr se STQ-ivBAg k rne ke ila SnuroD ik yA¦
SAyuÏmAn mhAk œcAn ne iBöuSAš k o iv‰tAr se smJAyA ik kÔ se ivôAn
k obAhr ivVöðA STvA S-ivVöðA, SÈr BItr sMV‰Tt STvA S-sMV‰Tt k hA
jAtA hÔ, SÈr kÔ se wpAdAn n k rne se wØAejnA hotI hÔ STvA nh™ hotI hÔ¦
SAyuÏmAn mhAk œcAn ne k hA ik BgvAn ke sMöep mš k he BAúf k A STQ
mÓ qs áAk Ar iv‰tAr se jAntA hUM¦ yid SAp cAho to BgvAn se BI qs bAre
mš pUC lo, SÈr jÔsA ve k hš vÔsA DArf k ro¦
ve iBöu BgvAn ke pAs ga SÈr w®hš sArA víØAAMt k hsunAyA¦ BgvAn ne
w®hš k hA ik mhAk œcAn pMizt hÔ, mhAáAôAvAn hÔ¦ yid tum muJse yhI bAt
pUCte, to mÓ BI qsk A qsI áAk Ar ¯yA¼yAn k rtA, jÔsA ik mhAk œcAn ne
ik yA hÔ¦ yhI qsk A STQ hÔ, qse qsI áAk Ar DArf k ro¦

9. SrfivB½suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA –
208

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

(1) n to hIn, gMvArŒ, píTŸjnAš «ArA seivt, SnAyQ, SnTQyuEt k Am ke
suK mš lgnA cAihye, SÈr n hI Spne SAp k o k Ïx dene vAle du:KpUfQ,
SnAyQ, SnTQyuEt SÄyAs mš¦
(2) qn donAš SityAš k oCoìz, tTAgt ne m›ym mAgQ k AáAôApn ik yAhÔ,
jo wpÕm-SiBôA-sMboiD-invAQf ke ila hÔ¦
(3) w‰sAdn (pRsÚA k rne) k o BI jAne, SpsAdn (SpRsÚA, nArAj
k rne) k o BI jAne¦ qn donAš k o jAnk r n pRsÚA k re, n nArAj; DmQ k A hI
wpdeÕ k re¦
(4) suKivinÎcy k ojAne, SÈr qse jAn k rSAMtirk suK mš mŸn ho¦
(5) rh‰ymy ZMg se bAt n k re, muMh sAmne GixyA bAt n bole¦
(6) DIre-DIre bole, j£dI-j£dI nh™¦
(7) jnpd k I inrŒVEt bIc mš n zAle, sm²YA ke pICe SitDAvn n
k re¦
– yh Srf-ivBMg k A w¡eÕ hÔ¦”
tduprAMt BgvAn ne Spne k he k o iv‰tAr se smJAyA SÈr yh BI
btlAyA ik qnmš se k Èn se DmQ wpGAt-wpAyAs-pirdAh se yuEt hone ke
k Arf ‘s-rf’, SÈr k Èn se DmQ wpGAt-wpAyAs-pirdAh se riht hone ke
k Arf ‘S-rf’ hÓ¦ DmoÜ k A ‘s-rf’ honA imÉyA mAgQ hÔ, SÈr DmoÜ k A
‘S-rf’ honA sýyk mAgQ¦
SMt mš BgvAn ne k hA –“iBöuSo! ‘s-rf’ SÈr ‘S-rf’ DmoÜ k o jAno¦
‘s-rf’ DmQ k o jAn k r, ‘S-rf’ DmQ k o jAn k r, ‘hm S-rf
(du:K-riht) mAgQ pr clšge’ – qs áAk Ar tuýhš sIKnA cAiha¦”

10. DAtuivB½suØA
ak smy BgvAn mgD deÕ mš cAirk A k rte hua rAjgh jA phuÙce SÈr
vhAM rAi©-invAs k rne ke ila BAgQv kuM Bk Arke Gr rŒk ga¦ vhAM phle se
hI puEku sAitnAm k Aku lpu© XhrA huSA TA jo BgvAn ke hI nAm pr Gr se
beGr ho áAvRijt huSA TA¦
10. DAtuivB½suØA

209

SAyuÏmAn puEku sAit ne BgvAn k o phle k BI deKA nh™ TA, St: w®hš
phcAn nh™ pAyA¦
BgvAn k ohuSA ik yh ku lpu© mere hI nAm pr áAvRijt huSA hÔ, St: EyAš
n mÓ qse DmoQpdeÕ k ÁM? tb w®hAšne wse yh wpdeÕ idyA –“iBöu! yh purŒú
C: DAtuSAš, C: ‰pÕAQytnAš, SXArh mnopivcArAš, cAr SiDÏXAnAš vAlA hÔ,
jhAM V‰Tt qske mAn áAvíØA nh™ hote¦ mAn áAvíØA n hone pr muin ‘ÕAMt’
k hlAtA hÔ¦ áAôA ke sýb®D mš áAmAd n k re, s¥y k I röA k re, ¥yAg k o
bìZAa, wpÕm k A hI SÄyAs k re’¦ – yh DAtuivBMg k A w¡eÕ hÔ¦”
qske bAd BgvAn ne qsk A SAge ivvecn k rte hua iBöu k o qse DArf
k rne ke ila k hA¦
tb SAyuÏmAn puEku sAit bol wXe – “Sho! muJe ÕA‰tA iml ga, sugt
iml ga, sýyk sMbu iml ga¦” iP r w®hAšne BgvAn ke pAs wpsMpdA pAne
ke ila wnse yAcnA k I SÈr qs áAyojn ke ila pA©, cIvr k I tlAÕ mš
ink l ga¦ ws k Al mš ik sI pAgl gAy ne w®hš mAr zAlA¦
tb bhut se iBöu BgvAn ke pAs ga SÈr w®hš yh smAcAr k h sunAyA,
SÈr yh BI pUC ilyA ik ws iBöu k I EyA git hogI¦ qs pr BgvAn ne
k hA –“iBöuSo! puEku sAit ku lpu© pMizt, s¥yvAdI, ghrAqQyAš tk DmQ k A
SAcrf k rne vAlA TA, wsne muJe DmQ ke ivúy mš k oqQ k Ïx nh™ idyA¦ vh
pAMcAš SvrBAgIy sMyojnAš ke öy se SÈppAitk ho, vhAM devlok mš invAQf
pAne vAlA hÔ, ws lok se lÈxne vAlA nh™ hÔ¦”

11. sœcivB½suØA
ak smy BgvAn bArAfsI mš qisptn-imgdAy mš ivhAr k rte Te¦ vhAM
w®hAšne iBöuSAš k o sMboiDt k rte hua k hA ik tTAgt ne qsI ‰TAn pr cAr
SAyQ s¥yAš k I deÕnA-ÁpI DmQckR k o áAvitQt ik yA TA jo ümf, dev, mAr,
bRµA, STvA lok mš ik sIse BI S-áAvitQt nh™ ik yAjA sk tA¦cAr SAyQ
s¥y hÓ – du:K, du:K-smudy, du:K-inroD tTA du:KinroDgAimnI áAitpdA¦
iP r w®hAšne k hA ik sAirpuØA tTA moŸg£lAn k I sMgit k ro¦ ye pMizt hÓ
SÈr s-bRµcAiryAš pr SnugRh k rne vAle hÓ¦ sAirpuØA j®m-dAtA ke smAn hÔ
210

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

SÈr moŸg£lAn j®me hua k IdeKBAl k rne vAle ke smAn¦ sAirpuØA sotApVØA
k A P l áAAðA k rAtA hÔ SÈr moŸg£lAn wØAm-STQ (invAQf) tk le jAtA hÔ¦
sAirpuØA cAr SAyQ s¥yAš k I iv‰tArpUvQk deÕnA k rne mš smTQ hÔ¦
BgvAn ke cle jAne ke wprAMt SAyuÏmAn sAirpuØA ne iBöuSAš k ocAr SAyQ
s¥yAš ke bAre mš iv‰tAr se smJAyA¦

12. dVEKfAivB½suØA
ak smy BgvAn sEk (ÕAEy) jnpd mš k iplv¥Tu ke ingRoDArAm mš
ivhAr k rte Te ¦ vhAM mhApjApit gotmI ne w®hš Spne «ArA k AtA, bunA ak
nyA Du‰sA-joìzA ‰vIk Ar k rne ke ilye invedn ik yA, prMtu w®hAšne k hA –
“gotmI! qse sMG k ode de, sMG k odene se mÓ BI pUijt hoWÙgA SÈr sMG BI¦”
tb SAyuÏmAn SAn®d ne BgvAn se k hA ik SApk I mÈsI mhApjApit
gotmI SApk I öIr-dAiyk A rhI hÓ, SÈr SApk A BI qn pr bìzA wpk Ar rhA
hÔ, jÔsA ik SApke k Arf hI yh du:K, du:K-smudy, du:K-inroD tTA
du:KinroDgAimnI áAitpdA ke ivúy mš sMÕy-riht huqQ hÓ¦ St: SAp qnk I
Bšx ‰vIk Ar k r lš¦
qs pr BgvAn ne k hA –“SAn®d! k oqQ ¯yVEt ik sI ¯yVEt ke shAre
buÂ, DmQ, sMG k A ÕrfAgt hotA hÔ¦ prMtu SAdr-s¥k Ar, Bšx-sevA, k dAcAr
se ivrt honA, SAyQ s¥yAš ke ivúy mš sMÕy-riht honA ak ¯yVEt k A dUsre
ke áAit áA¥yupk Ar nh™ k hlAtA¦”
tduprAMt BgvAn ne cÈdh áAk Ark I¯yVEtgt dVöfASAš (dAn) SÈr sAt
áAk Ar k I sMG-gt dVöfASAš ke bAre mš btlAyA¦ w®hAšne cAr áAk Ar k I
dVöfA-ivÕuiÂyAš k I jAnk ArI BI dI¦

----------

12. dVEKfAivB½suØA

211

5. sLAytnvŸg
1. SnATipV»zk ovAdsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy SnATipV»zk gíhpit bhut bImAr SÈr du:KI TA¦ wsne
yh sUcnA BgvAn k o iBjvAqQ SÈr SAyuÏmAn sAirpuØA k o BI sUict k rte
hua Spne yhAM SAne ke ila k hlA BejA ¦
SAyuÏmAn sAirpuØA SAyuÏmAn SAn®d k o SnugAmI bnA SnATipV»zk ke
Gr ga SÈr wsk A ku Õlöem pUCA¦ qs pr SnATipV»zk ne k hA –“muJe
XIk nh™ hÔ, bìzI du:Kmy vednAaM SA rhI hÓ jo jAne k AnAm nh™ let™, isr
mš jorAš k IpIìzA hÔ, tej vAyu pex k ok AxrhI hÔ SÈr ÕrIr KUb jl rhA hÔ¦”
yh sun k r SAyuÏmAn sAirpuØA ne SnATipV»zk k o cöu, üo©, GRAf,
ij¹A, k AyA avM mn – qn C: qMiªyAš, qnke ivúyAš, qnke ivôAn, qnke
sM‰pÕQ, qnke sM‰pÕQ se hone vAlI vednASAš; (SAk AÕ-DAtu avM ivôAn-DAtu
siht) C: DAtuSAš; pAMc ‰kM DAš; SAk AÕAn®¥yAytn, ivôAnAn®¥yAytn,
SA˜k c®yAytn, nÔvsMôAnAsMôAytn; qhlok , prlok ; díÏx, üut, GRAf,
ij¹A tTA ‰pÕeQV®ªy «ArA SnuBUt, ivôAt, áAAðA, pyeQiút, SnupyeQiút tTA
mn «ArA SnuivcAirt ke áAit wpAdAn n k rne SÈr qnmš ivôAn (icØA) k o
n XhrAne k A SÄyAs k rne ke ila k hA¦
aesA k he jAne pr SnATipV»zk ro pìzA SÈr k hne lgA ik mÓne aesI
DAimQk k TA phle k BI nh™ sunI¦
SAyuÏmAn sAirpuØA tTA SAyuÏmAn SAn®d ke cle jAne ke Toìze hI smy ke
bAd SnATipV»zk gíhpit ne ÕrIr Coìz idyA SÈr vh tuist devlok mš
w¥pÚA huSA¦

2. CÚAovAdsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš veLuvn k l®dk invApmš ivhAr k rte Te¦ tb

212

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

SAyuÏmAn sAirpuØA, SAyuÏmAn mhAcu®d tTA SAyuÏmAn CÚA igÀJkU x pvQt
pr ivhrte Te¦ ws smy SAyuÏmAn CÚA bhut bImAr SÈr du:KI Te¦
SAyuÏmAn sAirpuØA SÈr SAyuÏmAn mhAcu®d SAyuÏmAn CÚA k A ku Õlöem
pUCne ke ila ga¦ vhAM SAyuÏmAn CÚA ne k hA –“muJe XIk nh™ hÔ, bìzI
du:Kmy vednAaM SA rhI hÓ jo jAne k A nAm nh™ let™, isr mš jorAš k I pIìzA
hÔ, tej vAyu pex k ok AxrhI hÔ SÈr ÕrIr KUb jl rhA hÔ¦ mÓ Spne SAp k o
Չ© mAr lUMgA, mÓ jInA nh™ cAhtA¦”
yh sunk rSAyuÏmAn sAirpuØA ne SAyuÏmAn CÚA k oSpne SAp k oՉ© n
mArne ke ila k hA, prMtu SAyuÏmAn CÚA bole – “CÚA iBöu indoQú
(punjQ®m-riht) Չ©GAt k ršge – SAp qse aese DArf k rš¦”
t¥pÎcAt SAyuÏmAn sAirpuØA «ArA pUCe ga áAÎnAš ke wØAr mš SAyuÏmAn CÚA
ne k hA –“mÓ cöu, cöuivQôAn SÈr cöuivQôAn «ArA jAnne yoŸy DmoÜ k o –
‘yh merA nh™ hԒ, ‘yh mÓ nh™ hUM,’‘yh merI SA¥mA nh™ hԒ – aesA smJtA hUM¦
SÈr aese hI üo©, GRAf, ij¹A, k AyA SÈr mn, qnke Spne-Spne ivôAnAš
SÈr qn ivôAnAš «ArA jAnne yoŸy DmoÜ ke bAre mš BI¦
“SÈr aesA smJne k A k Arf yh hÔ ik mÓ qn qV®ªyAš, qnke Spne-Spne
ivôAnAš SÈr qn ivôAnAš «ArA jAnne yoŸy DmoÜ mš inroD k o deKtA hUM¦”
tdnMtr SAyuÏmAn mhAcu®d ne SAyuÏmAn CÚA k o BgvAn ke ws snAtn
wpdeÕ k o BI mn mš k rne ke ila k hA ijsmš btlAyA gyA hÔ ik du:K k A
SMt EyA SÈr kÔ se hotA hÔ¦ iP r SAyuÏmAn sAirpuØA avM SAyuÏmAn mhAcu®d
vhAM se cle SAa¦ qske Toìze hI smy pÎcAt SAyuÏmAn CÚA ne Spne SAp
k o Չ© mAr ilyA¦
SAyuÏmAn sAirpuØA «ArA BgvAn se SAyuÏmAn CÚA k I git ke bAre mš pUCe
jAne pr w®hAšne k hA –“jo qs k AyAk oCoìz dUsrI k AyAk ogRhf k rtAhÔ,
wse mÓ ‘s-wpvÀyQ’ k htA hUM¦ vh CÚA iBöu k o nh™ TA¦ ‘Sn-wpvÀyQ
(punjQ®m-riht) ho CÚA iBöu ne Spne SAp k o Չ© mArA’ – qs áAk Ar qse
DArf k ro¦”

2. CÚAovAdsuØA

213

3. pu»fovAdsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM SAyuÏmAn pu»f ne wnse áAATQnA k I ik muJe sMöep mš DmoQpdeÕ
k rš ijse sun k r mÓ ak Ak I,ak AMt-sevI, SáAmAdI, w¬ogI, sMymI hok r
ivhAr k ÁM¦
qs pr BgvAn ne w®hš k hA ik qMiªyAš se jAnne yoŸy ivúyAš k A
SiBnMdn k rne se nMdI (tíÏfA) w¥pÚA hotI hÔ¦ nMdI ke smudy se du:K k A
smudy hotA hÔ¦ qMiªyAš se jAnne yoŸy ivúyAš k A SiBnMdn n k rne se nMdI
inrŒÂ ho jAtI hÔ¦ nMdI ke inroD se du:K k A inroD ho jAtA hÔ¦
iP rBgvAn ne wnse pUCA ik mere qs sMVöðA DmoQpdeÕ k osun k rk Ènse
jnpd mš ivhAr k roge? SAyuÏmAn pu»f ne sunAprAMt jnpd k AnAm ilyA¦
BgvAn ne jtlAyA ik vhAM ke log to bhut cMz ‰vBAv ke hote hÓ¦ prMtu
jb SAyuÏmAn pu»f ne SpnI sihÏfutA k I prAk AÏXA k A pircy idyA, tb
BgvAn ne w®hš wproEt jnpd mš vAs k rne ke yoŸy btlAyA¦
sunAprAMt jnpd mš ivhAr k rte hua SAyuÏmAn pu»f ne tInAš iv¬ASAš k A
sAöA¥k Ar ik yA SÈr bAd mš pirinvAQf-lAB ik yA¦

4. n®dk ovAdsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ ws smy ‰Tivr iBöu bArI-bArI se pAMc sÈ iBöuifyAš k o wpdeÕ
idyA k rte Te¦
SpnI bArI SAne pr SAyuÏmAn n®dk ne rAjk ArAm jA k r iBöuifyAš k o
áAÎnoØAr ke mA›ym se wpdeÕ idyA¦ w®hAšne BItr-bAhr ke C:-C: SAytnAš
tTA C: áAk Ark IivôAnk AyAk ISin¥ytA, du:KtA tTA SnA¥mtA ke bAre mš
ccAQ k I¦ w®hAšne yh BI btlAyA ik sAt bo›yMgAš k I BAvnA k rne se iBöu
qsI j®m mš SAsRvAš ke öy se SAsRv-riht ceto-ivmuVEt, áAôA-ivmuVEt k o
‰vyM jAn k r, sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhrtA hÔ ¦
214

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

BgvAn ne SAyuÏmAn n®dk k oSgle idn BI iBöuifyAš k owpdeÕ dene ke
ila k hA ¦ qs pr w®hAšne vÔsA hI ik yA¦
bAd mš BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik n®dk ke DmoQpdeÕ se iBöuifyAM
sMtuÏx huqQ hÓ, SÈr pirpUfQ-sMk £pBI¦ w®hAšne yh BI ¯yEt ik yAik wn pAMc
sÈ iBöuifyAš mš jo sbse pICe hÓ ve BI sotApÚA hÓ; muVEt ke mAgQ pr Sizg
SÈr inVÎct Áp se sMboiD áAAðA k rne vAlI hÓ¦

5. cULrAhulovAdsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne rAhul k oSAsRvAš ke öy k ISor le clne k osoc, wse
idvAivhAr ke ilye S®Dvn clne ke ila k hA¦
‘SAj BgvAn SAyuÏmAn rAhul k oSAsRvAš ke öy k ISor le clšge’ –yh
soc, k qQ lAK devtA BI BgvAn ke pICe-pICe ho ilye¦
S®Dvn mš BgvAn ne rAhul k o qMiªyAš, wnke ivúyAš, wnke Spne-Spne
ivôAnAš, wnke sM‰pÕoÜ, qn sM‰pÕoÜ ke k Arf w¥pÚA
vednA-sMôA-sM‰k Ar-ivôAn-ivúyk ôAn k ISin¥ytA, du:KtA tTA SnA¥mtA
ke bAre mš smJAyA¦ iP r yh k hA ik qs áAk Ar deKte üutvAn SAyQ-üAvk
qn sBI se inveQd k o áAAðA hotA hÔ¦ inveQd k o áAAðA ho ivrEt hotA hÔ¦ ivrAg
hone se ivmuEt hotA hÔ¦ ivmuEt hone pr ‘ivmuEt hUM!’ –yh ôAn hotA hÔ¦ iP r
yh jAn letA hÔ –‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnATA so
k r ilyA, qsse pre SAnA nh™ hÔ¦’
tBI SAyuÏmAn rAhul k A icØA wpAdAn n k r, SAsRvAš se muEt ho gyA¦
SÈr wn k qQ lAK devtASAš k oivrj, ivml DmQ-cöu w¥pÚA huSA –‘jo ku C
w¥pVØA ‰vBAv vAlA hÔ, vh sb inroD ‰vBAv vAlA BI hԒ¦

6. CCEk suØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k oC: CEk Aš k AwpdeÕ idyA –(1) C: BItrI
6. CCEk suØA

215

SAytn, (2) C: bAhrI SAytn, (3) C: ivôAn-k Ay, (4) C: ‰pÕQ-k Ay,
(5) C: vednA-k Ay, (6) tíÏfA-k Ay¦
iP r BgvAn ne qnmš se áA¥yek k A ivvrf idyA –
* BItrI SAytn hÓ – cöu, üo©, GRAf, ij¹A, k AyA tTA mn¦
* bAhrI SAytn hÓ – Áp, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ¦
* ivôAn-k AyhÓ –cöu «ArA Áp mš w¥pÚA hone vAlA cöuivQôAn; SÈr iP r
qsI áAk Ar üo©ivôAn, GRAfivôAn, ij¹AivôAn, k AyivôAn tTA
mnoivôAn¦
* ‰pÕQ-k Ay hÓ – cöu, Áp SÈr cöuivQôAn k I sMgit se hone vAlA ‰pÕQ;
SÈr iP r qsI áAk Ar S®y SAytnAš tTA t¥sMbMDI ivôAnAš k I sMgit se hone
vAle ‰pÕQ¦
* vednA-k AyhÓ –wEt áAk Arse jint ‰pÕQ ke k Arfhone vAlI vednAaM¦
* tíÏfA-k Ay hÓ – wEt áAk Ar se jint vednASAš ke k Arf jAgne vAlI
tíÏfAaM¦ t¥pÎcAt BgvAn ne btlAyA ik qn sBI CEk Aš k A wdy¯yy
mAlUm hone se ye hÓ¦ jb k BI k oqQ qnk o ‘mӒ, ‘mere’ SÈr ‘SA¥m-BAv’ se
jAntA hÔ, tb vh s¥k Ay ke smudy k I Sor le jAne vAlI áAitpdA hotI hÔ¦
jb k oqQ qnk oqs BAv se nh™ jAntA hÔ, tb vh s¥k Ayke inroD k ISor
le jAne vAlI áAitpdA hotI hÔ¦
tdnMtr BgvAn ne smJAyA ik suKd vednASAš k ASiBnMdn k rne, wnmš
SAsEt hone se rAg-SnuÕy icpxtA hÔ; du:Kd vednASAš se sMyuEt ho kRM dn
k rne se áAitG-SnuÕy icpxtA hÔ¦ aesA ¯yVEt qn vednASAš ke smudy,
SvsAn, SA‰vAd, duÏpirfAm, in‰srf k o yTATQt: nh™ jAntA hÔ, ijsse
wsmš Siv¬A-SnuÕy icpxtA hÔ¦ qn SnuÕyAš k o dUr ik a ibnA SÈr iv¬A
k o jgAa ibnA, qsI j®m mš k oqQ Spne du:KAš k A SMt k r ske , yh sMBv
nh™ hÔ¦ prMtu suKd vednASAš k A SiBnMdn n k rne, qnmš SAsEt n hone se
rAg-SnuÕy nh™ icpxtA hÔ; du:Kd vednASAš se sMyuEt ho kRM dn n k rne se
áAitG-SnuÕy nh™ icpxtA hÔ¦ aesA ¯yVEt qn vednASAš ke smudy, SA‰vAd,
duÏpirfAm, in‰srf k o yTATQt: jAntA hÔ, ijsse wsmš Siv¬A-SnuÕy
216

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

nh™ icpxtA hÔ¦ qn SnuÕyAš k o Coìz SÈr iv¬A k o jgA, qsI j®m mš k oqQ
Spne du:KAš k A SMt k r ske , yh sMBv hÔ¦
SMt mš BgvAn ne k hA ik qs áAk Ar deKte hua üutvAn SAyQüAvk ChAš
CEk Aš mš ivrAg k oáAAðA hotA hÔ¦ wse yh boD hone lgtA hÔ –‘mÓ ivmuEt ho
gyA!’ vh áAôApUvQk jAn letA hÔ –‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA,
jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hԒ¦
qs áAvcn ke k he jAte smy sAX iBöuSAš k A icØA SAsRvAš se
wpAdAn-riht ho ivmuEt ho gyA¦

7. mhAsLAytnsuØA
ak smy BgvAn sAv¥TI mš SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr
k rte Te¦ vhAM w®hAšne iBöuSAš k o btlAyA ik qMiªyAš, wnke ivúyAš, wnke
Spne-Spne ivôAnAš, wnke sM‰pÕoÜ SÈr tÀjint vednASAš k o yTATQt: n
jAnne, n deKne se qnmš SAsVEt ho jAtI hÔ, SAsVEt-áAAðA ke ilye BivÏy mš
pAMc wpAdAn-‰kM D sMict ho jAte hÓ¦ qsse nyA j®m dene vAlI tíÏfA bìZtI
hÔ SÈr k Aiyk avM cÔtisk pIìzA, sMtAp, pirdAh bìZne lgte hÓ SÈr vh
¯yVEt k Aiyk avM cÔtisk du:K SnuBv k rtA hÔ¦
BgvAn ne SAge btlAyA ik qMiªyAš, wnke ivúyAš, wnke Spne-Spne
ivôAnAš, wnke sM‰pÕoÜ SÈr tÀjint vednASAš k o yTATQt: jAnne, deKne se
qnmš SAsVEt nh™ hotI hÔ, SAsVEt-riht ke ila BivÏy mš pAMc
wpAdAn-‰kM D Spcy (ivGxn) k o áAAðA hote hÓ¦ qsse nyA j®m dene vAlI
tíÏfA nÏx hotI hÔ SÈr k Aiyk avM cÔtisk pIìzA, sMtAp, pirdAh jAne lgte
hÓ SÈr vh ¯yVEt k Aiyk avM cÔtisk suK SnuBv k rtA hÔ¦
BgvAn ne SAge k hA ik aese ¯yVEt ke ila SAyQ SÏxAMigk mAgQ BAvnA
ke ‰tr pr pirpUfQ ho jAtA hÔ¦ qsse cArAš ‰míitáA‰TAn, cArAš sýyk áADAn,
cArAš å iÂpAd, pAMcAš qMiªyAM, pAMcAš bl tTA sAtAš bo›yMg BI BAvnA ke ‰tr
pr pirpUfQtA k o áAAðA ho jAte hÓ¦ aese ¯yVEt ke donAš DmQ – ÕmT SÈr
ivpÎynA – juìze rhte hÓ¦ yh ¯yVEt SiBôA «ArA jAnne yoŸy DmoÜ k o

7. mhAsLAytnsuØA

217

jAntA, Coìzne yoŸy DmoÜ k o CoìztA, BAvnA yoŸy DmoÜ k o BAivt k rtA
SÈr sAöA¥k Ar k rne yoŸy DmoÜ k A sAöA¥k Ar k rtA hÔ¦

8. ngriv®de†ysuØA
ak smy BgvAn k osl jnpd mš cAirk A k rte hua ngriv®d nAm ke
bRAµf-gRAm mš phuÙce¦ vhAM ke gRAmvAsI BgvAn k I mMgl-k IitQ se ˜Kce hua
wnke pAs cle SAa¦
vhAM BgvAn ne w®hš smJAyA ik ik nümf-bRAµfAš k As¥k Arnh™ k rnA
cAiha SÈr ik nk Ak rnAcAiha¦ s¥k Arn k rne yoŸy ümf-bRAµf ve hote
hÓ jo qMiªyAš «ArA ivôey ivúyAš mš S-vItrAg, S-vIt«eú, S-vItmoh hote
hÓ, ijnk A icØA BItr se ÕAMt nh™ hotA hÔ SÈr jo k AyA, vAfI tTA mn se
sm-ivúm SAcrf k rte hÓ¦ s¥k Ar k rne yoŸy ümf-bRAµf ve hote hÓ jo
qMiªyAš «ArA ivôey ivúyAš mš vIt-rAg, vIt-«eú, vIt-moh hote hÓ, ijnk A
icØA BItr se ÕAMt hotA hÔ SÈr jo k AyA,vAfI tTA mn se smcyAQ k rte hÓ¦
BgvAn ne ümf-bRAµfAš k As¥k Arn k rne STvA k rne ke k ArfAš pr BI
áAk AÕ zAlA¦

9. ip»zpAtpAirsuiÂsuØA
ak smy BgvAn rAjgh mš veLuvn k l®dk invApmš ivhAr k rte Te¦
vhAM w®hAšne SAyuÏmAn sAirpuØA k I qMiªyAš k o S¥yMt inmQl SÈr wnk I Civ
k o intAMt ÕuBR deK k r pUCA ik SAjk l SiDk tr ve k Èn se ivhAr se
ivhrte hÓ? w®hAšne wØAr idyA – ÕU®ytA-ivhAr se¦
qs pr BgvAn ne k hA ik ÕU®ytA-ivhAr mhApurŒú-ivhAr hotA hÔ, SÈr
iP r smJAyA ik jo iBöu qs ivhAr se SiDk tr ivhrnA cAhe, wse qs
áAk Ar socnA cAiha –“ijs mAgQ se mÓ iBöA ke ila gAMv mš áAivÏx huSA,
ijs áAdeÕ mš iBöA ke ila GUmA, SÈr ijs mAgQ se iBöA lek rgAMv se bAhr
ink lA –EyA vhAM qMiªyAš «ArA ivôey ivúyAš mš mere mn mš CMd, rAg, «eú, moh
STvA áAit˜hsA k ABAv jAgA? yid Spne k oprKne pr mAlUm ho ik aesA
hÔ, to wn Sku ÕlDmoÜ k odUr k rne ke ila áAy¥n k rnAcAiha¦ yid mAlUm
218

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

ho ik aesA nh™ hÔ, to ws iBöu k o wsI áAIit, áAmod ke sAT, rAt-idn,
ku Õl DmoÜ k A pirÕIln k rte, ivhAr k rnA cAiha¦”
tdnMtr BgvAn ne aesI hI áAikR yA pAMc k AmgufAš, pAMc nIvrfAš, pAMc
wpAdAn-‰kM DAš, q¥yAid ke bAre mš BI suJAqQ¦
SMt mš BgvAn ne k hA ik ümf-bRAµf StIt k Al mš aese hI ˜pzpAt
(iBöAÚA) k o pirÕu k rte Te, Sb BI aese hI k rte hÓ, SÈr BivÏy mš BI
aese hI k ršge¦

10. qV®ªyBAvnAsuØA
ak smy BgvAn gj½lA mš suveLuvn mš ivhAr k rte Te¦ vhAM w®hAšne
SAyuÏmAn SAn®d k o btlAyA ik SAyQ-ivny mš SnuØAr qMiªy-BAvnA kÔ sI
hotI hÔ¦ w®hAšne k hA –
“qMiªyAš «ArA Spne-Spne ivúyAš k o gRhf k rne se iBöu k o iáAy, SiáAy,
iáAy-SiáAy w¥pÚA hotA hÔ¦ tb vh áAôApUvQk jAntA hÔ – “muJe yh iáAy,
SiáAy, iáAy-SiáAy w¥pÚA huSA hÔ¦ yh sM‰kí t, ‰TUl tTA áAtI¥y-smu¥pÚA
(k Arfse w¥pÚA huSA) hÔ¦ wØAm to yhI hÔ jo ivúyAš ke áAit wpeöABAv hÔ¦’
tb wsk o w¥pÚA huSA iáAy, SiáAy, iáAy-SiáAy inrŒÂ ho jAtA hÔ, SÈr
wpeöABAv ixk A rhtA hÔ¦”
iP r BgvAn ne ÕÔçy (ijse SBI sIKnA hÔ, jo SBI ShÜt nh™ huSA) –
áAitpdA k I jAnk ArI dI¦ qsmš ÕÔçy qMiªyAš «ArA Spne-Spne ivúyAš k o
gRhf k rne se w¥pÚA hone vAle iáAy, SiáAy, iáAy-SiáAy se du:KI hotA hÔ,
GbrAtA hÔ, GífA k rtA hÔ¦
tdnMtr BgvAn ne btlAyA ik k oqQ SAyQ (ShÜt) kÔ se BAivtšiªy hotA
hÔ¦ aesA ¯yVEt SpnI qœCAnusAr áAitkU l mš S-áAitkU l-sMôI, S-áAitkU l mš
áAitkU l-sMôI, áAitkU l avM S-áAitkU l mš S-áAitkU l-sMôI, S-áAitkU l avM
áAitkU l mš áAitkU l-sMôI, SÈr áAitkU l avM S-áAitkU l donAš k o Coìz
‰míitmAn tTA sMáAôAnI hok r, wpeöAvAn ho ivhAr k rtA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne k hA –“ÕA‰tA ne SnukM pA k rke qs DmoQpdeÕ «ArA
10. qV®ªyBAvnAsuØA

219

üAvk Aš ke iht ke ila jo k rnATA, so k ridyA hÔ¦ Sb ye rhe víö-mUl, ye
rhe ÕU®yAgAr! ›yAn k ro, SAn®d! mt áAmAd k ro; mt pICe pCtAne vAle
hoSo; tuýhAre ilye yh hmArI sIK hÔ¦”

----------

220

suØAsAr [mVÀJmink Ay BAg - 3]

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful