You are on page 1of 198

ivúy-sUcI

suHsAr-2

BUimk A

sMyuØAink Ay-1 1
sgATAvŸg 1
1. devtAsMyuØA................................................1
1. nL-vŸg ...................................................1
2. n®dn-vŸg.................................................1
3. sVØA-vŸg ..................................................2
4. stu£lpk Aiyk -vŸg......................................3
5. SAidØA-vŸg ...............................................4
6. jrA-vŸg...................................................5
7. SÂ-vŸg ..................................................5
8. Ce¥vA-vŸg..................................................6
2. devpuØAsMyuØA...............................................7
1. pXm-vŸg..................................................7
2. SnATipV»zk -vŸg.......................................8
3. nAnAitV¥Ty-vŸg .........................................8
3. k oslsMyuØA.............................................10
1. pXm-vŸg................................................10
2. duity-vŸg...............................................11
3. tity-vŸg...............................................12
4. mArsMyuØA................................................14
1. pXm-vŸg................................................14
2. duity-vŸg...............................................15
3. tity-vŸg...............................................15
5. iBEKunIsMyuØA...........................................17
6. bRµsMyuØA................................................19
1. pXm-vŸg................................................19
2. duity-vŸg...............................................21
7. bRAµfsMyuØA .............................................22
1. Srh®t-vŸg.............................................22
2. wpAsk -vŸg............................................23
8. v½IssMyuØA..............................................26
9. vnsMyuØA ................................................27
10. yEKsMyuØA ............................................29
11. sEk sMyuØA............................................31
1. pXm-vŸg................................................31
2. duity-vŸg...............................................32
3. tity-vŸg...............................................33
indAnvŸg 35
1. indAnsMyuØA .............................................35
1. buÂ-vŸgo................................................35
2. SAhAr-vŸgo .............................................36
3. dsbl-vŸgo.............................................37
4. k LArKVØAy-vŸgo......................................39
5. ghpit-vŸgo ............................................40
6. duEK-vŸgo ..............................................41
7. mhAvŸgo.................................................42
8. smfbRAµf-vŸgo.......................................44
9. S®trpe†yAl ............................................45
2. SiBsmysMyuØA .........................................46
3. DAtusMyuØA ...............................................47
1. nAnØA-vŸgo .............................................47
2. duity-vŸgo ..............................................47
3. k ýmpT-vŸgo...........................................48
4. ctu¥T-vŸgo .............................................49
4. SnmtŸgsMyuØA..........................................51
1. pXm-vŸgo...............................................51
2. duity-vŸgo ..............................................52
5. k ‰spsMyuØA.............................................53
6. lABsEk ArsMyuØA........................................56
1. pXm-vŸgo...............................................56
2. duity-vŸgo ..............................................56
3. tity-vŸgo..............................................57
4. ctu¥T-vŸgo .............................................57
7. rAhulsMyuØA ..............................................59
1. pXm-vŸgo...............................................59
2. duity-vŸgo ..............................................60
8. lEKfsMyuØA............................................61
1. pXm-vŸgo...............................................61
2. duity-vŸgo ..............................................61
9. SopýmsMyuØA ............................................62
10. iBEKusMyuØA ...........................................63
sMyuØAink Ay-2 65
K®DvŸg 65
1. K®DsMyuØA...............................................65
1. nku liptu-vŸg...........................................65
2. Sinœc-vŸg ............................................66
3. BAr-vŸg.................................................67
4. ntuýhAkM -vŸg...........................................68
5. SØAdIp-vŸg ............................................69
6. wpy-vŸg................................................70
7. Srh®t-vŸg.............................................72
8. KÀjnIy-vŸg ..........................................72
9. Ter-vŸg..................................................74
10. puFP -vŸg..............................................77
11. S®t-vŸg..............................................78
12. Dýmk iTk -vŸg......................................79
13. SivÀjA-vŸg .........................................80
14. ku Eku L-vŸg...........................................81
15. idi§-vŸg ..............................................81
2. rADsMyuØA................................................83
1. pXm-vŸg................................................83
2. duity-vŸg...............................................83
3. SAyAcn-vŸg ...........................................84
4. wpinisÚA-vŸg..........................................84
3. idi§sMyuØA ...............................................85
1. sotApVØA-vŸg...........................................85
2. duitygmn-vŸg .........................................85
3. titygmn-vŸg.........................................86
4. ctu¥Tgmn-vŸg.........................................86
4. SoEk ®tsMyuØA..........................................87
5. wFpAdsMyuØA .............................................88
6. ik lessMyuØA.............................................89
7. sAirpuØAsMyuØA............................................90
8. nAgsMyuØA ...............................................91
9. sup»fsMyuØA.............................................92
10. g®Dˆbk AysMyuØA.......................................93
11. vlAhk sMyuØA..........................................94
12. vœCgoØAsMyuØA .........................................95
13. JAnsMyuØA .............................................96
sLAytnvŸg 98
1. sLAytnsMyuØA ..........................................98
1. Sinœc-vŸg ............................................98
2. ymk -vŸg...............................................99
3. sˆb-vŸg ................................................99
4. jAitDým-vŸg ........................................100
5. sˆbSinœc-vŸg .....................................100
6. SivÀjA-vŸg .........................................101
7. imgjAl-vŸg .........................................101
8. iglAn-vŸg............................................102
9. CÚA-vŸg ...............................................103
10. sL-vŸg.............................................105
11. yogEKeim-vŸg .....................................106
12. lok k Amguf-vŸg...................................107
13. ghpit-vŸg .........................................109
14. devdh-vŸg ..........................................110
15. nvpurAf-vŸg .......................................111
16. nV®dEKy-vŸg .....................................111
17. si§-pe†yAl..........................................112
18. smu¡-vŸg ...........................................113
19. SAsIivs-vŸg......................................114
2. vednAsMyuØA ............................................117
1. sgATA-vŸg ...........................................117
2. rhogt-vŸg ...........................................118
3. S§stpiryAy-vŸg ..................................119
3. mAtugAmsMyuØA .........................................121
1. pXmpe†yAl-vŸg ......................................121
2. duitype†yAl-vŸg .....................................121
3. bl-vŸg ...............................................121
4. jýbuKAdk sMyuØA.......................................123
5. sAm»zk sMyuØA.........................................124
6. moŸg£lAnsMyuØA .......................................125
7. icØAsMyuØA .............................................127
8. gAmifsMyuØA...........................................129
9. Ss±tsMyuØA ..........................................132
(1) pXm-vŸg ............................................132
(2) duity-vŸg ...........................................132
10. SˆyAk tsMyuØA.......................................133
sMyuØAink Ay-3 134
mhAvŸg 134
1. mŸgsMyuØA .............................................134
(1) SivÀjA-vŸg........................................134
(2) ivhAr-vŸg...........................................135
(3) imœCØA-vŸg .........................................135
(4) pixpVØA-vŸg ........................................136
(5) SFpmAd-vŸg........................................138
(6) blk rfIy-vŸg.....................................139
(7) asnA-vŸg...........................................140
(8) SoG-vŸg ............................................140
2. boÀJ½sMyuØA...........................................141
(1) pˆbt-vŸg ...........................................141
(2) iglAn-vŸg ..........................................142
(3) wdAiy-vŸg ..........................................143
(4) nIvrf-vŸg .........................................144
(5) cEk vVØA-vŸg......................................144
(6) sAk œC-vŸg.........................................145
(7) SAnApAn-vŸg .......................................146
(8) inroD-vŸg ..........................................146
(9) g½Ape†yAl-vŸg .....................................146
3. sitp§AnsMyuØA ........................................148
(1) SýbpAil-vŸg.......................................148
(2) nAl®d-vŸg ..........................................149
(3) sIli§it-vŸg .......................................151
(4) Snnu‰sut-vŸg ......................................151
(5) Smt-vŸg ...........................................152
4. qMiªysMyuØA ............................................154
(1) suiÂk -vŸg..........................................154
(2) mudutr-vŸg...........................................154
(3) C˜Liªy-vŸg ........................................155
(4) su˜Kiªy-vŸg........................................156
(5) jrA-vŸg .............................................157
(6) sUk rKt-vŸg.......................................158
(7) boiDpVEKy-vŸg ...................................159
(8/1-17) g½Ape†yAlAid-vŸg..........................159
5. sýmFpDAnsMyuØA .......................................160
(1) g½Ape†yAl-vŸg .....................................160
(2/1-5) SFpmAdAid-vŸg ..............................160
6. blsMyuØA ..............................................161
(1) g½Ape†yAl-vŸg .....................................161
(2-1) SFpmAdAid-vŸg .................................161
7. qiÂpAdsMyuØA..........................................162
(1) cApAl-vŸg ..........................................162
(2) pAsAdk ýpn-vŸg...................................163
(3) SyoguL vŸg........................................164
(4/1-8) g½Ape†yAlAid-vŸg............................165
8. SnurŒÂsMyuØA ..........................................166
(1) rhogt-vŸg..........................................166
(2) duity-vŸg ...........................................166
9. JAnsMyuØA .............................................168
(1) g½Ape†yAl-vŸg .....................................168
(2/1-5) SFpmAdAid-vŸg ..............................168
10. SAnApAnsMyuØA.......................................169
(1) ak Dým-vŸg........................................169
(2) duity-vŸg ...........................................170
11. sotApVØAsMyuØA.......................................172
(1) veLu«Ar-vŸg .........................................172
(2) rAjk ArAm-vŸg......................................174
(3) srfAin-vŸg ........................................174
(4) pu²YAiBs®d-vŸg ...................................176
(5) sgATk pu²YAiBs®d-vŸg..........................176
(6) sFp²Y-vŸg .........................................177
(7) mhAp²Y-vŸg........................................178
12. sœcsMyuØA ...........................................179
(1) smAiD-vŸg..........................................179
(2) DýmcEk FpvØAn-vŸg..............................180
(3) k oixgAm-vŸg.......................................181
(4) sIspAvn-vŸg ......................................182
(5) ppAt-vŸg ...........................................183
(6) SiBsmy-vŸg ......................................184
(7) pXmSAmk D²Ype†yAl-vŸg.......................184
(8) duitySAmk D²Ype†yAl-vŸg......................185
(9) titySAmk D²Ype†yAl-vŸg......................185
(10) ctu¥TSAmk D²Ype†yAl-vŸg....................185
(11) p²cgitpe†yAl-vŸg ..............................186
BUimk A
‘suØAsAr’ mš ‘suØA ipxk ’ke suØAAš k A sAr hÔ¦
BgvAn bu k IvAfI tIn ipxk Aš mš surVöt hÔ –ivny ipxk ,suØA ipxk
tTA SiBDým ipxk ¦‘ivny ipxk ’ mš SiDk triBöuSAš-iBöuifSAš ke ila
ivny k AivDAn hÔ, ‘suØA ipxk ’ mš sAmA®y sADk Aš ke ila idye gye wpdeÕAš
k A sMgRh hÔ SÈr ‘SiBDým ipxk ’ mš ivpÎynA sADnA mš KUb pke hua
sADk Aš ke ila gUìZ DmoQpdeÕ hÓ¦
buÂ-vAfI mš ‘suØA ipxk ’ k AivÕeú mhØv hÔ EyAšik sbse SiDk sAmgRI
qsI ipxk mš hÔ SÈr hr ik sIke ila wpyogI BI¦ ivpÎynA sADnA isKAte
smy ivpÎynAcAyQ üI s¥ynArAyf goy®k AjI BI qsI ipxk ke wÂrf
de-dek r DmQ smJAte hÓ¦ SiBDým ipxk smJne ke ila BI suØA ipxk k o
jAnne k I jÁrt hotI hÔ jÔse Ct pr jAne ke ila sIìZI k I¦
sýyk sMbu k IvAfI k Aak -ak Ոd sArgiBQt hotA hÔ¦ wsmš se sAr
ink AlnA Spne SApk o DoKA denA hÔ¦ St: ik sI BI pAXk ke mn mš yh
BAv k dAipnh™ jAgnA cAiha ik sAr k IbAtš CAMx-CAMx k ryhAM áA‰tut k r
dI gyI hÓ SÈr bAk I sb ku C in:sAr hÔ¦
yh ‘suØAsAr’ suØAAš k A sAr qs mAyne mš hÔ ik suØA ipxk mš jo ku C
vifQt hÔ wsk A yh ‰TUl Áp mš Sivk l (ibnA SpnI Sor se ku C
joìze-toìze) áA‰tutIk rf hÔ¦ qs sAr k I tulnA ws byAr se k I jA sk tI hÔ
jo rMg-ibrMge, sugMiDt puÏpAš ke bIc mš se lAMG k r mA© wnk I sugMD Spne
sAT hr le jAtI hÔ¦ yh ‘suØAsAr’ BI BgvAn ke ic©-ivic©, invAQf k I
gMD se suvAist wpdeÕAš k A ak h£k A-sApircymA© hÔ¦
v‰tut: yh gRMT k oqQ nyI kí it nh™ hÔ¦ ivpÎynA ivÕoDn iv®yAs «ArA
mUl Áp mš áAk AiÕt‘suØA ipxk ’ ke hr gRMT ke sAT wsmš sVýmilt suØAAš k A
sAr wnmš idyA gyA hÔ¦ SAcAyQ üI s¥ynArAfjI goy®k A ke SAdeÕAnusAr
yh sAr qsila tÔyAr ik yA gyA TA ik sADk phle q®hš pìZ k r iP r suØAAš
k o pìZš, to qsse suØA SÈr SiDk SœCI trh smJ mš SAne lgšge¦
Sb SAcAyQüI s¥ynArAyfjI goy®k A ne yh wict smJA hÔ ik yid ye
sBI suØAsAr ‰vtM© pu‰tk ke Áp mš áAk AiÕt k r idye jAyÙ to ak
SitirEt lAB yh hogA ik sADk gf jnBAúA ke mA›ym se buÂ-vAfI k o
xuk ìzAš-xuk ìzAšmš hI nh™, bV£k smgR Áp se BI sugmtApUvQk smJne lgšge¦
SAcAyQüI ke qsI ˜ctn ke P l‰vÁp yh kí it áA‰tut k I jA rhI hÔ¦
vtQmAn gRMT©y ke vl suØAipxk ke suØAAš k A sAr hÓ jo ik pAXk Aš k I
suivDA ke ila tIn BAgAš mš áAk AiÕt ho rhe hÓ¦ qske phle BAg mš dIG avM
mVÀJm ink AyAš k A, dUsre mš sMyuØA ink Ay k A SÈr tIsre mš SMguØAr avM
Ku¡k ink AyAš k A smAveÕ hÔ¦
jb suØAsAr tÔyAr ik ye jA rhe Te, tb ivpÎynA ivÕoDn iv®yAs ke
wÞx iv«An zAä. SMgrAj cÈDrI ne qnk A inÁpf k r qnmš smuict suDAr
ik ye Te¦ qske ila mÓ wnk A S¥yMt SABArI hUM¦
hmš ivÎvAs hÔ ik qs kí it se ivpÎyI sADk Aš k o DmQ ke Snek SnjAne
pöAš k I jAnk ArI imlne ke SitirEt buÂ-vAfI k o mUl Áp mš pìZne k I
áAerfA BI imlegI¦
sBI sADk gf ke áAit mMgl BAvAš siht,
s. nA. xMzn
sMyuØAink Ay-1
sgATAvŸg
1. devtAsMyuØA
yh sMyuØA SAX vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnke SMtgQt qEyAsI suØA hÓ¦
1. nL-vŸg
[suØA – SoGtrf, inmoEK, wpnIy, SœceV®t, k itiC®d,
jAgr, SFpixividt, susýmu§, mAnk Am, Sr²Y¦]
áATm suØA ke SnusAr BgvAn ne ak devtA ke pUCne pr wse btAyA ik mÓne
ibnA rŒke , ibnA k oiÕÕ ik ye (k AmBog, Bv-tíÏfA, imÉyA-díVÏx tTA
Siv¬A ÁpI) bAìZ k o pAr ik yA, EyAšik yid k h™ rŒk tA to zUb jAtA SÈr
k oiÕÕk rtAto bh jAtA¦ qs áAk Arw®hAšne donAš SMtAš k oCoìz k rm›ym
mAgQ k o SpnAte hua wse SpnI buÂ¥v-áAAVðA ke bAre mš btAyA¦
BgvAn ne moö k I ccAQ k rte hua btlAyA ik tíÏfAmUlk k mQ-bMDn ke
nÏx ho jAne se, sMôA SÈr ivôAn ke BI imx jAne se, vednASAš k Ajo inrŒÂ
SÈr ÕAMt ho jAnA hÔ, yhI moö, áAmoö yA ivvek k hlAtA hÔ¦
w®hAšne qs bAt pr BI bl idyA ik ÕAMit cAhne vAlA ¯yVEt sAMsAirk
BogivlAs ¥yAg de¦
2. n®dn-vŸg
[suØA – n®dn, n®dit, nV¥TpuØAsm, KVØAy, sfmAn,
in¡At®dI, duEk r, ihrI, ku ixk A, simi¦]
áATm suØA ke SMtgQt ak devtA nMdn vn ke ‘suK’ k I duhAqQ detA hÔ,
jbik ak S®y devtA qske ila wsk I áAtAìznA k rtA hÔ – “SrhMtAš ke

1. devtAsMyuØA 1
SnusAr sAre sM‰k Ar Sin¥y hÓ; w¥pÚA honA SÈr nÏx ho jAnA wnk A ‰vBAv
hÔ; ve w¥pÚA ho-hok r nÏx ho jAte hÓ; wnk A ib£ku l ÕAMt ho jAnA hI ‘suK’
k hlAtA hÔ¦”
Snek suØAAš mš BgvAn BI devtASAš ke glt ˜ctn k osuDArte hÓ, yTA –
“ijske pAs ku C nh™, wse SAnMd BI nh™¦”
“ijske pAs ku C nh™, wse ˜ctA BI nh™¦”
“sUyQ-smAn k oqQ áAk AÕ nh™¦”
“áAôA-smAn k oqQ áAk AÕ nh™¦”
“mnuÏyAš mš öi©y üeÏX hÔ¦”
“mnuÏyAš mš sMbu üeÏX hÔ,” q¥yAid¦
ak devtA ne phelI ke Áp mš BgvAn se pUCA – EyA SApk I k oqQ JAšpìzI
nh™? GAšslA nh™? sMtAn nh™? EyA SAp bMDn se CUxe hua hÓ?
BgvAn ne k hA ik merI k oqQ JAšpìzI nh™, GAšslA nh™, sMtAn nh™; mÓ
bMDn se CUxA huSA hUM¦ iP rw®hAšne yh BI ‰pÏx ik yAik JAšpìzI se SiBáAAy
mAtA se hÔ, GAšsle se SiBáAAy p¥nI se hÔ SÈr sMtAn se SiBáAAy pu©Aš se hÔ¦
bMDn se SiBáAAy tíÏfA se hÔ¦
ak devtA ne SAyuÏmAn simi ke mA›ym se BgvAn se sIDA sMpkQ
sADk r SpnI ijôAsA ÕAMt k I SÈr SMt mš yh smJ k r vhAM se invíØA
huSA –“sMsAr mš ÕrIr, vAfI tTA mn se k oqQ pAp-k mQ n k re¦ k AmBogAš k o
Coìz ‰míitmAn avM sMáAôAnI bnA rhk rSnTQ-k Ark du:KAš k Asevn n k re¦”
3. sVØA-vŸg
[suØA – sVØA, Pu sit, jxA, mnoinvArf, Srh®t, pÀjot,
sr, mhÂn, ctucEk , aifj³¦]
ak devtA ne BgvAn se pUCA ik BItr, bAhr jxA hI jxA hone se sBI
jIv jxA mš burI trh wlJ rhe hÓ, qs jxA k o k Èn sulJA sk tA hÔ?
BgvAn ne k hA ik ÕIl, smAiD SÈr áAôA k I BAvnA k rne vAlA hI qs
jxA k o sulJA sk tA hÔ¦ jhAM nAm SÈr Áp, áAitG SÈr Áp-sMôA, svQTA
inrŒÂ ho jAte hÓ, vhAM yh jxA k x jAtI hÔ¦

2 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


w®hAšne SÈr BI Snek áAk Arse mAgQdÕQn ik yA,yTA s¥k AydíVÏxke áAhAf
ke ila ‰míitmAn ho ivcrf k rnA cAiha; ÕuÂ, inÏpAp purŒú pr doú nh™
lgAnA cAiha; sBI jgh se mn k ohxAnA SAvÎyk nh™ hÔ, qse ke vlvh™
se hxAnA cAiha jhAM pAp ho; ‘mÓ k htA hUM’, ‘muJe k hte hӒ – aesA k Tn
ke vl ¯yvhArmA© ke ila hI honA cAiha; öIfAsRv iBöu hI sMsAr mš
w¥suk tA-riht hote hÓ, q¥yAid¦
SMt mš w®hAšne k hAik pAMc k Amguf SÈr CXA mn –qnmš w¥pÚA hone vAlI
qœCASAš k o dUr k rne se hI du:K se Cuxk ArA hotA hÔ¦
4. stu£lpk Aiyk -vŸg
[suØA – sVˆB, mœCir, sADu, nsV®t, wÀJAnsV²Y, sÂA,
smy, sk ilk , pXmpÀjuÚADItu, duitypÀjuÚADItu¦]
ak bAr BgvAn ke smö stu£lpk Aiyk devtASAš ne s¥purŒúAš ke bAre mš
ku C gATAaM k h™¦ BgvAn ne qnk A Snumodn ik yA, SÈr SpnI Sor se
k hA –“s¥purŒúAš ke sAT bÔXe, wnke sAT mel-jol k re, wnke sÂmQ k ojAn
lene se k oqQ BI ¯yVEt sAre du:KAš se muEt ho jAtA hÔ¦”
S®y SvsrAš pr BgvAn ne w®hš dAn k I wØAmtA ke bAre mš btlAyA¦
w®hAšne k hA ik mAr-k Ax k rte hua SÈr dUsrAš k o stAk r ivúm icØA se jo
dAn idyA jAtA hÔ vh dAn ÕAMit se idye gye dAn k IbrAbrI nh™ k rsk tA¦
üÂA se idyA gyA dAn bhut áAk Ar se áAÕMsnIy hÔ, prMtu dAn dene se BI bìZ
k r hÔ DmQ k A jAnnA, jÔsA ik pUvQ-k Al mš sMt log áAôA se invAQf tk pA
lete Te¦
ak wÀJAnsMôI devtA k oBgvAn ne smJAyA ik tTAgt sBI jIvAš pr
SnukM pA k rte hÓ, wnmš k oqQ burAqQ nh™ hotI, n wnse k oqQ BUl hotI hÔ, ve
k BI ivmUìZtA k o áAAðA nh™ hote, ve buiÂmAn sdA ‰míitmAn bne rhte hÓ¦
ak bAr BgvAn tTA wnke iBöusMG ke dÕQnATQ dsAš lok DAtuSAš ke bhut
se devtA ak i©tho gye¦ tBI ÕuÂAvAs ke cAr devtA BI vhAM SA phuÙce SÈr
BgvAn ke smö SpnI SpnI gATA k hne lge¦ SMitm devtA ne k hA ik jo
log bu k I Õrf mš SA gye hÓ, wnk I dugQit nh™ ho sk tI¦
pÀjuÚA k I bexI cUlk ok ndAne SpnI bui ke SnusAr bu DmQ k A sAr

1. devtAsMyuØA 3
qs áAk Ar bKAn ik yA –“sMsAr mš ÕrIr, vAfI tTA mn se k oqQ pAp-k mQ n
k re ¦ k AmBogAš k oCoìz ‰míitmAn avM sMáAôAnI bnA rhk rSnTQk Ark du:KAš
k A sevn n k re¦”
5. SAidØA-vŸg
[suØA – SAidØA, ˜k dd, SÚA, ak mUl, Snom, SœCrA, vnrop,
jetvn, mœCir, GxIk Ar¦]
ak devtA BgvAn ke smö SpnI gATA k htAhÔ ik Gr mš SAg lg jAne
pr jo sAmAn bAhr ink AlilyA jAtA hÔ vh BlAqQ ke ila hotA hÔ, S®yTA
vh jl jAtA¦ aese hI sMsAr mš BI SAg lgI huqQ hÔ –buìZApe k ISAg, mí¥yu k I
SAg¦ qse dAn dek r bAhr ink Ale, dAn idyA huSA KUb surVöt rhtA hÔ¦
ku C áAÎnAš ke wØAr mš BgvAn ne k hA ik kí pf log SÈr dUsrAš k o dAn
dete deK, w®hš bhk Ane vAle SDogit k oáAAðA hote hÓ; SÈr yid ve mnuÏy yoin
pAte BI hÓ to ik sI dirªku l mš j®m lek r bìzI tMgI k A jIvn ibtAte hÓ¦
prMtu yid mnuÏy yoin mš j®m lene vAle buÂ, DmQ SÈr sMG ke áAit üÂA avM
sýmAn rKne vAle hote hÓ, to ve ‰vgQ mš ÕoBAymAn hote hÓ; SÈr mnuÏy yoin
mš SAne pr ik sI bìze DnAZÒy ku l mš j®m pAte hÓ jhAM w®hš ik sI áAk Ar k I
tMgI nh™ hotI¦
‘SœCrA suØA’ mš devtASAš k A k rŒf kRM dn hÔ ik SFsrASAš k I chl-phl
vAle, ipÕAcgf se seivt, luBAvne nMdn vn ke hote hua muVEt kÔ se imlegI?
qs pr BgvAn ne k hA –“mAgQ bìzA sIDA hÔ, idÕA Byriht hÔ, ibnA SAvAj
k rne vAlA rT hÔ, ijsmš DmQ ke piha lge hÓ¦ ivvek wse rok ne k A yM© hÔ,
‰míit wsk A SAvrf hÔ, DmQ wsk A sAriT hÔ SÈr sýyk díVÏx SAge dÈìzne
vAlA svAr hÔ¦ ijs ik sIpurŒú STvA nArI ke pAs qs áAk Ark IsvArI hÔ,
vh ws pr cìZk r invAQf tk phuÙc jAtA hÔ¦
‘GxIk ArsuØA’ ke SnusAr BgvAn k ‰spke jIvnk Almš wnk AwpAsk
rhA huSA ku ýhAr, SÈr Sb devtA pd pr SAÁìZ, GxIk Ar BvsAgr se pAr
hua sAt iBöuSAš ke bAre mš btlAtA hÔ¦ BgvAn ne k hA ik yh bAt to sc
hÔ, prMtu ve ik ske DmQ k ojAnk rBv-bMDn toìzne mš smTQ hua? qs pr ws
devtA ne k hA ik jhAM nAm SÈr Áp donAš pUfQtyA inrŒÂ ho jAte hÓ, SApke
ws DmQ k o yhAM jAnk r, ve Bv-bMDn k o toìzne mš smTQ hua¦

4 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


6. jrA-vŸg
[suØA – jrA, SjrsA, imØA, v¥Tu, pXmjn, duityjn,
tityjn, wFpT, duity, k iv¦]
qs vgQ ke suØAAš mš mu¼y Áp se btlAyA gyA hÔ ik –
* áAôA mnuÏyAš k A r¥n hÔ¦
* pu»y corAš se nh™ curAyA jA sk tA¦
* Spne ik ye hua pu»y-k mQ prlok mš im© hote hÓ¦
* tíÏfA mnuÏy k o pÔdA k rtI hÔ, du:K wsk A sbse bìzA By hÔ¦
* SAyu rAt-idn öy hotI rhtI hÔ¦
* ‰©I bRµcyQ k A ml hÔ¦
* tp SÈr bRµcyQ ibnA pAnI k A êAAn hÔ¦
* invAQf mš SiBrt mnuÏy sAre du:KAš se muEt ho jAtA hÔ¦
7. SÂ-vŸg
[suØA – nAm, icØA, t»hA, sMyojn, b®Dn, SØAht, wiŠt,
ipiht, qœCA, lok ¦]
qs vgQ ke SiDk AMÕ suØAAš mš “lok ” sMbMDI áAÎn wXAye gye hÓ, yTA –
lok ik sse inyMi©t hotA hÔ, yh ik s bMDn mš bÙDA hÔ, yh ik sse stAyA
jA rhA hÔ, yh ik smš áAitVÏXt hÔ, q¥yAid¦
qn áAÎnAš ke wØAr qs áAk Ar idye gye hÓ – lok icØA (STvA tíÏfA) se
inyMi©t hotA hÔ, ‘‰vAd lenA’- yhI lok k A bMDn hÔ, yh mí¥yu se stAyA jA
rhA hÔ, yh du:K mš áAitVÏXt hÔ¦
SMitm suØA mš k hA gyA hÔ ik C: ke hone se lok w¥pÚA hotA hÔ, C: mš
sAT rhtA hÔ, C: k ohI lek rhotA hÔ, SÈr C: ke k Arfdu:KI hotA hÔ¦ (ijn
C: k AsMke tik yAgyA hÔ ve hÓ C: SA›yAV¥mk SAytn –SAMK, k An,nAk ,
jIB, k AyA tTA mn¦)

1. devtAsMyuØA 5
8. Ce¥vA-vŸg
[suØA – Ce¥vA, rT, ivØA, vui§, BItA, njIrit, q‰siry, k Am,
pATe†y, pÀjot, Srf¦]
lok mš C: iCª btAye gye hÓ jhAM icØA V‰Tr nh™ hotA¦ ye hÓ – SAl‰y,
áAmAd, w¥sAh k A n honA, sMym k A SBAv, inªA SÈr tMªA¦
yh BI k hA gyA hÔ ik sMsAr mš purŒú k A sbse üeÏX Dn üÂA hÔ, SœCI
trh SÄyAs pr wtrA huSA DmQ suK detA hÔ, rsAš mš sbse ‰vAidÏx s¥y hÔ
SÈr áAôA k A jIvn üeÏX jIvn k hlAtA hÔ¦
ümf k BIik sIke dAs nh™ hote SÈr sb wnk ASiBvAdn k rte hÓ¦
ÌÌÌ

6 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


2. devpuØAsMyuØA
yh sMyuØA tIn vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnke SMtgQt tIs suØA hÓ¦
1. pXm-vŸg
[suØA – pXmk ‰sp, duityk ‰sp, mAG, mAgD, dAmil, k Amd,
p²cAlc»z, tAyn, cV®dm, sUiry¦]
qs vgQ ke áATm suØA mš devpu© k ‰spne BgvAn se k hAik merI smJ ke
SnusAr iBöu k ASnuÕAsn aesA honA cAiha ik vh –sdupdeÕ gRhf k rnA,
ümfAš k A s¥sMg k rnA, ak AMtvAs SÈr icØA k o ÕAMt k rnA sIKe¦ BgvAn
ne qsk A Snumodn ik yA¦
S®yA®y devpu©Aš ne BI BgvAn ke smö SpnI-SpnI bAt rKI SÈr
SpnA-SpnA smADAn áAAðA ik yA, jÔse –
* devpu© mAG ne jAn ilyA ik k oqQ ¯yVEt kR oD k A nAÕ k rne se
suKpUvQk sotA hÔ SÈr Õok nh™ k rtA¦
* devpu© mAgD ne jAnA ik sMsAr mš cAr áAk Ar ke áAk AÕ hote hÓ: idn mš
sUyQ tptA hÔ, rAt mš cMªmA ÕoBtA hÔ, idn ho yA rAt SVŸn jhAM thAM áAk AÕ
detI hÔ prMtu sBI tpne vAlAš mš sMbu üeÏX hotA hÔ, wsk I SABA SlÈik k
hotI hÔ¦
* devpu© dAmil ne jAnA ik öIfAsRv bRAµf k o ku C k rnA Õeú nh™ rh
jAtA, jÔse ndI tÔrk r jmIn pr SA lge mnuÏy k o pUvQvt w¬m k rnA
SAvÎyk nh™ rh jAtA¦
* devpu© k Amd ne jAnA ik ivúm mAgQ pr SnAyQ log isr ke bl igr
pìzte hÓ, prMtu SAyQ jn ke ila to vh ivúm mAgQ BI smtl-sA hI hotA hÔ
EyAšik ve ivúm pirV‰Tit mš smtA bnAye rKne ke SÄyAsI hote hÓ¦
* devpu© p²cAlc»z ne jAnA ik ij®hAšne ‰míit-lAB k r ilyA ho, ve
su-smAiht ho, invAQf k I áAAVðA ke ila DmQ k A sAöA¥k Ar k r lete hÓ¦
pUvQj®m mš tITÜk rrhe devpu© tAyn ne BgvAn ke smö díìZ prAkR mk rne,

2. devpuØAsMyuØA 7
k AmAš k odUr k rne, k oqQ BI k AmSœCI trh se k rne ke bAre mš gATAaM k h™¦
wsne yh BI k hAik iÕiTl k mQ, dUiút vRt, idKAvxI bRµcyQ se k oqQ bìzA
P láAAðA nh™ hotA¦ devpu© ke SMtDAQn ho jAne ke bAd BgvAn ne iBöuSAš se
k hA ik tAyn ne jo ku C k hA hÔ ve bRµcyQ k I mUl bAtš hÓ¦
2. SnATipV»zk -vŸg
[suØA – cV®dms, ve»zu, dIGli§, n®dn, c®dn, vAsudØA,
subRµ, k ku D, wØAr, SnATipV»zk ¦]
devpu© n®dn k o BgvAn ne btlAyA ik jo k oqQ ÕIlvAn, áAôAvAn,
BAivtA¥m, smAiht, ›yAnrt, ‰míitmAn, öIfsRv, SMitm ÕrIrDArI ho SÈr
ijske sAre Õok imx gye hAš, vÔse ¯yVEt k o hI log ÕIlvAn k hte hÓ SÈr
áAôAvAn BI¦ vÔsA ¯yVEt du:KAš ke pre clA jAtA hÔ SÈr devtA BI wsk I
pUjA k rte hÓ¦
devpu© c®dn k o w®hAšne btlAyA ik sdA ÕIl k A pAln k rne vAlA,
áAôAvAn, su-smAiht, prAkR mI avM sMymÕIl ¯yVEt du‰tr bAìZ k o tÔrk r
pAr ink l jAtA hÔ¦
devpu© subRµ ne BgvAn se k hA ik merA icØA sdA GbrAyA rhtA hÔ¦ EyA
qs GbrAhx se bcne k A k oqQ wpAy hÔ? qspr w®hAšne k hA ik qsk A wpAy
hÔ – bo›yMg k A SÄyAs, qMiªy-sMvr SÈr sMsAr se ivrEt honA¦
devpu© k ku Dk o w®hAšne smJAyA ik ˜ctA k rne vAle k o hI SAnMd hotA
hÔ SÈr SAnMd mnAne vAle k o hI ˜ctA hotI hÔ¦ iBöu k o n ˜ctA hotI hÔ, n
SAnMd¦
ak bAr devpu© SnATipV»zk ne BgvAn ke smö áAk x hok r å iúyAš se
seivt, DmQrAj (buÂ) «ArA S›yuiút jetvn ke áAit bìzI üÂA ¯yEt k I
SÈr sAirpuØA k IBI áAÕMsA k I¦wske SMtDAQn ho jAne ke pÎcAt Sgle idn
BgvAn ne yh sArA víØAAMt iBöuSAš k o sunAyA SÈr ‰pÏx ik yA ik
SnATipV»zk devpu© huSA hÔ¦
3. nAnAitV¥Ty-vŸg
[suØA – isv, Kem, serI, GxIk Ar, j®tu, roiht‰s, n®d,
nV®divsAl, suism, nAnAitV¥TysAvk ¦]

8 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


devpu© isv ne BgvAn ke smö s¥purŒúAš ke sAT sMgit k rne ke nAnA
áAk Ar ke lAB ignAye¦ BgvAn ne BI k hA ik sMtAš ke sÂmQ k o jAnk r
¯yVEt sBI du:KAš se muEt ho jAtA hÔ¦
devpu© serI ne Spne ik sI pUvQj®m mš ümfAš, bRAµfAš, grIbAš, rAihyAš,
lAcArAš SÈr iBKmMgAš k oKUb dAn idyA TA¦ Spne qs k AyQ se wsne SsIm
pu»y SijQt ik yASÈr lMbe smy ke ila ‰vgQ-lABI huSA¦ qse díVÏxgt k rte
hua BgvAn ne k hA ik kM jUsI k o ¥yAg, KUb dAn denA cAiha¦ pu»y hI
prlok mš áAAifyAš k A SADAr hotA hÔ¦
devpu© roiht‰s ne Spne ik sI pUvQj®m mš yh infQy ik yA ik mÓ
clte-clte lok ke SMt tk jA phuÙcUMgA, prMtu sÈ vúQ k I SAyu tk jIivt
rhk rbrAbr clte rhne pr BI vh lok ke SMt k opAye ibnA bIc hI mš mr
gyA¦ Sb wse BgvAn smJAte hÓ ik yh shI hÔ ik lok k ASMt pAye ibnA
du:K se Cuxk ArA nh™ hotA, prMtu clte rhne se k BI BI lok k A SMt hAT
nh™ SAtA¦ v‰tut: qs sAìZe tIn hAT k Ik AyAmš hI lok ,lok k Iw¥pVØA,
lok k A SvsAn SÈr lok ke SvsAn k A mAgQ – ye sBI mÈjUd rhte hÓ¦
‘suism suØA’ mš SAyuÏmAn sAirpuØA k I pÔnI áAôA SÈr wnke S®y s݇fAš
k I BUir-BUir áAÕMsA k I gyI hÔ¦
‘nAnAitV¥Ty suØA’ mš pUrf k ‰sp, mEKil gosAl SAid nAnA tIToÜ
(SAcAyoÜ) ke üAvk devpu©Aš ne BgvAn ke smö Spne-Spne SAcAyoÜ k A
gufgAn ik yA¦qsI bIc mš pApI mAr ke SA Dmk ne SÈr yh rAy dene pr ik
Áp ke áAit SAsEt SÈr devlok mš SAnMd mnAne vAle hI prlok bnAne k A
SœCA wpdeÕ dete hÓ, devpu© mAfvgAimy ne BgvAn ke piráAeçy mš yh GoúfA
k Iik jÔse jlAÕyAš mš smuª SÈr nö©Aš mš cMªmA üeÏX hotA hÔ, vÔse hI devAš
siht smgR lok mš bu hI SgRfI k hlAte hÓ¦
ÌÌÌ

2. devpuØAsMyuØA 9
3. k oslsMyuØA
yh sMyuØA tIn vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnke SMtgQt pœcIs suØA hÓ¦
1. pXm-vŸg
[suØA – dhr, puirs, jrAmrf, ipy, SØArVEKt, SFpk ,
SŠk rf, mV£lk A, y²Y, b®Dn¦]
k osl-nreÕ psenid k I ak ijôAsA ÕAMt k rte hua BgvAn ne wse k hA
ik cAr cIjAš k o‘CoxA’ smJ, wnk ISvôA k rnAwict nh™ hotA¦ ye cAr
hÓ – (1) öi©y, (2) spQ, (3) SVŸn, tTA (4) iBöu¦
S®yA®y SvsrAš pr BgvAn ne wse SÈr BI k qQ áAk Ar k I sIK dI, jÔse
ik –
* loB, «eú SÈr moh pAppUfQ icØA vAle purŒú k o wsI ke BItr w¥pÚA
hok r nÏx k r dete hÓ¦
* sMt purŒúAš k A DmQ k BI purAnA nh™ pìztA¦
* Spne ik ye hua pu»y hI prlok mš áAAifyAš k A SADAr hote hÓ¦
* k AyAk AsMym SœCA hotA hÔ; aese hI vAfI k A,mn k A,sb jgh k A¦
sb jgh sMym rKne vAlA lÀjAÕIl ¯yVEt ‘rVöt’ k hlAtA hÔ¦
* k AmBogAš mš SnurEt, k AmAš mš mdhoÕ yh nh™ jAnte ik hm sImA se
bAhr cle gye hÓ¦ EyAšik qsk A P l pAppUfQ hotA hÔ, St: bAd mš k ìzuvAhx
wnke sAmne SAtI hÔ¦
* k oqQ BI Spne SAp se SiDk FyArA nh™ hotA, St: aesA hI hr ak ke
bAre mš sock r SpnI BlAqQ cAhne vAlA ik sI dUsre k o mt stAye¦
* ijs yô mš BAMit-BAMit ke Beìz, bk re yA gAaM mArI jAtI hÓ, s®mAgQ pr
clne vAle mhiúQ wsk A smTQn nh™ k rte¦
* pMizt jn lohe, lk ìzIyA r‰sI ke bMDn k o‘díìZ bMDn’ nh™ k hte¦ ‘díìZ
bMDn’ to vh k hlAtA hÔ jo mif SÈr kuM zlAš mš SnurEt ho jAnA, STvA
pu©Aš SÈr BAyAQ ke áAit SpeöA k A bnA rhnA hÔ¦

10 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


2. duity-vŸg
[suØA – sØAjixl, p²crAj, dofpAk , pXms½Am,
duitys½Am, mV£lk A, SFpmAd, k £yAfimØA, pXmSpuØAk ,
duitySpuØAk ¦]
ak smy k osl-nreÕ psenid BgvAn ke pAs bÔXA huSA TA jb ik sAt
jixl, sAt ingRÜT, sAt nAge, sAt ak ÕAixk SÈr sAt pirbRAjk ivivD
áAk Ark AsAmAn ila wnke pAs se guìjre¦ rAjA ne BgvAn se k hAik lok mš
jo SrhMt hÓ STvA SrhMt-mAgQ pr SAÁìZ hÓ, ye wn logAš mš se hÓ¦ jb
BgvAn ne k hAik ye to gíh‰T, k AmBogISÈr rŒpa-pÔse bxorne vAle hÓ, tb
rAjA ne SAÎcyQ ¯yEt k rte hua ‰vIk Arik yAik ye v‰tut: wske guðAcr Te¦
qs pr BgvAn ne wse k hAik ke vlWprI rMg-Áp se mnuÏy k IphcAn nh™
hotI, ik tne hI log C¤veú DArf ik ye GUmte-iP rte hÓ – BItr se mÔle SÈr
bAhr se dmk te hua!
ak S®y Svsr pr psenid-siht pAMc rAjA yh nh™ ty k r pAye ik
pAMc k AmBogAš mš se sbse bìiZyA k Èn-sA hÔ – Áp, Ոd, gMD, rs STvA
‰áAÏx¯y? jb ve infQy ke ila BgvAn ke pAs gye, tb w®hAšne k hAik pAMc
k AmgufAš mš se ijsk o jo SœCA lge vhI bìiZyA hotA hÔ¦
rAjA psenid ne BgvAn k I qs iÕöA k o jIvn mš wtAr ilyA – “sdA
‰míitmAn rhne vAle, áAAðA hua Bojn mš mA©A jAnne vAle mnuÏy k I vednAaM
k m hotI hÓ SÈr (vh Bojn) SAyu k o pAltA huSA DIre-DIre hjm k rtA
hÔ¦” qs iÕöA k o SpnAne se wsk I KurAk k m huqQ, pr ÕrIr suzÈl SÈr
gXIlA ho gyA¦
k osl-nreÕ psenid SÈr mgD-nreÕ SjAtsØAu ke do SApsI yuÂAš k ABI
w£leK huSA hÔ¦ qnmš se ak mš k oslnreÕ hArA, dUsre mš mgD-nreÕ¦ qn
áAsMgAš k I jAnk ArI imlne pr BgvAn ne Spne wÝAr ¯yEt ik ye –
“jIt hone pr vÔmn‰y bìZtA hÔ, hArA huSA du:KI hotA hÔ; ÕAMt huSA
¯yVEt hAr-jIt k o hxAk r suK se rhtA hÔ¦
“mArne vAle k omArne vAlA imltA hÔ, jItne vAle k ojItne vAlA; aese hI,
Spne ik ye k mQ ke Pe r mš pìzk r lUxne vAlA lUx ilyA jAtA hÔ¦”

3. k oslsMyuØA 11
BgvAn ne V‰©yAš ke gufAš SÈr SáAmAd ke mhØv pr BI áAk AÕ zAlA hÔ,
SÈr kí pftACoìz pu»y k rne pr BI bl idyA hÔ¦ prlok mš pu»y hI áAAifyAš
k A SADAr hotA hÔ¦
3. tity-vŸg
[suØA – puŸgl, SV†yk A, lok , q‰sØA, pˆbtUpm¦]
BgvAn ne k osl-nreÕ psenid k o btlAyA ik sMsAr mš cAr áAk Ar ke
log hote hÓ –
(1) SMDere se SMDere k ISor jAne vAle, (2) SMDere se wjAle k ISor jAne
vAle, (3) wjAle se SMDere k I Sor jAne vAle, SÈr (4) wjAle se wjAle k I
Sor jAne vAle¦
tduprAMt w®hAšne yh BI smJAyA ik –
* phle áAk Ark A¯yVEt vh hotA hÔ jo nIc ku lmš pÔdA huSA duvQfQ, tMgI
k A jIvn jItA huSA BI k AyA, vAfI SÈr mn se durAcAr hI k rtA hÔ; vh
SBI BI du:KI SÈr mrfoprAMt BI du:KI rhtA hÔ EyAšik vh SpAy git k o
áAAðA k rtA hÔ¦
* dUsre áAk Ar k A ¯yVEt phle áAk Ar jÔsA hote hua BI k AyA, vAfI SÈr
mn se sdAcAr k rtAhÔ; vh SBI du:KI prMtu mrfoprAMt suKI hotA hÔ EyAšik
sugit k o áAAðA hotA hÔ¦
* tIsre áAk Ark A¯yVEt vh hotA hÔ jo WMce ku lmš pÔdA huSA, suMdr-vfQ,
smíi k AjIvn jItA huSA BI k AyA,vAfI SÈr mn se durAcAr hI k rtAhÔ;
vh SBI suKI prMtu mrfoprAMt du:KI hotA hÔ EyAšik vh SpAy git k oáAAðA
k rtA hÔ¦
* cÈTe áAk Ark A¯yVEt tIsre áAk ArjÔsA ho k AyA,vAfI SÈr mn se BI
sdAcAr hI k rtA hÔ; vh SBI BI suKI SÈr mrfoprAMt BI suKI hI hotA hÔ
EyAšik vh sugit k o áAAðA hotA hÔ¦
SpnI FyArI dAdI ke gujr jAne pr BAvAveÕ mš SAye hua k osl-nreÕ k o
BgvAn ne smJAyA ik ku ýhAr ke k œce-pEke sBI GìzAš k A ak -n-ak idn
PU xnA SvÎyMBAvI hotA hÔ; XIk aese hI sBI jIv mrfÕIl hÓ, ak -n-ak

12 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


idn wnk A mrf SvÎy hotA hÔ¦ qse díVÏx mš rKte hua áAAfI pu»y-k mQ k re
ijsse prlok suDre¦
BgvAn ne wse yh BI smJAyA ik dAn wse denA cAiha ijske ila mn
mš üÂA ho SÈr dAn k A mhAP l tb hotA hÔ jb ÕIlvAn k o idyA jAye,
du:ÕIl k o nh™¦ w®hAšne wse qs bAt ke ila BI scet ik yA ik buìZApA SÈr
mí¥yu hr ik sIpr cìZte cle SA rhe hÓ¦ q®hš n hAiTyAš se, n rTAš se, n pÔdl,
SÈr n mM©Aš se, n Dn se, STAQt ik sI BI áAk Ar, jItA nh™ jA sk tA ¦
St: smJdAr ¯yVEt k o cAiha ik SpnI BlAqQ k o deKte hua buÂ, DmQ,
sMG ke áAit sü ho¦
ÌÌÌ

3. k oslsMyuØA 13
4. mArsMyuØA
yh sMyuØA tIn vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnke SMtgQt pœcIs suØA hÓ¦
1. pXm-vŸg
[suØA – tpok ým, hV¥TrAjv»f, suB, pXmmArpAs,
duitymArpAs, sFp, supit, n®dit, pXmSAyu, duitySAyu¦]
pApI mAr nAnA áAk Ar se BgvAn k o w£xI mit dene k A áAyAs k rtA hÔ,
prMtu wse hr bAr muÙh k I KAnI pìztI hÔ¦ wdAhrftyA, vh w®hš tp-k mQ se
ivrt hone ke k Arf Õui ke mAgQ se igrA huSA btlAtA hÔ, ijspr BgvAn
wse btlAte hÓ ik muVEt-lAB ke ila sBI k XortpÎcrf bek Arhote hÓ SÈr
mÓne ÕIl, smAiD SÈr áAôA k oBAivt k rprm Õui k oáAAðA k rilyA hÔ¦
pApI mAr bìze ivk rAl Áp DArf k rke BgvAn k o áABAivt k rne k I
ceÏxA k rtA hÔ, prMtu hr bAr wsk A pdAQ P AÕ ho jAtA hÔ¦ ak Svsr pr
BgvAn wse k hte hÓ ik jo ÕrIr, vcn SÈr mn se sMyt rhte hÓ, ve tuýhAre
cEk r mš nh™ SAte¦ S®y Svsr pr k hte hÓ ik cAhe SAk AÕ P x jAye,
DrtI clAymAn ho jAye, sBI áAAfI ByBIt ho wXš, k oqQ CAtI mš BAlA GAšp
de, to BI bu sAMsAirk v‰tuSAš mš SpnA bcAv nh™ Kojte¦
ak bAr BgvAn iBöuSAš k owpdeÕ de rhe Te ik mnuÏyAš k ISAyu k mhone
se ÕIGR prlok jAnA hogA, St: ku Õlk mQ k rnAcAiha, bRµcyQ k ApAln
k rnA cAiha¦ qs pr pApI mAr bol wXA ik mnuÏyAš k I SAyu lMbI hÔ,
s¥purŒú qs bAt se ˜citt n ho, vh duDmuÙhe bœce k I trh rhe, mí¥yu SBI
nh™ SA rhI hÔ¦ BgvAn ne qsk AáAitk Ark rte hua k hAik mnuÏyAš k ISAyu
k m hÔ, s¥purŒú qs bAt k A KUb ›yAn rKe, vh aese SAcrf k re mAno isr
pr SAg lgI ho, aesA nh™ hÔ ik mí¥yu n SA rhI ho¦
aese hI ak S®y Svsr pr BgvAn ne k hA ik mnuÏyAš k I SAyu vÔse hI
öIf hotI jA rhI hÔ jÔse CoxI-CoxI nidyAš k A cìZA huSA pAnI¦

14 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


2. duity-vŸg
[suØA – pAsAf, ik ÚAusIh, sk ilk , pitÁp, mAns, pØA,
CP ‰sAytn, ip»z, k ‰sk , rÀj¦]
ak smy BgvAn rAjgh mš igÀJkU x pvQt pr ivhAr k rte Te¦ tb w®hš
ivcilt k rne ke ila pApI mAr wnke pAs hI bìze-bìze p¥TrAš k o luìZk Ane
lgA¦ BgvAn ne wse phcAn ilyA SÈr k hA ik tU cAhe sAre igÀJkU x pvQt
k o hI EyAš n luìZk A de, sýyk Áp se ivmuEt hua buÂAš mš k oqQ cMcltA pÔdA
nh™ ho sk tI¦yh sunk rpApI mAr iKÚAmn‰k ho vh™ SMtDAQn ho gyA¦
mAr ne SÈr BI Snek áAk Arse ‰vyM BgvAn k ISTvA wnse wpdeÕ gRhf
k rte hua logAš k Imit Pe rne k AáAyAs ik yAprMtu wsk Ak oqQ BI w¡eÎy pUrA
nh™ huSA¦ k BI k BI vh BgvAn k o llk ArtA –“SAk AÕ mš CA jAne vAle
jAl ke smAn jo yh mn k IwìzAn hÔ, mÓ tuýhš wsmš P ÙsAlUMgA¦ ümf! muJse
terA Cuxk ArA nh™ hÔ¦” BgvAn ne yh k h k r wse inrŒØAr k r idyA – “mn
k o luBAne vAle Áp, Ոd, gMD, rs SÈr ‰áAÏx¯y – qnke áAit merI qœCAaM
jAtI rhI hÓ¦ SMtk ! tum mAre gye ho¦”
ak bAr pApI mAr ne aesA áApMc rcA ijsse BgvAn k o ibnA iBöA áAAðA
hua KAlI-hAT vAps lÈx SAnA pìzA¦ tb BgvAn k o icìZAne k I grj se
wsne wnse pUCA – “ümf! EyA iBöA imlI?” qs pr BgvAn ne k hA –
“ijnk A SpnA ku C nh™ hÔ, aese hm suKpUvQk jIte hÓ¦ hm (smAiD-j®y)
áAIit k o SpnA Bçy bnAaMge, jÔse ik SABA‰vr dev k rte hÓ¦”
3. tity-vŸg
[suØA – sýbhul, simiÂ, goiDk , sØAv‰sAnub®D, mArDItu¦]
pApI mAr ne BgvAn ke pAs SáAmØA ho ivhAr k rte ku C iBöuSAš k o pun:
Bog-ivlAs k A jIvn jIne ke ila wk sAyA, prMtu qs k AyQ mš ivP l rhA¦
aese hI SAyuÏmAn simi ke pAs SAk rbìzA ByAnk Ոd k rw®hš ivcilt
k rne lgA, prMtu yhAM BI wse SsP ltA hI hAT lgI¦
ak smy SAyuÏmAn goiDk ne qisigil ke pAs k ALislApr SáAmØA ho
ivhAr k rte hua Snek bAr icØA-ivmuVEt k o áAAðA ik yA prMtu vh hr bAr
xUxtI clI gyI, SMtt: w®hAšne Spne SApk oՉ© mAr lene k IsocI¦ wnke

4. mArsMyuØA 15
mn k IbAt jAnk rpApI mAr BgvAn pr k xAök rne lgA ik SApke ÕAsn
mš rt k oqQ üAvk ibnA invAQf áAAðA ik ye kÔ se mí¥yu k oáAAðA ho jAygA? qsI
bIc mš SAyuÏmAn goiDk ne Չ©GAt k r ilyA¦ BgvAn ne mAr se k hA ik
goiDk tíÏfA k o jìz se wKAìz k r pirinvíØA hua hÓ¦
pApI mAr ne SAyuÏmAn goiDk ke ivôAn k I sBI idÕASAš-SnuidÕASAš mš
Koj k I,pr vh k h™BI nh™ imlA¦ tb vh BI mAn gyA ik sdA ›yAn-rt,
Díit-sMpÚA iBöu jIvn k I qœCA n k rte hua, wsk I senA k o jIt, punjQ®m
n gRhf k r, tíÏfA k o jìz se wKAìz pirinvíØA huSA hÔ¦
aese hI ak S®y Svsr pr mAr ne muÙh k IKAyI SÈr k rŒf‰vr mš ‰vyM
k ItulnA p¥Tr pr Jpxne vAle k Èase k rte hua BgvAn k oCoìz BAg jAne
k I k AmnA k I¦
mAr k o ˜citt deK wsk I pui©yAš –t»hA, Srit tTA rgA –ne BI BgvAn
k o luBAne k I Brsk ceÏxA k I, prMtu ve BI pUfQtyA ivP l rh™¦ BgvAn ne
qn k ®yASAš k o aese ittr-ibtr k r idyA jÔse hvA rŒqQ ke P Ahe k o
ittr-ibtr k r detI hÔ¦
ÌÌÌ

16 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


5. iBEKunIsMyuØA
qs sMyuØA mš ds suØA hÓ, ijnke nAm hÓ – SALivk A, somA, ik sAgotmI,
ivjyA, wFplv»fA, cAlA, wpcAlA, sIsupcAlA, selA avM vijrA¦
qs sMyuØA k I sBI GxnAaM ws k Al k I hÓ jb BgvAn sAv¥TI mš
SnATipV»zk ke SArAm jetvn mš ivhAr k rte Te¦ ws smy jb SALivk A,
somA SAid iBöuifyAM S®Dvn mš idvAivhAr ke ila jAt™, tb pApI mAr
w®hš Spne mAgQ se izgAne ke ila trh-trh ke áAloBn detA STvA
zrAtA-Dmk AtA,prMtu hr bAr Spne w¡eÎy mš SsP lrh jAne ke k Arfwse
iKÚAmn‰k hok r vhAM se srk jAnA pìztA¦
wdAhrftyA –
pApI mAr ik sAgotmI k o k htA hÔ – “pu© k I mí¥yu se Õok Aku l-sI,
ak Aik nI,ronI sUrt ila, vn mš Ske lIpÔXk rEyA ik sIpurŒú k IKoj mš
ho?”
ik sAgotmI –“mÓ pu©-mí¥yu ke Õok se wbr cuk I hUM, purŒú k I Koj BI
smAðA ho cuk IhÔ, n mÓ Õok k rtIhUM, n rotI hUM, n hI mÓ tumse zrtI hUM¦”
“sMsAr mš ‰vAd lenA CUx cuk A hÔ, SôAn k A SMDk Ar ivdIfQ ho cuk A hÔ,
mí¥yu k I senA k o jItk r Sb mÓ SAsRv-riht ho ivhAr k rtI hUM¦”
aese hI pApI mAr ivjyA iBöufI k o k htA hÔ – “tum nv-yÈvnA suMdrI ho
SÈr mÓ cìZtI WmRvAlA yuvA¦ SASo, hm pAMc SMg vAle sAj ke sAT rmf
k rš¦”
ivjyA iBöufI – “he mAr! mÓ luBAvne Áp, Ոd, gMD, rs SÈr ‰áAÏx¯y
tuýhAre ila CoìztI hUM¦ muJe Sb qnse k oqQ srok Ar nh™ hÔ¦”
“qs gMdgI se BrI huqQ, xUxne vAlI, StIv BMgur k AyAse merA mn hxA huSA
hÔ, mÓ qsse GífA k rtI hUM, merI k Am-tíÏfA jìz se wKìz cuk I hÔ¦”
selA iBöufI k omAr zrAtA hÔ –“ik sne qs putle k oKìzA ik yAhÔ? k Èn
hÔ qsk AsíjnhAr? k hAM se hÔ qsk Iw¥pVØA, SÈr k hAM hÔ qsk AinroD?”
selA iBöufI –“n to yh putlA Spne SAp KìzA ho gyA hÔ; n qs jMjAl

5. iBEKunIsMyuØA 17
k o ik sI dUsre ne KìzA ik yA hÔ¦ hetu ke hone se yh ho gyA hÔ, hetu k A inroD
ho jAne se qsk A inroD ho jAtA hÔ¦”
“jÔse k oqQ bIj Ket mš bone pr, vh píÉvI k Ars SÈr ick nAqQ –qn donAš
k o pAk r wg SAtA hÔ, vÔse hI ‰kM D, DAtu SÈr C: SAytnAš k A hetu hone se
yh SV‰t¥v mš SA gyA hÔ SÈr hetu ke áAfAÕ ho jAne pr qsk A inroD ho
jAtA hÔ¦”

vijrA iBöufI BI mAr k o du¥k ArtI huqQ k htI hÔ – “‘áAAfI!’ – yh EyA


k h rhe ho? tuýhš gltìP hmI ho rhI hÔ¦ yh to sM‰k ArAš k A puMj-mA© hÔ¦
v‰tut: ‘áAAfI’ k oqQ nh™ hÔ¦”
“jÔse SvyvAš k oimlA dene se ‘rT’ Ոd jAnA jAtA hÔ, vÔse hI pAMc ‰kM DAš
ke imlne se k oqQ‘áAAfI’ smJ ilyA jAtA hÔ¦”
“du:K hI w¥pÚA hotA hÔ, du:K hI rhtA hÔ SÈr clA jAtA hÔ, du:K k oCoìz
SÈr ku C pÔdA nh™ hotA, SÈr du:K k o Coìz SÈr ik sI k A inroD BI nh™
hotA hÔ¦”
ÌÌÌ

18 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


6. bRµsMyuØA
yh sMyuØA do vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnke SMtgQt pMªh suØA hÓ¦
1. pXm-vŸg
[suØA – bRµAyAcn, gArv, bRµdev, bk bRµ, S²YtrbRµ,
bRµlok , k ok Ailk , k tmodk it‰s, tuÁbRµ, k ok Ailk ¦]
áATm suØA mš btlAyA gyA hÔ ik buÂ¥v lAB k rne ke pÎcAt BgvAn ke
mn mš yh ivtkQ wXA ik mÓne to gMBIr, dudQÕQ, duôeQy, ÕAMt, áAfIt, tkQ se
SáAAFy, inpuf tTA pMiztAš «ArA jAnne yoŸy DmQ k o pA ilyA hÔ, prMtu
k AmBogAš mš rt jntA «ArA qse gRhf k r pAnA sMBv nh™ ho pAygA¦ qs
áAk Arwnk AicØA DmQ-deÕnA k IbjAy S£po¥suk tAk ISor Juk gyA¦ tb
shýpit bRµA ne wnke mn k I bAt jAnk r w®hš yh k hk rDmQ-deÕnA ke
ila áAeirt ik yA ik sMsAr mš S£p ml vAle áAAfI BI hÓ jo DmQ k o n sunne
se nÏx ho jAyšge¦ BgvAn ne BI buÂ-ne© se lok k o inhArA SÈr qse shI
pAyA¦ iP rw®hAšne bRµA se k hA –“k AnvAlAš ke ila Smít k A«Ar Kul gyA
hÔ¦ ve SpnI-SpnI üÂA jgAyš¦
aese hI BgvAn ke mn mš yh BAv BI jAgA ik mÓ ik sümf STvA bRAµf
k oÀyeÏX mAn, wsk AmAn-s¥k Ark rtAhuSA ivhAr k ÁM? tb w®hš lgA ik
SpirpUfQ ÕIl, smAiD, áAôA, ivmuVEt STvA ivmuVEt-ôAndÕQn k I pUitQ ke
ila hI aesA k rnAhotA hÔ, prMtu ik sIBI lok mš ÕIl SAid mš muJse SiDk
sMpÚA k oqQ áAAfI nh™ hÔ¦ St: w®hAšne yhI wict smJA ik mÓ Spne «ArA
SiBsMbu DmQ k ohI ÀyeÏX mAn wsI k AmAn-s¥k Ark rtAhuSA ivhAr k ÁM¦
tBI shýpit bRµA ne BI áAk x hok r k hA ik phle BI sk sMbu DmQ k o hI
ÀyeÏX mAnk rivhAr k rteTe, ve SAge BI aesA hI k ršge,SAp BI aesA hI k rš¦
ak S®y Svsr pr shýpit bRµA ne yh k hk rak bRAµfI ke mn mš
sMveg w¥pÚA ik yA ik tum bRµ-mAgQ k o jAne ibnA muJe áAitidn SAhuit EyAš
detI rhtI ho? yh SAhuit to tuýhš Spne áAbRijt pu© k o denI cAiha jo ik
SrhMt Sv‰TA áAAðA k r, devtASAš se BI bìZA-cìZA, iBöA pAne ke ila tuýhAre
«Ar pr SAyA hÔ¦

6. bRµsMyuØA 19
bk nAmk bRµA k oyh pAp-díVÏx w¥pÚA huqQ ik yh bRµA k AjIvn in¥y,
DRuv, ÕAÎvt, ke vl, SœyvnDmAQ hÔ; n yhAM ku C pÔdA hotA hÔ, n mrtA hÔ,
q¥yAid; SÈr n qsse pre ink lne k Ak oqQ rA‰tA hÔ¦ BgvAn ne Spne icØA se
wske ivtkQ k o jAnk r wse smJAyA ik tum Siv¬A mš pìze ho jo Sin¥y
k o in¥y, SDRuv k o DRuv, SÕAÎvt k o ÕAÎvt SÈr aese hI SAge se SAge
imÉyA DArfA k A poúf ik ye jA rhe ho¦ mÓ j®m, mí¥yu SÈr Õok k A
SitkR mf ik ye hua SnMtdÕIQ hUM SÈr tuýhArI SAyu k o BI jAntA hUM¦
t¥pÎcAt bk bRµA ke pUCne pr w®hAšne wse wske phle ke ÕIl-vRtAš ke bAre
mš BI btlAyA¦
aese hI ak S®y bRµA k o yh pAp-díVÏx w¥pÚA huqQ ik aesA k oqQ ümf
STvA bRAµf nh™ hÔ jo vhAM tk phuÙc pAye¦ prMtu jb n ke vlBgvAn buÂ,
bV£k ak -ak k rke wnke üAvk mhAmoŸg£lAn, mhAk ‰sp, mhAk VFpn
SÈr SnurŒÂ BI, SVŸnDAtu k ASAüy lek rws bRµlok mš áAk xho pAlTI
mAr k r bÔX gye, tb ws bRµA k I pAp-díVÏx ivKMizt huqQ¦ bAd mš wse ptA
clA ik BgvAn ke bhut se SrhMt-Sv‰TA-áAAðA üAvk hÓ, jo qsI áAk Ar
å iÂ-sMpÚA hÓ¦

subRµA SÈr suÂAvAs nAm ke do áA¥yek bRµA ik sI bRµlok ke bRµA k o


áAmAdI jAn wse sMveg idlAne k I díVÏx se ws bRµlok mš jA áAk x hua¦ vhAM
subRµA ne ws bRµA ke å iÂbl se BI WMcA å iÂbl áAdiÕQt k r wsk A
mAn-mdQn ik yA¦iP rwse yh BI btlAyA ik hm SÈr SAp se BgvAn å iÂ
SÈr áAtAp mš k h™ bìZ-cìZ k r hÓ¦ ik sI S®y k Al mš yhI bRµA BgvAn k I
sevA mš gyA¦
S®y SvsrAš pr subRµA áA¥yek bRµAne ik ®h™iBöuSAš k odíVÏx mš rKte hua
qs SAÕy k IgATAaM k h™ik ijse mApA nh™ jA sk tA,wse mApne vAle k o
mÓ píTŸjn k htA hUM¦
ak bAr k ok Ailk nAm k A iBöu BgvAn ke smö SAyuÏmAn sAirpuØA
SÈr mhAmoŸg£lAn k o pApeœC btlAne lgA¦ qs pr BgvAn ne wse k hA ik
ve donAš bhut SœCe hÓ, wnke áAit mn mš üÂA jgASo¦ prMtu bAr-bAr smJAne
pr BI vh nh™ mAnA SÈr vhAM se clA gyA¦ wske ku C smy pÎcAt wske
ÕrIr pr P P olewXne lge jo SAk Ar mš bìZte cle gye¦ SMtt: ye PU x gye

20 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


SÈr qsI se wsk I mí¥yu ho gyI¦ SAyuÏmAn sAirpuØA SÈr mhAmoŸg£lAn ke
áAit mn mš duBAQvnA lAne se vh p¤ nAm ke nrk mš w¥pÚA huSA¦ BgvAn ne
k hA ik purŒú ke j®m ke sAT hI wske muK mš ku £hAìzI BI pÔdA hotI hÔ
ijsse bure vcn boltA huSA mUKQ Spne SAp k o hI k AxA k rtA hÔ¦ sbse
bìzA duBAQŸy yh hÔ ik k oqQ buÂAš ke áAit mn mš mÔl jgAye¦
2. duity-vŸg
[suØA – sn¸‡mAr, devdØA, S®Dk iv®d, SrŒfvtI,
pirinˆbAn¦]
bRµA sn¸‡mAr ne BgvAn ke sAVÚA›y mš k hA –“go© k AivcAr k rne vAlAš
ke ila mnuÏyAš mš öi©y üeÏX hotA hÔ, SÈr devAš tTA mnuÏyAš mš iv¬A SÈr
SAcrf se sMpÚA (buÂ) üeÏX hotA hÔ¦”
shýpit bRµA ne devdØA ke ivúy mš k hA –“ke le k ASpnA hI P lke le ke
víö k o nÏx k r detA hÔ, vefu k o BI, nrk x k o BI¦”
qsI bRµA ne dUr, ak AMt ‰TAn mš vAs k rte hua bMDn-muEt jIvn ibtAne
ke bAre mš gATA BI k hI¦
BgvAn ne iBöuSAš k o sýyk sMbu isKI ke smy k I ak GxnA sunAyI
ijske SnusAr wnke SgR-üAvk SiBBU ne wnke sAT ak bRµlok mš jAk r
vhAM ke bRµA SÈr bRµpAúQdAš k o DmoQpdeÕ k r KUb sMveg idlAyA¦ wnk A yh
nAd wsI bRµlok mš nh™, bV£k shsR lok Aš mš guMjAymAn huSA – “w¥sAh
k ro,Gr Coìzk rbAhr ink lo,bu k IiÕöA mš lg jASo¦ mí¥yu k IsenA k o
vÔse hI ittr-ibtr k rdo jÔse hATI PU sk IJAšpìzI k o¦jo qs DmQivny mš
SáAmØA hok rivhAr k regA,vh sMsAr ke SAvAgmn k oCoìz Spne du:KAš k A
SMt k r legA¦”
SMitm suØA mš BgvAn ke pirinvAQf ke smy wnke «ArA iBöuSAš k o idye
gye wnke SMitm wpdeÕ k A w£leK hÔ –“sBI sM‰k Ar Sin¥y hÓ¦ áAmAdriht
hok rqs sœcAqQ k AsMpAdn k ro¦”tdnMtr wnke pirinvAQf SÈr pirinvíØA
hone pr shýpit bRµA, devšª sEk (ÕkR ) SAid «ArA k hI gyI gATASAš k A
w£leK hÔ¦ SAyuÏmAn SnurŒÂ ne k hA ik jÔse mÕAl buJ jAtI hÔ vÔse hI
wnke icØA k I ivmuVEt ho gyI hÔ¦
ÌÌÌ
6. bRµsMyuØA 21
7. bRAµfsMyuØA
yh sMyuØA do vgoÜ mš ivBAijt hÓ, ijnke SMtgQt bAqQs suØA hÓ¦
1. Srh®t-vŸg
[suØA – Dn²jAnI, SEk os, Ssuir®dk , ibli½k , S˜hsk ,
jxA, suiÂk , SVŸgk , su®dirk , bhuDItr¦]
ak smy Dn²jAnI nAm k I bRAµfI ne BAr«Ajgo© bRAµf ke ila
Bojn proste hua tIn bAr wdAn ke ye Ոd k he –“wn ShQt-Sv‰TA-áAAðA
sýyk sMbu BgvAn k o nm‰k Ar ho!”
bRAµf k oyh vcn SœCe nh™ lge, prMtu bRAµfI ke k hne pr vh BgvAn
se imlne clA gyA¦ vhAM phuÙc k rwsne wnse pUCA –“ik sk AnAÕ k rk oqQ
suK se sotA hÔ? ik sk AnAÕ k r Õok nh™ k rtA hÔ? ik s ak v‰tu k A
vD k rnA SApk o SœCA lgtA hÔ?”
BgvAn ne k hA –“kR oD k A nAÕ k r suK se sotA hÔ, kR oD k A nAÕ k r
Õok nh™ k rtAhÔ, ivú-mUlk kR oDk AvD k rnASAyoÜ «ArA áAÕMist hÔ¦”
BgvAn ke vcn sunk r bRAµf BAvivBor hok r wnk I Õrf clA gyA,
SÈr DmQ tTA iBöusMG k I BI¦ iP r wnke pAs áAvRÀyA, wpsMpdA pAk r SÈr
SáAmØA ho ›yAn k rte hua vh SrhMt Sv‰TA k o áAAðA huSA¦
BAr«Ajgo© bRAµf ke BgvAn ke pAs áAbRijt hone k I bAt sunk r
SEk osk , Ssuir®dk tTA ibli½k -BAr«Aj bRAµf BI ku ipt hok r
BgvAn ke pAs jA phuÙce, prMtu vhAM wnk ISAyQ-vAfI sunk rw®h™ k IÕrf
cle gye, SÈr DmQ tTA iBöusMG k I BI¦ smy SAne pr qn tInAš ne BI
SrhMt Sv‰TA áAAðA k I¦
aese SÈr BI Snek Svsr SAye jbik qs vgQ ke log BgvAn ke sMpkQ
mš SAk r, SáAmØA ho ›yAn k rte hua, SrhMt Sv‰TA k o áAAðA hua¦
BgvAn «ArA q®hš idye gye DmoÜpdeÕAš ke ku C SMÕ –
–jo k AyA,vAfI SÈr icØA se ˜hsA nh™ k rtA,vhI ‘S˜hsk ’ hotA hÔ¦

22 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


–ÕIl mš áAitVÏXt, áAôAvAn purŒú hI, smAiD SÈr áAôA k IBAvnA k rte
hua sb áAAifyAš k o wlJAa rKne vAlI qs SMdr-bAhr k I jxA k o sulJA
sk tA hÔ¦
–S›yvsAyI, sMymI, in¥y díZ prAkR mk rne vAlA öi©y, bRAµf, vÔÎy,
ÕUª, cA»zAl STvA puEku s prm Õui k o áAAðA k r letA hÔ¦
– iviÕÏx-ôAn-áAAðA muin «ArA pUvQj®mAš k o jAnnA, ‰vgQ SÈr SpAy k o
deKnA, SÈr j®m k A öy áAAðAk r lenA – qn tIn iv¬ASAš se k oqQ bRAµf
‘©Ôiv¬’ hotA hÔ¦
– he bRAµf! mÓ lk ìizyAM jlAnA Coìz Spne BItr Àyoit jlAtA hUM¦ merI
SAg sdA jltI rhtI hÔ¦ mÓ in¥y-smAiht, bRµcArI SÈr SrhMt hUM¦
SMitm suØA mš btlAyA gyA hÔ ik cÈdh bÔl gum ho jAne se wnk I tlAÕ
k rtAhuSA k oqQ BAr«Ajgo© bRAµf jMgl mš SA ink lA¦vhAM wsne BgvAn
k o pAlTI mAr, ÕrIr sIDA ik ye hua, ‰míitmAn ho suKpUvQk bÔXe deKA¦ tb
wsne SnumAn lgAyA ik yh ¯yVEt EyAš suKI hogA¦ qske ila wsne gATAaM
k h™¦ BgvAn ne wn gATASAš k A Snumodn ik yA¦
2. wpAsk -vŸg
[suØA – k isBAr«Aj, wdy, deviht, mhAsAl, mAn¥TÂ,
pœcnIk , nvk Výmk , k §hAr, mAtuposk , iBEKk , s½Arv,
Komdu‰s¦]
ak smy BgvAn iBöA ke ila k isBAr«Aj bRAµf ke Gr phuÙce¦ w®hš
deKk r vh bolA – “ümf! mÓ jot-bok r KAtA hUM¦ tum BI jot-bok r
KASo¦” qs pr BgvAn ne k hA –“bRAµf! mÓ BI jot-bok rKAtA hUM¦” jb
k isBAr«Aj ne k hA ik muJe to SApk I KetI idKAyI nh™ detI, tb w®hAšne
wse btlAyA ik mÓ Smít wpjAne vAlI KetI k rtAhUM ijsmš üÂA bIj, tp
vúAQ, áAôA hl SÈr qsI áAk Ar ke S®y KetI ke sADn hote hÓ¦ qs KetI k o
k rne se k oqQ BI sAre du:KAš se CUx jAtA hÔ¦
yh sunk r k isBAr«Aj ne BgvAn k o Bojn k rne ke ila k hA, prMtu
w®hAšne áA¥yuØAr idyA ik DmoQpdeÕ k rne ke P l‰vÁpáAAðA hone vAlA Bojn mÓ
‰vIk Ar nh™ k rtA¦ SÚA-pAn se ik sI dUsre öIfAsRv mhiúQ k I sevA k ro
SÈr pu»y k mASo¦
7. bRAµfsMyuØA 23
aesA k he jAne pr BAv-ivBor ho k isBAr«Aj BgvAn k I Õrf clA
gyA, SÈr DmQ tTA iBöusMG k I BI¦
aese hI S®y Snek áAk rfhÓ ijnmš BgvAn ke sMpkQ mš SAne vAle bRAµf
wnke vcnAš se áABAivt hok r wnk I, tTA DmQ SÈr iBöusMG k I BI, Õrf
cle gye¦
aese ¯yVEtyAš k o BgvAn «ArA k he gye vcnAš ke ku C SMÕ –
* ye k Am bAr-bAr hote hÓ, jÔse bIj bonA, vúAQ honA, Ket jotnA, wpj
honA, dAn mAMgnA, dAn denA, dAn dene se ‰vgQ-lAB k rnA, mUKQ k A gBQ mš
pìznA, j®mnA, mrnA, ÎmÕAn le jAyA jAnA, q¥yAid; prMtu punBQv áAAðA n
k rAne vAlA mAgQ pAk r mhAáAôAvAn bAr-bAr j®m gRhf nh™ k rtA¦
* dAn dene vAlA aese ¯yVEt k odAn de jo pUvQj®mAš k AjAnk Ar,‰vgQ tTA
SpAy k A deKnhAr SÈr j®m k A öy áAAðA ik ye hua ho¦ wse idyA huSA dAn
bìzA P láAd hotA hÔ¦
* mAtA, iptA, ÀyeÏX BRAtA SÈr SAcAyQ ke áAit SiBmAn n k re¦ qnke
áAit gÈrv-BAv rKe, qnk A sýmAn k re, qnk I pUjA k rnA SœCA hÔ¦
* jo DmQpUvQk iBöAxn k rmAtA-iptA k Apoúf k rtAhÔ, vh bhut pu»y
k mAtAhÔ¦ qsse vh yhAM BI áAÕMist hotA hÔ SÈr mrfoprAMt ‰vgQ mš áAmuidt
hotA hÔ¦
* iBöA mAMgne mA© se k oqQ iBöu nh™ ho jAtA¦ jo qs sMsAr ke pu»y SÈr
pAp bhAk rôAnpUvQk sœce bRµcyQ k ApAln k rtAhÔ, vhI vA‰tv mš ‘iBöu’
k hlAtA hÔ¦
* ‘DmQ’ jlAÕy hÔ, SÈr inmQl, sÀjnAš «ArA áAՉt ‘ÕIl’ wsk A GAx¦
vednASAš ke jAnk Ar qsmš êAAn k rke piv© gA© vAle hok r tÔrk r pAr cle
jAte hÓ¦
* vh sBA nh™ hotI ijsmš sMt n hAš; ve sMt nh™ hote jo DmQ k IbAt n
bolš; rAg, «eú SÈr moh k o¥yAgk rDmQ k IbAt bolne vAle hI sMt hote hÓ¦
qn suØAAš mš ak aesA áAk rfBI hÔ ijsmš ak bUìZe bRAµf k owske pu©Aš ne
Gr se bAhr ink Al idyA TA¦ BgvAn se sMpkQ hone pr w®hAšne wse ku C
gATAaM btlAqÜ SÈr k hAik bhut logAš ke jmA hone pr pu©Aš ke vhAM hote hua

24 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


vh q®hš pìZe¦ qn gATASAš mš Gr se ink Ale gye SÈr dr-dr BIK mAMgte bUìZe
bAp k A bìzA hI k rŒf ic©f hÔ¦ qsmš nAlAyk bexAš k I SpeöA bUìZe bAp ke
zMze k o hI k h™ SœCA btlAyA gyA hÔ jo Bìzke bÔl k o BgA detA hÔ SÈr
KUMKAr ku ØAe k oBI, SMDk Armš SAge-SAge cltA hÔ, ghrAqQ k ITAh lgAtA hÔ
SÈr iP sl jAne pr igrne se bcAtA hÔ¦
ví bRAµf ne yhI ik yA ijs pr wske pu©Aš ne wse Gr le jAk r, êAAn
k rvA, áA¥yek ne wse k pìzAš k A joìzA Bšx ik yA¦
ÌÌÌ

7. bRAµfsMyuØA 25
8. v½IssMyuØA
qs sMyuØA mš bArh suØA hÓ, ijnke nAm hÓ – inEK®t, Srit, pesl,
SAn®d, suBAist, sAirpuØA, pvArfA, prosh‰s, k o»z²Y, moŸg£lAn,
gŸgrA avM v½Is¦
qn suØAAš mš SAyuÏmAn v½Is ke ikR yA-k lApAšk oinb ik yAgyA hÔ¦ ku C
SvsrAš pr icØA mš jorAš se rAg jAgne pr vh qse ‰vyM ke áAyAsAš se ÕAMt
k rne mš sP l hua¦ ak Svsr pr w®hAšne qske ila SAyuÏmAn SAn®d se
wpAy pUCA¦ ku C SvsrAš pr w®hAšne wict áAsMg deKk r BgvAn bu tTA
SAyuÏmAn sAirpuØA, S²YAk o»z²Y tTA mhAmoŸg£lAn k I ‰tuit k I¦
SAyuÏmAn v½Is k I gATASAš ke ku C SMÕ inýn áAk Ar se hÓ –
* mÓne Spne k AnAš se bu k o btAte sunA hÔ ik invAQf-áAAVðA k A mAgQ EyA
hÔ, merA mn Sb vh™ bÙD gyA hÔ¦
* jo píTŸjnAš k IsAX imÉyA DArfASAš mš nh™ pìztA SÈr n PU hìzpne k I
bAtš k rtA hÔ, vhI iBöu hÔ¦
* wsI vAfI k obole ijsse n Spne k osMtAp ho, n dUsre k ok Ïx –yhI
vAfI ‘suBAiút’ hotI hÔ¦
* jÔse meGriht SAk AÕ mš cMªmA Spne inmQl áAk AÕ se ÕoBAymAn hotA
hÔ, he buÂ! SAp mhAmuin BI wsI áAk Ar Spne yÕ se sAre lok mš S¥yMt
ÕoBAymAn ho rhe hÓ¦
SMitm suØA mš SAyuÏmAn v½Is k I wn gATASAš k o inb ik yA gyA hÔ
jbik vh Toìze hI smy pUvQ Srh¥vpd áAAðAk rivmuVEt k AsuK SnuBv k r
rhe Te¦ qn gATASAš mš w®hAšne ¯yEt ik yA hÔ ik mÓ phle k ivtA k rte hua
gAMv-gAMv, ngr-ngr GUmtA-iP rtA TA, prMtu bu k A DmoQpdeÕ sunk r mÓ Gr
se beGr ho áAbRijt ho gyA SÈr Srh¥v-lAB ik yA¦muJe bu se tIn iv¬AaM
áAAðA huqQ hÓ – pUvQj®mAš k A ôAn, ivÕu id¯y cöu SÈr pricØAôAn¦ mÓne buÂ
k I iÕöA k o pUrA k r ilyA hÔ¦
ÌÌÌ

26 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


9. vnsMyuØA
qs sMyuØA mš cÈdh suØA hÓ ijnke nAm hÓ – ivvek , wp§An, k ‰spgoØA,
sýbhul, SAn®d, SnurŒÂ, nAgdØA, ku lGrfI, vVÀjpuØA, sÀJAy,
Sku slivtEk , mÀJV®hk , pAk ˜tiªy avM g®D¥Ten¦
qn suØAAš mš iBöuSAš k o k osl STvA vesAlI ke vnKMzAš mš ivhAr k rte
hua btlAyA gyA hÔ¦ qsmš se k qQ iBöuSAš k I ik sI-n-ik sIáAk Ar k I
iÕiTltA k o deKk r vndevtA w®hš Spne k tQ¯y ke áAit scet k rte hÓ¦
jÔse –
* pAppUfQ Sku Õl ivtk oÜ k o mn mš lAte hua iBöu k o deKk r vndevtA
wse yh k hk rscet k rtAhÔ ik tum ‰míitmAn ho, mn ke moh k oCoìzo¦
* idn mš sote hua iBöu k odeKk rvndevtA wse yh k hk rsjg bnAtA
hÔ ik tuýhš sone se EyA mtlb? bAf lgne se CxpxAte hua becÔn ¯yVEt k o
BlA n™d kÔ sI?
* ak inpx-mUKQ k o DmoQpdeÕ dete hua iBöu k o deKk r vndevtA wse yh
k hk rsAvDAn k rtA hÔ ik qse to ds mÕAl idk Ayš to BI yh ÁpAš k o
nh™ deK sk tA, EyAšik qske pAs SAÙK nh™ hÔ¦
* gíh‰TAš se iGre rhne vAle iBöu k odeKk rvndevtA wse yh k hk rhoÕ
mš lAtA hÔ ik tum ›yAn k ro,qs chl-phl se tuýhš EyA imlne vAlA hÔ?
* puÏk irfI mš pÔXk r ak k ml k o corI-corI sUMGte hua iBöu k o deKk r
vndevtA wse ‘gMD-cor’ k I sMôA dek r scet k rtA hÔ¦
qske ivprIt ku C áAsMg aese BI hÓ ijnmš iBöu log devtASAš ke
mit-ivBRm k o dUr k rte hÓ¦ jÔse –
* ak devtA «ArA ©y˜‰©Õ devlok k I suK-smíi k A bKAn ik ye jAne
pr iBöu wsk A ›yAn SrhMtAš ke k Tn k I Sor idlAtA hÔ – “sBI sM‰k Ar
Sin¥y hÓ, w¥pAd SÈr ¯yy ‰vBAv vAle hÓ, ye w¥pÚA ho-hok r inrŒÂ hote
jAte hÓ ¦ qs áAk Ar qnk A pUrI trh wpÕmn ho jAnA hI (vA‰tivk ) suK
hotA hÔ¦”

9. vnsMyuØA 27
* ak vndevtA iBöu ke pAs SAk r k htA hÔ – “qs BrI dophr mš jb
pöI GAšslAš mš Gus gye hÓ SÈr yh mhAr»y sAMy-sAMy k r rhA hÔ, muJe zr
lgtA hÔ¦” iBöu se wse áA¥yuØAr imlA –“qs BrI dophr mš jb pöI GAšslAš mš
Gus gye hÓ SÈr yh mhAr»y sAMy-sAMy k rrhA hÔ, muJe SAnMd SAtA hÔ ¦”
ÌÌÌ

28 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


10. yEKsMyuØA
qs sMyuØA mš bArh suØA hÓ ijnke nAm hÓ – q®dk , sEk nAm, sUiclom,
mifB¡, sAnu, ipy¸r, punˆbsu, sudØA, pXmsuEk A, duitysuEk A, cIrA avM
SALvk ¦
qn suØAAš mš yöAš yVöifyAš ke ivivD áAsMg hÓ –
k oqQ-k oqQyö BgvAn se trh-trh ke áAÎn pUCk r wnk A smADAn áAAðA
k rte hÓ, yTA –
Áp jIv nh™ hÔ, to yh ÕrIr kÔ se pAtA hÔ?
yh SV‰T˜pz k hAM se SAtA hÔ?
rAg SÈr «eú kÔ se pÔdA hote hÓ?
SrŒic, rŒic SÈr By se rAšgxe Kìze ho jAnA – qnk A EyA k Arf hÔ?
purŒú k A svQüeÏX Dn EyA hÔ?
k oqQ ¯yVEt kÔ se pirÕu ho jAtA hÔ? q¥yAid¦
ak yö BgvAn se k htA hÔ ik ivmuVEt-áAAðA ümf ke ila dUsrAš k o
wpdeÕ denA wict nh™ hÔ¦ BgvAn ne k hAik vh SnukM pAvÕaesA k rtAhÔ¦
aesA k rnA wske ila bMDnk Ark nh™ hotA¦
ak yö ShQtAš se sunI huqQ bAt dohrAtA hÔ ik wposT vRt rKne vAlAš
SÈr bRµcyQ pAlne vAlAš ke sAT yö log CeìzCAìz nh™ k rte¦
ku CyVöifyAM Spne pu©Aš k ocup k rAtIhuqQ btlAyI gyI hÓ ijsse ik ve
DmQ k o sun skš ¦ ak yVöfI k I BAvAiB¯yVEt hÔ ik sMsAr mš SpnA pu©
FyArA hotA hÔ, SpnA pit FyArA hotA hÔ, prMtu muJe qs DmQ k IKoj wsse BI
bìZk r FyArI lgtI hÔ¦
SnATipV»zk gíhpit «ArA BgvAn ke áATm dÕQn ke ila jAte smy jb
jb vh GbrAtA hÔ, tb-tb isvk nAmk yö wsk o yh k hk ráAo¥sAiht
k rtA hÔ, “SAge bìZo, gíhpit! tuýhArA SAge bìZnA hI üey‰k r hÔ, pICe hxnA
nh™¦”

10. yEKsMyuØA 29
ak smy suEk A iBöufI rAjgh mš ak bìzI sBA mš DmoQpdeÕ k r rhI
TI, tb ak yö wske wpdeÕ se S¥yMt sMtuÏx ho sìzk -sìzk ,
cÈrAhA-cÈrAhA GUmk rlogAš k oyh gATA bolte btlAyA gyA hÔ –“rAjgh ke
logo! EyA tum m¬ pIk r so rhe ho jo Smít-pd k A bKAn k rne vAlI
suEk A k A wpdeÕ nh™ sun rhe ho?”
ÌÌÌ

30 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


11. sEk sMyuØA
yh sMyuØA tIn vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš pœcIs sut hÓ¦
1. pXm-vŸg
[suØA – suvIr, susIm, DjŸg, vepicVØA, suBAistjy,
ku lAvk , nduVˆBy, verocnSsuir®d, Sr²YAytnqis,
smu¡k ¦]
qn suØAAš mš SiDk AMÕ áAk rf devAsur sMgRAm se sMbMiDt hÓ¦ do áAk rfAš mš
suvIr SÈr susIm nAm ke devpu©Aš ke smö devšª sEk (ÕkR )invAQf ke mAgQ
k I áAÕMsA k rtA hÔ¦ BgvAn BI iBöuSAš k o qsse áAerfA pAk r SáAAðA k I
áAAVðA ke ila áAy¥nÕIl hone ke ila k hte hÓ¦
©y˜‰©Õ lok ke devAš k o devšª ne prAmÕQ idyA ik yid tuýhš rfBUim mš
By lgne lge to mere, STvA áAjApit, STvA vrŒf, STvA qQÕAn ke ›vjAgR
k ASvlok nk ro,qsse tuýhArA By jAtA rhegA¦ BgvAn ne iBöuSAš se k hA
ik qsse k qyAš k A By jA BI sk tA TA SÈr k qyAš k A nh™ BI, EyAšik
devšª sEk ‰vyM SvItrAg, SvIt«eú, SvItmoh, BIrŒ, ‰tˆD ho jAne vAlA
SÈr GbìzAk rBAg jAne vAlA TA¦ prMtu yid ›yAn k rte smy tuýhš k BIBy
lge to tum buÂ, DmQ, STvA sMG k A ‰mrf k ro¦ qsse tuýhArA sArA By
clA jAygA, EyAšik tTAgt vItrAg, vIt«eú, vItmoh, SBIrŒ, ‰tˆD n
hone vAle SÈr GbìzAk r plAyn n k rne vAle hote hÓ¦
ak bAr devAsur sMgRAm mš SsurAš ke prAijt ho jAne pr devAš «ArA Ssuršª
vepicVØA k o bAMDk r suDmAQ sBA mš devšª sEk ke pAs le jAyA gyA¦ ws
smy vh bìze SsÄy SÈr k Xorvcn bol rhA TA, prMtu devšª sEk ne ÕAMt
bne rhk rSpnI SpUvQ sihÏfutA k Apircy idyA¦ BgvAn ne iBöuSAš k oBI
sihÏfutA SÈr ivnmRtA k A SÄyAsI hone ke ila k hA¦

ak S®y Svsr pr Ssuršª vepicVØA SÈr devšª sEk ke m›y ‘suBAiút’


bolne k I hoìz lgI¦ qske ila infAQyk BI cune gye¦ donAš Sor se gATAaM

11. sEk sMyuØA 31


k hI jAne pr infAQyk Aš ne infQy idyA ik Ssuršª «ArA k hI gyI gATAaM
lìzAqQ, JgìzA yA P sAd bìZAne vAlI hÓ, jbik devšª «ArA k hI gyI gATAaM
qske ivprIt hÓ, St: suBAiút k hne ke k Arf devšª ivjyI hÓ¦ BgvAn ne
BI iBöuSAš k A ›yAn qs Sor SAkí Ïx ik yA¦
ak smy ku C ÕIlvMt SÈr k £yAfDmAQ å iú SsurAš se By k I SAÕMk A
deKk r Ssuršª sýbr se SBy-dVöfA mAMgne ke ila gye, prMtu wsne wnk o
dVöfA mš By hI idyA¦ qs pr å iúyAš ne wse BI ÕAp idyA ik tuýhArA By
BI k BI n imxe¦ tum jÔsA bIj bo rhe ho, vÔsA hI P l pASoge¦
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik wn å iúyAš ke ÕAp se Ssuršª sýbr
rAt mš tIn bAr ichuÙk wXtA hÔ¦
2. duity-vŸg
[suØA – vtpd, sEk nAm, mhAil, dil¡, rAmfe†yk , yjmAn,
buÂv®dnA, gh§v®dnA, s¥TArv®dnA, s³v®dnA¦]
BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik devšª sEk Spne mnuÏy-jIvn mš ik n
sAt vRtAš k A pAln ik yA k rtA TA, ijnke k Arf vh qMª-pd pr SAÁìZ
huSA¦ w®hAšne wnk o yh BI btlAyA ik wske ‘mGvA’, ‘puir®dd’, ‘sEk ’
SAid nAm kÔ se pìze¦
pUvQk Almš rAjgh ke ak nIc ku lk Adirª ¯yVEt tTAgt «ArA wpidÏx
DmQ mš üÂAvAn hok r ÕIl, iv¬A, ¥yAg SÈr áAôA k A SÄyAs k r
mrfoprAMt ©y˜‰©Õ devlok mš w¥pÚA huSA¦ cUMik vh S®y devAš se vfQ SÈr
yÕ mš bìZA-cìZA TA, St: vhAM ke dev wsse ku ìZte Te¦ yh deK devšª sEk ne
wn devAš k o smJAyA ik ijsk I tTAgt mš Scl üÂA ho, ÕIl ÕuB ho,
sMG ke áAit gÈrv k ABAv ho, SÈr smJ sIDI ho, wse dirª nh™ k hsk te¦
vh sATQk jIvn vAlA hotA hÔ¦
ak bAr devšª sEk ne BgvAn se yh jAnnA cAhA ik k Èn-sA ‰TAn
rmfIy hotA hÔ¦ qs pr w®hAšne k hA ik gAMv ho yA jMgl, ‰Tl nIcA ho yA
smtl, jhAM SrhMt ivhAr k rte hÓ vhI ‰TAn rmfIy hotA hÔ¦ w®hAšne yh BI
smJAyA ik bu k I vMdnA kÔ se k rnI cAiha¦
qn suØAAš mš tIn áAk rfaese hÓ ijnmš devšª sEk k oSpne vejy®t áAAsAd

32 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


se wtrte hua yA to sBI idÕASAš k o, STvA BgvAn bu k o, STvA
iBöusMG k o nm‰k Ar k rte hua btlAyA gyA hÔ¦ qs bAre mš sAriT mAtil
«ArA pUCe jAne pr vh k htA hÔ –
* mÓ wnk o nm‰k Ar k rtA hUM jo ÕIlsMpÚA hÓ, icrk Al se smAiht hÓ,
sýyk Áp se áAbRijt hÓ, bRµcyQ k A pAln k rte hÓ, pu»y k AyoÜ mš lge hua
gíh‰T hÓ, ÕIlvMt wpAsk hÓ SÈr DmQpUvQk BAyAQ k A poúf k rte hÓ¦
* mÓ nm‰k Ark rtAhUM qs smy ke sýyk sMbu Snom nAmk ÕA‰tA k o;
rAg, «eú avM Siv¬A riht öIfAsRv SrhMtAš k o; SÈr rAg, «eú k o dUrk r,
Siv¬A k A SitkR mf k r, áAmAdriht ho invAQf pT k I Sor SgRsr ÕÔçyAš
k o¦
* mÓ nm‰k Ark rtAhUM wn áAbRijtAš k ojo ku CsMgRh k rke nh™ rKte, jo
ku C dUsrAš se iml jAye wsI se gujArA k rte hÓ, SœCI mM©fA k rte hÓ SÈr
DÔyQvAn, ÕAMt, smtApUfQ SAcrf vAle, ivroiDyAš ke SivroDI, ˜hsA ¥yAge
hua tTA SnpeöI hote hÓ¦
3. tity-vŸg
[suØA – Ce¥vA, duˆbV»fy, sýbirmAyA, Sœcy, SEk oD¦]
BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik pUvQk Almš k oqQ bdÁp yö devšª sEk
ke SAsn pr jA bÔXA¦ yh deK ©y˜‰©Õ lok ke dev ku ìZne lge¦ ijtnA ve
ku ìZte, wtnA hI vh suMdr hotA jAtA¦
devAš ne yh bAt devšª k o btAyI SÈr jAnnA cAhA ik EyA yh k oqQ
kR oD-Bö yö hÔ?
tb devšª sEk ne ws yö ke smIp jAk rSpne dAihne Guxne k opíÉvI pr
xek SÈr wsk ISor hAT joìzk rtIn bAr SpnA nAm k hsunAyA¦ jÔse-jÔse
sEk SpnA nAm sunAtA gyA vÔse-vÔse yö bdÁp hotA clA gyA SÈr SMtt:
SMtDAQn ho gyA¦
tb devšª ne Spne SAsn pr bÔXk r devgf se k hA –“muJe kR oD ik ye
bhut smy ho gyA hÔ¦ muJmš Sb kR oD ixk A huSA nh™ hÔ¦”
ak bAr BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA –

11. sEk sMyuØA 33


“mUKQ do áAk Ar ke hote hÓ –
(1) jo Spne SprAD k o SprAD ke tÈr pr nh™ deKte, SÈr (2) jo
dUsre «ArA SprAD ‰vIk Ar k r ila jAne pr wse ömA nh™ k rte¦
aese hI pMizt BI do áAk Ar ke hote hÓ –
(1) jo Spne SprAD k o SprAD ke tÈr pr deK lete hÓ, SÈr (2) jo
dUsre «ArA SprAD ‰vIk Ar k r ila jAne pr wse ömA k r dete hÓ¦”
SMitm suØA mš devšª sEk «ArA k hI gyI ak gATA k A w£leK ik yA gyA
hÔ, ijske SnusAr kR oD k rne vAle pr kR oD nh™ k rnA cAiha¦ kR oD pApI
¯yVEt k o pvQt ke smAn cUr-cUr k r detA hÔ¦
ÌÌÌ

34 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


indAnvŸg
1. indAnsMyuØA
yh sMyuØA nÈ vgoÜ mš ivBAijt hÔ ijnmš ak sÈ tIn suØA hÓ¦
1. buÂ-vŸgo
[suØA – pixœcsmuFpAd, ivB½, pixpdA, ivp‰sI, isKI,
ve‰sBU, k ku s®D, k ofAgmn, k ‰sp, gotm¦]
BgvAn ne iBöuSAš k osmJAyA ik ‘pixœcsmuFpAd’ (áAtI¥ysmu¥pAd) EyA
hotA hÔ? Siv¬A ke k ArfsM‰k Ar,sM‰k Arke k ArfivôAn, ivôAn ke k Arf
nAm-Áp, nAm-Áp ke k Arf C: qMiªyAM, C: qMiªyAš ke k Arf ‰pÕQ, ‰pÕQ ke
k Arf vednA, vednA ke k Arf tíÏfA, tíÏfA ke k Arf wpAdAn, wpAdAn ke
k Arf Bv, Bv ke k Arf j®m SÈr j®m se k Arf buìZApA, mí¥yu, Õok ,
ivlAp, du:K, dÈmQn‰y SÈr wpAyAs hote hÓ¦ qs áAk Ar ‘sm‰t du:KsmUh’
k I w¥pVØA hotI hÔ ¦ yhI hotA hÔ –‘áAtI¥ysmu¥pAd’¦
iP r k hA ik Siv¬A ke inroD se sM‰k Ar, sM‰k Ar ke inroD se ivôAn,
ivôAn ke inroD se nAm-Áp, nAm-Áp ke inroD se C: qMiªyAM, C: qMiªyAš ke
inroD se ‰pÕQ, ‰pÕQ ke inroD se vednA, vednA ke inroD se tíÏfA, tíÏfA ke
inroD se wpAdAn, wpAdAn ke inroD se Bv, Bv ke inroD se j®m SÈr j®m
ke inroD se buìZApA, mí¥yu, Õok ,ivlAp, du:K, dÈmQn‰y SÈr wpAyAs –sBI
inrŒÂ ho jAte hÓ¦ qs áAk Ar sm‰t du:KAš k A inroD ho jAtA hÔ¦
BgvAn ne ‘áAtI¥ysmu¥pAd’ k A ivBAg k rke BI smJAyA ik Siv¬A,
sM‰k Ar, ivôAn, nAm-Áp SAid se EyA SAÕy ilyA jAtA hÔ¦ w®hAšne yh BI
btlAyA ik ijs pUvQ-vifQt kR m se ‘sm‰t du:KsmUh’ k I w¥pVØA hotI hÔ,
vh ‘imÉyA mAgQ’ k hlAtA hÔ, SÈr ijs kR m se sm‰t du:KAš k A inroD ho
jAtA hÔ, wse ‘sýyk mAgQ’ k hte hÓ¦
w®hAšne qs tÉy pr BI áAk AÕ zAlA ik wnke pUvQvtIQ sýyk sMbuÂAš –
ivp‰sI, isKI, ve‰sBU, k ku s®D,k ofAgmn tTA k ‰sp –SÈr w®hš ‰vyM
BI ‘áAtI¥ysmu¥pAd’ k A ôAn ik s áAk Ar áAAðA huSA¦

1. indAnsMyuØA 35
2. SAhAr-vŸgo
[suØA – SAhAr, moiLyP Ÿgun, smfbRAµf, duitysmfbRAµf,
k œcAngoØA, Dýmk iTk , Scelk ‰sp, itýbrŒk , bAlpV»zt,
pœcy¦]
BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik SAhAr cAr áAk Ark AhotA hÔ –1. k Èr
vAlA (‰TUl yA sUçm), 2. ‰pÕQ, 3. mn k I cetnA, SÈr 4. ivôAn¦ qn
SAhArAš k AindAn hÔ tíÏfA, SÈr tíÏfA k AvednA, vednA k A‰pÕQ, ‰pÕQ k AC:
qMiªyAM, C: qMiªyAš k AnAmÁp, nAmÁp k AivôAn, ivôAn k AsM‰k Ar,sM‰k Ar
k A Siv¬A¦ qs áAk Ar Siv¬A ‘sm‰t du:K-smUh’ k A mUl k Arf hÔ SÈr
qske SÕeú inroD se sAre du:KAš k A inroD ho jAtA hÔ¦
SAyuÏmAn moiLyP Ÿgun ne BgvAn se pUCA ik k Èn ivôAn k A SAhAr
k rtA hÔ, k Èn ‰pÕQ k rtA hÔ, k Èn vednA k A SnuBv k rtA hÔ, k Èn tíÏfA
k rtA hÔ, k Èn wpAdAn k rtA hÔ? BgvAn ne k hA ik ye áAÎn SsMgt hÓ, mÓ
aesA nh™ k htAhUM¦ sMgt áAÎn to ye ho sk te hÓ –ivôAn SAhAr se EyA hotA
hÔ, EyA hone se ‰pÕQ hotA hÔ, ik ske hone se vednA hotI hÔ, ik ske hone se
tíÏfA hotI hÔ, ik ske hone se wpAdAn hotA hÔ¦ iP r w®hAšne qn áAÎnAš ke
yToict wØAr BI idye¦
w®hAšne yh BI k hAik jo ümf STvA bRAµf áAtI¥ysmu¥pAd k Ik ìizyAš,
wnke smudy, wnke inroD SÈr wnk A inroD áAAðA k rAne vAle mAgQ k o nh™
jAnte hÓ, ve ‘ümf’ STvA ‘bRAµf’ k hlAne yoŸy nh™ hote SÈr ve qs j®m
mš ‰vyM SiBôA se üAm»y STvA bRAµ»y k osAöA¥k Ark r,áAAðA k rivhAr
nh™ k r pAte hÓ¦
w®hAšne SAyuÏmAn k œcAn-go© k o ‘sýyk díVÏx’ ke bAre mš smJAte hua
w®hš ‘áAtI¥ysmu¥pAd’ k AidŸdÕQn k rAyA¦iP rak iBöu k osmJAyA ik qs
inym k I iviBÚA k ìizyAš ke inroD k A wpdeÕ k rne vAle k o k h sk te hÓ
–‘DmQk iTk’, inroD ke ila áAy¥nÕIl ¯yVEt k o ‘DmAQnuDmQáAitpÚA’ SÈr
jrA-mrf k A inroD ho jAne se ivmuEt hua ¯yVEt k o ‘qsI j®m mš invAQf
áAAðA ik yA huSA iBöu¦’
BgvAn ne Scel k ‰sp k I ‘du:K’ SÈr itýbrŒk pirbRAjk k I
‘suK-du:K’ ke bAre mš BRAMityAš k A inrAk rf ik yA¦ qske pirfAm‰vÁp ye

36 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


donAš BAvivBor hok rBgvAn k IÕrf cle gye, SÈr DmQ tTA iBöusMG k I
BI ¦ k AlAMtr mš BgvAn ke pAs áAvRÀyA, wpsMpdA pAk r SÈr t¥pÎcAt
SáAmØA, SAtApI avM díZsMk £phok rivhAr k rte hua Scel k ‰spne SrhMt
Sv‰TA áAAðA k I, SÈr itýbrŒk pirbRAjk j®m Br ke ila BgvAn k A
ÕrfAgt wpAsk huSA ¦
BgvAn ne ‘mUKQ’ SÈr ‘pMizt’ k A Bed BI smJAyA¦ w®hAšne k hA ik mUKQ
¯yVEt Siv¬A SÈr tíÏfA k A pUrI trh öy k rne ke ila bRµcyQ k A pAln
nh™ k rtA, qsila ÕrIr-ÁpI nyA-nyA colA DArf k rtA rhtA hÔ, yA yAš
k hA jAy ik du:K-ivmuEt nh™ hotA hÔ¦ ‘pMizt’ k A SAcrf qske svQTA
ivprIt hotA hÔ, qsse vh nyA colA DArf n k r svQTA du:K-ivmuEt ho
jAtA hÔ¦
w®hAšne yh BI ‰pÏx ik yA ik ‘áAtI¥ysmu¥pAd’ k A inym ÕAÎvt hÔ¦ k oqQ
bu ho yA n ho, yh inym to SpnA k Amk rtAhI rhtA hÔ¦ k BIk oqQ buÂ
w¥pÚA hotA hÔ, to qs inym k AsAöA¥k Ark rqse dUsrAš k osmJAtA hÔ ¦
3. dsbl-vŸgo
[suØA – dsbl, duitydsbl, wpins, S²YitV¥Ty, BUimj,
wpvAf, pœcy, iBEKu, smfbRAµf, duitysmfbRAµf¦]
BgvAn ne iBöuSAš k oáAk xik yAik tTAgt ds blAš SÈr cAr vÔÕAr¬Aš
se yuEt ho svoQØAm k hlAne ke SiDk ArIhÓ, pirúdAš mš ˜shnAd k rte hÓ SÈr
bRµckR k o áAvitQt k rte hÓ – yh Áp hÔ, yh qsk A smudy hÔ, yh qsk A
inroD ho jAnA hÔ; aese hI vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn ke bAre mš BI
k hte hÓ¦ qske hone se yh hotA hÔ, qske w¥pÚA hone se yh w¥pÚA hotA hÔ;
qske nh™ hone se yh nh™ hotA, qske inroD se yh inrŒÂ ho jAtA hÔ¦
Siv¬A se SArMB ho k r áAtI¥ysmu¥pAd k I ak -ak k ìzI se kÔ se
SglI-se-SglI k ìzI tÔyAr hok r ‘sm‰t du:K-smUh’ k I w¥pVØA hotI hÔ,
SÈr qsI kR mse ak -ak k AinroD hone se kÔ se sAre du:K k AinroD ho jAtA
hÔ-w®hAš ne btAyA¦
w®hAšne iBöuSAš k o KUb pirüm k rte hua SpnI SpnI áAvRÀyA sP l
bnAne k ASA¹An ik yA,ijsse ve SáAAðA k oáAAðA k rskš ,sAöA¥k Arn ik ye
hua k A sAöA¥k Ar k r skš ¦

1. indAnsMyuØA 37
w®hAšne iBöuSAš k o k hA ik mÓ yh wpdeÕ k rtA hUÙ ik jAnne tTA
deKnevAle k A hI SAsRvöy hotA hÔ, n ijnne n deKne vAlA k A nh™¦ iP r
w®hAšne yh BI ‰pÏx ik yA ik q®hš jAn k r SÈr deK k r SAsRvAš k A öy
hotA hÔ – yh Áp hÔ, yh qsk A smudy hÔ, yh qsk A inroD ho jAnA hÔ,
q¥yAid¦ w®hAšne yh BI k hA ik SAsRvAš ke öy ho jAne pr jo ati«úyk
ôAn hotA hÔ, wse BI mÓ shetuk btlAtA hUM, Shetuk nh™¦ aese hI ivmuVEt,
vÔrAŸy, inveQd, yTATQôAn-dÕQn, smAiD, suK SAid k o BI mÓ shetuk
btlAtA hUM, Shetuk nh™¦
ak Svsr pr S®ytÔiTQk pirbRAjk Aš ne SAyuÏmAn sAirpuØA se k hA ik
ku C ümf STvA bRAµf k mQvAdI hÓ jo du:K k o SpnA ‰vyM ik yA huSA
btlAte hÓ, ku C qse dUsre k A ik yA huSA btlAte hÓ, ku C qse donAš áAk Ar se
ik yAhuSA btlAte hÓ SÈr ku Cqse n SpnA ‰vyM ik yAhuSA SÈr n dUsre k A
ik yA huSA, bV£k Sk Arf Gixt huSA btlAte hÓ¦ qs bAre mš ümf gÈtm
k A EyA k hnA hÔ ? ak S®y Svsr pr SAyuÏmAn BUimj ne BI SAyuÏmAn
sAirpuØA se yhI áAÎn ik yA¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ne wØAr idyA ik BgvAn ne du:K k o áAtI¥ysmu¥pÚA
btlAyA hÔ¦ yh ‰pÕQ ke áA¥yy (k Arf)se hotA hÔ¦ jo k mQvAdIümf STvA
bRAµf du:K ke bAre mš wEt áAk Arse Spne-Spne mMt¯y áAk xk rte hÓ, wnk A
BI SADAr ‰pÕQ hI hotA hÔ¦
SAyuÏmAn SAn®d «ArA yh k TAsMlAp BgvAn ke ›yAn mš lAye jAne pr
w®hAšne SAyuÏmAn sAirpuØA ke k Tnk oak dmshI btlAyA¦ w®hAšne k hAik
Siv¬A ke pUfQtyA inroD se vh k mQ nh™ hotA, ijsse suK-du:K w¥pÚA hAš¦
ak smy SAyuÏmAn wpvAf ne ‰vyM BI BgvAn ke smö wpV‰Tt hok r
yhI ijôAsA áAk x k I¦ w®hAšne wsk A BI smADAn qsI áAk Ar ik yA¦
BgvAn ne iBöuSAš k o áAtI¥ysmu¥pAd k A ¯yA¼yAn k rte hua k hA ik jo
SAyQüAvk qske áA¥yyAš, wnke smudy, inroD tTA inroD áAAðA k rAne vAle
mAgQ k o jAntA hÔ, vh k hlAtA hÔ – díVÏxsMpÚA, dÕQnsMpÚA, sÂmQ k o áAAðA,
ÕÔçy ôAn se yuEt, ÕÔçy iv¬A se yuEt, DmQ ke sRot mš SAyA huSA, b™DtI
huqQ áAôA vAlA SAyQ, STvA Smít ke «Ar pr SvV‰Tt¦

38 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


4. k LArKVØAy-vŸgo
[suØA – BUt, k LAr, YAfv¥Tu, duityYAfv¥Tu, SivÀjApœcy,
duitySivÀjApœcy, ntuýh, cetnA, duitycetnA, titycetnA¦]
BgvAn ke SA¹An pr SAyuÏmAn sAirpuØA ne DmQ ke ôAtA SÈr ÕÔçy –
qnke ôAn SÈr SAcAr k o lek r qnk A iv‰tAr se STQ k hA¦ BgvAn ne
qsk A Snumodn ik yA¦
ak S®y Svsr pr SAyuÏmAn sAirpuØA ne BgvAn k o ‰pÏx ik yA ik
ijs k Arfse j®m hotA hÔ, ws k Arfke öy k ojAn k rhI mÓ k htAhUM ik
j®m k ABI öy huSA¦ tBI mÓ k htAhUM –‘j®m öIf huSA, bRµcyQ pUrA huSA,
jo k rnATA so k rilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™¦’ j®m k Ak ArfhotA hÔ
Bv, Bv k A wpAdAn, wpAdAn k A tíÏfA, tíÏfA k A vednA¦ vednAaM Sin¥y
hotI hÓ¦ ‘jo Sin¥y hÔ, vh du:K hԒ –aesA jAn lene, deK lene se, mÓ vednASAš
ke áAit SAsEt nh™ hotA hUM¦
BgvAn ne iBöuSAš k oôAn ke 44 ivúyAš k AwpdeÕ idyA¦ ye ivúy hÓ –
jrA-mrf, qske smudy, inroD tTA inroD áAAðA k rAne vAle wpAy k A ôAn;
SÈr qsI BAMit j®m, Bv, wpAdAn, tíÏfA, vednA, ‰pÕQ, C: qMiªyAš, nAmÁp,
ivôAn tTA sM‰k ArAš mš se áA¥yek ke bAre mš cAr áAk Ar k A ôAn¦
w®hAšne iBöuSAš k o ôAn ke 77 ivúyAš ke bAre mš BI wpdeÕ ik yA¦ ye
ivúy hÓ – j®m hone se jrA-mrf k A ôAn, j®m n hone se jrA-mrf n hone
k A ôAn, StIt k Al mš BI j®m hone se jrA-mrf huSA k rtA TA qsk A
ôAn, StIt k Al mš BI j®m n hone se jrA-mrf nh™ hotA TA qsk A ôAn,
BivÏy mš BI j®m hone se jrA-mrf hogA qsk A ôAn, BivÏy mš BI j®m n
hone se jrA-mrf nh™ hogA qsk A ôAn, ijn DmoÜ k I V‰Tit k A ôAn hÔ, ve
BI öy hone vAle, ¯yy hone vAle, dUr hone vAle SÈr inrŒÂ hone vAle hÓ qsk A
ôAn; SÈr qsI BAMit j®m, Bv, wpAdAn, tíÏfA, vednA, ‰pÕQ, C: qMiªyAš,
nAmÁp, ivôAn tTA sM‰k ArAš mš se áA¥yek ke bAre mš sAt áAk Ar k A ôAn¦
sM‰k ArAš k A áABv Siv¬A se hotA hÔ¦
BgvAn ne k hA ik jo log aesI imÉyA díVÏx rKte hÓ ik jo jIv hÔ vhI
ÕrIr hÔ, STvA jIv dUsrA hÔ SÈr ÕrIr dUsrA, wnk A bRµcyQvAs P lIBUt
nh™ ho sk tA¦ St: qs áAk Ar ke áAÎn SngQl hÓ – jrA-mrf EyA hÔ, SÈr

1. indAnsMyuØA 39
ik sk ohotA hÔ? mÓ donAš SMtAš k oCoìz m›y se DmoQpdeÕ k rtAhUM ik j®m ke
hetu se jrA-mrf hotA hÔ, Bv ke hetu se j®m, wpAdAn ke hetu se Bv, tíÏfA ke
hetu se wpAdAn. . . Siv¬A ke hetu se sM‰k Ar¦ Siv¬A ke pUfQt: inrŒÂ ho
jAne se logAš k I imÉyA-díVÏx áAfÏx ho jAtI hÔ¦
BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik yh k AyA n to tuýhArI SpnI hÔ SÈr
n ik sIdUsre k I¦qse pUvQ mš ik ye gye k moÜ ke k ArfSiBsM‰kí tSÈr cetnA
tTA vednA se sMyuEt jAnnA cAiha¦
w®hAšne iBöuSAš k oyh BI smJAyA ik jo ivcAr k rtAhÔ, yojnA bnAtA
hÔ, k Ammš jux jAtA hÔ, vh ivôAn k IV‰Tit k ASAlMbn hotA hÔ¦ ivôAn ke
bne rhne, bìZte rhne se BivÏy mš nyA-nyA Bv áAAðA hotA rhtA hÔ, nAmÁp
wgtA rhtA hÔ, nit hotI hÔ ijsse BivÏy mš git hotI hÔ¦ qske P l‰vÁp
áAtI¥ysmu¥pAd k A sArA áApMc ikR yAÕIl ho wXtA hÔ SÈr ‘sm‰t du:K-smUh’
k I w¥pVØA hotI hÔ¦ aesA n hone se sAre du:KAš k A inroD ho jAtA hÔ¦
5. ghpit-vŸgo
[suØA – p²cverBy, duityp²cverBy, duEK, lok , YAitk ,
S²YtrbRAµf, jAfu‰soif,lok Ayitk , SirysAvk ,
duitySirysAvk ¦]
BgvAn ne SnATipV»zk gíhpit k o k hA ik jb SAyQüAvk ke pAMc
vÔr-By ÕAMt ho jAte hÓ, vh sRotApVØA ke cAr SMgAš se yuEt ho jAtA hÔ,
SAyQ-ôAn áAôA se SœCI trh deKA SÈr smJ ilyA gyA hotA hÔ, tb vh
cAhe to Spne SAp k o aesA k h sk tA hÔ – “merA nrk , pÕuyoin, áAetyoin,
SpAy SÈr dugQit mš pìznA –ye sb öIf ho gye hÓ¦ mÓ sRotApÚA ho gyA hUM, jo
DmQ se pitt nh™ ho sk tASÈr ijsk AsMboiD áAAðA k rlenA inVÎct hÔ¦”
iP r w®hAšne smJAyA ik pAMc vÔr-By hÓ, pAMc ÕIlAš k A pAln n k rke
qsI j®m yA prlok mš vÔr-By k o bìZAnA SÈr qs áAk Ar cÔtisk du:K,
dÈmQn‰y mš bìZotrI k rnA¦ sRotApVØA ke cAr SMg hÓ – buÂ, DmQ tTA sMG ke
áAit Scl üÂA k ABAv SÈr SAyQ-jnAš ke iáAy ÕIlAš se yuEt honA¦ áAôA se
SœCI trh deKA vA smJ ilyA gyA SAyQ-ôAn hotA hÔ – áAtI¥ysmu¥pAd k A
shI ˜ctn – ‘qske hone se yh hotA hÔ, qske nh™ hone se yh nh™ hotA¦

40 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


qske w¥pÚA hone se yh w¥pÚA hotA hÔ, qsk A inroD hone se yh inrŒÂ ho
jAtA hÔ¦’
BgvAn ne iBöuSAš k o du:K ke smudy SÈr SvsAn ke bAre mš BI wpdeÕ
idyA¦ w®hAšne smJAyA ik qMiªyAš SÈr wnke Spne-Spne ivúyAš ke hone se
wnk ASpnA-SpnA ivôAn w¥pÚA hotA hÔ¦ qn tInAš k Amel hÔ ‰pÕQ¦ ‰pÕQ se
jAgtI hÔ vednA SÈr vednA se tíÏfA¦ qs áAk Ardu:K k Asmudy hotA hÔ¦ prMtu
tíÏfA ke pUrI trh inroD se wpAdAn, wpAdAn ke inroD se Bv, Bv ke inroD
se j®m SÈr j®m ke inroD se buìZApA, mí¥yu, Õok , ivlAp, du:K, dÈmQn‰y
tTA wpAyAs k AinroD ho jAtA hÔ¦ qs áAk ArsAre du:KAš k AinroD ho jAtA
hÔ¦ yhI du:K k A SvsAn hotA hÔ¦ w®hAšne qsI áAk Ar lok ke smudy SÈr
SvsAn ke bAre mš BI smJAyA¦
ak smy ak bRAµf ne BgvAn se yh jAnnA cAhA ik EyA jo k rtAhÔ,
vhI BogtA hÔ; STvA k rtA k oqQ SÈr hÔ SÈr BogtA k oqQ SÈr? BgvAn ne
k hA ik mÓ qn donAš SMtAš k o Coìz k r m›y se DmQ k A wpdeÕ k rtA hUM ik
kÔ se Siv¬Aid áA¥yyAš ke k Arf ‘sm‰t du:K-smUh’ k I w¥pVØA hotI hÔ SÈr
kÔ se qnke inrŒÂ hone se sAre du:KAš k A inroD ho jAtA hÔ¦
ak S®y Svsr pr jAfu‰soif bRAµf ne BgvAn se jAnnA cAhA ik
EyA sb ku C hÔ, STvA sb ku C nh™ hÔ¦ w®hAšne qse BI k hA ik mÓ qn donAš
SMtAš k o Coìz k r m›y se DmQ k A wpdeÕ k rtA hUM¦
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik SAyQüAvk k o áAtI¥ysmu¥pAd ke
inym ke bAre mš k oqQ sMÕy nh™ hotA hÔ¦ lok ke smudy SÈr inroD k o
yTABUt jAnne ke k Arf vh díVÏxsMpÚA, dÕQnsMpÚA, q¥yAid k hlAtA hÔ¦
6. duEK-vŸgo
[suØA – pirvImMsn, wpAdAn, sMyojn, duitysMyojn,
mhArŒEK, duitymhArŒEK, trŒfrŒEK, nAmÁp, iv²YAf,
indAn¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik kÔ se svQÕ: du:K ke smUl ivnAÕ ke
ila ivmÕQ ik yA jAnA cAiha¦
w®hAšne k hA ik jo jrAmrfAid, qnke smudy, inroD SÈr inroD áAAðA
k rAne vAle wict mAgQ k o áAôApUvQk jAntA hÔ, SÈr vÔse áAitpÚA huSA
1. indAnsMyuØA 41
DmAQcrf k rtA hÔ, vh svQÕ: jrAmrfAid ke inroD, du:K ke smUl ivnAÕ
ke ila áAitpÚA hotA hÔ¦ jb wsk I Siv¬A áAhIf hok r iv¬A jAgtI hÔ tb
vh ik sI BI áAk Ar k A sM‰k Ar bnne nh™ detA, SÈr svQTA SnAsEt huSA
pirinvíØA ho jAtA hÔ¦ tb vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA,
bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnATA so k rilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™¦’
yhI du:KAš k A SMt hÔ ¦
BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik SAsVEt pÔdA k rne vAle DmoÜ mš ‰vAd
deKne se tíÏfA bìZtI hÔ¦ tíÏfA se wpAdAn, wpAdAn se Bv, Bv se j®m SÈr
j®m se buìZApA, mí¥yu, Õok ,ivlAp, du:K, dÈmQn‰y SÈr wpAyAs hote hÓ¦ qs
áAk Ar ‘sm‰t du:K-smUh’ k I w¥pVØA hotI hÔ¦ prMtu SAsVEt pÔdA k rne vAle
DmoÜ mš duÏpirfAm deKne se tíÏfA inrŒÂ ho jAtI hÔ¦ tíÏfA ke inroD se
wpAdAn, wpAdAn ke inroD se Bv, Bv ke inroD se j®m SÈr j®m ke inroD
se buìZApA, mí¥yu, Õok , ivlAp, du:K, dÈmQn‰y SÈr wpAyAs inrŒÂ ho jAte
hÓ¦ qs áAk Ar sAre du:KAš k A inroD ho jAtA hÔ¦
BgvAn ne SAsVEt pÔdA k rne vAle DmoÜ k obMDnk Ark DmoÜ ke Áp mš lete
hua BI wEt áAk Ar se hI DmQ k o smJAyA¦ qs gUìZ ivúy k o su-‰pÏx k rne
ke ila w®hAšne Snek áAk Ar ke wdAhrf BI idye, jÔse –
* SAg ke Zer mš rh-rh k r lk ìizyAM SÈr sUKI GAs zAl k r qsk o
inrMtr jlAye rKnA, STvA q®hš SAg mš n zAl k rwse ÕAMt hone denA ¦
*tel-áAdIp mš rh-rh k rtel zAl SÈr bØAI k owsk Ak rqsk oder tk
jlAye rKnA, STvA aesA n k rte hua qse buJ jAne denA¦
*jìzAš se rs k A SAhrf k r mhAvíö k A pnpnA, STvA jìzAš ke pUfQ
wœCed avM áAfAÕ se wsk A sdA ke ila w®mUln ho jAnA¦
7. mhAvŸgo
[suØA – S‰sutvA, duityS‰sutvA, puØAmMsUpm, SV¥TrAg, ngr,
sýms, nLk lApI, k osVýb, wpyV®t, suism¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik Sô, píTŸjn BI cAr mhABUtAš se bne
hua ÕrIr se Wb k rqsse Cuxk ArApAne k Ik AmnAk rne lgtA hÔ EyAšik vh
qsk Acy, Spcy, SAdAn, áAöepf SpnI SAMKAš se deKtA hÔ, prMtu vh icØA

42 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


(mn, ivôAn) ke bAre mš aesI k AmnAnh™ k rtAEyAšik vh icrk Alse qske
áAit aesI SAsVEt sMjoye rhtA hÔ –‘yh merA hÔ, yh mÓ hUM, yh merI SA¥mA hԒ¦
ôAnI SAyQüAvk áAtI¥ysmu¥pAd k oBlI áAk ArsmJtA hÔ –‘qske hone se
yh hotA hÔ, qske w¥pÚA hone se yh w¥pÚA hotA hÔ; qske nh™ hone se yh nh™
hotA hÔ, qske inroD se yh inrŒÂ ho jAtA hÔ¦’ wske aesA jAnne se vh
‰pÕQ, vednA, sMôA, sM‰k ArAš tTA ivôAn se inveQd pA letA hÔ, inveQd pAne se
ivrEt ho jAtA hÔ, ivrEt hone se ivmuEt ho jAtA hÔ SÈr wsmš yh ôAn
jAgtA hÔ – ‘mÓ ivmuEt ho gyA!’ vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA
huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA
nh™¦’
BgvAn ne iBöuSAš k ocAr áAk Arke SAhAr btlAye –1. k ÈrvAlA (‰TUl
yA sUçm), 2. ‰pÕQ, 3. mn k I cetnA, SÈr 4. ivôAn¦ iP r w®hAšne yh BI
smJAyA ik qn iBÚA-iBÚA áAk Arke SAhArAš k oik sÁp mš smJnA cAiha¦
yid qn SAhArAš se rAg, SnurAg, tíÏfA jAgne lge to ivôAn Xhrne SÈr
bìZne lgtA hÔ¦ qsse nAm-Áp, nAm-Áp se sM‰k Ar,sM‰k ArAš se BivÏy mš nyA
Bv, nye Bv se j®m, buìZApA, mí¥yu hote hÓ¦ ye Õok , du:K SÈr preÕAnI lAte
hÓ¦ yid SAhArAš se rAg, SnurAg, tíÏfA n jAge to ivôAn ke n Xhrne, n
bìZne se SAge k A sArA kR m rŒk jAtA hÔ¦
BgvAn ne iBöuSAš k o yh BI btlAyA ik muJ mš ik s áAk Ar
áAtI¥ysmu¥pAd k A ôAn jAgA¦ mere «ArA áAitpAidt mAgQ vhI hÔ ijs pr mere
pUvQvtIQ sýyk sMbu clA k rte Te¦ SÈr vh mAgQ yhI hÔ, jo ‘SAyQ
SÏxAMigk mAgQ’ k hlAtA hÔ¦
ak Svsr pr BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik tum Spne BItr hI BItr
KUb mnn k ro¦ iP r yh BI smJAyA ik qske ila KUb jAno ik
jrAmrfAid nAnA áAk Ar ke du:KAš k A indAn, w¥pVØA, áABv EyA hÔ? ik ske
hone se jrA-mrf hotA hÔ, ik ske nh™ hone se yh nh™ hotA hÔ? aese hI wpiD
(SAsVEt) avM tíÏfA ke bAre mš BI jAnk ArI k ro¦
ak smy SAyuÏmAn mhAk oi§k ne SAyuÏmAn sAirpuØA se pUCA ik EyA
jrAmrfAid Spne ‰vyM ke ik ye hua hote hÓ, yA dUsre ke ik ye hua, yA Spne
‰vyM ke SÈr dUsre ke BI ik ye hua, yA n Spne ‰vyM ke SÈr n dUsre ke ik ye
hua bV£k Sk Arfw¥pÚA hua hote hÓ? SAyuÏmAn sAirpuØA ne k hAik qnmš se

1. indAnsMyuØA 43
ak BI bAt shI nh™ hÔ¦ ye áA¥yyAš ke k Arf SV‰t¥v mš SAte hÓ SÈr áA¥yyAš
ke inroD se inrŒÂ ho jAte hÓ¦ qs sMdBQ mš w®hAšne áAtI¥ysmu¥pAd ke inym
k A áA¼yApn ik yA¦
SAyuÏmAn nArd ne yh ‰vIk AroVEt k I hÔ ik Ble hI muJe yh yTATQ ôAn
ho gyA hÔ ik ‘Bv k AinroD invAQf hotA hԒ, to BI mÓ öIfAsRv SrhMt nh™
hUM¦ aese ¯yVEt k I tulnA wsse k I jA sk tI hÔ jo kuM vš mš JAMk k r yh to
jAn le ik qsmš pAnI hÔ prMtu wse ÕrIr se CU n pAye¦
ak smy suism nAm ke pirbRAjk ne BgvAn ke pAs jAk rqs w¡eÎy se
áAvRÀyA SÈr wpsMpdA pAyI ik wnke iBöusMG ke smAn hI wsk A BI
SAdr-s¥k Ar ho SÈr wse cIvr, ˜pzpAt SAid áAAðA hAš¦ vhAM wse ptA clA
ik k qQ iBöu ibnA å iÂyAM áAAðA ik ye hI prm ivmuEt Sv‰TA k A sAöA¥k Ar
k r lete hÓ, SÈr ye Spne SAp k o‘áAôAivmuEt’ k hte hÓ¦
qsk A indAn áAAðA k rne ke ila suism BgvAn ke pAs gyA¦ jb w®hAšne
wsI se áAÎn pUC-pUC k ryh bAt wse ‰pÏx k rdI ik kÔ se å iÂyAM áAAðA ik ye
ibnA BI prm ivmuEt Sv‰TA k AsAöA¥k Arho jAtA hÔ, tb vh wnke crfAš
pr igrk r Spne qs SprAD ke ila wnse ömA mAMgne lgA ik mÓne SApke
su-SA¼yAt DmQivny mš cor ke smAn áAvRÀyA gRhf k I hÔ, prMtu sAT hI
SpnA yh sMk £p BI btlAyA ik mÓ BivÏy mš aesA n hone dUMgA¦
qs pr BgvAn ne wse ömA k rte hua k hA ik yid k oqQ ¯yVEt Spne
SprAD k ADmAQnukU láAAyVÎct k rBivÏy mš vÔsA n k rne k AsMk £pk rtA
hÔ, to vh SAyQ ivny mš w¥k úQ hI mAnA jAtA hÔ¦
8. smfbRAµf-vŸgo
[suØA – jrA-mrf, jAitsuØAAiddsk , Bv, wpAdAn, t»hA,
vednA, P ‰s, sLAytn, nAm-Áp, iv²YAf, s±Ar¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik jo ümf STvA bRAµf
jrA-mrf, j®m, Bv, wpAdAn, tíÏfA, vednA, ‰pÕQ, C: qMiªyAš, nAm-Áp,
ivôAn tTA sM‰k ArAš, SÈr wnke smudy, inroD avM inroD áAAðA k rAne vAle
wpAy k oáAôApUvQk nh™ jAnte hÓ ve qsI jIvn mš üAm»y STvA bRAµ»y k o
‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ark r,áAAðA k rivhAr nh™ k rpAte hÓ¦ prMtu jo q®hš

44 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


áAôApUvQk jAnte hÓ, ve qsI jIvn mš üAm»y STvA bRAµ»y k o‰vyM SiBôA
se sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhAr k rne lgte hÔ¦
9. S®trpe†yAl
[suØA – s¥Tu, duitys¥TusuØAAiddsk , isEKA, yog, C®d,
w‰soV¨h, SFpixvAnI, SAtFp,iviry, sAtœc, sit,
sýpj²Y, SFpmAd¦]
qn suØAAš mš iBöuSAš k osmJAyA gyA hÔ ik jrAmrfAid k on jAnte hua,
n deKte hua wnke yTATQ ôAn ke ila bu k IKoj k IjAnI cAiha¦ aese hI
qnke smudy, inroD SÈr inroD áAAðA k rAnevAle mAgQ ke yTATQ ôAn ke ila
BI ¦ qnke yTATQ ôAn ke ila ijn-ijn k A SAüy lenA cAiha, ve hÓ –
iÕöA, yog, CMd, w¥sAh, SáA¥yAvtQn, w¬og, vIyQ, sAt¥y, sjgtA,
sMáAôAn SÈr SáAmAd¦
ÌÌÌ

1. indAnsMyuØA 45
2. SiBsmysMyuØA
qs sMyuØA mš ŸyArh suØA hÓ, ijnke nAm hÓ – nKisKA, poEKrfI,
sýBeÀjwdk , duitysýBeÀjwdk , pTvI, duitypTvI, smu¡, duitysmu¡,
pˆbt, duitypˆbt, titypˆbt¦
ak smy BgvAn ne Spne nKAgR pr ak bAlU k A k f rK iBöuSAš se
pUCA ik k Èn bìzA hÔ – mere nKAgR pr rKA huSA bAlU k A k f yA yh
mhApíÉvI?
iBöuSAš ne wØAr idyA – yh mhApíÉvI hI bhut bìzI hÔ¦ bAlU k A k f to
bhut CoxA hÔ¦ yh mhApíÉvI k A lAKvAM BAg BI nh™ hÔ¦
qs pr BgvAn ne w®hš k hAik qsI áAk ArdíVÏxsMpÚA ôAnI SAyQüAvk k A
vh du:K bhut bìzA hÔ jo öIf ho gyA hÔ, jo bcA hÔ vh bhut k mhÔ¦ pUvQ mš
öIf hua du:K-‰kM D ke sAmne bcA huSA du:K SiDk se SiDk sAt j®mAš
tk rh sk tA hÔ¦ yh wsk A lAKvAM BAg BI nh™ hÔ¦ qs áAk Ar DmQ k A
ôAn, DmQcöu áAAðA ho jAnA bìzA k £yAfk ArI hotA hÔ¦
BgvAn ne S®y BI Snek wpmASAš ke mA›ym se iBöuSAš k osu‰pÏx ik yA
ik sRotApÚA ¯yVEt ke bce hua du:K wske öIf hua du:KAš k I tulnA mš
S¥y£p hote hÓ¦
ÌÌÌ

46 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


3. DAtusMyuØA
yh sMyuØA cAr vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš wntAlIs suØA hÓ¦
1. nAnØA-vŸgo
[suØA – DAtunAnØA, P ‰snAnØA, noP ‰snAnØA, vednAnAnØA,
duityvednAnAnØA, bAihrDAtunAnØA, s²YAnAnØA,
nopiryesnAnAnØA, bAihrP ‰snAnØA, duitybAihrP ‰snAnØA¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o DAtuSAš k A nAnA¥v qs áAk Ar btlAyA – cöuDAtu,
ÁpDAtu, cöuivôAnDAtu; SÈr qsI áAk Ar üo©, GRAf, ij¹A, k AyA tTA mn
se sMbMiDt tIn-tIn k A DAtusmUh¦
BgvAn ne DAtunAnA¥v S®y áAk Ar se BI k hA – cöuDAtu, üo©DAtu,
GRAfDAtu, ij¹ADAtu, k AyDAtu, mnoDAtu¦ yh DAtunAnA¥v ‰pÕQnAnA¥v k A
k Arf bntA hÔ – cöuDAtu se cöusM‰pÕQ, üo©DAtu se üo©sM‰pÕQ, q¥yAid¦
‰pÕQnAnA¥v vednAnAnA¥v k A k Arf bntA hÔ – cöu-sM‰pÕQ se cöusM‰pÕQjA
vednA, üo©-sM‰pÕQ se üo©sM‰pÕQjA vednA, q¥yAid¦
BgvAn ne ak S®y áAk Ar se BI DAtunAnA¥v k hA –ÁpDAtu, ՈdDAtu,
gMDDAtu, rsDAtu, ‰áAÏx¯yDAtu, DmQDAtu¦ qs DAtunAnA¥v se, kR mÕ:,
sMôAnAnA¥v, sMk £pnAnA¥v,CMdnAnA¥v, trh-trh k Ilgn SÈr trh-trh ke
y¥n hote hÓ¦
BgvAn ne yh BI smJAyA ik trh-trh ke y¥n hone se Áp, Ոd, gMD,
rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ ke trh-trh ke lAB kÔ se hote hÓ¦ w®hAšne yh BI ‰pÏx
ik yA ik Wpr k hI gyI sBI bAtš Snulom kR m se XIk bÔXtI hÓ, áAitlom
kR m se nh™¦
2. duity-vŸgo
[suØA – sØADAtu, sindAn, ig²jk AvsT, hInAiDmuVØAk ,
c¸m, sgATA, S‰sÂsMs®dn, S‰sÂmUlk , Sihirk mUlk ,
SnoØAFpmUlk , SFp‰sutmUlk , ku sItmUlk ¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o sAt DAtuaM ignAy™ – SABADAtu, ÕuBDAtu,
3. DAtusMyuØA 47
SAk AÕAnM¥yAytnDAtu, ivôAnAnM¥yAytnDAtu, SA˜k c®yAytnDAtu,
nÔvsMôAnAsMôAytnDAtu tTA sMôAvediytinroDDAtu¦ iP r w®hAšne yh BI
btlAyA ik ye DAtu ik s-ik sáA¥yy se jAne jAte hÓ SÈr qnk I áAAVðA
kÔ se-kÔ se hotI hÔ ?
w®hAšne k hA ik k AmivtkQ ,ˆyApAdivtkQ tTA iv˜hsAivtkQ , SÈr qsI
áAk Ar nÔÏkR ýyivtkQ , SˆyApAdivtkQ , tTA Siv˜hsAivtkQ ik sI-n-ik sI
indAn se w¥pÚA hote hÓ, ibnA indAn ke nh™; SÈr aesA hotA BI ik sáAk Arse
hÔ?
ak Svsr pr BgvAn ne btlAyA ik DAtu ke áA¥yy se w¥pÚA hote hÓ
sMôA, díVÏx v ivtkQ ¦ Siv¬A DAtu ak bìzI DAtu hÔ¦ yid DAtu hIn, m›ym
STvA wØAm ho to sMôA, díVÏx, ivtkQ , cetnA, SiBlAúA, áAifiD, purŒú v
vcn BI w®h™ ke SnuÁp hIn, m›ym STvA wØAm áAk Ar ke w¥pÚA hote hÓ¦
DAtuSAš ke SnusAr hI sØv sMgiXt hote vA clte hÓ – hIn áAvíVØA vAle hIn
áAvíVØA vAlAš ke sAT, SœCI áAvíVØA vAle SœCI áAvíVØA vAlAš ke sAT¦ StIt
k Al mš BI aese hI hotA TA, BivÏy mš BI aese hI hogA SÈr SBI BI aese hI
hotA hÔ¦
BgvAn ne k hA ik yh aese hI hÔ jÔse gUT gUT ke sAT, mU© mU© ke sAT,
TUk TUk ke sAT, pIb pIb ke sAT, lhU lhU ke sAT sMgiXt hotA vA cltA
hÔ SÈr dUD dUD ke sAT, tel tel ke sAT, GI GI ke sAT, mDu mDu ke sAT
SÈr guìz guìz ke sAT sMgiXt hotA v cltA hÔ¦
BgvAn ne cMkR mf k rte hua ku C iBöuSAš k o deKk r BI btlAyA ik
áAôAvAn iBöu áAôAvAnAš ke sAT, å iÂmAn iBöu å iÂmAnAš ke sAT,
DutAMgDArI DutAg9DAiryAš ke sAT, id¯y cöu vAle id¯y cöu vAlAš ke sAT,
DmQk iTk DmQk iTk Aške sAT, pApeœC pApeœCAš ke sAT cMkR mfk rrhe hÓ¦
BgvAn ne sIK dI ik ak AMtvAsI SAyoÜ, díìZ-sMk £p ›yAinyAš SÈr in¥y
w¥sAhI pMiztAš k A sAT k rnA cAiha¦

3. k ýmpT-vŸgo
[suØA – SsmAiht, du‰sIl, p²cisEKApd, sØAk ýmpT,
dsk ýmpT, S§i½k , ds½¦]

48 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik sØv DAtuvÕ sMgiXt hote v clte hÓ,
jÔse üÂAriht üÂArihtAš ke sAT, inlQÀj inlQÀjAš ke sAT, SivcArI
SivcAiryAš ke sAT, SsmAiht SsmAihtAš ke sAT, du:ÕIl du:ÕIlAš ke sAT,
duÏáAô duÏáAôAš ke sAT, q¥yAid¦ aese hI üÂAlu üÂAluSAš ke sAT, lÀjAvAn
lÀjAvAnAš ke sAT, ivcArvAn ivcArvAnAš ke sAT, smAiht smAihtAš ke
sAT, ÕIlvMt ÕIlvMtAš ke sAT, áAôAvAn áAôAvAnAš ke sAT, q¥yAid¦
qsI áAk Ar ˜hsk , cor, iCnAl, JUXe, cuglKor, ÁKA bolne vAle, gFpI,
loBI, ¯yApÚAicØA SÈr imÉyA díVÏx vAle BI DAtuvÕ sMgiXt hote v clte hÓ;
SÈr aese hI qnse ivprIt SAcrf k rne vAle¦
qsI áAk ArimÉyA díVÏx, imÉyA sMk £p,imÉyA vAfI, imÉyA k mAÜt,imÉyA
SAjIivk A, imÉyA ¯yAyAm, imÉyA ‰míit, imÉyA smAiD, imÉyA ôAn avM
imÉyA ivmuVEt vAle BI DAtuvÕ sMgiXt hote v clte hÓ; SÈr aese hI qnse
ivprIt V‰Tit vAle¦
4. ctu¥T-vŸgo
[suØA – ctuDAtu, puˆbesýboD, Sc˜r, nocedM, ak ®tduEK,
SiBn®d, wFpAd, smfbRAµf, duitysmfbRAµf,
titysmfbRAµf¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik DAtu cAr hote hÓ – píÉvI, jl, SVŸn
tTA vAyu¦ bu bnne se phle muJe ijôAsA huqQ ik qn DAtuSAš k A EyA
SA‰vAd hÔ, qnmš EyA SAdInv (doú) hÔ SÈr qnse in:srf (muVEt) EyA
hotI hÔ? tb muJe lgA ik qnse jo suK-cÔn imltA hÔ vh qnk ASA‰vAd hÔ;
jo qnmš Sin¥y, du:KA¥mk SÈr pirvtQnÕIl DmQ hÓ, vh qnk ASAdInv hÔ;
SÈr jo qnke áAit CMd-rAg k o dUr k rnA, hxAnA hÔ, vhI qnse in:srf hÔ¦
jb tk muJe qnke SA‰vAd, SAdInv SÈr in:srf k AyTATQ ôAn nh™ huSA,
tb tk mÓne Spne sýyk sMbu hone k A dAvA nh™ ik yA¦
w®hAšne SÈr BI k hA ik jo k oqQ qn DAtuSAš k A SiBnMdn k rtA hÔ, vh
du:K k A SiBnMdn k rtA hÔ¦ jo du:K k A SiBnMdn k rtA hÔ, vh du:K-muEt
nh™ hotA hÔ¦ jo qnk A SiBnMdn nh™ k rtA hÔ, vh du:K k A SiBnMdn nh™
k rtAhÔ¦ jo du:K k ASiBnMdn nh™ k rtAhÔ, vh du:K-muEt ho jAtA hÔ¦
jo ümf yA bRAµf qn DAtuSAš ke smudy, S‰tgmn, SA‰vAd, SAdInv,

3. DAtusMyuØA 49
in:srf k o yTATQt: jAnte hÓ, STvA qnke smudy, inroD SÈr qnk A
inroD áAAðA k rAne vAle mAgQ k o áAôApUvQk jAnte hÓ, vhI qsI jIvn mš ‰vyM
SiBôA se üAm»y STvA bRAµ»y k o sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhAr k rne
lgte hÓ, dUsre nh™¦
ÌÌÌ

50 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


4. SnmtŸgsMyuØA
yh sMyuØA do vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš bIs suØA hÓ¦
1. pXm-vŸgo
[suØA – itfk §, pTvI, S‰su, KIr, pˆbt, sAsp, sAvk ,
g½A, d»z, puŸgl¦]
ak smy BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik qs sMsAr k A áAArMB jAnA
nh™ jA sk tA¦ qsmš sMsrf k rne vAle Siv¬A-gR‰t logAš k I pUvQk oix BI
jAnI nh™ jA sk tI¦
qs bAt k o w®hAšne wpmA dek r smJAyA¦ jÔse k oqQ purŒú qs jMbu«Ip ke
GAs, lk ìzI,zAl, pAt toìzk rak ‰TAn pr qk §e k rde SÈr iP rcAr-cAr
SMgul Br qnke xuk ìze k rke q®hš Pš k tAclA jAy – ‘yh merI mAtA huqQ, yh
merI mAtA k I mAtA huqQ’ – tb BI yh mAtA k A islislA smAðA nh™ hogA,
Ble hI jMbu«Ip ke GAs, lk ìzI, zAl, pAt sb smAðA ho jAyÙ¦
w®hAšne SAge k hAik sMsAr mš icrk Alse du:K SÈr pIìzA k AbolbAlA hÔ,
SÈr ÎmÕAn BrtA jA rhA hÔ¦ St: sBI sM‰k ArAš se inveQd pAnA, rAg n
k rnA SÈr ivmuEt ho jAnA hI SiBáAet hÔ¦
qsI SAÕy k osu‰pÏx k rne ke ila w®hAšne S®y BI Snek wpmAaM k h™¦
iP rw®hAšne iBöuSAš ke qn áAÎnAš k AwØAr idyA ik k £pik tnAbìzA hotA hÔ
SÈr SBI tk ik tne k £pbIt cuke hÓ¦ w®hAšne k hAik k £pbhut bìzA hotA
hÔ, wsk I qs áAk Ar gfnA k r pAnA shl nh™ hÔ ik qtne vúQ, yA qtne sÈ
vúQ, yA qtne hìjAr vúQ, yA qtne lAK vúQ¦ aese hI, bhut se k £p bIt cuke
hÓ, ijnk IBI qs áAk ArgfnA k rpAnA shl nh™ hÔ ik qtne k £p,yA qtne
sÈ k £p, yA qtne hjAr k £p, yA qtne lAK k £p¦ St: icrk Al se ¯yAðA
du:K SÈr pIìzA k odeKte hua sBI sM‰k ArAšse inveQd pAnA, rAg n k rnASÈr
ivmuEt ho jAnA hI SiBáAet hÔ¦
SMt mš BgvAn ne k hA ik jo du:K, du:K-smudy, du:K-inroD SÈr SAyQ
SÏxAMigk mAgQ – qn cAr SAyQ s¥yAš k o sýyk áAk Ar se áAôApUvQk deK letA

4. SnmtŸgsMyuØA 51
hÔ, vh SiDk se SiDk sAt bAr j®m lek r sAre bMDnAš k o öIf k r du:K
k A SMtk r ho jAtA hÔ¦
2. duity-vŸgo
[suØA – duŸgt, suiKt, ˜tsmØA, mAtu, iptu, BAtu, Bigin,
puØA, DItu, vepu£lpˆbt¦]
áATm vgQ ke Snek suØAAš ke smAn qs vgQ ke BI Snek suØAAš mš BgvAn ne
iBöuSAš k o btlAyA hÔ ik qs sMsAr k A áAArMB jAnA nh™ jA sk tA¦ qsmš
sMsrf k rne vAle Siv¬A-gR‰t logAš k IpUvQk oixBI jAnI nh™ jA sk tI¦
w®hAšne Snek wdAhrf dek rw®hš smJAyA hÔ ik yid tum ik sI¯yVEt k o
dugQit mš pìzA huSA deKo to yh soco ik qs dIGQk Al mš hmne BI
k BI-n-k BIqs Sv‰TA k o áAAðA ik yA hogA¦ aese hI suKI ¯yVEt k o deK
k r BI soco¦ vh yh BI k hte hÓ ik aesA sØv imlnA suk r nh™ hÔ jo qs
dIGQ k Al mš k BI-n-k BItuýhArI mAtA, iptA, BAqQ, bihn, bexA STvA bexI
n rhA ho¦ icrk Al se ¯yAðA du:K avM pIìzA k o díVÏxgt k rte hua sBI
sM‰k ArAš se inveQd pAnA, rAg n k rnASÈr ivmuEt ho jAnA hI SiBáAet hÔ¦
SMt mš BgvAn ne vepu£l nAm ke pvQt k AwdAhrf dete hua btlAyA hÔ ik
smy smy pr qske nAm bdlte rhe hÓ, mnuÏyAš ke nAm bdlte rhe hÓ, wnke
SAyu-áAmAf bdlte rhe hÓ, ws ws k Al ke sýyk sMbu bdlte rhe hÓ, wnke
SgRüAvk bdlte rhe hÓ¦ smy SAne pr qs pvQt k AvtQmAn nAm BI luðA ho
jAygA, ye mnuÏy BI mr jAyÙge, mÓ BI pirinvAQf k oáAAðA ho jAWMgA¦ sM‰k Ar
qtne Sin¥y, nÎvr SÈr BrosA n idlAne vAle hÓ ik qnse inivQ»f, ivrEt,
ivmuEt ho jAnA hI wict hÔ¦ sAre sM‰k ArSin¥y hÓ, w¥pÚA honA SÈr nÏx ho
jAnA qnk A‰vBAv hÔ¦ jb ye w¥pÚA ho-hok rpUfQtyA inrŒÂ ho jAte hÓ SÈr
qs áAk Arqnk ApUrI trh se wpÕmn ho jAtA hÔ, vhI vA‰tivk ‘suK’ hotA
hÔ ¦
ÌÌÌ

52 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


5. k ‰spsMyuØA
qs sMyuØA mš terh suØA hÓ, ijnke nAm hÓ – s®tu§, SnoØAFpI, c®dUpm,
ku lUpk ,ij»f, SovAd, duitySovAd, titySovAd, JAnAiB²Y, wp‰sy,
cIvr, prýmrf, sÂýmFpitÁpk ¦
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik k ‰sp cIvr, ˜pzpAt, ÕynAsn,
ŸlAn-áA¥yy (rogI k A pÉy), BÔúÀy SÈr pirÏk Ar (SAvÎyk v‰tuSAš) ke
mAmlAš mš ibnA loB jgAye, qnke SAdInv (doú) k o deKte hua, muVEt k I
áAôA ke sAT qnk A Bog k rtA hÔ, SÈr tuýhš BI aesA hI k rnA cAiha¦
SAyuÏmAn mhAk ‰spne SAyuÏmAn sAirpuØA k obtlAyA ik SnAtApI SÈr
SnuØAApI sMboiD, invAQf, SnuØAr yogöem k o EyAš nh™ pA sk tA, SÈr
SAtApI tTA wØAApI hI q®hš EyAš pA sk tA hÔ¦
BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik ku lAš mš kÔ se jAnA cAiha – cAMd k I
trh; ÕrIr SÈr icØA k o smexe, in¥y nye, SáAg£B hok r¦ ku lAš mš jAnA
w®hš cAiha ijnk A icØA vhAM jAk r bÙD n jAye, jÔse SAk AÕ mš hAT Pe rne
pr vh qsmš bÙD nh™ jAtA¦ qske SitirEt wnke mn mš aese BAv nh™ SAne
cAiha ik ku l vAlA muJe hI de, bhut de, bìiZyA hI de, ÕIGR de, s¥k ArpUvQk
de¦ k ‰spaese hI k rtAhÔ SÈr sýyk áAk Arse ku lAš mš jAtA hÔ¦ tuýhš BI aese
hI k rnA cAiha¦
BgvAn ne k ‰spke hI wdAhrf se iBöuSAš k osmJAyA ik ik siBöu k I
DmQdeÕnA pirÕu hotI hÔ¦ aesA iBöu mn-hI-mn aesA soc k r DmQdeÕnA
k rtA hÔ – “BgvAn k A DmQ su-SA¼yAt, sAMdíVÏxk , s¬:P láAd,
‘SASo-deKo’ k ABAv jgAne vAlA, invAQf k ISor le jAne vAlA, ivôAš «ArA
‰vyM jAnne ke yoŸy hÔ¦ Sho! log merI DmQdeÕnA k o sunš, sun k r DmQ k o
jAnš, jAnk rwsk ASÄyAs k rš¦”qs áAk Arvh dUsrAš ke áAit k rŒfA,dyA,
SnukM pA k A BAv jgAk r DmQdeÕnA k rtA hÔ¦
ak Svsr pr SAyuÏmAn mhAk ‰sp ne BgvAn ke smö áAk x ik yA, “mÓ
lMbe smy se SAr»yk hUM SÈr SAr»yk hone k I áAÕMsA k rtA hUM¦ mÓ
pMsukU ilk , tIn cIvr DArf k rne vAlA, S£peœC, sMtuÏx, ak AMtvAsI,

5. k ‰spsMyuØA 53
SsMsíÏx SÈr SArˆDvIyQ hUM, SÈr qnk I áAÕMsA k rne vAlA hUM¦” w®hAšne qske
do k Arf btlAye – áATm to qsI j®m mš Spne suKivhAr ke ila, SÈr
dUsre, SAne vAle logAš pr SnukM pA k rte hua ik ve BI qsk A Snuk rf k rš,
ijsse icrk Al tk wnk A iht, suK ho¦
tIn píTk -píTk SvsrAš pr BgvAn ne SAyuÏmAn mhAk ‰sp se iBöuSAš
k oDmoQpdeÕ dene ke ila k hA¦w®hAšne yh BI sMke tik yAik cAhe mÓ wpdeÕ
k ÁM yA SAp¦ SAyuÏmAn mhAk ‰spne tInAš bAr BgvAn se k hAik qs smy
iBöu wpdeÕ gRhf k rne ke yoŸy nh™ hÓ, St: w®hš wpdeÕ denA XIk nh™ hÔ¦
w®hAšne hr bAr qsk A k Arf BI btAyA¦
BgvAn ne iBöuSAš k o jAnk ArI dI ik mÓ ‰veœCA se áATm se lek r ctuTQ
›yAn k o, SÈr t¥pÎcAt SAk AÕAnM¥yAytn, ivôAnAnM¥yAytn,
SA˜k c®yAytn, nÔvsMôAnAsMôAytn SÈr sMôAvediytinroD k I Sv‰TA
áAAðAk r ivhAr k rtA hUM, Snek áAk Ar k I å iÂyAš k A SnuBv k rtA hUM SÈr
SAsRvAš ke öIf ho jAne se SAsRvriht cetoivmuVEt SÈr áAôAivmuVEt k o
qsI j®m mš ‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ar k r, áAAðAk r ivhAr k rtA hUM¦ k ‰sp
k o BI yh sArI sömtA áAAðA hÔ ¦
tdnMtr SAyuÏmAn mhAk ‰sp ke bAre mš SÕoBnIy vcn k hne ke k Arf
Tu£lit‰sA nAm k I iBöufI ke bRµcyQ se œyut hone k A w£leK huSA hÔ¦ ak
Svsr pr wsne SAyuÏmAn SAn®d k IwpV‰Tit mš SAyuÏmAn mhAk ‰sp«ArA
iBöuifyAš k o DmoQpdeÕ k rne pr yh k h idyA ik jÔse k oqQ suqQ becne vAlA
ik sI suqQ bnAne vAle ke pAs suqQ becne k o jAye, vÔse hI SAyQ mhAk ‰sp ne
SAyQ SAn®d ke sAmne DmoQpdeÕ k rne k A sAhs ik yA hÔ¦ S®y Svsr pr
wsne qs bAt pr SApVØA k Iik SAyQ mhAk ‰spne SAyQ SAn®d k o‘ku mAr’
k hk r EyAš BV¥sQt ik yA hÔ¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ke áAÎnAš ke wØAr mš SAyuÏmAn mhAk ‰sp ne w®hš
btlAyA ik mrfoprAMt jIv k I V‰Tit ke bAre mš BgvAn ne qsila nh™
btlAyA ik yh n to STQpUfQ hÔ, n SAidbRµcyQ ke ila wpyuEt SÈr n hI
inveQd, ivrAg, inroD, wpÕm, SiBôA, sMboiD STvA invAQf ke ila
wpyogI hÔ ¦ STQpUfQ, wpyuEt avM wpyogI hÓ cAr SAyQ s¥y, ijnk o
BgvAn ne ¯yAkí t ik yA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne SAyuÏmAn k ‰spk obtlAyA ik yid iBöu, iBöuifyAM,

54 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


wpAsk , wpAisk AaM buÂ, DmQ, sMG, iÕöA avM smAiD ke áAit gÈrv tTA
sjgtA nh™ bnAa rKte to sÂmQ k A lop ho jAtA hÔ, SÈr yid ye q®hš
bnAa rKte hÓ to sÂmQ luðA nh™ hotA hÔ¦
ÌÌÌ

5. k ‰spsMyuØA 55
6. lABsEk ArsMyuØA
yh sMyuØA cAr vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš tštAlIs suØA hÓ¦
1. pXm-vŸgo
[suØA – dArŒf, biLs, ku ým, dIGloimk , mI¨hk , Ssin,
idÂ, is½Al, verýB, sgATk ¦]
qn suØAAš mš BgvAn iBöuSAš k o smJAte hÓ ik SnuØAr yogöem (invAQf)
ke mAgQ mš lAB, s¥k Ar, áAÕMsA, k Xor, k xu, SÈr Áö ivÐnk Ark hote hÓ¦
St: tuýhš yh sIKnA cAiha – “hm w¥pÚA hua lAB, s¥k Ar, áAÕMsA k o Coìz
dšge; w¥pÚA hone pr ye hmAre icØA mš Xhr nh™ pAyšge¦”
qs bAt k o smJAne ke ila BgvAn ne Snek áAk Ar k I wpmAaM k h™¦
qnke mA›ym se w®hAšne iBöuSAš k o scet ik yA ik kÔ se-kÔ se hTkM ze
SpnAk rpApI mAr logAš k olAB, s¥k Ar,áAÕMsA ke jAl mš P AMs letA hÔ, jo
icrk Al tk wnke Siht SÈr du:K k A k Arf hotA hÔ¦
BgvAn ne yh BI k hA ik s¥k Ar STvA Ss¥k Ar pAne vAle ijs
SáAmAfivhArI k I smAiD clAymAn nh™ hotI hÔ, ws Snvrt ›yAnI SÈr
sUçm díVÏx vAle ivpÎyI k o s¥purŒú ‘wpAdAn (SAsVEt) öIf hok r rmf
k rne vAlA’ k hte hÓ¦
2. duity-vŸgo
[suØA – suv»fpAit, ÁipypAit, suv»finEKsuØAAidS§k ¦]
qn suØAAš mš smJAyA gyA hÔ ik k qQ log sonA, cAMdI, S®y sAMsAirk
pdAToÜ, q¥yAid ke ila jAnbUJk r JUX nh™ bolte, pr lAB, s¥k Ar, áAÕMsA
pAne ke ila aesA k r lete hÓ¦ invAQf ke pT pr lAB, s¥k Ar, áAÕMsA se hone
vAle ivÐn k o›yAn mš rKte hua iBöuSAš k osIKnA cAiha –“hm w¥pÚA hua
lAB, s¥k Ar, áAÕMsA k o Coìz dšge; w¥pÚA hone pr ye hmAre icØA mš Xhr nh™
pAyšge¦”

56 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


3. tity-vŸgo
[suØA – mAtugAm, k £yAfI, ak puØAk , ak DItu, smfbRAµf,
duitysmfbRAµf, titysmfbRAµf, Civ, rÀju, iBEKu¦]
BgvAn ne iBöuSAš k osmJAyA ik ak AMt mš k oqQ Ske lIsuMdr ‰©I Ble hI
ik sIke icØA k on luBA pAye, prMtu lAB, s¥k Ar,áAÕMsA wske icØA k oP AMs
lete hÓ¦
w®hAšne k hA ik gíhI bAlk Aš k o icØA gíhpit tTA SALvk h¥Tk k A
SAdÕQ SpnAnA cAiha SÈr gíhI bAilk ASAš k oKuÀjuØArA tTA veLuk »zik yA
n®dmAtA k A¦ yid ye gíh ¥yAg dš to bAlk SÈr bAilk AaM, kR mÕ:,sAirpuØA
tTA moŸg£lAn STvA KemA tTA wFplv»fA k A SAdÕQ SpnAyš¦
w®hAšne yh BI k hA ik vhI ümf STvA bRAµf qs sMsAr mš SpnI
SiBôA se üAm»y STvA bRAµ»y k AsAöA¥k Ark rivhAr k rte hÓ jo lAB,
s¥k Ar, áAÕMsA ke SA‰vAd, SAdInv tTA in:srf k o; STvA qnke smudy,
S‰tgmn, SA‰vAd, SAdInv tTA in:srf k o; STvA qnke smudy, inroD
tTA inroD áAAðA k rAne vAle mAgQ k o yTATQt: jAnte hÓ¦
SMt mš w®hAšne yhAM tk k hzAlA ik ijs ¯yVEt k Iceto-ivmuVEt Scl
ho gyI ho wse Coìzk r, yid k oqQ ¯yVEt SáAmØA, SAtApI avM díìZ sMk £p
vAlA hok rqsI jIvn mš suKivhAr hI EyAš n k rtAho wske ila BI lAB,
s¥k Ar,áAÕMsA ivÐnk Ark hI hote hÓ¦ St: iBöuSAš k osIKnA cAiha –“hm
w¥pÚA hua lAB, s¥k Ar, áAÕMsA k o Coìz dšge; w¥pÚA hone pr ye hmAre icØA mš
Xhr nh™ pAyšge¦”
4. ctu¥T-vŸgo
[suØA – iBV®d, ku slmUl, ku slDým, suEk Dým, SicrpEk ®t,
p²crTst, mAtu, iptusuØAAidCEk ¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik lAB, s¥k Ar, áAÕMsA se SiBBUt hua
devdØA ne sMG k oP oìz idyA¦ qsse wske pu»y ke mUl, ku ÕlDmQ SÈr ÕuEl
DmQ k xgye¦ wske lAB, s¥k Ar,áAÕMsA wske Spne ivnAÕ, prABv ke ila
hua, jÔse ke le vA bAMs ke víöAš ke P l wnke Spne hI ivnAÕ avM pirhAin ke
ila hote hÓ ¦

6. lABsEk ArsMyuØA 57
w®hAšne yh BI btlAyA ik k qQ log mAtA, iptA, BAqQ, bihn, pu©, pu©I
STvA ‰©I ke ila jAnbUJ k rJUX nh™ bolte, pr lAB, s¥k Ar,áAÕMsA pAne
ke ila aesA k r lete hÓ¦ invAQf ke pT pr lAB, s¥k Ar, áAÕMsA se hone vAle
ivÐn k odíVÏxgt k rte hua iBöuSAš k osIKnA cAiha –“hm w¥pÚA hua lAB,
s¥k Ar,áAÕMsA k oCoìz dšge; w¥pÚA hone pr ye hmAre icØA mš Xhr nh™ pAyšge¦”
ÌÌÌ

58 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


7. rAhulsMyuØA
yh sMyuØA do vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijsmš bAqQs suØA hÓ¦
1. pXm-vŸgo
[suØA – cEKu, Áp, iv²YAf, sýP ‰s, vednA, s²YA, s²cetnA, t»hA,
DAtu, K®D¦]
SAyuÏmAn rAhul ne BgvAn se k hA ik muJe sMöep mš aesA wpdeÕ dš ijse
sunk r mÓ ak AMt mš Ske lA SáAmØA, SAtApI SÈr díìZ-sMk £p hok r ivhAr
k ÁM¦
qs pr BgvAn ne w®hš ak -ak k rke Sin¥ytA, du:KtA tTA SnA¥mtA ke
bAre mš smJAyA –
– cöu, üo©, GRAf, ij¹A, k AyA, mn¦
– Áp, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y, DmQ¦
– cöuivQôAn, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay, mno¦
– cöusM‰pÕQ, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay, mn:¦
– cöusM‰pÕQ se hone vAlI vednA, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay, mn:¦
– ÁpsMôA, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y, DmQ¦
– ÁpsMcetnA, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y, DmQ¦
– ÁptíÏfA, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y, DmQ¦
– píÉvIDAtu, SApo, tejo, vAyu, SAk AÕ, ivôAn¦
– Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar, ivôAn¦
iP r w®hAšne yh k hA ik qnk I Sin¥ytA, du:KtA avM SnA¥mtA k o
deKk r(SnuBUit se jAn k r)SAyQüAvk cöu, üo©, GRAf, ij¹A, k AyAavM
mn se inveQd pA letA hÔ, inveQd pAne se ivrEt ho jAtA hÔ SÈr ivrEt hone se
ivmuEt ho jAtA hÔ¦ tb wsmš yh ôAn jAgtA hÔ –‘mÓ ivmuEt ho gyA!’ SÈr

7. rAhulsMyuØA 59
vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo
k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™¦’
2. duity-vŸgo
[suØA – cEKu, Áp, iv²YAf, sýP ‰s, vednA, s²YA,
s²cetnA, t»hA, DAtu, K®D, Snusy, Spgt¦]
qs vgQ ke phle ds suØAAš mš vhI bAt k hI gyI hÔ, ijsk A w£leK áATm
vgQ ke suØAAš mš huSA hÔ¦
SMitm do suØAAš mš SAyuÏmAn rAhul ne BgvAn se pUCA ik EyA jAnne, deKne
se ivôAn-siht qs ÕrIr mš tTA bAhr ke sBI inimØAAš mš ShMk Ar,mmk Ar,
mAnAnuÕy nh™ hote hÓ, STvA qnke hx jAne se icØA ÕAMt SÈr su-ivmuEt ho
jAtA hÔ¦
qs pr BgvAn ne k hAik BUt, BivÏy yA vtQmAn ke ,BItr yA bAhr ke ,
‰TUl yA sUçm, hIn yA áAfIt, dUr‰T STvA ink x‰T ijtne Áp hÓ w®hš jo
yTATQt: sýyk áAôA se qs áAk Ar deKtA hÔ – ‘n yh mere hÓ, n yh mÓ hUM, n
yh merA SA¥mA hԒ, wske ShMk Ar, mmk Ar vA mAnAnuÕy nh™ hote hÓ; SÈr
jo k oqQ q®hš qs áAk Ar jAn wpAdAnriht ivmuVEt pA letA hÔ, wsk A icØA
ÕAMt SÈr su-ivmuEt ho jAtA hÔ¦
ÌÌÌ

60 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


8. lEKfsMyuØA
yh sMyuØA do vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš qEk Is suØA hÓ¦
1. pXm-vŸgo
[suØA – Si§, peis, ip»z, inœCiv, Sislom, sVØA, wsulom,
sUiclom, duitysUiclom, ku ýB»z¦]
ak smy SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn ne BgvAn ke smö áAk x ik yA ik
mÓne SAyuÏmAn lEKf ke sAT igÀJkU x pvQt se nIce wtrte smy ak
SV‰TkM k Alk o SAk AÕ mAgQ se jAte hua deKA TA¦ wse gID, k Èa, cIl
Jpx-Jpx k rnoc rhe Te SÈr vh burI trh se cIK rhA TA¦ tb muJe bhut
SAÎcyQ huSA ik EyA aese BI sØv hote hÓ!
yh sunk r BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik mÓne BI ws sØv k o deKA TA,
prMtu SÈrAš k o qsila nh™ k hA ik ve ÕAyd qs pr ivÎvAs n k rte¦ yh
sØv gÈ-h¥yA k rne vAlA TA¦ qs pAp ke P l‰vÁp lMbe smy tk nrk
Bogne ke pÎcAt wsne yh ÕrIr gRhf ik yA hÔ¦
qs vgQ ke dUsre suØAAš mš BI SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn ke qsI áAk Arke Snek
S®y SnuBvAš SÈr wnke bAre mš BgvAn k I¯yA¼yA k osAmne lAyA gyA hÔ¦
2. duity-vŸgo
[suØA – ssIsk , gUTKAd, inœCivV¥T, m½‡ilV¥T, Soik ilnI,
SsIsk , pApiBEKu, pApiBEKunI, pApisEKmAn, pApsAmfer,
pApsAmferI¦]
qs vgQ ke suØAAš mš BI mnuÏy-jIvn mš Gíift k AyQ k rne ke k ArflogAš k o
S¥yMt du:Kd yoinyAš mš se gujrte hua dÕAQyA gyA hÔ¦ wdAhrf‰vÁp –
pr‰©Igmn k rne vAle k ogUT ke kU pmš zUbe hua, iCnAl ‰©I k oKAl wtArI
huqQ ‰©I ke Áp mš, SpnI sÈt pr jlte hua SMgAre Pš k nevAlI rAjA k I
pxrAnI k o ak bdhvAs ‰©I ke Áp mš, ak zAkU k o ibnA isr vAle Dìz ke
Áp mš ijsk ICAtI mš hI SAMKš vA muÙh Te, q¥yAid¦ ÌÌÌ

8. lEKfsMyuØA 61
9. SopýmsMyuØA
qs sMyuØA mš bArh suØA hÓ, ijnke nAm hÓ – kU x, nKisK, ku l, SoEKA,
sVØA, DnuŸgh, SAif, k il½r, nAg, ibLAr, is½Al, duityis½Al¦
qn suØAAš mš BgvAn ne ivivD áAk Arke áAk rfAš k AhvAlA dete hua iBöuSAš
k o inýnAMik t bAtš sIKne ke ila k hA hÔ –
*SáAmØA hok r ivhAr k rnA¦
*mÔ©I icØA ivmuVEt k o BAivt k rnA¦
*lk ìzIke t¼t pr sonA, SÈr Spne w¬og mš SAtApI SÈr SáAmØA hok r
ivhAr k rnA¦
*ibnA loB jgAye, ibnA hoÕ gÙvAa, SAdInv SÈr in‰srf k o ›yAn mš
rK iBöA k A sevn k rnA¦
*ÕrIr, vcn SÈr mn se rVöt, ‰míitmAn ho, sMymÕIl qMiªyAš se gRAm
STvA ingm mš iBöAxn ke ila pÔXnA¦
*kí tô honA, Spne áAit ik ye gye Toìze se BI wpk Ar k o n BUlnA¦
*bu «ArA k he gye gMBIr, lok oØAr, ÕU®ytA-áAitsMyuEt suØAAš k o
sunne-smJne ke ila lAlAiyt honA vA áAyAs k rnA¦
ÌÌÌ

62 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


10. iBEKusMyuØA
qs sMyuØA mš bArh suØA hÓ, ijnke nAm hÓ – k oilt, wpit‰s, Gx, nv,
sujAt, lku »zk Bi¡y,ivsAK, n®d, it‰s, TernAmk ,mhAk VFpn,shAyk ¦
SAyuÏmAn moŸg£lAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik ak AMt mš ›yAn k rte
smy muJe aesA lgA ik jb ivtkQ SÈr ivcAr ÕAMt ho jAne pr i«tIy ›yAn
k o áAAðA k r ivhAr k rtA hUM, vhI ‘SAyQ mÈn’ k hlAtA hÔ¦ BgvAn ne BI
å iÂ-blse mere pAs SAk rmuJe k hATA ik qsmš áAmAd mt k ro,qsmš icØA
k o lgAye rKo¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ne btlAyA ik sMsAr mš aesA ku C nh™ hÔ, ijsk o
ivpirft hote jAn muJe du:K, dÈmQn‰y SAid hAš, Ble hI vh BgvAn bu hAš¦
wnke ila mere mn mš yh hogA ik aese áAtApI, å iÂmAn, mhAnuBAv SMtDAQn
mt hAš¦ yid vh icrk Altk rhš, to yh bhutAš ke iht-suK ke ila hogA¦
ak Svsr pr BgvAn ne SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn k o ‘SArˆDvIyQ’ k A
tA¥pyQ smJAyA¦ w®hAšne k hA ik jb k oqQ iBöu yh sock r ivhAr k rtA hÔ
ik cAhe merI cmìzI, nsš SÈr hŠI hI bcš, ÕrIr mš mAMs SÈr lhU sUK jAyÙ,
˜k tu purŒú ke w¥sAh, vIyQ SÈr prAkR m se jo ku C pAyA jA sk tA hÔ, wse
pAye ibnA mÓ cÔn nh™ lUMgA, tb vh ‘SArˆDvIyQ’ hotA hÔ¦
ak nyA iBöu ivhAr mš S£po¥suk ho cupcAp bÔXA rhtA TA¦ vh
cIvr-k AyQ mš S®y iBöuSAš k I shAytA nh™ k rtA TA¦ jb qn iBöuSAš ne
BgvAn tk yh bAt phuÙcAyI, tb vh bole ik tum ws iBöu se SsMtuÏx mt
ho ¦ vh qsI j®m mš bRµcyQ ke ws prm P l k o SpnI SiBôA se
sAöA¥k Ar k r, áAAðAk r ivhAr k rtA hÔ, ijske ila ku lpu© Gr se beGr ho
áAvRijt ho jAte hÓ¦ vh trŒf iBöu mAr k o wsk I senA siht jIt k r
SMitm deh DArf ik ye hua hÔ¦
BgvAn ne SAyuÏmAn sujAt SÈr lku »zk Bi¡yk o BI bRµcyQ ke prm
P l k o áAAðA k rne vAlA btlAyA¦ w®hAšne SAyuÏmAn ivsAK p²cAlpu© k I
qsila áAÕMsA k I ik w®hAšne wp‰TAnÕAlA mš iBöuSAš k o DmoQpdeÕ dek r
w®hš smuØAeijt, sMáAhiúQt ik yA¦ w®hAšne sjne-Djne k I áAvíVØA vAle

10. iBEKusMyuØA 63
SAyuÏmAn n®d k o Sr»yvAs ke ila áAeirt ik yA ijske P l‰vÁp vh
k AmnASAš se ivrt ho Sr»y mš ivhrne lge¦ w®hAšne SAyuÏmAn it‰s k o
smJAyA ik dUsrAš «ArA icìZAye jAne pr mt icìZo¦ kR oD, mAn SAid k o dUr
k rne ke ila hI bRµcyQ k A SAcrf ik yA jAtA hÔ¦
BgvAn ne Ter nAm ke Ske le rhne vAle iBöu k AmAgQdÕQn ik yAik yTATQ
mš Ske le rhnA wse k hte hÓ jb k oqQ StIt k o nÏx SÈr SnAgt k o
pir¥yEt mAnne vAlA SÈr vtQmAn ke CMd-rAg k o ivijt k rne vAlA ho
jAy¦
SMt mš BgvAn ne SAyuÏmAn mhAk VFpnSÈr wnke do shAyk iBöuSAš k I
BI qs bAt ke ila srAhnA k I ik ve qsI j®m mš bRµcyQ ke ws prm P l
k o áAAðA ik ye hua hÓ, ijske ila ku lpu© Gr se beGr ho áAvRijt ho jAyA
k rte hÓ¦
ÌÌÌ

64 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-1]


sMyuØAink Ay-2
K®DvŸg
1. K®DsMyuØA
yh sMyuØA pMªh vgoÜ mš ivBAijt hÔ ijsmš ak sÈ wnsX suØA hÓ¦
1. nku liptu-vŸg
[suØA – nku liptu, devdh, hAili¡k Ain, duityhAili¡k Ain,
smAiD, pixs£lAf, wpAdApirt‰snA, duitywpAdApirt‰snA,
k AlØAySinœc, k AlØAyduEK, k AlØAySnØA¦]
ak Svsr pr BgvAn ne vyoví gíhpit nku liptAk oyh sIK dI ik
Ble hI tuýhArA ÕrIr SAtur ho jAy, pr icØA k o SAtur mt hone do¦ qsI
bAt k oSAyuÏmAn sAirpuØA ne SAge smJAyA ik kÔ se ÕrIr ke SAtur hone pr
icØA SAtur hotA hÔ, SÈr kÔ se SAtur nh™ hotA hÔ¦ Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar
tTA ivôAn k o SpnA smJne se icØA mš SAturtA SAtI hÔ, EyAšik ye bdl
jAte hÓ ijsse du:K hotA hÔ¦ Áp-vednAid k o SpnA n smJne se icØA mš
SAturtA nh™ SAtI, EyAšik qnke áAit Spn¥v k A BAv n hone se qnke
bdlAv se icØA áABAivt nh™ hotA¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ne pVÎcm deÕ mš áAvAs k rne ke qœCuk iBöuSAš k o
scet ik yA ik log SApse BgvAn k I iÕöA ke bAre mš trh-trh ke áAÎn
pUC sk te hÓ, St: wnk I iÕöA ke SnuÁp hI wØAr dene ke ila SApk I
tÔyArI honI cAiha¦ qske ila SAvÎyk hÔ DmQ k ABlI áAk Arüvf, gRhf,
wpDArf tTA áAôA «ArA áAitveDn¦
SAyuÏmAn mhAk œcAn ne gíhpit hAili¡k Ain k o Slg-Slg SvsrAš pr
ik ye gye BgvAn ke inýn BAiútAš k A SAÕy su-‰pÏx ik yA –

1. K®DsMyuØA 65
‘Gr k oCoìz, beGr GUmne vAlA muin gAMv mš mel-imlAp n k rte hua, k AmAš
se riht huSA, k h™ SpnApn n joìzte hua, ik sI se lìzAqQ-JgìzA mol nh™
letA hÔ¦’
‘tíÏfA ke öy se ivmuEt hua, S¥yMt üÂAvAn, S¥yMt yogöem áAAðA ik ye
hua, S¥yMt bRµcArI, wœctm ‰TAn áAAðA ik ye hua ümf STvA bRAµf devAš
tTA mnuÏyAš mš üeÏX hote hÓ¦’
ak smy BgvAn ne iBöuSAš k owpdeÕ idyA ik smAiD k IBAvnA k ro;
smAiht huSA iBöu yTATQ k o áAôApUvQk jAn letA hÔ; SÈr yh yTATQ ôAn hÔ
Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn k A w¥pÚA honA tTA nÏx ho jAnA¦
iP rw®hAšne yh BI smJAyA ik qnk Iw¥pVØA avM ivnAÕ se EyA SAÕy lenA
hotA hÔ ¦
ak S®y Svsr pr w®hAšne iBöuSAš k o ak AMt mš ›yAn k rne ke SÄyAs
mš juxne ke ila k hA¦wnk Ak TnTA ik aesA iBöu BI yTATQ k oáAôApUvQk
jAn letA hÔ¦
BgvAn ne iBöuSAš k o ‘wpAdAn’ tTA ‘pirt‰snA’ SÈr ‘SnupAdAn’ tTA
‘Spirt‰snA’ ke bAre mš smJAte hua k hA ik vh Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar
tTA ivôAn mš se ik sIk oBI ‘yh merA hԒ, ‘yh mÓ hUM’, ‘yh merI SA¥mA hԒ –
aesA mAn lenA ‘wpAdAn’ avM ‘pirt‰snA’ k A k Arf bntA hÔ; SÈr aesA n
mAnnA ‘SnupAdAn’ tTA ‘Spirt‰snA’ k A¦
SMitm tIn suØAAš mš BgvAn ne BUt, BivÏy avM vtQmAn – qn tInAš k AlAš
mš Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn k I Sin¥ytA, du:KtA tTA
SnA¥mtA ke bAre mš ccAQ k rte hua k hA ik SAyQ üAvk qnk I BUtk Ailk
V‰Tit ke bAre mš k oqQ SpeöA nh™ k rtA, n BivÏy k I V‰Tit k A SiBnMdn
k rtAhÔ, SÈr qnk IvtQmAn V‰Tit ke inveQd, ivrAg avM inroD ke ila t¥pr
rhtA hÔ¦
2. Sinœc-vŸg
[suØA – Sinœc, duEK, SnØA, ydinœc, yMduEK, ydnØAA,
shetuSinœc, shetuduEK, shetuSnØA, SAn®d¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn k I

66 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


Sin¥ytA, du:KtA tTA SnA¥mtA ke bAre mš smJAyA hÔ, SÈr yh BI smJAyA
hÔ ik jo Sin¥y hÔ vh du:K hÔ, jo du:K hÔ vh SnA¥m hÔ SÈr jo SnA¥m hÔ
vh n to merA, n mÓ, n merI SA¥mA hÔ¦ qnke áA¥yy SÈr hetu BI Sin¥y, du:K
avM SnA¥m hote hÓ, St: ye ‰vyM in¥y, suK avM SA¥mA nh™ ho sk te¦ qn
sœcAqyAš k o jAnk r SAyQ üAvk Áp-vednAid se inveQd áAAðA k r letA hÔ;
inveQd se ivrVEt SÈr ivrVEt se ivmuVEt pA letA hÔ¦ ivmuEt hone pr wse
BAn hotA hÔ – ‘mÓ ivmuEt ho gyA!’ SÈr vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m
smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, pun: yhAÙ
SAnA nh™ hÔ¦’
SMitm suØA mš BgvAn ne SAyuÏmAn SAn®d ke ak áAÎn ke wØAr mš w®hš
btlAyA ik Áp, vednA, sMôA, sM‰k ArtTA ivôAn Sin¥y, sM‰kí t(inimQt),
áAtI¥ysmu¥pÚA, öyDmAQ, ¯yyDmAQ tTA inroDDmAQ hÓ¦ qnke inroD k o
díVÏxgt k rte hua hI ‘inroD’, ‘inroD’ – aesA k hA jAtA hÔ¦
3. BAr-vŸg
[suØA – BAr, pir²Y, SiBjAn, C®drAg, S‰sAd,
duityS‰sAd, tityS‰sAd,SiBn®dn, wFpAd, SGmUl,
pB½‡¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik ‘BAr’, ‘BArhAr’, ‘BAr k A wXAnA’
tTA ‘BAr k A wtAr denA’ – qnse EyA tA¥pyQ hotA hÔ?
Áp, vednA, sMôA, sM‰k ArtTA ivôAn ke pAMc wpAdAn‰kM D‘BAr’ k hlAte
hÓ; puÝl ‘BArhAr’ k hlAtAhÔ; k Am-tíÏfA,Bv-tíÏfA, ivBv-tíÏfA k obnAa
rKnA ‘BAr k AwXAnA’ k hlAtAhÔ SÈr qsI tíÏfA k AsvQTA inroD k hlAtA
hÔ ‘BAr k A wtAr denA’¦
BgvAn ne gATA ke Áp mš k hAik ye pAMc ‰kM DBAr hÓ, puÝl hÔ BArhAr ¦
lok mš BAr k AwXAnA du:K hÔ, SÈr wse wtAr Pš k nAsuK¦ BAr ke boJ k o
wtAr k r SÈr k oqQ S®y BAr n shej k r, tíÏfA k o jìz se wKAìz k r
du:KmuEt invAQf pA letA hÔ¦
w®hAšne Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn k o ‘pirôey’ DmQ btlAyA
SÈr rAg, «eú tTA moh ke öy k o ‘pirôA’ k I sMôA dI¦ w®hAšne yh BI k hA
ik pAMc wpAdAn‰kM DAš se ivrEt hua ibnA k oqQ ¯yVEt Spne du:KAš k AivnAÕ

1. K®DsMyuØA 67
nh™ k rsk tA¦qn wpAdAn‰kM DAš mš iv¬mAn CMdrAg k Apir¥yAg k rdene pr
ye áAhIf ho jAte hÓ SÈr k xI huqQ jìz vAle tAìzvíö ke smAn hok r pun:
pnpne yoŸy nh™ rhte¦
BgvAn ne pAMc wpAdAn‰kM DAš k ISAge ccAQ k rte hua k hAik qnke áA¥yy
se hone vAlA suK hI qnk A SA‰vAd hÔ, qnk A bdlne vAlA ‰vBAv hI qnk A
doú hÔ, SÈr qnke áAit hone vAle CMdrAg k o dbA denA hI qnse Cuxk ArA pA
lenA hÔ¦ mÓne jb tk qn wpAdAn‰kM DAš ke SA‰vAd k o SA‰vAd ke tÈr pr,
doú k o doú ke tÈr pr, SÈr Cuxk Are k o Cuxk Are ke tÈr pr yTATQt: nh™
jAn ilyA, tb tk qs lok mš SnuØAr sýyk sMbu hone k A dAvA nh™
ik yA¦ws smy muJe yh ôAn huSA –‘merI ivmuVEt Scl ho gqQ hÔ, yh merA
SMitm j®m hÔ, Sb k oqQ punjQ®m nh™ hÔ¦’
BgvAn ne smy-smy pr yh BI smJAyA ik –
* pAMc ‰kM DAš k A SiBnMdn k rnA du:K k A SiBnMdn k rnA hÔ¦ du:K k A
SiBnMdn k rne vAlA du:K-muEt nh™ hotA¦
* pAMc ‰kM DAš k I w¥pVØA, V‰Tit, SiBinvíVØA SÈr áAAduBAQv du:K k I
w¥pVØA, rogAš k I V‰Tit SÈr jrAmrf k A áAAduBAQv hotA hÔ¦
* pAMc ‰kM Ddu:K hÓ¦ k Am-tíÏfA,Bv-tíÏfA tTA ivBv-tíÏfA du:K ke mUl
hÓ¦
* pAMc ‰kM D BMgur hÓ, SÈr qnk A inroD S-BMgur¦
4. ntuýhAkM -vŸg
[suØA – ntuýhAkM , duityntuýhAkM , S²YtriBEKu,
duityS²YtriBEKu, SAn®d, duitySAn®d, SnuDým,
duitySnuDým, titySnuDým, ctu¥TSnuDým¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik –
* Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn tuýhAre nh™ hÓ, q®hš Coìz do¦
qnk A áAhIf ho jAnA tuýhAre iht, suK ke ila hogA¦
* ijsk AjÔsA SnuÕy rhtA hÔ, vh vÔsA hI smJA jAtA hÔ; jÔsA SnuÕy
nh™ rhtA hÔ, vÔsA nh™ smJA jAtA hÔ¦

68 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


* ijsk AjÔsA SnuÕy rhtA hÔ, vh vÔsA hI mAptA hÔ; jo jÔsA mAptA hÔ,
vh vÔsA hI smJA jAtA hÔ¦
do iBöuSAš ne SnuÕy-sMbMDI wpdeÕ k oBlI áAk ArsmJ ilyA ik qsk A
sMbMD Áp-vednAid ke SnuÕyAš se hÔ¦ ak AMt mš Ske le, SáAmØA, sMymÕIl
tTA áAihtA¥m ho ivhAr k rte hua qn iBöuSAš ne SrhMt Sv‰TA áAAðA k I¦
BgvAn ke ak áAÎn ke wØAr mš SAyuÏmAn SAn®d ne k hA ik Áp, vednA,
sMôA, sM‰k ArtTA ivôAn k Aw¥pAd jAnA jAtA hÔ, ¯yy jAnA jAtA hÔ, SÈr
V‰Tt huSAš k A S®yTA¥v jAnA jAtA hÔ¦
SMitm cAr suØAAš mš BgvAn ne DmAQnuDmQáAitpÚA iBöuSAš se SpeöA k I hÔ
ik ve Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn ke áAit ivrEt hok r SÈr q®hš
Sin¥y, du:K avM SnA¥m smJ k r ivhAr k rš¦ aesA k rne se ve Áp-vednAid
tTA j®m, buìZApA, mí¥yu, Õok ,ivlAp, du:K, dÈmQn‰y tTA wpAyAs se muEt
ho sk te hÓ, yA yAš k hš du:K-muEt ho sk te hÓ¦
5. SØAdIp-vŸg
[suØA – SØAdIp, pixpdA, Sinœc, duitySinœc, smnup‰snA,
K®D, sof, duitysof, nV®dEKy, duitynV®dEKy¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o wpdeÕ idyA ik ve ‰vyM k o SpnA «Ip, SpnI
Õrf bnA k r SÈr ik sI S®y k A ÕrfAgt n bn; SÈr aese hI DmQ k o
«Ip, Õrf bnAk r SÈr ik sI S®y k A ÕrfAgt n bnk r ivhAr k rš¦ SÈr
qs áAk Ar ivhAr k rte hua yh jAno ik Õok , ivlAp, du:K, dÈmQn‰y SÈr
wpAyAs hote EyAš hÓ? iP rk hAik Áp, vednA, sMôA, sM‰k ArtTA ivôAn se
tAdA¥ýy ‰TAipt k r lene se aesA hotA hÔ¦
qsI tAdA¥ýy se s¥k Ay k I BI w¥pVØA hotI hÔ, SÈr tAdA¥ýy ‰TAipt n
k rne se qsk A inroD ho jAtA hÔ¦
BgvAn ne iBöuSAš k o Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn k I
Sin¥ytA, du:KtA avM SnA¥mtA k o áAôApUvQk jAnne k A wpdeÕ idyA SÈr
yh sMke t ik yA ik aesA k rne se icØA wpAdAnriht ho SAsRvAš se ivrEt
SÈr ivmuEt ho jAtA hÔ, SÈr BItr-hI -BItr invAQf pA letA hÔ¦ aesA ¯yVEt
pUvAÜt, SprAMt k I imÉyA díVÏxyAš mš nh™ pìztA¦

1. K®DsMyuØA 69
BgvAn ne qn ivúyAš pr BI áAk AÕ zAlA –
* Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn se tAdA¥ýy ‰TAipt k rne se
‘SV‰m’ k I Siv¬A hotI hÔ, ijsse cöu, üo©, GRAf, ij¹A SÈr k Ay, qn
pAMc qMiªyAš k ASvkR mfhotA hÔ¦ SAyQüAvk k ISiv¬A yh™ áAhIf hotI hÔ¦
* StIt, SnAgt, vtQmAn, BItr, bAhrI, ‰TUl, sUçm, hIn, áAfIt,
dUr‰T vA ink x‰T Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn pAMc ‰kM D k hlAte
hÓ, Sor qnk A SAsRvAš siht wpAdAn hone pr q®hš k hte hÓ – pAMc
wpAdAn-‰kM D¦
* Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn k o yTATQt: áAôApUvQk jAn lene
se ik qnmš se k oqQ BI n merA hÔ, n yh mÓ hUM, SÈr n yh merI SA¥mA hÔ,
SAyQüAvk qnse inveQd pA letA hÔ; inveQd pAne se ivrVEt SÈr ivrVEt se
ivmuVEt pA letA hÔ¦ wse BAn ho jAtA hÔ – ‘mÓ ivmuEt ho gyA!’ SÈr vh
áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA
TA so k r ilyA, qsse pre yhAÙ SAnA nh™ hÔ¦’
* Áp-vednAid, qnke smudy, inroD tTA inroD áAAðA k rAne vAle mAgQ k o
nh™ jAnne vAle n to ümfAš mš ümf smJe jAte hÓ, SÈr n bRAµfAš mš
bRAµf¦ ve qsI jIvn mš üAm»y STvA bRAµ»y k o ‰vyM SiBôA se
sAöA¥k Ar k r, áAAðAk r ivhAr nh™ k r pAte hÓ¦
* Áp-vednAid k o Sin¥ytA k I díVÏx se deKnA sýyk díVÏx k hlAtI hÔ¦
yh icØA k o intAMt ivmuEt k rne k A mAgQ áAՉt k rtI hÔ¦
6. wpy-vŸg
[suØA – wpy, bIj, wdAn, wpAdAnpirvØA, sØA§An,
sýmAsýbuÂ, SnØAlEKf, mhAil, SAidØA, inrŒVØApT¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik SAsEt SivmuEt, SÈr SnAsEt
ivmuEt hotA hÔ¦ Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn mš se ik sI mš BI
SAsEt hone se ivôAn bnA rhtA hÔ, jo bìZtA rhtA hÔ¦ yid ÁpDAtu,
vednADAtu, sMôADAtu, sM‰k ArDAtu tTA ivôAnDAtu se rAg áAhIf ho jAtA hÔ,
to ivôAn k A SADAr smAðA ho jAtA hÔ ijsse invAQf k A mAgQ áAՉt ho
jAtA hÔ¦

70 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


w®hAšne iBöuSAš k o yh BI smJAyA ik jo SAyQüAvk Áp, vednA, sMôA,
sM‰k Ar tTA ivôAn mš tAdA¥ýy ‰TAipt nh™ k rtA SÈr qnk I Sin¥ytA,
du:KtA, SnA¥mtA, sM‰kí ttA avM n hone k o yTATQt: jAntA hÔ, SÈr aesA
k htA hÔ ik ‘yid yh n ho, to merA n ho; yid yh nh™ hogA, to merA nh™
hogA’, to vh SvrBAgIy bMDnAš k o wVœCÚA k r letA hÔ¦
BgvAn ne k hA ik pAMc wpAdAn‰kM D hÓ – ÁpopAdAn-‰kM D,
vednopAdAn-‰kM D, sMôopAdAn-‰kM D, sM‰k AropAdAn-‰kM D tTA
ivôAnopAdAn-‰kM D¦jb tk mÓne q®hš cAr áAk Arse yTATQt: nh™ jAn ilyA,
tb tk mÓne sýyk sMbu hone k A dAvA nh™ ik yA¦ (cAr áAk Ar se jAnnA,
STAQt Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn k o tTA qnke smudy, inroD
SÈr inroD áAAðA k rAne vAle mAgQ k o jAnnA¦)
BgvAn ne yh BI btlAyA ik Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn se
EyA SiBáAAy lenA hotA hÔ, SÈr yh BI ik q®hš cAr áAk Ar se jAnk r qnse
inveQd, vÔrAŸy, inroD áAAðA k rne mš lge hua su-áAitpÚA ho, qs DmQ-ivny mš
áAitVÏXt hote hÓ¦ jo qs áAk ArwpAdAn-riht ivmuVEt pA lete hÓ, vhI vA‰tv
mš su-ivmuEt hote hÓ¦ jo su-ivmuEt hote hÓ, ve ke vlI hote hÓ¦ jo ke vlI hote
hÓ wnke ila j®m-mrf k A cEk r nh™ hotA hÔ¦
w®hAšne yh BI k hA ik jo iBöu sAt ‰TAnAš mš ku Õl SÈr tIn áAk Ar se
prIöA k rne vAlA hotA hÔ, wse qs DmQ-ivny mš ke vlI, sP l bRµcyQ vAlA
SÈr wØAm purŒú k hte hÓ¦ iP ryh BI ‰pÏx ik yAik sAt ‰TAnAš mš ku ÕltA
SÈr tIn áAk Ar se prIöA k rne se EyA SAÕy lenA hotA hÔ¦
w®hAšne yh BI ‰pÏx ik yA ik sýyk sMbu SÈr áAôAivmuEt iBöu mš EyA
SMtr hotA hÔ? jbik sýyk sMbu Snu¥pÚA mAgQ ke w¥pÚA k rne vAle,
mAgQivdu SÈr mAgQk oivd hote hÓ, áAôAivmuEt iBöu ke ila aesA nh™ k hA jA
sk tA hÔ¦
w®hAšne pUrf-k ‰sp k I qs mA®ytA k o SsMgt XhrAyA SÈr btlAyA ik
sØvAš ke sMEleÕ ke ila k oqQ hetu, áA¥yy nh™ hotA; ibnA hetu, áA¥yy ke sØv
sMEleÕ mš pìzte hÓ; sØvAš k IivÕui ke ila k oqQ hetu, áA¥yy nh™ hotA; ibnA
hetu, áA¥yy ke sb ivÕu hote hÓ¦ w®hAšne Spne k Tn k A ‰pÏxIk rf BI
ik yA¦

1. K®DsMyuØA 71
w®hAšne yh BI áAk xik yAik tIn inrŒVEt-pT n bdle hÓ, n bdle Te SÈr
n bdlšge¦ k Ènse tIn? Áp, vednA, sMôA, sM‰k ArtTA ivôAn mš se ik sIke
BI iv¬mAn hone pr ‘hԒ – aesI sMôA honA; SÈr ‘TA’, ‘hogA’ – aesI sMôA n
honA¦ qske inrŒÂ hone pr ‘TA’ – aesI sMôA honA; SÈr ‘hԒ, ‘hogA’ – aesI
sMôA n honA¦ qske SBI w¥pÚA n hone pr ‘hogA’ – aesI sMôA honA; SÈr
‘hԒ, ‘TA’ – aesI sMôA n honA¦
7. Srh®t-vŸg
[suØA – wpAidymAn, m²YmAn, SiBn®dmAn, Sinœc, duEK,
SnØA, SnØAiny, rjnIysV»Xt, rAD, surAD¦]
smy-smy pr BgvAn ke smö wpV‰Tt hok r ik sI-ik sIiBöu ne w®hš
sMöep mš aesA DmoQpdeÕ dene ke ila k hA ijse sunk r ve ak AMt mš, Ske le
SáAmØA, SAtApI SÈr díZ sMk £p vAle hok r ivhAr k r skš ¦
BgvAn ne w®hš qs áAk Arke wpdeÕ idye, jÔse ik wpAdAn k rtAhuSA mAr
ke bMDn mš bÙDA rhtA hÔ, wpAdAn n k rtA huSA ws pApI se bcA rhtA hÔ;
mA®ytA mAnne vAlA wske bMDn mš bÙDA rhtA hÔ, mA®ytA n mAnne vAlA wsse
bcA rhtA hÔ; SiBnMdn k rne vAlA BI bÙDA, SÈr SiBnMdn n k rne vAlA
CUxA rhtA hÔ; Sin¥y, du:K, SnA¥m ke áAit CMd k o ¥yAg denA cAiha;
q¥yAid¦
qn DmoÜpdeÕAš k A shI SAÕy smJte hua SÈr ak AMt mš, Ske le SáAmØA,
SAtApI SÈr díìZ sMk £pvAle hok rivhAr k rte hua ve sBI iBöu SrhMt hua¦
BgvAn ne SAyuÏmAn rAD k o btlAyA ik EyA jAnk r, deKk r qs
ivôAnyuEt ÕrIr mš tTA bAhr sBI inimØAAš mš ShMk Ar, mmk Ar tTA
mAnAnuÕy nh™ hote, SÈr SAyuÏmAn surAD k obtlAyA ik kÔ se sBI inimØAAš
mš ShMk Ar, mmk Ar SÈr mAn se riht ho icØA ivmuEt ho jAtA hÔ¦ ye donAš
SAyuÏmAn BI smy SAne pr SrhMt Sv‰TA k o áAAðA hua¦
8. KÀjnIy-vŸg
[suØA – S‰sAd, smudy, duitysmudy, Srh®t, duitySrh®t,
sIh, KÀjnIy, ip»zo£y, pAille†y, pu»fm¦]

72 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


BgvAn ne smy-smy pr ik ye gye Spne qn wpdeÕAš k oiP r dohrAyA hÔ
ik –
SôAnI ¯yVEt Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn ke smudy,
S‰tgmn, SA‰vAd, SAdInv (doú) tTA qnse in:srf (Cuxk Are) k o,
yTATQt:, áAôApUvQk nh™ jAntA hÔ¦ ôAnI ¯yVEt q®hš, yTATQt:, áAôApUvQk
jAntA hÔ¦
Áp Sin¥y hÔ¦ jo Sin¥y hÔ vh du:K hÔ¦ jo du:K hÔ vh SnA¥m hÔ ¦ jo
SnA¥m hÔ vh n merA hÔ, n mÓ hUM, n merI SA¥mA hÔ¦ qse yTATQt: áAôApUvQk
jAnnA cAiha¦
SAyQüAvk Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn se inveQd áAAðA k r letA
hÔ¦ inveQd áAAðA k rne se ivrEt, SÈr ivrEt hone se ivmuEt ho jAtA hÔ¦ tb
wse BAn hotA hÔ – ‘mÓ ivmuEt ho gyA!’ SÈr vh áAôApUvQk jAn letA hÔ –
‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA ho k r ilyA, qsse
pre yhAÙ SAnA nh™ hԒ¦
BgvAn ne k hA ik ijtne sØvAvAs, BvAgR hÓ, wnmš SrhMt hI svQüeÏX
SÈr SgRfI hote hÓ¦ pAMc ‰kM DAš ke wdy-¯yy se sMbMiDt mere DmoQpdeÕ k o
sunk r devgf BI ByBIt ho jAte hÓ ik Sre! hm S-in¥y, S-DRuv,
S-ÕAÎvt hote hua BI Spne SAp k o in¥y, DRuv SÈr ÕAÎvt mAne bÔXe hÓ
SÈr s¥k Ay ke Pe r mš pìze hÓ¦
w®hAšne k hA ik jo ümf STvA bRAµf Spne Snek pUvQj®mAš k o ‰mrf
k rte hÓ, ve v‰tut: sBI pAMc wpAdAn-‰kM DAš k o yA qnmš se ik sI ak k o
‰mrf k rte hÓ¦ ‘pUvQ-k Al mš mÓ aese Áp vAlA TA’ – yh ‰mrf k rtA huSA
k oqQ Áp k o hI ‰mrf k rtA hÔ; SÈr yhI vednA, sMôA, sM‰k ArAš tTA ivôAn
ke bAre mš BI hotA hÔ¦ iP r w®hAšne yh BI smJAyA ik Áp, vednA, sMôA,
sM‰k Ar tTA ivôAn k o aesA EyAš k hte hÓ¦
ak Svsr pr BgvAn iBöusMG k o Spne pAs se hxAk r iBöAxn ke
wprAMt Spne ›yAn mš lg gye¦ prMtu iP ryh sock rik muJe n deKk rk h™
nv-áAvRijt iBöuSAš ke mn mš k oqQ S®yTABAv n SA jAy, w®hAšne iBöusMG
k o Spne sAmne bÔXA k r k hA –

1. K®DsMyuØA 73
* sBI víVØAyAš mš hIn hÔ iBöA-víVØA, prMtu SAp log sAre du:KAš se Cuxk ArA
pAne ke w¡eÎy se SpnA ‰vAiBmAn ¥yAg k r qse SpnAye hua hÓ¦
* loBI, ivlAsI, duÏx sMk £p vAlA, BRAMticØA, mUìZ-‰míit, SsMáAô ku lpu©
dohrI mAr shtA hÔ –vh gíh‰T ke BogAš se BI vMict rhtA hÔ SÈr ümfBAv
k o BI pUrA nh™ k r pAtA¦
* tIn Sku Õl ivtkQ hÓ – k Am-ivtkQ , ¯yApAd-ivtkQ tTA
iv˜hsA-ivtkQ ¦ ye tInAš ivtkQ cAr ‰míit-áA‰TAnAš mš suáAitÏXAipt icØA ke
sAT ivhAr k rne vAle STvA SinimØA smAiD k I BAvnA k rne vAle mš
pUfQtyA inrŒÂ ho jAte hÓ¦
* SinimØA smAiD k I BAvnA k rnA bìzA P láAd hotA hÔ; q¥yAid¦
ak S®y Svsr pr BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik mÓne ‰pÏx Áp se
btlAyA hÔ ik DmQ EyA hotA hÔ; cAr ‰míit-áA‰TAn, cAr sýyk áADAn, cAr
å iÂpAd, pAMc qMiªyAM, pAMc bl, sAt bo›yMg SÈr SAyQ SÏxAMigk mAgQ EyA
hote hÓ ¦ iP r BI ak iBöu ke mn mš aesA ivtkQ wXA hÔ ik kÔ se jAnne vAle
ke , deKne vAle ke SAsRvAš k A öy hotA hÔ?
BgvAn ne ‰pÏx ik yAik k oqQ SôAnI ¯yVEt kÔ se SpnI imÉyA DArfASAš
ke P l‰vÁp trh-trh ke sM‰k Ar bnAtA hÔ¦ qn sM‰k ArAš k A indAn hÔ
Siv¬ApUvQk sM‰pÕQ se hone vAlI vednA, ijsse SôAnI k otíÏfA, SÈr wsse
sM‰k Ar, w¥pÚA hotA hÔ¦ yh tíÏfA BI Sin¥y, sM‰kí t SÈr k Arf se w¥pÚA
hotI hÔ¦ vednA, sM‰pÕQ SÈr Siv¬A BI Sin¥y, sM‰kí t SÈr k Arf se w¥pÚA
hote hÓ¦ q®hš qs áAk ArjAnne vAle ke ,deKne vAle ke SAsRvAš k Aöy hotA hÔ¦
ak wposT ke Svsr pr BgvAn ne ak iBöu ke Snek áAÎnAš k A
smADAn ik yA,yTA –pAMc wpAdAn-‰kM DAš k AmUl EyA hÔ; EyA wpAdAn SÈr
pAMc wpAdAn‰kM Dak hI hote hÓ yA Slg-Slg; ‰kM DAš k o‘‰kM D’ EyAš k hte
hÓ; iviBÚA ‰kM DAš k I áAôVðA k A EyA hetu, áA¥yy hÔ; s¥k AydíVÏx kÔ se hotI hÔ;
q¥yAid ¦
9. Ter-vŸg
[suØA – SAn®d, it‰s, ymk , SnurAD, vEk il, S‰sij,
Kemk , CÚA, rAhul, duityrAhul¦]

74 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


SAyuÏmAn SAn®d ne iBöuSAš k o btlAyA ik SAyuÏmAn m®tAif-pu© hm
nye iBöuSAš k A bìzA wpk Ar k rte hÓ¦ ve wpdeÕ dete hÓ ik Áp, vednA, sMôA,
sM‰k ArtTA ivôAn ke wpAdAn ke k Arf‘SV‰m’ hotA hÔ, SnupAdAn ke k Arf
nh™¦ wnke qs wpdeÕ se mÓ sRotApÚA ho gyA¦
ak smy BgvAn ke ccere BAqQ SAyuÏmAn it‰s ‰¥yAn-mí (tn-mn ke
SAls) se SiBBUt ho, be-mn se bRµcyQ k A pAln k rte hua, DmQ ke áAit
sMÕyAlu ho gye¦ ws smy BgvAn ne ak suMdr wpmA dete hua wnmš pun: DmQ
ke áAit üÂA jgAyI¦
ak S®y smy ymk nAm ke iBöu k o yh imÉyA-díVÏx w¥pÚA huqQ ik mÓ
BgvAn «ArA wpidÏx DmQ k o qs áAk Ar jAntA hUM ik öIfAsRv iBöu ÕrIr
CUxne pr ivnÏx ho jAte hÓ, rhte nh™ hÓ¦ SAyuÏmAn sAirpuØA ne wsk I qs
imÉyA-díVÏx k o dUr ik yA¦ qsse wsk I smJ mš SAyA ik yid k oqQ yh
jAnnA cAhe ik öIfAsRv SrhMt iBöu ke mrne ke bAd EyA hotA hÔ, to wse
yh wØAr denA cAiha –‘Áp, vednA, sMôA, sM‰k ArtTA ivôAn Sin¥y hÔ¦ jo
Sin¥y hÔ, vh du:K hÔ; jo du:K hÔ vh inrŒÂ, S‰t ho gyA¦’ SAyuÏmAn
sAirpu© ne ak wpmA k h k r qse SÈr BI su-‰pÏx k r idyA¦
BgvAn ne BI SAyuÏmAn SnurAD k I qs glt DArfA k o dUr ik yA ik
prm purŒú tTAgt mrne ke pÎcAt, tTAgt k Iqnmš se ak -n-ak V‰Tit k o
áAôðA k rte hÓ –rhtA hÔ; nh™ rhtA hÔ; rhtA BI hÔ SÈr nh™ BI rhtA; SÈr n
rhtA hÔ, n nh™ rhtA hÔ¦ w®hAšne k hA ik mÓ du:K SÈr du:K ke inroD k o hI
áAôðA ik yA k rtA hUM¦
ak bAr S¥yMt rŒŸf SAyuÏmAn vEk ilke SnuroD pr BgvAn wnke pAs
gye¦ jb SAyuÏmAn vEk ilne k hAik SApke dÕQn k rne k ImerI bìzI qœCA
TI prMtu ÕArIirk SsmTQtA ke k ArfaesA nh™ k rpAyA tb BgvAn ne w®hš
k hA ik qs gMdgI se Bre ÕrIr ke dÕQn se EyA lAB? v‰tut: DmQ k A dÕQn
merA dÕQn SÈr merA dÕQn DmQ k AdÕQn hotA hÔ¦ iP rve w®hš Áp, vednA, sMôA,
sM‰k ArtTA ivôAn k ISin¥ytA ke bAre mš wpdeÕ dek rvhAM se cle gye¦
BgvAn ke cle jAne ke pÎcAt SAyuÏmAn vEk ilke k hne pr wnk IsevA
k rne vAle w®hš KAxsiht qisigil ke pAs k ALislApr le gye¦ vhAM w®hAšne
ivmoö mš icØA lgAyA SÈr BgvAn k osMdeÕ iBjvAyA ik Áp, vednA, sMôA,
sM‰k Ar tTA ivôAn k I Sin¥ytA ke bAre mš muJe k oqQ sMÕy nh™ hÔ; jo

1. K®DsMyuØA 75
Sin¥y hÔ vh du:K hÔ, qs bAre mš muJe k oqQ sMÕy nh™ hÔ; Sin¥y, du:K SÈr
ivpirfAmDmAQ ke áAit muJe CMd, rAg, áAem nh™ hÔ, qsmš BI muJe k oqQ sMÕy
nh™ hÔ¦ t¥pÎcAt w®hAšne Spne SAp k oՉ© mAr k ráAAfo¥sgQ k ridyA¦
BgvAn iBöuSAš ke sAT qisigil k ALislA ke pAs gye¦ vhAM w®hAšne
wnk o idKlAyA ik ku C DuMSAtI CAyA sBI idÕASAš mš wìz rhI hÔ¦ w®hAšne
‰pÏx ik yA ik yh pApI mAr hÔ jo ku lpu© vEk il ke ivôAn k o Koj rhA
hÔ, jbik ve pirinvAQf pA cuke hÓ SÈr wnk AivôAn k h™áAitVÏXt nh™ hÔ¦
ak S®y Svsr pr S¥yMt rŒŸf SAyuÏmAn S‰sij ke SnuroD pr BI
BgvAn wnke pAs gye¦ vhAM pr w®hAšne Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA
ivôAn k I Sin¥ytA SÈr suKd, du:Kd tTA Sdu:Kd-SsuKd vednASAš k o
SnAsEt BAv se SnuBv k rne ke bAre mš btlAyA¦ w®hAšne yh BI k hA ik
aesA iBöu k AypyÜt vednA k o SnuBv k rtA huSA yh áAôApUvQk jAntA hÔ –
‘mÓ k AypyÜt vednA SnuBv k r rhA hUM’; jIvnpyÜt vednA k o SnuBv k rtA
huSA áAôApUvQk jAntA hÔ –‘mÓ jIvnpyÜt vednA k oSnuBv k rrhA hUM’; SÈr
yh BI áAôApUvQk jAntA hÔ ik ÕrIr CUxne pr sBI vednAaM ÕAMt ho jAne
vAlI hÓ SÈr qnke áAit k oqQ SAsVEt rhne vAlI nh™ hÔ¦
rŒŸf iBöu SAyuÏmAn Kemk ne áAk xik yAik mÓ Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar
tTA ivôAn se sMbMiDt wpAdAn-‰kM DAš mš se ik sI k o BI SA¥mA yA SA¥mIy
k rke nh™ deKtA hUM, prMtu iP r BI mÓ öIfAsRv SrhMt nh™ hUM¦ muJe qn pAMc
wpAdAn-‰kM DAšmš ‘SV‰m’ (‘mÓ hUM’) k Ibui hÔ, Ble hI mÓ nh™ deKtA ik ‘yh
mÓ hUM’¦ qs pr ‰Tivr iBöuSAš ne q®hš smJAyA ik SAyQüAvk ke nIce ke pAMc
bMDn k x jAne pr BI wse pAMc wpAdAn-‰kM DAš ke sAT hone vAle ‘mÓ hUM’ k A
mAn, CMd SÈr SnuÕy lgA hI rhtA hÔ¦ jb SAge clk r vh qn
wpAdAn-‰kM DAš mš wdy SÈr ¯yy k o deKte hua ivhAr k rne lgtA hÔ, tBI
qnke sAT hone vAle ‘mÓ hUM’ k A BAv CUxtA hÔ¦
SAyuÏmAn SAn®d ne SAyuÏmAn CÚA k o smJAyA ik ‘sBI ku C hԒ SÈr
‘ku C nh™ hԒ – qn do SMtAš mš n jAk r BgvAn ne áAtI¥y-smu¥pAd ke inym
k A Snulom-áAitlom áAitpAdn k rte hua bIc se DmQ k A wpdeÕ ik yA hÔ¦
BgvAn ne SAyuÏmAn rAhul k osmJAyA ik kÔ se jAnte, deKte vAle mnuÏy
k o ivôAn vAle qs ÕrIr mš SÈr bAhr ke sBI inimØAAš mš ShMk Ar, mmk Ar,

76 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


mAn SÈr SnuÕy nh™ hote SÈr kÔ se qs Sv‰TA pr phuÙcA huSA ¯yVEt «M«
ke pre ÕAMt SÈr suivmuEt ho jAtA hÔ¦
10. puFP -vŸg
[suØA – ndI, puFP , Pe fip»zUpm, gomyip»z, nKisKA,
suiÂk , g¡‡lbÂ,duityg¡‡lbÂ, vAisjx, Sinœcs²YA¦]
BgvAn ne k hA ik ‘yid ik sI vegvtI ndI ke sRot mš bhtA huSA ¯yVEt
ndI ke tIr pr wge hua k As,ku Õ,víöAid k opk ìz le SÈr ve wKìz jAyÙ, to
vh ¯yVEt bhut bìze Ktre mš pìz jAtA hÔ¦ aese hI jb k oqQ SôAnI ¯yVEt Áp,
vednA, sMôA, sM‰k ArtTA ivôAn mš se ik sIk oBI SA¥mA k rke jAntA hÔ, yA
qnmš SA¥mA k ojAntA hÔ, SÈr yh wKìz jAtA hÔ, to wsse vh ivpVØA mš pìz
jAtA hÔ¦ jo qn pAMc ‰kM DAš k ISin¥ytA k ojAn, deK letA hÔ, vh ivmuEt ho
jAtA hÔ SÈr áAôApUvQk jAn letA hÔ ik j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA
huSA, jo k rnATA so k rilyA, qsse pre yhAÙ SAnA nh™ hÔ¦’
w®hAšne yh BI k hA ik jÔse k ml jl mš w¥pÚA hotA hÔ SÈr jl mš hI
bìZtA hÔ, to BI jl se SnupilðA hI rhtA hÔ¦ qsI áAk Ar bu BI sMsAr mš
rhte hua sMsAr k o jIt, sMsAr se SnupilðA rhte hÓ¦
w®hAšne ÕrIr k I SsArtA k o wpmASAš ke mA›ym se áAk x ik yA –Áp
JAg ke ˜pz ke smAn hÔ, vednA pAnI ke bulbule-smAn, sMôA mrIick A-smAn,
sM‰k Ar k dlIvíö-smAn SÈr ivôAn mAyA-smAn¦ w®hAšne k hA ik w¥sAhI
iBöu qn pAMc ‰kM DAš k o in:sAr jAn idn SÈr rAt ‰míitmAn tTA sMáAôAnI
bnA rhe ¦ vh sBI sMyojnAš k oCoìz, SpnI Õrf SAp bne, SÈr mAnAš isr
mš SAg lg gyI hÔ aesA socte hua invAQf k I Koj k re¦
ak iBöu ne BgvAn se pUCA ik EyA k oqQ Áp, vednA, sMôA, sM‰k ArSTvA
ivôAn aesA hÔ jo in¥y, DRuv, ÕAÎvt, SivpirfAm-DmAQ ho? BgvAn ne
k hA –nh™¦ iP rw®hAšne k hAik pUvQk Almš mÓ ak mUDAQiBiúEt öi©y rAjA
TA¦ mÓ cÈrAsI hjAr ngrAš mš áAmuK ku sAvtI nAm k I rAjDAnI mš invAs
k rtA TA¦ ws smy mere vÔBv k A k oqQ iXk AnA n TA¦ prMtu vh sb ku C
StIt, inrŒÂ, ivpirft ho gyA hÔ¦ sM‰k Ar aese hI Sin¥y, SDRuv,
ivpirfAm-DmAQ tTA SAÎvAsn-riht hote hÓ¦ St: sBI sM‰k ArAš se inveQd pA
lenA, ivrEt ho jAnA hI wict hÔ¦

1. K®DsMyuØA 77
BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik Siv¬A ke SMDk Ar mš pìze hua, tíÏfA ke
bMDn mš bÙDe hua SÈr sMsAr mš sMDAvn k rne vAle áAAifyAš ke du:K k A SMt
nh™ hotA¦ jÔse mjbUtI se gìze hua KUMxe mš bÙDA huSA ku ØAAwsI KUMxe ke qdQigdQ
cltA, XhrtA, bÔXtA STvA lextA hÔ, vÔse hI vh SôAnI ¯yVEt jo Áp,
vednA, sMôA, sM‰k ArAš tTA ivôAn mš se ik sIk oBI aesA smJtA hÔ ik ‘yh
merA hÔ, yh mÓ hUM, yh merI SA¥mA hԒ, vh q®h™ pAMc wpAdAn-‰kM DAš ke qdQigdQ
cltA, XhrtA, bÔXtA STvA lextA hÔ¦ St: bAr-bAr SA¥m-˜ctn k rnA
cAiha ik lMbe smy se yh icØA rAg, «eú SÈr moh se miln hÔ¦ icØA k I
milntA se áAAfI mÔle SÈr icØA k I inmQltA se inmQl hote hÓ¦
BgvAn ne iBöuSAš k o cAr ‰míit-áA‰TAnAš, cAr sýyk áADAnAš, cAr
å iÂpAdAš, pAMc qMiªyAš, pAMc blAš, sAt bo›yMgAš tTA SAyQ SÏxAMigk mAgQ ke
SÄyAs k o sudíìZ k rne pr bl idyA¦ w®hAšne ¯yEt ik yA ik BAvnArt iBöu
ke sMyojn ivÕeú k iXnAqQ Jele ibnA nÏx ho jAte hÓ¦
w®hAšne yh BI ¯yEt ik yA ik Sin¥y-sMôA k I BAvnA k rne se sBI
k AmrAg,ÁprAg, BvrAg SÈr Siv¬A dUr ho jAte hÓ, SÈr sArI SV‰mtA jìz
se wKìz jAtI hÔ¦ w®hAšne yh BI smJAyA ik Sin¥y-sMôA k I BAvnA qs
áAk Ar k rnI cAiha – ‘yh Áp, sMôA, vednA, sM‰k Ar STvA ivôAn hÔ, yh
qsk A smudy SÈr yh qsk A S‰t ho jAnA hԒ¦
11. S®t-vŸg
[suØA – S®t, duEK, sEk Ay, pir²Ye†y, smf, duitysmf,
sotApÚA, Srh®t, C®dFphAn, duityC®dFphAn¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o ijn ivúyAš ke bAre mš wpdeÕ idyA hÔ,
ve hÓ –
* cAr SMt (s¥k Ay-SMt, s¥k Aysmudy-SMt, s¥k AyinroD-SMt tTA
s¥k AyinroDgAimnI áAitpdA-SMt)¦
* du:K, du:Ksmudy, du:KinroD tTA du:KinroDgAimnI áAitpdA¦
* pirôey DmQ, pirôA tTA pirôAtA puÝl¦
* pAMc wpAdAn-‰kM D, qnk A smudy, S‰tgmn, SA‰vAd, doú SÈr qnse
in:srf (Cuxk ArA)¦

78 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


qnmš ‘s¥k Ay-SMt’ hÔ pAMc wpAdAn-‰kM D (Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA
ivôAn), ‘s¥k Aysmudy-SMt’ hÔ punjQ®m idlAne vAlI tíÏfA (k Am-tíÏfA,
Bv-tíÏfA, ivBv-tíÏfA), ‘s¥k AyinroD-SMt’ hÔ qs tíÏfA k Apir¥yAg, SÈr
‘s¥k AyinroDgAimnI áAitpdA’ hÔ SAyQ SÏxAMigk mAgQ¦ ‘du:K’,
‘du:Ksmudy’, ‘du:KinroD’ tTA ‘du:KinroDgAimnI’ k o BI qsI áAk Ar
smJnA cAiha¦ ‘pirôey DmQ’ BI hÓ yhI pAMc wpAdAn-‰kM D, ‘pirôA’ rAg
«eú tTA moh k A öy; ‘pirôAtA puÝl’ SrhMt¦ qn pAMc wpAdAn-‰kM DAš ke
smudy, S‰tgmn, SA‰vAd, doú SÈr qnse in:srf (Cuxk Are) k o yTATQt:
jAnne vAlA ¯yVEt ‘sRotApÚA’ ho jAtA hÔ¦ jo q®hš yTATQt: jAn
wpAdAnriht ho jAtA hÔ, vh öIfAsRv SrhMt k hlAtA hÔ¦
BgvAn ne iBöuSAš k o pAMc wpAdAn-‰kM DAš ke áAit tíÏfA, wpAdAn,
SiBinveÕ avM SnuÕy Coìz dene ke ila k hA hÔ¦ qsse ye k xI huqQ jìz vAle
tAìzvíö ke smAn pun: pnpne yoŸy nh™ rhte¦
12. Dýmk iTk -vŸg
[suØA – SivÀjA, ivÀjA, Dýmk iTk , duityDýmk iTk ,
b®Dn, pirpuVœCt, duitypirpuVœCt, sMyojiny, wpAdAiny,
sIlv®t, sutv®t, k Fp, duityk Fp¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik –
* Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn SÈr qnke smudy, inroD avM
inroD k rAne vAle mAgQ k o áAôApUvQk n jAnne k o ‘Siv¬A’ k hte hÓ¦ qnk o
áAôApUvQk jAn lenA ‘iv¬A’ k hlAtI hÔ¦
* Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn se ivrEt hone SÈr wnke inroD
ke bAre mš DmoQpdeÕ k rne vAle k o ‘DmQk iTk’ k hte hÓ¦ ivrVEt avM inroD
ke ila y¥nÕIl ¯yVEt k o ‘DmAQnuDmQáAitpÚA’, SÈr qs áAk Ar wpAdAnriht
hok rivmuEt hua ¯yVEt k ok hsk te hÓ ‘qsI jIvn mš invAQf-áAAðA iBöu’¦
* Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn se tAdA¥ýy ‰TAipt k rne vAlA
¯yVEt qnke bMDn mš bÙDA huSA, gAMX-gXIlA, Sor-Cor k o n deKne vAlA,
bÙDA huSA w¥pÚA hotA hÔ, bÙDA huSA mrtA hÔ SÈr bÙDA huSA hI qs lok se
prlok k o jAtA hÔ¦ tAdA¥ýy ‰TAipt n k rne vAlA ¯yAVEt qsse ivprIt
V‰Tit vAlA hok r pUrI trh se du:KivmuEt ho jAtA hÔ¦

1. K®DsMyuØA 79
* Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn mš se ik sI k o BI ‘yh merA
STvA merI hÔ, yh mÓ hUM, yh merI SA¥mA hԒ, aesA nh™ smJnA cAiha¦ q®hš
qs áAk Ar yTATQt: áAôApUvQk smJ lene se nyA j®m nh™ hotA¦
* Áp, vednA, sMôA, sM‰k ArtTA ivôAn ‘sMyojnIy DmQ’ k hlAte hÓ, SÈr
qnke áAit hone vAlA CMdrAg k hlAtA hÔ ‘sMyojn’¦ ÁpAid k o ‘wpAdAnIy
DmQ’ BI k hte hÓ, SÈr qnke áAit hone vAle CMdrAg k o‘wpAdAn’¦
SAyuÏmAn mhAk oi§k ke áAÎnAš ke wØAr mš SAyuÏmAn sAirpuØA ne w®hš
btlAyA ik ÕIlvAn STvA üutvAn iBöuSAš k o pAMc wpAdAn-‰kM DAš k o
Sin¥y, du:K, rog, vRf, Õ£y, pAp, SMtrAy, prAyA, JUXA, ÕU®y avM SnA¥m
smJnA cAiha¦ ho sk tA hÔ ik aesA k rte rhne se iBöu sRotApÚA ho jAa,
sRotApÚA skí dAgAmI, skí dAgAmI SnAgAmI SÈr SnAgAmI SrhMt bn jAa¦
SrhMt k o BI wpAdAn-‰kM DAš k o aese hI smJnA cAiha, Ble hI wsk A yh
SÄyAs qs jIvn mš suKivhAr k rne SÈr ‰míitmAn tTA sMáAôAnI bne rhne
ke ila hI hogA¦
BgvAn ne SAyuÏmAn k Fp k o smJAyA ik kÔ se jAnne vAle SÈr SÈr
deKne vAle k o qs ivôAnyuEt k AyA ke BItr vA bAhr sBI inimØAAš mš
ShMk Ar, mmk Ar, mAn tTA SnuÕy nh™ hote hÓ SÈr kÔ se mn «M« se pre ho,
ÕAMt SÈr ivmuEt ho jAtA hÔ¦
13. SivÀjA-vŸg
[suØA – smudyDým, duitysmudyDým, titysmudyDým,
S‰sAd, duityS‰sAd, smudy, duitysmudy,k oi§k ,
duityk oi§k , tityk oi§k ¦]
qn suØAAš mš btlAyA gyA hÔ ik ‘Siv¬A’ EyA hotI hÔ SÈr k oqQ Siv¬A mš
kÔ se pìztA hÔ? SÈr qske ivprIt, ‘iv¬A’ EyA hotI hÔ SÈr EyA hone se k oqQ
iv¬A-áAAðA k hlAtA hÔ?
‘Siv¬A’ hÔ Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn ke –
* smudy avM ¯yy ke ‰vBAv k o yTATQt: n jAnnA;
* SA‰vAd, doú tTA in:srf k o yTATQt: n jAnnA;
* smudy, S‰tgmn, SA‰vAd, doú, in:srf k o yTATQt: n jAnnA;

80 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


* SV‰t¥v, smudy, inroD avM qnk A inroD áAAðA k rAne vAle mAgQ k o
yTATQt: n jAnnA¦
aesA hone se k oqQ Siv¬A mš pìztA hÔ¦
yid Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn ke bAre mš wEt áAk Ar k I
jAnk ArI yTATQt: ho jAtI hÔ, to vh ‘iv¬A’ k hlAtI hÔ¦ aesA hone se k oqQ
¯yVEt iv¬A-áAAðA k hlAtA hÔ¦
14. ku Eku L-vŸg
[suØA – ku Eku L, Sinœc, duitySinœc, titySinœc, duEK,
duityduEK, tityduEK, SnØA, duitySnØA, titySnØA,
inVˆbdAbhul, SinœcAnup‰sI, duEKAnup‰sI, SnØAAnup‰sI¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA hÔ ik –
Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn k o DDk tA huSA jAno¦ q®hš qs
áAk ArjAnne se SAyQüAvk qnse inveQd pA letA hÔ, ijsse ivrEt ho jAtA hÔ,
SÈr ivrEt hone se ivmuEt ho jAtA hÔ¦ tb wse BAn hotA hÔ –‘mÓ ivmuEt ho
gyA!’ SÈr vh áAôA se jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA
huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™ hԒ¦

Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn Sin¥y hÓ¦ jo Sin¥y hÔ, wsse
CMd, rAg avM CMd-rAg k o dUr k rnA cAiha¦
du:K se CMd, rAg avM CMd-rAg k o dUr k rnA cAiha¦
SnA¥m se CMd, rAg avM CMd-rAg k o dUr k rnA cAiha¦
pAMc wpAdAn-‰kM DAš ke áAit vÔrAŸy, Sin¥ytA tTA SnA¥mtA k A BAv
rKte hua ivhAr k re¦ aesA k rne se vh qn sBI se muEt ho, j®m-mrf ke
bMDn se muEt hok r, du:K-muEt ho jAtA hÔ¦
15. idi§-vŸg
[suØA – SÀJØA, atMmm, soSØAA, nocmeisyA, imœCAidi§,
sEk Ayidi§, SØAAnuidi§,SiBinves, duitySiBinves,
SAn®d¦]

1. K®DsMyuØA 81
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA hÔ ik Áp, vednA, sMôA,
sM‰k ArtTA ivôAn ke hone se, qnke wpAdAn se BItr suK-du:K hotA hÔ; k oqQ
smJtA hÔ – ‘yh mere hÓ, yh mÓ hUM, ye merI SA¥mA hӒ; Snek áAk Ar k I imÉyA
díVÏxyAM hotI hÓ; sMyojn, SiBinveÕ, ivinbMD, S›yvsAn hote hÓ¦ jo q®hš
qs áAk Ar áAôApUvQk jAn lete hÓ, ve ivmuVEt k o áAAt ho, smJ jAte hÓ ik
Sb pun: w®hš yhAÙ SAnA nh™ hÔ¦’
ÌÌÌ

82 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


2. rADsMyuØA
yh sMyuØA cAr vgoÜ mš ivBAijt hÔ ijnmš iCyAlIs suØA hÓ¦
1. pXm-vŸg
[suØA – mAr, sØA, BvneVØA, pir²Ye†y, smf, duitysmf,
sotApÚA, Srh®t, C®drAg, duityC®drAg¦]
BgvAn ne SAyuÏmAn rAD k o smJAyA ik ijse log ‘mAr, mAr’ k hte hÓ
vh EyA hotA hÔ? Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn mš se ik sI ke BI
hone se mAr hotA hÔ, yA mArne vAlA, yA vh jo mrtA hÔ¦ St: qnk o mAr,
rog, vRf, Õ£y, du:K ke Áp mš deKnA cAiha¦ q®hš qs áAk Ar deKnA hI
qnk Asýyk dÕQn k rnAhÔ¦ sýyk dÕQn se inveQd hotA hÔ, inveQd se vÔrAŸy,
vÔrAŸy se ivmuVEt SÈr ivmuVEt se invAQf¦ bRµcyQ k A SMitm w¡eÎy invAQf
hI hotA hÔ¦
Slg-Slg SvsrAš pr BgvAn ne SAyuÏmAn rAD k oyh BI smJAyA ik
k oqQ ¯yVEt sEt (SAsEt) kÔ se hotA hÔ; Bvne©I SÈr Bvne©IinroD EyA
hotA hÔ; pirôey DmQ, pirôA SÈr pirôAtA puÝl se EyA SAÕy ilyA jAtA hÔ;
q¥yAid¦
2. duity-vŸg
[suØA – mAr, mArDým, Sinœc, SinœcDým, duEK, duEKDým,
SnØA, SnØADým, KyDým, vyDým, smudyDým,
inroDDým¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne smJAyA hÔ ik Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA
ivôAn k o mAr, mArDmAQ, Sin¥y, Sin¥yDmAQ, du:K, du:KDmAQ, SnA¥m,
SnA¥mDmAQ, öyDmAQ, ¯yyDmAQ, smudyDmAQ STvA inroDDmAQ mAnk r
SAyQüAvk qnse inveQd áAAðA k r letA hÔ, inveQd áAAðA k r ivrEt ho jAtA hÔ,
ivrEt ho ivmuEt ho jAtA hÔ¦ ivmuEt hone pr wse BAn hotA hÔ –‘mÓ ivmuEt
ho gyA!’ SÈr vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – “j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs
pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™¦”

2. rADsMyuØA 83
3. SAyAcn-vŸg
[suØA – mArAidsuØAak Adsk , inroDDým¦]
SAyuÏmAn rAD ne BgvAn se k hA ik muJe aese DmQ k A wpdeÕ k rš ijse
sunk r mÓ Ske lA, ak AMtsevI ho, SáAmØA bnA rhk r, áAy¥npUvQk tp k rtA
huSA, SA¥msMymI ho ivhAr k ÁM¦ qs pr w®hAšne q®hš qn-qn ke áAit CMd, rAg
avM CMd-rAg k AáAhAf k rne ke ila k hA –mAr, mArDmQ, Sin¥y, Sin¥yDmQ,
du:K, du:KDmQ, SnA¥m, SnA¥mDmQ, öyDmQ, ¯yyDmQ, smudyDmQ avM
inroDDmQ¦
4. wpinisÚA-vŸg
[suØA – mArAidsuØAak Adsk , inroDDým¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne SAyuÏmAn rAD k obtlAyA ik qn-qn ke áAit CMd,
rAg avM CMd-rAg k ohxAnA cAiha –mAr, mArDmQ, Sin¥y, Sin¥yDmQ, du:K,
du:KDmQ, SnA¥m, SnA¥mDmQ, öyDmQ, ¯yyDmQ, smudyDmQ SÈr inroDDmQ¦
ÌÌÌ

84 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


3. idi§sMyuØA
yh sMyuØA cAr vgoÜ mš ivBAijt hÔ ijnmš iCyAnve suØA hÓ¦
1. sotApVØA-vŸg
[suØA – vAt, atMmm, soSØAA, nocmeisyA, nV¥TidÚA, k roto,
hetu, mhAidi§, s‰stidi§, Ss‰stidi§,S®tvA, Sn®tvA,
tMjIvMtMsrIrM, S²YMjIvMS²YMsrIrM, hoittTAgto,
nhoittTAgto, hoitcnchoittTAgto,
nevhoitnnhoittTAgto¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA hÔ ik ik ske hone se, ik ske
wpAdAn se, ik ske SiBinveÕ se qs áAk Ark IimÉyA díVÏxyAM w¥pÚA hotI hÓ,
yTA hvAaM nh™ cltI hÓ, nidyAM nh™ bhtI hÓ, yh mÓ hUM, yh merI SA¥mA hÔ,
jo SA¥mA hÔ so lok hÔ, SœCe yA bure k moÜ k A k oqQ P l nh™ hotA, yh lok
ÕAÎvt hÔ, SÕAÎvt hÔ, SMtvAn hÔ, SnMt hÔ, q¥yAid¦
w®hAšne btlAyA ik Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn ke hone se,
qnke wpAdAn se, qnke SiBinveÕ se aesA hotA hÔ¦ qnk ISin¥ytA, du:KtA
tTA pirvtQnÕIltA k o jAn lene se ye imÉyA díVÏxyAM nh™ hotI hÓ¦ ijs
SAyQüAvk k Iqnke tTA du:K, du:Ksmudy, du:KinroD tTA du:KinroD áAAðA
k rAne vAle mAgQ ke áAit ÕMk A dUr huqQ rhtI hÔ vh ‘sRotApÚA’ k hlAtA hÔ¦ vh
DmQ se œyut n hone vAlA SÈr inVÎct Áp se sMboiD áAAðA k rne vAlA hotA hÔ¦
2. duitygmn-vŸg
[suØA –vAt....¦ nevhoitnnhoit, ÁpISØAA, SÁpISØAA,
ÁpIcSÁpIcSØAA, nevÁpInAÁpISØAA,ak ®tsuKI,
ak ®tduEKI, suKduEKI, SduEKmsuKI¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA hÔ ik Áp, vednA, sMôA,
sM‰k Ar tTA ivôAn ke hone se, qnke wpAdAn se, qnke SiBinveÕ se Snek
áAk Ark IpUvQ-vifQt imÉyA díVÏxyAš ke SitirEt qs áAk Ark IimÉyA díVÏxyAM
BI hotI hÓ, jÔse mrne ke wprAMt SA¥mA Áp vAlA Srog ho jAtA hÔ, ibnA Áp

3. idi§sMyuØA 85
vAlA Srog ho jAtA hÔ, Áp vAlA SÈr ibnA Áp vAlA Srog ho jAtA hÔ, n
Áp vAlA SÈr n ibnA Áp vAlA Srog ho jAtA hÔ, q¥yAid¦ prMtu Áp,
vednAid k I Sin¥ytA, du:KtA tTA pirvtQnÕIltA k o jAn lene se ye imÉyA
díVÏxyAM nh™ hotI hÓ¦ qs trh du:K ke hone se, du:K ke wpAdAn se, du:K ke
SiBinveÕ se aesI imÉyA díVÏxyAM w¥pÚA hotI hÓ¦
3. titygmn-vŸg
[suØA – nvAt. . . SduEKmsuKI¦]
qn suØAAš mš BI pUvQvt imÉyA díVÏxyAš k I w¥pVØA ke bAre mš smJAte hua
k hAgyA hÔ ik jo Sin¥y hÔ vh du:K hÔ; wske hone se, wske wpAdAn se ye
díVÏxyAM w¥pÚA hotI hÓ¦
4. ctu¥Tgmn-vŸg
[suØA – nvAt. . . SduEKmsuKI¦]
qn suØAAš mš BI imÉyA díVÏxyAš ke bAre mš phle ke smAn ccAQ k rne ke
pÎcAt BgvAn «ArA smJAyA gyA hÔ ik StIt, SnAgt vA vtQmAn ke ,
BItrI vA bAhrI, ‰TUl vA sUçm, inkí Ïx vA w¥kí Ïx, dUr‰T SvTA ink x‰T
svQ áAk Ar ke Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn k o qs áAk Ar yTATQt:
jAnnA cAiha – ‘n yh mere hÓ, n mÓ yh hUM, n yh merI SA¥mA hÓ¦’ aesA deK
lene se SAyQ-üAvk Áp, vednA, sMôA, sM‰k ArtTA ivôAn se inveQd áAAðA k rtA
hÔ, inveQd áAAðA k rne se ivrEt hotA hÔ, ivrEt hone se ivmuEt hotA hÔ¦ tb
wse yh ôAn hotA hÔ – ‘mÓ ivmuEt ho gyA¦’ vh áAôApUvQk jAn letA hÔ –
‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse
pre yhAM SAnA nh™ ¦’
ÌÌÌ

86 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


4. SoEk ®tsMyuØA
qs sMyuØA mš ds suØA hÓ ijnke nAm hÓ – cEKu, Áp, iv²YAf, sýP ‰s,
sýP ‰sjA, Áps²YA, Áps²cetnA, Ápt»hA, pTvIDAtu, K®D¦
BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik cöu, üo©, GRAf, ij¹A, k AySÈr mn
Sin¥y, pirvtQnÕIl SÈr S®yTABAv vAle hote hÓ¦ jo qn DmoÜ ke áAit qs
áAk Ar üÂAvAn vA SAÎv‰t hotA hÔ, vh üÂAnusArI k hlAtA hÔ SÈr vh
aesA k oqQ k Am nh™ k r sk tA ijsse vh inclI yoin k o áAAðA k re SÈr
sRotApVØA k A P l pAye ibnA hI mí¥yu k o áAAðA ho jAye¦
inýnAMik t ke bAre mš BI aese hI smJnA cAiha –
* Áp, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ¦
* cöuivQôAn, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay, tTA mno¦
* cöusM‰pÕQ, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay, tTA mn:¦
* cöusM‰pÕQjA vednA, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay tTA mn:¦
* ÁpsMôA, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ¦
* ÁpsMcetnA, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ¦
* ÁptíÏfA, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ¦
* píÉvIDAtu, jl, SVŸn, vAyu, SAk AÕ tTA ivôAn¦
* Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn¦
ÌÌÌ

4. SoEk ®tsMyuØA 87
5. wFpAdsMyuØA
qs sMyuØA mš ds suØA hÓ ijnke nAm hÓ – cEKu, Áp, iv²YAf, sýP ‰s,
sýP ‰sj, s²YA, s²cetnA, t»hA, DAtu, K®D¦
BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik cöu k I w¥pVØA, V‰Tit vA áAAduBAQv
du:K k I w¥pVØA, rogAš k I V‰Tit SÈr jrAmrf k A áAAduBAQv hÔ¦ yhI bAt
üo©, GRAf, ij¹A, k Ay SÈr mn pr BI cirtATQ hotI hÔ¦
cöu k AinroD, wpÕm vA SvsAn du:K k AinroD, rogAš k AwpÕm SÈr
jrAmrf k A SvsAn hÔ¦ yhI bAt üo©, GRAf, ij¹A, k Ay SÈr mn pr BI
cirtATQ hotI hÔ¦
inýnAMik t ke bAre mš BI aese hI smJnA cAiha: –
–Áp, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ¦
–cöuivQôAn, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay tTA mno¦
–cöusM‰pÕQ, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay tTA mn:¦
–cöusM‰pÕQjA vednA, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay tTA mn:¦
–ÁpsMôA, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ¦
–ÁpsMcetnA, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ¦
–ÁptíÏfA, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ¦
–píÉvIDAtu, jl, SVŸn, vAyu, SAk AÕ tTA ivôAn¦
–Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn¦
ÌÌÌ

88 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


6. ik lessMyuØA
qs sMyuØA mš ds suØA hÓ ijnke nAm hÓ – cEKu, Áp, iv²YAf, sýP ‰s,
sýP ‰sj, s²YA, s²cetnA, t»hA, DAtu, K®D¦
BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik cöu, üo©, GRAf, ij¹A, k AytTA mn
mš hone vAlA CMd-rAg icØA k A wpEleÕ hotA hÔ, jb qn C: ‰TAnAš mš icØA
wpEleÕ-riht hotA hÔ, tb vh nÔÏkR ýy k I Sor Juk A hotA hÔ, nÔÏkR ýy mš
pirBAivt icØA SiBôA se sAöA¥k Ar ik ye jAne yoŸy DmoÜ mš lgtA hÔ¦
yhI V‰Tit inýnAMik t ke bAre mš BI hÔ : –
* Áp, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ¦* cöuivQôAn, üo©, GRAf, ij¹A,
k Ay tTA mno¦* cöusM‰pÕQ, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay tTA mn:¦*
cöusM‰pÕQjA vednA, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay tTA mn: ¦* ÁpsMôA, Ոd,
gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ¦* ÁpsMcetnA, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA
DmQ¦* ÁptíÏfA, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ¦* píÉvIDAtu, jl, SVŸn,
vAyu, SAk AÕ tTA ivôAn¦* Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn¦
ÌÌÌ

6. ik lessMyuØA 89
7. sAirpuØAsMyuØA
qs sMyuØA mš ds suØA hÓ ijnke nAm hÓ – ivvek j, SivtEk , pIit,
wpeEKA, SAk AsAn²cAytn, iv²YAf²cAytn, SAik ²c²YAytn,
nevs²YAnAs²YAytn, inroDsmApVØA, sUicmuKI¦
ak smy SAyuÏmAn sAirpuØA k o ›yAn se wXk r SAte hua deK SAyuÏmAn
SAn®d ne wnse k hA ik SApk I qMiªyAM S¥yMt áAsÚA SÈr muK k I k AMit
pirÕu hÔ; SAj SAp kÔ se ivhAr k r rhe Te?
SAyuÏmAn sAirpuØA ne wØAr idyA ik mÓ áATm ›yAn k A lAB k r ivhAr
k rtATA¦ tb muJe yh nh™ jAn pìztA TA ik mÓ áATm ›yAn k oáAAðA k rrhA
hUM, STvA qse áAAðA k r ilyA hÔ, STvA qsse wX rhA hUM¦
v‰tut: wnke ShMk Ar, mmMk Ar, mAn ke SnuÕy EleÕ bhut phle hI
pUfQtyA nÏx ho jAne se w®hš yh jAn nh™ pìztA TA¦ SÈr yh ke vl áATm
›yAn ke smy hI nh™, Siptu i«tIy, títIy avM ctuTQ ›yAn, tTA
SAk AÕAnM¥yAytn, ivôAnM¥yAytn, SA˜k c®yAytn, nÔvsMôAnAsMôAytn
tTA sMôAvediytinroD k I Sv‰TASAš mš BI hotA TA¦
ak Svsr pr SAyuÏmAn sAirpuØA ne sUicmuKI pirvRAijk Ak o‰pÏx ik yA
ik k oqQ k oqQ ümf STvA bRAµf vA‰tuiv¬A, nö©iv¬A, SMgiv¬A,
sMdeÕvAhn jÔsI imÉyA SAjIivk A k o SpnA k r SpnA Brf-poúf k rte
hÓ, prMtu mÓ DmQpUvQk iBöAxn k r wdr-poúf k rtA hUM¦ yh jAn k r vh
pirvRAijk A jgh-jgh jAk r logAš se k hne lgI ik ÕAEypu© ümf
DmQpUvQk , S˜n¬ SAhAr gRhf k rte hÓ; w®hš iBöA do¦
ÌÌÌ

90 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


8. nAgsMyuØA
qs sMyuØA mš pcAs suØA hÓ ijnke nAm hÓ – suiÂk , pfIttr, wposT,
duitywposT, titywposT, ctu¥TwposT, sut, duitysut, titysut,
ctu¥Tsut, S»zjdAnUpk Ar(suØAdsk ), jlAbujAiddAnUpk Ar(suØA˜tsk )¦
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA hÔ ik –
* nAg-yoinyAM cAr hÓ –
1. SMzj,
2. jlAbuj,
3. sM‰vedj, SÈr
4. SÈppAitk ¦ ye, wØAroØAr, ak -dUsre se áAfIt hÓ¦
* ku C nAgAš ke mn mš hotA hÔ ik hm phle k Ay, vAfI SÈr mn se pu»y
SÈr pAp, donAš áAk Ar ke k mQ ik yA k rte Te, ijsse hm mrfoprAMt Smuk
nAg-yoin mš w¥pÚA hua hÓ¦ Sb hm k Ay, vAfI SÈr mn se SœCA SAcrf
k rš ijsse mí¥yu ke wprAMt ‰vgQ mš w¥pÚA hok r sugit k o áAAðA hAš¦ qsI
k ArfvÕ ku C nAg wposT rKte hÓ SÈr SœCe ÕrIr vAle ho jAte hÓ¦
* yid k Ay,vAfI SÈr mn se donAš áAk Arke k mQ k rne vAlA ¯yVEt nAgAš
k I lMbI SAyu, SiBÁptA SÈr suKbhultA ke bAre mš sunk r yh k AmnA k re
ik mí¥yu ke wprAMt mÓ BI Smuk yoin vAle nAgAš ke bIc w¥pÚA hoWM, to aesA
ho jAtA hÔ¦
* wEt áAk Ark A¯yVEt mrfoprAMt ijs nAg-yoin ke nAgAš ke bIc w¥pÚA
hone k I k AmnA k rtA huSA SÚA, pAn, v‰©Aid k A dAn detA hÔ, vh wsI
nAg-yoin ke nAgAš ke bIc w¥pÚA hotA hÔ; jÔse mrfoprAMt SMzj yoin ke
nAgAš ke bIc w¥pÚA hone k I k AmnA k rne vAlA ¯yVEt wEt áAk Ar k A dAn
detA huSA q®h™ nAgAš ke bIc w¥pÚA hotA hÔ¦

8. nAgsMyuØA 91
9. sup»fsMyuØA
qs sMyuØA mš iCyAlIs suØA hÓ ijnke nAm hÓ – suiÂk , hrV®t, «yk ArI,
duityAid«yk ArI (suØAVØAk ), S»zjdAnUpk Ar (suØAdsk ),
jlAbujAiddAnUpk Ar (suØA˜ØAsk )¦
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA hÔ ik –
* cAr supfQ-yoinyAM hÓ –
1. SMzj,
2. jlAbuj,
3. sM‰vedj SÈr
4. SÈppAitk ¦
* qnmš se SMzj supfQ SMzj nAgAš k o, jlAbuj supfQ SMzj SÈr
jlAbuj nAgAš k o, sM‰vedj supfQ SMzj, jlAbuj SÈr sM‰vedj nAgAš k o,
SÈr SÈppAitk supfQ sBI nAgAš k o hr le jAte hÓ¦
* yid k Ay, vAfI SÈr mn se pAp avM pu»y – donAš áAk Ar ke k mQ k rne
vAlA ¯yVEt supfoÜ k I lMbI SAyu, SiBÁptA SÈr suK bhultA ke bAre mš
sunk r yh k AmnA k re ik mí¥yu ke wprAMt mÓ BI Smuk yoin vAle supfoÜ ke
bIc w¥pÚA hoWM, to aesA ho jAtA hÔ¦
* wEt áAk Ar k A ¯yVEt mrfoprAMt ijs ik sI yoin ke supfoÜ ke bIc
w¥pÚA hone k Ik AmnAk rtAhuSA SÚA, pAn, v‰©Aid k AdAn detA hÔ, vh wsI
yoin ke supfoÜ ke bIc w¥pÚA hotA hÔ; jÔse mrfoprAMt SMzj supfoÜ ke bIc
w¥pÚA hone k I k AmnA k rne vAlA ¯yVEt wEt áAk Ar k A dAn detA huSA q®h™
supfoÜ ke bIc w¥pÚA hotA hÔ¦
ÌÌÌ

92 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


10. g®Dˆbk AysMyuØA
qs sMyuØA mš ak sÈ bArh suØA hÓ ijnke nAm hÓ – suiÂk , sucirt,
mUlg®DdAtA, sArg®DAiddAtA(suØAnvk ), mUlg®DdAnUpk Ar(suØAdsk ),
sArg®DAiddAnUpk Ar(suØAnvuitk )¦
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA hÔ ik –
* mUl, sAr, P £gu, ¥vcA, ppìzI, p©, puÏp, P l, rs vA gMD k I gMD mš
SiDvAs k rne vAle dev ‘gMDvQk Aiyk dev’ k hlAte hÓ¦
* yid k Ay, vAfI SÈr mn se SœCA SAcrf k rne vAlA ¯yVEt
gMDvQk Aiyk devAš k I lMbI SAyu, SiBÁptA SÈr suK bhultA ke bAre mš
sunk ryh k AmnAk re ik mí¥yu ke wprAMt mÓ BI qn devAš ke bIc w¥pÚA hoWM,
to aesA ho jAtA hÔ¦
* wEt áAk Ar k A ¯yVEt ijs-ijs áAk Ar k I gMDAš k A dAn k rtA hÔ, vh
mrfoprAMt ws-ws gMD mš SiDvAs k rne vAle devAš ke bIc w¥pÚA hotA hÔ;
jÔse mUlgMDAš k AdAn k rne vAlA ¯yVEt mUlgMD mš SiDvAs k rne vAle devAš ke
bIc¦
* yhI bAt SÚA, pAn, v‰©, yAn, mAlA, gMD, ivlepn, ՆyA, SAvAs
tTA áAdIp ke dAn pr BI lAgU hotI hÔ¦ ijs k AmnA ke sAT qn v‰tuSAš k A
dAn ik yA jAtA hÔ, mrfoprAMt tdnuÁp gMDvQk Aiyk devAš ke bIc w¥pVØA
hotI hÔ¦
ÌÌÌ

10. g®Dˆbk AysMyuØA 93


11. vlAhk sMyuØA
qs sMyuØA mš sØAAvn suØA hÓ ijnke nAm hÓ – suiÂk , sucirt,
sItvlAhk dAnUpk Ar (suØAdsk ), w»hvlAhk dAnUpk Ar(suØAcAlIsk ),
sItvlAhk , w»hvlAhk , SˆBvlAhk , vAtvlAhk , v‰svlAhk ¦
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA hÔ ik –
* ÕItvlAhk , wÏfvlAhk , SBRvlAhk , vAtvlAhk tTA vúAQvlAhk
dev ‘vlAhk k Aiyk de’v k hlAte hÓ,
* yid k Ay, vAfI SÈr mn se SœCA SAcrf k rne vAlA ¯yVEt
vlAhk k Aiyk devAš k I lMbI SAyu, SiBÁptA SÈr suKbhultA ke bAre mš
sunk ryh k AmnAk re ik mí¥yu ke wprAMt mÓ BI qn devAš ke bIc w¥pÚA hoWM,
to aesA ho jAtA hÔ¦
* wEt áAk Ar k A ¯yVEt mrfoprAMt ijn-ik ®h™ vlAhk k Aiyk devAš ke
bIc w¥pÚA hone k I k AmnA k rtA huSA SÚA, pAn, v‰©Aid k A dAn detA hÔ,
vh wn-wn devAš ke bIc w¥pÚA hotA hÔ; jÔse mrfoprAMt ÕItvlAhk devAš ke
bIc w¥pÚA hone k I k AmnA k rne vAlA ¯yVEt wEt áAk Ar k A dAn detA huSA
q®h™ devAš ke bIc w¥pÚA hotA hÔ¦
* jb ik ®h™ devAš k o aesA hotA hÔ ik hm SpnI rit se rmf k rš, tb
wnke icØA ke ivinÎcy ke SnusAr vÔsI hI V‰Tit bn jAtI hÔ; jÔse
ÕItvlAhk devAš k oaesA hone pr ik hm SpnI rit se rmf k rš, wnke icØA
k I áAifiD ke SnusAr ÕIt ho jAtA hÔ¦
ÌÌÌ

94 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


12. vœCgoØAsMyuØA
qs sMyuØA mš pcpn suØA hÓ ijnke nAm hÓ – ÁpS²YAf, vednAS²YAf,
s²YAS²YAf, s±ArS²YAf, iv²YAfS²YAf, ÁpSd‰snAid
(suØAp²ck ), ÁpSniBsmyAid (suØAp²ck ), ÁpSnnuboDAid
(suØAp²ck ), ÁpSFpixveDAid (suØAp²ck ), ÁpSs£lEKfAid
(suØAp²ck ), ÁpSnuplEKfAid (suØAp²ck ), ÁpSFpœcuplEKfAid
(suØAp²ck ), ÁpSsmpeEKfAid (suØAp²ck ), ÁpSFpœcupeEKfAid
(suØAp²ck ), ÁpSFpœcEKk ýmAid (suØActuEk ), iv²YAf –
SFpœcEKk ýmsuØAM¦
vœCgoØA pirvRAjk ne BgvAn se yh jAnnA cAhA ik sMsAr mš lok ,jIv
vA tTAgt k o lek r jo Snek áAk Ar k I DArfAaM áAcilt hÓ, wnk A EyA
k Arf hÔ?
BgvAn ne k hA ik qnk A k Arf hotA hÔ Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA
ivôAn, SÈr qnke smudy, inroD tTA inroD áAAðA k rAne vAle wpAy k A
SôAn ¦ SÈr aese hI qnk A SdÕQn, SniBsmy (‰pÏx ôAn k A SBAv),
SnnuboD, SáAitveD, Ss£löf(Sivvek ), Snuplöf, SáA¥yuplöf,
SsmáAeöf, SáA¥yupáAeöf SÈr SáA¥yö k mQ¦
ÌÌÌ

12. vœCgoØAsMyuØA 95
13. JAnsMyuØA
qs sMyuØA mš pcpn suØA hÓ ijnke nAm hÓ –smAiDmUlk –smApVØA, iXit,
vu§An, k V£lt, SArýmf, gocr, SiBnIhAr,sEk œck ArI, sAtœck ArI,
sFpAyk ArI¦
smApVØAmUlk – iXit, vu§An, k V£lt, SArýmf, gocr, SiBnIhAr,
sEk œc,sAtœc, sFpAy¦
iXitmUlk – vu§AnsuØAAidS§k ¦
vu§AnmUlk – k V£ltsuØAAidsØAk ¦
k V£ltmUlk – SArýmfsuØAAidCEk ¦
SArýmfmUlk – gocrsuØAAidp²ck ¦
gocrmUlk – SiBnIhArsuØAAidctuEk ¦
SiBnIhArmUlk – sEk œcsuØAAiditk ¦
sEk œcmUlk – sAtœck ArIsuØAAidduk ¦
sAtœcmUlk – sFpAyk ArI¦
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik smAiD ke öe© mš cAr áAk Ar ke ›yAnI
hote hÓ –
1. smAiD-ku Õl, pr smApVØA-ku Õl nh™;
2. smApVØA-ku Õl, pr smAiD-ku Õl nh™;
3. n smAiD-ku Õl, n smApVØA-ku Õl; SÈr
4. smAiD-ku Õl BI, smApVØA-ku Õl BI¦
qnmš SMitm áAk Ar k A ›yAnI SgR, üeÏX, wØAm áAk Ar k A hotA hÔ¦
BgvAn ne qsI áAk Arse smAiD ke öe© mš ›yAinyAš k IiBÚA-iBÚA áAk Ark I
ku ÕltASAš, ikR yAÕIltASAš k I tulnA k rte hua inýnAMik t k o SgR, üeÏX,
wØAm áAk Ar k A honA btlAyA –
* smAiDku ÕltTA V‰Titku Õl,STvA w¥TAnku Õl,STvA k £yku Õl,

96 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


STvA SAlMbnku Õl, STvA gocrku Õl, STvA SiDÏXAnku Õl, STvA
sAvDAnI brtne vAlA, STvA sttk ArI, STvA sýáAeyk ArI (wictk ArI)¦
* smApVØAku Õl tTA V‰Titku Õl, STvA ¯yu¥TAnku Õl (Õeú pUvQvt)¦
* V‰Titku Õl tTA ¯yu¥TAnku Õl, STvA k £yku Õl (Õeú pUvQvt)¦
* ¯yu¥TAnku Õl tTA k £yku Õl, STvA SAlMbnku Õl (Õeú pUvQvt)¦
* k £yku Õl tTA SAlMbnku Õl, STvA gocrku Õl (Õeú pUvQvt)¦
* SAlMbnku ÕltTA gocrku Õl,STvA SiBnIhArku Õl(Õeú pUvQvt)¦
* gocrku Õl tTA SiBnIhArku Õl, STvA s¥kí ¥yk ArI (Õeú pUvQvt)¦
* SiBnIhArku Õl tTA s¥kí ¥yk ArI, STvA sAt¥yk ArI (Õeú pUvQvt)¦
* s¥kí ¥yk ArI tTA sAt¥yk ArI, STvA sáAAyk ArI¦
* sAt¥yk ArI tTA sáAAyk ArI¦
qn ›yAinyAš k I SgRtA, üeÏXtA, wØAmtA wsI áAk Ar se hÔ jÔse gAy se
dUD, dUD se dhI, dhI se mEKn, mEKn se GI SÈr GI se BI wske mAMz k I
SgRtA, üeÏXtA, wØAmØAA hotI hÔ¦
ÌÌÌ

13. JAnsMyuØA 97
sLAytnvŸg
1. sLAytnsMyuØA
yh sMyuØA wÚAIs vgoÜ mš ivBAijt hÔ ijnmš do sÈ SìztAlIs suØA hÓ¦
1. Sinœc-vŸg
[suØA – SÀJØAAinœc, SÀJØAduEK, SÀJØAAnØA, bAihrAinœc,
bAihrduEK, bAihrAnØA, SÀJØAAinœcAtItAnAgt,
SÀJØAduEKAtItAnAgt, SÀJØAAnØAAtItAnAgt,
bAihrAinœcAtItAnAgt, bAihrduEKAtItAnAgt,
bAihrAnØAAtItAnAgt¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o BItrI SAytnAš (cöu, üo©, GRAf,
ij¹A, k Ay tTA mn) tTA bAhrI SAytnAš (Áp, Ոd, gMD, rs, ‰píÏx¯y
tTA DmQ) k I Sin¥ytA, du:KtA tTA SnA¥mtA ke bAre mš wpdeÕ ida hÓ¦
qnmš se k oqQ BI SAytn ‘n merA hÔ, n mÓ hUM, n merI SA¥mA hԒ –yh yTATQt:
áAôApUvQk jAn lenA cAiha¦ aesA k rtAhuSA SAyQüAvk qnse inveQd pA letA
hÔ, inveQd pAne se ivrEt ho jAtA hÔ, ivrEt hone se ivmuEt ho jAtA hÔ, SÈr
ivmuEt hone pr wse aesA ôAn hotA hÔ – ‘mÓ ivmuEt ho gyA!’ vh áAôApUvQk
jAn letA hÔ –‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnATA so k r
ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™¦’
w®hAšne yh BI k hAik StIt k AlSÈr SnAgt k Alke ye sBI SAytn
Sin¥y, du:K avM SnA¥m hÓ; vtQmAn k Al ke SAytnAš k A to k hnA hI EyA
hÔ ? q®hš aesA deK SAyQüAvk StItk AlIn SAytnAš ke áAit Snpeö hotA
hÔ, SnAgtk AlIn SAytnAš k A SiBnMdn nh™ k rtA SÈr vtQmAn SAytnAš
ke inveQd, ivrAg SÈr inroD ke ila y¥nÕIl hotA hÔ¦

98 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


2. ymk -vŸg
[suØA – pXmpuˆbesýboD, duitypuˆbesýboD,
pXmS‰sAdpiryesn, duityS‰sAdpiryesn, pXmnoceS‰sAd,
duitynoceS‰sAd, pXmAiBn®d, duityAiBn®d, pXmduEKuFpAd,
duityduEKuFpAd¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik mÓne BItrI tTA bAhrI SAytnAš ke
SA‰vAd k o SA‰vAd ke tÈr pr, doú k o doú ke tÈr pr SÈr qnse in:srf
(Cuxk Are) k o in:srf ke tÈr pr yTATQt: jAn lene ke pÎcAt hI Spne
sýyk sMbu hone k A dAvA ik yA¦
w®hAšne btlAyA ik yid qn SAytnAš mš SA‰vAd n hotA, to áAAfI qnmš
SnurEt nh™ hote; yid qnmš doú nh™ hotA, to ve qnse inveQd n pAte; SÈr
yid qnse in:srf n hotA, to ve qnse in:sít n hote¦
w®hAšne yh BI btlAyA ik SAytnAš ke áA¥yy se w¥pÚA hone vAlA
suK-sÈmn‰y qnk A SA‰vAd hotA hÔ; qnk I Sin¥ytA, du:KtA tTA
ivpirfAmDmQtA qnk A doú hotA hÔ; SÈr qnke áAit hone vAle CMd-rAg k A
áAhAf qnse hone vAlA in:srf (Cuxk ArA) hÔ¦
wnk A yh BI k Tn TA ik SAytnAš k A SiBnMdn k rnA du:K k A hI
SiBnMdn k rnA hÔ¦ du:K k A SiBnMdn k rnA du:K se muEt n honA hÔ¦
SAytnAš k I w¥pVØA, V‰Tit, SiBinvíVØA, áAAduBAQv se hI du:K k I w¥pVØA,
rogAš k I V‰Tit tTA jrA-mrf k A áAAduBAQv hotA hÔ¦ qnk A inroD, wpÕmn,
S‰tgmn du:K k A inroD, rogAš k A wpÕmn tTA jrA-mrf k A S‰tgmn
hotA hÔ¦
3. sˆb-vŸg
[suØA – sˆb, phAn, SiB²YApir²YAphAn, pXmSpirjAnn,
duitySpirjAnn, SAidØA, SÂBUt, smuŸGAtsArŒFp,
pXmsmuŸGAtsFpAy, duitysmuŸGAtsFpAy¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik ‘svQ’ hotA hÔ – cöu SÈr Áp, üo©
SÈr Ոd, GRAf SÈr gMD, ij¹A SÈr rs, k Ay SÈr ‰áAÏx¯y tTA mn SÈr
DmQ ¦

1. sLAytnsMyuØA 99
w®hAšne yh BI btlAyA ik svQ-áAhAf ke yoŸy DmQ hote hÓ – cöu, Áp,
cöuivQôAn, cöusM‰pÕQ, cöusM‰pÕQ se w¥pÚA hone vAlI vednA; SÈr qsI áAk Ar
üo©, Ոd; GRAf, gMD; ij¹A, rs; k Ay, ‰áAÏx¯y; tTA mn, DmQ se SArMB
k r qnke SAge ke DmQ¦
BgvAn ne k hAik ‘svQ’ k opUrI trh se jAne-bUJe ibnA, qsse ivrEt hua
ibnA SÈr ibnA qse Coìze du:KAš se Cuxk ArApA lenA sMBv nh™ hÔ¦ pr qse pUrI
trh se jAnne-bUJne, qsse ivrEt ho jAne SÈr qsk o Coìz dene se du:KAš se
Cuxk ArA pA lenA sMBv hotA hÔ¦
w®hAšne yh BI k hA ik ‘svQ’ jl rhA hÔ, ‘svQ’ SMDA hÔ¦ iP r yh BI
smJAyA ik EyA jl rhA hÔ, EyA SMDA hÔ SÈr ik sse jl rhA hÔ, ik sse
SMDA hÔ? qnse inveQd áAAðA k rSAyQüAvk ivrEt ho jAtA hÔ, ivrEt hone se
ivmuEt ho jAtA hÔ, SÈr ivmuEt hone pr wse aesA ôAn hotA hÔ –‘mÓ ivmuEt
ho gyA!’ vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA
huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™¦’
qsI sMdBQ mš BgvAn ne sArI mA®ytASAš pr ku XArAGAtk rne vAle mAgQ k o
BI áAôðA ik yA¦
4. jAitDým-vŸg
[suØA – jAitDým, jrADým, ¯yAiDDým, mrfDým, sok Dým,
si¸leisk Dým, KyDým, vyDým, smudyDým, inroDDým¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne cöu, Áp, cöuivQôAn, cöusM‰pÕQ SÈr cöusM‰pÕQ se
w¥pÚA hone vAlI vednA k o jAitDmAQ, jrADmAQ, ¯yAiDDmAQ, mrfDmAQ,
Õok DmAQ, sMEleiÕk DmAQ, öyDmAQ, ¯yyDmAQ, smudyDmAQ tTA inroDDmAQ
btlAyA hÔ; SÈr aese hI üo©, Ոd, üo©ivôAnAid k o BI¦ w®hAšne yh BI
k hA hÔ ik q®hš qs áAk Ar deKne vAlA SAyQüAvk ivmuEt ho jAtA hÔ SÈr
áAôApUvQk yh jAn letA hÔ ik yh merA SMitm j®m hÔ¦
5. sˆbSinœc-vŸg
[suØA – Sinœc, duEK, SnØA, SiB²Ye†y, pir²Yey, phAtˆb,
sVœCk Atˆb,SiB²YApir²Ye†y, wp¡‡t, wp‰s§¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne cöu, Áp, cöuivQôAn, cöusM‰pÕQ SÈr cöusM‰pÕQ se

100 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


w¥pÚA hone vAlI vednA k o Sin¥y, du:K, SnA¥m, SiBôey, pirôey,
áAhAt¯y, sAöA¥k rfIy, SiBôA se pirôey, wpª‡t SÈr dimt btlAyA hÔ;
SÈr aese hI üo©, Ոd, üo©ivôAnAid k oBI¦ w®hAšne yh BI k hAhÔ ik q®hš
qs áAk ArdeKne vAlA SAyQüAvk ivmuEt ho jAtA hÔ SÈr áAôApUvQk yh jAn
letA hÔ ik yh merA SMitm j®m hÔ¦
6. SivÀjA-vŸg
[suØA – SivÀjAphAn, sMyojnphAn, sMyojnsmuŸGAt,
SAsvphAn, SAsvsmuŸGAt, SnusyphAn, SnusysmuŸGAt,
sˆbupAdAnpir²YA, pXmsˆbupAdAnpiryAdAn,
duitysˆbupAdAnpiryAdAn¦]
BgvAn ne iBöuSAš k osmJAyA ik cöu, Áp, cöuivQôAn, cöusM‰pÕQ SÈr
cöusM‰pÕQ se w¥pÚA hone vAlI vednA k oSin¥y jAn, deK lene se Siv¬A dUr
hotI hÔ SÈr iv¬A w¥pÚA hotI hÔ¦ yhI bAt üo©, GRAf, ij¹A, k AytTA mn
SÈr qnke SAge ke DmoÜ k olek rBI hotI hÔ¦ qsI Sin¥ytA k ojAnne, deKne
se sMyojn dUr hote hÓ¦ qnk I SnA¥mtA k o jAnne, deKne se sMyojn wKìz
jAte hÓ¦ SAsRv SÈr SnuÕy BI qsI áAk Ar qnk I Sin¥ytA, SnA¥mtA k o
jAnne, deKne se dUr hote, wKìzte hÓ¦
BgvAn ne w®hš sBI wpAdAnAš k IpirôA SÈr pyAQdAn ke bAre mš BI wpdeÕ
idyA¦
7. imgjAl-vŸg
[suØA – pXmimgjAl, duityimgjAl, pXmsimiÂmArp²hA,
simiÂsØAp²hA, simiÂduEKp²hA, simiÂlok p²hA,
wpsenSAsIivs, wpvAfsV®di§k , pXmCP ‰sAytn,
duityCP ‰sAytn, tityCP ‰sAytn¦]
BgvAn ne SAyuÏmAn imgjAl k obtlAyA ik tíÏfA ke jAl mš P ÙsAhuSA
iBöu ‘si«tIyivhArI’ k hlAtA hÔ SÈr tíÏfA tTA sMyojn se muEt huSA
‘ak ivhArI’¦ ngr se dUr ik sI ÕAMt vn mš rhne pr BI phle áAk Ar k A iBöu
‘si«tIyivhArI’ hI k hlAtA hÔ, EyAšik i«tIy ke smAn tíÏfA wske sAT
lgI rhtI hÔ¦ jnAk IfQ gRAm ke m›y rhne pr BI dUsre áAk Ar k A iBöu
‘ak ivhArI’ hI k hlAtA hÔ, EyAšik i«tIy ke smAn wske sAT rhne vAlI

1. sLAytnsMyuØA 101
tíÏfA áAhIf ho cuk I hotI hÔ¦ BgvAn ne w®hš yh BI smJAyA ik tíÏfA ke
smudy se du:K k A smudy SÈr qske inroD se du:K k A inroD ho jAtA hÔ¦
wnke wpdeÕ ke SnuÁp ak AMt mš, Ske le, SáAmØA ho, áAy¥npUvQk ›yAnAÄyAs
mš lge rhk rSAyuÏmAn imgjAl ne ÕIGR hI SrhMt Sv‰TA k AsAöA¥k Ark r
ilyA¦
SAyuÏmAn simi ne BgvAn se yh jAnnA cAhA ik ‘mAr’, ‘sØv’,
‘du:K’, ‘lok ’ se EyA SiBáAAy hotA hÔ? qs pr w®hAšne k hA ik jhAM cöu,
Áp, cöuivQôAn, cöuivQôAn se jAnne yoŸy DmQ hote hÓ, vh™ ye hote hÓ; SÈr
qsI áAk Ar jhAM üo©, GRAf, ij¹A, k Ay tTA mn k o lek r aese hI SAge ke
DmQ hote hÓ, vhAM ye hote hÓ¦
SAyuÏmAn wpvAf ne BgvAn se jAnnA cAhA ik ‘sAMdíVÏxk DmQ’ se EyA
tA¥pyQ hotA hÔ? qs pr w®hAšne smJAyA ik yid BItrI SAytnAš se bAhrI
SAytnAš k o gRhf k r, bAhrI SAytn SÈr wske áAit BItr-hI-BItr rAg
k A honA áAôA se ptA cltA ho, STvA áAôA se yh ptA cltA ho ik bAhrI
SAytn to hÔ prMtu BItr-hI-BItr qske áAit rAg nh™ hÔ, to qsse DmQ
‘sAMdíVÏxk ’ ho jAtA hÔ¦
ak áAk rfmš btlAyA gyA hÔ ik SAyuÏmAn wpsen ne lMbe smy se Spne
ShMk Ar,mmk Ar,SiBmAn k oqs sImA tk jìz se wKAìz idyA TA ik w®hš
aesA lgtA hI n TA ik Smuk qMiªy mÓ hUM, yA merI hÔ¦ qsIila sAMp se zÙse
jAne ke pÎcAt áAAfAMt hote hI wnk A ÕrIr mu§I-Br BUse ke smAn ibKr
gyA¦
SMitm tIn suØAAš mš ik sIn ik sIiBöu ne yh ‰vIk AroVEtk IhÔ ik mÓ C:
‰pÕAQytnAš ke smudy, S‰tgmn, SA‰vAd, doú tTA qnse in:srf
(Cuxk Are) k o yTATQt: nh™ jAntA hUM¦ qs pr BgvAn ne qn iBöuSAš k A
smuict mAgQdÕQn ik yA¦
8. iglAn-vŸg
[suØA – pXmiglAn, duityiglAn, rADSinœc, rADduEK,
rADSnØA, pXmSivÀjAphAn, duitySivÀjAphAn,
sýbhuliBEKu, lok p²hA, P Ÿgunp²hA¦]
BgvAn ne ak iBöu ke qs k Tn k o s¥y XhrAyA ik w®hAšne rAg se

102 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


Cuxk ArApAne ke ila DmoQpdeÕ ik yAhÔ¦ w®hAšne ak S®y iBöu ke qs k Tn
k o BI s¥y btlAyA ik wnk A DmoQpdeÕ wpAdAnriht invAQf k I áAAVðA ke
ila hÔ¦
w®hAšne SAyuÏmAn rAD k o btlAyA ik cöu, Áp, cöuivQôAn, cöusM‰pÕQ
SÈr qs sM‰pÕQ se w¥pÚA hone vAlI vednA Sin¥y, du:K avM SnA¥m hÔ¦ aese
hI Sin¥y, du:K avM SnA¥m hÓ üo©, GRAf, ij¹A, k Ay tTA mn SÈr qnke
SAge ke ,qnse sMbMiDt, qsI áAk Arke DmQ¦ Sin¥y, du:K SÈr SnA¥m ke áAit
lgI huqQ qœCA k o hxAnA cAiha¦
w®hAšne yh BI btlAyA ik Wpr w£leK-áAAðA DmoÜ k ISin¥ytA jAn, deK
lene vAle k I Siv¬A nÏx hotI hÔ SÈr iv¬A w¥pÚA hotI hÔ¦ sb DmoÜ k o
SiBôAt, pirôAt k r SÈr sb inimØAAš tTA wproEt DmoÜ k o ôAnpUvQk
deK lene se BI Siv¬A nÏx SÈr iv¬A w¥pÚA hotI hÔ¦
BgvAn ne qs k Tnk owict btlAyA ik du:K k oXIk se smJ lene ke
ila mere ÕAsn mš bRµcyQ k A pAln ik yA jAtA hÔ¦ SÈr yh du:K hÔ – cöu,
Áp, cöuivQôAn, cöusM‰pÕQ SÈr qs sM‰pÕQ se w¥pÚA hone vAlI vednA, SÈr
aese hI üo©, GRAf, ij¹A, k Ay tTA mn SÈr qnke SAge ke , qnse sMbMiDt,
qsI áAk Ar ke DmQ¦
BgvAn ne ‘lok ’ Ոd k A invQcn ik yA –‘jo luVÀjt hotA, STAQt
wKìztA-pKìztA hԒ¦ Wpr w£leK-áAAðA DmQ luVÀjt hote hÓ, St: ‘lok ’ hÓ¦
w®hAšne yh BI áAôðA ik yA ik aesA k oqQ BItrI SAytn nh™ hÔ ijsse
StItk Al mš pirinvAQf-lAB ik ye iCÚAáApMc bu k o jAnA jA ske ¦
9. CÚA-vŸg
[suØA – plok Dým, su²Ytlok , si±ØADým, CÚA, pu»f,
bAihy, pXmajA, duityajA, pXm«y, duity«y¦]
BgvAn ne SAyuÏmAn SAn®d k o btlAyA ik áAlok DmAQ (nAÕvAn) k o
SAyQivny mš ‘lok ’ k hA jAtA hÔ¦ áAlok DmAQ hÓ cöu, Áp, cöuivQôAn,
cöusM‰pÕQ, qs sM‰pÕQ se w¥pÚA hone vAlI vednA; SÈr aese hI üo©, GRAf,
ij¹A, k Ay tTA mn SÈr qnse SAge ke , qnse sMbMiDt, qsI áAk Ar ke DmQ¦
cUMik ye sBI DmQ SA¥mA yA SA¥mIy se ÕU®y hote hÓ, qs k ArfvÕ lok
‘ÕU®y’ k hlAtA hÔ¦

1. sLAytnsMyuØA 103
ak smy SAyuÏmAn sAirpuØA SÈr SAyuÏmAn mhAcu®d rogpIìizt SAyuÏmAn
CÚA k A ku Õl-öem pUCne ke ila wnke pAs gye¦ SAyuÏmAn CÚA ne S¥yMt
du:Kd vednASAš k A honA btlAyA SÈr k hA ik mÓ Spne SAp k o Չ© mAr
lUMgA, mÓ jInA nh™ cAhtA¦ yh sunk rSAyuÏmAn sAirpuØA ne w®hš Չ©GAt n
k rne ke ila k hA,prMtu ve bole –“CÚA iBöu indoQú (punjQ®m-riht) Չ©GAt
k ršge – SAp qse aese DArf k rš¦”
t¥pÎcAt SAyuÏmAn sAirpuØA «ArA pUCe gye áAÎnAš ke wØAr mš SAyuÏmAn CÚA
ne k hA –“mÓ cöu, cöuivQôAn SÈr cöuivQôAn «ArA jAnne yoŸy DmoÜ k o –
‘yh merA nh™ hԒ, ‘yh mÓ nh™ hUM’, ‘yh merI SA¥mA nh™ hԒ –aesA smJtA hUM¦
SÈr aese hI üo©, GRAf, ij¹A, k AySÈr mn, qnke Spne-Spne ivôAnAš SÈr
qn ivôAnAš «ArA jAnne yoŸy DmoÜ ke bAre mš BI¦
“SÈr aesA smJne k A k Arf yh hÔ ik mÓ qn qMiªyAš, qnke Spne-Spne
ivôAnAš SÈr qn ivôAnAš «ArA jAnne yoŸy DmoÜ mš inroD k o deKtA hUM¦”
SAyuÏmAn sAirpuØA SÈr SAyuÏmAn mhAcu®d ke vhAM se cle jAne ke Toìze hI
smy pÎcAt SAyuÏmAn CÚA ne Չ©GAt k rilyA¦ BgvAn se wnk Igit ke
bAre mš pUCe jAne pr w®hAšne k hA –“SnupvÀyQ ho, STAQt indoQú rh k r hI,
CÚA iBöu ne Spne SAp k o Չ© mArA – qs áAk Ar qse DArf k ro¦”
ak bAr SAyuÏmAn pu»f ne BgvAn se áAATQnA k I ik muJe sMöep mš
DmoQpdeÕ k rš ijse sunk r mÓ ak Ak I,ak AMt-sevI, SáAmAdI, w¬ogI, sMymI
hok r ivhAr k ÁM¦ qs pr w®hAšne k hA ik qMiªyAš se jAnne yoŸy ivúyAš k A
SiBnMdn k rne se nMdI (tíÏfA) w¥pÚA hotI hÔ¦ nMdI ke smudy se du:K k A
smudy hotA hÔ¦ qMiªyAš se jAnne yoŸy ivúyAš k A SiBnMdn n k rne se nMdI
inrŒÂ ho jAtI hÔ¦ nMdI ke inroD se du:K k A inroD ho jAtA hÔ¦
iP r BgvAn ne wnse pUC ilyA ik mere qs sMVöðA DmoQpdeÕ k o sunk r
k Èn se jnpd mš ivhAr k roge? qs pr w®hAšne sunAprA®t jnpd k A nAm
ilyA¦
BgvAn ne btlAyA ik vhAM ke log to bhut cMz ‰vBAv ke hote hÓ¦ prMtu
jb SAyuÏmAn pu»f ne SpnI sihÏfutA k I prAk AÏXA k A pircy idyA, tb
BgvAn ne w®hš wproEt jnpd mš vAs k rne ke yoŸy btlAyA¦ vhAM ivhAr
k rte hua smy pk ne pr w®hAšne pirinvAQf-lAB ik yA¦

104 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


SAyuÏmAn bAihy ne BI BgvAn se sMVöðA DmoQpdeÕ sun SÈr ak Ak I,
ak AMt-sevI, SáAmAdI, w¬ogI, sMymI ho deÕnAnusAr ivhAr k rte hua SrhMt
Sv‰TA k A sAöA¥k Ar k r ilyA¦
BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik aj (icØA k A ‰pMdn) rog, dugÜD, k AMxA hÔ
¦ tTAgt Snej (inÏkM xk )ho ivhrte hÓ¦ yid tum BI cAho, to aesA k r
sk te ho¦ qske ila w®hAšne lok mš ku CBI wpAdAn n k rne pr bl idyA¦
w®hAšne iBöuSAš k o ‘do’ k A wpdeÕ idyA¦ ‘do’ EyA? cöu avM Áp; üo©
avM Ոd; GRAf avM gMD; ij¹A avM rs; k Ay avM ‰pÕQ; SÈr mn avM DmQ ¦
w®hAšne yh BI btlAyA ik ‘do’ ke áA¥yy se ‘ivôAn’ kÔ se w¥pÚA hotA hÔ¦
10. sL-vŸg
[suØA – Sd®tSguØA, mAluEypuØA, pirhAnDým, pmAdivhArI,
sMvr, smAiD, pixs£lAn, pXmntuýhAk , duityntuýhAk ,
wdk ¦]
BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik ye C: ‰pÕAQytn SdA®t rhne pr du:K
dete hÓ – cöu‰pÕAQytn, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay tTA mn¦ SÈr sudA®t hone
pr yhI C: suK dete hÓ¦ jb mn qn C: mš suBAivt hotA hÔ, tb k h™BI ‰pÕQ
hone se kM pAymAn nh™ hotA hÔ¦
w®hAšne SAyuÏmAn mAluEypu© k o sMöep mš wpdeÕ idyA ik jb deKe, sune,
sUMGe, cKe, Cua SÈr jAne jAne yoŸy DmoÜ mš deKne pr deKnA-mA© rhtA hÔ,
sunne pr sunnA-mA©, sUMGne pr sUMGnA-mA©, cKne pr cKnA-mA©, CUne pr
CUnA-mA© SÈr jAnne pr jAnnA-mA©, tb wnmš k oqQ sEt nh™ hotA, sEt
nh™ hone se wske pICe nh™ pìztA, SÈr wnke pICe nh™ pìzne se n to qhlok
mš, n prlok mš SÈr n k h™ bIc mš XhrtA hÔ¦ yhI du:K k A SMt hotA hÔ¦
SAyuÏmAn mAluEy ne qsk A iv‰tAr se STQ k hA, ijse BgvAn ne XIk
btlAyA¦ tduprAMt w®hAšne ak Ak I,ak AMt-sevI,SáAmAdI, w¬ogI, sMymI ho –
BgvAn k I deÕnAnusAr ivhAr k rte hua SrhMt Sv‰TA k A sAöA¥k Ar k r
ilyA¦
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik –
* pirhAnDmQ kÔ se hotA hÔ, SÈr SpirhAnDmQ kÔ se?

1. sLAytnsMyuØA 105
* C: SiBBAivt SAytn k Èn se hÓ?
* áAmAdivhArI kÔ se hotA hÔ, SÈr SáAmAdivhArI kÔ se?
* SsMvr kÔ se hotA hÔ, SÈr sMvr kÔ se?
w®hAšne wnk o smAiD tTA áAitsMlyn k A SÄyAs k rne ke ila k hA,
EyAšik qnse cöu, Áp, cöuivQôAn, cöusM‰pÕQ SÈr qs sM‰pÕQ se w¥pÚA hone
vAlI vednA k I Sin¥ytA k A yTATQ ôAn hotA hÔ, SÈr aese hI üo©, GRAf,
ij¹A, k Ay tTA mn SÈr qnke SAge ke , qnse sMbMiDt, qsI áAk Ar ke DmoÜ
k I Sin¥ytA k A BI¦
BgvAn ne iBöuSAš k o sIK dI ik Wpr w£leK-áAAðA DmQ tuýhAre nh™ hÓ,
St: wnk o Coìz do¦ wnk o Coìz denA iht-suK k A k Arf hotA hÔ¦
w®hAšne btlAyA ik w¡k rAmpuØA k hA k rtA TA ik mÓ vedgU svQijt hUM,
mÓne du:K ke mUl k o Kod idyA hÔ, jbik vh n to vedgU (vednASAš k A
jAnk Ar) TA, n svQijt SÈr du:KmUl wsse icpxe hI hua Te¦ v‰tut: k oqQ
iBöu hI k hsk tAhÔ ik mÓ vedgU, svQijt hUM, mÓne du:K ke mUl k oKod idyA
hÔ¦ iP r w®hAšne smJAyA ik C: ‰pÕAQytnAš ke smudy, S‰tgmn, SA‰vAd,
doú tTA qnse in:srf k o yTATQt: jAnne vAlA vedgU k hlAtA hÔ, q®hš qs
áAk Ar jAnk r wpAdAnriht ho ivmuEt ho jAne vAlA svQijt k hlAtA hÔ,
cAr mhABUtAš se bnA huSA ÕrIr du:K hÔ SÈr tíÏfA du:K-mUl hÔ¦ jb iBöu k I
tíÏfA áAhIf ho jAtI hÔ – wVœCÚAmUl, isr-k xe tAìz ke smAn – tb yh k hA
jA sk tA hÔ ik wsne du:K ke mUl k o Kod idyA hÔ¦
11. yogEKeim-vŸg
[suØA – yogEKeim, wpAdAy, duEKsmudy, lok smudy,
se†yohmV‰m, sMyojiny, wpAdAiny, SÀJitk AytnpirjAnn,
bAihrAytnpirjAnn, wp‰suit¦]
BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik cöu, üo©, GRAf, ij¹A, k AytTA mn
«ArA ivôey Áp, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ bìze luBAvne hote hÓ¦
tTAgt ne wnke áAhAf ke ila yog ik yA ijske P l‰vÁp ye wVœCÚAmUl,
isr-k xe tAìz ke smAn, iP r wgne ke SyoŸy ho gye¦ qs áAk Ar k A yog
k rne ke k Arf tTAgt‘yogöemI’ k hlAte hÓ¦

106 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


w®hAšne yh BI btlAyA ik cöu, üo©, GRAf, ij¹A, k AytTA mn ke hone
se, qnke áAit wpAdAn k rne se BItrI suK-du:K hotA hÔ¦ qnke áAit
SiBinveÕ k rne se bìzA, CoxA yA brAbr hone k A BAv BI jAgne lgtA hÔ¦
pr cöu, üo©Aid k I Sin¥ytA, du:KtA yA SnA¥mtA deK lene se SAyQüAvk
qnse inveQd pA letA hÔ, inveQd pAne se ivrEt ho jAtA hÔ, ivrEt hone se
ivmuEt ho jAtA hÔ SÈr ivmuEt hone se wse ôAn hotA hÔ – ‘mÓ ivmuEt ho
gyA!’ SÈr vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA
huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™’¦
BgvAn ne btlAyA ik du:K k Iw¥pVØA SÈr ivnAÕ EyA hote hÓ? du:K k I
w¥pVØA tb hotI hÔ jb cöu tTA Áp, üo© tTA Ոd, GRAf tTA gMD, ij¹A
tTA rs, k AytTA ‰áAÏx¯y, SÈr mn tTA DmQ ke áA¥yyAš se cöu, üo©Aid k A
SpnA-SpnA ivôAn w¥pÚA hotA hÔ; tInAš k A imlnA ‰pÕQ hotA hÔ; ‰pÕQ ke
áA¥yy se vednA SÈr vednA ke áA¥yy se tíÏfA hotI hÔ¦ jb qs tíÏfA k A
pUfQtyA inroD ho jAtA hÔ tb j®m, mrfAid sAre du:K-smUh k A ivnAÕ ho
jAtA hÔ¦ qsI k o w®hAšne lok k I w¥pVØA SÈr ivnAÕ BI k hA¦
BgvAn ne sMyojnIy DmoÜ tTA sMyojn, SÈr wpAdAnIy DmoÜ tTA
wpAdAn pr BI áAk AÕzAlA¦ w®hAšne k hAik cöu, üo©Aid sMyojnIy STvA
wpAdAnIy DmQ hÓ, SÈr qnke áAit hone vAlA CMd-rAg sMyojn STvA
wpAdAn¦
w®hAšne yh BI ¯yEt ik yA ik cöu, üo©Aid BItrI SAytnAš SÈr Áp,
ՈdAid bAhrI SAytnAš k o ibnA jAne, ibnA smJe, wnke áAit rAg k o dUr
ik ye ibnA SÈr w®hš Coìze ibnA du:KAš k A öy k r pAnA sMBv nh™ hÔ¦
12. lok k Amguf-vŸg
[suØA – pXmmArpAs, duitymArpAs, lok ®tgmn, k Amguf,
sEk p²h, p²cisK, sAirpuØAsiÂivhAirk , rAhulovAd,
sMyojinyDým, wpAdAinyDým¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik cöu, üo©, GRAf, ij¹A, k Ay tTA mn
«ArA ivôey Áp, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA DmQ luBAvne hote hÓ¦ qnk A
SiBnMdn k rne vAlA iBöu mAr ke PM de mš P Ùs jAtA hÔ¦ qnk A SiBnMdn n
k rne vAlA mAr ke PM de se bcA rhtA hÔ¦

1. sLAytnsMyuØA 107
ak smy BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik mÓ yh nh™ k htA ik k oqQ
cl-cl k r lok ke SMt k o jAn, deK STvA pA sk tA hÔ¦ mÓ aesA BI nh™
k htA ik ibnA lok k A SMt pAa du:K k A SMt ho sk tA hÔ¦ qtnA Br k h
k r ve SAsn se wXk r ivhAr ke BItr cle gye¦ iBöuSAš ke SnuroD pr
SAyuÏmAn SAn®d ne qs sMVöðA wpdeÕ k A SAÕy ‰pÏx ik yA, ijse bAd mš
BgvAn ne sMgt btlAyA¦
aese hI ak S®y Svsr pr BI SAyuÏmAn SAn®d ne BgvAn «ArA iBöuSAš
k o ik ye gye ak sMVöðA wpdeÕ k A tA¥pyQ w®hš smJAyA¦ BgvAn ne w®hš
k hATA ik pUvQk Almš SnuBv ik ye gye pAMc k AmgufAš ke inrŒÂ ho jAne pr
BI vhAM tuýhArA icØA bhut jAtA hogA, St: wnke áAit SáAmØA SÈr ‰míitmAn
ho Spne icØA k I röA k ro¦ wn SAytnAš k o BI jAno jhAM BItrI SAytn
inrŒÂ ho jAte hÓ SÈr bAhrI SAytnAš k I sMôA BI rhtI nh™ hÔ¦
ak smy devšª sEk (ÕkR ) tTA S®y smy gMDvQpu© p²cisK ne
BgvAn se qsk A k Arf jAnnA cAhA ik ku C log qsI j®m mš
pirinvAQf-lAB k rlete hÓ, jbik S®y log aesA nh™ k rpAte hÓ¦ BgvAn ne
k hA ik cöu, üo©Aid BItrI SAytnAš «ArA ivôey luBAvne Áp, ՈdAid
bAhrI SAytnAš k ASiBnMdn k rne se wnmš XhrA huSA ivôAn wpAdAnk Ark
ho jAtA hÔ¦ aesA hone pr pirinvAQf-lAB nh™ hotA hÔ¦ SiBnMdn n k rne se
ivôAn wpAdAnriht hotA hÔ, jo pirinvAQf-lAB k A k Arf bntA hÔ¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ne ak iBöu k o smJAyA ik k oqQ qMiªyAš mš sMyt,
Bojn k A mA©ô SÈr jAgrfÕIl kÔ se hotA hÔ¦
BgvAn ne SAyuÏmAn rAhul k o qMiªyAš, wnke ivúyAš, wnke Spne-Spne
ivôAnAš, wnke sM‰pÕoÜ, qn sM‰pÕoÜ ke k Arf w¥pÚA vednA, sMôA, sM‰k Ar,
ivôAn ivúyk ôAn k I Sin¥ytA, du:KtA tTA SnA¥mtA ke bAre mš
smJAyA¦ iP ryh k hAik qs áAk ArdeKne se SAyQüAvk qn sBI se inveQd
pA letA hÔ¦ inveQd pAne se ivrEt ho jAtA hÔ, ivrEt hone se ivmuEt SÈr
ivmuEt hone pr wse ôAn hotA hÔ – ‘mÓ ivmuEt ho gyA!’ SÈr vh áAôApUvQk
jAn letA hÔ –‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnATA so k r
ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™¦’
tBI SAyuÏmAn rAhul k A icØA wpAdAn n k r, SAsRvAš se muEt ho gyA¦
ws smy vhAM pr iv¬mAn k qQ lAK devtASAš k o ivrj, ivml DmQcöu –

108 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


‘jo ku C w¥pVØA ‰vBAv vAlA hÔ, vh sb inroD ‰vBAv vAlA BI hԒ – w¥pÚA
huSA¦
13. ghpit-vŸg
[suØA – vesAlI, vÀjI, nAL®d, BAr«Aj, sof, Goist,
hAili¡k Ain, nku liptu, loihœc, verhœcAin¦]
qs vgQ ke pAMc suØAAš mš gíhpityAš k o BgvAn ne btlAyA hÔ ik ik s
k ArfvÕku Clog qsI j®m mš pirinvAQf-lAB k rlete hÓ, jbik S®y log
aesA nh™ k r pAte hÓ¦
SAyuÏmAn ip»zol BAr«Aj ne rAjA wden k o btlAyA ik ik s k ArfvÕ
nyI wmR vAle iBöu sAMsAirk du:KAš k A pir¥yAg k r jIvnpyÜt pirpUfQ,
pirÕu bRµcyQ k A pAln k rte hÓ SÈr qs lMbI rAh pr SA jAte hÓ¦
SAyuÏmAn SAn®d ne gíhpit Goist k obtlAyA ik BgvAn ne DAtunAnA¥v
k A k Tn ik s áAk Ar ik yA hÔ¦ SAyuÏmAn mhAk œcAn ne gíhpit hAili¡k Ain
k o‰pÏx ik yAik kÔ se DAtunAnA¥v ke áA¥yy se ‰pÕQnAnA¥v, SÈr ‰pÕQnAnA¥v
ke áA¥yy se vednAnAnA¥v, w¥pÚA hotA hÔ¦
SAyuÏmAn mhAk œcAn ne loihœc bRAµf k o smJAyA ik k oqQ ¯yVEt
qMiªyAš mš kÔ se sMyt SÈr kÔ se S-sMyt hotA hÔ¦ qMiªyAš mš sMyt rhne vAlA
¯yVEt qMiªyAš se Spne-Spne ivúyAš k o gRhf k r wnke áAit n to lgAv
k rtAhÔ, n durAv¦ vh jAgÁk rh, SáAAmA»y icØA vAlA hok rivhAr k rtA
hÔ¦ vh cetoivmuVEt SÈr áAôAivmuVEt k oyTATQt: jAntA hÔ¦ qsse w¥pÚA hua
pApmy Sku Õl DmQ pUfQtyA inrŒÂ ho jAte hÓ¦ qMiªyAš mš S-sMyt rhne vAle
¯yVEt ke bAre mš qsse sb ku C w£xA hI hotA hÔ¦
SAyuÏmAn wdAyI se verhœcAin go© k I bRAµfI ne yh jAnnA cAhA ik
ik ske hone se ShQt log suK-du:K k AhonA btlAte hÓ, SÈr ik ske nh™ hone
se suK-du:K k A nh™ honA btlAte hÓ¦ qs pr w®hAšne wse btlAyA ik cöu,
üo©, GRAf, ij¹A, k AytTA mn ke hone se ve suK-du:K k AhonA btlAte hÓ,
SÈr qnke nh™ hone se suK-du:K k A nh™ honA btlAte hÓ¦ yh sunk r
BAvivBor ho vh bRAµfI BgvAn k I Õrf mš clI gyI, SÈr DmQ tTA
iBöusMG k I BI¦

1. sLAytnsMyuØA 109
14. devdh-vŸg
[suØA – devdh, Kf, pXmÁpArAm, duityÁpArAm,
pXmntuýhAk , duityntuýhAk , SÀJØAAinœchetu,
SÀJØAduEKhetu, SÀJØAAnØAhetu, bAihrAinœchetu,
bAihrduEKhetu, bAihrAnØAhetu¦]
BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik SrhMt-Sv‰TA-áAAðA ¯yVEtyAš k omÓ C:
‰pÕAQytnAš mš SáAmAd k rne ke ila nh™ k htA,EyAšik SáAmAd k ojIt lene
ke k Arf ve SAge áAmAd nh™ k r sk te¦ C: ‰pÕAQytnAš mš SáAmAd k rne ke
ila merA wpdeÕ ÕÔçyAš ke ila hotA hÔ, EyAšik ve SBI invAQf k I Koj mš
lge hote hÓ¦
w®hAšne C: ‰pÕAQytink nAm ke nrk k I ccAQ k rte hua k hA ik vhAM jo
k oqQ BItrI SAytnAš se bAhrI SAytnAš k o gRhf k rtA hÔ, vh SinÏx hI
gRhf k rtA hÔ¦ C: ‰pÕAQytink nAm ke ‰vgQ k I ccAQ k rte hua w®hAšne k hA
ik vhAM jo k oqQ BItrI SAytnAš se bAhrI SAytnAš k o gRhf k rtA hÔ, vh
qÏx hI gRhf k rtAhÔ¦ w®hAšne ¯yEt ik yAik bRµcyQvAs k ASvsr imlnA
iBöuSAš ke ila bìzA ihtáAd hotA hÔ¦
BgvAn ne k hA ik devtA SÈr mnuÏy Áp, Ոd, gMD, rs, ‰áAÏx¯y tTA
DmQ mš rt ho qnmš áAmuidt rhte hÓ¦ jb ye bdlte vA nÏx hote hÓ, tb ve
du:KI hote hÓ¦ tTAgt qnke smudy, S‰tgmn, SA‰vAd, doú SÈr qnse
in:srf (CUxne ke wpAy) k o yTATQt: jAnk r qnmš rt nh™ hote hÓ¦ qske
P l‰vÁp jb ye bdlte vA nÏx hote hÓ, tb BI ve suKpUvQk ivhAr k rte
rhte hÓ¦ v‰tut:, ijse dUsre log suK k hte hÓ, SAyQjn wse du:K k hte hÓ,
SÈr ijse dUsre log du:K k hte hÓ, SAyQjn wse suK k hte hÓ¦
BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik jo tuýhArA nh™ hÔ, wse Coìz do¦ wse Coìz
denA tuýhAre iht, suK ke ila hogA¦ jo tuýhAre nh™ hÓ, ve hÓ – cöu, üo©,
GRAf, ij¹A, k Ay tTA mn¦
BgvAn ne iBöuSAš k o yh BI btlAyA ik cAhe BItrI SAytn hAš yA
bAhrI, wnk Iw¥pVØA k Ahetu Sin¥y, du:K SÈr SnA¥m hI hotA hÔ¦ aesI dÕA
mš ye SAytn kÔ se in¥y, suK SÈr SA¥m ho sk te hÓ? jo q®hš qs áAk ArdeK
letA hÔ, vh qnse inveQd pA letA hÔ, inveQd pAne se ivrEt ho jAtA hÔ, ivrEt

110 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


hone se ivmuEt ho jAtA hÔ, SÈr ivmuEt hone pr wse aesA ôAn hotA hÔ – ‘mÓ
ivmuEt ho gyA!’ vh áAôApUvQk jAn letA hÔ –‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs
pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™¦’
15. nvpurAf-vŸg
[suØA – k ýminroD, SinœcinˆbAnsFpAy, duEKinˆbAnsFpAy,
SnØAinˆbAnsFpAy, inˆbAnsFpAypixpdA, S®tevAisk ,
ik mV¥TybRµciry, SV¥TnuKopiryAy, qMiªysýpÚA,
Dýmk iTk puœCA¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o nye-purAne k moÜ, k mQ-inroD SÈr k mQ-inroD k rAne
vAle mAgQ k AwpdeÕ idyA¦ w®hAšne w®hš invAQf-áAAVðA ke mAgQ k oBI wpdeÕA¦
w®hAšne iBöuSAš k oyh BI btlAyA ik bRµcyQ k ApAln ‘ibnA SMtevAsI’
SÈr ‘ibnA SAcAyQ ke ’ ik yA jAtA hÔ¦ w®hAšne qsk A SAÕy BI ‰pÏx ik yA
ik BItrI SAytnAš se bAhrI SAytnAš ke sMpkQ mš SAk r yid ik sI k o
bMDnk Ark pAppUfQ, Sku ÕlDmQ w¥pÚA nh™ hote hÓ, to ye Sku ÕlDmQ wske
SMt:k rf mš jAk r nh™ bste hÓ, ijsse vh ¯yVEt ‘ibnA SMtevAsI’
k hlAtA hÔ¦ cUMik ye pAppUfQ Sku Õl DmQ wske sAT smudAcrf nh™ k rte
hÓ, St: vh ‘ibnA SAcAyQ vAlA’ k hlAtA hÔ¦ aesA ¯yVEt suKpUvQk ivhAr
k rtA hÔ¦
BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik yid S®y mtAvlMbI yh jAnnA cAhš ik
ik sw¡eÎy se ümf gÈtm ke ÕAsn mš bRµcyQ k ApAln ik yAjAtA hÔ, to
w®hš k hnA cAiha ik du:K k I pirôA ke ila aesA ik yA jAtA hÔ¦ iP r yh
BI smJAyA ik vh k ÈnsA du:K hÔ ijsk IpirôA ke ila aesA k rte hÓ¦
BgvAn ne yh BI smJAyA ik k oqQ ¯yVEt ‘qMiªy-sMpÚA’ kÔ se hotA hÔ,
SÈr ‘DmQk iTk’ kÔ se?
16. nV®dEKy-vŸg
[suØA – SÀJØAnV®dEKy, bAihrnV®dEKy,
SÀJØASinœcnV®dEKy, bAihrSinœcnV®dEKy,
jIvk ýbvnsmAiD, jIvk ýbvnpixs£lAn, k oi§k Sinœc,
k oi§k duEK, k oi§k SnØA, imœCAidi§phAn,sEk Ayidi§phAn,
SØAAnuidi§phAn¦]

1. sLAytnsMyuØA 111
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik BItrI tTA bAhrI SAytn Sin¥y hÓ
SÈr q®hš Sin¥y ke tÈr pr gRhf k rnA ‘sýyk díVÏx’ k hlAtA hÔ¦ k oqQ
¯yVEt sýyk díVÏx hone se inveQd w¥pÚA hotA hÔ¦ tíÏfA ke öy se rAg k Aöy
SÈr rAg ke öy se tíÏfA k A öy hotA hÔ¦ tíÏfA SÈr rAg ke öy se icØA
ivmuEt ho jAtA hÔ¦
w®hAšne BItrI tTA bAhrI SAytnAš k A XIk se ˜ctn k rne SÈr qnke
Sin¥y ‰vBAv k o yTATQt: jAnne pr BI bl idyA¦
ak smy BgvAn ne iBöuSAš k o smAiD k I BAvnA k rne ke ila k hA,
EyAšik qsse BItrI SÈr bAhrI SAytnAš k I Sin¥ytA k A yTATQ ôAn ho
jAtA hÔ ¦ SÈr aese hI BItrI SAytnAš ke ivôAn, wnke sM‰pÕQ SÈr wnke
sM‰pÕQ se w¥pÚA hone vAlI vednASAš k ISin¥ytA k ABI¦ ak AMt-˜ctnmš lge
hua iBöu k o BI aesA ôAn ho jAtA hÔ¦
BgvAn ne SAyuÏmAn mhAk oi§k k o wpdeÕ idyA ik jo ku C Sin¥y,
du:K vA SnA¥m hÔ wsse SpnI qœCA hxASo¦ iP r yh BI smJAyA ik
Sin¥y, du:K vA SnA¥m hÓ BItrI avM bAhrI SAytn, BItrI SAytnAš ke
ivôAn, wnke sM‰pÕQ SÈr wnke sM‰pÕQ se w¥pÚA hone vAlI vednAaM¦ qnk I
Sin¥ytA k o jAnne, deKne se imÉyAdíVÏx dUr hotI hÔ¦ qnk I du:KtA k o
jAnne, deKne se s¥k AydíVÏx nÏx hotI hÔ¦ qnk I SnA¥mtA k o jAnne, deKne
se SA¥mAnudíVÏx jAtI rhtI hÔ¦
17. si§-pe†yAl
[suØA – SÀJØASinœcC®d, SÀJØASinœcrAg, SÀJØASinœcC®drAg,
duEKC®dAid, SnØAC®dAid, bAihrAinœcC®dAid, bAihrduEKC®dAid,
bAihrAnØAC®dAid, SÀJØAAtItAinœc, SÀJØAAnAgtAinœc, SÀJØApœcuFpÚAAinœc,
SÀJØAAtItAidduEK, SÀJØAAtItAidSnØA, bAihrAtItAidSinœc,
bAihrAtItAidduEK, bAihrAtItAidSnØA, SÀJØAAtItydinœc,
SÀJØAAnAgtydinœc, SÀJØApœcupÚAydinœc, SÀJØAAtItAidyMduEK,
SÀJØAAtItAidydnØA, bAihrAtItAidydinœc, bAihrAtItAidyMduEK,
bAihrAtItAidydnØA, SÀJØAAytnSinœc, SÀJØAAytnduEK, SÀJØAAytnSnØA,
bAihrAytnSinœc, bAihrAytnduEK, bAihrAytnSnØA¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA hÔ ik –
112 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]
Sin¥y, du:K avM SnA¥m ke áAit CMd (qœCA), rAg tTA CMdrAg k o dUr
k rnA cAiha¦ Sin¥y, du:K SÈr SnA¥m hÓ – BItrI SÈr bAhrI SAytn¦
StItk AlIn, SnAgt tTA vtQmAn ke BItrI STvA bAhrI SAytn
Sin¥y, du:K avM SnA¥m hÓ¦ q®hš aesA jAnk r SAyQüAvk qnse inveQd pA
letA hÔ, inveQd ke w¥pÚA hone se ivrEt ho jAtA hÔ, ivrEt hone se ivmuEt ho
jAtA hÔ, SÈr ivmuEt hone pr wse aesA ôAn hotA hÔ – ‘mÓ ivmuEt ho gyA!’
vh áAôApUvQk jAn letA hÔ – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo
k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™¦’
jo Sin¥y hÔ vh du:K hÔ, jo du:K hÔ vh SnA¥m hÔ, jo SnA¥m hÔ vh n
merA hÔ, n mÓ hUM, n merI SA¥mA hÔ¦ qse yTATQt: áAôApUvQk jAnnA cAiha¦
18. smu¡-vŸg
[ suØA – pXmsmu¡, duitysmu¡, bAiLisk opm, KIrrŒEKopm,
k oi§k , k AmBU, wdAyI,SAidØApiryAy, pXmh¥TpAdopm,
duityh¥TpAdopm¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik SAyQivny mš ‘smuª’ ik se k hte hÓ¦
purŒú k Ihr qMiªy smuª hÔ, ijsk Aveg wske ivúy hÓ¦ jo qn vegAš k oshn
k r letA hÔ, vh qn KtrnAk smuªAš k o pAr k r, inÏpAp ho, DrtI pr jA
KìzA hotA hÔ¦ qMiªyAš se ivôey wnke ivúy bìze luBAvne hote hÓ¦ qse BI
‘smuª’ k hte hÓ¦ qsI mš dev, mAr SÈr bRµA ke sAT yh lok , SÈr
ümfAš-bRAµfAš ke sAT yh áAjA, dev, mnuÏy sBI zUbe rhte hÓ, SÈr bAr-bAr
dugQit k oáAAðA ho sMsAr se CUx nh™ pAte hÓ¦ ijnke rAg, «eú SÈr Siv¬A CUx
jAte hÓ, ve hI qs du‰tr smuª k o pAr k r pAte hÓ¦
BgvAn ne k hA ijske rAg, «eú SÈr moh áAhIf nh™ hua hote, wsk I
qMiªyAš k ASpne ivúyAš se sMpkQ hote hI vh turMt wnmš SAsEt ho jAtA hÔ¦
yh aese hI hÔ jÔse dUiDyA rs se Bre pIpl, bìz, pAk ìz yA gUlr ke nye k oml
víö mš k h™ BI teìj ku £hAìzI mArI jAy, to vh™ se dUiDyA rs PU x pìze¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ne SAyuÏmAn mhAk oi§k k o btlAyA ik n to BItrI
SAytn bAhrI SAytnAš ke bMDn hÓ, SÈr n bAhrI SAytn BItrI SAytnAš
ke ¦donAš ke áA¥yy se jhAM CMdrAg w¥pÚA hotA hÔ, vhAM vhI bMDn hotA hÔ¦ yh

1. sLAytnsMyuØA 113
aese hI hÔ jÔse ak hI r‰sI se bÙDA huSA k AlA bÔl SÈr sPe d bÔl ak dUsre
k A bMDn nh™ hotA, bV£k vh r‰sI hI vhAM bMDn hotI hÔ¦
SAyuÏmAn SAn®d ne SAyuÏmAn wdAyI k A mAgQdÕQn ik yA ik BgvAn ne
‘ivôAn’ k oik sáAk ArSnA¥m btlAyA hÔ¦ iBöu C: ‰pÕAQytnAš mš n SA¥mA
SÈr n SA¥mIy deKtA hÔ¦ wpAdAn nh™ k rne se wse ©As nh™ hotA, SÈr ©As
nh™ hone se vh BItr-hI-BItr pirinvAQf pA letA hÔ¦ vh áAôApUvQk jAn letA
hÔ – ‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA,
qsse pre yhAM SAnA nh™¦’
BgvAn ne iBöuSAš k o SAdIðA vAlI bAt k A wpdeÕ dete hua k hA ik
qMiªyAš k o SAdIðA (jltI huqQ) v‰tuSAš se JulsA denA SœCA hÔ, ˜k tu wnke
«ArA ivôey ivúyAš mš lAlc k rnA SÈr ‰vAd deKnA SœCA nh™ hÔ¦ lAlc
k rte, ‰vAd deKte mnuÏy k I mí¥yu hone pr wsk I do hI gityAM hotI hÓ – yA
to vh nrk mš jAtA hÔ, yA pÕuyoin mš¦ qs burI git k o díVÏxgt k rte hua
qMiªyAš, wnke ivúyAš, wnke ivôAnAš, sM‰pÕoÜ SÈr tÀjint vednASAš k I
Sin¥ytA k A ›yAn k rnA cAiha¦ aesA k rne se SAyQüAvk qnse inveQd pA
letA hÔ, ivrEt SÈr ivmuEt ho jAtA hÔ SÈr áAôApUvQk jAn letA hÔ ik Sb
SAge ku C k rne k o nh™ rhA hÔ¦
BgvAn ne ak wpmA ke «ArA yh smJAyA ik SA›yAV¥mk suK-du:K
ik sse hote hÓ, SÈr ik sse nh™ hote hÓ¦ jÔse hAT ke hone se lenA-denA, pÔr ke
hone se SAnA-jAnA, pvQ (joìz) ke hone se smexnA-psArnA SÈr pex ke hone se
BUK-FyAs hotI hÔ, vÔse hI qMiªyAš ke hone se wnke sM‰pÕQ ke áA¥yy se BItrI
suK-du:K hote hÓ¦ cUMik hAT, pÔr, pvQ SÈr pex ke n hone se SAnA-jAnA,
SAid ¯yApAr sMBv nh™ hote hÓ, St: qMiªyAš ke n hone se wnke sM‰pÕQ ke
áA¥yy se BItrI suK-du:K BI nh™ hote hÓ¦
19. SAsIivs-vŸg
[suØA – SAsIivsopm, rTopm, ku ýmopm, pXmdArŒEK®Dopm,
duitydArŒEK®Dopm, Sv‰sutpiryAy,duEKDým, ˜k suk opm,
vIfopm, CFpAfk opm, yvk lAip¦]
BgvAn ne iBöuSAš k oak wpmA ke «ArA yh smJAyA ik SrhMt Sv‰TA
áAAðA k rne vAle ¯yVEt k o ik s-ik sáAk Ar k I bADASAš k o pAr k rnA pìztA

114 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


hÔ¦ w®hAšne yh BI btlAyA ik ik n tIn DmoÜ se yuEt hone pr SAsRvAš k A
öy hone lgtA hÔ¦ ye DmQ hÓ – (1) qMiªyAš mš sMyt honA, (2) Bojn k A
mA©ô honA, SÈr (3) jAgrfÕIl honA¦ w®hAšne qn DmoÜ k A SAÕy BI
smJAyA¦
BgvAn ne iBöuSAš k o k Cua k A wdAhrf dete hua k hA ik jÔse vh Spne
SMgAš k o SpnI KopìzI mš smex k r Spne SAp k o inrApd k r letA hÔ, vÔse
hI tuýhš BI Spne ivtk oÜ k o Spne BItr dbAk r Spne SAp k o surVöt k r
lenA cAiha¦
w®hAšne ak S®y wpmA «ArA smJAyA ik yid gMgA ndI mš bhtA huSA
k oqQ bìzA lk ìzIk AkuM dAn to ndI ke qs pAr lge, n ws pAr, n bIc mš zUb
jAy, n jmIn pr cìZ jAy, n ik sImnuÏy STvA SmnuÏy «ArA CAn ilyA
jAy, n ik sIBMvr mš pìz jAy, SÈr n k h™bIc mš rŒk jAy, to vh smuª
mš hI jA igregA EyAšik gMgA ndI k I DArA smuª tk jAtI hÔ, aese hI tum BI
yid n to qs pAr lgo, n ws pAr, n bIc mš zUb jASo, n jmIn pr cìZ
jASo, n ik sImnuÏy STvA SmnuÏy «ArA CAn ilye jASo, n ik sIBÙvr mš
pìz jASo, SÈr n k h™bIc mš hI sìz jASo, to tum invAQf mš hI jA lgoge,
EyAšik sýyk díVÏx invAQf tk le jAtI hÔ¦ w®hAšne qs wpmA k A SAÕy BI
‰pÏx ik yA¦
k iplv¥Tu mš ÕAEyAš ke inmM©f pr BgvAn ne wnke nv-inimQt sM‰TAgAr
mš iBöusMG ke sAT áAveÕ k rbhut rAt tk ÕAEyAš k oDmoQpdeÕ idyA¦ wnke
cle jAne ke pÎcAt BgvAn ne SAyuÏmAn moŸg£lAn k o iBöusMG k o wpdeÕ
dene ke ila k hA, SÈr ve ‰vyM ivüAm k rne ke ila cle gye¦ SAyuÏmAn
moŸg£lAn ne iBöuSAš k o‘Svüut’ SÈr ‘Snvüut’ ke bAre mš wpdeÕ idyA¦
BgvAn ne iBöuSAš k osmJAyA ik k oqQ ¯yVEt kÔ se SsMyt hotA hÔ, SÈr
kÔ se sMyt¦ ik sIiBöuivÕeú ke áAÎn ke wØAr mš wse smJAyA ik ik sIiBöu
k A dÕQn kÔ se Õu hotA hÔ¦
w®hAšne iBöuSAš k osmJAyA ik jb ik sI¯yVEt k AicØA C: ‰pÕAQytnAš
mš sIDA ho jAtA hÔ, tb vh S›yA¥m mš ixk ne lgtA hÔ¦ w®hAšne vIfA k I
wpmA dek r Áp, vednA, sMôA, sM‰k Ar tTA ivôAn ke pICe muŸD hone k I
inrTQk tA k o áAôðA ik yA¦ w®hAšne k AygtA ‰míit k o suBAivt k rne pr BI

1. sLAytnsMyuØA 115
bl idyA, ijsse mn iáAy-SiáAy ke cEk rmš nh™ pìztA SÈr smtA mš V‰Tt
hone lgtA hÔ¦
SMt mš BgvAn ne iBöuSAš k oqs áAk Arke ˜ctn se Spne SAp k obcAa
rKne ke ila k hA –‘mÓ hUM’, ‘yh mÓ hUM’, ‘mÓ hoWMgA’, ‘mÓ nh™ hoWMgA’, ‘mÓ Áp
vAlA hoWMgA’, ‘mÓ ibnA Áp vAlA hoWMgA’, ‘mÓ sMôA vAlA hoWMgA’, ‘mÓ ibnA
sMôA vAlA hoWMgA’, ‘mÓ n sMôA vAlA, n ibnA sMôA vAlA hoWMgA’¦ qs áAk Ar
k A˜ctn k orImA®ytA hÔ, mA© mn k IcMcltA, JUXA PM dA,áApMc, SiBmAn¦
ÌÌÌ

116 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


2. vednAsMyuØA
1. sgATA-vŸg
[suØA – smAiD, suK, phAn, pAtAl, d§ˆb, s£l,
pXmgel²Y, duitygel²Y, Sinœc, P ‰smUlk ¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne iBöuSAš k o vednASAš ke bAre mš btlAyA hÔ ik –
vednAaM tIn áAk Ar k I hotI hÓ – suKd, du:Kd SÈr Sdu:Kd-SsuKd¦
ye Sin¥y, sM‰kí t, k Arf se w¥pÚA, öyDmAQ, ¯yyDmAQ, ivrAgDmAQ SÈr
inroDDmAQ hotI hÓ¦
ye ‰pÕQ se w¥pÚA hotI hÓ, yhI qnk A áA¥yy hÔ¦ suKvednIy ‰pÕQ ke áA¥yy
se suKd vednA w¥pÚA hotI hÔ, SÈr ws ‰pÕQ ke inroD se yh vednA inrŒÂ ho
jAtI hÔ¦ du:KvednIy ‰pÕQ ke áA¥yy se du:Kd vednA w¥pÚA hotI hÔ, SÈr ws
‰pÕQ ke inroD se yh vednA inrŒÂ ho jAtI hÔ¦ aese hI Sdu:Kd-SsuKd ‰pÕQ
ke áA¥yy se Sdu:Kd-SsuKd vednA w¥pÚA hotI hÔ, SÈr ws ‰pÕQ ke inroD se
yh vednA inrŒÂ ho jAtI hÔ¦
suKd vednA k o du:K ke tÈr pr, du:Kd vednA k o GAv ke tÈr pr SÈr
Sdu:Kd-SsuKd vednA k o Sin¥y ke tÈr pr jAnnA cAiha¦ jo q®hš qs
áAk Ar jAn letA hÔ, vh sýyŸdÕIQ k hlAtA hÔ SÈr tíÏfA k o k Ax, sMyojnAš
k o dUr k r, Spne du:K k A SMt k r letA hÔ¦
SôAnI log k hte hÓ – ‘mhAsmuª mš pAtAl (ijsk A tl n ho) hÔ¦’
v‰tut: aesA ku Cnh™ hÔ¦ pAtAl se SiBáAAy ÕrIr pr hone vAlI du:Kd vednA
se hÔ¦ SôAnI ¯yVEt ÕrIr k Idu:Kd vednA se pIìizt ho Õok k rtAhÔ, kRM dn
k rtA hÔ SÈr sýmoh k o áAAðA hotA hÔ¦ qsI k o k hte hÓ ik SôAnI ¯yVEt
pAtAl mš clA gyA, wse TAh nh™ imlA¦ qske ivprIt ôAnI SAyQüAvk
ÕrIr k I du:Kd vednA se SiBBUt nh™ hotA hÔ SÈr vh TAh pA letA hÔ¦
cAhe k oqQ SôAnI ho yA ôAnI – ye donAš hI tInAš áAk Ar k I vednASAš k o
SnuBv k rte hÓ¦ iP rqn donAš mš EyA Bed huSA? SôAnI ¯yVEt du:Kd vednA
se pIìizt ho Õok vA kRM dn k rtA huSA sýmoh k o áAAðA hotA hÔ, qsse vh do

2. vednAsMyuØA 117
áAk Ar k I vednAaM SnuBv k rtA hÔ – ÕArIirk SÈr mAnisk ¦ ôAnI ¯yVEt
du:Kd vednA se SiBBUt nh™ hone se ak hI áAk Ark IvednA SnuBv k rtAhÔ
– ÕArIirk , mAnisk nh™¦ yhI donAš mš Bed hÔ¦
suKd vednA ke rAg k o, du:Kd vednA k I iKÚAtA k o, SÈr
Sdu:Kd-SsuKd vednA k ISiv¬A k odUr k rnAcAiha¦ jo aesA k rletA hÔ,
vh sýyŸdÕIQ k hlAtA hÔ SÈr tíÏfA k o k Ax, sMyojnAš k o dUr k r, Spne
du:K k A SMt k r letA hÔ¦
jo smAiht, ‰míitmAn, sMáAôAnI buÂ-üAvk vednA, vednA k I w¥pVØA,
jhAM ye inrŒÂ ho jAtI hÓ wse, SÈr öygAmI mAgQ k oáAôApUvQk jAn letA hÔ,
vh vednASAš ke öy hone se ivtíÏf ho pirinvAQf-lAB k r letA hÔ¦
iBöu ‰míitmAn SÈr sMáAôAnI ho Spne smy k I áAtIöA k re¦ yhI merI
iÕöA hÔ¦ (w®hAšne yh BI smJAyA ik k oqQ ¯yVEt kÔ se ‰míitmAn hotA hÔ,
SÈr kÔ se sMáAôAnI¦)
2. rhogt-vŸg
[suØA – rhogt, pXmSAk As, duitySAk As, SgAr,
pXmSAn®d, duitySAn®d, pXmsýbhul, duitysýbhul,
p²ck ½, iBEKu¦]
qn suØAAš mš vednASAš ke bAre mš BgvAn k I deÕnA qs áAk Ar hÔ –
sBI vednASAš k o du:Kd hI smJnA cAiha¦ sM‰k ArAš ke öy, ¯yy,
ivrAg, inroD SÈr ivpirfimt hone ke ‰vBAv k o›yAn mš rK k raesA k hA
hÔ¦
ÕrIr mš ivivD áAk Ar k I vednAaM w¥pÚA hotI rhtI hÓ, jÔse SAk AÕ mš
ivivD áAk Ark IvAyu bhtI rhtI hÔ –k BIpUvIQ, k BIpVÎcmI, k BIwØArI,
k BI dVöfI, k BI DUl-BrI, k BI DUl-riht, k BI XMzI, k BI gmQ, k BI
DImI, k BI tej¦
ÕrIr mš ivivD áAk Ark IvednAaM w¥pÚA hotI rhtI hÓ, jÔse ik sIDmQÕAlA
mš SAk r log rh jAte hÓ – pUvQ ke BI, pVÎcm ke BI, wØAr ke BI, dVöf ke
BI, öi©y BI, bRAµf BI, vÔÎy BI, ÕUª BI¦
vednAaM tIn áAk Ar k I hÓ – suKd, du:Kd SÈr Sdu:Kd-SsuKd¦ ‰pÕQ ke

118 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


smudy se vednA k Asmudy SÈr ‰pÕQ ke inroD se vednA k AinroD hotA hÔ ¦
SAyQ SÏxAMigk mAgQ vednA k A inroD k rAne vAlA mAgQ hÔ¦
vednA ke áA¥yy se hone vAlA suK-sÈmn‰y vednA k A SA‰vAd hotA hÔ¦
vednA k A Sin¥y, du:K SÈr pirvtQnÕIl honA vednA k A doú hotA hÔ¦ jo
vednA ke áAit CMd-rAg k o dUr k rnA, qsk A áAhAf k rnA hÔ, vh vednA k A
in‰srf (qsse Cuxk ArA) hÔ¦
vednASAš k o Slg-Slg díVÏxk of se smJAyA gyA hÔ¦ vednAaM do BI
btlAyI gyI hÓ, tIn BI, C: BI, SXArh BI, CØAIs BI, SÈr ak sÈ SAX
BI ¦ qs bAt k o XIk se nh™ smJne se SAps mš ivvAd hotA hÔ, jÔsA ik
p²ck ½ ‰Tpit SÈr SAyuÏmAn wdAyI ke bIc huSA¦
BgvAn ne sM‰k ArAš ke inroD k I ccAQ k rte hua btlAyA ik áATm ›yAn
pAye hua k I vAfI inrŒÂ ho jAtI hÔ, i«tIy ›yAn pAye hua ke ivtkQ SÈr
ivcAr, títIy ›yAn pAye hua k I áAIit, ctuTQ ›yAn pAye hua ke
SAÎvAs-áAÎvAs, SAk AÕAnM¥yAytn pAye hua k I Áp-sMôA, ivôAnM¥yAytn
pAye hua k I SAk AÕAnM¥yAytn-sMôA, SA˜k c®yAytn pAye hua k I
ivôAnM¥yAytn-sMôA, nÔvsMôAnAsMôAytn pAye hua k I SA˜k c®yAytn-sMôA
SÈr sMôAvediytinroD pAye hua k I sMôA SÈr vednA inrŒÂ ho jAtI hÓ¦
öIfAsRv iBöu ke rAg, «eú SÈr moh inrŒÂ ho jAte hÓ¦
3. S§stpiryAy-vŸg
[suØA – sIvk , S§st, S²YtriBEKu, puˆb, YAf,
sýbhuliBEKu, pXmsmfbRAµf, duitysmfbRAµf,
titysmfbRAµf, suiÂk , inrAims¦]
BgvAn ne moiLysIvk pirvRAjk k o smJAyA ik sBI vednAaM pUvQ-kí t
k moÜ ke k ArfhI nh™ hotI hÓ¦ qnke Snek k Arfhote hÓ : ipØA, ÎleÏmA, vAyu
k A áAk op, sVÚApAt, å tuaM, w£xA-su£xA KA lenA, k AyEleÕ k I sADnA SÈr
k moÜ ke ivpAk ¦
BgvAn ne iBöuSAš k o iBÚA-iBÚA díVÏxk of se vednASAš k I sM¼yA k A
áAôApn ik yA –do k A BI, tIn k A BI, pAMc k A BI, SÈr aese hI C:,
SXArh, CØAIs SÈr ak sÈ SAX k A BI¦ qse w®hAšne ak sÈ SAX bAtAš k A
DmoQpdeÕ k hA¦

2. vednAsMyuØA 119
w®hAšne k qQ suØAAš mš vednA, qske smudy SÈr smudy k rAne vAle mAgQ,
qske inroD SÈr inroD k rAne vAle mAgQ, qske SA‰vAd, doú SÈr qsse
in:srf (Cuxk ArA pAne) ke bAre mš ccAQ k I SÈr k hA ik jo ümf STvA
bRAµf qn bAtAš k o yTATQt: nh™ jAnte, ve ümf STvA bRAµf k hlAne ke
SiDk ArI nh™ hote¦ ye log qsI jIvn mš üAm»y STvA bRAµ»y k o SpnI
SiBôA se sAöA¥k Ark r,áAAðA k r,ivhAr nh™ k rte hÓ¦ jo log qn bAtAš k o
yTATQt: jAn lete hÓ, ve hI ümf STvA bRAµf k hlAne ke SiDk ArIhote hÓ,
SÈr ve hI qsI jIvn mš üAm»y STvA bRAµ»y k o SpnI SiBôA se
sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r, ivhAr k rte hÓ¦
BgvAn ne iBöuSAš k o inýnAMik t ke bAre mš iv‰tAr se smJAyA –
* sAimú (sk Am) áAIit, inrAimú (inÏk Am) áAIit, SÈr inrAimú se
inrAimútr áAIit,
* sAimú suK, inrAimú suK, SÈr inrAimú se inrAimútr suK,
* sAimú wpeöA, inrAimú wpeöA, SÈr inrAimú se inrAimútr wpeöA,
* sAimú ivmoö, inrAimú ivmoö, SÈr inrAimú se inrAimútr ivmoö ¦
ÌÌÌ

120 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


3. mAtugAmsMyuØA
yh sMyuØA tIn vgoÜ mš ivBAijt hÔ ijnmš cAÓtIs suØA hÓ¦
1. pXmpe†yAl-vŸg
[suØA – mAtugAm, puirs, SAveifk duEK, tIihDýmeih, k oDn,
wpnAhI, q‰suk I, mœCrI, SitcArI, du‰sIl, SFp‰sut, ku sIt,
mu§‰sit, p²cver¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik ik n bAtAš ke hone se ‰©I purŒú k o
ib£ku l luBAne vAlI nh™ hotI, SÈr ik n bAtAš ke hone se wse S¥yMt luBAne
vAlI hotI hÔ¦ aese hI ik nbAtAš ke hone se purŒú ‰©I k oib£ku lluBAne vAlA
nh™ hotA, SÈr ik nbAtAš ke hone se wse S¥yMt luBAne vAlA hotA hÔ¦ w®hAšne
yh BI btlAyA ik ‰©I k o Spne pAMc du:K hote hÓ ij®hš vhI SnuBv k r
sk tI hÔ, purŒú nh™¦
BgvAn ne SAyuÏmAn SnurŒÂ «ArA ijôAsA áAk x ik ye jAne pr w®hš wn
DmoÜ k IjAnk ArIdI ijnke hone pr ‰©I mrfoprAMt dugQit k oáAAðA hotI hÔ¦
2. duitype†yAl-vŸg
[suØA – SEk oDn, SnupnAhI, Sin‰suk I, SmœCrI,
SnitcArI, susIl, bhu‰sut, SArÂiviry, wpi§t‰sit,
p²csIl¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne SAyuÏmAn SnurŒÂ ke SnuroD pr w®hš wn DmoÜ k I
jAnk ArI dI ijnke hone pr ‰©I mrfoprAMt sugit k o áAAðA hotI hÔ¦
3. bl-vŸg
[suØA – ivsArd, ps†h, SiBBu†y, ak , S½, nAseV®t, hetu,
XAn, p²csIlivsArd, v¾I¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik –
‰©I ke pAMc bl hote hÓ – Áp-bl, Dn-bl, ôAit-bl, pu©-bl SÈr
ÕIl-bl¦
3. mAtugAmsMyuØA 121
qn pAMc blAš se yuEt ‰©I Spne ‰vAmI k o vÕ mš rK Spne Gr mš
áAsÚAtApUvQk rhtI hÔ¦
yid k oqQ ‰©I S®y sBI blAš se yuEt ho, prMtu ÕIl-bl se nh™, to log
wse ku l se hxA dete hÓ, vAps nh™ bulAte hÓ¦
ÕIl-bl se yuEt ‰©I mrfoprAMt sugit k o áAAðA hotI hÔ¦
qn pAMc bAtAš se SAyQüAivk A KUb áAgit k rtI hÔ – üÂA, ÕIl, iv¬A,
¥yAg tTA áAôA¦
ÌÌÌ

122 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


4. jýbuKAdk sMyuØA
qs sMyuØA mš solh suØA hÓ ijnke nAm hÓ : inˆbAnp²hA, SrhØAp²hA,
DýmvAdIp²hA, ik mV¥Ty, S‰sAsFpØA, prm‰sAsFpØA, vednAp²hA,
SAsvp²hA, SivÀjAp²hA, t»hAp²hA, SoGp²hA, wpAdAnp²hA, Bvp²hA,
duEKp²hA, sEk Ayp²hA, duEk rp²hA¦
qn suØAAš mš jýbuKAdk pirvRAjk ne SAyuÏmAn sAirpuØA se Snek áAk Arke
áAÎn k r qnk A smADAn áAAðA ik yA¦ ye áAÎn hÓ –
‘invAQf’ EyA hÔ? ‘Srh¥v’ EyA hÔ?
sMsAr mš ‘DmQvAdI’, ‘suáAitpÚA’, ‘sugt’ k Èn hote hÓ?
ümf gÈtm ke ÕAsn mš bRµcyQ k A pAln ik sila ik yA jAtA hÔ?
‘SAÎvAsn pAyA huSA’ kÔ sA hotA hÔ?
‘prm SAÎvAsn pAyA huSA’ kÔ sA hotA hÔ?
‘vednA’ ik se k hte hÓ?‘SAsRv’ EyA hote hÓ?
‘Siv¬A’ ik se k hte hÓ?‘tíÏfA’ ik se k hte hÓ?
‘SoG (bAìZ)’ EyA hÔ? ‘wpAdAn’ EyA hÔ?
‘Bv’ EyA hÔ? ‘du:K’ EyA hÔ?
‘s¥k Ay’ EyA hÔ? qs DmQivny mš ‘duÏk r’ EyA hÔ?
qn áAÎnAš k A wØAr dete hua SAyuÏmAn sAirpuØA ne yh BI ‰pÏx ik yA ik
invAQf, Srh¥v SAid ke sAöA¥k Ar; vednA, s¥k Ay SAid k I phcAn; SÈr
Siv¬A, tíÏfA SAid ke áAhAf ke ila jo mAgQ hÔ vh yhI hÔ ijse ‘SAyQ
SÏxAMigk mAgQ’ k hte hÓ, STAQt sýyk díVÏx, sýyk sMk £p, sýyk vAfI,
sýyk k mAÜt, sýyk SAjIivk A, sýyk ¯yAyAm, sýyk ‰míit SÈr sýyk
smAiD¦ w®hAšne qs bAt pr BI bl idyA ik yh mAgQ vA‰tv mš bìzA suMdr
mAgQ hÔ, SÈr qs pr clne mš áAmAd nh™ k rnA cAiha¦

4. jýbuKAdk sMyuØA 123


5. sAm»zk sMyuØA
qs sMyuØA mš BI ‘jýbuKAdk sMyuØA’ ke smAn hI solh suØA hÓ¦ SMtr ke vl
qtnA hI hÔ ik qn suØAAš mš SAyuÏmAn sAirpuØA se áAÎn pUCne vAlA hÔ sAm»zk
pirvRAjk , n ik jýbuKAdk pirvRAjk ¦
ÌÌÌ

124 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


6. moŸg£lAnsMyuØA
qs sMyuØA mš ŸyArh suØA hÓ ijnke nAm hÓ – pXmJAnp²hA,
duityJAnp²hA, tityJAnp²hA, ctu¥TJAnp²hA, SAk AsAn²cAytnp²hA,
iv²YAf²cAytnp²hA, SAik ²c²YAytnp²hA, nevs²YAnAs²YAytnp²hA,
SinimØAp²hA, sEk , c®dn¦
SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik mÓne BgvAn ke indeQÕAš
ke SnuÁp ik s áAk Ar smAiD k A SÄyAs ik yA –
k Am SÈr Sku Õl DmoÜ se hx, ivtkQ SÈr ivcAr vAle, ivvek se w¥pÚA
áAIit, suK vAle áATm ›yAn k A¦
ivtkQ SÈr ivcAr ke ÕAMt ho jAne pr, SA›yAV¥mk sMtuVÏx vAle, icØA k I
ak AgRtA vAle, ivtkQ SÈr ivcAr se riht, smAiD se w¥pÚA áAIit, suK vAle
i«tIy ›yAn k A¦
áAIit se ivrEt ho, wpeöAvAn ho, ‰míitmAn tTA sMáAôAnI bn, ÕrIr se
aese suK k A SnuBv k rte hua ijse SAyQjn k hte hÓ – ‘wpeöAvAn,
‰míitmAn, suKpUvQk ivhAr k rne vAlA’, aese títIy ›yAn k A¦
suK SÈr du:K áAhIf ho jAne pr, SÈr sÈmn‰y tTA dÈmQn‰y ke phle se
hI S‰t ho jAne se, wpeöA SÈr ‰míit k I pirÕui vAle ctuTQ ›yAn k A¦
ÁpsMôASAš k A svQTA SitkR mf k r, áAitG-sMôA ke S‰t ho jAne se,
nAnA¥v-sMôA ke mn mš n lAne se ‘SAk AÕ SnMt hԒ, aese SAk AÕAnM¥yAytn
k A¦
SAk AÕAnM¥yAytn k A svQTA SitkR mf k r ‘ivôAn SnMt hԒ, aese
ivôAnM¥yAytn k A¦
ivôAnM¥yAytn k A svQTA SitkR mf k r ‘ku C nh™ hԒ, aese
SA˜k c®yAytn k A¦
SA˜k c®yAytn k A svQTA SitkR mf k r nÔvsMôAnAsMôAytn k A¦
sBI inimØAAš k o mn se hxAk r SinimØA cet:smAiD k A¦

6. moŸg£lAnsMyuØA 125
ak smy SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn ne SMtDAQn ho ©y˜‰©Õ devAš ke bIc
áAk x ho devšª sEk (ÕkR ) se k hA ik –
* buÂ, DmQ SÈr sMG k IÕrf gRhf k rnASœCA hÔ¦ qsse ik tne hI log
mrfoprAMt ‰vgQlok , sugit k o áAAðA hote hÓ¦
* buÂ, DmQ SÈr sMG ke SiBáAAy k oSœCI trh smJk rqnmš díìZ üÂA
k AhonA bhut SœCA hÔ¦ qsse ik tne hI log mrfoprAMt ‰vgQlok ,sugit k o
áAAðA hote hÓ¦
* SAyoÜ «ArA áAÕMist ÕIlAš se yuEt honA SœCA hÔ¦ qsse ik tne hI log
mrfoprAMt ‰vgQlok , sugit k o áAAðA hote hÓ¦
* buÂ, DmQ SÈr sMG k I Õrf gRhf k r mrfoprAMt ‰vgQlok , sugit k o
áAAðA hua log dUsre devAš se ds bAtAš mš bìZ-cìZ k rhote hÓ¦ ye bAtš hÓ –id¯y
SAyu, id¯y vfQ, id¯y suK, id¯y yÕ, id¯y SAiDp¥y, id¯y Áp, id¯y
Ոd, id¯y gMD, id¯y rs SÈr id¯y ‰áAÏx¯y¦
ÌÌÌ

126 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


7. icØAsMyuØA
qs sMyuØA mš ds suØA hÓ, ijnke nAm hÓ – sMyojn, pXmqisdØA,
duityqisdØA, mhk pAixhAiry, pXmk AmBU, duityk AmBU, godØA,
ing»XnAxpuØA, Scelk ‰sp, iglAnd‰sn¦
gíhpit icØA ne ‰Tivr iBöuSAš k o smJAyA ik cöu ÁpAš k A, üo© ՈdAš
k A, GRAf gMDAš k A, ij¹A rsAš k A, k AyA ‰áAÏx¯yAš k A SÈr mn DmoÜ k A
sMyojn nh™ hotA, bV£k jhAM qnke áA¥yy se CMd-rAg w¥pÚA hotA hÔ vhI vhAM
bMDn hotA hÔ¦ jÔse ak hI r‰sI se bÙDe k Ale SÈr sPe d bÔl ak dUsre ke
bMDn nh™ hote, bV£k ve jo ak r‰sI se bÙDe hote hÓ, vhI vhAM bMDn hotA hÔ¦
SAyuÏmAn qisdØA ne btlAyA ik BgvAn k I deÕnAnusAr DAtu-nAnA¥v se
SiBáAAy hotA hÔ – cöuDAtu, ÁpDAtu, cöuivQôAnDAtu; üo©DAtu, ՈdDAtu,
üo©ivôAnDAtu; GRAfDAtu, gMDDAtu, GRAfivôAnDAtu; ij¹ADAtu, rsDAtu,
ij¹AivôAnDAtu; k AyDAtu, ‰áAÏx¯yDAtu, k AyivôAnDAtu; mnoDAtu, DmQDAtu,
mnoivôAnDAtu¦ w®hAšne yh BI ‰pÏx ik yA ik sMsAr mš áAcilt nAnA áAk Ar
k I imÉyA díVÏxyAM s¥k AydíVÏx ke hone se hotI hÓ, SÈr s¥k AydíVÏx ke nh™
hone se nh™ hot™¦ iP ryh BI ‰pÏx ik yAik s¥k AydíVÏxhotI kÔ se hÔ, SÈr
yh kÔ se nh™ hotI¦
ak suØAivÕeú mš SAyuÏmAn mhk «ArA ik ye gye å iÂ-áAdÕQn k A w£leK
hÔ ¦
gíhpit icØA ke áAÎnAš ke wØAr mš SAyuÏmAn k AmBU ne wse btlAyA ik
sM‰k Ar tIn áAk Ar ke hote hÓ – k Ay-sM‰k Ar,vAfI-sM‰k Ar tTA icØA-sM‰k Ar¦
k Ay-sM‰k Ar hÓ SAÎvAs-áAÎvAs, vAfI-sM‰k Ar hÓ ivtkQ -ivcAr SÈr
icØA-sM‰k ArhÓ sMôA tTA vednA¦ iP rqsk AindAn BI áA‰tut ik yA¦tdnMtr
sMôAvediytinroD smApVØA se sMbMiDt Snek áAÎnAš ke wØAr ida¦ q®h™ ke
SMtgQt yh BI ‰pÏx ik yAik mít ¯yVEt SÈr sMôAvediytinroD k ISv‰TA
áAAðA ik ye hua ¯yVEt mš EyA SMtr hotA hÔ¦
gíhpit icØA ne SAyuÏmAn godØA k o smJAyA ik SáAmAf cetoivmuVEt,
SA˜k c®y cetoivmuVEt, ÕU®ytA cetoivmuVEt SÈr SinimØA cetoivmuVEt se

7. icØAsMyuØA 127
EyA SiBáAAy hotA hÔ, SÈr yh BI ‰pÏx ik yA ik ik s díVÏxk of se ye DmQ
iBÚA-iBÚA STQ SÈr iBÚA-iBÚA Ոd vAle hote hÓ, SÈr ik s díVÏxk of se ye
ak hI STQ k o btAne vAle iBÚA-iBÚA Ոd hote hÓ¦
gíhpit icØA ne ingMX nAxpuØA k oqn áAÎnAš k AwØAr jAnne ke ila cunÈtI
dI – ak áAÎn, ak w¡eÎy, ak wØAr; do áAÎn, do w¡eÎy, do wØAr; tIn
áAÎn, tIn w¡eÎy, tIn wØAr; cAr áAÎn, cAr w¡eÎy, cAr wØAr; pAMc áAÎn,
pAMc w¡eÎy, pAMc wØAr; C: áAÎn, C: w¡eÎy, C: wØAr; sAt áAÎn, sAt
w¡eÎy, sAt wØAr; SAX áAÎn, SAX w¡eÎy, SAX wØAr; nÈ áAÎn, nÈ w¡eÎy,
nÈ wØAr; ds áAÎn, ds w¡eÎy, ds wØAr¦
gíhpit icØA k IScel k ‰spse Bšx hone pr Scel k ‰spne k hAik muJe
áAvRijt hua tIs vúQ ho gye hÓ prMtu muJe ik sI SlÈik k üeÏXôAn k I
SnuBUit nh™ huqQ hÔ¦ gíhpit icØA ne k hAik muJe BI wpAsk hua tIs vúQ ho
gye hÓ, pr mÓ jb cAhtA hUM tb áATm ›yAn, i«tIy ›yAn, títIy ›yAn STvA
ctuTQ ›yAn k o áAAðA k r ivhAr k rtA hUM¦ SÈr yid mÓ BgvAn ke jIvnk Al
mš ÕrIr Coìz dUM, to qsmš k oqQ SAÎcyQ nh™ hogA, yid vh mere bAre mš aesA
k hš ik aesA k oqQ sMyojn nh™ hÔ ijsse gíhpit icØA k o iP r qs sMsAr mš
SAnA pìze¦
yh sunk r Scel k ‰sp k o DmQ k I su-SA¼yAttA pr bìzA SAÎcyQ huSA
ik kÔ se k oqQ gíh‰T BI qs áAk Ar SlÈik k üeÏXôAn k o SnuBUit pr wtAr
letA hÔ¦ t¥pÎcAt wsne ‰Tivr iBöuSAš se áAvRÀyA SÈr wpsMpdA pA ak AMt mš,
Ske le, SáAmØA rh ivhAr k rtehua muEt Sv‰TA k AsAöA¥k Ark ryh jAn
ilyA –‘j®m smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnATA so k rilyA,
qsse pre yhAM SAnA nh™¦’
gíhpit icØA k I rŒŸfAv‰TA mš ku C devtASAš ne wske pAs SAk r k hA –
“gíhpit! jIivt rhš, SAge cl k rSAp ckR vtIQ rAjA hAšge¦” qs pr gíhpit
ne wnse k hA –“yh BI Sin¥y hÔ, SDRuv hÔ, ¥yAÀy hÔ¦” SMtt: gíhpit Spne
im©Aš SÈr bMDu-bAMDvAš k o buÂ, DmQ SÈr sMG mš üÂAlu hone tTA dAnÕIl
hone k I áAerfA dek r ÕrIr Coìz gyA¦
ÌÌÌ

128 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


8. gAmifsMyuØA
qs sMyuØA mš terh suØA hÓ, ijnke nAm hÓ – c»z, tAlpux, yoDAjIv,
h¥TAroh, S‰sAroh, Sisb®Dk puØA, KeØAUpm, s±Dm, ku l, mifcULk ,
Bªk , rAisy, pAxily¦
c»z gRAmfI k I ijôAsA ÕAMt k rne ke ila BgvAn ne wse btlAyA ik
ijnke rAg, «eú, moh áAhIf nh™ hote, SÈr qnke áAhIf nh™ hone se ve dUsrAš
pr k op k rne lgte hÓ, ve ‘cMz’ k hlAte hÓ¦ ijnke rAg, «eú, moh áAhIf ho
jAte hÓ, SÈr qnke áAhIf ho jAne se ve dUsrAš pr k op nh™ k rte, ve ‘surt’
(ivnmR) k hlAte hÓ¦
BgvAn ne tAlpux nxgRAmfI k o btlAyA ik yh imÉyAdíVÏx hÔ ik dUsrAš
k o sc yA JUX bolk r hMsAne, bhlAne vAle nx mrfoprAMt áAhAs devAš ke
bIc w¥pÚA hote hÓ¦ v‰tut: imÉyA díVÏx vAlAš k I do hI gityAM ho sk tI hÓ –
nrk yA pÕuyoin¦
BgvAn ne yoDAjIv gRAmfI, h¥TAroh gRAmfI tTA S‰sAroh gRAmfI k o
BI ‰pÏx ik yAik yh BI imÉyAdíVÏx hÔ ik yu lìzne vAle yoÂA, hATIsvAr
tTA GuìzsvAr mrfoprAMt ik ®h™ devAš ke bIc w¥pÚA hote hÓ¦ wnk I BI do hI
gityAM ho sk tI hÓ – nrk yA pÕuyoin¦
SisbMDk pu© gRAmfI ne BgvAn se k hA ik k qQ bRAµf mre hua k o bulAte
hÓ, clAte hÓ, ‰vgQ mš Bej dete hÓ¦ BgvAn ShQt, sýyk sMbu hÓ¦ ve BI aesA
k rsk te hÓ ik sArA lok mrfoprAMt ‰vgQ mš w¥pÚA ho sugit k oáAAðA ho!
BgvAn ne wse smJAyA ik jÔse ghre jlAÕy mš CoìzA huSA bìzA p¥Tr
qske pšde se jA lgtA hÔ SÈr qsmš CoìzA huSA GI yA tel pAnI pr wtrAne
lgtA hÔ, SÈr logAš k IáAATQnA pr n to vh p¥Tr wtrAne lgtA hÔ SÈr n vh
GI yA tel pšde se jA lgtA hÔ, vÔse hI ÕIl BMg k rne vAlA SÈr imÉyAdíVÏxk
ik sIke cAhne mA© se ‰vgQ mš w¥pÚA ho sugit k oáAAðA nh™ ho sk tAhÔ, SÈr
n hI ÕIl pAln k rne vAlA SÈr sýyk díVÏxk nrk mš w¥pÚA ho dugQit k o
áAAðA ho sk tAhÔ¦ qsI áAk Arhr ik sIk Isugit-dugQit Spne Spne k moÜ pr
inBQr k rtI hÔ¦

8. gAmifsMyuØA 129
SisbMDk pu© gRAmfI ne BgvAn se yh jAnnA cAhA ik vh ik sIk obìze
áAem se DmoQpdeÕ k rte hÓ, SÈr ik sIk owtne áAem se nh™ –qsk AEyA k Arf
hÔ?
BgvAn ne wsI se pUC ilyA ik yid ik sIkí úk ke tIn Ket hAš –wØAm,
m›ym SÈr bMjr – to vh phle-phl ik s Ket mš bIj bonA cAhegA? wsne
k hA ik vh svQáATm phle Ket mš bIj boyegA, iP r m›ym Ket mš SÈr
SMtt: bMjr Ket mš (ijsse ik qsmš se k m se k m gAy-bÔl k I sAnI to
ink l hI SAye)¦
qs pr BgvAn ne k hAik DmoQpdeÕ ke áAyojn se kí úk ke phle Ket ke
smAn hÓ mere iBöu-iBöuifyAM¦ m›ym Ket ke smAn hÓ mere
wpAsk -wpAisk AaM¦ye sBI merI hI Õrf mš SpnA ©Af smJ k r ivhAr
k rte hÓ¦ bMjr Ket ke smAn hÓ S®y mtAvlMbI ümf, bRAµf tTA
pirvRAjk ¦ q®hš BI phle vAlAš ke smAn hI DmoQpdeÕ k rtA hUM jo hotA hÔ
SAid mš k £yAfk ArI, m›y mš k £yAfk ArI, SMt mš k £yAfk ArI¦ q®hš
DmoQpdeÕ dene k A k Arf yh hotA hÔ ik yid ve k h™ ak bAt BI smJ pAaM
to yh dIGQk Al tk wnke iht SÈr suK ke ila ho¦
BgvAn ne ingMX nAxpuØA k Iqs iÕöA k owict nh™ btlAyA ik “jo-jo
bhultA se k rtA hÔ, vÔsI hI wsk I git hotI hÔ¦” w®hAšne k hA ik ÕIl BMg
k rne vAle k A SiDk smy ÕIl BMg k rne k I SpeöA ÕIl BMg n k rne mš
bIttA hÔ¦ wdAhrftyA, jIv˜hsA k rne ke smy k I SpeöA jIv˜hsA n
k rne k A smy SiDk hotA hÔ¦ yhI tkQ corI k rne, ¯yiBcAr k rne, JUX
bolne, SAid ke smy pr BI lAgU hotA hÔ¦ aesA hone se k oqQ BI ¯yVEt nrk
mš nh™ jA sk tA, ijsse yh iÕöA – “jo-jo bhultA se k rtA hÔ, vÔsI hI
wsk I git hotI hԔ – doúpUfQ ho jAtI hÔ¦
BgvAn ne SisbMDk pu© gRAmfI k oku lAš ke ivnAÕ ke SAX hetu btlAye –
(1) rAjA, (2) cor, (3) SVŸn, (4) jl, (5) iCpe k oú k I SáAAVðA, (6)
Sk mQ»ytA, (7) ku lAMgAr k I w¥pVØA (jo sArI sMpVØA PUM k de), SÈr (8)
Sin¥ytA¦
BgvAn ne mifcULk gRAmfI k o ‰pÏx ik yA ik mÓ ik sI BI sUrt mš
ÕAEypu©Iy ümfAš «ArA sonA-cAMdI ‰vIk Ar ik ye jAne k A wpdeÕ nh™ detA¦
ümf ÕAEypu© to yh sb ku C ¥yAg cuke hÓ¦

130 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


Bªk nAm ke gRAmfI k ISÄyTQnA pr BgvAn ne wse du:K ke smudy SÈr
SvsAn k A wpdeÕ idyA¦ w®hAšne wdAhrf de-dek r wse smJAyA ik tInAš
k AlAš mš du:KAš k Iw¥pVØA k Aak hI k ArfrhtA hÔ, SÈr vh hÔ ‘CMd’ (qœCA,
tíÏfA) ¦
BgvAn ne rAisy gRAmfI k I qs BRAMit k o dUr ik yA ik vh sBI
tpÎcyAQSAš k I ˜ndA k rte hÓ, SÈr sBI tpÎcyAQSAš mš BI ÁöAjIv k I
sbse SiDk ¦w®hAšne k hAik áAvRijt do SMtAš k ASAcrf n k re, STAQt n
to k AmsuKAš mš zUb jAa SÈr n hI deh k o dMizt k rne mš jux jAa¦ ye donAš
hI SnTQ k rne vAle hÓ¦ qn donAš SMtAš k o Coìz k r bu k o m›ym mAgQ k A
prm ôAn áAAðA huSA jo invAQf ke ila hÔ¦ SÈr yh m›ym mAgQ vhI hÔ ijse
k hte hÓ ‘SAyQ SÏxAMigk mAgQ’¦
BgvAn ne pAxily gRAmfI k o‰pÏx ik yAik mÓ ‘mAyA’ k ojAntA hUM, pr
‘mAyAvI’ nh™ hUM¦ mAyAvI mrne ke bAd nrk mš w¥pÚA ho dugQit k o áAAðA hotA
hÔ¦ imÉyA díVÏx vAle k I BI yhI dÕA hotI hÔ¦
BgvAn ne ‘DmQsmAiD’ ke bAre mš BI iv‰tAr se btlAyA SÈr k hA ik
iBÚA-iBÚA mtAš k I bAt sunne se mn mš jo ÕMk A jAgtI hÔ wsk A invArf
‘DmQsmAiD’ se hotA hÔ¦
ÌÌÌ

8. gAmifsMyuØA 131
9. Ss±tsMyuØA
yh sMyuØA do vgoÜ mš ivBAijt hÔ ijnmš cÈvAlIs suØA hÓ¦
(1) pXm-vŸg
[suØA – k AygtAsit, smTivp‰snA, sivtEk sivcAr,
su²YtsmAiD, sitp§An, sýmFpDAn, qiÂpAd, qMiªy, bl,
boÀJ½, mŸg½¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o ‘SsM‰kí t’ (Skí t, STAQt invAQf) SÈr
‘SsM‰kí tgAmImAgQ’ k AwpdeÕ ik yA¦w®hAšne btlAyA ik ‘SsM‰kí t’ hotA hÔ
rAg k Aöy, «eú k Aöy tTA moh k Aöy; SÈr ‘SsM‰kí tgAmImAgQ’ hotA hÔ
k AygtA ‰míit, ÕmT SÈr ivpÎynA, cAr ‰míitáA‰TAn, sAt bo›yMg, SAyQ
SÏxAMigk mAgQ q¥yAid¦
(2) duity-vŸg
[suØA – Ss±t, Snt, SnAsvAid, prAyn¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o pun: ‘SsM‰kí t’ SÈr ‘SsM‰kí tgAmI mAgQ’ k I
iv‰tArpUvQk ¯yA¼yA k rne ke pÎcAt dUsre-dUsre nAmAš se BI qsI áAsMg k o
smJAyA¦ jÔse ‘SsM‰kí t’ k o ‘Snt’, ‘SnAsRv’, ‘s¥y’, ‘pAr’, ‘SjjQr’,
‘DRuv’, ‘invAQf’, ‘muVEt’ SAid nAmAš se áAôðA ik yASÈr ‘SsM‰kí tgAmImAgQ’
k o ‘SntgAmI mAgQ’, ‘SnAsRvgAmI mAgQ’, ‘s¥ygAmI mAgQ’, ‘pArgAmI mAgQ’,
‘SjjQrgAmI mAgQ’, ‘DRuvgAmI mAgQ’, ‘invAQfgAmI mAgQ’, ‘muVEtgAmI mAgQ’
se, kR mÕ:, áA¼yAipt ik yA SÈr sArI bAt ÀyAš-k I-¥yAš smJAyI¦
ÌÌÌ

132 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-2]


10. SˆyAk tsMyuØA
qs sMyuØA mš ŸyArh suØA hÓ, ijnke nAm hÓ – KemA, SnurAD,
pXmsAirpuØAk oi§k , duitysAirpuØAk oi§k , titysAirpuØAk oi§k ,
ctu¥TsAirpuØAk oi§k , moŸg£lAn, vœCgoØA, ku tUhlsAlA, SAn®d,
siByk œcAn¦
qnmš se SiDk AMÕ suØAAš mš wn DmoÜ k I ccAQ huqQ hÔ ij®hš BgvAn tTAgt
ne ‘S¯yAkí t’ k hA hÔ, STAQt ijnk A wØAr ‘hAM’ yA ‘n’ mš nh™ idyA jA
sk tA hÔ¦ ye DmQ hÓ –
* EyA tTAgt mrne ke bAd rhte hÓ?
* EyA tTAgt mrne ke bAd nh™ rhte hÓ?
* EyA tTAgt mrne ke bAd rhte BI hÓ SÈr nh™ BI?
* EyA tTAgt mrne ke bAd n rhte hÓ SÈr n nh™ rhte hÓ?
* EyA lok ÕAÎvt hÔ?
* EyA lok SÕAÎvt hÔ?
* EyA lok SMtvAn hÔ?
* EyA lok Sn®t hÔ?
* EyA jIv SÈr ÕrIr ak hI hÓ?
* EyA jIv S®y hÔ SÈr ÕrIr S®y?
sAT hI yh BI ‰pÏx ik yA gyA hÔ ik dUsre log qn DmoÜ k o S¯yAkí t
EyAš nh™ mAnte hÓ, SÈr tTAgt aesA EyAš mAnte hÓ¦
qske SitirEt inýnAMik t ke bAre mš BgvAn k I SiB¯yVEt hÔ –
* mÓ sdA du:K SÈr du:K ke inroD k A hI wpdeÕ k rtA hUM¦
* mÓ wsI k I w¥pVØA ke bAre mš btlAtA hUM ijsk A wpAdAn SBI CUxA n
ho, wpAdAn se muEt hua ke bAre mš nh™¦
* qs ÕrIr k o Coìz dUsrA ÕrIr pAne ke bIc sØv k A wpAdAn hotA hÔ –
‘tíÏfA’¦

10. SˆyAk tsMyuØA 133


sMyuØAink Ay-3
mhAvŸg
1. mŸgsMyuØA
yh sMyuØA SAX vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš ak sÈ qEyAsI suØA hÓ¦
(1) SivÀjA-vŸg
[suØA – SivÀjA, wp¾, sAirpuØA, jAfu‰soifbRAµf, ik mV¥Ty,
pXmS²YtriBEKu, duityS²YtriBEKu, ivB½, sUk , nV®dy¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne btlAyA hÔ ik –
* Siv¬A ke áATmtr hone se Sku Õl DmoÜ k I w¥pVØA hotI hÔ, SÈr iv¬A
ke áATmtr hone se ku Õl DmoÜ k I¦
* k £yAfim©k Aiml jAnA bRµcyQ k AintAMt sP lho jAnA hI hotA hÔ,
EyAšik ivÎvAs hotA hÔ ik k £yAfim© se smAgm ik yA huSA iBöu SAyQ
SÏxAMigk mAgQ k o suBAivt k regA hI¦
* SAyQ SÏxAMigk mAgQ k o ‘bRµyAn’ BI k hte hÓ, ‘DmQyAn’ BI SÈr
‘SnuØAr sMgRAmivjy’ BI¦
* S®y logAš «ArA pUCe jAne pr w®hš ‰pÏx k rnA cAiha ik ümf gÈtm
ke ÕAsn mš bRµcyQ k A pAln du:K k I phcAn ke ila ik yA jAtA hÔ, SÈr
qske ila mAgQ vhI hÔ ijse ‘SAyQ SÏxAMigk mAgQ’ k hte hÓ¦
* ‘bRµcyQ’ se SiBáAAy SAyQ SÏxAMigk mAgQ se hI lenA hotA hÔ¦ qsk A
SMitm w¡eÎy hotA hÔ rAg-öy, «eú-öy tTA moh-öy¦
* ‘Smít’ se SiBáAAy hotA hÔ rAg-öy, «eú-öy tTA moh-öy¦ SÈr
SmítgAmI mAgQ hÔ – yhI SAyQ SÏxAMigk mAgQ¦

134 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


* ‘SAyQ SÏxAMigk mAgQ’ hÔ – sýyk díVÏx, sýyk sMk £p, sýyk vcn,
sýyk k mAÜt, sýyk SAjIivk A, sýyk ¯yAyAm, sýyk ‰míit SÈr sýyk
smAiD¦ (BgvAn ne áA¥yek k A SAÕy BI smJAyA¦)
* sýyk díVÏx se yuEt ho, mAgQ k o sýyk áAk Ar se BAivt k r iBöu
Siv¬A k o k Ax, iv¬A k o w¥pÚA k r, invAQf k A sAöA¥k Ar k r letA hÔ¦
* SAX DmoÜ k I BAvnA SÈr bhulIk rf se invAQf k I áAAVðA ho sk tI hÔ¦
ye SAX DmQ hÓ – sýyk díVÏx se lek r sýyk smAiD pyÜt¦
(2) ivhAr-vŸg
[suØA – pXmivhAr, duityivhAr, seEK, pXmwFpAd,
duitywFpAd, pXmpirsuÂ, duitypirsuÂ, pXmku Eku xArAm,
duityku Eku xArAm, tityku Eku xArAm¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik ik n-ik nke áA¥yy se vednA hotI hÔ,
k oqQ ÕÔçy kÔ se hotA hÔ, tTAgt k I w¥pVØA ke ibnA sýyk díVÏx se sýyk
smAiD pyÜt SAX DmoÜ k IBAvnA vA bhulIk rfnh™ hotA hÔ, aese hI bu ke
ivny ke SBAv mš qn SAX DmoÜ k I BAvnA vA bhulIk rf nh™ hotA hÔ,
q¥yAid ¦
SAyuÏmAn SAn®d ne SAyuÏmAn B¡ k o btlAyA ik SÏxAMigk imÉyA-mAgQ
‘SbRµcyQ’ k hlAtA hÔ, STAQt imÉyA díVÏx, imÉyA sMk £p, imÉyA vcn,
imÉyA k mAÜt, imÉyA SAjIivk A, imÉyA ¯yAyAm, imÉyA ‰míit tTA imÉyA
smAiD¦ q®h™ SAXAš k A sýyk ‰vÁp ‘bRµcyQ’ k hlAtA hÔ, ijsk A SMitm
w¡eÎy hotA hÔ rAg-öy, «eú-öy tTA moh-öy¦ SAyQ SÏxAMigk mAgQ pr
clne vAlA k hlAtA hÔ –‘bRµcArI’¦
(3) imœCØA-vŸg
[suØA – imœCØA, Sku slDým, pXmpixpdA, duitypixpdA,
pXmSsFpuirs, duitySsFpuirs, ku ýB, smAiD, vednA,
wVØAy¦]
BgvAn ne imÉyA díVÏx se lek r imÉyA smAiD pyÜt SAX DmoÜ k o ijn
nAmAš se SiBiht ik yA hÔ ve hÓ – ‘imÉyA ‰vBAv’, ‘imÉyA mAgQ’, ‘Sku Õl
DmQ’ ¦ aese hI sýyk díVÏx se lek r sýyk smAiD pyÜt SAX DmoÜ k o ijn

1. mŸgsMyuØA 135
nAmAš se SiBiht ik yA hÔ ve hÓ – ‘sýyk ‰vBAv’, ‘sýyk mAgQ’, ‘ku Õl
DmQ’¦ w®hAšne k hAik cAhe k oqQ gíh‰T ho STvA áAvRijt, vh sýyk mAgQ pr
SAÁìZ hok r ®yAiyk SÈr ku Õl DmoÜ k A lAB k r letA hÔ¦
BgvAn ne ‘Ss¥purŒú’ tTA ‘s¥purŒú’ SÈr ‘Ss¥purŒú’ tTA
‘mhASs¥purŒú’ k A pAr‰pirk Bed BI btlAyA¦
w®hAšne SAyQ SÏxAMigk mAgQ k oicØA mš V‰TrtA lAne vAlA SADAr btlAyA
¦ sýyk díVÏx se lek r sýyk ‰míit tk sAt DmoÜ pr SADAirt icØA k I
ak AgRtA k o btlAyA –‘SAyQ sýyk smAiD’¦
w®hAšne k hA vednAaM tIn áAk Ar k I hotI hÓ – suKd, du:Kd SÈr
Sdu:Kd-SsuKd¦ qn tInAš k I pirôA ke ila SAyQ SÏxAMigk mAgQ k A
SÄyAs k rnA cAiha¦ pAMc k AmgufAš ke áAhAf ke ila BI qsI mAgQ k A
SÄyAs k rnA cAiha¦
(4) pixpVØA-vŸg
[suØA – pXmpixpVØA, duitypixpVØA, ivrÂ, pAr½m,
pXmsAm²Y, duitysAm²Y, pXmbRµ²Y, duitybRµ²Y,
pXmbRµciry, duitybRµciry¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne SAyQ SÏxAMigk mAgQ k AiBÚA-iBÚA áAk Arse ivvecn
ik yA hÔ – yhI ‘sýyk áAitpVØA’ hÔ SÈr qs mAgQ pr SAÁìZ ¯yVEt k hlAtA
hÔ ‘sýyk áAitpÚA’; ijnk A yh mAgQ SArMB hotA hÔ wnk A sýyk
du:KöygAmI SAyQ mAgQ SArMB ho jAtA hÔ, SÈr ijnk A SvrŒÂ ho jAtA hÔ
wnk A sýyk du:KöygAmI SAyQ mAgQ BI SvrŒÂ ho jAtA hÔ; qsk I BAvnA
k rne SÈr qsk o bìZAne se k oqQ BI ¯yVEt SpAr k o pAr k r jAtA hÔ; qsI
mAgQ k o k hte hÓ ‘üAm»y’ STvA ‘bRAµ»y’ STvA ‘bRµcyQ’; q®h™ ke P l
hote hÓ sRotApVØA, skí dAgAimtA, SnAgAimtA tTA Srh¥v, SÈr qnk A STQ
hotA hÔ rAg-öy, «eú-öy tTA moh-öy¦
• S²YitV¥Type†yAl-vŸg
[suØA – rAgivrAg, sMyojnFphAnAid-suØACEk ,
SnupAdApirinˆbAn¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik yid S®ytÔiTQk pirvRAjk SAp logAš se

136 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


pUCš ik ümf gÈtm ke ÕAsn mš ik sila bRµcyQ k A pAln ik yA jAtA hÔ,
to wnk ok hnAcAiha –rAg jItne ke ila, bMDn dUr k rne ke ila, SnuÕy
ke smUl nAÕ ke ila, mAgQ k A SMt jAnne ke ila, SAsRvAš ke öy ke ila,
iv¬A ke ivmuVEtP l k A sAöA¥k Ar k rne ke ila, ôAn-dÕQn ke ila STvA
wpAdAn se riht ho invAQf pAne ke ila¦
qn sb k A wpAy yhI hÔ ijse ‘SAyQ SÏxAMigk mAgQ’ k hte hÓ¦
• suirype†yAl-vŸg
[suØA – k £yAfimØA, sIlsýpdAid-suØAp²ck ,
yoinsomnisk ArsýpdA, k £yAfimØA, sIlsýpdAid-suØAp²ck ,
yoinsomnisk ArsýpdA¦]
BgvAn ne iBöuSAš k ok hAik jÔse SAk AÕmš llAqQ k ACA jAnA sUyoQdy
k ApUvQ-löf hotA hÔ, vÔse hI k £yAfim©k AimlnA SAyQ SÏxAMigk mAgQ ke
lAB k A pUvQ-löf jAnnA cAiha¦ aese hI S®y pUvQ-löf hÓ – ÕIl-sMpdA,
CMd-sMpdA, SA¥m-sMpdA, (sýyk ) díVÏx-sMpdA, SáAmAd-sMpdA tTA BlI
áAk Ar ˜ctn-mnn k rne ÁpI sMpdA¦ k £yAfim© ke sMpkQ mš SAyA huSA
¯yVEt ivvek , ivrAg tTA inroD k A SAüy lek r SAyQ SÏxAMigk mAgQ ke
iviBÚA SMgAš k o BAivt k rtA SÈr bìZAtA hI hÔ¦ qsse wske rAg, «eú SÈr
moh svQTA dUr ho jAte hÓ¦
• ak Dýmpe†yAl-vŸg
[suØA – k £yAfimØA, sIlsýpdAid-suØAp²ck ,
yoinsomnisk ArsýpdA, k £yAfimØA, sIlsýpdAid-suØAp²ck ,
yoinsomnisk ArsýpdA¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik SAyQ SÏxAMigk mAgQ ke lAB ke ila
ak DmQ bhut wpk Ar k rne vAlA hÔ, SÈr vh hÔ ‘k £yAfim©tA’¦ aese hI
S®y DmQ hÓ – ÕIl-sMpdA, CMd-sMpdA, SA¥m-sMpdA, (sýyk ) díVÏx-sMpdA,
SáAmAd-sMpdA tTA BlI áAk Ar˜ctn-mnn k rne ÁpI sMpdA¦ qn sMpdASAš se
yuEt huSA ¯yVEt SAyQ SÏxAMigk mAgQ k o BAivt k regA SÈr bìZAyegA hI –
aesI SAÕA rKnI cAiha¦ qsse rAg, «eú SÈr moh svQTA dUr ho jAte hÓ¦

1. mŸgsMyuØA 137
• duityak Dýmpe†yAl-vŸg
[suØA – k £yAfimØA, sIlsýpdAid-suØAp²ck ,
yoinsomnisk ArsýpdA, k £yAfimØA,sIlsýpdAid-suØAp²ck ,
yoinsomnisk ArsýpdA¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik mÓ ik sI dUsre aese ak DmQ k o BI nh™
deKtA hUM ijsse n pAye gye SAyQ SÏxAMigk mAgQ k A lAB ho jAy, yA lAB
k rilyA gyA mAgQ pUfQ Áp se BAivt ho jAy, jÔse ik yh ‘k £yAfim©tA’¦
Õeú pUvAQnusAr¦
• g½Ape†yAl-vŸg
[suØA – pXmpAcIninÚA, duityAidpAcIninÚA-suØActuEk ,
C§pAcIninÚA, pXmsmu¡inÚA, duityAidsmu¡inÚA-suØAp²ck ¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o k hA ik jÔse g½A, ymunA, SicrvtI, srBU, mhI
jÔsI nidyAM pUvQ k ISor bhtI hÓ STvA smuª k ISor bhtI hÓ, vÔse hI SAyQ
SÏxAMigk mAgQ k oBAivt k rtASÈr bìZAtA huSA iBöu invAQf k ISor SgRsr
hotA hÔ¦ aesA qsila hotA hÔ EyAšik vh iBöu ivvek , ivrAg SÈr inroD k A
SAüy lek rqs mAgQ ke iviBÚA SMgAš k oBAivt k rtASÈr bìZAtA hÔ¦
• duityg½Ape†yAl-vŸg
[suØA – pXmpAcIninÚA, duityAidpAcIninÚA-suØAp²ck , pXmsmu¡inÚA,
duityAidsmu¡inÚA-suØAp²ck , pXmpAcIninÚA, duityAidpAcIninÚA-suØAp²ck ,
pXmsmu¡inÚA, duityAidsmu¡inÚA-suØAp²ck , pXmpAcIninÚA,
duityAidpAcIninÚA-suØAp²ck , pXmsmu¡inÚA, duityAidsmu¡inÚA-suØAp²ck ¦]
pUvQvt¦ BgvAn ne btlAyA ik k oqQ iBöu SAyQ SÏxAMigk mAgQ k oBAivt
k rte SÈr bìZAte hua kÔ se invAQf k ISor SgRsr hotA hÔ¦ yh hotA hÔ sýyk
díVÏx, SAid qs mAgQ ke iviBÚA SMgAš k o BAivt k rne SÈr bìZAne se¦
(5) SFpmAd-vŸg
[suØA – tTAgt, pd, kU xAid-suØAp²ck , cV®dmAid-suØAitk ¦]

138 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik sBI áAAifyAš mš ‘tTAgt’ SgR (üeÏX)
jAne jAte hÓ, aese hI sBI ku Õl DmoÜ mš ‘SáAmAd’ SgR jAnA jAtA hÔ¦ aesI
SAÕA k I jAtI hÔ ik SáAmØA iBöu SAyQ SÏxAMigk mAgQ k o BAivt k regA
SÈr qse bìZAyegA hI¦
BgvAn ne Snek Anek S®y wpmASAš ke «ArA BI ‘SáAmAd’ k I SgRtA
(üeÏXtA) k oáAitpAidt ik yA¦w®hAšne k hAik yh aese hI hÔ jÔse hATI ke pÔr
mš sBI áAAifyAš ke pÔr smA jAne se vh sBI pÔrAš mš SgR smJA jAtA hÔ;
kU xAgArke sBI Drf kU xk ISor Juke hone ke k ArfkU xwnmš SgR smJA
jAtA hÔ; Coxe-moxe rAjA ckR vtIQ rAjA ke SDIn hone ke k ArfckR vtIQ rAjA
wnmš SgR smJA jAtA hÔ; tArAgf k IáABA cMªmA k IáABA k Isolhv™ k lA
ke brAbr BI n hone se cMªmA wnmš SgR smJA jAtA hÔ; sBI bune gye k pìzAš
mš k AÕI k A bnA k pìzA SgR smJA jAtA hÔ; q¥yAid¦ aese hI ku Õl DmoÜ mš
SgR hÔ ‘SáAmAd’¦
(6) blk rfIy-vŸg
[suØA – bl, bIj, nAg, rŒEK, ku ýB, sUk , SAk As, pXmmeG,
duitymeG, nAvA, SAg®tuk , ndI¦]
BgvAn ne iBöuSAš k ok hAik ijtne BI k mQ bl se ik ye jAte hÓ ve sBI
píÉvI k oSADAr bnA k r,píÉvI pr Kìze hok rik ye jAte hÓ, aese hI ÕIl k o
SADAr bnA k r, ÕIl mš áAitVÏXt hok r SAyQ SÏxAMigk mAgQ k o BAivt
ik yA jAtA SÈr bìZAyA jAtA hÔ¦ aesA k rne vAlA ¯yVEt ivvek , ivrAg,
inroD k A SAüy lek r invAQf k I Sor SgRsr hotA hÔ¦ jÔse Gìze k o wlx
dene se vh sArA pAnI bhA detA hÔ, ku C rok nh™ rKtA, vÔse hI aesA ¯yVEt
sBI pAppUfQ Sku ÕlDmoÜ k oCoìz detA hÔ, ku CbcA nh™ rKtA¦ aese ¯yVEt
mš pUfQtA k o áAAðA hote hÓ – cArAš ‰míit-áA‰TAn, cArAš sýyk áADAn, cArAš
å iÂyAM, pAMcAš qMiªyAM, pAMcAš bl SÈr sAtAš bo›yMg¦
BgvAn ne yh BI k hA ik aesA ¯yVEt ôAnpUvQk jAnne yoŸy DmoÜ k o
ôAnpUvQk jAntA hÔ, ôAnpUvQk ¥yAgne yoŸy DmoÜ k o ôAnpUvQk ¥yAgtA hÔ,
ôAnpUvQk sAöA¥k Ar k rne yoŸy DmoÜ k A ôAnpUvQk sAöA¥k Ar k rtA hÔ SÈr
ôAnpUvQk BAivt ik ye jAne yoŸy DmoÜ k o BAivt k rtA hÔ¦
tdnMtr yh BI k hA ik ôAnpUvQk jAnne yoŸy DmQ hÓ – pAMc

1. mŸgsMyuØA 139
wpAdAn‰kM D; ôAnpUvQk ¥yAgne yoŸy DmQ hÓ – Siv¬A SÈr BvtíÏfA;
ôAnpUvQk sAöA¥k Ar k rne yoŸy DmQ hÓ – iv¬A SÈr ivmuVEt; SÈr ôAnpUvQk
BAivt k rne yoŸy DmQ hÓ – ÕmT SÈr ivpÎynA¦
w®hAšne yh BI k hAik yh sMBv nh™ hÔ ik qs áAk Ark Ak oqQ iBöu ik sI
BI áAloBn mš pìzk r qs iÕöA k o Coìz gíh‰T bn jAy¦
(7) asnA-vŸg
[suØA – asnA, ivDA, SAsv, Bv, duEKtA, iKl, ml, nIG,
vednA, t»hA, tisnA¦]
BgvAn ne tIn aúfASAš (k Am-aúfA,Bv-aúfA, bRµcyQ-aúfA¦), tIn
ShMk ArAš (‘mÓ bìzA hUM’, ‘mÓ brAbr hUM’, ‘mÓ CoxA hUM’), tIn SAsRvAš (k AmAsRv,
BvAsRv, Siv¬AsRv), tIn BvAš (k AmBv, ÁpBv, SÁpBv), tIn
du:KtASAš (du:K-du:KtA, sM‰k Ar-du:KtA, ivpirfAm-du:KtA), tIn mlAš
(rAg, «eú, moh), tIn vednASAš (suKd, du:Kd, Sdu:Kd-SsuKd), q¥yAid
k IccAQ k rte hua iBöuSAš k obtlAyA ik q®hš jAnne ke ila SAyQ SÏxAMigk
mAgQ k oBAivt k rnAcAiha¦ iP ryh BI btlAyA ik yh mAgQ EyA hotA hÔ¦
(8) SoG-vŸg
[suØA – SoG, yog, wpAdAn, g®T, Snusy, k Amguf, nIvrf,
wpAdAnEK®D, SorýBAigy, wÂýBAigy¦]
BgvAn ne cAr bAìZAš (k Am-bAìZ,Bv-bAìZ, imÉyAdíVÏx-bAìZ, Siv¬A-bAìZ),
cAr yogAš (k Am-yog, Bv-yog, imÉyAdíVÏx-yog, Siv¬A-yog), cAr
wpAdAnAš (k Am-wpAdAn, imÉyAdíVÏx-wpAdAn, ÕIlvRt-wpAdAn,
SA¥mvAd-wpAdAn), sAt SnuÕyAš (k AmrAg, ˜hsABAv, imÉyAdíVÏx,
ivicik ¥sA, mAn, BvrAg, Siv¬A), pAMc nIvrfAš (k AmœCMd, ¯yApAd,
‰¥yAnmíÂ, SÈÂ¥y-k Èkí ¥y,ivicik ¥sA), q¥yAid k I ccAQ k rte hua iBöuSAš
k o btlAyA ik q®hš jAnne, qnk I pirôA, öy SÈr áAhAf ke ila SAyQ
SÏxAMigk mAgQ k o BAivt k rnA cAiha¦ iP r yh BI btlAyA ik yh mAgQ
EyA hotA hÔ¦
ÌÌÌ

140 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


2. boÀJ½sMyuØA
yh sMyuØA SXArh vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš ak sÈ w®yAsI suØA hÓ¦
(1) pˆbt-vŸg
[suØA – ihmv®t, k Ay, sIl, v¥T, iBEKu, ku »zily, kU xAgAr,
wpvAn, pXmwFpÚA, duitywFpÚA¦]
BgvAn ne k hAik iBöu ÕIl ke SADAr pr áAitVÏXt ho, sAt bo›yMgAš k o
BAivt k rte hua, q®hš bìZAte hua DmoÜ mš mhAntA, ivpultA áAAðA k r letA hÔ¦
yh qsila hotA hÔ EyAšik vh ivvek ,ivrAg, inroD k ASAüy lek rsMboiD
ke SMgAš (‰míit, DmQivcy, vIyQ, áAIit, áAüVˆD, smAiD tTA wpeöA) k A
SÄyAs k rtA hÔ, ijsse muVEt hotI hÔ¦
w®hAšne yh BI k hA ik jÔse ÕrIr SAhAr imlne pr hI KìzA rhtA hÔ,
SAhAr nh™ imlne pr KìzA nh™ rh sk tA, vÔse hI sAt bo›yMg BI SAhAr
imlne pr hI Kìze hote hÓ, SAhAr nh™ imlne pr Kìze nh™ rh pAte¦ iP r yh
BI btlAyA ik ve k Ènse SAhAr hÓ ijnse sMboiD k AáA¥yek SMg BAivt SÈr
pUfQ hotA hÔ¦ w®hAšne pAMc nIvrfAš ke bAre mš BI btlAyA ik ve k Ènse SAhAr
pAk r w¥pÚA hote SÈr víi k o áAAðA hote hÓ¦
BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik jo iBöu ÕIl, smAiD, áAôA, ivmuVEt SÈr
ivmuVEt-ôAndÕQn se sMpÚA hote hÓ, wnk A dÕQn BI wpk Ark hotA hÔ, wnke
wpdeÕAš k o sunnA BI, wnke pAs jAnA BI, wnk A s¥sMg k rnA BI, wnse
iÕöA lenA BI, wnse áAvRijt ho jAnA BI¦
w®hAšne btlAyA ik sMboiD k A áA¥yek SMg kÔ se, ak -ke -bAd-ak ,BAivt
vA pUfQ hotA jAtA hÔ, SÈr sAtAš SMgAš ke BAivt SÈr pirpUfQ ho jAne pr k Èn
se sAt SœCe pirfAmAš k I SAÕA rKnI cAiha¦ ye SœCe pirfAm hÓ – Spne
deKte-deKte invAQf-lAB, STvA mí¥yu ke smy invAQf-lAB, STvA pAMc nIce
vAle sMyojnAš ke öIf ho jAne se Spne BItr invAQf k ISnuBUit, STvA qn
sMyojnAš ke öIf ho jAne se SAge cl k r invAQf k I SnuBUit, STvA
SsM‰k Ar-pirinvAQf k I áAAVðA, STvA ssM‰k Ar pirinvAQf k I áAAVðA, STvA
W›vQsRot ho üeÏX mAgQ pr clne vAlA ho jAnA¦
2. boÀJ½sMyuØA 141
ak smy SAyuÏmAn sAirpuØA ne iBöuSAš k osAt bo›yMgAš k IjAnk ArIdete
hua btlAyA ik mÓ ijs-ijs k Al mš ijs-ijs bo›yMg se ivhAr k rnA
cAhtA hUM ws-ws k Al mš wsI-wsI bo›yMg se ivhrtA hUM SÈr ws smy vh
áAmAfriht SÈr pUrA-pUrA hotA hÔ¦ wske wpV‰Tt rhte muJe ividt rhtA hÔ ik
‘yh wpV‰Tt hԒ, SÈr wske œyut hone pr ividt hotA hÔ ik ‘yh œyut ho
rhA hԒ¦
ik sI iBöu k I ijôAsA ÕAMt k rne ke ila BgvAn ne wse smJAyA ik
‘boD’ (ôAn) ke ila hone se ‘bo›yMg’ qs nAm se puk Are jAte hÓ¦ ivvek ,
ivrAg, inroD k ASAüy lete hua qn SMgAš k oBAivt k rne se k Am,Bv tTA
Siv¬A ÁpI SAsRv icØA k o Coìz dete hÓ, SÈr qnse ivmuEt hua k o yh ôAn
hotA hÔ –‘mÓ ivmuEt ho gyA!’ SÈr vh áAôApUvQk jAn letA hÔ –‘j®m smAðA
huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnA TA so k r ilyA, qsse pre yhAM SAnA
nh™¦’
ak smy ku »zily pirvRAjk ne BgvAn se k hA ik bhut se
ümf-bRAµf qs bAre mš vAd-ivvAd k rte rhte hÓ ik EyA ümf gÈtm
öIfAsRv hok r ivhAr k rte hÓ? qs pr BgvAn ne wse ‰pÏx ik yA ik iv¬A
SÈr ivmuVEt ke P l se yuEt ho bu ivhAr k rte hÓ¦ t¥pÎcAt pirvRAjk ke
Snek Anek áAÎnAš ke wØAr mš w®hAšne wse sAt bo›yMgAš, cAr ‰míit-áA‰TAnAš,
sucirtAš, qMiªy-sMvr SAid ke bAre mš btlAyA¦ qsse vh qtnA SAÎcyQcik t
avM BAvivBor huSA ik vh BgvAn k I Õrf clA gyA, SÈr DmQ tTA
iBöusMG k I BI¦
ik ®h™ suØAAš mš yh BI áAitpAidt ik yA gyA hÔ ik jÔse kU xAgAr ke sBI
Drf kU x k I Sor hI Juke hote hÓ, vÔse hI sAt bo›yMgAš k o BAivt k rne,
bìZAne vAlA iBöu invAQf k I Sor Juk A huSA hotA hÔ; sAt bo›yMg is ho
jAne pr yh lVöt hone lgtA hÔ ik qnse suKivhAr sMBv ho gyA hÔ;
sýyk sMbu k Iw¥pVØA ke ibnA sAt Snu¥pÚA bo›yMg nh™ hote, ijse aese BI
k hA jA sk tA hÔ ik bu ke ivny ke SBAv mš ye nh™ hote¦
(2) iglAn-vŸg
[suØA – pAf, pXmsUiryUpm, duitysUiryUpm, pXmiglAn,
duityiglAn, tityiglAn, pAr½m, ivrÂ, Siry, inVˆbdA¦]

142 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


qn suØAAš mš mu¼ytyA qn ivúyAš k I ccAQ hÔ –
* ÕIl ke SADAr pr áAitVÏXt hok r hI sAt bo›yMgAš k A SÄyAs ik yA
jAtA hÔ¦
* k £yAfim© se smAgm honA STvA shI áAk Ar k A ˜ctn-mnn SArMB
honA qn bo›yMgAš k I w¥pVØA k A pUvQlöf hotA hÔ¦
* BgvAn ne qn bo›yMgAš k oBAivt k rne SÈr q®hš bìZAne ke bAre mš sýyk
Áp se btlAyA hÔ, qsse invAQf k I áAAVðA hotI hÔ¦
* bo›yMgAš k o BAivt k rne tTA bìZAne k A k Am SArMB k rne ke sAT hI
sýyk du:KöygAmI mAgQ SArMB ho jAtA hÔ SÈr yh k Am rŒk te hI yh mAgQ
BI rŒk jAtA hÔ¦
(3) wdAiy-vŸg
[suØA – boDAy, boÀJ½desnA, XAiny, Syoinsomnisk Ar,
SpirhAiny, t»hEKy, t»hAinroD, inˆbeDBAigy, ak Dým,
wdAiy¦]
qn suØAAš mš mu¼y Áp se yh btlAyA gyA hÔ ik –
* ‘boD’ (ôAn) k rAne ke k Arf‘bo›yMg’ qs nAm se puk Are jAte hÓ¦
* nIvrfAš (k AmrAg, ˜hsABAv, SAl‰y, SÈÂ¥y-k Èkí ¥y tTA
ivicik ¥sA)k o‰TAn dene vAle DmoÜ k Amnn k rne se Snu¥pÚA nIvrf w¥pÚA
ho jAte hÓ, SÈr w¥pÚA hua SÈr bìZ jAte hÓ¦ bo›yMgAš k o ‰TAn dene vAle DmoÜ
k A mnn k rne se ve BI Snu¥pÚA hone pr w¥pÚA ho jAte hÓ, SÈr w¥pÚA hua
SÈr bìZ jAte hÓ¦
* sAt öy n hone vAle DmQ hÓ – yhI sAt bo›yMg¦
* tíÏfA ke öy (STvA inroD, STvA inveQDn) k A mAgQ hÔ – yhI sAt
bo›yMg¦
* sAt bo›yMgAš k oCoìz ak BI aesA DmQ nh™ hÔ ijsk oBAivt k rne SÈr
bìZAne se sMyojnIy (bMDnk Ark ) DmoÜ k A áAhAf sMBv hotA ho¦
SMitm suØA mš BgvAn ne SAyuÏmAn wdAyI k o SAÎv‰t ik yA hÔ ik wsne
sAt bo›yMgAš k oBAivt k rne SÈr bìZAne k Ajo mAgQ pA ilyA hÔ wsmš ivhAr

2. boÀJ½sMyuØA 143
k rte hua wse prmATQ iml jAygA, SÈr vh áAôApUvQk jAn legA – ‘j®m
smAðA huSA, bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnATA so k rilyA, qsse pre yhAM
SAnA nh™ ¦’
(4) nIvrf-vŸg
[suØA – pXmku sl, duityku sl, wpVEk les, SnupVEk les,
Syoinsomnisk Ar, yoinsomnisk Ar, vuiÂ, SAvrfnIvrf,
rŒEK, nIvrf¦]
aese pAMc nIvrf hÓ jo SMDA bnA dete hÓ, ôAn hr lete hÓ, áAôA w¥pÚA nh™
hone dete, preÕAnI mš zAl dete hÓ SÈr invAQf tk phuÙcne nh™ dete¦ ye nIvrf
hÓ – k AmrAg, ˜hsABAv, SAl‰y, SÈÂ¥y-k Èkí ¥y tTA ivicik ¥sA¦
sAt bo›yMg hÓ jo cöu dene vAle, ôAnk Ark ,áAôA bìZAne vAle, preÕAnI se
bcAne vAle SÈr invAQf tk phuÙcAne vAle hÓ¦ ye bo›yMg hÓ – ‰míit-sMbo›yMg,
DmQivcy-sMbo›yMg, vIyQ-sMbo›yMg, áAIit-sMbo›yMg, áAüVˆD-sMbo›yMg,
smAiD-sMbo›yMg tTA wpeöA-sMbo›yMg¦
SáAmØA iBöu qn sAt bo›yMgAš k o BAivt k rtA SÈr bìZAtA hI hÔ¦ aesA
k rne se iv¬A SÈr ivmuVEt ke P l k A sAöA¥k Ar hotA hÔ¦
(5) cEk vVØA-vŸg
[suØA – ivDA, cEk vVØA, mAr, duFp²Y, p²Yv®t, dil¡,
Sdil¡, SAidœc, SÀJVØAk , bAihr½¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik –
jÔse ckR vtIQ rAjA ke hone pr sAt r¥n áAk x hote hÓ, vÔse hI tTAgt ke
hone pr sAt bo›yMg áAk x hote hÓ¦
mAr k I senA k o Kdeìzne k A wpAy hÔ – yhI sAt bo›yMg¦
ik sI BI k Al mš SiBmAn k o CoìzA jA sk tA hÔ, to ke vl sAt bo›yMgAš
k o BAivt k rke vA bìZA k r hI¦
jo qn bo›yMgAš k o BAivt k rte vA bìZAte hÓ, ve k hlAte hÓ – ‘áAôAvAn
inBIQk ’ STvA ‘Sdirª’¦ jo aesA nh™ k rte hÓ, ve k hlAte hÓ – ‘duÏáAô,
bhre-gUMge’ STvA ‘dirª’¦

144 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


(6) sAk œC-vŸg
[suØA – SAhAr, piryAy, SVŸg, meØAAshgt, s½Arv, SBy¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o pAMc nIvrfAš SÈr sAt bo›yMgAš ke ‘SAhAr’ SÈr
‘SnAhAr’ k A wpdeÕ idyA¦
w®hAšne wnk oyh BI btlAyA ik jb S®ytÔiTQk pAirvRAjk w®hš yh k hš
ik hm BI pAMc nIvrfAš SÈr sAt bo›yMgAš ke bAre mš Spne üAvk Aš k o vÔsA
hI wpdeÕ dete hÓ jÔsA ik ümf gÈtm, to w®hš k hnAcAiha ik ak aesA BI
díVÏxk ofhÔ ijske SnusAr ‘pAMc’ nIvrf ‘ds’, SÈr ‘sAt’ bo›yMg ‘cÈdh’
ho jAte hÓ¦ ve pirvRAjk qs bAt k o smJA nh™ pAyšge¦
aese hI wn pirvRAjk Aš se yh BI pUCnA cAiha ik ijs smy icØA sMk ocI
hotA hÔ, ws smy ik n bo›yMgAš k o BAivt k rnA cAiha SÈr ik ®hš nh™ ?
SÈr jb icØA cMcl hotA hÔ, tb ik ®hš BAivt k rnAcAiha SÈr ik ®hš nh™?
ve pirvRAjk qse BI nh™ smJA pAyšge¦
t¥pÎcAt BgvAn ne ‰vyM qs sAre áAk rf pr iv‰tAr se áAk AÕ zAlA¦
aese hI cAr bRµivhArAš k o lek r yid S®ytÔiTQk pirvRAjk yh k hš ik
hm BI Spne üAvk Aš k ovÔsA hI DmoQpdeÕ k rte hÓ jÔsA ik ümf gÈtm, to
wnse pUCnA cAiha ik ik s áAk Ar BAvnA ik ye gye ik s bRµivhAr se icØA
k I ivmuVEt ke EyA pirfAm hote hÓ? ve pirvRAjk qse nh™ smJA pAyšge¦
BgvAn ne qs áAk rf k o BI ‰pÏx ik yA¦
w®hAšne s½Arv bRAµf ke qs áAÎn k A BI Snek wpmAaM dete hua smADAn
ik yA ik k BI-k BIlMbe smy tk ‰vA›yAy ik ye hua mM© BI nh™ sUJte,
SÈr k BI-k BIlMbe smy tk ‰vA›yAy n ik ye hua mM© BI Jx sUJ jAte hÓ¦
w®hAšne k hAik icØA ke nIvrfAš «ArA SiBBUt hone STvA n hone se, kR mÕ:,
ye do áAk Ar k I V‰TityAM pÔdA hotI hÓ¦ sAt SAvrfriht bo›yMgAš k o BAivt
k rne SÈr bìZAne se iv¬A SÈr ivmuVEt ke P l k A sAöA¥k Ar hotA hÔ¦ yh
sunk r vh bRAµf SAÎcyQcik t avM BAvivBor ho BgvAn k I Õrf clA
gyA, SÈr DmQ tTA iBöusMG k I BI¦
BgvAn ne rAjku mAr SBy k o BI ‰pÏx ik yA ik prm ôAn k A S-dÕQn

2. boÀJ½sMyuØA 145
STvA dÕQn s-k Arf hI hotA hÔ, S-k Arf nh™¦ qs sMdBQ mš w®hAšne wse
pAMc nIvrfAš SÈr sAt bo›yMgAš k I jAnk ArI dI¦
(7) SAnApAn-vŸg
[suØA – Si§k mhFP l, S²YtrP l, mh¥T, yogEKem, sMveg,
P AsuivhAr, puLvk , ivnIlk , ivVœC¡k , w‡mAtk , meØAA,
k rŒfA, muidtA, wpeEKA, SAnApAn¦]
qn suØAAš mš inýnAMik tk oBAivt k rne SÈr bìZAne se mhAn P láAAðA honA
btlAyA gyA hÔ –
SV‰Tk sMôA, puLvk sMôA, ivnIlk sMôA, ivVœCªk sMôA, wÂmAtk sMôA,
mÔ©I, k rŒfA, muidtA, wpeöA tTA SAnApAn¦
qnk o BAivt k rne SÈr bìZAne se do mš se ak P l SvÎy áAAðA hotA hÔ –
qsI jIvn mš invAQf-lAB, STvA ku C wpAdAn Õeú rh jAne pr
SnAgAimtA¦
qs áAk ArmhATQ k IisiÂ, mhA-yogöem, mhA-sMveg SÈr suK-ivhAr hotA
hÔ¦
(8) inroD-vŸg
[suØA – SsuB, mrf, SAhArepixkU l, SniBrit, Sinœc,
duEK, SnØA, phAn, ivrAg, inroD¦]
ipCle vgQ ke suØAAš ke smAn inýnAMik tk oBI BAivt k rne SÈr bìZAne se
vÔsA hI P l áAAðA honA btlAyA gyA hÔ –
SÕuBsMôA, mrfsMôA, áAitkU lsMôA, sAre lok mš SniBritsMôA,
Sin¥ysMôA, du:KsMôA, SnA¥msMôA, áAhAfsMôA, ivrAgsMôA tTA inroDsMôA¦
(9) g½Ape†yAl-vŸg
[suØA – g½AndISAid-suØA«Adsk ]
qn suØAAš mš btlAyA gyA hÔ ik jÔse g½A SAid nidyAM pUvQ k I Sor bhtI
hÓ, vÔse hI sAt bo›yMgAš k o BAivt k rne SÈr bìZAne vAlA iBöu invAQf k I
Sor SgRsr hotA hÔ¦

146 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


(10) SFpmAd-vŸg [suØA –tTAgtAid-suØAdsk ]

(11) blk rfIy-vŸg [suØA –blAid-suØA«Adsk ]

(12) asnA-vŸg [suØA –asnAid-suØAnvk ]

(13) SoG-vŸg [suØA –SoGAid-suØAdsk ]

(14) pung½pe†yAl-vŸg [suØA –pung½AndISAid-suØA«Ads]

(15) punSFpmAd-vŸg [suØA –tTAgtAid-suØAdsk ]

(16) punblk rfIy-vŸg [suØA –punblAid-suØA«Adsk ]

(17) punasnA-vŸg [suØA –punasnAid-suØAak Adsk ]

(18) punSoG-vŸg [suØA –punSoGAid-suØAdsk ]

qn vgoÜ ke suØAAš k A sAr phle SAye hua suØAAš ke SnusAr hI bo›yMgAš ke


sMdBQ mš ôAt¯y hÔ¦
ÌÌÌ

2. boÀJ½sMyuØA 147
3. sitp§AnsMyuØA
yh sMyuØA ds vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš ak sÈ ds suØA hÓ¦
(1) SýbpAil-vŸg
[suØA – SýbpAil, sit, iBEKu, sAl, Sku slrAis, sku fVŸG,
mEk x, sUd, iglAn, iBEKunup‰sy¦]
BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik jIvAš k IivÕuiÂ, Õok SÈr ivlAp ke
SitkR mf, du:K SÈr dÈmQn‰y ke S‰tgmn, s¥y k I áAAVðA SÈr invAQf ke
sAöA¥k Ar ke ila ak hI mAgQ hÔ – SÈr vh hÔ cAr ‰míitáA‰TAn¦
cAr ‰míitáA‰TAn hÓ –w¬ogÕIl, ‰míitmAn SÈr sMáAôAnI bne rh k rk Ay
mš k AyAnupÎynA,vednASAš mš vednAnupÎynA, icØA mš icØAAnupÎynA SÈr DmoÜ
mš DmAQnupÎynA k rnA¦
BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik tuýhAre ila merI yhI iÕöA hÔ ik tum
‰míitmAn SÈr sMáAôAnI hok r ivhAr k ro¦ iP r yh BI smJAyA ik k oqQ
‰míitmAn kÔ se hotA hÔ SÈr sMáAôAnI kÔ se?
k oqQ ‰míitmAn hotA hÔ k Ay mš k AyAnupÎynA, vednASAš mš vednAnupÎynA,
icØA mš icØAAnupÎynA SÈr DmoÜ mš DmAQnupÎynA k rne se¦ k oqQ sMáAôAnI hotA
hÔ ÕrIr k I hr pirV‰Tit mš (vednASAš ke ‰tr pr) Spne bAre mš sMpUfQ
jAnk ArI bnAye rKne se¦
‰míit-áA‰TAn ke piráAeçy mš BgvAn ne yh BI k hA –
* qsk o BAivt k rne se rAt-idn ku Õl DmoÜ mš víi hI hotI hÔ, hAin
nh™¦
* invAQf-lAB ik ye hua SÈr invAQf k I Koj mš lge hua iBöu BI qsk A
SÄyAs k rte hÓ, SÈr nye áAvRijt hua iBöuSAš k o BI btlAnA cAiha ik
qsk A BlI áAk Ar SÄyAs k r qsmš áAitVÏXt ho jAyÙ¦
* pAMc nIvrfAš k o‘Sku ÕlrAiՒ (pAp k AZer) SÈr cAr ‰míitáA‰TAnAš k o
‘ku ÕlrAiՒ (pu»y k A Zer) k hnA smIcIn hI hÔ¦

148 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


* iBöu ke ila yhI SpnA bpÈtI XAMv hÔ, vh qsI k o SpnI gocrBUim
bnAye, qsse pre n jAye¦ aesA k rne se vh ‘mAr’ k ImAr se bcA rhtA hÔ¦
BgvAn ne SAyuÏmAn SAn®d k o‰pÏx ik yAik mÓne pUrI trh Kolk rDmQ
k osmJA idyA hÔ¦ merI k oqQ SAcAyQmuVÏx nh™ hÔ¦ St: ik sIk Ayh socnA
ik mÓ iBöusMG k A sMcAln k ÁMgA, STvA iBöusMG mere w¡eÎy se hÔ, wict
nh™ hÔ¦ sb Spne SApk o SpnA «Ip (Õrf-‰Tl) bnAyš, SA¥minBQr hAš,
ik sI dUsre ke Brose n rhš¦ DmQ k o SpnA «Ip bnAyš, DmQ k I Õrf gRhf
k rš, ik sI S®y k I nh™¦ iP r yh BI smJAyA ik aesA hotA kÔ se hÔ? aesA
hotA hÔ k Ay mš k AyAnupÎynA, vednASAš mš vednAnupÎynA, icØA mš
icØAAnupÎynA SÈr DmoÜ mš DmAQnupÎynA k rne se¦
BgvAn ne SAyuÏmAn SAn®d k o‰míit-áA‰TAn k IáAifiht SÈr SáAifiht
BAvnA ke bAre mš BI mAgQdÕQn ik yA¦
(2) nAl®d-vŸg
[suØA – mhApuirs, nAl®d, cu®d, wEk cel, bAihy, wVØAy,
Siry, bRµ, sedk , jnpdk £yAfI¦]
BgvAn ne SAyuÏmAn sAirpuØA ke ak áAÎn ke wØAr mš w®hš btlAyA ik
icØA ke ivmuEt hone se k oqQ mhApurŒú hotA hÔ, SÈr icØA ke ivmuEt nh™ hone
se mhApurŒú nh™ hotA hÔ¦ icØA k I ivmuVEt hotI hÔ k Ay mš k AyAnupÎynA,
vednASAš mš vednAnupÎynA, icØA mš icØAAnupÎynA SÈr DmoÜ mš DmAQnupÎynA
k rne se¦ aesA k rne se icØA rAgriht ho jAtA hÔ, SÈr wpAdAn-riht ho
SAsRvAš se muEt ho jAtA hÔ¦
SAyuÏmAn sAirpuØA ne BgvAn ke smö yh ‰vIk AroVEt k I ik muJe sBI
buÂAš k A cet:pirôAn nh™ hÔ, ˜k tu sBI k I DmQ-smAntA muJe ividt hÔ¦
StIt k Alke buÂAš ne pAMcAš nIvrfAš k odUr k r,áAôA «ArA icØA ke mÔl hxA,
cArAš ‰míit-áA‰TAnAš mš icØA k o su-áAitVÏXt k r, sAt bo›yMgAš k I yTATQ se
BAvnA k r,svQüeÏX sýyk sMboiD k oáAAðA ik yATA¦ BivÏyk Almš BI buÂ
aese hI sýyk sMboiD áAAðA k ršge¦ SÈr SAp BgvAn ne BI qse qsI trh áAAðA
ik yA hÔ¦
BgvAn k o SAyuÏmAn sAirpuØA ke pirinvAQf k A smAcAr dete hua
SAyuÏmAn SAn®d Õok -iv¹l ho wXe¦ qs pr BgvAn ne wnk A ›yAn Spne

3. sitp§AnsMyuØA 149
wpdeÕ k I Sor idlAyA ik sBI iáAyAš se ivyog hotA hI rhtA hÔ¦ jo ku C
w¥pÚA huSA hÔ vh ivnAÕ k o áAAðA n ho – aesA nh™ ho sk tA¦ St: Spne
SAp k oSpnA «Ip bnASo, SA¥minBQr hoSo, ik sIdUsre ke Brose mt rho¦
DmQ k oSpnA «Ip bnASo, DmQ k IÕrf gRhf k ro,ik sIS®y k Inh™¦
sAirpuØA SÈr moŸg£lAn ke pirinvAQf ke ku ChI idn bAd BgvAn ne ÕAMt
bÔXe iBöusMG k osMboiDt k rte hua k hAik qn donAš ke pirinvíØA ho jAne se
yh pirúd sUnI-sI lg rhI hÔ¦ jhAM ye ivhAr ik yAk rte, vh ‰TAn BrA-BrA
lgA k rtA TA¦ S‰tu, jo sýyk sMbu StIt k Al mš hua, wnke BI aese hI
do SgRüAvk hote Te¦ jo BivÏyk Almš hAšge, wnke BI aese hI do SgRüAvk
hAšge¦ qn do SgRüAvk Aš ke pirinvíØA ho jAne pr bu k o k oqQ Õok STvA
ivlAp nh™ hÔ¦ jo ku C w¥pÚA huSA hÔ, vh ivnAÕ k o áAAðA n ho – aesA nh™
ho sk tA¦ St: Spne SAp k o SpnA «Ip bnASo¦
BgvAn ne SAyuÏmAn bAihy k obtlAyA ik yid tuýhArA ÕIl ivÕu SÈr
díVÏx å ju ho jAy, to tum ÕIl ke SADAr pr áAitVÏXt ho, cArAš
‰míit-áA‰TAn BAivt k r loge¦ qsse rAt-idn tuýhArI víi hI hogI, hAin
nh™¦ tdnusAr sADnA-rt ho, SAyuÏmAn bAihy ne invAQf k A sAöA¥k Ar k r
ilyA¦ ak S®y ¯yVEt –SAyuÏmAn wVØAy –BI qsI áAk Ar invAQf k A
sAöA¥k Ar k rne mš sP l huSA¦
BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik cArAš ‰míit-áA‰TAnAš k o BAivt k rne SÈr
bìZAne se du:K k ApUrI trh se öy ho jAtA hÔ¦ ak Svsr pr bRµA shýpit
ne BI k hAik qsI mAgQ se phle log tr cuke hÓ, SÈr jo bAìZ k otÔr rhe hÓ ve
qse tr jAyšge¦
BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik SpnI röA k rne vAlA dUsre k I röA k rtA
hÔ, SÈr dUsre k I röA k rne vAlA SpnI röA k rtA hÔ¦ St: ‘SpnI röA
k ÁMgA’ – aese ‰míit-áA‰TAn k A SÄyAs k ro; ‘dUsre k I röA k ÁMgA’ – aese
‰míit-áA‰TAn k ASÄyAs k ro¦iP ryh BI smJAyA ik yh röA ik sáAk Ar
hotI hÔ¦
w®hAšne jnpdk £yAfI k I wpmA dete hua iBöuSAš k o k AygtA ‰míit k o
BAivt k rne ke bAre mš BI smJAyA¦

150 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


(3) sIli§it-vŸg
[suØA – sIl, icri§it, pirhAn, suÂ, S²YtrbRAµf, pdes,
smØA, lok , isirv¾, mAnidÚA¦]
qn suØAAš mš mu¼y Áp se btlAyA gyA hÔ ik –
* BgvAn ne ku Õl ÕIlAš k A áAitpAdn cAr ‰míit-áA‰TAnAš k I BAvnA ke
ila ik yA¦
* cAr ‰míit-áA‰TAnAš k I BAvnA k rne SÈr qse bìZAte rhne se bu ke
pirinvAQf ke pÎcAt DmQ icrk Al tk bnA rhtA hÔ¦
* cAr ‰míit-áA‰TAnAš k I BAvnA k rne SÈr qse bìZAte rhne se sÂmQ k I
pirhAin nh™ hotI¦
* cAr ‰míit-áA‰TAnAš k I ku C BI BAvnA k r lene se ‘ÕÔçy’ SÈr pUrI-pUrI
BAvnA k r lene se ‘SÕÔçy’ hotA hÔ¦
* cAr ‰míit-áA‰TAnAš k oBAivt k rne SÈr bìZAne se SAyuÏmAn SnurŒÂ k o
shsR logAš k A mhAiBôAn huSA¦
* gíhpit isirv¾ SÈr mAnidÚA ne yh k hk rSnAgAmI P láAAðA hone k I
bAt k hI ik BgvAn ne jo nIce ke pAMc sMyojn (bMDn) btlAye, wnmš se
hm Spne mš ku C BI SáAhIf huSA nh™ deKte¦
(4) Snnu‰sut-vŸg
[suØA – Snnu‰sut, ivrAg, ivrÂ, BAivt, sit, S²YA, C®d,
pir²YAt, BAvnA, ivB½¦]
qn suØAAš mš mu¼ytyA áAitpAidt ik yA gyA hÔ ik –
* BgvAn k o‘k Aymš k AyAnupÎynA’, ‘vednASAš mš vednAnupÎynA’, ‘icØA
mš icØAAnupÎynA’ SÈr ‘DmoÜ mš DmAQnupÎynA’ – qn phle k BI nh™ sune gye
DmoÜ mš cöu w¥pÚA huSA, ôAn jAgA, áAôA jAgI, iv¬A w¥pÚA huqQ, SAlok
w¥pÚA huSA¦ w®hAšne qn DmoÜ k o BAivt k r ilyA¦
* qn cAr ‰míit-áA‰TAnAš k o BAivt k rne SÈr bìZAne se is hote hÓ –
ak AMt inveQd, ivrAg, inroD, wpÕm, SiBôA, sMboiD SÈr invAQf¦

3. sitp§AnsMyuØA 151
* ijn ik ®h™ke cAr ‰míit-áA‰TAn rŒk jAte hÓ, wnk Asýyk du:KöygAmI
mAgQ rŒk jAtA hÔ¦ ijn ik ®h™ ke ye cAr ‰míit-áA‰TAn SArMB ho jAte hÓ,
wnk A sýyk du:KöygAmI mAgQ BI SArMB ho jAtA hÔ¦
* qn cAr ‰míit-áA‰TAnAš k o BAivt k r SÈr bìZA k r k oqQ SpAr k o BI
pAr k r jAtA hÔ¦
* BgvAn k IyhI iÕöA hÔ ik ‰míitmAn SÈr sMáAôAnI hok rivhAr k re¦
* ‰míit-áA‰TAnAš k oBAivt k rne SÈr bìZAne se do mš se ak P láAAðA hone
k I SAÕA k rnI cAiha – qsI jIvn mš invAQf-lAB STvA wpAdAn ke ku C
Õeú rh jAne pr SnAgAimtA¦
* cAr ‰míit-áA‰TAnAš k A SÄyAs k rne se tíÏfA jAtI rhtI hÔ, ijsse
invAQf k A sAöA¥k Ar ho jAtA hÔ¦
* ‰míit-áA‰TAnAš k I BAvnA se tA¥pyQ hotA hÔ k Ay, vednASAš, icØA tTA
DmoÜ mš qnke w¥pAd, ¯yy SÈr w¥pAd-¯yy k o deKte hua ivhAr k rnA¦
‰míit-áA‰TAnAš k A BAvnAgAmI mAgQ hÔ – yhI SAyQ SÏxAMigk mAgQ¦
(5) Smt-vŸg
[suØA – Smt, smudy, mŸg, sit, ku slrAis, pAitmoEKsMvr,
duœcirt, imØA, vednA, SAsv¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne áAôðA ik yA hÔ ik –
cAr ‰míit-áA‰TAnAš mš icØA k o BlI áAk Ar áAitVÏXt k rne se invAQf
sVÚAk x SA jAtA hÔ¦
SAhAr se k Ay k A smudy SÈr qske inroD se k Ay k A inroD; ‰pÕQ se
vednA k A smudy SÈr qske inroD se vednA k A inroD; nAm-Áp se icØA k A
smudy SÈr qske inroD se icØA k A inroD; SÈr mnn k rne se DmoÜ k A
smudy SÈr qske inroD se DmoÜ k A inroD ho jAtA hÔ¦
jIvAš k I ivÕuiÂ, Õok SÈr ivlAp ke SitkR mf, du:K SÈr dÈmQn‰y ke
S‰tgmn, s¥y k I áAAVðA SÈr invAQf ke sAöA¥k Ar ke ila ak hI mAgQ hÔ –
SÈr vh hÔ cAr ‰míit-áA‰TAn¦
iBöu ‰míitmAn hok r ivhAr k re – yhI merI iÕöA hÔ¦

152 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


cAr ‰míit-áA‰TAn ke vl pu»y k A Zer hÔ¦
iBöu áAAitmoö-sMvr se sMvít ho ivhAr k rš –SAcAr-ivcAr se sMpÚA ho,
ToìzI-sI BI burAqQ mš By deKne vAle hok r SÈr iÕöApdAš k o mAnte hua¦ qs
áAk ArÕIl mš áAitVÏXt hok rve cAr ‰míit-áA‰TAnAš k oBAivt k rne yoŸy ho
jAte hÓ¦
k Aiyk ,vAick SÈr mAnisk duÎcir© k o Coìzk r k Aiyk ,vAick SÈr
mAnisk sucir© k o BAivt k rnA cAiha¦ aesA k rne se, ÕIl mš áAitVÏXt
ho, cAr ‰míit-áA‰TAnAš k I BAvnA k rnA sMBv ho jAtA hÔ¦
Spne SiBÚA im©Aš vA bMDu-bAMDvAš k o cAr ‰míit-áA‰TAnAš ke bAre mš
btlAk r qnmš áAitVÏXt k rnA cAiha¦
tIn áAk Ar k I vednAaM hÓ – suKd, du:Kd SÈr Sdu:Kd-SsuKd¦ qn
vednASAš ke pirôAn ke ila cAr ‰míit-áA‰TAnAš k o BAivt k rnA cAiha¦
tIn SAsRv hÓ –k AmAsRv,BvAsRv tTA Siv¬AsRv¦ qn SAsRvAš ke áAhAf
ke ila cAr ‰míit-áA‰TAnAš k o BAivt k rnA cAiha¦
(6) g½Ape†yAl-vŸg [suØA –g½AndISAid-suØA«Adsk ]

(7) SFpmAd-vŸg [suØA –tTAgtAid-suØAdsk ]

(8) blk rfIy-vŸg [suØA –blAid-suØA«Adsk ]

(9) asnA-vŸg [suØA –asnAid-suØAak Adsk ]

(10) SoG-vŸg [suØA –wÂýBAigyAid-suØAdsk ]

qn vgoÜ ke suØAAš mš q®h™ ÕIúQk Aš ke sAT phle SAye hua suØAAš ke smAn cAr
‰míit-áA‰TAnAš k o lek r DmQ smJAyA gyA hÔ¦
ÌÌÌ

3. sitp§AnsMyuØA 153
4. qMiªysMyuØA
yh sMyuØA s©h vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš ak sÈ S‰sI suØA hÓ¦
(1) suiÂk -vŸg
[suØA – suiÂk , pXmsotApÚA, duitysotApÚA, pXmSrh®t,
duitySrh®t, pXmsmfbRAµf, duitysmfbRAµf, d§ˆb,
pXmivB½, duityivB½ ¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik qMiªyAM pAMc hotI hÓ – üÂA-qMiªy,
vIyQ-qMiªy, ‰míit-qMiªy, smAiD-qMiªy SÈr áAôA-qMiªy¦ qn pAMc qMiªyAš ke
smudy, S‰tgmn, SA‰vAd, doú SÈr qnse in:srf (Cuxk Are) k o yTATQt:
jAnne se SAyQüAvk ‘sRotApÚA’ k hlAne lgtA hÔ SÈr aesA yTATQt: jAnk r
wpAdAn-riht ho ivmuEt ho jAye, to ‘ShQt’ k hlAtA hÔ¦ jo ümf STvA
bRAµf aesA yTATQt: nh™ jAnte, ve qs jIvn mš ümf¥v STvA bRAµf¥v
k A ‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ar k r ivhAr nh™ k r pAte hÓ¦
BgvAn ne yh BI btlAyA ik ik s qMiªy k o k hAM deKA jAtA hÔ?
üÂA-qMiªy k o deKA jAtA hÔ cAr sRotApVØA SMgAš mš, vIyQ-qMiªy k o cAr
sýyk áADAnAš mš, ‰míit-qMiªy k o cAr ‰míit-áA‰TAnAš mš, smAiD-qMiªy k o cAr
›yAnAš mš, SÈr áAôA-qMiªy k o cAr SAyQ s¥yAš mš¦ iP r w®hAšne yh BI ‰pÏx
ik yA ik ye qMiªyAM EyA hotI hÓ¦
(2) mudutr-vŸg
[suØA – pixlAB, pXmsi±ØA, duitysi±ØA, titysi±ØA,
pXmiv¥TAr, duityiv¥TAr, tityiv¥TAr, pixpÚA, sýpÚA,
SAsvEKy¦]
BgvAn ne pAMc qMiªyAš ke bAre mš btlAyA ik ye EyA hotI hÓ? bu ke
buÂ¥v mš üÂA k hlAtI hÔ ‘üÂA-qMiªy’; cAr sýyk áADAnAš k o lek r vIyQ
k A lAB ‘vIyQ-qMiªy’; cAr ‰míit-áA‰TAnAš k o lek r ‰míit k A lAB
‘‰míit-qMiªy’; SAyQüAvk «ArA invAQf k o SAlMbn k r smAiD, icØA k I
ak AgRtA k A lAB ‘smAiD-qMiªy’; SÈr SAyQüAvk «ArA DmoÜ ke w¥pAd-¯yy

154 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


ke ‰vBAv k oáAôApUvQk jAnne se bMDnAš k Ak xjAnA SÈr du:KAš k Aib£ku l
öy ho jAnA ‘áAôA-qMiªy’ ¦
qn qMiªyAš ke pirpUfQ ho jAne se k oqQ ¯yVEt ‘ShQt’ ho jAtA hÔ, ku Ck mI
rh jAne pr ‘SnAgAmI’, SÈr k mI rhne pr ‘skí dAgAmI’, SÈr qsI áAk Ar
SiDk AiDk k mI rhne pr wtrte kR m se ‘sRotApÚA’, ‘DmAQnusArI’ tTA
‘üÂAnusArI’¦ qsk Ak ArfhotA hÔ –qMiªyAš k I,P lk I,bl k ISÈr purŒúAš
k I iBÚAtA¦ ijs ik sI k I ye pAMc qMiªyAM svQTA n ke brAbr hotI hÓ, wse
‘bAhr k A, Sô’ k hA jAtA hÔ¦
BgvAn ne sBI qMiªyAš ke pirpUfQ ho jAne se ik sI ¯yVEt k A ‘ShQt’ ho
jAnA to btlAyA hI, pr ToìzI-ToìzI k mIrh jAne pr wtrte kR mse mumuöuSAš
k o qn sMôASAš se BI SiBiht ik yA – ‘S®trA pirinvAQyI’, ‘wph¥y
pirinvAQyI’, ‘SsM‰k Ar pirinvAQyI’, ‘ssM‰k Ar pirinvAQyI’,
‘W›vQsRot-Sk inÏXgAmI’, ‘skí dAgAmI’, ‘DmAQnusArI’ tTA ‘üÂAnusArI’¦
BgvAn ne ‰pÏx ik yAik k oqQ ‘qMiªy-sMpÚA’ kÔ se k hlAtAhÔ, SÈr yh BI
btlAyA ik pAMc qMiªyAš ke BAivt hone SÈr bhulIk rf se iBöu SAsRvAš ke
öIf ho jAne se SnAsRv icØA k I ivmuVEt SÈr áAôA «ArA ivmuVEt k o qsI
jIvn mš ‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhrne lgtA hÔ¦
(3) C˜Liªy-vŸg
[suØA – punˆBv, jIiv˜tiªy, S˜²Yiªy, ak bIjI, suÂk ,
sotApÚA, Srh®t, sýbuÂ, pXmsmfbRAµf,
duitysmfbRAµf¦]
BgvAn ne pUvQ-vifQt pAMc qMiªyAš ke SitirEt C: qMiªyAš k IbAt BI k hI
hÔ¦ ye C: qMiªyAM hÓ –cöu, üo©, GRAf, ij¹A, k AytTA mn¦ w®hAšne btlAyA
ik jb tk mÓne qn pAMc STvA C: qMiªyAš ke smudy, S‰tgmn, SA‰vAd,
doú SÈr qnse in:srf k o yTATQt: nh™ jAn ilyA tb tk mÓne Spne
sýyk sMbu hone k A dAvA nh™ ik yA¦
BgvAn ne tIn qMiªyAš k A honA BI btlAyA – ‰©I-qMiªy, purŒú-qMiªy,
jIivt-qMiªy; STvA ‘SôAt k o jAnUMgA’-qMiªy, ‘ôAn-qMiªy’ tTA
‘prmôAn-qMiªy’¦

4. qMiªysMyuØA 155
(4) su˜Kiªy-vŸg
[suØA – suiÂk , sotApÚA, Srh®t, pXmsmfbRAµf,
duitysmfbRAµf, pXmivB½, duityivB½, tityivB½,
k §opm, wFpixpAixk ¦]
BgvAn ne pAMc qMiªyAš k A honA btlAyA – suK-qMiªy, du:K-qMiªy,
sÈmn‰y-qMiªy, dÈmQn‰y-qMiªy SÈr wpeöA-qMiªy¦ qn pAMc qMiªyAš ke smudy,
S‰tgmn, SA‰vAd, doú SÈr qnse in:srf (Cuxk Are) k oyTATQt: jAnne se
SAyQüAvk ‘sRotApÚA’ k hlAne lgtA hÔ SÈr aesA yTATQt: jAnk r
wpAdAn-riht ho ivmuEt ho jAy, to ‘SrhMt’ k hlAtA hÔ¦ jo ümf STvA
bRAµf aesA yTATQt: nh™ jAnte, ve qs jIvn mš ümf¥v STvA bRAµf¥v
k o ‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ar k r ivhAr nh™ k r pAte hÓ¦
k Ay-sM‰pÕQ se hone vAlI suKd vednA k hlAtI hÔ ‘suK-qMiªy’;
k Ay-sM‰pÕQ se hone vAlI du:Kd vednA ‘du:K-qMiªy’; mn:-sM‰pÕQ se hone vAlI
suKd SnuBUit ‘sÈmn‰y-qMiªy’; mn:-sM‰pÕQ se hone vAlI du:Kd SnuBUit
‘dÈmQn‰y-qMiªy’; SÈr k Aiyk STvA mAnisk suK yA du:K k A n honA
‘wpeöA-qMiªy’¦
‘suK-qMiªy’ SÈr ‘sÈmn‰y-qMiªy’ k I vednA suKd jAnnI cAiha;
‘du:K-qMiªy’ SÈr ‘dÈmQn‰y-qMiªy’ k I vednA du:Kd; SÈr ‘wpeöA-qMiªy’ k I
vednA Sdu:Kd-SsuKd¦
qs áAk Ar ye pAMc qMiªyAM pAMc hok r BI tIn (suK, du:K SÈr wpeöA) ho
jAtI hÓ, SÈr ak díVÏxk of se tIn hok r pAMc ho jAtI hÓ¦
BgvAn ne qn qMiªyAš k I w¥pVØA SÈr inroD pr BI áAk AÕ zAlA¦
suK-vednIy ‰pÕQ ke áA¥yy se w¥pÚA hotI hÔ ‘suK-qMiªy’; du:K-vednIy ‰pÕQ
ke áA¥yy se ‘du:K-qMiªy’; sÈmn‰y-vednIy ‰pÕQ ke áA¥yy se
‘sÈmn‰y-qMiªy’; dÈmQn‰y-vednIy ‰pÕQ ke áA¥yy se ‘dÈmQn‰y-qMiªy’; SÈr
wpeöA-vednIy ‰pÕQ ke áA¥yy se ‘wpeöA-qMiªy’¦ ‘du:K-qMiªy’ pUfQtyA inrŒÂ
ho jAtI hÔ áATm ›yAn mš; ‘dÈmQn‰y-qMiªy’ i«tIy ›yAn mš; ‘suK-qMiªy’
títIy ›yAn mš; ‘sÈmn‰y-qMiªy’ ctuTQ ›yAn mš; SÈr ‘wpeöA-qMiªy’
sMôAvediytinroD k I Sv‰TA áAAðA ho jAne pr¦

156 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


(5) jrA-vŸg
[suØA – jrADým, w»fABbRAµf, sAke t, puˆbk o§k ,
pXmpuˆbArAm, duitypuˆbArAm, titypuˆbArAm,ctu¥TpuˆbArAm,
ip»zolBAr«Aj, SApf¦]
BgvAn ne SAyuÏmAn SAn®d se k hAik yÈvn mš buìZApA, SAroŸy mš ¯yAiD
SÈr jIvn mš mí¥yu iCpI rhtI hÔ¦ mí¥yu ik sIk onh™ CoìztI, sbk opIs detI
hÔ¦
w®hAšne w»fAB bRAµf k o btlAyA ik pAMc qMiªyAš (cöu, üo©, GRAf,
ij¹A tTA k Ay) k A áAitÕrf hotA hÔ mn, EyAšik mn hI qMiªyAš ke
Spne-Spne ivúyAš k A SnuBv k rtA hÔ¦ mn k A áAitÕrf hotI hÔ ‰míit,
‰míit k A ivmuVEt, ivmuVEt k A invAQf¦ bRµcyQ k A SMitm lçy invAQf hI
hotA hÔ¦
w®hAšne iBöuSAš k o smJAyA ik kÔ se pAMc qMiªyAš se pAMc bl ho jAte hÓ,
SÈr pAMc blAš se pAMc qMiªyAM¦ yh aese hI hÔ jÔse pUvQ k ISor bhne vAlI ndI
ke bIc ak «Ip hone se ak díVÏxk ofse ndI k IDArA ak k hlAtIhÔ, SÈr
dUsre díVÏxk of se do¦
BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik ik tnI qMiªyAš ke BAivt k rne SÈr
bìZAne se k oqQ öIfAsRv ho prm ôAn k IGoúfA k rtAhÔ –‘j®m smAðA huSA,
bRµcyQvAs pUrA huSA, jo k rnATA so k rilyA, qsse pre yhAM SAnA nh™’¦
yh qMiªy ak BI ho sk tI hÔ (áAôA-qMiªy), do BI (smAiD-qMiªy tTA
áAôA-qMiªy), cAr BI (vIyQ-qMiªy, ‰míit-qMiªy, smAiD-qMiªy tTA
áAôA-qMiªy), SÈr pAMc BI (üÂA-qMiªy, vIyQ-qMiªy, ‰míit-qMiªy,
smAiD-qMiªy tTA áAôA-qMiªy) ¦
w®hAšne yh BI btlAyA ik iBöu ip»zol BAr«Aj ne ‰míit-qMiªy,
smAiD-qMiªy SÈr áAôA-qMiªy k oBAivt k rSÈr bìZAk rprm ôAn áAAðA hone
k IGoúfA k ITI¦ qn tIn qMiªyAš k ASMt ho jAtA hÔ j®m, jrA SÈr mí¥yu ke
öy mš¦
BgvAn ne SAyuÏmAn sAirpuØA se pUCA ik jo SAyQüAvk bu ke áAit
S¥yMt üÂAvAn ho, EyA vh bu yA bu k I iÕöA ke bAre mš ÕMk Alu ho

4. qMiªysMyuØA 157
sk tAhÔ? SAyuÏmAn sAirpuØA ne k hA –nh™ BMte! SÈr tduprAMt qsk AindAn
áA‰tut ik yA, ijsk A BgvAn ne Snumodn ik yA¦
(6) sUk rKt-vŸg
[suØA – sAl, mV£lk , seK, pd, sAr, piti§t, shýpitbRµ,
sUk rKt, pXmwFpAd, duitywFpAd¦]
BgvAn ne iBöuSAš se k hAik jÔse sBI áAAifyAš mš ÕVEt, veg SÈr vIrtA
ke k Arf mígrAj ˜sh SgR mAnA jAtA hÔ, vÔse hI sBI boiDpöIy DmoÜ mš
áAôA-qMiªy SgR mAnI jAtI hÔ¦
w®hAšne yh BI k hA ik –
* jb SAyQüAvk k o SAyQ-ôAn áAAðA ho jAtA hÔ, tBI wsk I cAr qMiªyAM
(üÂA-qMiªy, vIyQ-qMiªy, ‰míit-qMiªy tTA smAiD-qMiªy) sýyk Áp se
áAitVÏXt hotI hÓ¦
* aese k qQ díVÏxk of hÓ ijnke SADAr pr k oqQ ÕÔçy (invAQf-pT pr
SgRsr) iBöu ÕÔçy-BUim pr V‰Tt ho, ‘mÓ ÕÔçy hUM’ aesA jAn letA hÔ¦
* aese hI k qQ díVÏxk of hÓ ijnke SADAr pr k oqQ SÕÔçy (invAQf-áAAðA)
iBöu SÕÔçy-BUim pr V‰Tt ho, ‘mÓ SÕÔçy hUM’ aesA jAn letA hÔ ¦
* jÔse hATI ke pÔr mš sBI áAAifyAš ke pÔr smA jAne se wsk ApÔr sBI pÔrAš
mš SgR mAnA jAtA hÔ, vÔse hI boiD k o btAne vAle sBI pdAš mš ‘áAôA-qMiªy’
pd SgR smJA jAtA hÔ¦
* ak aesA BI DmQ hÔ ijsmš áAitVÏXt hone se iBöu k I pAMcAš qMiªyAM
su-BAivt ho jAtI hÓ¦ yh DmQ hÔ – SáAmAd¦
* qn pAMc qMiªyAš ke BAivt hone SÈr bìZne se invAQf k IwplVˆD hotI hÔ¦
* tTAgt ke áAAduBAQv ke ibnA, n w¥pÚA huy™, BAivt SÈr bhulIkí t pAMc
qMiªyAM w¥pÚA nh™ hot™¦
* aese hI ibnA bu ke ivny ke ,n w¥pÚA huy™, BAivt SÈr bhulIkí tpAMc
qMiªyAM w¥pÚA nh™ hot™¦
BgvAn «ArA pUCe jAne pr SAyuÏmAn sAirpuØA ne btlAyA ik ik s w¡eÎy

158 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


se öIfAsRv iBöu bu yA bu ke ÕAsn pr mATA nvAte hÓ¦ BgvAn ne wnke
k he k A Snumodn ik yA¦
(7) boiDpVEKy-vŸg
[suØA – sMyojn, Snusy, pir²YA, SAsvEKy, pXmP l,
duityP l, pXmrŒEK,duityrŒEK, tityrŒEK, ctu¥TrŒEK¦]
qn suØAAš mš áAitpAidt ik yA gyA hÔ ik BAivt SÈr bhulIkí t qMiªyAM
sMyojnAš ke áAhAf, SnuÕy ke w®mUln, mAgQ ke pirôAn SÈr SAsRvAš ke öy
ke ila hotI hÓ¦ qnse do mš se ak P l áAAðA hone k I SAÕA rKnI cAiha –
qsI jIvn mš invAQf-lAB, STvA ku C wpAdAn Õeú rh jAne pr
SnAgAimtA¦
BAivt SÈr bhulIkí t qMiªyAš se sAt P lAš k A ÕuB pirfAm BI btlAyA
gyA hÔ¦ ye sAt P l hÓ: qsI jIvn mš invAQf-lAB, STvA mí¥yu ke smy
invAQf-lAB, STvA pAMc SvrBAgIy sMyojnAš k A öy hone se
SMtrA-pirinvAQf, STvA wph¥y-pirinvAQf, STvA SsM‰k Ar-pirinvAQf,
STvA ssM‰k Ar pirinvAQf, STvA W›vQsRot-Sk inÏXgAimtA¦
sAre boiDpöIy DmoÜ mš ôAn k I áAAVðA k rAne vAlI áAôA-qMiªy k I üeÏXtA
BI btlAyI gyI hÔ, jÔse S®y víöAš k I tulnA mš jMbU«Ip mš jMbU víö,
©y˜‰©Õ devlok mš pAirœC©k víö, Ssur lok mš ic©pAxil víö SÈr supfQ
lok mš kU xÕ£mlI víö k I üeÏXtA jAnI jAtI hÔ¦
(8/1-17) g½Ape†yAlAid-vŸg
[ku l ak sÈ ds suØA]
qn vgoÜ ke suØAAš mš q®h™ ÕIúQk Aš ke sAT phle SAye hua suØAAš ke smAn
pAMc qMiªyAš k o lek r DmQ smJAyA gyA hÔ¦
ÌÌÌ

4. qMiªysMyuØA 159
5. sýmFpDAnsMyuØA
yh sMyuØA pAMc vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš pcpn suØA hÓ¦
(1) g½Ape†yAl-vŸg
[suØA – pAcInAid-suØA«Adsk ]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik sýyk áADAn cAr hote hÓ – Snu¥pÚA
pAppUfQ Sku Õl DmQ w¥pÚA n hAš – qske ila mAns bnAnA SÈr áAy¥n
k rnA; w¥pÚA hua pAppUfQ Sku Õl DmQ ivdA ho jAyÙ – qske ila mAns
bnAnA SÈr áAy¥n k rnA; Snu¥pÚA ku Õl DmQ w¥pÚA hAš – qske ila mAns
bnAnA SÈr áAy¥n k rnA; SÈr w¥pÚA hua ku Õl DmQ bne rhš SÈr wnk I
bìZotrI ho – qske ila mAns bnAnA SÈr áAy¥n k rnA¦
w®hAšne yh BI k hAik jÔse g½A SAid nidyAM pUvQ k ISor bhtI hÓ, STvA
smuª k ISor áAvAiht hotI hÓ, vÔse hI qn cAr sýyk áADAnAš k oBAivt k rne
vA bìZAne vAlA iBöu BI invAQf k I Sor SgRsr hotA hÔ¦
(2/1-5) SFpmAdAid-vŸg
[ku l tštAlIs suØA]
qn vgoÜ ke suØAAš mš q®h™ ÕIúQk Aš ke sAT phle SAye hua suØAAš ke smAn
sýyk áADAnAš k o lek r DmQ smJAyA gyA hÔ¦
ÌÌÌ

160 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


6. blsMyuØA
yh sMyuØA ds vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš ak sÈ ds suØA hÓ¦
(1) g½Ape†yAl-vŸg
[suØA – blAid-suØA«Adsk ]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik bl pAMc hote hÓ – üÂA, vIyQ, ‰míit,
smAiD tTA áAôA¦ jÔse g½A SAid nidyAM pUvQ k I Sor bhtI hÓ, STvA smuª
k I Sor áAvAiht hotI hÓ, vÔse hI qn pAMc blAš k o BAivt k rne vA bìZAne
vAlA iBöu invAQf k I Sor SgRsr hotA hÔ¦
(2-1) SFpmAdAid-vŸg
[ku l S§Anve suØA]
qn vgoÜ ke suØAAš mš q®h™ ÕIúQk Aš ke sAT phle SAye hua suØAAš ke smAn
pAMc blAš k o lek r DmQ smJAyA gyA hÔ¦
ÌÌÌ

6. blsMyuØA 161
7. qiÂpAdsMyuØA
yh sMyuØA SAX vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš nvAsI suØA hÓ¦
(1) cApAl-vŸg
[suØA – SpAr, ivrÂ, Siry, inVˆbdA, qiÂpdes, smØA,
iBEKu, buÂ, YAf, ceity¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik cAr å iÂpAd BAivt SÈr bhulIkí t
hone pr SpAr se pAr le jAte hÓ¦ ye cAr å iÂpAd hÓ –
CMd-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd, vIyQ-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se
yuEt å iÂpAd, icØA-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd, SÈr
mImAMsA-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd¦
w®hAšne yh BI k hA ik –
* ijn ik ®h™ ke ye cAr å iÂpAd rŒk jAte hÓ wnk A sýyk du:KöygAmI
mAgQ rŒk jAtA hÔ¦ ijn ik ®h™ ke ye å iÂpAd ÕuÁ ho jAte hÓ wnk A
sýyk du:KöygAmI mAgQ BI ÕuÁ ho jAtA hÔ¦
* qn cAr å iÂpAdAš k o BAivt k rne SÈr bìZAne se du:K k A pUrI trh se
öy ho jAtA hÔ¦
* ye ak AMt inveQd, ivrAg, inroD, wpÕm, SiBôA, sMboiD SÈr invAQf ke
ila hote hÓ¦
* ik sI BI k Al mš å i k A pUrA-pUrA STvA SAMiÕk SiBinÏpAdn tBI
hotA hÔ jb cArAš å iÂpAdAš k o BAivt ik yA vA bìZAyA jAye¦
* ik sI BI k Al mš jb k oqQ SAsRvAš k A öy hone se SnAsRv icØA k I
ivmuVEt SÈr áAôA «ArA ivmuVEt wsI jIvn mš ‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ar
k r, áAAðA k r ivhrne lgtA hÔ to yh tBI sMBv ho pAtA hÔ jb cArAš
å iÂpAdAš k o BAivt ik yA SÈr bìZA ilyA jAy¦
* cArAš å iÂpAdAš k o BAivt k rne SÈr bìZA lene se hI tTAgt ‘ShQt,
sýyk sMbu’ k hlAte hÓ¦

162 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


SMitm suØA mš qs bAt k Aw£leK hÔ ik BgvAn ne vesAlI ke cApAl cÔ¥y
mš jAk rak idn yh GoúfA k Iik tb se tIn mAh bAd tTAgt pirinvAQf
k o áAAðA hAšge¦ qske sAT hI w®hAšne ‰míit SÈr sMáAôAn ke sAT SpnA
SAyu-sM‰k Ar Coìz idyA¦ ws smy w®hAšne yh wdAn k hA ik S›yA¥m-rt
SÈr smAiht ho, mÓne SA¥m-sMBv (punjQ®m) k ok vcke aesA k AxzAlA hÔ¦
(2) pAsAdk ýpn-vŸg
[suØA – puˆb, mhFP l, C®dsmAiD, moŸg£lAn, w»fABbRAµf,
pXmsmfbRAµf, duitysmfbRAµf, iBEKu, qÂAiddesnA,
ivB½¦]
BgvAn ne k hAik mere buÂ¥v-lAB k rne ke phle, mere boiDs¥v rhte, mere
mn mš yh huSA ik å iÂpAd k I BAvnA k A hetu, áA¥yy EyA hÔ? iP r w®hAšne
qs ivúy pr iv‰tAr se áAk AÕzAlte hua btlAyA ik kÔ se cAr å iÂpAdAš ke
BAivt SÈr bhulIkí thone se Snek áAk Ark Iå iÂyAš k AlAB hotA hÔ, yhAM
tk ik k oqQ ¯yVEt SAsRvAš k Aöy ho jAne se SAsRv-riht icØA k IivmuVEt
SÈr áAôA «ArA ivmuVEt k oqsI jIvn mš ‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ark r,áAAðA
k rivhrne lgtA hÔ¦ qs áAk Arqnse bhut bìze avM k £yAfk ArIpirfAm áAAðA
hote hÓ¦
BgvAn ne qn pdAš k A SAÕy smJAyA –
* CMd-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd;
* vIyQ-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd;
* icØA-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd; SÈr
* mImAMsA-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd¦
ak smy BgvAn ke k hne pr SAyuÏmAn mhAmoŸg£lAn ne k itpywÂt,
cpl, vAcAl, ivBRAMticØA, SsmAiht, ‰míit-sMáAôAn-ivhIn iBöuSAš k o
Spne pÔr ke SMgUXe se imgArmAtA ke díìZ áAAsAd k odolAymAn k rsMivŸn k r
idyA¦ qn SAÎcyQcik t iBöuSAš k o BgvAn ne btlAyA ik cAr å iÂpAdAš
k o BAivt k rne SÈr bìZAne se moŸg£lAn iBöu qtnA bìzA å iÂÕAlI SÈr
mhAnuBAv huSA hÔ, yhAM tk ik vh SAsRvAš k A öy ho jAne se SAsRv-riht

7. qiÂpAdsMyuØA 163
icØA k I ivmuVEt SÈr áAôA «ArA ivmuVEt k o qsI jIvn mš ‰vyM SiBôA se
sAöA¥k Ar k r, áAAðA k r ivhrtA hÔ¦ tuýhš BI aese hI ivhAr k rnA cAiha¦
w»fAB bRAµf k I ijôAsA pr SAyuÏmAn SAn®d ne wse btlAyA ik CMd
(qœCA) k A áAhAf k rne ke ila BgvAn ke ÕAsn mš bRµcyQ k A pAln ik yA
jAtA hÔ¦ w®hAšne wse qs mAgQ k I jAnk ArI BI dI, STAQt –
CMd-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd k I BAvnA k rnA,
vIyQ-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd k I BAvnA k rnA,
icØA-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd k I BAvnA k rnA, SÈr
mImAMsA-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd k I BAvnA k rnA¦
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik ik sI BI k Al mš yid k oqQ ümf
STvA bRAµf bìzI å i vAlA, mhAnuBAv hotA hÔ to cAr å iÂpAdAš k o
BAivt k rne SÈr bìZAne se hI¦ w®hAšne wnk o qn pdAš k A SAÕy BI
smJAyA –
* å i – Snek áAk Ar k I isi¦
* å iÂpAd – å iÂyAM is k rne k A mAgQ¦
* å iÂpAdBAvnA – CMd-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd k I
BAvnA, vIyQ-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd k I BAvnA,
icØA-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd k I BAvnA, SÈr
mImAMsA-smAiD-áADAn-sM‰k Ar se yuEt å iÂpAd k I BAvnA¦
* å iÂpAdBAvnAgAmI mAgQ – SAyQ SÏxAMigk mAgQ¦
BgvAn ne bìze iv‰tAr se yh BI btlAyA ik cAr å iÂpAdAš ke kÔ se
BAivt hone SÈr bìZne se bìzA avM k £yAfk ArI pirfAm áAAðA hotA hÔ¦
(3) SyoguL vŸg
[suØA – mŸg, SyoguL, iBEKu, suiÂk , pXmP l, duityP l,
pXmSAn®d, duitySAn®d, pXmiBEKu, duityiBEKu,
moŸg£lAn, tTAgt¦]
SAyuÏmAn SAn®d k IijôAsA ÕAMt k rne ke ila BgvAn ne w®hš btlAyA
ik mÓ å i«ArA mnomy ÕrIr se, SÈr cAr mhABUtAš se bne qs ÕrIr se BI,
bRµlok tk jA sk tA hUM¦ w®hAšne yh BI btlAyA ik yh kÔ se hotA hÔ¦

164 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


w®hAšne qn bAtAš pr BI áAk AÕ zAlA – å iÂ, å iÂpAd, å iÂpAdBAvnA
tTA å iÂpAdBAvnAmAgQ EyA hote hÓ; cAr å iÂpAd k Èn-k Ènse hote hÓ;
qnk o BAivt k rne SÈr bìZAne se EyA P l áAAðA ho sk te hÓ, q¥yAid¦
w®hAšne yh BI btlAyA ik moŸg£lAn iBöu cAr å iÂpAdAš k o BAivt
k rne SÈr bìZAne se qtnA bìzA å iÂÕAlISÈr mhAnuBAv huSA hÔ¦ tTAgt BI
qsI áAk Ar qtne bìze å iÂÕAlI SÈr mhAnuBAv hua hÓ¦
(4/1-8) g½Ape†yAlAid-vŸg
[ku l pcpn suØA]
qn vgoÜ ke suØAAš mš q®h™ ÕIúQk Aš ke sAT phle SAye hua suØAAš ke smAn cAr
å iÂpAdAš k o lek r DmQ smJAyA gyA hÔ¦
ÌÌÌ

7. qiÂpAdsMyuØA 165
8. SnurŒÂsMyuØA
yh sMyuØA do vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš cÈbIs suØA hÓ¦
(1) rhogt-vŸg
[suØA – pXmrhogt, duityrhogt, sutnu, pXmk »zk I,
duityk »zk I, tityk »zk I, t»hEKy, slLAgAr,
SýbpAilvn, bA¨higlAn¦]
SAyuÏmAn SnurŒÂ k opUCe gye k itpyáAÎnAš ke wØAr mš w®hAšne qn ivúyAš
k o ‰pÏx ik yA –
* iBöu ke cAr ‰míitáA‰TAn kÔ se pUfQ hote hÓ?
* ÕÔçy iBöu k o ik tne DmoÜ k o áAAðA k r ivhAr k rnA cAiha?
* S-ÕÔçy iBöu k o ik tne DmoÜ k o áAAðA k r ivhrnA cAiha?
* w®hAšne ‰vyM ik n DmoÜ k I BAvnA k rne SÈr w®hš bìZAne se
mhA-SiBôASAš k o áAAðA ik yA? ve áAAy:k r ik s ivhAr se ivhrte hÓ? SÈr
ik s ivhAr se ivhrte hua w¥pÚA huqQ ÕArIirk du:K-vednA icØA se nh™
icpxtI hÔ?
SAyuÏmAn SnurŒÂ ne qn ivúyAš k o áAôðA ik yA –
* cAr ‰míit-áA‰TAnAš k I BAvnA k rne SÈr w®hš bìZAne se tíÏfA k A öy
hotA hÔ¦
* cAr ‰míit-áA‰TAnAš k I BAvnA k rne SÈr w®hš bìZAne mš lge hua iBöu k o
k oqQ ¯yVEt sAMsAirk áAloBnAš se gíh‰T nh™ bnA sk tA¦
(2) duity-vŸg
[suØA – k Fpsh‰s, qiÂivD, idˆbsot, cetopiry, XAn,
k ýmsmAdAn, sˆb¥TgAimin, nAnADAtu, nAnAiDmuVØA,
qMiªypropiryØA, JAnAid, puˆbeinvAs, idˆbcEKu,
SAsvEKy¦]
qn suØAAš mš SAyuÏmAn SnurŒÂ ne iBöuSAš k o btlAyA hÔ ik mÓ cAr
166 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]
‰míit-áA‰TAnAš k I BAvnA k rne SÈr q®hš bìZAte rhne se shsR k £pAš k A
Snu‰mrf k rsk tAhUM¦ qsI se mÓ Snek áAk Ark Iå iÂyAš k ASnuBv k rtA
hUM; k Arfk ok Arfke Áp mš SÈr S-k Arfk oS-k Arfke Áp mš yTATQt:
jAntA hUM; BUt, BivÏy SÈr vtQmAn ke k moÜke ivpAk k o‰TAn SÈr hetu ke
SnusAr yTATQt: jAntA hUM; svQ©gAmI áAitpd k o yTATQt: jAntA hUM;
q¥yAid¦ SÈr ‰míit-áA‰TAnAš k I BAvnA SÈr bhulIk rf se hI mÓ qn tIn
iv¬ASAš mš inÏfAt hUM – pUvQ-j®mAš k A ‰mrf, id¯y cöu SÈr SAsRvriht
icØA k I ivmuVEt SÈr áAôA «ArA ivmuVEt k A áA¥yö ôAn¦
ÌÌÌ

8. SnurŒÂsMyuØA 167
9. JAnsMyuØA
yh sMyuØA pAMc vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš pcpn suØA hÓ¦
(1) g½Ape†yAl-vŸg
[suØA – JAnAid-suØA«Adsk ]
BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik jÔse g½A SAid nidyAM pUvQ k I Sor, smuª
k I Sor bhtI hÓ, vÔse hI iBöu cAr ›yAnAš k o BAivt k rte vA bìZAte hua
invAQf k I Sor SgRsr hotA hÔ¦ ye cAr ›yAn hÓ –
1. k AmAš k oCoìz, Sku ÕlDmoÜ k oCoìz, s-ivtkQ ,s-ivcAr SÈr ivvek
se w¥pÚA áAIit suK vAle áATm ›yAn k o áAAðA k r ivhrnA;
2. ivtkQ SÈr ivcAr ke ÕAMt ho jAne se, BItrI áAsAd vA icØA k I
ak AgRtA se yuEt, ˜k tu ivtkQ SÈr ivcAr se riht, smAiD se w¥pÚA áAIit
suK vAle i«tIy ›yAn k o áAAðA k r ivhrnA;
3. áAIit se ivrEt ho, ‰míit avM sMáAôAn ke sAT, wpeöA BAv se ÕrIr se
aese suK k I SnuBUit k rnA ijske ila SAyQ k hte hÓ, ‘wpeök , ‰míitmAn,
suKivhAr k rne vAlA’ – aese títIy ›yAn k o áAAðA k r ivhrnA; SÈr
4. suK SÈr du:K k o Coìz, SÈr sÈmn‰y tTA dÈmQn‰y ke phle hI jAte
rhne se, n-du:K-n-suK vAle, tTA ‰míit SÈr wpeöA se pirÕuÂ, ctuTQ ›yAn
k o áAAðA k r ivhrnA¦
(2/1-5) SFpmAdAid-vŸg
[ku l tÔtAlIs suØA]
qn vgoÜ ke suØAAš mš q®h™ ÕIúQk Aš ke sAT phle SAye hua suØAAš ke smAn cAr
›yAnAš k o lek r DmQ smJAyA gyA hÔ¦
ÌÌÌ

168 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


10. SAnApAnsMyuØA
yh sMyuØA do vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš bIs suØA hÓ¦
(1) ak Dým-vŸg
[suØA – ak Dým, boÀJ½, suiÂk , pXmP l, duityP l, Sir§,
mhAk VFpn, pdIpopm, vesAlI, ik iml¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o smJAyA ik SAnApAn-‰míit ak aesA DmQ hÔ
ijsk o BAivt k rne SÈr bìZAne se bìzA k £yAfk ArIP l áAAðA hotA hÔ¦ iP r
yh BI btlAyA ik yh kÔ se hotA hÔ?
w®hAšne iBöuSAš k oSAÎv‰t ik yAik qse BAivt k rne SÈr bìZAne se do mš
se ak P l k I SAÕA rKI jA sk tI hÔ – qsI jIvn mš invAQf-lAB, STvA
ku C wpAdAn Õeú rh jAne pr SnAgAimtA¦
w®hAšne qse BAivt k rne SÈr bìZAne se ye sAt P lis honA BI btlAyA
–qsI jIvn mš invAQf-lAB, STvA mí¥yu ke smy invAQf-lAB, STvA pAMc
SvrBAgIy sMyojnAš k A öy hone se SMtrA-pirinvAQf, STvA
wph¥y-pirinvAQf, STvA SsM‰k Ar-pirinvAQf, STvA ssM‰k Ar-pirinvAQf,
STvA W›vQsRot-Sk inÏXgAimtA¦
SAyuÏmAn Sir§ ne BgvAn k obtlAyA ik mÓ ik sáAk ArSAnApAn-‰míit
k I BAvnA k rtA hUM¦ wsk I bAt sunk r BgvAn ne k hA ik yhI
SAnApAn-‰míit hÔ, iP r BI yh jAnnA cAiha ik SAnApAn-‰míit iv‰tAr se
kÔ se pirpUfQ hotI hÔ ¦ t¥pÎcAt w®hAšne wse iv‰tArpUvQk sArI bAt smJAyI¦
BgvAn ne iBöuSAš k oSAyuÏmAn mhAk VFpnk AwdAhrf dete hua btlAyA
ik SAnApAn-‰míit ÁpI smAiD k oBAivt k rne SÈr bìZAne se k AytTA mn
mš hln-cln nh™ hotI¦ qske SitirEt yid k oqQ iBöu yh cAhe ik n to
merA ÕrIr Tke SÈr n SAMKš, SÈr merA icØA wpAdAnriht ho SAsRvAš se muEt
ho jAy, to wse qs smAiD k o SœCI trh mn mš lAnA cAiha¦
qs smAiD ke BAivt SÈr puÏx ho jAne se jb iBöu k o suKd, du:Kd
STvA Sdu:Kd-SsuKd vednA hotI hÔ tb vh áAôA se jAntA hÔ ik ye Sin¥y

10. SAnApAnsMyuØA 169


hÓ SÈr qnmš SAsEt nh™ honA cAiha¦ St: vh SnAsEt hok r qnk I
SnuBUit k rtA hÔ¦ vh k Ay-pyÜt vednA k I SnuBUit k rtA huSA áAôA se
jAntA hÔ ik mÓ k Ay-pyÜt vednA k A SnuBv k r rhA hUM; vh jIivt-pyÜt
vednA k ISnuBUit k rtAhuSA áAôA se jAntA hÔ ik mÓ jIivt-pyÜt vednA k A
SnuBv k rrhA hUM; ÕrIr CUxne pr sArI vednAaM yh™ XMzI ho jAyšgI, yh BI
áAôA se jAntA hÔ¦ yh aese hI hÔ jÔse tel SÈr bØAI ke áA¥yy se áAdIp jltA
hÔ SÈr qnke n rhne pr buJ jAtA hÔ¦
ak smy BgvAn ne iBöuSAš ke smö Snek áAk Ar se SÕuB BAvnA k I
bìzAqQ k I¦qs pr Snek iBöu SÕuB BAvnA ke SÄyAs mš jux gye¦ wnmš se
bhutAš k oSpne ÕrIr se qtnI GífA ho wXI ik ve ÕrIr k ASMt k rne ke ila
vDk k I Koj k rne lge¦ qs áAk Ar ik tnAš ne hI Spne ÕrIr k A SMt k r
zAlA¦
tb BgvAn ne sBI ‰TAnIy iBöuSAš k o sBAgíh mš ak i©t k r yh
smJAyA ik SAnApAn-‰míit ÁpI smAiD k o BAivt SÈr puÏx k rne se ÕAMt,
suMdr, suKivhAr hotA hÔ¦ qsse w¥pÚA hone vAle pAppUfQ Sku ÕlDmQ db jAte
hÓ, jÔse gimQyAš ke ipCle mAs mš wìztI huqQ DUl ScAnk KUb pAnI pìz jAne se
db jAtI hÔ¦
BgvAn ne SAyuÏmAn SAn®d se k hAik yid ik sIcÈrAhe pr DUl k AbìzA
Zer ho, to cArAš idÕASAš se SAne-jAne vAlI gAìizyAš ke vhAM se gujrne pr vh
DUl ÕnÔ: ÕnÔ: CÙxtI jAtI hÔ, vÔse hI k Ay mš k AyAnupÎynA, vednASAš mš
vednAnupÎynA, icØA mš icØAAnupÎynA SÈr DmoÜ mš DmAQnupÎynA k rte hua
pAppUfQ Sku Õl DmQ ku C-n-ku C CÙxte rhte hÓ¦
(2) duity-vŸg
[suØA – qœCAn½l, k ±e†y, pXmSAn®d, duitySAn®d,
pXmiBEKu, duityiBEKu, sMyojnFphAn, SnusysmuŸGAt,
SÂAnpir²YA, SAsvEKy¦]
BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik SAnApAn-‰míit ÁpI smAiD k oBAivt
k rne SÈr bìZAne se ÕÔçy iBöu ke SAsRvAš k A öy hotA hÔ¦ qs smAiD k o
SAyQivhAr, bRµivhAr STvA tTAgtivhAr BI k hA jA sk tA hÔ, prMtu
ÕÔçyivhAr dUsrA hI hotA hÔ¦

170 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


w®hAšne ¯yEt ik yA ik SAnApAn-‰míit ÁpI smAiD ke BAivt avM puÏx
hone se cAr ‰míit-áA‰TAn pUre ho jAte hÓ, cAr ‰míit-áA‰TAn BAivt avM puÏx
hone se sAt bo›yMg pUre ho jAte hÓ, SÈr sAt bo›yMgAš ke BAivt avM puÏx hone
se iv¬Ajint ivmuVEt pUrI ho jAtI hÔ¦ w®hAšne iv‰tAr se yh BI btlAyA ik
yh sb kÔ se hotA hÔ¦
w®hAšne yh BI k hAik qs smAiD ke BAivt avM puÏx hone se sMyojnAš k A
áAhAf hotA hÔ, SnuÕy mUl se wKìz jAte hÓ, mAgQ k IpUrI-pUrI jAnk ArIhotI
hÔ SÈr SAsRvAš k A öy ho jAtA hÔ¦
ÌÌÌ

10. SAnApAnsMyuØA 171


11. sotApVØAsMyuØA
yh sMyuØA sAt vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš cÈhØAr suØA hÓ¦
(1) veLu«Ar-vŸg
[suØA – cEk vVØArAj, bRµciryogD, dIGAvuwpAsk ,
pXmsAirpuØA, duitysAirpuØA, Tpit, veLu«Are†y,
pXmig²jk AvsT, duityig²jk AvsT, tityig²jk AvsT¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik ik sI ckR vtIQ rAjA k o cAr «IpAš k A
áAitlAB ik sI SAyQüAvk ke cAr DmoÜ ke áAitlAB k I solhv™ k lA ke
brAbr BI nh™ hotA¦ ye cAr DmQ hÓ –
1. bu ke áAit díìZ üÂA (STAQt vh BgvAn, ShQt, sýyk -sMbuÂ,
iv¬AcrfsMpÚA, SœCI git vAle, lok Aš ke jAnk Ar, svQüeÏX, logAš k o rAh
pr lAne vAle sAriT, devAš SÈr mnuÏyAš ke ÕA‰tA, bu BgvAn hÓ¦)
2. DmQ ke áAit díìZ üÂA (STAQt vh DmQ su-SA¼yAt, sAMdíVÏxk ,
s¬:P láAd, ‘SASo, deKo’ k A BAv jgAne vAlA, invAQf ke smIp le jAne
vAlA, áA¥yek ke ila ihtk ArI tTA ivôAš «ArA ôey hÔ¦)
3. sMG ke áAit díìZ üÂA (STAQt vh üAvk -sMG jo s®mAgQ, å ju mAgQ,
®yAy mAgQ, wict mAgQ pr SAÁìZ hÔ¦ jo purŒúAš ke ye cAr joìze, SAX purŒú, hÓ
yhI BgvAn k A üAvk -sMG hÔ, jo hÔ – ‰vAgt k rne yoŸy, s¥k Ar k rne
yoŸy, pUjA k rne yoŸy, áAfAm k rne yoŸy, sMsAr k ASlÈik k pu»y-öe©!)
4. SAyoÜ k o iáAy ÕIlAš se yuEt honA (STAQt aese ÕIlAš se, jo hAš –
SKMz, SiCª, inmQl, ÕuÂ, inbAQD, ivôAš «ArA áAÕMsA-áAAðA, imüf-riht,
smAiD ke ila áAerk ¦) qn cAr DmoÜ se yuEt SAyQüAvk sRotApÚA ho jAtA
hÔ¦ iP rvh DmQmAgQ se œyut nh™ ho sk tA,SÈr wsk AsMboiD áAAðA k rlenA
suinVÎct hotA hÔ¦
rŒŸfAv‰TA-áAAðA dIGAvu wpAsk ne BgvAn ke smö áAk xik yAik mÓ SAp
«ArA wpidÏx sRotApVØA ke cAr SMgAš mš áAitVÏXt ho cuk A hUM, SÈr C:
iv¬ABAgIy DmoÜ mš BI¦ qske ku C hI smy pÎcAt wpAsk k I mí¥yu ho

172 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


gyI¦ ku CiBöuSAš «ArA BgvAn se wsk Igit ke bAre mš pUCe jAne pr w®hAšne
k hA ik vh pMizt TA SÈr DmQ-mAgQ pr SAÁìZ rhA¦ vh pAMc SvrBAgIy
sMyojnAš k A pUrI trh öy ho jAne se SÈppAitk huSA hÔ¦ vh ws lok se
lÈxe ibnA vh™ pirinvAQf pA legA¦
BgvAn «ArA pUCe jAne pr SAyuÏmAn sAirpuØA ne k hA ik ‘sRotApVØA-SMg’
se SiBáAAy hotA hÔ – s¥purŒú k A shvAs, sÂmQ k A üvf, XIk áAk Ar k A
˜ctn-mnn, ‰TUl DmQ se SArMB k r sUçm DmQ tk k A áAitpAdn¦ ‘sRot’ se
SiBáAAy hotA hÔ –SAyQ SÏxAMigk mAgQ¦ BgvAn ne qsk ASnumodn ik yA¦
BgvAn ne qisdØApurAf k o k hA ik Gr mš rhnA JMJxAš se BrA hotA hÔ¦
yh DUl-BrA mAgQ hÔ¦ áAvRÀyA Kule SAk AÕke smAn hotI hÔ¦ tuýhš áAmAdriht
ho jAnA cAiha¦
veLu«Ar ke bRAµf gíhpityAš ne BgvAn se yAcnA k I ik hmš aesA
DmoQpdeÕ k rš ijsse hm mrfoprAMt ‰vgQ mš w¥pÚA ho sugit k oáAAðA hAš¦ qs
pr BgvAn ne w®hš SA¥mopnAiyk DmQ k AwpdeÕ idyA¦ qske SMtgQt w®hAšne
sAt aesI bAtš btlAy™ jo k oqQ BI ¯yVEt Spne sAT hone nh™ denA cAhtA,
SÈr qs SADAr pr vh ‰vyM BI dUsrAš ke áAit q®hš ¯yvhAr mš lAne se Spne
SAp k o ivrt rKtA hÔ¦ ye sAt bAtš hÓ – jIv˜hsA, corI, ¯yiBcAr, JUX
bolnA, cuglI k rnA,k XorBAúf vA ¯yTQ k AáAlAp¦ aesA ¯yVEt buÂ, DmQ
tTA sMG ke áAit díìZ üÂA vAlA hotA hÔ, SÈr SAyoÜ ke iáAy ÕIlAš se yuEt
hotA hÔ¦
BgvAn ne k hA ik jo SAyQüAvk qn sAt sÂmoÜ SÈr qn cAr ‰píhfIy
‰TAnAš se yuEt hotA hÔ, vh Spne bAre mš k h sk tA hÔ ik merA nrk mš pìz
dugQit k oáAAðA honA öIf ho gyA hÔ, Sb mÓ sRotApÚA hUM SÈr merA sMboiD áAAðA
k rnA suinVÎct hÔ¦
BgvAn ne qse wict nh™ btlAyA ik mnuÏyAš ke mrne pr tTAgt ke pAs
SA SAk r pUCA jAye ik wnk I EyA EyA git huqQ hÔ¦ qske ila w®hAšne
DmAQdÕQ nAmk DmQ k AwpdeÕ idyA, ijsse yuEt ho SAyQüAvk Spne bAre mš
k hsk tAhÔ ik merA nrk mš pìz dugQit k oáAAðA honA öIf ho gyA hÔ, Sb mÓ
sRotApÚA hUM SÈr merA sMboiD áAAðA k rnA suinVÎct hÔ¦ DmAQdÕQ nAmk wpdeÕ
yhI hÔ – buÂ, DmQ tTA sMG ke áAit díìZ üÂA, SÈr SAyoÜ ke iáAy ÕIlAš se
yuEt honA¦

11. sotApVØAsMyuØA 173


(2) rAjk ArAm-vŸg
[suØA – sh‰siBEKuins³, bRAµf, SAn®d¥Ter, duŸgitBy,
duŸgitivinpAtBy, pXmimØAAmœc, duityimØAAmœc,
pXmdevcAirk , duitydevcAirk , titydevcAirk ¦]
BgvAn ne shsR-iBöufI-sMG k o btlAyA ik cAr DmoÜ se yuEt hone se
SAyQüAvk sRotApÚA ho jAtA hÔ¦ ye cAr DmQ hÓ – buÂ, DmQ tTA sMG ke áAit
díìZ üÂA SÈr SAyoÜ ke iáAy ÕIlAš se yuEt honA¦ SAyQ-ivny k A yh
wdygAmI mAgQ inveQd, ivrAg, inroD, wpÕm, SiBôA, sMboiD SÈr invAQf
ke ila hotA hÔ ¦ qn DmoÜ se yuEt hone se SAyQüAvk sArI dugQityAš ke By se
pAr clA jAtA hÔ ¦
BgvAn ne iBöuSAš k oprAmÕQ idyA ik ijn pr tuýhArI kí pAho, SÈr jo
k oqQ im©, SmA¥y STvA bMDu-bAMDv tuýhArI bAt sunne k o tÔyAr hAš, w®hš
sRotApVØA ke cAr SMgAš ke bAre mš iÕVöt k ro SÈr qnmš áAitVÏXt k ro¦
©y˜‰©Õ lok ke ku C devtASAš ne BI qs bAt k o ‰vIk Ar ik yA ik
pUvQ-vifQt cAr DmoÜ se yuEt hone se ik tne hI áAAfI mrfoprAMt ‰vgQ mš w¥pÚA
ho sugit k o áAAðA hote hÓ¦ BgvAn ne devtASAš se k hA ik qn DmoÜ se yuEt
hone se log sRotApÚA ho jAte hÓ, jo DmQmAgQ se œyut nh™ ho sk te SÈr
ijnk A sMboiD áAAðA k r lenA suinVÎct rhtA hÔ¦
(3) srfAin-vŸg
[suØA – pXmmhAnAm, duitymhAnAm, goDsEk ,
pXmsrfAinsEk , duitysrfAinsEk , pXmSnATipV»zk ,
duitySnATipV»zk , pXmByveÁps®t, duityByveÁps®t,
n®dk ilœCiv¦]
BgvAn ne mhAnAm ÕAEy se k hA ik jo ¯yVEt icrk Al tk Spne icØA
k o üÂA, ÕIl, üutôAn, ¥yAg tTA áAôA mš crm sImA tk BAivt ik ye
rKtA hÔ vh ÕrIr CUxne pr W›vQgAmI, ivÕeú git vAlA hotA hÔ¦ tum mt
zro, tuýhArI mí¥yu BI inÏpAp hogI¦
ak S®y Svsr pr BgvAn ne wnk o yh BI btlAyA ik cAr DmoÜ se
yuEt huSA SAyQüAvk invAQfo®muK hotA hÔ, jÔse ik pUvoQ®muK peìz jìz k x

174 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


jAne pr pUvQ k I Sor hI jA igrtA hÔ¦ cAr DmQ hÓ – buÂ, DmQ tTA sMG ke
áAit díìZ üÂA SÈr SAyoÜ ke iáAy ÕIlAš se yuEt honA¦
srfAin ÕAEy k I mí¥yu ho jAne pr BgvAn «ArA wske sRotApÚA hone k I
bAt k h dene se ku C iBöuSAš k o SAÎcyQ huSA, EyAšik wnke ivcAr mš vh
DmQ k A pAln k rne mš iÕiTl TA¦ BgvAn ke k AnAš mš yh bAt phuÙcne pr
w®hAšne mhAnAm ÕAEy k o ‰pÏx ik yA ik ik s áAk Ar ke ¯yVEt nrk ,
pÕuyoin, áAetyoin STvA SpAy git se pUfQtyA muEt ho cuke hote hÓ, SÈr
k Èn se ¯yVEt qnmš n jAne vAle hote hÓ¦ jhAM tk srfAin ÕAEy k A áAÎn
hÔ, wsne mí¥yu ke smy iÕöA k o svQTA pUfQ k r ilyA TA¦
rŒŸfAv‰TA-áAAðA SnATipV»zk gíhpit k o SAyuÏmAn sAirpuØA ne k hA ik
buÂ, DmQ tTA sMG ke áAit díìZ üÂA, SAyoÜ ke iáAy ÕIlAš se yuEttA, sýyk
díVÏx, sýyk sMk £p, sýyk vAfI, sýyk k mAÜt, sýyk SAjIivk A,
sýyk ¯yAyAm, sýyk ‰míit SÈr sýyk smAiD k o Spne SAp mš sýyk
áAk Ar se deKte hua SpnI vednASAš k o ÕAMt k ro¦ gíhpit ne aesA hI ik yA
ijsse wsk I vednAaM ÕAMt ho gqܦ
ak aese hI S®y Svsr pr qs gíhpit k o SAyuÏmAn SAn®d ne k hA ik
qn cAr DmoÜ k o Spne SAp mš sýyk áAk Ar se deKne vAle k o GbrAhx,
k Ùpk ÙpISTvA mí¥yu se By nh™ hote hÓ –buÂ, DmQ tTA sMG ke áAit díìZ üÂA
tTA SAyoÜ ke iáAy ÕIlAš se yuEttA¦ yh sun k rgíhpit ne SAyuÏmAn SAn®d
se k hAik muJe k oqQ zr nh™ hÔ¦ merI buÂ, DmQ tTA sMG mš díìZ üÂA hÔ, SÈr
BgvAn «ArA gíh‰TAš ke ila wict btlAye gye iÕöApdAš mš se ik sI k o BI
mÓ Spne SAp mš KMizt huSA nh™ deKtA hUM¦ qs pr SAyuÏmAn SAn®d bole –
gíhpit! yh k hte hua tumne sRotApVØA-P l k I bAt k hI hÔ¦
BgvAn ne SnATipV»zk gíhpit se k hA ik SAyQüAvk ke pAMc By, vÔr
ÕAMt ho jAte hÓ, vh sRotApVØA ke cAr SMgAš se yuEt hotA hÔ, vh SAyQôAn k o
áAôA se KUb SœCI trh b™Dk rdeK letA hÔ, SÈr yid vh cAhe to Spne bAre
mš k h sk tA hÔ ik merI nrk , pÕuyoin, áAetyoin SÈr SpAy git öIf ho
cuk I hÓ, mÓ sRotApÚA hUM SÈr DmQpT se œyut n hote hua merA sMboiD áAAðA k r
lenA suinVÎct hÔ¦
BgvAn ne ilœCivyAš ke mhAmA¥y n®dk k o BI wn cAr DmoÜ ke bAre mš
btlAyA ijnse yuEt huSA SAyQüAvk sRotApÚA ho jAtA hÔ¦ w®hAšne yh BI

11. sotApVØAsMyuØA 175


k hA ik aesA ¯yVEt id¯y SÈr mAnuú SAyu, vfQ, suK SÈr SAiDp¥y vAlA
hotA hÔ¦ SÈr mÓ yh k oqQ sunI-sunAyI bAt nh™ k hrhA hUM¦ mÓ vhI k hrhA hUM
ijse mÓne ‰vyM jAnA, deKA SÈr SnuBv ik yA hÔ¦
n®dk ne BgvAn ke áAit üÂA k A honA BItr k A êAAn btlAyA¦
(4) pu²YAiBs®d-vŸg
[suØA – pXmpu²YAiBs®d, duitypu²YAiBs®d,
titypu²YAiBs®d, pXmdevpd, duitydevpd, devsBAg,
mhAnAm, v‰s, k AiLgoD, nV®dysEk ¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik pu»y, ku Õl k I cAr DArAaM suK áAAðA
k rAne vAlI hotI hÓ¦ ye DArAaM hÓ – buÂ, DmQ tTA sMG ke áAit díìZ üÂA SÈr
SAyoÜ ke iáAy ÕIlAš se yuEt honA¦ w®hAšne cÈTI DArA ke do vÔk V£pk Áp BI
btlAye – SAyQüAvk k A KUb dAnÕIl ho, ml-mA¥syQ-riht icØA se Gr mš
invAs k rnA; STvA wdy-S‰t k A boD k rAne vAlI, sýyk Áp se du:KAš
k A öy k rAne vAlI SAyQ-áAôA se yuEt honA¦
BgvAn ne qsI sMdBQ mš iBöuSAš k o cAr devpdAš SÈr cAr DmoÜ se yuEt
purŒú k A devtASAš «ArA ‰vAgt ik ye jAne ke bAre mš BI btlAyA¦ w®hAšne
mhAnAm ÕAEy k I ijôAsA pr wse ‰pÏx ik yA ik k oqQ ¯yVEt wpAsk kÔ se
hotA hÔ, SÈr vh ÕIlsMpÚA, üÂAsMpÚA, ¥yAgsMpÚA tTA áAôAsMpÚA kÔ se-kÔ se
hotA hÔ¦
BgvAn ne k AiLgoDA ÕAEyAnI k o sRotApVØA ke cAr SMg btlAye – buÂ,
DmQ tTA sMG ke áAit díìZ üÂAvAn SÈr KUb dAnÕIl ho, ml-mA¥syQ-riht
icØA se Gr mš invAs k rnA¦ k AiLgoDA ne k hA ik ye DmQ to muJmš hÓ¦ qs
pr BgvAn bole –goDe! yh k hk rtumne sRotApVØA-P lk IbAt k hIhÔ¦
BgvAn ne nV®dy ÕAEy k o ‰pÏx ik yA ik k oqQ SAyQüAvk kÔ se
áAmAd-ivhArI hotA hÔ, SÈr kÔ se SáAmAd-ivhArI¦
(5) sgATk pu²YAiBs®d-vŸg
[suØA – pXmSiBs®d, duitySiBs®d, titySiBs®d,
pXmmhÂn, duitymhÂn, suÂk , nV®dy, Bi¡y, mhAnAm,
S½¦]

176 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


BgvAn ne iBöuSAš k o suK áAAðA k rAne vAlI pu»y, ku Õl k I cAr DArASAš
ke bAre mš btlAte hua k hA ik qn DArASAš se yuEt SAyQüAvk ke ila yh
k hnA k iXn hotA hÔ ik qnke pu»y, ku Õl, suK k I wplVˆD ik tnI hotI
hÔ¦ St: vh SsM¼yey, SáAmey, mhApu»y‰kM D nAm pAtA hÔ¦
w®hAšne cAr DmoÜ – buÂ, DmQ tTA sMG ke áAit díìZ üÂA, SÈr SAyoÜ ke
iáAy ÕIlAš se yuEt honA – k I ccAQ k rte hua k hA ik qnse yuEt huSA
SAyQüAvk DnAZÒy, vÔBvÕAlI, mhAyՉvI k hlAtA hÔ¦ vh sRotApÚA hotA
hÔ¦ sRotApVØA ke cAr SMg hote hÓ – s¥purŒú k A sevn, sÂmQ k A üvf, XIk
áAk Ar k A ˜ctn-mnn SÈr ‰TUl DmQ se SArMB k r sUçm DmQ tk k A
áAitpAdn¦
(6) sFp²Y-vŸg
[suØA – sgATk , v‰sMvu¥T, DýmidÚA, iglAn, sotApVØAP l,
sk dAgAimP l, SnAgAimP l, SrhØAP l, p²YApixlAB,
p²YAvuiÂ, p²YAvepu£l¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o btlAyA ik ik n cAr DmoÜ se yuEt hone se
SAyQüAvk sRotApÚA hotA hÔ¦
sAv¥TI mš vúAQvAs pUrA k rSAye hua ak iBöu ne k iplv¥Tu ke ÕAEyAš k o
BgvAn ke muK se sunI huqQ yh bAt k hI ik aese log k m hI hote hÓ jo
SAsRvAš ke öy ho jAne se SAsRvriht icØA k I ivmuVEt SÈr áAôA «ArA
ivmuVEt k oqsI jIvn mš ‰vyM k ISiBôA se sAöA¥k Ark r,áAAðA k rivhrte
hÓ¦ qnse SiDk hote hÓ pAMc SvrBAgIy sMyojnAš ke öy ho jAne se
SÈppAitk hua (SnAgAmI)¦ qnse SiDk hote hÓ tIn sMyojnAš ke öy ho
jAne se SÈr S¥yMt dubQl hua rAg-«eú-moh vAle skí dAgAmI, SÈr qnse
SiDk hote hÓ tIn sMyojnAš ke öy hone se sRotApÚA bne hua, ijnk A
DmQ-mAgQ se œyut hua ibnA sMboiD áAAðA k rnA suinVÎct hotA hÔ¦
pAMc sÈ wpAsk Aš ke sAT SAye hua DýmidÚA wpAsk k I yAcnA pr
BgvAn ne w®hš yh sIK dI ik buÂ, DmQ tTA sMG ke áAit díìZ üÂA SpnASo
SÈr SAyoÜ ke iáAy ÕIlAš se yuEt hoSo¦
BgvAn ne mhAnAm ÕAEy k o btlAyA ik yid k oqQ wpAsk s¥k Ay ke

11. sotApVØAsMyuØA 177


inroD ke ila icØA lgA detA hÔ, to wsk ASAsRvAš se ivmuEt icØA vAle iBöu
se k oqQ SMtr nh™ hotA hÔ, EyAšik ivmuVEt to ak hI hotI hÔ¦
w®hAšne yh BI áAôðA ik yAik ye cAr DmQ BAivt ik ye jAne SÈr bìZAne se
sRotApVØA-P l ke sAöA¥k Ar ke ila hote hÓ – s¥purŒú k A sevn, sÂmQ k A
üvf, XIk se ˜ctn-mnn k rnA,SÈr ‰TUl DmQ se SArMB k rsUçm DmQ tk
k A áAitpAdn k rnA¦
yhI DmQ BAivt ik ye SÈr bìZAye jAne pr skí dAgAmI-P l,SnAgAmI-P l,
ShQt-P l ke sAöA¥k Ar ke ila BI hote hÓ, SÈr áAôA ke áAitlAB, áAôA k I
víi SÈr áAôA k I ivpultA ke ila BI¦
(7) mhAp²Y-vŸg
[suØA – mhAp²YA, puTup²YA, ivpulp²YA, gýBIrp²YA,
SFpmØAp²YA, BUirp²YA, p²YAbAhu£l, sIGp²YA, lhup²YA,
hAsp²YA, jvnp²YA, itEKp²YA, inˆbeiDk p²YA¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne áAôðA ik yA hÔ ik s¥purŒú k A sevn, sÂmQ k A
üvf, XIk trh k A˜ctn-mnn, SÈr ‰TUl DmQ se SArMB k rsUçm DmQ tk
k I áAitpVØA – qn cAr DmoÜ k o BAivt k rnA SÈr bìZAnA mhAáAôtA, píTul
áAôtA, ivpul áAôtA, gMBIr áAôtA SAid ke ila hotA hÔ¦
ÌÌÌ

178 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


12. sœcsMyuØA
yh sMyuØA ŸyArh vgoÜ mš ivBAijt hÔ, ijnmš ak sÈ sÓtIs suØA hÓ¦
(1) smAiD-vŸg
[suØA – smAiD, pixs£lAn, pXmku lpuØA, duityku lpuØA,
pXmsmfbRAµf, duitysmfbRAµf, ivtEk , ic®t,
ivŸgAihk k TA, itrœCAnk TA¦]
BgvAn ne iBöuSAš k o wpdeÕ idyA ik tum smAiD k I BAvnA k ro¦
smAiht huSA iBöu qn bAtAš k o yTATQt: jAn letA hÔ –
* yh du:K hÔ;
* yh du:K k A smudy hÔ;
* yh du:K k A inroD hÔ; SÈr
* yh du:K k A inroD k rAne vAlA mAgQ hÔ¦
q®h™ cAr SAyQ s¥yAš k o lek r BgvAn ne yh BI k hA ik SA¥m˜ctn mš
lgA huSA iBöu BI q®hš yTATQt: jAn letA hÔ, SÈr ik sIBI k Almš ku lpu©Aš
k Asýyk Áp se Gr se beGr ho áAvRijt honA, SÈr ümf-bRAµfAš k AyTATQ
ôAn áAAðA k rnA qsI áAyojn ke ila huSA k rtA hÔ¦
BgvAn ne iBöuSAš k oscet ik yAik tum qn pAppUfQ Sku Õlivtk oÜ k o
mn mš mt SAne do – k Am-ivtkQ ,¯yApAd-ivtkQ tTA iv˜hsA-ivtkQ ¦ qn
ivtk oÜ se n to k oqQ STQ is hotA hÔ SÈr n hI ye SAid-bRµcyQ, inveQd,
ivrAg, inroD, wpÕm, SiBôA, sMboiD STvA invAQf ke ila wpyogI hote
hÓ¦ yid ivtk oÜ mš pìznA hI ho, to ve ivtkQ pUvQ-vifQt cAr SAyQs¥yAš ke bAre
mš hAš, EyAšik aese ivtkQ STQ is k rne vAle SÈr SAid-bRµcyQ, inveQd,
ivrAg, inroD, wpÕm, SiBôA, sMboiD STvA invAQf ke ila wpyogI hote
hÓ¦
BgvAn ne qsI áAk Ar pAppUfQ Sku Õl ˜ctn, lìzAqQ-Jgìze k I bAtAš SÈr
Snek áAk Ar k I inrTQk k TASAš k o BI svQTA SnTQpUfQ avM SnupyogI
btlAyA, SÈr qnse bcne ke ila k hA¦
12. sœcsMyuØA 179
(2) DýmcEk FpvØAn-vŸg
[suØA – DýmcEk FpvØAn, tTAgt, K®D, SÀJVØAk Aytn,
pXmDArf, duityDArf, SivÀjA, ivÀjA, s¸Asn, tT¦]
BgvAn ne sýyk sMboiD áAAðA k rne ke pÎcAt bArAfsI ke qisptn
imgdAy mš ivhAr k rte hua pMcvgIQy iBöuSAš k o SpnA áATm wpdeÕ idyA¦
w®hAšne k hA –
* áAvRijt k o qn do SMtAš k A sevn nh™ k rnA cAiha – k AmAš ke suK ke
pICe pìz jAnA, SÈr Spne SAp k o Gor yAtnA phuÙcAnA¦ ye donAš hI
SnTQk Ark hÓ¦
* tTAgt ne qn donAš SMtAš k oCoìz ‘m›ym mAgQ’ k AôAn áAAðA ik yAhÔ jo
cöu dene vAlA, ôAn pÔdA k rne vAlA SÈr wpÕm, SiBôA, sMboiD tTA
invAQf áAAðA k rAne vAlA hÔ¦
* yh ‘m›ym mAgQ’ SAyQ SÏxAMigk mAgQ hI hÔ, STAQt sýyk díVÏx,
sýyk sMk £p, sýyk vAfI, sýyk k mAÜt, sýyk SAjIivk A, sýyk
¯yAyAm, sýyk ‰míit SÈr sýyk smAiD¦
* cAr SAyQ s¥y hÓ –du:K hÔ, du:K k Asmudy hÔ, du:K k AinroD hÔ, SÈr
du:K k A inroD k rAne vAlA mAgQ hÔ¦
* sMöep mš pAMc wpAdAn-‰kM D du:K hÓ; tíÏfA hÔ du:K-smudy, tíÏfA k A
SÕeú inroD hÔ du:K-inroD SÈr du:K k A inroD k rAne vAlA mAgQ hÔ yhI
SAyQ SÏxAMigk mAgQ¦
* phle k BI nh™ sune gye qn DmoÜ (cAr SAyQs¥yAš) mš muJe cöu w¥pÚA
huSA, SÈr w¥pÚA hua – ôAn, áAôA, iv¬A, SAlok ¦
* mÓne qn cAr SAyQ s¥yAš k A tIn áAk Ar se ôAndÕQn ivÕu ik yA –
du:K SAyQs¥y hÔ, yh pirôey hÔ, qsk ApirôAn k rilyA hÔ; du:K-smudy
SAyQs¥y hÔ, yh áAhAf ke yoŸy hÔ, yh áAhIf ho gyA hÔ; du:K-inroD
SAyQs¥y hÔ, yh sAöA¥k Ar ik ye jAne yoŸy hÔ, qsk A sAöA¥k Ar ho gyA hÔ;
SÈr du:K k AinroD áAAðA k rAne vAlA mAgQ SAyQs¥y hÔ, yh BAivt ik ye jAne
ke yoŸy hÔ, yh BAivt ho gyA hÔ¦

180 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


* wEt áAk Ar se ôAndÕQn ivÕu ho cuk ne ke pÎcAt hI mÓne yh dAvA
ik yA ik ‘muJe SnuØAr sýyk sMboiD áAAðA ho gyI hԒ¦
* muJe jo ôAndÕQn w¥pÚA huSA vh TA – ‘merI ivmuVEt Scl hÔ, yh merA
SMitm j®m hÔ, Sb mere ila k oqQ nyA Bv nh™ hÔ¦’
qs wpdeÕ ke ivBMg se SAyuÏmAn k o»z²Y k o ivrj, ivml DmQcöu
w¥pÚA huSA –‘jo ku Csmudy DmQ vAlA hÔ, vh sb inroD DmQ vAlA BI hÔ¦’
tBI bRµlok -pyÜt sb lok Aš mš ye Ոd üvfgocr hua – “bArAfsI ke
pAs qisptn imgdAy mš BgvAn ne SnuØAr DmQckR k AáAvtQn ik yAhÔ, ijse
k oqQ plx nh™ sk tA –n ümf, n bRAµf, n dev, n mAr, n bRµA SÈr n
qs lok mš k oqQ S®y¦” wsI smy ds shsR lok DAtu BI kM pAymAnho wXe
SÈr áAmAfriht SvBAs lok mš áAk x huSA¦
S²YA (prm pd k A ôAn) áAAðA k rne vAlA phlA iÕÏy hone ke k Arf
SAyuÏmAn k o»z²Y k A nAm S²YA k o»z²Y pìzA¦
BgvAn ne S®y SvsrAš pr iBöuSAš k o pUvQ-vifQt cAr SAyQs¥yAš ke bAre
mš btlAyA¦ w®hAšne pMc wpAdAnAš ke SitirEt C: BItrI SAytnAš k o BI
du:K SAyQs¥y btlAyA¦ w®hAšne SAyQs¥yAš k o DArf k rne pr bl idyA¦
w®hAšne yh BI ‰pÏx ik yAik du:K, du:Ksmudy, du:KinroD tTA du:K k A
inroD áAAðA k rAne vAle mAgQ k A SôAn ‘Siv¬A’ k hlAtA hÔ, SÈr qsmš gR‰t
¯yVEt ‘Siv¬Agt’¦ qske ivprIt qn cAr SAyQs¥yAš k A ôAn k hlAtA hÔ
‘iv¬A’, SÈr qsse sMpÚA huSA ¯yVEt ‘iv¬Agt’¦
w®hAšne yh BI k hA ik qn SAyQs¥yAš k o áAk x k rne ke SnMt Ոd hÓ,
SÈr ye cAr tÉy yTATQ hÓ, S®yTA nh™¦
(3) k oixgAm-vŸg
[suØA – pXmk oixgAm, duityk oixgAm, sýmAsýbuÂ, Srh®t,
SAsvEKy, imØA,tT, lok , pir²Ye†y, gvýpit¦]
BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik cAr SAyQs¥yAš ke SôAn, SáAitveD ke
k Arf dIGQ k Al se merA SÈr tuýhArA qs sMsAr mš sMDAvn, sMsrf cl rhA
hÔ¦ q®h™ ke SnuboD, áAitveD se BvtíÏfA k A wœCed ho jAtA hÔ, Bv-rÀju
k x jAtI hÔ, SÈr nyA Bv áAAðA nh™ hotA¦

12. sœcsMyuØA 181


w®hAšne yh BI k hA ik –
* jo ümf STvA bRAµf qn SAyQs¥yAš k o yTATQt: nh™ jAnte hÓ, ve
qsI jIvn mš üAm»y STvA bRAµ»y k A ‰vyM SiBôA se sAöA¥k Ar k r
ivhAr nh™ k r pAte hÓ¦
* ijs ik sI k Al mš SrhMt, sýyk sMbu yTATQ k A SvboD k rte hÓ, ve
q®h™ cAr SAyQs¥yAš k A hI SvboD k rte hÓ¦
* mÓ qn cAr SAyQs¥yAš k ojAnte, deKte SAsRvAš k Aöy honA btlAtA hUM;
ibnA jAne, deKe nh™¦
* ijn pr tuýhArI SnukM pAho, SÈr ij®hš smJo ik ve tuýhArI bAt sunšge,
w®hš tum qn cAr SAyQs¥yAš ke yTATQ ôAn mš iÕVöt avM áAitVÏXt k rdo ¦
* ye cAr s¥y tÉy, yTATQ hone se ‘SAyQ s¥y’ k hlAte hÓ¦ tTAgt ke
SAyQ hone se BI ye ‘SAyQ s¥y’ k he jAte hÓ¦
* SAyQs¥yAš mš du:K pirôAn ke yoŸy hÔ, du:Ksmudy áAhAf ke ,du:KinroD
sAöA¥k Ar ke SÈr du:K k A inroD k rAne vAlA mAgQ BAvnA ke ¦
SAyuÏmAn gvýpit ne ku C‰Tivr iBöuSAš se k hAik mÓne ‰vyM BgvAn ke
muK se sunk r yh sIKA hÔ ik jo k oqQ cAr SAyQs¥yAš mš se ik sI ak k o
deK letA hÔ vh bAk I tInAš k o BI deK letA hÔ¦
(4) sIspAvn-vŸg
[suØA – sIspAvn, KidrpØA, d»z, cel, sVØAst, pAf,
pXmsUiry, duitysUiry, q®dKIl, vAdV¥Tk ¦]
BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik mÓne jAn-bUJ k r bhut ku C nh™ k hA hÔ,
EyAšik wsse n to k oqQ STQ is hotA hÔ SÈr n hI vh SAid-bRµcyQ,
inveQd, ivrAg, inroD, wpÕm, SiBôA, sMboiD STvA invAQf ke ila
wpyogI hotA hÔ¦ mÓne jo k hA hÔ, vh bhut k m hÔ¦ mÓne k hA hÔ – “yh du:K
hԔ, “yh du:K k A smudy hԔ, “yh du:K k A inroD hԔ, “yh du:K ke inroD
k A mAgQ hÔ¦” yh STQ is k rne vAlA SÈr SAid-bRµcyQ, inveQd, ivrAg,
inroD, wpÕm, SiBôA, sMboiD STvA invAQf ke ila wpyogI hÔ¦
w®hAšne yh BI k hA ik yid k oqQ soce ik mÓ qn SAyQs¥yAš k o yTATQt:
jAne ibnA du:KAš k A ib£ku l SMt k r lUMgA, to yh SsMBv bAt hÔ¦ v‰tut:
182 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]
qn SAyQs¥yAš k o yTATQt: jAnne ke ila aese hI w¬m k rnA SÈr t¥prtA
brtnI cAiha jÔse k pìze yA isr mš SAg lg jAne pr w¬m ik yAjAtA SÈr
t¥prtA brtI jAtI hÔ¦
BgvAn ne k hA ik sýyk díVÏx cAr SAyQs¥yAš ke ôAn ke lAB-smAn
hotI hÔ, jÔse SAk AÕ mš llAqQ k A CA jAnA sUyoQdy k A pUvQ-löf hotA hÔ¦
jb tk k oqQ tTAgt w¥pÚA nh™ hote hÓ, tb tk cAr SAyQs¥yAš k Ik oqQ bAt
tk nh™ k rtA SÈr SMDerA-sA CAyA rhtA hÔ¦
w®hAšne yh BI ¯yEt ik yAik ijsne cAr SAyQs¥yAš k ASœCI trh dÕQn
k rilyA ho, wse k oqQ BI vAd-ivvAd k rne vAlA ümf STvA bRAµf DmQ se
kM pAymAnnh™ k rsk tA,jÔse DrtI mš KUb SœCI trh gìzA huSA p¥Tr tej
SAMDI-pAnI se clAymAn nh™ ik yA jA sk tA¦
(5) ppAt-vŸg
[suØA – lok ic®tA, ppAt, mhApirLAh, kU xAgAr, vAl,
S®Dk Ar, pXmiCŸgLyug, duityiCŸgLyug,
pXmisnerŒpˆbtrAj, duityisnerŒpˆbtrAj¦]
BgvAn ne iBöuSAš se k hA ik lok k A ˜ctn mt k ro ik yh ÕAÎvt hÔ
STvA SÕAÎvt, S®tvAn hÔ STvA SnMt, q¥yAid¦ qs áAk Ar k A ˜ctn
STQyuEt nh™ hotA, SÈr n hI SAid-bRµcyQ, inveQd, ivrAg, inroD, wpÕm,
SiBôA, sMboD tTA invAQf ke ila hotA hÔ¦ yid ˜ctn k rnAhI ho, to qn
bAtAš k A k rnA cAiha – “yh du:K hԔ, “yh du:K k A smudy hԔ, “yh du:K
k AinroD hԔ, “yh du:K k AinroD k rAne vAlA mAgQ hÔ¦” yh STQyuEt hotA
hÔ, SÈr SAid-bRµcyQ, inveQd, ivrAg, inroD, wpÕm, SiBôA, sMboD tTA
invAQf ke ila hotA hÔ¦
BgvAn ne Snek wpmASAš ke «ArA yh áAitpAidt ik yA ik jo cAr
SAyQs¥yAš k o yTATQt: nh™ jAnte, ve j®m dene vAle, buìZApA lAne vAle, mí¥yu
dene vAle, Õok -ivlAp-du:K-dÈmQn‰y-wpAyAs lAne vAle sM‰k ArAš mš pìze rhte
hÓ¦ ve du:K se muEt nh™ hote¦ wnk A du:K ik sI ByAnk áApAt, mhApirdAh
nAmk nrk STvA Gor-se-Gor SMDk Ar se bìZ-cìZ k r hotA hÔ¦
BgvAn ne yh BI k hA ik –

12. sœcsMyuØA 183


* yh sMBv nh™ hÔ ik k oqQ cAr SAyQs¥yAš k o yTATQt: jAne ibnA du:KAš
k A pUfQtyA SMt k r ske ¦
* vhI log sbse k iXnlçy k ob™Dte hÓ jo cAr SAyQs¥yAš k oyTATQt:
jAn lete hÓ¦
* mUKQ ¯yVEt ak bAr SDm git k oáAAðA k rj£dI hI mnuÏytA k oáAAðA
nh™ k r sk tA¦
* yh bìze sMyog k IbAt hotI hÔ ik k oqQ áAAfI mnuÏy¥v k AlAB k rtAhÔ¦
yh BI bìze sMyog k IbAt hotI hÔ ik tTAgt lok mš w¥pÚA hote hÓ ¦ yh BI
bìze sMyog k I bAt hotI hÔ ik wnke «ArA áAitpAidt DmQivny lok mš
áAk AiÕt hotA hÔ¦
* cAr SAyQs¥yAš k oyTATQt: jAnne vAle, sýyk díVÏxsMpÚASAyQüAvk ke
du:K k Avh SMÕ bìzA hotA hÔ jo smAðA ho cuk AhotA hÔ, jo bcA huSA hotA
hÔ vh SpeöAkí t k m hotA hÔ¦
(6) SiBsmy-vŸg
[suØA – nKisK, poEKrfI, pXmsýBeÀj, duitysýBeÀj,
pXmmhApTvI, duitymhApTvI, pXmmhAsmu¡, duitymhAsmu¡,
pXmpˆbtUpm, duitypˆbtUpm¦]
qn suØAAš mš BgvAn ne wpmASAš ke «ArA iBöuSAš k o smJAyA hÔ ik cAr
SAyQs¥yAš k o yTATQt: jAnne vAle, sýyk díVÏxsMpÚA SAyQüAvk ke du:K k A
vh SMÕ bìzA hotA hÔ jo smAðA ho cuk A hotA hÔ, jo bcA huSA hotA hÔ vh
SpeöAkí t k m hotA hÔ¦
(7) pXmSAmk D²Ype†yAl-vŸg
[suØA – S²Y©, pœc®t, p²YA, surAmer†y, Sodk , mØAe†y,
peØAe†y, sAm²Y, bRµ²Y, pcAiyk ¦]
BgvAn ne iBöuSAš k obtlAyA ik mnuÏy yoin mš j®m lene vAle jIv k m
hÓ, S®yA®y yoinyAš mš j®m lene vAle bhut¦ so EyAš? cAr SAyQs¥yAš k A
dÕQn n hone se¦
w®hAšne k hAik qsI k ArfvÕSAyQ áAôA-cöu se yuEt log k mhÓ, Siv¬A

184 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]


k oáAAðA hua sýmUìZ bhut; surA, mery, m¬Aid se ivrt rhne vAle k mhÓ, qnse
ivrt n rhne vAle bhut; q¥yAid¦
(8) duitySAmk D²Ype†yAl-vŸg
[suØA – pAfAitpAt, SidÚAAdAn, k AmesuimœCAcAr, musAvAd,
pesu²Y, P rŒsvAcA, sýP FplAp, bIjgAm, ivk AlBojn,
g®Divlepn]
BgvAn ne k hA ik cAr SAyQs¥yAš k A dÕQn n hone se jIv˜hsA se ivrt
rhne vAle k mhÓ, qnse ivrt n rhne vAle bhut; corI se ivrt rhne vAle k m
hÓ, qnse ivrt n rhne vAle bhut; ¯yiBcAr se ivrt rhne vAle k m hÓ, qsse
ivrt n rhne vAle bhut; q¥yAid¦
(9) titySAmk D²Ype†yAl-vŸg
[suØA – nœcgIt, wœcAsyn, jAtÁprjt, SAmk D²Y,
SAmk mMs, ku mAirk , dAisdAs, SjeLk , ku Eku xsUk r,
hV¥Tgv‰s¦]
BgvAn ne k hA ik cAr SAyQs¥yAš k A dÕQn n hone se nAc, gAne-bjAne
SÈr SÎlIl hAvBAv deKne se ivrt rhne vAle k m hote hÓ, qnse ivrt n
rhne vAle bhut; sonA-cAMdI gRhf k rne se ivrt rhne vAle k m hote hÓ, qnse
ivrt n rhne vAle bhut; k œcA mAMs gRhf k rne se ivrt rhne vAle k m hote
hÓ, qnse ivrt n rhne vAle bhut; q¥yAid¦
(10) ctu¥TSAmk D²Ype†yAl-vŸg
[suØA – KeØAv¥Tu, k yivEk y, dUte†y, tulAkU x, wEk oxn,
CednAid-suØACEk ¦]
aese hI BgvAn ne k hA ik öe©-v‰tu (Ket avM Ket mš wpjI v‰tu) gRhf
k rne se ivrt rhne vAle k m hote hÓ, qnse ivrt n rhne vAle bhut; Xgne,
DoKA dene, dgA dene se ivrt rhne vAle k m hote hÓ, qnse ivrt n rhne vAle
bhut; k Axne-mArne-bAMDne-corI-zkÔ tI,kRU r-k mQse ivrt rhne vAle k m hote
hÓ, qnse ivrt n rhne vAle bhut; q¥yAid¦

12. sœcsMyuØA 185


(11) p²cgitpe†yAl-vŸg
[suØA – mnu‰scuitinry, mnu‰scuititrœCAn,
mnu‰scuitpeVØAivsy, mnu‰scuitdevinryAid-suØAitk ,
devcuitinryAid-suØAitk , devmnu‰sinryAid-suØAitk ,
inrymnu‰sinryAid-suØAitk , inrydevinryAid-suØAitk ,
itrœCAnmnu‰sinryAid-suØAitk , itrœCAndevinryAid-suØAitk ,
peVØAmnu‰sinryAid-suØAitk , peVØAdevinryAid-suØAduk ,
peVØAdevpeVØAivsy¦]
BgvAn ne k hA ik aese sØv k m hI hote hÓ jo mnuÏyyoin se œyut hok r
mnuÏy STvA dev yoin mš, devyoin se œyut hok rdev STvA mnuÏy yoin mš,
nrk se œyut hok rmnuÏy STvA dev yoin mš, pÕuyoin se œyut hok rmnuÏy
STvA dev yoin mš SÈr áAetyoin se œyut hok r mnuÏy STvA dev yoin mš
w¥pÚA hote hAš, S®yTA SiDk sØv to nrk , STvA pÕuyoin, STvA
áAetyoin mš w¥pÚA hote hÓ¦ so EyAš? cAr SAyQs¥yAš ke SôAnvÕ¦
ye SAyQs¥y hÓ –du:K, du:K-smudy, du:K-inroD tTA du:K k AinroD áAAðA
k rAne vAlA mAgQ¦
qn SAyQs¥yAš k A ôAn áAAðA k rne ke ila y¥nÕIl honA cAiha¦
ÌÌÌ

186 suØA-sAr [sMyuØAink Ay-3]