You are on page 1of 30

UNIVERZITET U NIŠU

PRIRODNO-MATEMATIČKI FAKULTET

SEMINARSKI RAD

JELAŠNICA

Studenti:

Stefan Nikolić, 1493

Bogdan Ilić, 1513

Profesor: Milan Stanković, 1571

Tatjana Đekić Ivan Trajković,1519

Niš, maj, 2011
SADRŽAJ

OSNOVNI PODACI............................................................................................3

POLOŽAJ I FIZIČKO-GEOGRAFSKE ODLIKE..............................................4

Položaj, veličina, granice...................................................................................4

Reljef, geološki sastav i geotektonika...............................................................5

Klimatske karakteristike....................................................................................9

Hidrografija.....................................................................................................12

Biljni i životinjski svet.....................................................................................15

Pedološki sastav...............................................................................................17

Potesi u Jelašničkom ataru...............................................................................18

NASELJE...........................................................................................................19

Naziv................................................................................................................19

Prvobitna naselja.............................................................................................20

Razvoj današnjeg naselja.................................................................................20

Slike naselja.....................................................................................................22

DEMODEMOGRAFIJA....................................................................................22

DEMOGRAFIJA................................................................................................23

Etnički sastav stanovništva..............................................................................25

Bitnije karakteristike jezika sela Jelašnice......................................................26

SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE "JELAŠNIČKA KLISURA".................30

2
OSNOVNI PODACI

Administrativni podaci
Država Srbija
Upravni okrug Nišavski
Opština Niš
Geografski podaci
43° 17′ 14" SGš
Geografske koordinate
22° 03′ 02" IGD
Vremenska zona Srednjoevropska UTC +1
Nadmorska visina 335 m
Broj stanovnika (popis 2002.) 1695
Ostali podaci
Poštanski broj 18206
Pozivni broj 018
Registarska oznaka NI

3
POLOŽAJ I FIZIČKO-GEOGRAFSKE ODLIKE

Položaj, veličina, granice

Jelašnica (naselje i atar)
nalazi se u Jelašničkom basenu, na
jugoistoku Niške kotline, i između
visoravni Ploča na istoku i
Koritnika (kao početnog ogranka
Suve planine) na jugozapadu.
Jelašnički basen je Jelašničkom
klisurom povezan sa susednim
Studentskim basenom. Kičmu ovog
prostora čini Jelašnička reka, koja je svoj sliv izgradila u severozapadnoj
podgorini Suve planine. Razvođem na Ploči, Ostroj glavi (639m), Raskrsju i
Beliškoj čuki (882m), aliv Jelašničke reke odvojen je od sliva Crvene reke. Na
ovom razvođu takođe je i Niška kotlina odvojena od Belopalanačke kotline.
Površina sliva iznosi 54km2, a površina atara Jelašnice 10,01km2.

Jelašnica je ograničena atarima Malče sa severozapadne strane, Proseka i
Kunovice sa severne i istočne strane, Čukljenika i Rautova s južne i jugoistočne
strane i Niške Banje sa zapadne strane.

Atarom sela Jelašnice, udaljenom dvanaest kilometara jugoistočno od
Niša, prolazi jedan od najvažnijih komunikacionih pravaca u regionu i na
Balkanu. Dolinom Nišave atarski prostor dotiču magistralni put i železnička
pruga Niš-Sofija. Do 1964. godine magistralni put Niš-Sofija (Carigradski
drum) prolazio je jelašničkim atarom, držeći se nišavske doline i
dolineKunovičke reke, krećući se približnom trasom rimskog Vojničkog puta
(Via Militaris). Projektom najnovijeg autoputa trasa ove interegionalne i
4
transkontinentalne saobraćajnice opet se usmerava na trasu antičkog Vojničkog
puta i srednjevekovnog Carigradskog druma.

Reljef, geološki sastav i geotektonika

Atarski prostor Jelašnice čine tri
izrazite reljefne celine: planinska, brdska
i dolinsko-ravničarska. Rasprostranjene
su u ovom prostoru skoro uravnoteženo.

Planinski reljef predstavljen je
niskim planinama. Sa zapada i
jugozapada oblikuju ga niži delovi planinske mase Koritnika i Crnog kamena
visine 800 do 850 m (koji čine početni ogranak Suve planine, čiji najviši vrh
dostiže visinu od 1808 m), a sa istoka čine ga niže planinske partije Kunovičke
visoravni, visine 600 do 700 m. Između ovih planinskih masa usekle su svoje
doline Jelašnička i Kunovička reka.

Dolinom Jelašničke reke koja predstavlja kičmu jelašničkog i studentskog
prostora, nizvodno su nanizana četiri sela: Gornja Studena, Donja Studena,
Čukljenik i Jelašnica. Sama dolina je kompozitna i tektonski predisponirana
jelašničkim rasedom, koji se pruža paralelno s pravcem pružanja Suve planine.
Izmedju Jelašnice i Čukljenika u brečastim valdendinskim krečnjacima i
crvenim permskim peščarima u podini, Jelašnička reka je usekla duboku i
živopisnu klisuru. Ovom klisurom ostvarana je tektonska kompozitnost doline i
istovremeno njom su odvojeni atari pomenutih dveju sela.

Dolina Kunovičke reke takodje je tektonski predisponirana. Njen pravac
pružanja orijentisan je bočno na pravac pružanja jelašničke doline, smerom
zapad-istok u pravcu visoravni Ploča. I ova dolina ima klisurast, ali ne i

5
kompozitni karakter, i istovremeno predstavljala je važan saobraćajni prolaz,
kako za kretanje saobraćaja u prošlosti, tako i za uspostavljanje današnjeg
interregionalnog saobraćaja pravcem Niš-Sofija.

Oko Jelašničke i kunovičke doline rasprostire se brdski reljef. Nastao je
diseciranjem jezerskih sedimenata i erozijom bočnih potoka i bujica. Na
njegovim padinama i terasama izgradjena je većina Jelašnice kao naselja. Na
njemu je takodje rasprostranjena glavna vinogradarska zona, kao i zona
voćarskih i ratarskih kultura.

Dolinsko-ravničarski reljef razvijen je oko Jelašničke reke, naročito
nizvodno od seoskog naselja, gde prelazi u aluvijalnu ravan Nišave, u istočnom
delu Niške kotline. U ovom delu atara skoncentrisane su glavne ratarske
površine Jelašnice.

Vertikalni raspored apsolutnih visina u jelašničkom ataru kreće se od 205
metara na ušću Jelašničke reke u Nišavu, do 608 metara na Straži iznad
Kunovičke reke.

S geotektonske tačke gledišta jelašnički atar predstavlja deo jezerskog
basena Niške kotline, koji je ovde u vidu zaliva uvučen u medjuprostor
Kunovičke površi i Suve planine.

U podini jelašničkog atara, kao i basena Jelašničke reke u celini, kao
najstarije stene prostiru se permski crveni peščari, koji istovremeno čine
geološko dno istočnog dela Niške kotline, Jelašničke klisure i Suve planine.
Iznad njih nataložene su mladje stene mezozoiski (kredni krečnjaci), zatim
jezerske (neogene) i najmladje diluvijalne i aluvijalne naslage. Delovanjem
tektonike tokom geoloških epoha i doba, dolazilo je do geološkog pomeranja
slojeva, nabiranja, pa i do mestimičnog najahivanja. U tom procesu neki slojevi
su se spuštali a neki izdizali, pa su se tako pojedini, stariji (paleozojski) slojevi

6
mestimično našli na istoj visini s mladjim krečnjacima (u sektoru duboke padine
i srtaže) pa i iznad njih (straže).

U Jelašničkom basenu, oko seoskog naselja i u dolini reke rasprostanjeni
su tercijalni (jezerski) sedimenti, prožeti slojevima mrkog uglja. U ovaj deo
basena s jugoistočne strane, iz Niške kotline, uvlačio se manji pliocenski zaliv
ostavivši prilično izdašne pliocene naslage dobre plodnosti (laporci, peskovi,
peščari i gline). Diluvijum je predstavljen bigrom (Niška banja, Jelašnička
klisura) i pretaloženim materijalima (lesne i druge naslage).

Dolina Kunovičke reke mladje je starosti u odnosu na dolinu Jelašničke
reke. Diluvijalnog je i aluvijalnog porekla, a po obliku dosta okomita klisura
usečena u crvenim permskim peščarima.

Na granici atarskih prostora Jelašnica i Čukljenika nalazi se duboka i
živopisna Jelašnička klisura. Nastala je usecanjem Jelašničke reke kroz
brečaste, kredne krečnjake (valendijski kat) i kroz permske crvene peščare.
Krečnjaci se nalaze iznad crvenih peščara i čine osnovno telo kroz koje se
usekla klisura. Od krečnjaka su sastavljene kape, ploče i gromade koje
sačinjavaju vrhove brda. Inače, krečnjačka masa bolja je i izdašnije
rasprostranjena na desnoj nego na levoj strani klisure. U krečnjacima, koji su
dosta dolomitizirani, hemijskom i rečnom erozijom i denudacijom nastali su
raznovrsni kraški i erozivni oblici stubovi, potkapine, kaverne, prozorci, useci,
korita, žlebovi, zubci, čučavci, kamena platna itd, što Jelašničkoj klisuri daje
živopisan i divlji izgled. Najveći dolomitski stubovi su Inatovac i Zdravački
kamen.

Medju kraškim oblicima posebno se istču prozorci. Takav je jedan
prozorac iznad Carevog korita, smešten na vrhu krečnjačke mase u klisuri tako
da se vidi sa svih strana. Predstavlja deo oburvane pećine. Nalazi se na visini od
430m, trapezog je oblika, širok oko 7m, a visok nešto više od 2m. Pored ovog,
postoji i prozorac iznad Latinske crkve, nastao delovanjem denudacije i kraške
7
erozije. Elipsastog je oblika, visine oko 2m. U Zdravačkom kamenu uz sam put
kod Ripaljke nalazi se jedna izuzetno šuplja stena.

Po Mihajlu Kostiću, u dolini Jelašničke reke može se uočiti 5 rečnih
terasa najniža i najmladja rečna terasa visine 4-6 m, nešto više je terasa relativne
visine 15-16 m, sledeća rečna terasa je visine 25-30 m, zatim sledi terasa visine
55-60 m, i najviša rečna terasa visine 100-120 m. Sve ove terase poklapaju se i
koordiniraju s rečnim terasam Nišave i drugih nišavskih pritoka u slivu Nišave.

Prva medju spomenutim terasama je najmladja, aluvijalna. Opaža se i u
dolini Kunovičke reke. Sledeće tri su diluvijalne i razvijene su fragmentalno, jer
su bočnim potocima i bujicama presečene, disecirane. Opažaju se na obema
dolinskim stranama Jelašničke reke i to uzvodno od Čuke iznad Gornje studene,
ali su najizraženiji u Jelašničkom basenu. Za policu i padine terase relativne
visine 15-16 m vezan je jedan broj kuća Šanine male u naseljskom delu
Jelašnice. Na terasi visine 25-35 m, koja je dobro razvijena na obema stranama
Jelašničke doline, izgradjen je dobar deo seoskog naselja. Na istoj visini, pod
Sugarčevim vrhom, izgradjena je rudnička kolonija. Teme Čuke kod naselja
Jelašnica, kao i zaravan, koja se takodje zove Čuka, kod Gornje studene,
predstavljaju nivo pomenute terase visine 55-60 m. Zaravan Kulina, relativne
visine 100-120 m, najstarija i najviša rečna terasa Jelašničke reke. Njoj, na
suprotnoj strani doline, odgovara terasa-zaravan pod Pločom.

Petar T. Janković je u slivu Jelašničke reke utvrdio abrazione terase,
podove, nivoe, i odseke. Konstatovao je tragove donjeg, srednjeg i gornjeg
jezerskog poda prvog na oko 575, drugog na visinama 61-657-846 i trećeg na
oko 965m nadmorske visine. Iskidane delove donjeg jezerskog poda ustanovio
je na izlaznom delu Jelašničke klisure na približnoj visini 575m. Srednji jezerski
pod utvrdio je na levoj strani Jelašničke reke u pojedinim komadima izmedju
Koritnika i Mosora, iznad Gornje Studene. Na Kunovičkoj površi (Ploči), na
desnoj strani doline Jelašničke reke, srednji jezerski pod po P. Jankoviću, nalazi
8
se na nad. visini 742-710m. Tragovi gornjeg jezerskog poda konstatovani su
samo na Crnom kamenu, na 965m nad. visine.

Klimatske karakteristike

Klima Jelašnice odražava odlike klime koja ke karakteristična za Nišku
kotlinu, s izvesnim manjim odstupanjima i specifičnostima. U osnovi ona je
umereno-kontinentalna, što će reći da su leta topla a zime snegovite, ali ne
surove. Dobro su izražena prelazna godišnja doba (proleće i jesen), s
preovlađujućim rasporedom padavina u prolećnom i jesenjem periodu. U
visinskom pojasu preko 600-800 metara nadmorske visine ispoljavaju se
karakteristike subplaninske klime, s posebnim vegetacionim i poljoprivrednim
specifičnostima i uslovima. Osobine planinske klime, s kraćim i svežim letima i
dugim i snegovitim zimama, ispoljavaju se samo u najvišim delovima Suve
planine.

Pošto se ceo jelašnički atar rasprostire u rasponu visina od 205 do 608
metara nadmorske visine, to se u celini nalazi u domenu uticaja umereno-
kontinentalne klime, s nešto toplijim i umerenijim odlikama u nižim dolinskim
delovima Jelašničke reke, nego u obodnom brdskom prostoru.

Podaci srednjih temperatura, na osnovu tridesetogodišnjeg posmatranja u
Nišu (1930-1962), svedeni na prostor Jelašničkog basena, pokazuju da bi iznos
srednje godišnje temperature u Jelašnici mogao biti 11,7ºC, a srednje godišnje
kolebanje temperature oko 21,7ºC. Najtopliji mesec je jul, sa sredmnjom
mesečnom temperaturom 21,5ºC, a najhladniji januar s približno srednjom
mesečnom temperaturom -0,2ºC. Srednje dnevne temperature od 5 stepeni, koje
su važne za rane kulture , javljaju se oko 8. marta, a prvi jesenji mrazevi počinju
oko 2. novembra. Poslednji prolećni mrazevi mogu da traju do početka aprila.

9
S obzirom da Jelašnički basen predstavlja morfološki zaliv, zaštićen
brdima i planinama od hladnih uticaja sa severa, a grebenom Suve planine od
ekstremnih klimatskih uticaja sa juga - izložen je blažim umereno-
kontinentalnim uticajima od onih u Niškoj kotlini, pa je i ukupna masa toplote u
Jelašničkom basenu i u slivu Jelašničke reke uopšte, nešto povoljnija i veća.
Zbog ovakvih, nešto povoljnijih osobina klime u Jelašničkom basenu u odnosu
na okolna, brdskija sela, poljski radovi u Jelašnici počinju i do 20-30 dana ranije
nego u Bancarevu, Kunovici i selima gornjeg dela sliva Jelašničke reke. Iz istog
razloga u Jelašničkom basenu se veoma uspešno gaji vinova loza.

Vrednost godišnjeg iznosa padavina u Nišu, na osnovu pedesetogodišnjeg
intervala merenja iznosi 550 mm. Godišnja vrednost padavina u Niškoj Banji
nešto je veća (607,6 mm). Otuda se i padavinski gradijent za Jelašnicu može
odrediti na iznos od oko 610-620 mm godišnje, što odgovara padavinskom
gradijentu za Suvu planinu.

Najkišnije msec je maj, a najsuviji februar. Najobilnije padavine donosi
vlažni zapadni vetrovi. Drugi, sekundarni minimum padavina, koji mnogo ne
zaostaje za februarskim, jeste letnji minimum, koji se manifestuje u julu i
avgustu. Zbog nedovoljnih letnjih padavina i istovremenog nastupa letnjih žega,
oseća se preko leta manjak vode u ataru, kako pijaće, tako i za navodnjavanje.

Vazdušna strujanja u Jelašničkom basenu su normalno zastupljena, bez
ekstremnih i izrazito rušilačkih vetrova, i ako su jači udari vetrova mogući
(vihori), a ako su kombinovani sa većom vlažnošću vazduha i naglim
zahlađenjem, mogu izazvati i povremene provale oblaka.

U slivu Jelašničke reke, pa i u Jelašničkom basenu, glavni vetrovi su:
severozapadni, istočni, severoistočni i južni. Dolnjak, vetra severozapadnog
pravca, duva najčešće u leto, zatim tokom zime i proleća, a oseća se i u
jesen.Kao vetar znatne vlažnosti, on prosečno duva 18 puta svakog meseca i
uslovljava raspored i količinu padavina. Gornjak, vetar istočnog pravca, duva
10
tokom cele godine,a najviše zimi. Hladan je vetar, katkad sa razornim dejstvom
(skida crepove s kuća). Košava se javlja iz severoistočnog pravca i duva, kao
vetar veće brzine, najčešće u hladnoj polovini godine. Oseća se uglavmnom do
Jelašničke klisure. Jugo duva najčešće s proleća kao topao i jak vetar. Zbog
velike topline ovog vetra za vreme sparnih leta usevi se suše. Ostali vetrovi
duvaju ređe.

Ovim prostorima struje i blagi, prijatni vetrovi, u stvari povetarci, zvani
danik i noćnik. To su povetarci koji se u letnjem delu godine smenjuju u toku
dana: popodne i predveče iz planinsko-brdskog područja u dolinski prostor
Jelašničke reke struji noćnik, dovodeći svež i prohladan vazduh, a tokom dana
iz dolinskog u visinski prostor struji danik, emitujući topao vazduh, koristan za
vegetaciju i ljude. Dejstvo ovih vetrova je veoma povoljno za proizvodnju, a
naročito za zdravlje ljudi, pa je značajno za razvoj turizma.

Hidrografija

Jelašnička (u gornjem toku zvana
Studenska) reka i Kunovička reka (po količini
11
vode više je potok) glavne su hidrografske komponente jelašničkog atara.
Ravničarski deo atara oslanja se na levu obalu Nišave, od Proseka do Niške
Banje, u dužini od oko 5 km.

Rečni režim Jelašničke i Kunovičke reke, kao izrazito planinskih
vodotoka, uslovljen je oblicima i karakteristikama reljefa, toplotnim režimom i
rasporedom padavina. Među ovim činiocima od naročitog je značaja način na
koji se izlučuju padavine. S obzirom na značajno kolebanje temperatura i
neravnomeran raspored padavina, vodni režim Jelašničke i Kunovičke reke
odlikuju dva karakteristična maksimalna i minimalna stanja: maksimalni
proticaj u jesen i proleće, i minimalni zimi i tokom leta. Maksimumi, u
normalnim iznosima, bili su korisni za pokretanje vodenica i valjavica, kojih je
na Jelašničkoj reci u prošlosti bio u značajnom broju.Vodenice su građene
uglavnom u delu toka kroz atar Jelašnice, a valjavice na samom izvorištu u
Donjoj Studeni. Minimumi su stvarali poseban problem, naročito s privrednog
aspekta (otežavali su meljavi i navodnjavanje).

Zadovoljavajući vodni potencijal na Jelašničkoj
reci ipak nije dolazio u pitanje, otuda što je hrane brojni
izvori u njenoj izvorišnoj čelenci pod Suvom planinom.
Najvažniji među njima je vrelo u Donjoj Studeni. Samo
na Vrelskoj reci - otočnici od izvora do ušća u Jelašničku
reku - radile su do 1960. godine „ 33 valjavice i 4
vodenice, od kojih je većina bila izgrađena još u tursko
doba, kad su studenske valjavice valjale sukno stanovništvuVodopad
svih Ripaljka
obližnjih
krajeva: Nišavlju, Lužnici, Zaplanju i Južnom Pomoravlju.

Studenska vrela su 1959/61. godine kaptirana za vodovod (za Niš i
nizvodna naselja), čime je vodni potencijal na Jelašničkoj reci dosta smanjen.
Vodeničarstvo se ugasilo (a i valjavičarstvo) zbog smanjenog vodnog

12
potencijala (mada bi vodenice prestale da rade i zbog konkurencije mlinova na
električni pogon).

Za razliku od Jelašničke reke, Kunovička reka nije nikada imala neku
veću ulogu i privredni značaj.

S hidrološke tačke gledišta, u slivu Jelašničke reke bujice imaju veliki
značaj. Brdska konfiguracija i obešumljenost pojedinih delova doprineli su
razvoju bujičnosti, utoliko pre što se izlivanje padavina uletnjem delu godine ne
retko događa u obliku jakih pljuskova ili provala oblaka. Tome doprinosi i naglo
topljenje snega.

Zapamćeni su jaki bujični naleti vode 9. jula 1923. godine i 27. juna
1947. godine, u kojima je, pored materijalne štete, bilo i ljudskih žrtava.
Ravničarski delovi Jelašničkog atara pored Nišave takođe su u prošlosti bivali
povremeno izloženi poplavama, kako od visokih nišavski voda tako i od
Jelašničke reke, a ponekad i od obe zajedno. Zbog konfiguracije terena ili
obešumljenosti, bujice su se češće pojavljivale u gornjem i srednjem, nego u
donjem toku Jelašničke reke, ali njihove negativne posledicemanifestovale su se
i u samoj Jelašnici. Majčešće su se ispoljavale plavljenjem priobalnih površina i
rušenjem jazova, vada, vodenica i valaljavica. Nakon kaptiranja studenskih
vrela, a i zarastanjem sliva šumom i šikarom (zbog zairanja stočarske i ratarske
privrede), bujične poplave su se bitno smanjile.

Najkarakterističnije i najopasnije bujice javljaju se u vododerinama
Selske doline, Inatovačke doline i Miline padine, kao i u zoni Rautovačkog
potoka. Godine 1981. posle velikog letnjeg pljuska praćenog gradom,
suvodolinama Rautovačkog potoka se sručila jedna od najvećih bujica. Voda je
poplavila oko 30 hektara najplodnijeg zemljišta. Kako kanal kraj puta Niška
Banja - Jelašnica nije mogao da promi toliku količinu vode, bujica je tekla
putem u širini od oko 80 metarai sa dubinom od oko pola metara, tako da se

13
više od jednog sata njime noje moglo prolaziti. Jaku i aktivnu bujicu predstavlja
i Kunovička reka.

Bujice erodiraju zemljište i usecaju se u tle praveći jaruge. Erodiranim
materijalom (zemlja, pesak, sitniji i krupniji kamen) zasipaju obradivo zemljište
i nanose štete njivama, putevima i imanjima.

Što se tiče izvora, oni se najčešće javljaju na kontaktu krečnjaka i
vododržnih stena (permski krečnjaci, škriljci) ili kao manji studenci izviru iz
vododržnog materijala. Jelašnički atar nije bogat izvorima, naročito ne onim
izdašnim (vrelskog tipa), kakvi su izvori u Donjoj Studeni. Poznatiji je
Trstenički izvor pod Rudinom, iz kojeg sevodom napaja deo starijeg naselja
Jelašnice.

Biljni i životinjski svet

Jelašnički atar, kao deo brdsko-planinske oblasti koja odvaja Nišku i
Belopalanačku kotlinu, u prošlosti je bio gusto obrastao šumom. U zabeleškama
brojnih putopisaca i članova izoslanstava koji su, u srednjem veku i za vreme
Turaka, prolazili obom oblašću,nekada zvanom planinom Kunovicom, pominju
14
se guste šume ovih krajeva. U ranijim šumama preovladavali su: bukva (na
većim visinama), hrast (u nižim zonama), grabić, kun (klen) i jasen. Pojedini
primerci starih šuma očuvali su se dugo (u potesu Sedline ima više primeraka
hrasta starijih od 250 godina).

Najčešće drvo u ataru Jelašnice danas je bagrem.
Pod njim su: Sedline, Osoj, Radovan, Trstenik,
Pešturina, Inatovac, Bumbarina padina i Del. U višim
zonama raste cer: od Vodničkog kamena do granice
atara sa Kunovicom, zatim od Inatovca prema Rautovu,
i ponegde na manjim površinama od nekoliko ari. Šume
ima više na severnim stranama brda, koje su vlažnije.
Južne strane su nešto šumovitije u nižim zonama, a bagrem

idući prema vrhu sve su ređe i zakržljalije. Vrhovi su goli ili na njima raste grab
(gabar). Ima ga na Sedlima, Rudini i po stenama Jelašničke klisure (na
vrhovima). Na golim stranama rastu i grmovi šipka, kupine i trnjine. Podno
Rudine rastu glog, dren i leska (koju ovde zovu i lešnik, po plodu). Lipe, jasena,
bresta i klena ima mestimično, najčešće u zajednici sa drugim vrstama, ačesto
su u njima zastupljeni tek sa nekoliko stabala. Oko obala Jelašničke i
Kumanovačke reke česta je zova („baz“), a ima je i oko izvora. Uz obvale ovih
reka raste i vrba, topola i kanadska topola (koja se najčešće zasađuje).

Jelašnički atar je bogat travama, a naročitog lekovitog bilja, koje bi
moglo biti i potencijalni izvor prihoda lokalnom stanovništvu, jer se većina
vrsta tog bilja koristi u farmaceutskoj industriji. Josif Pančić je u Jelašničkoj
klisuri otkrio dve endemične biljke: srpsku vijošnicu (Parietaria serbica) i
natalijinu ramondu (Ramonda nathaliae). Natalijinu ramondu pronašao je
zajedno sa Savom Petrovićem. Ime joj je dao po kraljici Nataliji, Supruzi kralja
Milana Obrenovića, koji je često navraćao u Jelašnicu, odlazeći u lovna Suvu
planinu.

15
U lokalnu osobenost Jelašnice spada i gajenje smokvi. Ova izrazito
mediteranska kultura, sudeći po iskustvima bar iz poslednjih decenija, ovde se
relativno dobro prilagodila podneblju. Smokva se gaji po zaklonitim mestima u
blizini kuća, a preko zime stabla se kukuruzovinom zaštićuju od mrazeva.

Životinjski svet Jelašnice dosta je
izmenjen ili razrađen za poslednjih stotinak
godina, a danas je naročito ugrožen. Pord
drugih vrsta, nestao je medved, koga je bilo do
polovine 19. veka. Danas najviše ima lisica
(naročito u Rudini i u Sedlinama). Zečeva je lisica

sve manje, jedno zbog velikog broja lovaca, ali prevashodno zbog raznih
hemijskih zagađenja vode i biljaka. Povremeno se iz susednih atara (naročito
kunovičkog) spuštaju divlje svinje, a vrlo retko i vukovi. Posebno je zanimljivo
da su posle dužeg vremena viđene srne (Sedline, Trstenik). Od lovne divljači
treba pomenuti jazavce, kojih, kako kaže Ninoslav Tasić, ima dve vrste. Od
ostalih životinjskih vrsta ima ježeva, lasica, tvorova, kornjača, puhova i
veverica. Po stenama i kamenjaru čest je smuk, ima i poskoka ali ređe. Kraj
Jelašničke i Kunovičke reke, u barama oko vodenice i vada (kanala za
navodnjavanje) brojne su vodarice i belouške.

Među pticama najviše je vrabac, senica, štiglica, svraka, čavki, gavrana i
drozdova.Drozdovi se grupišu u velikim jatima, od kojih se ponekad zacrni
nebo, i sleću u vinograde, pričinjavajući štete. Po šumama i grmlju sreću se
sojka i kos. Među grabljivicama sreću se kobac, jastreb i sova, ali je njihov broj
mali. Lovnih ptica je sve manje. Da bi se ovaj lovni kraj obogatio ponekad se
puštaju fazani.

Ima i škorpiona, uglavnom u kamenjarima, ali i u samom naselju, oko
čuka ili po podrumima straijih kuća. Ne prelaze dužinu od 5cm.

16
Jelašnička i Kunovačka reka bile su poznate po krkušama,a u donjem
delu Jelašničke reke bilo je i klenova i beovica. Bili su. Zagađivanjem vode ova
fauna je skoro uništena. Zanimljivo je da se poslednjih godina povećava broj
rakova.

Pedološki sastav

Zemljište Jelašničkog okruga je raznovrsno. Na to su uticali: raznovrstan
geološki sastav, konfiguracija reljefa, erozivni faktor i lokalne razlike u klimi i
vegetaciji. Tercijarne (jezerske) sedimente najčešće pokriva ogajnjačena
smonica dobre plodnosti. Ovaj pedološki sloj je, zavisno od mesta, različite
debljine, ali se kreće do dubine od 1 metra. Na ovom zemljištu, na terasama,
stranama i nižim terenima rasprostranjene su oranice pod žitnim kulturama i
kukuruzom, a na dolinskim stranama i pasinama vinogradi. U obalskom pojasu
Jelašničke reke, u njenom donjem toku i oko ušća u Nišavu nalazi se
najkvalitetnije zemljište, tzv. aluvijalne smonice. Ovo zemljište predstavlja
žitnicu Jelašnice, akoristi se i za povrtnjake („gradine“).

U zoni crvenih peščara rasporostranjeno je zemljište crvenkasto-
braon boje. Meštani ovo zemljište nazivaju „crveničinom“ ili „crvenom
smolnicom“.Saa njegova boja kazuje da je nastalo raspadanjemcrvenog peščara.
ovaj sloj zemljišta je prilično erodiran i dosta plitak, s debljinom od 20 do 5 cm.
Crveno zemljište je porozno, teško obradivo i daje slabije prinose. Na njemu se
sade uglavnom vinogradii mešana žita („smesnica“).

Pored navedenih tipova zemljišta ima i beluše i crvenkastorudog
zemljišta, koje se razvija na krečnjaku. Pripada tipu crvenica i slabije je
rodnosti. Ima ga više u Rautovačkom ataru, Čukljeniku i na Kunovačkoj površi.

17
Kamenitog, skeletnog zemljišta, najčešće pod šibljem i šikarom,
zatravljenog ili potpuno golog, ima u predelu Jelašničke klisure. koristi se za
ispašu stoke, ali ne i za obradu.

Potesi u Jelašničkom ataru

Atarski prostor Jelšnice čine, kao što je rečeno, tri izrazite reljefne celine:
planinska, brdska i dolinsko-ravničarska, tako da možemo izvršiti i podelu na
potese planinskog, brdskog i ravničarskog predela.

Potesi planinskog predela zahvataju deo atara na padinama Crnog
kamena, iznad poslednjih kuća u Gornjoj mali, prema ataru Rautova. To su:
Štrapina, Kulina, Selište, Krš, Selsko branište, Balabanovac i Milov del.
Uglavnom su pod šumom i vinogradima. Ima i malo površine pod pašnjacima i
voćnjacima. Na površinama pod šumom nekada su bili vinogradi. U potese
planinskog predela spadaju i Sedline.

Potesi brdskog predela su: Vlaška šuma, Vinidol, Osoj, Sugarčev vrh,
Ostri kamen, Radovan, Vodnički kamen, Trstenik, Topolište, Pešturina, Pečnjak,
Veliki vetarnik, Del, Do banju, Ždrelo, Ljaina bara, Provaljenik, Bumbarina
padina, Ibrovac, Pod kamen i Leštak. Potesi na kontaktu sa ravničarskim
predelom uglavnom su pod vinogradima, i nešto malo pod žitaricama. Potesi na
kontaktu sa planinskim predelom su pod vinogradima i šumom.

Potesi ravničarskog predela su pod žitaricama, a samo mestimično pod
vinogradima, voćnjacima i povrtnjacima. Ovi potesi su: Šovrljina bara, Drenje,
Nišavište, Bostanište, Reka, Mali vetarnik, Popovac i Kunovička reka.

18
NASELJE

Naziv

O poreklu naziva
Jelašnice postoji više verzija.
Većina je neprihvatljiva, jer ne
počiva na realnim
pretpostavkama. Stariji meštani
veruju da naziv potiče od
nekadašnjih jelovih šuma, ali
takvih šuma, koliko se zna, nije
bilo. Naselje Jelašnica

Nisu malobrojna ni kazivanja kako naziv potiče od izvesne biljke koju
zovu jelak, koja je navodno rasla oko Jelašničke reke (jedan mali deo oko reke,
ispod zgrade zemljoradničke zadruge, od vajkada nosi naziv Jelače). No, niko
nije mogao da pruži ni približne odrednice o toj biljci. U dostupnoj strčnoj
literaturi o njoj takodje nema ni pomena. Pitanje porekla naziva Jelašnice, dakle,
ostaje bez odgovora.

Prvobitna naselja

Najstarije naselje za koje se zna naseljeno je u planinskom delu atara, na
granici prema Rautovu. Verovatno je postojalo i u ranom srednjem veku. Taj
potes i danas nosi naziv Selište. Stariji meštani govore da je naselje iste starosti

19
postojalo i u potesu Ljaina bara. Kako je Ljaina bara bogata vodom, a stočarstvo
je bila osnovna delatnost, u tom su potesu najpre bile pojate i gumna, pa se tek
kasnije oko njih formiralo i naselje, kao zaselak Jelašnice.

Razvoj današnjeg naselja

Današnje naselje najpre je
naseljeno u višim delovima, na
prelazu iz brdskog u planinsko
područje. Stočarstvo je i tada bilo
primarna delatnost. I ako su niži
predeli, naročito oko Jelašničke
reke i leve obale Nišave, bili
pogodni za zemljoradnju, njoj nije Jelašnica iz perioda dok je radio rudnik

pridavana pažnja iz više razloga, Prvo, u pitanju su bili bezbednosni razlozi, jer
su ravničarskim delom prolazili važni putni pravci, kojima su se kretale razne
vojske. Drugo, stepen razvijenosti sredstava za obradu zemlje bio je na niskom
nivou i treće, vrlo rano se razvilo vodeničarstvo (po popisu iz 1498. godine
navodi se da je bilo 16 vodenica).

Pred Prvi svetski rat naselje je obuhvatalo Gornju malu, Sred-selo,
žikinsku malu, Drčinu malu i Reku (priobalje Jelašničke reke). škola i crkva su
bile van naselja. Postojalo je i naselje zanatlija na raskrsnici Carigradskog
(Mithad-pašinog) druma i puta za Gornju Studenu, koje se formiralo oko
turskog hana. činilo ga je par kovačko-potkivačkih radnji sa kućama zanatlija.
Zbog toga se ovo mesto (Han, koji je stariji naziv) naziva i Albatnica. Ovo
zanatsko naselje je od seoskog bilo udaljeno oko 1.5 km.

20
Izmedju dva svetska rata u Jelašnicu se naselilo nekoliko porodica iz drugih
krajeva (Zaplanja, Gornjeg Ponišavlja) i to iz ekonomskih razloga (zbog rada u
rudniku). Svoje kuće gradili su u okviru postojećeg seoskog naselja.

Posle 1945. godine počelo je brže širenje naselja. Godine 1947. gradjena
je rudnička kolonija i rudnički objekti kod Spomenika. Kuće su se gradile i duž
puta Jelašnica-Gornja Studena, s leve strane puta idući ka Gornjoj Studeni. Tako
je došlo do spajanja Albatnice sa seoskim naseljem.

Oko 1970. godine počelo je naseljavanje Vlaške šume. Udaljenost
Proseka, susednog sela, od Jelašnice iznosila je u to vreme oko 1.5 km. U
pocetku su gradjene uglavnom vikendice. Po popisu iz 1981. takvih kuća je
bilo 81. Kako se i u Proseku gradilo u pravcu Jelašnice, pocetkom devete
decenije XX veka se se ova dva naselja spojila.

Danas se naselje Vlaška šuma širi
frontalno prema padinama Kunovicke visoravni,
u pravcu istoka, kao i prema desnoj obali
Jelašničke reke. Istovremeno gradi se i duž
Carigradskog druma, na desnoj obali Kunovičke
reke. Poslednjih nekoliko godina grade se kuće i
izmedju puta Jelašnica-Gornja Studena i desne
obale Jelašničke reke, u delu od Planira do
Albatnice. Tako Jelašnica postaje jedno od
Stara kuća u Jelašnici
najvećih naselja u prigradskom pojasu Niša.

Slike naselja

21
DEMO

Glavna ulica Ulica u naselju Ulica u naselju

Osnovna škola Djura Jakšić Crkva Sv. Petra i Pavla Crkva Sv. Petra i Pavla

Školsko dvorište FK Rudar iz Jelasnice FK Rudar iz Jelašnice

22
DEMOGRAFIJA

U prošlosti nije bilo sistematskog istraživanja stanovništva, sve do
oslobodjenja od Turaka 1878. godine, kada počinje statističko praćenje kretanja
i razvoja stanovništva.

Prve pisane podatke o Jelašnici nalazimo u turskom defteru iz 1498.
godine. Ali, medju njima nema podataka o broju stanovnika, već samo o broju
kuća, broju neoženjenih i udovica. Razlog je što su ti podaci služili za potrebe
poreskog sistema. Ako uporedimo popis iz 1498. godine (57 kuća, 15
neoženjenih i 3 udovice) sa popisima iz 1516. (62 kuće, neoženjenih i 3
udovice), 1560. (40 kuća i 21 neoženjen) i 1572. godine (44 kuće i 10
meoženjenih) , možemo izvesti neke neposredne zaključke o kretanju
stanovnika.

U periodu izmedju 1572. i 1878. godine (vremenski raspon od 306
godina) nema pisanih podataka o stanovništvu. Neposredno po oslobodjenju od
Turaka novoformirana srpska vlast odmah je izvršila popis, po kome je 1878.
godine u Jelašnici bilo 118 kuća i 915 stanovnika. Iz ovog podatka proizilazi da
je prosečan broj članova po domaćinstvu iznosio 7,75.

Najznačajniji priliv stanovništva uzrokovan je otvaranjem rudnika mrkog
uglja (krajem XIX veka), što mogu da potvrde podaci popisa iz 1895. godine
prema kojima je Jelašnica imala 197 kuća i 1300 stanovnika. To je u odnosu na
1878. godinu (vremenski raspon od 17 godina) povećanje od 79 domova (67
%) i 385 stanovnika (42 %). U Ješnicu je, zbog rada u rudniku došlo i oko 80
Belgijanaca (po podacima čedomira Tasića).

Do značajnijeg porasta došlo je i posle Prvog svetskog rata. Na početku
Drugog svetskog rata u Jelašnici je bilo oko 330 domaćinstava i oko 1350
stanovnika. Uporedjujući ovaj podatak sa podatkom iz 1878. godine, vidi se da
se broj domaćinstava za oko 60 godina uvećao za oko 2,8 puta, a broj
stanovnika za oko 1,45 puta. Istovremeno, za 60 godina prosečan broj članova
po domačinstvu opao je od 7,75 (1878.) na 4,8 (1941.).

Od 1948. godine nadalje raspolažemo podacima o broju stanovnika i
broju domačinstava iz poratnih popisa. Rezultati su sledeći:

Broj Broj
Godina
domačinstava stanovnika

1948. 469 1817
1953. 521 2078
1961. 703 2347
1971. 502 1853
1981. 536 1771
1991. 534 1728
2002. 594 1695

Iz dijagrama se vidi da izmedju 1961. i
1971. godine i broj stanovnika i broj
domaćinstava značajno opadaju. Uzrok je
zatvaranje rudnika 1967. godine, posle čega su
se čitave porodice rudara iselile. Prosek od 4,8
članova po domačinstvu 1941. godine pao je na
2,9 članova 1991. godine.

Prema popisu iz 2002. godine u naselju Jelašnica živi 1695 stanovnika, a
prosecna starost stanovništva iznosi 41,5 godina (40,7 kod muškaraca i 42,3 kod
žena). U naselju ima 594 domaćinstava , a prosečan broj članova po
domaćinstvu je 2,85. U poslednja tri popisa primećen je pad u broju stanovnika.
24
Etnički sastav stanovništva

Etnički sastav stanovništva a Jelašnice je heterogen. Najviše je naseljeno
Srbima 95,98 %, a drugi po brojnosti su Romi.

Pripadnici hrvatske, makedonske, bugarske, albanske, slovenacke i
madjarske nacionalnosti žive u mešovitim brakovima, a deca im se izjašnjavaju
kao Srbi.

Etnicki sastav prema popisu iz 2002.

Srbi 1.627 95.98 %

Romi 40 2.35 %

Bugari 2 0.11 %

Hrvati 1 0.05 %

Slovenci 1 0.05 %

Makedonci 1 0.05 %

Albanci 1 0.05 %

Jugosloveni 1 0.05 %

nepoznato 10 0.58 %

Bitnije karakteristike jezika sela Jelašnice

U okviru prizrensko-timočkog govora, nalazi se timočko-lužnički tip
govora, koji je najarhaičniji i najistočniji. Timočko-lužnički tip govora se pruža
od Slemena preko Tupižnice i Grličke reke na državnoj granici sa Bugarskom,
otuda ka Crnom Vrhu i Krivoj Feji, zatim, na Crnu Travu, Pustu reku, Suvu

25
planinu i na najzapadniju tačku ove zone – Jelašnicu, preko Nišave i Dervena ka
Tupižnici i Slemenu.

Jelašnica, dakle, pripada timočko-lužničkom govornom tipu, prizrensko-
timočke dijalekatske zone, štokavskog dijalekt. Kao takva, njen govor se
karakteriše sledećim odlikama:

 Zamena je ekavska: MLEKO, BELO…
 U govoru starijeg dela stanovništva prisutan je poluglasnik reda A. U
neakcentovanom položaju Ь (poluglas) se lepo izgovara kao A, ali se u starijim
strukturama stanovništva osetno sačuvao: sЬn, tЬnka, ubЬava, dЬanЬs, rekЬl…
 Vokalno L je zamenjeno gotovo svuda, ali se još može čuti: pln - pun, dlg - dug,
slnce - sunce, slza – suza…
 Čuva se finalno L: DEL, SOL, VOL, GOL, BEL, CEL, IŠЬL…
 Čuva se suglasnička grupa - JD (bez jotovanja) kod glafola na – ITI: DOJDE,
POJDE, ZAJDE, NAJDE…
 Glas “H” ne postoji u glasovnom sistemu: LEB, “Vataju ribe po Nišavu”
 Finalne grupe ST, ZD, ŠT, ŽD gotovo svuda su uprošćene: GOS, POS, LIS, GROZ,
VEŠ, od gost, post, list, grozd, vešt…
 Karakteristična je pojava suglasničke grupe – TL, DL, SL: PADLA, SEDLA, SLIVA…
 U grupi ZJ prisutna je metateza: GROJZE/GROZJE, LOJZE/LOZJE…
 Zbirne imenice na – AD ne postoje. Imenice sa značenjem kolektiva, grade se
nastavcima karakterističnim za supletivizam: - IĆI: PILIĆI, PRASIĆi, TELIĆI,
KUČIĆI, MAČIĆI…
 Sistem deklinacije, ovde je uprošćen. U odnosu na 7 padeža, u Jelašnici se čuju samo
2 oblika: To je akuzativ, opšti padež za jedninu, koji vrši službu svih zavisnih padeža
(genitiva, instrumental i lokativa) i nominative za množinu:
Oblici nominitiva i akuzativa su u mnogim slučajevima identični. Opšti padež se
razlikuje od nominitiva samo u jednini imenica muškog roda na konsonant koje znače
živa bića:

Jednina: (I) Idem u Niš sas BRATA.

(N) BRAT mu kupil sol. (L) Samo si od BRÁTA vrévi.

(G) Uzéla vinó od BRATA. Množina:

(D) Sve pare dáde na BRATA (N) BRAĆA mu kupili volóvi.

(A) Pozdrávi si BRÁTA. (G) Uzéla si kolica od BRAĆU.

(V) BRATE, pomágaj! (D) Celo bure dade na BRAĆU.
26
(A) Pozdrávi si BRAĆU. (I) Ću idem na vášar sas BRAĆU.

(V) BRAĆO, pomágajte! (L) Samo si od BRAĆU misli.

Vokativ je izbegao jednačenje zbog toga što on i nije zavisan padež, već padežni oblik
za dozivanje. Vokativ jednine imenica ženskog roda na – KA, imaju nastavak – E:
STOJANKE, MILOJKE, MILUNKE…

 Za govor Jelašnice karakteristična je analitička komparacija. Osnovni pridev u
pozitivu je neizmenjen. Prvi stepen, komparacije gradi se na sledeći način: PO +
pozitiv (PO + ubav = POUBAV, PO + visok = POVISOK, PO + star = POSTAR…).
Kod nekih prideva, kao što su visok, mlad, javlja se i ovakva komparacija: VISOČIJI,
MLADJIJI, NIŽLJI ;

Za superlative je karakteristična veza NAJ + pozitiv (NAJ + visok = NAJVISOK, NAJ
+ ubav = NAJUBAV, NAJ + tesan = NAJTESAN).

 U vezi sa komparacijom, karakteristična je pojava poredjenja imenica i glagola:

Sas tóliko imánje oni su nájdomaćini u seló.

Goléma im kuća, kako što nájgazde imaju.

Po su rabotili, pa póvelika njiva, pa i póviše nabrali mumúrzu.

Rabóte i Vásini, al’ onija pa Lázini najrabote.

 Analitički princip važi i za futur. Ovde postoji jedino neuopšteno, mehanizovano –
ĆE, u oblicima prvog i drugog lica jednine i množine:

Ću idem u Niš.

Će dójdeš zájtre.

Će dójdemo od nédelju neki dan.

Će vidite kad otidete.

 Infinitiv, neodredjeni glagolski oblik, iz govora je nestao. Zamenjen je vezom DA +
prezent, ili samim oblikom prezenta:
Mogu li da ulégnem u sobu?
 Radni pridev je obavezno sa L: IMAL, DONEL…
 Glagolski pridev sadašnji ima oblik: RABOTEEĆI, ČEKAEĆI…
 Odrični oblici glagola JESAM imaju oblik:

1. NESÁM 2. NESI

27
3. NEJÉ 2 NESTÉ
1. NESMÓ 3. NESÚ

 Ne upotrebljava se zamenica SEBE, SVOJ. Zamenica KO javlja se u obliku KUJ, i
za upitno i za odnosno značenje, mada se ponekad može čuti i KOJ:

Kuj dojdé kod onija?

Kuj ti kazál?

Koj će ti dáde séme?

 Pokazne zamenice za muški, ženski i srednji rod glase:

ONAJ (muž), ONAJ (žena), ONOJ (dete), ONIJA (ljudi), ONEJ (žene), ONAJ (deca);
TAJ (muž), TAJ (žena), TOJ (dete), TIJA (muži), TEJ (žene), TAJ (deca).

 Prisvojne zamenice imaju oblik:

MOJ, TVOJ, NJIGOV/NJEGOV, NJOJAN

NAŠ,VAŠ, NJIN, NJIN, NJINO.

 Što se priloga tiče vrlo se često čuje:

JUTRE, ZAJTRE, NEKNJA, TOPRV…

Koriste se i brojne partikule, koje menjaju oblik predloga, ali ne utiču na njegovo
značenje, na primer: OVDEKAJ, ONDEKAJ, OVDEK, ONDEK, DANASKE,
JUČERKE…

 Upotrebljava se rečca BRE, za obraćanje muškarcu i MORI za obraćanje ženi:

Ti bre, ne gazi mi po livádu!.

A, mori, ženo, kakvó toj rabótiš!?

Prema ovom izlaganju možemo zaključiti da se u Jelašnici govori
jednim govorom koji nije karakterističan samo za nju, ali koga posebno
izdvajaju dve grupe osobina. To su: izvestan broj arhaizama, kao što su čuvanje
finalnog L, i inovacije koje nisu obične u srpskom govoru, a tu spadaju:
gubljenje kvantitativnih razlika, tj. Nepostojanje opozicije dugih prema
28
kratkim slogovima, zatim, analitička umesto sintetičke komparacije,
nepostojanje infinitiva kao i upotreba udvojenih oblika ličnih zamenica.

Timočko-lužnički dijalekt, kome Jelašnica pripada, mastao je na svom
sadašnjem području. Ali, pored tipičnih dijalekatskih oblika, možemo s pravom
govoriti o savremenon jeziku Jelašničana, kojiima mnoge osobine standardnog
srpskog jezika. Ove osobine su vidne na svim nivoima i na fonetskom i na
morfološkom i na leksičkom.

SPECIJALNI REZERVAT PRIRODE
"JELAŠNIČKA KLISURA"

Jelašnička klisura, udaljena desetak kilometara od Niša, nalazi se u
atarima sela Jelašnica i Čukljenik. Nastala je intenzivnim vertikalnim
usecanjem Jelašničke reke u krečnjačke stene. Najveća nadmorska visina
iznosi 580 tetara (Radovanski kamen ili Radov kamen), a najmanja visina je
293 m.

Klisura je uska sa strmim stranama. Njeni odseci su stepenasto
raspoređeni i vodenom erozijom raz-bijeni na stenovite rtove, usamljene zupce,
platna i stubove. Bogata morfološka ornamentika, koja klisuri daje veoma
atraktivan izgled, dopunjena je specifičnim oblicima kraške erozije:
prozorcima, potkapinama, šupljinama i kavernama u stenama. Veličinom,

29
lepotom i bizarnošću svoga položaja posebno se ističu prozorci Kupina i Sveti
Ilija.

Područje Jelašničke klisure, kao stanište reliktnih i endemičnih vrsta,
ima izuzetan značaj u proučavanju istorije živog sveta Balkanskog poluostrva.
Simbol ove klisure su dve tercijarne, balkanske vrste: srpska ramonda i
Natalijina ramonda. Jelašnička klisura je, pored Sićevačke klisure, jedini
lokalitet na Balkanu gde je uspostavljena zona kontakta između ove dve
endemoreliktne vrste.

Navedene prirodne vrednosti područja
Jelašničke klisure uslovile su da deo područja
(površine 115,73 ha) bude stavljen pod zaštitu
kao Specijalni rezervat prirode „Jelašnička
klisura" (1995) radi očuvanja staništa i prirodnih
retkosti endemoreliktnih vrsta srpske i Natalijine ramondije (Ramonda serbica
Pančić, Ramonda Nathaliae Pančič), 39 mezijskih, 20 balkanskih i šest ilirskih
endema i subendema, te očuvanja posebne prirodne vrednosti koju čini klisura
Jelašničke reke sa bogatom i raznovrsnom morfološkom ornamentikom.

O specijalnom rezervatu „Jelašnička klisura" stara se Javno preduzeće
„Srbijašume", Šumsko gazdinstvo „Niš".

30